Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 239/2005
Sjúkrahús Læknir Örorka Skaðabætur
S krafði Í um skaðabætur vegna þess að ekki hafði verið brugðist rétt við þegar móðir hans kom til mæðraskoðunar skömmu fyrir fæðingu hans. Kvaðst móðirin þar hafa sagt ljósmóðurinni, sem annaðist skoðunina, að hreyfingar fóstursins hefðu minnkað skyndilega, en henni verið tjáð að allt væri með eðlilegum hætti. S fæddist með keisaraskurði þremur dögum síðar og kom þá í ljós að naflastrengurinn var vafinn um háls hans auk þess sem „ekta“ hnútur var á honum. Greindist S með spastíska lömun eftir fæðinguna, sem rakin var til súrefnisskorts fyrir fæðingu. Byggðist skaðabótakrafa S á því að koma hefði mátt í veg fyrir fötlun hans ef rétt hefði verið staðið að skoðun og eftirliti við mæðraskoðunina. Í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, var talið ósannað að önnur viðbrögð við mæðraskoðunina hefðu skipt sköpum þar sem fullvíst þótti að skaðinn hefði átt sér stað í móðurkviði fyrr á meðgöngunni. Þar sem þessu mati hafði ekki verið hnekkt varð það niðurstaða Hæstaréttar að staðfesta dóminn. Var Í því sýknað af kröfu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 7. júní 2005. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 24.938.600 krónur með nánar tilgreindum ársvöxtum frá 29. maí 1999 til 1. júlí 2001, vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 12. júlí 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. Atvikum málsins er skilmerkilega lýst í héraðsdómi. Móðir áfrýjanda segist hafa kvartað um skyndilega minnkaðar hreyfingar fósturs, þegar hún kom til reglubundinnar mæðraskoðunar 26. maí 1993, en ekki hafi verið gripið til neinna aðgerða og henni tjáð að allt væri með eðlilegum hætti. Um þessa kvörtun er ekkert skráð í mæðraskrá, sem að öðru leyti er vel færð um vöxt fósturs og aðrar mælingar. Móðirin hringdi á kvennadeild Landspítalans undir miðnætti 28. maí og sagði að hún fyndi nánast engar hreyfingar. Var hún þá hvött til að koma þangað strax og var skráð í mæðraskrá eftir komu hennar, að hún hafi engar hreyfingar fundið í tvo daga. Áfrýjandi fæddist síðan með keisaraskurði kl. 4.46 þá um morguninn. Áfrýjandi telur að koma hefði mátt í veg fyrir fötlun hans ef rétt hefði verið staðið að skoðun og eftirliti við mæðraskoðunina 26. maí, en í stað þess hafi hún fengið rangar upplýsingar, sem hafi leitt til þess, að hún leitaði ekki ráðgjafar hjá Landspítalanum fyrr en síðla kvölds 28. maí. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, telur ósannað að önnur viðbrögð við mæðraskoðunina 26. maí 1993 hefðu skipt sköpum þar sem fullvíst megi telja, að skaði sá, sem áfrýjandi býr við, hafi átt sér stað í móðurkviði fyrr á meðgöngunni. Hefur þessu mati ekki verið hnekkt. Verður því að staðfesta dóminn með skírskotun til forsendna hans. Rétt er, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2004. Mál þetta var höfðað 26. maí 2003 af hjónunum Eggert Sveinbjörnssyni og Soffíu Dagmar Þórarinsdóttur Bugðutanga 2, Mosfellsbæ f.h. ólögráða sonar þeirra, Sveinbjörns Ben Eggertssonar, til heimilis sama stað, og telst hann vera stefnandi málsins en samkvæmt 3. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 fara ofangreindir foreldrar með forræði þess. Stefndi er íslenska ríkið. Málið var dómtekið 3. þ.m. Af hálfu stefnanda er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða honum aðallega 24.938.600 krónur, en til vara lægri upphæð, með 0,7% ársvöxtum frá 29. maí 1999 til 11. janúar 2000, en með 1% ársvöxtum frá þeim degi til 21. s.m., en með 1,2% ársvöxtum frá þeim degi til 21. ágúst s.á., en með 1,3% ársvöxtum frá þeim degi til 21. nóvember s.á., en með 1,7% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júlí 2001, samkvæmt II. kafla laga nr. 25/1987 með síðari breytingum, en samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 12. júlí 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu stefnanda er einnig krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara að kröfur hans verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I Um málsefni greinir frá því í stefnu að á árinu 1992 hafi Soffía Dagmar Þórarinsdóttir orðið þunguð að stefnanda. Á meðgöngunni hafi hún haft mjög háan blóðþrýsting. Barnið hafi verið glasabarn og móðirin verið í vikulegu eftirliti alla meðgönguna á Landspítala v/Hringbraut. Barnið í kviði hafi verið mjög sprækt á meðgöngu en þremur dögum fyrir fæðingu, eða þann 26. maí 1993, hafi móðirin skyndilega fundið minnkandi fósturhreyfingar. Hún hafi farið í reglubundið mæðra­eftirlit þann sama dag og skýrt þar frá áhyggjum sínum vegna snögglega minnkandi hreyfinga barnsins en ekki verið sett í mónitor eða sónar heldur verið sagt að allt væri eðlilegt og að minnkandi hreyfingar stöfuðu af því að barnið væri að skorða sig. Fæðingartími samkvæmt ómun skyldi vera 20. júní 1993. Tveimur dögum eftir mæðraeftirlitið, eða að kvöldi 28. maí, hafi móðirin farið í skoðun að eigin frumkvæði á kvennadeild Landspítalans og látið vita að hún hefði vart fundið fósturhreyfingar undanfarinn hálfan annan sólarhring. Óskað hafi verið eftir því að hún kæmi um­svifalaust til frekari rannsókna. Hvorki mónitor né ómskoðun hafi þá sýnt hreyfingarmerki. Í aðgerðarlýsingu 29. maí 1993 komi fram að blóðþrýstingur hafi mælst 170/110. Rit hafi verið flatt og reactionslaust, tilraunir til að vekja fóstrið hafi ekki borið árangur og hafi konan verið undirbúin undir keisara þar sem grunur hafi leikið á strengs complication. Í ljós hafi komið að naflastrengur hafi verið vafinn um háls fósturs og auk þess ekta hnútur á honum. Höfuð hafi verið óskorðað. Klukkan 4.20 hafi móðir farið á skurðstofu, framkvæmdur hafi verið keisaraskurður og lifandi drengur fæðst kl. 4.46. Drengurinn hafi orðið fyrir súrefnisskorti í móðurkviði og afleiðingar þess alvarlegur spasmi sem hann búi við í dag. Í vottorði Ingvars Ingvarssonar heilsugæslulæknis 18. mars 2003, segir um stefnanda: “Sveinbjörn er fjölfatlaður drengur. Hann er flogaveikur og algjörlega hreyfihamlaður sem er rakið til súrefnisskorts í fæðingu. Bundinn hjólastól. Hann er greindur með alvarlega heilalömun, breytilega vöðvaspennu, skerta máltjáningu og seinkun á andlegum þroska. Algjörlega upp á aðra kominn hvað varðar ADL (aðstoð vegna athafna daglegs lífs). Tjáir sig, setningar góðar en nokkuð bjagað tal. Seinkaður motorþroski og spasticitet í útlimum. Auk hjólastóls notar hann standbretti, spelkur og göngugrind.” Í málinu liggja frammi umsagnir sérfræðinga á vegum Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, ritaðar í mars 2003, þ.e. barnalæknis, sálfræðings og félagsráðgjafa. Niðurstaða (álit) Sólveigar Sigurðardóttur barnalæknis, sérfræðings í fötlunum barna, er svohljóðandi: “Tæplega 10 ára gamall drengur með extrapyramidal heilalömun á grundvelli súrefnisskorts í kringum fæðinguna. Drengurinn var nánast fullburða, fæddur eftir 37 vikna meðgöngu. Hann er alvarlega hreyfihamlaður og auk þess með flogaveiki. Bilið milli Sveinbjörns og jafnaldranna hefur verið að breikka á undanförnum árum og finnst mér að skoða eigi möguleika á námi í sérskóla, þá Öskjuhlíðarskóla. Leggja þarf áfram áherslu á sjúkra- og sundþjálfun og eftirlit vegna flogaveiki hjá Pétri Lúðvígssyni. Einnig þurfa Sveinbjörn og foreldrar hans öfluga ráðgjöf vegna hegðunarmótunar, setja þyrfti upp umbunarkerfi sem hægt væri að þróa og aðlaga eftir því sem árangur næst.” Niðurstöður athugunar á fagsviði hreyfi- og skynhamlana í mars 2003 hafa að geyma svofellda greiningu (ICD-10): “1. Heilalömun með breytilegri vöðvaspennu G80.3. 2. Þroskahömlun, væg F70. 3. Vísbendingar um ákveðna styrkleika í einföldum, sjónrænum þáttum. 4. Áráttu- og þráhyggjuröskun F42. 5. Athyglisbrestur F98.9. 6. Flogaveiki G40.9. 7. Afleiðing súrefnisskorts í kringum fæðingu.” Í bréfi lögmanns stefnanda, dags. 26. október 2000, til Landlæknisembættisins segir að foreldrar hans hafi leitað til hans vegna líkamstjóns sem sonur þeirra hafi orðið fyrir á meðgöngu og við fæðingu. Með hliðsjón af meðgöngu- og fæðingarsögu, sbr. það sem áður greinir, var þess óskað að kannað yrði hvort í öllu hefði verið eðlilega staðið að fæðingareftirliti þann 26. maí 1993. II “. . . Það er álit undirritaðs að miðað við það, sem vanalegt var að gera 1993, hefði mátt standa nokkuð nákvæmar að meðgöngueftirliti hjá þessari konu m.t.t. að gera 1-2 ómskoðanir á síðasta þriðjungi meðgöngunnar til að meta vöxt fóstursins. Lítil þyngdaraukning, forsaga konunnar og blóðþrýstingshækkunin gáfu tilefni til þess. Þrátt fyrir það má ekki ætla að vaxtarseinkunin hefði fundist, enda öryggi ómskoðana til slíks innan við 50% á þeim tíma (jákvætt forspárgildi aðferðarinnar talið 30-60%). Sónartækni þess tíma var ekki þannig að auðvelt hefði verið að sjá að naflastrengurinn var vafinn um háls og enn síður að hnútur væri á honum. Að öðru leyti var meðgöngueftirlitið útfært nokkuð vel með þéttum skoðunum. Breyting varð þegar konan hætti að finna hreyfingar og mögulegt er að skaðinn sem barnið hugsanlega varð fyrir, hafi orðið þá, ef hann stafar af súrefnisskorti. Fyrri viðbrögð um nóttina þegar konan kom inn hefðu því ekki hugsanlega breytt neinu þar sem ritið var þá þegar orðið “flatt”, þ.e.a.s. með merkjum um fósturstreitu og um möguleg skaðleg áhrif á heilastarfsemi fóstursins (við “flatt” rit getur samspil ólíkra hluta heilans verið truflað). Skaðinn, sem barnið varð fyrir, hefur því líklega verið kominn til áður en konan kom inn aðfararnótt þess 29.05.93. Aðeins 10-15% barna með spastíska lömun hafa sannanlega fengið þann skaða vegna súrefnisskorts. Fóstur þola minnkun á blóðflæði um fylgju og minnkun á súrefnistilfærslu vel niður að ákveðnu marki. Yfir 85% spastískra lamana verða hins vegar af óþekktum orsökum sem eru komnar til fyrir fæðingu barnsins, þ.e.a.s. meðfæddar eða ekki sjáanlega tengdar súrefnisskorti sem kemur til í fæðingunni sjálfri. Því er, þrátt fyrir ofansagt, ekki víst að skaði hjá þessu barni sé til kominn vegna súrefnisskorts í meðgöngunni eða fæðingunni. Ef svo var þá varð skaðinn áður en konan kom inn til fæðingar, á síðustu dögum eða vikum fyrir fæðinguna og kannski að mestu leyti á þeim einum og hálfa sólarhring sem leið frá því að hreyfingar barnsins minnkuðu og fram að því að konan kom inn á deildina.” Með bréfi Landlæknisembættisins 25. september 2001 til nefnds prófessors er óskað eftir því að ljósmóðir, sem sá móður Sveinbjarnar í mæðraeftirliti þann 26. maí 1993, lýsi því skriflega hvernig hún minnist þeirrar heimsóknar. Í tilefni þessa segir Unnur Jónsdóttir í yfirlýsingu dags. 5. október 2001 (hún hafði þá látið af ljósmóðurstörfum vegna aldurs): “Soffía Dagmar Þórarinsdóttir, f. 24.11.55 3319 kom í mæðraskoðun 26.05.93 hjá mér, ég man ekki orðaskifti okkar, mín vinnuregla var að skrifa niður kvartanir ef einhverjar voru.” Drög Landlæknisembættisins að álitsgerð í máli stefnanda máls þessa er dagsett 30. október 2001. Endanleg álitsgerð, samhljóða drögunum, er dagsett 19. mars 2003 og er hún svohljóðandi: “Efni kvörtunar: Saga: Móðir Sveinbjarnar Ben, Soffía Dagmar Þórarinsdóttir, kt. 241155-3319 hafði fætt barn 1979. Hún undirgekkst síðan glasafrjóvgun 37 ára gömul og við skoðun 42 dögum síðar þann 09.11.1992 reyndist fóstursekkur vera í legi við ómskoðun og fósturhjartsláttur greindist. Hún kom í fyrstu almennu mæðraskoðun á kvennadeild þann 09.12.1992, þá 12 vikur gengin. Í upphafi meðgöngu var blóðþrýstingur eðlilegur og var á bilinu 150-170/95-100 mm Hg á síðasta þriðjungi meðgöngu nema í síðustu skoðun þremur dögum fyrir fæðingu er hann var 155/105 mm Hg. Vegna blóðþrýstingshækkunarinnar var í byrjun apríl ráðlögð “algjör hvíld” og í maí var þess getið að blóðþrýstingurinn hefði lækkað við hvíldina. Soffía Dagmar reykti ekki. Fjölskyldusaga er ómarkverð en hún var fremur þung, 109 kg. Hún kom 16 sinnum í mæðraskoðun á meðgöngunni. Þyngdaraukning var lítil þann tíma eða 3,2 kg. Þvagskoðanir voru eðlilegar. Legbolshæð óx eðlilega fram að fæðingu. Hjart­sláttur var alltaf metinn eðlilegur og höfuð merkt óskorðað í síðasta hluta meðgöng­unnar en ekki var merkt við skorðun höfuðs í tveimur síðustu mæðraskoðunum. Legástunga var gerð í upphafi meðgöngu, gekk hún vel og eðlilegir litningar greindust hjá fóstrinu. Soffía var í rhesus neikvæðum blóðflokki og fékk rhesus mótefni eftir legvatnsástunguna. Grunur kom um legvatnsleka í janúar 1993 en var hann ekki stað­festur með vissu enda gekk meðgangan áfram á eðlilegan hátt ef frá er talin áður­nefnd blóðþrýstingshækkun. Af tilefni hennar var vakin athygli á því í meðgöngunni að hún væri sennilega með langvinnan háþrýsting sem væri áhættu­þáttur fyrir vaxtarseinkun fósturs. Soffía Dagmar kveður barnið hafa verið mjög sprækt í kviði en þremur dögum fyrir fæðingu, með keisaraskurði, hafi hún skyndilega fundið minnkaðar hreyfingar. Hún fór í reglubundið mæðraeftirlit 26.05.1993 og kveðst þar hafa skýrt frá áhyggjum sínum vegna snögglega minnkandi hreyfinga. Ekki var gerð ómskoðun né heldur fósturriti notaður. Hún kveður sér hafa verið sagt að allt væri eðlilegt og að minnkandi hreyfingar stöfuðu af því að barnið væri að skorða sig. Fæðingartími samkvæmt ómun skyldi vera 26.05.1993 (svo) eða rúmum þremur vikum síðar. Í bréfi lögmanns Soffíu kemur síðan fram að tveimur dögum eftir mæðraeftirlitið eða að kvöldi 28.05.1993 hafi Dagmar farið að eigin frumkvæði í skoðun á kvennadeild Landspítalans og látið þar vita af því að hún hefði vart fundið fósturhreyfingar undan­farinn einn og hálfan sólarhring. Samkvæmt mæðraskrá kom Dagmar skoðun á kvennadeildina þann 26.05.1993 eins og að ofan greinir og var þar skoðuð af reyndri ljósmóður en ekki var getið um að læknir hefði skoðað hana þá. Engar athugasemdir voru færðar í mæðraskrána þann 26.05.1993 um að Dagmar hefði minnst á minnkaðar hreyfingar. Ljósmóðirin sem um ræðir er nú hætt störfum en samkvæmt yfirlýsingu hennar var það vinnuregla hennar að skrá niður kvartanir ef einhverjar væru en ekki man hún orðaskipti þeirra í þessari heimsókn enda langt um liðið. Eins og að ofan greinir kom Soffía Dagmar þessu næst á fæðingardeild kvennadeildar um miðnætti þann 28.05.1993 vegna minnkaðrar fósturhreyfingar. Klukkan 01.00 þann 29.05.1993 er eftirfarandi skráð í sjúkraskrá “kemur konan á deild 23-A vegna minnkaðra hreyfinga. Fann engar hreyfingar í gær eða í dag (27.05.-28.05). Konan er gengin 36,5 vikur.” Þarna kemur því ekki fram að fósturhreyfingar hefðu greinst minnkaðar þann 26.05.1993. Við komu virtist legbotnshæð nokkuð eðlileg, höfuð var metið óskorðað og legvatn ekki farið. Hún var með samdrætti öðru hvoru en fæðing ekki talin byrjuð. Hafin var skráning með fóstursírita og var hjartsláttarritið talið “flatt”, en skráningin hófst kl. 00.54. Ljósmóðir reyndi að hvetja fóstrið með svonefndri “víbróakústískri stimulation” en það er viðurkennd aðferð til að fá fram hröðun á hjartslætti og greina þar með betur eðlilegan fósturhjartslátt. Engin svörun var við þessu. Ritið var enn flatara er frá leið eða allt fram til kl. 02.20 þessa nótt. Vakthafandi fæðingarlæknir sá Soffíu Dagmar og gerði ómskoðun. Þar var staðfest að barnið var í höfuðstöðu og fósturmælingar leiddu í ljós að stærð barnsins var nokkuð fyrir neðan meðallag en ekki var talið að um vaxtarskerðingu væri að ræða. Fósturritið var flatt áfram en með töluvert djúpum dýfum í þrígang. Grunur vaknaði um að naflastrengur væri í klemmu og var því á grundvelli ofanskráðs ákveðinn keisaraskurður. Hann var síðan gerður á venjulegan hátt. Naflastrengur reyndist vafinn um háls barnsins og ennfremur var “ekta” hnútur á strengnum. Barnið fæddist kl. 04.46 þessa nótt. Legvatn var tært. Barnið var fremur slappt í fyrstu með Apgarskor 5 við eina mínútu 7 við sjö mínútur og 9 við tíu mínútur. Drengurinn reyndist vera með viðvarandi fósturblóðrás (persistent fetal circulation). Hann var með lágan blóðsykur og blóðflögur lækkuðu og hann því grunaður um sýkingu sem þó ekki greindist Hann var á vökudeild Landspítala Hring­braut í tæpar þrjár vikur eftir fæðingu. Hann mun síðan hafa greinst með spastíska lömun sem talin er geta átt rót sína til súrefnisskorts í fæðingu. Umsögn: Meginatriði þessa máls snýst um hvort rétt hafi verið að mæðraeftirliti Soffíu Dagmar staðið þann 26.05.1993. Ljóst er að barnið varð fyrir súrefnisskorti fyrir fæðingu og hlaut spastíska lömun eftir. Mögulegt er að langvinnur háþrýstingur hafi átt þátt í einhverri vaxtarseinkun fóstursins en það var fremur lítið miðað við líkams­stærð konunnar og með tilliti til fyrra barns eða aðeins 2533 grömm og 47 sm. Getur það bent á einhvern næringarskort. Engum vafa virðist þó undirorpið að megin ástæðan er vafinn naflastrengur um háls og hnútur á strengnum. Þetta kann að hafa valdið hlutfallslega minna blóðstreymi til fylgjubeðs um tíma en miðað við gang mála virðist aðalvandinn hefjast þegar Soffía Dagmar verður vör við minnkaðar fóstur­hreyfingar. Samkvæmt bréfi lögmanns Soffíu skýrði hún frá áhyggjum sínum vegna minnkandi hreyfinga við mæðraeftirlit þann 26.05.1993 en þar kemur ekki fram nákvæmlega hvenær hreyfingarnar minnkuðu. Samkvæmt sjúkraskrá kvaðst hún hafa fundið fyrir minnkandi hreyfingum í einn og hálfan sólarhring áður en hún kom á kvennadeildina síðla kvölds 28.05.1993 og þar er einnig skráð að hreyfiskerðingar hefði orðið vart dagana 27.5. og 28.05.1993 en ekkert minnst á þann 26.05.1993. Enn fremur er vísað til umsagnar ljósmóðurinnar sem sá Soffíu Dagmar þann 26.05.1993 um vinnubrögð sín sem áður var getið. Miðað við skráningu í sjúkraskrá, í tvígang, frá þessum tíma virðist því allt benda til að fósturhreyfingarnar hafi minnkað hugsanlega snögglega þann 27.05.1993 og Soffía leitað síðan til kvennadeildar kvöldið eftir, Þegar þangað var komið var rétt við brugðist, réttri greiningartækni beitt og réttilega gerður bráður keisaraskurður þá um nóttina. Mjög erfitt er að meta hvort unnt hefði verið að koma í veg fyrir fötlun Sveinbjarnar litla en líklega var skaðinn skeður áður en Soffía Dagmar kom inn á kvennadeildina þann 28.05.1993. Við komu var fósturritið þegar orðið "flatt" þ.e.a.s. komin voru merki fram um fósturstreitu og um möguleg skaðleg áhrif á heilastarf­semi. Færa má fyrir því rök að hugsanlega hefðu verið efni til að gera eina til tvær ómskoðanir á síðasta þriðjung meðgöngu til að meta vöxt fósturs í ljósi lítillar þyngdaraukningar, forsögu konunnar og blóðþrýstingshækkunar. Hins vegar er ekki hægt að ætla að vaxtarseinkun hefði greinst enda öryggi ómskoðunar til slíks fremur lítið. Ennfremur má fullyrða að sónartækni þessa tíma (1993) hefði ekki greint að naflastrengur væri um háls og enn síður að á honum væri hnútur. Álit: Miðað við ofangreindar upplýsingar er ekki að sjá að mæðraeftirlit hafi brugðist í þessu tilviki og nær útilokað hefði verið að koma í veg fyrir þær alvarlegu afleiðingar súrefnisskorts sem Sveinbjörn Ben varð fyrir” Frammi liggur viðbót Reynis Tómasar Geirssonar við framangreinda greinar­gerð hans vegna beiðni aðstoðarframkvæmdastjóra lækninga LSH 10. október 2003 með vísun til óska frá ríkislögmanni um viðbótarupplýsingar varðandi þá staðhæfingu í fyrri greinargerð að “einungis 10-15% barna með spastíska lömun hafi sannanlega fengið þann skaða vegna súrefnisskorts.” Í niðurlagi hennar segir: “. . .Spurt er, hvort viðbrögð frá tímanum frá því að Soffía Dagmar Þórarinsdóttir kom á Kvennadeildina og þar til keisaraskurður var ákveðinn, hafi verið nægjanlega fljót og hvort þau kunni að hafa haft áhrif á útkomuna. Ljóst var nokkru eftir að konan kom á deildina að ritið var ekki “reaktift” og ekki tókst að fá fram hröðun á hjartslætti, þegar notuð var hljóðörvun á fóstrið. Ef örvun fæst ekki fram er talið rétt að bíða átekta nokkra stund vegna þess að prófið hefur fyrst og fremst jákvætt forspárgildi, þ.e.a.s. ef hröðun næst fram er talið líklegt að ástand fósturs í móðurkviði sé gott (Irion O et al. Is intrapartum vibratory acoustic stimulation a valid alternative to fetal scalp pH determination? Brit J Obstet Gynaecol 1996;103: 642-647). Ekkert svar með hröðun er hins vegar ekki talið jafngilda greiningu um að fóstrið sé í hættu statt. Því var eðlilegt að halda áfram að fylgjast með ritinu. byrjað var að undirbúa keisaraskurð nokkru eftir að konan kom á fæðingaganginn, eins og fram kemur í fyrri greinargerðinni. Eftir stuttan tíma, þar sem ekki var tekið hjartsláttarrit (30 mínútur), var konan sett á ný í rit. Þá var tekið eftir viðbótarmerki um fósturstreitu, sem var djúp hjartsláttardýfa hjá fóstrinu. Keisaraskurðurinn var þá endanlega undirbúinn. Hér voru aðstæður metnar svo að ekki væri nauðsynlegt að gera neyðarkeisaraskurð (hyperacute emergency caesarean section) heldur venjulegan bráðakeisaraskurð. Við keisara­skurðinn var legvatnið tært og Apgar einkunnin sem barnið fékk strax eftir fæðingu sýndi viðunandi gildi sem ekki tengjast slæmum og bráðum súrefnisskorti. Þetta getur bent til þess að skaðinn hafi orðið talsvert löngu fyrir fæðinguna og að keisaraskurður 1-2 klst. fyrr hefði ekki breytt útkomunni. Um er að ræða barn sem hefði hugsanlega getað dáið í móðurkviði og tilviljun réði því að það náðist í barnið áður. Undirrituðum þykir því enn líklegast að skaðinn hafi verið kominn til nokkru áður en konan kom inn laust eftir miðnætti aðfaranótt 29.5.1993 (kl. 01.00) og ýmislegt bendir til þess að skaðinn kunni að eiga sér aðdraganda fyrir 26.5.2003. (svo). Ég vil einnig benda á að konan var með langvinnan (krónískan) háþrýsting sem tengist ofþyngd hennar (body mass index 34,5) og hún var ekki með háþrýsting sem fellur undir skilgreininguna “alvarlegur” fyrr en í fæðingunni sjálfri (170/110 mmHg). Hún greindist heldur ekki með meðgöngueitrun fyrir fæðinguna, þ.e.a.s. hafði ekki eggjahvítu í þvagi. Undirritaður telur, aðspurður, að tíðni skoðana í mæðraeftirliti hafi verið eðlileg miðað við aðstæður í þessari þungun og miðað við undirliggjandi háþrýstings­vandamál konunnar. Um aðra þætti mæðraeftirlitsins vísa ég til fyrri skýrslu minnar.” Unnur Jónsdóttir og Reynir Tómas Geirsson staðfestu framangreindar skýrslur sínar. Fyrir dómi kvaðst móðir stefnanda, Soffía Dagmar Þórarinsdóttir, hafa haft hægt um sig í meðgöngunni samkvæmt ráðleggingu, legið mest fyrir og lesið. Við skoðunina 26. maí 1993 hafi hún skýrt ljósmóðurinni Unni Jónsdóttur, sem ávallt hafi verið við hinar reglubundnu mæðraskoðanir, frá verulega minnkuðum hreyfingum fósturs. Venja hafi verið í síðustu skoðunum að læknir kæmi í lokin og “færi yfir”. Unnur hafi hlustað hana með pípu og kvatt til lækni sem hafi þreifað kvið hennar utan fata og sagt þetta vera eðlilegt, barnið væri að skorða sig. Hún hafi síðan ekki fundið hreyfingar 27. og 28. maí. Hún kvaðst minnast þess að hafa komið út frá umræddri skoðun í mæðravernd 26. maí fullviss um að allt væri í lagi þar sem hún hafi treyst því sem sér hefði verið sagt. Faðir stefnanda, Eggert Sveinbjörnsson, kvaðst hafa hringt á kvennadeildina að kvöldi 28. maí til að spyrjast fyrir hvort óhætt væri að Soffía Dagmar færi með honum norður í land, í fermingarveislu. Hjónin báru að móðurinni hefði verið sagt að koma strax þegar upplýst var hvernig háttaði um fósturhreyfingar. Soffía Dagmar kvaðst hafa komið á spítalann rétt undir miðnætti þ. 28. maí, verið mjög fljótlega lögð á bekk, tengd við mónitor og ákveðið að hún skyldi fara í sonar og læknir hafi strax komið til hennar. Samkvæmt mæðraskrá kom Soffía Dagmar fimmtán sinnum til reglubundins mæðraeftirlits frá 9. desember 1992 (meðganga í vikum 12 + 2) til 26. maí 1993 (meðganga í vikum 36 + 2). Auk reglubundinna, staðlaðra skráninga, s.s. um þyngd og blóðþrýsting, er skráð í athugasemdadálk og staðfest með upphafsstöfum ljós­móður­innar U.J. og læknis. Athugasemdir lúta almennt að góðri líðan og góðum hreyf­ingum. Þann 14. apríl er skráð “algjör hvíld”. Eingöngu þ. 26. maí eru engar athuga­semdir skráðar og staðfesting er aðeins af hálfu U.J. Unnur Jónsdóttir bar að hún myndi ekki eftir Soffíu Dagmar eða skoðunum sem hana varða. Hún sagði að venju­lega hefði læknir verið við hinar reglubundnu skoðanir. Kvörtun vegna minnkaðra fósturhreyfinga hefði verið skráð í athugasemdadálk mæðraskrárinnar og hún hefði beðið um sonarskoðun eða hjartsláttarrit; til þess hefði ekki þurft samráð við lækni. Hún kvað það ekki vera venjulegt að fóstur skorðaði sig í tilfelli fjölbyrja (Soffía Dagmar hafði áður eignast barn fjórtán árum áður-innskot dómsins) svo fljótt sem hér um ræðir. III Samkvæmt beiðni lögmanns stefnanda 30. mars 2003 framkvæmdi Jónas Hallgrímsson læknir mat “á afleiðingum súrefnisskorts sem Sveinbjörn varð fyrir á meðgöngu og við fæðingu 29.05.1993. Óskað er eftir mati samkvæmt þeim skaða­bótarétti sem var í gildi fyrir setningu skaðabótalaga nr. 50/1993: 1. Hver sé varanleg læknisfræðileg örorka Sveinbjörns. 2. Hver sé fjárhagsleg örorka Sveinbjörns.” Matsgerð er dagsett 25. apríl 2003. Niðurstaða hennar er svohljóðandi: “Líkamleg og andleg fötlun Sveinbjörns er það mikil að hann er háður öðrum með allar athafnir daglegs lífs. Bil á milli hans og jafnaldra breikkar stöðugt í námi og er líklegt að fyrr en síðar verði algjör stöðnun hjá honum þannig að hann geti ekki nýtt sér almenna kunnáttu við lestur að neinu gagni. Vegna hreyfihömlunar og þroska­skerðingar er ósennilegt að hann muni geta lært að skrifa. Hreyfihömlun hans í dag útheimtir stöðuga sjúkraþjálfun til þess að viðhalda þeirri færni sem hann nú hefur og er líklegt að þegar fram í sækir muni verða afturför vegna aukinnar vöðvaspennu og stirðleika. Það er mat undirritaðs að Sveinbjörn eigi best heima á stofnun en foreldrum hans hefur tekist með mikilli vinnu og þrautseigju að halda honum heima í eigin umsjá að viðbættum þeim stuðningi sem fáanlegur hefur verið að utan í skóla og á annan félagslegan hátt. Auðséð er að Sveinbjörn mun aldrei geta aflað tekna fyrir eigin vinnu . . . Það er mat undirritaðs að varanleg læknisfræðileg örorka Sveinbjörns sé 90% og varanleg fjárhagsleg örorka 100%.” Að beiðni lögmanns stefnanda framkvæmdi Jón Erlingur Þorláksson trygginga­fræðingur útreiknings 1. maí 2003 á örorkutjóni stefnanda. Reiknaðist honum höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps á slysdegi nema 24.615.600 krónum verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda 1.476.900 krónur eða 6% af höfuðstólsverðmæti tapsins. Frá og með 26. aldursári var gengið út frá meðaltekjum iðnaðarmanna. Við útreikning höfuðstólsverðmætis voru samkvæmt ósk lögmannsins notaðir 4,5% vextir og vaxtavextir allt frá slysdegi, eða samtals til útreikningsdags 1. maí 2003 54,81%. Að beiðni lögmanns stefnda framkvæmdi tryggingafræðingurinn síðan eftirtalda útreikninga: 1) Örorkutjón stefnanda á grundvelli meðaltekna verkamanna eins og þær voru 29/5 1993, þ.e. á slysdegi. 2) Örorkutjón stefnanda á grundvelli meðaltekna iðnaðarmanna eins og þær voru á slysdegi. 3) Örorkutjón stefnanda á grundvelli meðaltekna verkamanna eins og þær voru í maí 2003. 4) Höfuðstólsverðmæti bóta frá almannatryggingum, frá 16 til 67 ára, miðað við upphæðir eins og þær voru á slysdegi. 5) Höfuðstólsverðmæti bóta frá almannatryggingum, frá 16 til 67 ára, miðað við upphæðir eins og þær voru árið 2003. Niðurstöður tryggingafræðingsins um höfuðstólsverðmæti á slysdegi: 1) Höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps 9.872.400 krónur og verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda 592.300 krónur. 2) Höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps 11.692.700 krónur og verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda 701.600 krónur. 3) Höfuðstólsverðmæti vinnutekjutaps 19.136.800 krónur og verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda 1.148.200 krónur. 4) 5.025.000 krónur. 5) 8.933.000 krónur. IV 1. Örorkutjón: 1.1 Varanlegt örorkutjón kr. 24.615.600 1.2 - 25% frádráttur vegna skattfrelsis af bótum v/varanlegs örorkutjóns og eingreiðsluhagræðis - kr. 6.153.900 Samtals kr. 18.461.700 1.3 Töpuð lífeyrisréttindi kr. 1.476.900 Samtals kr. 19.938.600 2 Miskabætur kr. 5.000.000 Samtals kr. 24.938.600 Varakrafa stefnanda tekur mið af lækkun vegna bóta almannatrygginga. Af hálfu stefnanda er á því byggt að forða hefði mátt honum frá þeirri fötlun, sem hann búi við vegna súrefnisskorts fyrir fæðingu, ef rétt hefði verið staðið að skoðun og eftirliti þann 26. maí 1993 þegar móðir barnsins hafi sérstaklega haft orð á áhyggjum sínum vegna minnkandi fósturhreyfinga. Upplýsingar, sem hún hafi fengið við mæðraskoðun án þess að fullnægjandi rannsókn lægi þar að baki, um að ástæður skyndilega minnkandi fósturhreyfinga væru þær að barnið hefði skorðað sig en þær hafi reynst rangar, hafi síðan leitt til þess að hún hafi ekki leitað ráðgjafar hjá Landspítalanum fyrr en um miðnætti 28/29 maí þrátt fyrir að hafa ekki fundið neinar fósturhreyfingar dagana 27. og 28. maí. Rekja megi örorku stefnanda til þessarar handvammar. Þá er byggt á því að of langur tími hafi liðið frá því að móðir stefnanda kom á kvennadeild Landspítalans og þar til bráðakeisaraskurður var framkvæmdur. Forða hefði mátt stefnanda frá tjóni hefði keisarafæðingin verið framkvæmd fyrr eða um leið og fyrir lá hversu alvarlegt ástand fóstursins var orðið í móðurkviði. Byggt er á því að stefndi beri húsbóndaábyrgð á því sem misfarist hafi við mæðraeftirlitið á meðgöngu móður stefnanda og við framkvæmd fæðingar. Um líkamstjónið er vísað til niðurstöðu matsgerðar Jónasar Hallgrímssonar læknis og á því byggt að 90% læknisfræðileg örorka stefnanda sé sönnuð með læknisfræðilegum gögnum og matsgerðinni. Líkamstjónið sé til þess fallið að valda minnkun á starfsorku. Í tilviki stefnanda sé ljóst að mikil skerðing á starfsorku sé þegar komin fram. Miskabótakröfu stefnanda er ætlað að bæta öll óþægindi hans og þjáningar af völdum áverkanna auk röskunar á stöðu og högum. V Af hálfu stefnda er málatilbúnaði stefnanda og kröfum reistum á honum mótmælt. Byggir stefndi á því að mæðraeftirlit og viðbrögð við ástandi móður stefnanda hafi verið fyllilega í samræmi við viðurkenndar aðferðir og þekkingu. Engri ólögmætri eða saknæmri háttsemi hafi verið til að dreifa, hvorki við mæðraeftirlit né þegar Soffía Dagmar hafi haft sambandi og komið eftir miðnætti aðfararnótt 29. maí 1993 uns keisaraskurður hafi verið framkvæmdur. Byggir stefndi á því að líkamstjón stefnda verði ekki rakið til athafna eða athafnaleysis starfsmanna stefnda. Þar sem ekkert óeðlilegt hafi komið fram við mæðraskoðun þann 26. maí 1993 hafi ekki verið ástæða til frekari aðgerða þann dag. Ekkert bendi til þess að móðir stefnanda hafi sérstaklega getið um minnkaðar fósturhreyfingar þennan dag og ólíklegt sé, þótt svo hefði verið, að einhverjar aðgerðir hefðu komið í veg fyrir tjón stefnanda; þar komi m.a. til að sónarskoðun á þessum tíma hefði ekki greint vafinn naflastreng um háls eða ektahnút. Þá sé einnig alþekkt að strengur geti verið vafinn um háls og á honum hnútur án þess að nokkuð ami að fóstri. Fyrir því séu sterkar vísbendingar að súrefnisskortur og heilaskaði stefnanda hafi verið til kominn áður en móðir stefnanda kom á sjúkrahús eftir miðnættið 29. maí 1993 og líklega áður en hún kom í reglulegt mæðraeftirlit 26. s.m. Af hálfu stefnda er á það bent að tæplega sjö og hálft ár hafi liðið uns fullyrðingar um kvartanir móður um minnkaðar fósturhreyfingar við reglubundið eftirlit 26. maí 1993 hafi verið settar fram í kvörtun til landlæknis. Ekki sé unnt að leggja þessar fullyrðingar til grundvallar, bæði vegna tómlætis og þess að ekkert sé skráð um slíkar kvartanir. Löglíkur séu á því að kvartanir hefðu verið skráðar og virtar ef fram hefðu komið, sbr. 5. gr. reglugerðar nr. 227/1991 um sjúkraskrár og skýrslu­gerð varðandi heilbrigðismál. Af hálfu stefnda er mótmælt sem rangri og órökstuddri þeirri staðhæfingu að of langur tími hafi liðið frá því að móðir stefnanda kom á kvennadeild landspítala uns bráðakeisaraskurður hafi verið framkvæmdur. Ekki virðist vera á því byggt af hálfu stefnanda að framkvæma hefði átt neyðarkeisaraskurð en engar aðstæður hafi réttlætt það og í slíkum tilvikum sé um áhættusama aðgerð að ræða. Varakrafa stefnda er rökstudd á eftirfarandi hátt: Örorkutjónsútreikning beri að miða við meðaltekjur iðnaðarmanna í maí 1993. Frá framtíðartekjumissi stefnanda beri að draga þær bætur almannatrygginga sem gera megi r áð fyrir að hann muni njóta og ennfremur að líta til þess að hann njóti og muni njóta ýmiss konar samfélagslegrar aðstoðar og umönnunar í framtíðinni, t.d. á grundvelli laga um félagslega aðstoð og laga um málefni fatlaðra. Líta beri til frádráttar vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis miðað við hærri hundraðshluta en gert sé af hálfu stefnanda og taki sá frádráttur einnig til tapaðra lífeyrisréttinda. Miskabótakröfu er mótmælt en til vara sem of hárri. Vaxtakröfu er mótmælt, m.a. sakir tómlætis. Dráttarvaxtakröfu er mótmælt, einkum upphafstíma þar sem ekki eigi að dæma þá frá fyrri tíma en dómsuppsögu, sbr. 15. gr. eldri vaxtalaga nr. 25/1987 og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Komi til bótaskylda beri engu að síður að koma til skiptingar og lækkunar bóta eftir vægi orsaka þar sem yfirgnæfandi líkur séu á að tjón stefnanda sé af öðrum orsökum en ætlaðri sök starfsmanna stefndu. VI Soffía Dagmar var með langvinnan háþrýsting sem talið var tengjast ofþyngd hennar (bodymax index 34,5). Hún var ekki með háþrýsting sem fellur undir það að vera alvarlegur fyrr en í fæðingunni sjálfri. Hún hafði verið sett á háþrýstingslyf í seinni hluta meðgöngunnar. Hún greindist ekki með meðgöngueitrun fyrir fæðingu. Barnið var í minna lagi þegar það fæddist sem vel getur gefið vísbendingu um næringar­erfiðleika. Hugsanlegt er að Soffía Dagmar hafi verið með blóðsykurs vanda­mál (meðgöngu sykursýki) en sykurþolspróf var ekki framkvæmt, þar sem aldrei komu fram merki um sykur í þvagi á meðgöngu. Þegar Soffía Dagmar kom til umræddrar skoðunar um miðnætti 28./29. maí 1993 var hún sögð með samdrætti öðru hverju þótt fæðing væri ekki talin byrjuð. Legbotnshæð var nokkuð eðlileg, höfuð talið óskorðað og legvatnið ekki farið. Skráning var hafin með fóstursírita kl.00.54 og var hjartsláttarritið talið flatt. Reynt var að vekja fóstrið með svonefndri hljóðörvun sem telst viðurkennd aðferð en engin svörun eða viðbrögð fengust. Ritið varð enn flatara er frá leið, allt til kl.02.20 um nóttina þegar vakthafandi fæðingalæknir var tilkallaður og gerði hann ómskoðun. Var þá staðfest að barnið væri í höfuðstöðu. Fósturmælingar leiddu í ljós að stærð barnsins var nokkuð fyrir neðan meðallag en ekki var talið að um vaxtarskerðingu væri að ræða. Fósturritið var áfram flatt og þrívegis komu fram töluverðar dýfur. Vaknaði þá grunur um naflastrengsklemmu og á grundvelli þessara upplýsinga var ákveðið að taka barnið með keisaraskurði sem framkvæmdur var á venjulegan hátt. Barnið fæddist kl.04.46 umrædda nótt og reyndist naflastrengur vafinn um háls þess og var svonefndur ektahnútur á strengnum. Er keisaraskurðurinn var framkvæmdur var legvatnið tært og Apgar gildi barnsins þokkalegt. Það var mat barnalæknis á vökudeild að gert væri ráð fyrir því að barnið myndi þroskast og dafna eðlilega. Það var mat lækna vökudeildar eftir fæðinguna að klinisk atriði hefðu komið fram sem bentu til sýkingar hjá barninu fyrir fæðingu þótt ekki hafi verið hægt að sanna það með rannsóknum. Sérstaklega var getið lágs sykurmagns í blóði barnsins og fækkunar á blóðflögum. Þá ber þess að geta að rannsóknir hafa almennt sýnt að aðeins í fæstum tilfellum þar sem börn fá heilalömun (cerebral paulsy) má rekja það til súrefnisskorts við fæðingu; mikill meirihluti tilvika er vegna óþekktra orsaka fyrir fæðingar. Samkvæmt þessu verður að ætla að sá skaði, sem barn þetta varð fyrir, hafi verið til kominn áður en móðirin kom inn á kvennadeild aðfararnótt 29. maí 1993. Sennilega hefur hann átt sér stað löngu fyrir 26.maí. Barnið var lítillega vaxtarskert sem gæti hafa tengst hækkun blóð­þrýstings móður. Barnið fæddist með ektahnút á naflastreng og getur naflastrengs­klemma í lok meðgöngunnar hafa valdið minnkaðri súrefnis- og næringartilfærslu til barnsins, þar með reyndi það að spara tiltæka orku og hreyfa sig sem allra minnst. Soffía Dagmar kveðst hafa kvartað um minnkaðar hreyfingar fósturs í mæðraskoðun þann 26. maí er hún kom til reglubundinnar skoðunar á kvennadeildina en mæðraskoðanir voru þéttar og vel útfærðar. Ekkert er skráð um þessa kvörtun í mæðraskrá þótt ljósmóðir staðfesti með upphafsstöfum sínum að skoðun hafi farið fram og engin athugasemd eða kvittun er um að læknir/sérfræðingur hafi verið til­kvaddur eða framkvæmt skoðun. Ljósmóðirin, Unnur Jónsdóttir, hefur borið að hefði konan borið upp kvörtun um minnkaðar hreyfingar hefði það verið skráð, læknir verið kallaður til og sennilega við brugðist með monitorriti eða ómskoðun. Við komu á fæðingargang Kvennadeildar um miðnætti 28-29. maí komu fram merki um fósturstreitu í monitorriti og var við brugðist með ítarlegum rannsóknum, síritun, hljóðörvun og ómskoðun og síðan gerður keisaraskurður og er ekki annað að sjá en viðbrögð hafi verið rétt og viðunandi og með eðlilegum flýti. Miðað við fósturrit (kliniskt ástand barnsins) seinustu klst. fyrir fæðinguna (keisaraskurðinn), verður að telja að lífsmörk barnsins strax eftir fæðinguna hafi verið óvenjugóð eða Apgar 5 við eina mín. 7 við sjö mín. og 9 við tíu mín. Legvatnið var og tært sem bendir til að áverki barnsins hafi ekki verið nýtilkominn. Við rannsókn barnsisns á vökudeild var viss grunur um að það hefði verið með sýkingu fyrir fæðingu þótt ekki tækist að sanna slíkt. Það var og mat lækna vökudeildar að barnið myndi sennilega þroskast eðlilega. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að ósannað sé að Soffía Dagmar hafi kvartað um minnkaðar hreyfingar við mæðraskoðun þann 26. maí 1993. Einnig er ósannað að önnur viðbrögð hefðu skipt sköpum þar sem ljóst er af gögnum málsins að fullvíst megi telja að sá skaði, sem stefnandi býr við, hafi átt sér stað í móðurkviði fyrr á meðgöngunni. Fötlun stefnanda verður því ekki rakin til lélegs mæðraeftirlits eða fæðingarhjálpar. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Benedikt Ó. Sveinsson og Konráð Lúðvíksson, sérfræðingar í kvensjúkdómum og fæðingarhjálp. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Sveinbjörns Ben Eggerts­sonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 332/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. maí 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 25. júní 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 206/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. mars 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. mars 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 55/2019
Skaðabætur Munatjón Húftrygging Endurkrafa Gáleysi Vinnuveitendaábyrgð Málsástæða
S hf. höfðaði mál gegn V hf., H hf. og R til endurkröfu vátryggingabóta sem S hf. hafði greitt úr húftryggingu L ehf. vegna tjóns sem varð á kranabifreið í umráðum L ehf. Málavextir voru þeir að L ehf. leitaði eftir því við H hf. að fá R tímabundið til starfa við að stjórna tiltekinni kranabifreið í útseldri tímavinnu. Þegar tjónið varð var R að hífa svokölluð andvægi á kranann sem var hluti af búnaði hans og nauðsynlegt fyrir notkun hans en við það valt hann á hliðina. Hefðu andvægin virst tvískipt en voru í raun þrískipt og voru því til viðbótar 3,85 tonn á króknum. Í dómi Hæstaréttar var fallist á það með Landsrétti að R hefði sýnt af sér gáleysi með því að ganga ekki úr skugga um hver væri þyngd andvægjanna sem hann hefði verið að hífa og að þar sem hann hefði ekki til frekara öryggis dregið út stoðfætur kranans. Við sakarmatið gagnvart R var litið til þess sem fram kom í skoðunarskýrslu fulltrúa vinnueftirlitsins um að andvægin virtust vera tvískipt og að R hefði ekki áttað sig á því hvað hefði orsakað óhappið fyrr en honum hefði verið bent á að þau væru í þremur hlutum en ekki tveimur. Að þessu gættu var talið ósannað að R hefði í umrætt sinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þá var með vísan til heildstæðs mats á atvikum talið að R í skilningi reglunnar um vinnuveitandaábyrgð hefði verið starfsmaður L ehf. þegar tjónið varð þótt hann hefði starfað við verkið í útseldri vinnu frá H hf. og fengið greidd laun frá því félagi.Voru því H ehf. og V hf. sýknuð af kröfum S hf. Þá var talið ósanngjarnt í skilningi 3. mgr. 23. gr. skaðabótalaga að R yrði krafinn um bætur vegna tjónsins
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason,Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. desember 2019. Hann krefst þessað stefndu verði óskipt gert að greiða sér 38.955.203 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10.apríl 2016 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.Stefndu, Hýsi-Merkúr hf. og Ragnar Kjaran Elísson, krefjast aðallega staðfestingarhins áfrýjaða dóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðumtilvikum krefjast stefndu málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMál þetta lýtur að ágreiningi um bótaábyrgð stefndu vegna tjóns sem varðþegar kranabifreið er stefndi Ragnar stjórnaði valt á hliðina á Hellisheiði. Áfrýjandibætti tjónið úr húftryggingu bifreiðarinnar og beinir endurkröfu sinni aðstefndu. Með héraðsdómi voru stefndu sýknaðir af kröfu áfrýjanda og var súniðurstaða staðfest með hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeimgrunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um vinnuveitendaábyrgð.IIMálavextir eru þeir að fyrirtækið LNS Saga ehf. tók að sér verk viðlagningu gufulagnar frá Hverahlíðarvirkjun að Hellisheiðarvirkjun og sinnti þvíá fyrri hluta árs 2015. Við verkið var notuð bifreiðin GS H74 en á henni erkrani með skráningarnúmerið BS 0269. Kranabifreiðin er af gerðinni Liebherr LTM1090-4.1 og var hún í eigu Ergo fjármögnunarleigu Íslandsbanka hf., en íumráðum LNS Sögu ehf. Húftrygging bifreiðarinnar var hjá áfrýjanda.Stefndi Hýsi-Merkúr hf. er með umboð og þjónustu fyrir Liebherr krana ogvinnuvélar á Íslandi. Hann mun hins vegar ekki hafa flutt til landsinsfyrrgreinda kranabifreið heldur var hún keypt beint af seljanda erlendis.Stefndi Hýsi-Merkúr hf. var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá stefndaVátryggingafélagi Íslands hf. Stefndi Ragnar hóf störf hjá stefnda Hýsi-Merkúr hf.2. febrúar 2015, en hann er rafvirki að mennt. Þar mun hann aðallega hafa annastviðhald á rafmagnskerfum í byggingarkrönum og unnið við að setja þá upp og takaniður.Hjá LNS Sögu ehf. var starfsmaður með réttindi til að stjórna bifreiðinniog krana hennar en hann var á leið í orlof vorið 2015. Nokkur vandkvæði munuhafa verið á því að fá afleysingarmann í hans stað og stóð til að fenginn yrðikranamaður frá Noregi. Hann komst hins vegar ekki tímanlega og var því brugðiðá það ráð að leita eftir því við stefnda Hýsi-Merkúr hf. að fá stefnda Ragnartil að hlaupa í skarðið, en hann var með tilskilin réttindi til að stjórnabifreiðinni og krana hennar. Þetta mun hafa komið þannig til að stefndi Ragnarog tilteknir starfsmenn LNS Sögu ehf. höfðu starfað saman hjá öðruverktakafyrirtæki og var þeim kunnugt um að hann hefði þessi réttindi. Aðsamkomulagi varð milli LNS Sögu ehf. og stefnda Hýsi-Merkúr hf. að stefndiRagnar yrði fenginn tímabundið til starfa við að stjórna bifreiðinni og kranahennar í útseldri tímavinnu. Fyrir þessa þjónustu gerði stefndi Hýsi-Merkúr hf.tvo reikninga 1. júní 2015, annars vegar að fjárhæð 69.341 króna og hins vegarað fjárhæð 335.693 krónur eða samtals 405.034 krónur að teknu tilliti til 20%afsláttar og að meðtöldum virðisaukaskatti. Á reikningunum kom fram að þeirværu vegna „umsjónar og hífivinnu“ dagana 26. til 29. maí 2015 í samtals 37klukkustundir auk 300 kílómetra aksturs utan Reykjavíkur.Lögreglunni á Suðurlandi barst tilkynning 1. júní 2015 klukkan 15.21 umvinnuslys á Hellisheiði sunnan við Suðurlandsveg. Þegar lögreglumenn komu ávettvang lá kranabifreiðin á hliðinni með bómuna í uppréttri stöðu, en endihennar var tengdur við „ballest“ sem lá til hliðar við bifreiðina. StefndiRagnar hafði verið að færa kranabifreiðina milli vinnusvæða og var að komahenni fyrir þegar hún valt. Á vettvang kom einnig fulltrúi frá Vinnueftirlitinu.Í skoðunarskýrslu hans kom fram að setja þurfi andvægi á kranann fyrir notkun,en þau hefðu verið flutt á vagni með dráttarbíl. Stefndi Ragnar hefði í umrættsinn verið að hífa andvægin af vagninum. Hann hefði lesið þyngdina af hliðumandvægjanna, sem hefðu virst tvískipt, en efra andvægið var merkt 2,6 tonn aðþyngd og það neðra 3,85 tonn eða samtals 6,45 tonn. Þegar kraninn hefði veriðkominn með andvægin í stöðu út á hlið aftur fyrir milli 180 og 270 gráður hefðihann farið á hliðina undan þunganum. Einnig kom fram í skýrslunni að stefndi Ragnarhefði sagt að hann hefði kynnt sér getu kranans til að hífa og talið hann getalyft þessu án stoðfóta. Hann hefði þó til frekara öryggis sett fæturna niður ánþess þó að draga þá út. Þá sagði í skýrslunni að fulltrúi Vinnueftirlitsinshefði bent stefnda Ragnari á að samsettu andvægin væru í þremur hlutum en ekkitveimur eins og virtist við fyrstu sýn. Þannig hefði neðra andvægið veriðtvískipt og hvor hluti 3,85 tonn. Því hefði til viðbótar á króknum verið 3,85tonn og þyngdin alls 10,3 tonn, en það væri of mikið fyrir kranann í þessariuppstillingu.Áfrýjandi bætti tjónið sem varð á kranabifreiðinni úr húftryggingu hennar ogsvara bæturnar til fjárhæðar dómkröfu hans. Með bréfi 10. september 2015áskildi áfrýjandi sér allan rétt á hendur stefnda Hýsi-Merkúr hf. til aðendurkrefja félagið um það tjón sem varð þegar kraninn valt á hliðina. Um hefðiverið að ræða mistök stefnda Ragnars þegar hann stjórnaði krananum, en hannhefði verið starfsmaður félagsins. Áfrýjandi ritaði jafnframt stefndaVátryggingafélagi Íslands hf. bréf 10. mars 2016 og krafðist þess að fá tjóniðgreitt úr ábyrgðartryggingu stefnda Hýsi-Merkúr hf. hjá tryggingafélaginu. Þeirrikröfu synjaði stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. með bréfi 18. apríl sama ár.IIIKrafa áfrýjanda á hendur stefndu er reist á 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaganr. 50/1993, en þar segir að vátryggingafélag öðlist rétt tjónþola á hendurhinum skaðabótaskylda, að svo miklu leyti sem það hefur greitt bætur, efskaðabótaábyrgð stofnast vegna tjóns. Að því er varðar stefnda VátryggingafélagÍslands hf. er vísað til 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 umvátryggingarsamninga um heimild til að beina kröfu beint að félaginu ágrundvelli ábyrgðartryggingar.2Í stefnu til héraðsdóms var krafa áfrýjanda á hendur stefnda Ragnari reistá almennu sakarreglunni með vísan til þess að tjónið á kranabifreiðinni yrðirakið til mistaka hans. Einnig var tekið fram að sök hans væri þess eðlis að umværi að ræða stórkostlegt gáleysi. Þá sagði að leiðbeiningarblað fráframleiðanda kranabifreiðarinnar væri tiltækt í henni eða í öllu falli áskrifstofu stefnda Hýsi-Merkúr hf., en þar kæmi greinilega fram að andvæginværu tvískipt og bæri að taka mið af því þegar þau væru hífð á kranabifreiðina.Enn fremur var bent á að stefndi Ragnar hefði ekki dregið út stuðningsfætur ogsett niður en þannig hefði mátt koma í veg fyrir tjónið.Í greinargerð áfrýjanda til Landsréttar kom fram að undir rekstri málsinsþar yrðu lögð fram gögn um stjórnborð kranans, sem sýndu á hverjum tíma þáþyngd sem verið væri að hífa. Það hefði því ekki getað farið framhjá stefndaRagnari hvaða þyngd hann var að hífa í umrætt sinn. Í krananum væriviðvörunarbúnaður, en ætla yrði að stefndi hefði ekki fylgst með honum eðakynnt sér hvernig stjórntafla kranans virkar eða hreinlega gleymt að fylgjastmeð henni. Stjórntafla í bifreiðakrönum af þessu tagi væru allar af svipaðrigerð og sýndu, eftir því sem næst yrði komist, þá þyngd sem verið væri að hífa,en ekki væri unnt að slökkva á þessum búnaði. Jafnframt yrði að líta til þessað stefndi Ragnar hefði starfað á krananum í nokkra daga þegar slysið varð ogþví verið fullkunnugt um allt sem viðkom krananum. Enn fremur hefði hann unniðá krönum með sambærilegan stjórnbúnað til margra ára, eins og fram kom íaðilaskýrslu hans fyrir héraðsdómi. Eins og áfrýjandi boðaði í greinargerðinnilagði hann síðar fram í Landsrétti gögn um stjórnborð kranans, en að réttu lagibar honum að leggja þessi gögn fram við þingfestingu málsins þar fyrir rétti,enda voru þau tiltæk þá, sbr. 1. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.Í greinargerð áfrýjanda til Hæstaréttar var áréttaður sá málatilbúnaður aðfram kæmi á stjórnborði kranans sú þyngd sem verið væri að hífa. Því hefðistefnda Ragnari ekki getað dulist þyngdin ef hann hefði fylgst meðstjórnborðinu. Til að leiða þetta í ljós fór áfrýjandi þess á leit undiráfrýjun málsins til Hæstaréttar að dómkvaddur yrði matsmaður til að skilaálitsgerð um hvernig stjórntafla kranans virkaði. Jafnframt var óskað eftir þvíað matsmaður kannaði hve langan tíma tæki að draga út stuðningsfæturkranabifreiðarinnar. Með úrskurði héraðsdóms 22. janúar 2020 var matsbeiðninnihafnað. Í stað þess að kæra þann úrskurð til Landsréttar aflaði áfrýjandieinhliða álitsgerðar 4. febrúar sama ár frá núverandi eiganda bifreiðarkranansum sömu atriði og matsbeiðni hans tók til.Svo sem hér hefur verið rakið var því hvergi hreyft í málatilbúnaðiáfrýjanda fyrir héraðsdómi að við sakarmatið gagnvart stefnda Ragnari hefðuáhrif þær upplýsingar sem fram kæmu á stjórnborði kranans. Í þessu fólst því nýmálsástæða sem hvorki gat komist að fyrir Landsrétti né nú hér fyrir dómi, endastanda ekki til þess lagaskilyrði 2. mgr. 163. gr. og 2. mgr. 187. gr. laga nr.91/1991 þar sem áfrýjanda var í lófa lagið að reisa málatilbúnað sinn á þessarimálsástæðu í öndverðu. Er jafnframt til þess að líta að nauðsynlegt hefði veriðað kalla til sérfróðan meðdómsmann í héraði og eftir atvikum Landsrétti meðsérkunnáttu á þessu sviði ef byggt hefði verið á þessu, en til þess voru ekkiefni eins og málatilbúnaðurinn var í héraði.3Fallist verður á það með Landsrétti að stefndi Ragnar hafi sýnt af sérgáleysi með því að ganga ekki úr skugga um hver var þyngd þeirra andvægja sem hannvar að hífa þegar kranabifreiðin valt í umrætt sinn, en þyngdartala þeirra vargreypt í þau. Verður jafnframt að virða honum til gáleysis að hafa ekki tilfrekara öryggis dregið út stoðfætur kranans, en ráða má af myndum af vettvangiað því mátti koma við og hefði það hugsanlega komið í veg fyrir tjónið.Samkvæmt þessu verður tjónið á kranabifreiðinni rakið til saknæmrar vanrækslustefnda Ragnars. Við sakarmatið gagnvart stefnda Ragnari er þess að gæta að fram kemur ískoðunarskýrslu fulltrúa Vinnueftirlitsins að andvægin „virtust“ vera tvískipt.Þar segir einnig að stefndi Ragnar hafi ekki áttað sig á því hvað hefði orsakaðóhappið fyrr en honum var bent á að samsettu andvægin voru í þremur hlutum enekki tveimur eins og virtist „við fyrstu sýn“. Að þessu gættu er ósannað, einsog málið liggur fyrir eftir málatilbúnaði áfrýjanda, að stefndi hafi í umrættsinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, en það hefur áhrif fyrir niðurstöðumálsins, eins og síðar verður rakið.4Af hálfu stefndu Hýsi-Merkúr hf. og Vátryggingafélags Íslands hf. er þvíandmælt að kröfu verði beint að þeim samkvæmt reglu skaðabótaréttar umvinnuveitendaábyrgð, en í henni felst að vinnuveitandi ber ábyrgð á tjóni semrakið verður til sakar starfsmanns hans. Er ágreiningur með þessum stefndu ogáfrýjanda um hvort stefndi Ragnar hafi í umrætt sinn þegar kraninn valt vegnamistaka hans verið starfsmaður stefnda Hýsi-Merkúr hf. eða LNS Sögu ehf. Einsog rakið hefur verið starfaði stefndi Ragnar tímabundið hjá LNS Sögu ehf. íútseldri tímavinnu frá stefnda Hýsi-Merkúr hf.Ábyrgð vinnuveitanda eftir umræddri reglu skaðabótaréttar tekur til starfsmannahans en nær ekki til sjálfstæðra verktaka sem tekið hafa að sér verk í hansþágu. Að sama skapi ber sjálfstæður verktaki sjálfur vinnuveitendaábyrgð ásínum eigin starfsmönnum vegna tjóns sem rakið verður til sakar þeirra. Á þaðbæði við um tjón sem þeir valda verkkaupa og öðrum. Almennt verður lagt tilgrundvallar að ráðningarsamningur og greiðsla launa eftir honum ráði því hververður talinn vinnuveitandi og beri ábyrgð á starfsmanni eftir reglunni umvinnuveitendaábyrgð. Það er þó ekki einhlítt heldur ræðst þetta af heildarmatiá öllum aðstæðum og óháð því hvort hefðbundið ráðningarsamband sé á milli aðila.Þannig getur verið álitamál hvort verktaki eða verkkaupi verður talinnvinnuveitandi starfsmanns sem ber skaðabótaábyrgð á tjóni, er rakið verður tilsakar hans, og hafa þá ýmis atriði áhrif þegar úr því er skorið. Verður núvikið að þeim atriðum í ljósi atvika málsins.LNS Saga ehf. hafði umráð kranabifreiðarinnar og nýtti hana við það verksem félagið tók að sér á Hellisheiði. Jafnframt var krana bifreiðarinnar stjórnaðaf starfsmanni þess. Þannig var notkun kranans á bifreiðinni þáttur í starfsemifélagsins og á ábyrgð þess, en félagið hafði gætt hagsmuna sinna með því aðhúftryggja bifreiðina. Í aðdraganda þess að kranamaðurinn, sem starfaði hjáfélaginu, fór í orlof var ákveðið að leita eftir því að stefndi Ragnar leystihann af hólmi til skamms tíma. Þessi ráðstöfun var bundin persónu stefndaRagnars, enda var leitað sérstaklega eftir þjónustu hans þar sem starfsmenn LNSSögu ehf. vissu að hann hefði tilskilin réttindi til að stjórna bifreiðinni og kranahennar. Þannig var ástæðan ekki að hann starfaði hjá stefnda Hýsi-Merkúr hf. oggetur engu skipt í þessu samhengi þótt það félag væri með umboð og þjónustufyrir Liebherr krana hér á landi. Er þess einnig að gæta að fyrir liggur ímálinu að stefndi Hýsi-Merkúr hf. bauð ekki upp á þá þjónustu í starfsemi sinniað leigja út kranamenn í útseldri vinnu. Þannig var hér um að ræða einstakttilvik að frumkvæði LNS Sögu ehf., sem átti sér fyrrgreinda skýringu er bundinvar við persónu stefnda Ragnars.Við mat á því hjá hverjum stefndi Ragnar verður talin hafa starfað þegartjónið varð er þess einnig að gæta að LNS Saga ehf. stýrði framkvæmdunum oghafði verkstjóri félagsins boðvald yfir stefnda Ragnari með tilliti til þesshvaða verkefnum hann sinnti og í hvaða röð. Jafnframt bar félagið ábyrgð á öllumvinnuaðstæðum við verkið. Þá gekk stefndi Ragnar til verksins eftir vinnuskipulagiLNS Sögu ehf. eins og starfsmenn félagsins og hafði hann sjálfur ekki forræði áþví hvernig hann sinnti störfum sínum ef frá er talin sjálf stjórnun kranans ábifreiðinni. Á hinn bóginn liggur fyrir að stefndi Hýsi-Merkúr hf. hafði enginafskipti af störfum stefnda Ragnars hjá LNS Sögu ehf., enda var ekki gert ráðfyrir að það félag kæmi að verkinu með öðru móti en að ráðstafa stefnda Ragnaritil verksins að beiðni LNS Sögu ehf.Að öllu því virtu sem hér hefur verið rakið verður stefndi Ragnar ískilningi reglunnar um vinnuveitandaábyrgð talinn hafa verið starfsmaður LNSSögu ehf. þegar tjónið varð, þótt hann hafi starfað við verkið í útseldri vinnufrá stefnda Hýsi-Merkúr hf. og fengið greidd laun frá því félagi. Af þeim sökumgat ekki stofnast til skaðabótaábyrgðar þess félags á grundvellivinnuveitendaábyrgðar og að sama skapi ekki heldur gagnvart stefndaVátryggingafélagi Íslands hf. vegna ábyrgðartryggingar sem tók til bótakröfu áþeim grunni gegn stefnda Hýsi-Merkúr hf. Af þessu leiðir að staðfesta verður niðurstaðahins áfrýjaða dóms um sýknu stefndu Hýsi-Merkúr hf. og VátryggingafélagsÍslands hf.5Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur stefndi Ragnar ekki reistsýknukröfu sína á þeim atriðum sem greinir í 3. mgr. 19. gr. skaðabótalaga nr.50/1993, en af því ákvæði leiðir að starfsmaður verður ekki skaðabótaskyldur efábyrgðartrygging vinnuveitanda tekur til tjónsins nema það megi rekja tilásetnings eða stórfellds gáleysis. Aftur á móti hefur hann borið fyrir sigákvæði 23. og 24. gr. sömu laga. Af 3. mgr. 23. gr. laganna leiðir aðvinnuveitandi getur aðeins krafið starfsmann um bætur vegna tjóns sem hannveldur vinnuveitandanum í starfi sínu að því marki sem telja má sanngjarntþegar litið er til sakar, stöðu starfsmannsins og atvika að öðru leyti. Í 24.gr. er síðan almenn lækkunarregla laganna.Við mat á því hvort stefnda Ragnari verði gert að bæta tjónið á kranabifreiðinniber fyrst að líta til sakarstigsins og fyrrgreindrar niðurstöðu um að ósannaðsé að hann hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Í annan stað er þess að gætaað tjónið var verulegt og fullvíst er að skaðabótaskylda myndi reynast honumafar erfið. Loks verður að hafa í huga að kranabifreiðin var húftryggð og erstefndi Ragnar endurkrafinn af áfrýjanda sem greiddi vátryggingarbætur úrslíkri tryggingu. Að öllu þessu virtu verður talið ósanngjarnt í skilningi 3.mgr. 23. gr. skaðabótalaga að stefndi Ragnar verði krafinn um bætur vegnatjónsins, en sú regla á við vegna starfa hans í þágu LNS Sögu ehf. í umrættsinn. Samkvæmt því verður einnig staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms umsýknu stefnda Ragnars.Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og tekurþað einnig til ákvæða hans um málskostnað.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf.,greiði stefndu, Vátryggingafélagi Íslands hf., Hýsi-Merkúr hf. og Ragnari KjaranElíssyni, hverjum fyrir sig, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Landsréttar 18. október 2019.Mál þetta dæma landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson,Sigurður Tómas Magnússon ogÞorgeir Ingi Njálsson.Málsmeðferð og dómkröfur aðila Áfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 21. desember 2018. Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur 5. desember 2018 í málinu nr. E-405/2018. Áfrýjandikrefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að stefndu verðisameiginlega gert að greiða áfrýjanda 38.955.203 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10.apríl 2016 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði ogfyrir Landsrétti. Stefndi,Vátryggingafélag Íslands hf., krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti. Stefndi,Hýsir-Merkúr hf., krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og hannsýknaður af kröfum áfrýjanda en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þákrefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti en til vara að málskostnaður falliniður á báðum dómstigum. Stefndi,Ragnar Kjaran Elísson, krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur oghann sýknaður af kröfum áfrýjanda en til vara að þær verði lækkaðar verulega.Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.Niðurstaða Óumdeilt erað altjón varð á kranabifreið, af gerðinni Liebherr LTM 1090-4.1 meðskráningarnúmerið GS-H74 og krana sem var áfastur henni, þegar hún valt áhliðina 1. júní 2015 skammt frá Hellisheiðarvirkjun. Kranabifreiðin var í eiguErgo fjármögnunarþjónustu Íslandsbanka hf. en í umráðum verktakafyrirtækisinsLNS Sögu ehf., sem húftryggði hana hjá áfrýjanda. Áfrýjandigreiddi á grundvelli húftryggingarinnar 38.955.203 krónur í bætur vegna þessatjóns og endurkrefur í máli þessu stefndu um þá fjárhæð. Endurkrafan er reist á22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og 44. gr. laga nr. 30/2004 umvátryggingarsamninga. Krafan á hendur stefnda Ragnari er byggð á því að hannhafi valdið tjóninu með saknæmum hætti. Krafan á hendur stefnda Hýsi-Merkúr hf.er reist á því að stefndi Ragnar hafi verið starfsmaður félagsins og beri það,á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar, ábyrgð á því tjóni sem hann hafi valdið.Kröfu á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. reisir áfrýjandi á því aðstefndi Hýsir-Merkúr hf. hafi haft frjálsa ábyrgðartryggingu hjá því sem tekiðhafi til þess tjóns sem starfsmaður Hýsis-Merkúrs hf. hafi valdið. StefndiRagnar stjórnaði kranabifreiðinni í umrætt sinn en hann hafði bæði réttindi tilað stjórna kranabifreið af umræddri tegund og vinna með kranann sem var áfasturhenni. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins 9. júní 2015 er aðdraganda þess aðkranabifreiðin féll á hliðina lýst með eftirfarandi hætti: „Til stóð að setja kranann upp á nærliggjandivinnusvæði en setja þurfti viðeigandi andvægi á kranann fyrir notkun. Andvæginvoru flutt á flutningavagni með dráttarbíl og er gert ráð fyrir að kraninn hífisjálfur á sig andvægin. Ragnar var að hífa samsett andvægi af palliflutningavagnsins og sneri krananum til þess að koma þeim fyrir á sínum stað ákrananum. Ragnar las þyngdina af hliðum andvægjanna sem virtust vera tvískiptog var efra andvægið merkt 2,5 T en það neðra 3,85 T eða 6,35 tonn samanlagt.Þegar kraninn var kominn með andvægin í stöðu út á hlið afturfyrir (milli 180og 270 gráður) fór hann á hliðina undan þunganum. Ragnar hafði kynnt sérhífitöflu kranans og áleit að hún leyfði þessa þyngd án stoðfóta. Ragnar hafðiþó sett stoðfæturna niður, án þess að draga þá út, til frekara öryggis. Ragnaráttaði sig ekki á hvað hefði orsakað óhappið fyrr en eftirlitsmaður benti honumá að samsettu andvægin voru í þremur hlutum en ekki tveimur eins og virtist viðfyrstu sýn. Var neðra andvægið tvískipt, hvor hluti 3,85 T og því auka 3,85tonn í króknum sem gerðu alls 10,2 tonn. Var það of mikið fyrir kranann íþessari uppstillingu.“ Í athugasemd um öryggi segir í skýrslunni: „Kraninn valtá hliðina vegna ónógrar þekkingar á búnaði og varð af því mikil hætta.“ Ískýrslu Vinnueftirlitsins voru þau fyrirmæli gefin að farið skyldi yfirleiðbeiningar kranans með tilliti til óhappsins, sérstaklega hvernigframleiðandi lýsti búnaðinum og aðferðum við áhleðslu andvægja. Óumdeilt erað stefndi Ragnar hóf störf í þágu LNS Sögu ehf. á fyrrnefndri kranabifreið 26.maí 2015 og var 1. júní fimmti vinnudagur hans á krananum. Fyrir héraðsdómikvaðst hann hafa verið viðloðandi stjórn kranabifreiða í 50 ár og hefði„stjórnað öllum þessum tækjum hvaða nafni það nefnist“. Hann kvaðst hafastarfað í fimm ár á bílkrönum hjá Ístaki en þeir hefðu ekki verið af tegundinniLiebherr. Hann kvaðst ekki hafa stjórnað nákvæmlega svona kranabifreið áður ogekki hafa fengið neina fræðslu um hana af hálfu LNS Sögu. Athygli hans hefðiekki verið vakin á því að andvægin á þessum krana væru frábrugðin því sem væriá öðrum krönum. Þá bar hann að í „99% tilfella þegar maður er að taka svonaballest, eða svona andvægi á, þá er maður kominn með kranann á þann stað semhann á að vinna á og þá er það fyrsta sem er gert“ að stoðfæturnir eru keyrðirút og niður og síðan ballestin hífð á. Þá bar hann að í þessu tilviki hefðiþurft að setja andvægin á kranabifreiðina á öðrum stað en til stóð að vinna meðhana og koma henni eftir það á síðarnefnda staðinn. Verkstjóri LNS Sögu ehf.hefði sagt honum að hann þyrfti að drífa sig því þeir væru orðnir of seinir.Hann kvaðst ekki hafa dregið „glussafætur“ kranabifreiðarinnar út en áætlaði aðþað hefði átt að taka átta til tíu mínútur. Hann var spurður að því fyrirhéraðsdómi hvort það hefði verið ástæða óhappsins og svaraði hann á þá leið aðerfitt væri að fullyrða það því hann héldi að staðurinn sem kranabifreiðinhefði verið á hefði ekki verið undirbyggður og ekki getað borið fullan þunga. Samkvæmtframansögðu urðu samverkandi atvik til þess að kranabifreiðin féll á hliðina,annars vegar að stefndi Ragnar setti stoðfæturna ekki út og hins vegar að hannmiðaði aðgerðir sínar við það að hann væri að lyfta 3,85 tonnum léttara andvægien raunin var. Fyrir liggurað stefndi Ragnar hafði réttindi til að stjórna umræddri kranabifreið og hafðiunnið við að hífa með henni í rúma fjóra daga þegar hún valt á hliðina. Affyrirliggjandi ljósmyndum að dæma hefði einföld athugun á andvæginu sem hannhugðist lyfta í umrætt sinn og þyngd þess leitt í ljós að samanlögð þyngdþeirra tveggja stykkja sem mynduðu neðri hluta andvægisins var 7,7 tonn en ekki3,85 tonn eins og greypt var í þann hluta andvægisins sem virðist hafa snúið aðhonum þegar hann byrjaði að hífa. Verður að meta honum til gáleysis að gangaekki úr skugga um þyngd andvægisins. Í ljósi framburðar stefnda um að hannhefði nær undantekningarlaust notað stoðfætur kranabifreiðarinnar við hífinguog með hliðsjón af myndum af vettvangi, sem benda ekki til þess að hún hafistaðið á sérstaklega ótraustu undirlagi, verður jafnframt að meta stefnda þaðtil gáleysis að hafa ekki notað stoðfæturna í umrætt sinn. Samkvæmt framansögðuþykir stefndi Ragnar hafa með saknæmri vanrækslu valdið því að kraninn féll áhliðina. Óumdeilt erað stefndi Ragnar var áfram á launaskrá hjá stefnda Hýsi-Merkúr hf. eftir aðhann hóf störf á kranabifreiðinni 26. maí 2015 og ekki stóð til að hann fengigreidd laun frá LNS Sögu ehf. Meðal gagna málsins eru tveir reikningar semstefndi Hýsir-Merkúr hf. gaf út til LNS Sögu ehf. 1. júní 2015 vegna starfastefnda Ragnars. Á fyrri reikningnum, sem er vegna starfa hans 26. maí 2015, erhinni seldu þjónustu lýst þannig: „Verk 2000-005-002 Umsjón og hífivinna á LTM1090 krana, Ragnar Kjaran.“ Þá kemur þar fram að um sé að ræða Liebherrtækniþjónustu í sex klukkustundir og er krafa gerð um 9.900 krónur fyrir hverjaklukkustund að frá dregnum 20% afslætti. Auk þess er gerð krafa um 8.400 krónagreiðslu vegna 75 km aksturs. Virðisaukaskattur er reiknaður ofan áreikningsfjárhæðina. Síðari reikningurinn er vegna 31 klukkustundar vinnustefnda Ragnars dagana 27., 28. og 29. maí 2015 og 225 km aksturs en efni hanser að öðru leyti sambærilegt þeim fyrri. Ólafur PállSölvason, starfsmaður LNS Sögu ehf., bar fyrir héraðsdómi að hann hefði unniðmeð stefnda Ragnari hjá Ístaki og þegar kranamaður hafi forfallast hafi hannhaft samband við Hýsi-Merkúr hf. og óskað eftir því að fá Ragnar til að stýrakranabifreiðinni. ÞrösturLýðsson, fyrirsvarsmaður stefnda Hýsis-Merkúrs hf., bar fyrir héraðsdómi aðstefndi Ragnar hefði verið lánaður til LNS Sögu ehf. í greiðaskyni. Í stað þessað LNS Saga ehf. fengi 10% afslátt af vinnu, eins og stærstu viðskiptavinirHýsis-Merkúrs hf. nytu, hefði verið veittur 20% afsláttur þar sem félagið hefðilánað hann. Þröstur kvað fyrirsvarsmann LNS Sögu ehf. hafa gert sér ljóst aðekki væri ætlast til að Ragnar væri lánaður frítt. Hann bar jafnframt aðHýsir-Merkúr hf. seldi ekki út þá þjónustu að stjórna kranabifreiðum. Félagiðhefði hins vegar selt út þá þjónustu að setja upp og taka niður byggingarkranaog hefði stefndi Ragnar meðal annars starfað við það. ÞorsteinnMarel Júlíusson, starfsmaður stefnda Hýsis-Merkúrs hf., bar fyrir héraðsdómi aðhann hefði útbúið reikninga vegna starfa stefnda Ragnars í þágu LNS Sögu ehf.Hann var spurður að því hvort reikningarnir hefðu verið gefnir út í því skyniað Hýsir-Merkúr hf. fengi laun Ragnars endurgreidd og svaraði hann þannig „Já.Þetta er bara útseld vinna eins og við gerum alla jafna.“ Þá bar hann að beðiðhefði verið um Ragnar í umrædda vinnu og félagið selt út vinnu hans eins ogaðra vinnu. Þótt í þvíkunni að hafa falist nokkur greiði af hálfu forsvarsmanna Hýsis-Merkúrs hf. viðLNS Sögu ehf. að leggja síðarnefnda félaginu til starfskrafta stefnda Ragnarsverður af fyrrgreindum reikningum og framburði framangreindra starfsmannastefnda Hýsis-Merkúrs hf. ráðið að vinna hans hafi verið seld út til LNS Söguehf. Samkvæmt því verður að líta svo á að störf Ragnars við stjórnkranabifreiðarinnar hafi verið unnin í verktöku og að um útselda vinnu á vegumHýsis-Merkúrs hf. hafi verið að ræða. Við mat áþví hver teljist vera vinnuveitandi starfsmanns sem veldur öðrum tjóni meðsaknæmum hætti er meginreglan sú að ef tjónið er afleiðing af störfum sem unnineru í verktöku teljist sá sem greiðir viðkomandi starfsmanni laun beravinnuveitandaábyrgð á tjóninu en ekki verkkaupi. Þessi meginregla er þó ekkiundantekningarlaus heldur ræðst það af heildstæðu mati á öllum atvikum hvortverkkaupi eða verktaki teljist vinnuveitandi í þessum skilningi, svo sem þvíhvernig staða starfsmannsins horfir við tjónþola, eðli verksins og hvort sérþekkinguhafi þurft við framkvæmd þess, hver hafði boðvald yfir starfsmanninum viðframkvæmd starfans og hvernig samningssambandi verkkaupa og verktaka var nánarháttað. Samkvæmtframansögðu hlaust tjón á eignum LNS Sögu ehf. af störfum stefnda Ragnars. Þarsem vitneskja var fyrir hendi hjá LNS Sögu ehf. um stöðu Ragnars gagnvartfélaginu og Hýsi-Merkúr hf. getur huglæg afstaða tjónþola til hennar ekki skiptmáli í þessu tilviki við mat á því hvort þessara félaga eigi að bera ábyrgð ávanrækslu hans á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar. Fyrir liggurað tjónið hlaust af mistökum stefnda Ragnars við störf sem hann hafði réttindiog þekkingu til að framkvæma. Óumdeilt er að aðrir starfsmenn Hýsis-Merkúrs hf.og LNS Sögu ehf. höfðu ekki réttindi til að stjórna slíkri kranabifreið og gatstefndi Ragnar því ekki sótt leiðsögn eða fyrirmæli til þeirra um þau atriðivið stjórn hennar sem mistök hans lutu að. Hýsir-Merkúrhf. hafði áður selt þjónustu stefnda Ragnars við að setja upp og taka niðurbyggingarkrana en ekki við að stjórna kranabifreiðum. Þótt Hýsir-Merkúr hf.hafi selt út þjónustu hans með þeim hætti sem að framan er rakið verður ekkiséð að félagið hafi haft boðvald gagnvart honum við framkvæmd þeirra starfa semhann sinnti í þágu LNS Sögu ehf. og tjónið hlaust af. Kranabifreiðinsem stefndi Ragnar stjórnaði í umrætt sinn var í umráðum LNS Sögu ehf. semhafði húftryggt hana. Stjórn kranabifreiðarinnar hafði áður verið í höndumlaunþega hjá LNS Sögu ehf. sem farinn var í fæðingarorlof og var stefnda Ragnariætlað að brúa bilið þar til annar kranamaður fengist. Vinna með kranabifreiðinnivar þáttur í umfangsmiklu verki sem LNS Saga ehf. hafði með höndum viðHellisheiðarvirkjun. Félagið bar áhættu af verkinu og naut eftir atvikumhagnaðar af því. Samkvæmt framburði Björgvins Bjarnasonar, verkstjóra yfirpípudeild hjá LNS Sögu ehf., hafði hann á hendi verkstjórn og boðvald gagnvartstefnda Ragnari. Vitnið kvað stefnda Ragnar hafa verið fenginn í afleysingar.Hann hefði fylgt öðrum starfsmönnum og unnið sama vinnutíma og þeir. Afframburði stefnda Ragnars, sem fær stoð í framburði vitnisins Björgvins, verðurráðið að LNS Saga ehf. hafi alfarið stýrt því við hvaða verkefni hann starfaðihverju sinni og í hvaða röð þau voru unnin svo og við hvaða aðstæður hann vannað verkefnunum. LNS Saga ehf. hafði því boðvald gagnvart stefnda Ragnari aðöðru leyti en hvað varðar sjálfa stjórn kranabifreiðarinnar. Við mat áþví hvort félaganna, Hýsir-Merkúr hf. eða LNS Saga ehf., verði talið beravinnuveitandaábyrgð á störfum stefnda Ragnars í umrætt sinn verður enn fremurað líta til þess að óumdeilt er að LNS Saga ehf. sóttist eftir starfskröftumhans sérstaklega vegna vitneskju starfsmanns félagsins um réttindi hans til aðstjórna umræddri kranabifreið og reynslu af slíkum störfum. LNS Saga ehf. leitaðitil Hýsis-Merkúrs hf. í því skyni að fá stefnda Ragnar til þess að stjórnakranabifreiðinni enda þótt síðarnefnda félagið seldi að jafnaði ekki út slíkaþjónustu og hefði ekki sérþekkingu á því sviði. Atvik í aðdraganda þess aðvinna stefnda Ragnars var seld út til LNS Sögu ehf. voru að því leytifrábrugðin því sem gerist almennt um verktöku. Að virtuöllu því sem að framan er rakið og á grundvelli heildstæðs mats á atvikum telstLNS Saga ehf. fremur en Hýsir-Merkúr hf. hafa haft stöðu vinnuveitanda gagnvartstefnda Ragnari er honum urðu á mistök við stjórn kranabifreiðarinnar sem orsökuðu það að hún valt á hliðina. Áfrýjandiá því ekki endurkröfu á hendur stefnda Hýsi-Merkúr hf. og þar af leiðandi ekkiá stefnda Vátryggingafélag Íslands hf. Verður því staðfest sú niðurstaða hinsáfrýjaða dóms að sýkna þessa stefndu af kröfum áfrýjanda. Samkvæmtframansögðu sýndi stefndi Ragnar af sér gáleysi við stjórn kranabifreiðarinnarsem leiddi til þess tjóns sem áfrýjandi bætti á grundvelli húftryggingarhennar. Svo sem fram er komið hefur stefndi Ragnar ekki byggt sýknukröfu sína ímálinu á þeim reglum sem felast í 19. gr. skaðabótalaga. Hann hefur hins vegarbyggt varnir sínar á 23. gr. þeirra laga sem miðar, á sama hátt og 19. gr., aðþví að takmarka ábyrgð starfsmanna á því tjóni sem þeir hafa valdið í starfisínu. Þar semkomist hefur verið að þeirri niðurstöðu að LNS Saga ehf. hafi haft stöðuvinnuveitanda gagnvart stefnda Ragnari er honum urðu á mistök við stjórnkranabifreiðarinnar telst hann jafnframt hafa haft stöðu starfsmanns LNS Söguehf. í skilningi 23. gr. skaðabótalaga. Í 1. mgr. greinarinnar segir að bætur,sem vinnuveitandi hafi greitt vegna saknæmrar hegðunar starfsmanns, sé aðeinsunnt að krefja starfsmanninn um að því marki sem telja megi sanngjarnt þegarlitið sé til sakar og stöðu starfsmannsins og atvika að öðru leyti. Þá segir í3. mgr. sömu greinar að ákvæði 1. mgr. eigi einnig við um kröfu vinnuveitanda áhendur starfsmanni vegna tjóns sem starfsmaðurinn valdi vinnuveitanda í starfisínu. Áfrýjandihefur sem fyrr segir öðlast rétt LNS Sögu ehf. til að krefja stefnda Ragnar umskaðabætur. Með hliðsjón af því sem fram er komið í málinu þykir áfrýjandi ekkihafa sýnt fram á að tjónið hafi orsakast af stórfelldu gáleysi hans. Þegarlitið er til framangreinds mats á sök stefnda, stöðu hans gagnvart LNS Söguehf., sem hafði húftryggt kranabifreiðina, og allra atvika málsins getur ekkitalist sanngjarnt að hann verði krafinn um skaðabætur vegna tjónsins. Samkvæmtþví verður með vísan til 23. gr. skaðabótalaga staðfest sú niðurstaða hinsáfrýjaða dóms að stefndi Ragnar skuli vera sýkn af kröfu áfrýjanda. Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um málskostnað í héraði er staðfest. Eftir úrslitum málsins er rétt að áfrýjandi greiði hverjumstefnda um sig 800.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði stefndu, VátryggingafélagiÍslands hf., Hýsi-Merkúr hf. og Ragnari Kjaran Elíssyni, hverjum um sig,800.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 5. desember 2018.Mál þetta, sem var dómtekið 26. nóvember sl., er höfðað fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur af Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5,Reykjavík, á hendur VátryggingafélagiÍslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, Hýsi-Merkúr hf., Lambhagavegi 6, Reykjavík ogRagnari Kjaran Elíssyni, Suðurgötu 17, Akranesi, með stefnu birtri 2. og 5. febrúar2018.Stefnandikrefst þess að stefndu verði dæmdir, sameiginlega, til að greiða stefnanda38.955.203 kr. ásamt dráttarvöxtum frá 10. apríl 2016 samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., krefst sýknu af öllum kröfumstefnanda og málskostnaðar úr hans hendi.Stefndi, Hýsi-Merkúr hf., krefst aðallegasýknu af dómkröfum stefnanda. Til vara er krafist verulegrar lækkunar þeirra.Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi, Ragnar Kjaran Elísson, krefst sýknuaf öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist verulegrar lækkunar þeirra. Þáer krafist málskostnaðar.I Málið varðar kranabifreið afgerðinni Liebherr LTM 1090-4.1 með skráningarnúmerið GS-H74. Á bifreiðinni erkrani sem ber skráningarnúmerið BS-0269 hjá Vinnueftirliti ríkisins.Kranabifreiðin var húftryggð hjá stefnanda, þ.e. bæði undirvagn og krani. LNS Saga hafði tekið að sér verkefni viðlagningu gufulagna frá Hverahlíðarvirkjun að Hellisheiðarvirkjun. Fyrrnefndurkrani var notaður til verksins, en LNS Saga mun hafa keypt hann og flutt tillandsins. Stefndi, Hýsir-Merkúr hf., er hins vegar umboðs- og þjónustuaðilifyrir Liebherr bílkrana hér á landi.Tvenns konar réttindi þarf til að stjórnakranabifreiðinni. Annars vegar réttindi til að aka bifreiðinni sjálfri en tilþess þarf meirapróf og getur því hver sem hefur þannig próf ekiðkranabifreiðinni á milli staða. Hins vegar þarf sérstök réttindi til að vinna ákrananum sjálfum við hífingar. Hjá LNS Sögu var starfandi kranamaður sem hafðibæði þessi réttindi og vann sá á kranabifreiðinni.Sumarið 2015 var kranamaður LNS Sögu á leiðí fæðingarorlof. Af þeim sökum þurfti LNS Saga að útvega sér afleysingarmannmeð viðeigandi réttindi. Mun LNS Saga hafa verið búið að tryggja sér einnslíkan frá Noregi, en sá komst ekki til starfa tímanlega, áður en kranamaðurLNS Sögu hæfi töku fæðingarorlofs.Til að brúa bilið leitaði LNS Saga tilstefnda, Hýsi-Merkúr, til að kanna hvort mögulegt væri að fá starfsmann þessfélags, stefnda Ragnar Kjaran Elísson, lánaðan til að ganga í þau störf semkranamaður LNS Sögu sinnti. Ástæða þess var sú að margir starfsmenn LNS Söguhöfðu unnið með Ragnari Kjaran hjá Ístaki hf. þar á meðal verkstjóri LNS Sögu,Björgvin Bjarnason, og vissu því að Ragnar Kjaran væri með þau réttindi semþurfti. Stefndi,Hýsi-Merkúr, féllst á að lána Ragnar Kjaran, til LNS Sögu þennan tíma, gegnumsömdu endurgjaldi. Um fyrirkomulag vinnunnar og vinnuaðstæður var rætt beint viðRagnar Kjaran. Þá mun ekki hafa legið fyrir hversu lengi RagnarKjaran þyrfti að leysa af hjá LNS Sögu þar sem ekki var vitað hvenærafleysingamaðurinn frá Noregi gæti komið.Hinn 27. maí 2015 hóf Ragnar Kjaran störfhjá LNS Sögu. Verkstjóri á staðnum var Björgvin Bjarnason og fékk Ragnar Kjaranfyrirmæli frá honum um það sem gera skyldi hverju sinni. Óhappið átti sér stað síðla mánudagsins 1.júní 2015. Lögreglan og Vinnueftirlitið voru kölluð til. Í skýrsluVinnueftirlitsins kemur fram að Ragnar Kjaran hafi verið að hífa samsettandvægi á kranann fyrir notkun. Hann hafi lesið þyngdina af hliðum andvægjannasem hafi virst tvískipt og hún samtals 6,35 tonn. Kemur fram að Ragnar Kjaran hafikynnt sér hífitölu kranans og talið hana leyfa þessa þyngd án stoðfóta en hannþó sett þá niður til öryggis. Þá kemur fram að Ragnar Kjaran hafi ekki áttaðsig á því að þau samsettu andvægi sem hann hífði voru í þremur hlutum en ekkitveimur eins og virst hafði. Eitt þeirra væri tvískipt og því auka 3,85 tonnsem voru samhliða á kranann en það var of mikið fyrir hann í þessariuppstillingu og hafi kraninn oltið.Stefnandi greiddi tjónið sem varð á umræddri kranabifreið úrhúftryggingu bifreiðarinnar og gerði í framhaldi af því endurkröfu áHýsi-Merkúr hf. og stefnda, VÍS. Stefndu höfnuðu kröfum stefnanda og höfðarhann því mál þetta og stefnir jafnframt Ragnari Kjaran og gerir þá kröfu aðstefndu greiði honum sameiginlega dómkröfu málsins. II. Helstu málsástæðurstefnanda gagnvart Vátryggingafélagi Íslands hf. eru eftirfarandi:Krafa stefnanda byggist á 22. gr. laga nr.50/1993, 44. grein laga nr. 30/2004 og samskiptum málsaðila. Stefnandi hafiþegar greitt úr húftryggingu 38.955.203 kr. og endurkrefji því um þá upphæð. Stefnandi telji engan vafa leika á því aðHýsi-Merkúr beri ábyrgð á tjóninu, sbr. bréf stefnanda frá 10. september 2015til Hýsi-Merkúr og tölvupóst Þrastar Lýðssonar, forstjóra frá 10. júní 2015 tilVÍS. Af samskiptum stefnanda við Hýsi-Merkúr megi ráða að félagið taldi sigvátryggt hjá VÍS fyrir tjónum af þessum toga. Var því endurkröfu beint að VÍS íframhaldinu. Svarbréf VÍS sé frá 18. apríl 2016 og var endurkröfu stefnandahafnað á tveimur forsendum: Að um væri að ræða samningskröfu, vanefnd ásamningi (grein 4.2 í skilmálum) annars vegar og hins vegar með tilvísun tilgreinar 4.3.2 í skilmálum (vörsluundanþága).Stefnandi telji það ekki fá staðist að hafnaendurkröfu á þessum forsendum. Ljóst sé af bréfi VÍS frá 18. apríl 2016 að Hýsis-Merkúrssé með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá VÍS sem taki til reksturs félagsins og aðum greiðsluskyldu VÍS varðandi tjón sem Hýsi-Merkúr valdi fari eftir skilmálumAA20.2. Helstumálsástæður stefnanda gagnvart stefnda, Hýsi-Merkúr hf. og Ragnari KjaranElíssyni, eru eftirfarandi:Stefnandi telur engan vafa leika á um sökstefnda, Ragnars Kjarans, og vísar til almennu skaðabótareglunnar. Hvað varðarábyrgð Hýsis-Merkúrs sé vísað til húsbóndaábyrgðar vinnuveitanda á skaðaverkumstarfsmanna og almennu skaðabótareglunnar. Stefnandi telur að LNS Saga hafi hvorki hafttök á né búið yfir þekkingu til að grípa inn í þegar stefndi, Ragnar Kjaran,var að koma krananum fyrir og hífa á hann andvægin. Sú vinna að koma krananumfyrir og gera hann kláran fyrir hífingarvinnu hafi alfarið verið verk stefnda,Ragnars Kjarans, og vinnuveitanda hans, Hýsis-Merkúrs. Enginn á vegum LNS Söguhafi komið að því verki eða gat komið að því verki. Stefnandi telur augljóst að Hýsi-Merkúr, semvinnuveitanda, Ragnars Kjarans, hafi borið að fylgjast með því þegar verið varað koma krananum fyrir á vinnusvæðinu. Hýsi-Merkúr sé umboðsaðili krana afþessari gerð og honum hafi verið fullkunnugt um hvernig átti að koma krananumfyrir á vinnusvæði, hvað bar að varast þegar andvægum væri komið fyrir og hvaðavarúðarráðstafanir bæri að gera.Að áliti stefnanda sé ekki eingöngu um aðræða ábyrgð Hýsis-Merkúrs á grundvelli húsbóndaábyrgðar heldur sé hér einnigsakarábyrgð þar sem verulega hafi skort á eftirlit og eftirfylgni við veitingusérfræðiþjónustu.Mistök stjórnanda kranabifreiðarinnar séuþess eðlis að ekki komi til álita að beita lækkunarheimildum 23. og 24. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða hjástjórnanda kranabifreiðarinnar. IIISýknukrafa stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf.,byggist m.a. á eftirfarandi málsástæðum.Stefndi telur að umrætt tjónsatvik falliekki undir þá ábyrgðartryggingu atvinnurekstrar sem Hýsi-Merkúr var með hjástefnda á þessum tíma. Í fyrsta lagi, þar sem sá sem vann á kranabifreiðinni og hífði andvægin á kranannsem undirbúning fyrir notkun hans, Ragnar Kjaran Elísson, var ekki starfsmaðurHýsis-Merkúrs á þeim tíma þegar umstefnt atvik átti sér stað. Í öðru lagi,ef Ragnar Kjaran Elísson telst hafa verið starfsmaður Hýsis-Merkúrs þegar hannvann á kranabifreiðinni og hífði andvægin á kranann, eigi ákvæði skilmálanna,um atriði sem tryggingin bætir ekki, við um umstefnt atvik, auk þess sem saknæmháttsemi sé ósönnuð. Sýknukrafa stefnda sé í fyrsta lagi byggð áþví, að umstefnt atvik falli ekki undir ábyrgðartryggingu Hýsis-Merkúrs hjástefnda, þar sem Ragnar Kjaran hafi ekki verið starfsmaður fyrirtækisins á þeimtíma þegar umstefnt atvik átti sér stað. Af þeim sökum komi ekki til álita aðbótaréttur sé til staðar úr ábyrgðartryggingunni sem Hýsi-Merkúr var með hjástefnda á þessum tíma. Um sé að ræða hefðbundna ábyrgðartrygginguatvinnurekstrar sem nái m.a. yfir skaðabótaábyrgð sem fellur á Hýsi-Merkúr ágrundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð. Til að svo geti verið þarf þaðskilyrði að vera uppfyllt að tjóni hafi verið valdið af starfsmanniHýsis-Merkúrs og í starfi fyrir það félag. Ragnar Kjaran var ekki starfsmaðurHýsis-Merkúrs og hann var ekki að vinna fyrir það félag þegar óhappið varð.Stefndi telur að Ragnar Kjaran hafi veriðstarfsmaður LNS Sögu og að störfum fyrir það félag þegar óhappið varð og þarmeð undir vinnuveitandaábyrgð þess félags. Kranabifreiðin hafi verið í umráðumLNS Sögu. Það félag stóð að þeim framkvæmdum á Hellisheiði sem nota áttikranabifreiðina til og hafði keypt hana og flutt til landsins. Hýsi-Merkúr áttiþar engan hlut að máli og kom þannig á engan hátt að eða bar nokkur skylda tilað veita LNS Sögu einhvers konar þjónustu tengda kranabifreiðinni, hvort semvar til notkunar hennar, við uppsetningu kranans eða með öðrum hætti. Einaástæða þess, að Hýsi-Merkúr hafi blandast inn í málið, sé að LNS Saga fékkstarfsmann Hýsis-Merkúrs, Ragnar Kjaran, til að ganga tímabundið í störfkranamanns LNS Sögu. Frumkvæðið kom frá LNS Sögu. Verkefni LNS Sögu áHellisheiði var sinnt af starfsmönnum þess félags og/eða undirverktökum á þessvegum. LNS Saga hafði að öllu leyti yfirstjórnina og verkstjórnarvaldið yfirþeirri vinnu sem sneri að kranabifreiðinni og krananum, af hvaða toga sem var,og gaf Ragnari Kjaran fyrirmæli um þau verk sem hann skyldi vinna. Hýsi-Merkúrhafði ekki boðvald sem vinnuveitandi yfir Ragnari Kjaran þegar hann vann ákranabifreiðinni hjá LNS Sögu. Að mati stefnda sé því ekki nokkur vafi á því aðvinnuveitandaábyrgð á Ragnari Kjaran, þegar hann leysti kranastjórnanda LNSSögu af, var alfarið hjá LNS Sögu. Stefndi telur engu breyta hvort RagnarKjaran hafi talist leigður eða lánaðar starfsmaður í þetta sinn eða hvernighann hafi fengið greitt á meðan hann vann verkið. Það eina sem skiptir máli séað um var að ræða verk sem LNS Saga réð hvernig var unnið, hvar og hvenær. LNSSaga hafði allt verkstjórnarvald sem vinnuveitandi yfir þeim starfsmönnum semunnu við það verk, þar á meðal Ragnari Kjaran. Þá byggist sýknukrafan á því að atvikiðfalli utan skilmála tryggingarinnar sem krafan snýr að. Einkum sé vísað til gr.4.3.2, gr. 4.3.3 og gr. 4.5 í skilmálum þeim sem gilda um trygginguna. Því berieinnig að sýkna stenda VÍS.Einnig byggist sýknukrafan á því að RagnarKjaran hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi. Um óhappatilvik hafi verið að ræða og þá allt eins eigin sökstarfsmanna LNS Sögu. Stefndi byggir á því að eingöngu hafi veriðvið LNS Sögu að sakast hvernig fór fyrir krananum. Það félag réð því hvar unniðvar með kranabifreiðina og hafði allt verkstjórnarvald á því sem var gert, hvarog hvernig. Ekki sé við kranamanninn, Ragnar Kjaran, að sakast um hvernig fórenda hann fenginn til að vinna þetta verk fyrir LNS Sögu sem bar að sjá til aðallar nauðsynlegar leiðbeiningar væru til staðar fyrir hann, í tengslum viðkranabifreiðina og kranann, til að vinna eftir, eins og nánar er mælt fyrir umí lögum nr. 46/1980. Ósannað sé að svo hafi verið eða að hann hafi fengið allaþá aðstoð sem þurfti. Hafi það verið sérstaklega mikilvægt þegar litið sé tilþess hvernig það kom til að Ragnar Kjaran tók þetta verk að sér, auk þess semhann sé ekki vanur stjórn kranabifreiða eins og þeirrar sem um ræðir, enda erþað ekki hans starf. Þá bendir stefndi á að samkvæmt skýrsluVinnueftirlitsins hafi ekki verið hægt að sjá með skýrum hætti, að um þrjúandvægi væri að ræða en ekki tvö. Sé ekki við Ragnar Kjaran að sakast um þaðheldur frekar LNS Sögu enda kraninn í umráðum þess félags. Að mati stefnda hafi því ekki verið um aðræða neina saknæma háttsemi af hálfu Ragnars Kjarans, heldur hafi þetta allteins verið hreint og klárt óhapp sem engum verði kennt um, nema þá tjónþolasjálfum, og enginn ber því skaðabótaábyrgð á. Leiðir af því að ábyrgð á tjóni ákrananum verður ekki lögð á annan, heldur verður tjónþoli, eigandi/umráðamaðurkranans, að bera það að fullu sjálfur og byggir það á dómvenju. IVHelstu málsástæður stefnda, Hýsis-Merkúrs, eru eftirfarandi: Stefndi mótmælir að skapast hafi skilyrðitil endurkröfu stefnanda gagnvart honum skv. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993eða öðrum réttarheimildum. Ekkert í lögum, reglugerðum, munnlegum eðaskriflegum samningum aðila eða vátryggingaskilmálum gerir það að verkum aðstefnandi eigi endurkröfurétt á stefnda Hýsi-Merkúr vegna tjóns á bílkrananum.Þá hafnar stefndi skaðabótaábyrgð gagnvartstefnanda vegna óhappatilviksins 1. júní 2015. Engar forsendur séu til bótabyggðum á almennu sakarreglunni. Ósannað sé að stefndi, Hýsi-Merkúr, hafivanrækt lögboðnar skyldur eða samningsskyldur, gerst sekur um háttsemi semvarðar við lög eða bakað sér á annan hátt skaðabótaskyldu með athöfn eðaathafnaleysi. Stefndi byggir á því, að samkomulag það semÞröstur Lýðsson og Ólafur Páll Sölvason komust að f.h. félaganna, hafi veriðtakmarkað við að lána LNS Sögu nafngreindan starfsmann, til að starfa þar viðþau verk sem verkstjórar teldu þörf á hverju sinni. Ekki var ábyrgst umréttindi hans eða kunnáttu sem kranamanns, þar sem hann starfaði við viðgerð ákrönum hjá stefnda, Hýsi-Merkúr. Þaðan af síður var hann kynntur semsérfræðingur í Liebherr LTM 1090-4 bílkrönum. Aðkoma stefnda, Hýsis-Merkúrs, aðverki LNS Sögu á Hellisheiði í maí og júní 2015 var einungis sú að gefastefnda, Ragnari Kjaran, þau fyrirmæli að mæta til vinnu hjá LNS Sögu álánstímabilinu og fylgja fyrirmælum yfirmanna þar. Stefndi, Hýsi-Merkúr, byggir á því semmálsástæðu, að venjubundin framkvæmd við skammtímalán á starfsmönnum millifyrirtækja á þessu sviði sé að húsbóndaábyrgð á starfsmanni beri sá sem hafiboðvald yfir honum á hverjum tíma og sé í aðstöðu til að stjórna aðstæðum ávinnusvæði. Þá skiptir engu þótt stefndi, Hýsi-Merkúrhf., hafi greitt laun stefnda, Ragnars Kjarans, í þá daga sem hann var í láni.Stafaði það af hagræði fyrir stuttan lánstíma, en ekki þekkist innan byggingageiransað lán á starfsmanni í nokkra daga fari fram með því að hann sé settur álaunaskrá hjá nýjum aðila. Fyrirkomulag launagreiðslna eða form reikninga hafðihins vegar ekki áhrif á fyrirkomulag vinnu eða þá staðreynd að uppfyllt voruöll skilyrði þess að telja stefnda, Ragnar Kjaran, starfsmann LNS Sögu ádögunum 26. maí til og með 1. júní 2015.Þá tekur stefndi, Hýsi-Merkúr, undirmálsástæður annarra stefndu um að um óhappatilvik hafi verið að ræða og aðósönnuð sé saknæm háttsemi sem geti orðið grundvöllur skaðabótaábyrgðar. Eftalið yrði að um skaðabótaábyrgð væri að ræða, þá beri LNS Saga þá ábyrgð aðhluta eða heild, þar sem skorti á skipulag, verkstjórn, aðstoð og undirbúningsem LNS Saga var ábyrgt fyrir.V Helstumálsástæður stefnda, Ragnars Kjarans Elíssonar.Stefndi, Ragnar Kjaran, hafnar því aðstefnandi eigi endurkröfurétt gagnvart honum eða að hann beri skaðabótaábyrgðgagnvart stefnanda. Ósönnuð sé saknæm háttsemi af hálfu stefnda. Málsástæðastefnda sé að um óhappatilvik hafi verið að ræða og að hann beri ekkiskaðabótaábyrgð á tjóninu.Ef stefndi væri talinn bera einhverja ábyrgðá tjóninu væri um að ræða afsakanlega vanþekkingu á búnaði sem stefndi hefurekki unnið með áður eða í versta falli einfalt gáleysi. Ákvæði 23. og 24. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 ættu óhjákvæmilega við, ef um einhverja sök væri aðræða. Vinnuveitendaábyrgð LNS Sögu sé skýr í málinu og húftrygging hjástefnanda hefur bætt allt tjónið. Ekkert í vátryggingaskilmálum gerir það aðverkum að stefnandi eigi endurkröfurétt á stefnda.Það sé málsástæða stefnda að allt mögulegttjón sem gæti hafa hlotist af þeim verkum sem stefndi vann sé á ábyrgð LNS Söguog vátryggingaraðila þeirra. Hafi aðstæður á vinnustað stuðlað að óhappinu áeinhvern hátt var verkstjórn og undirbúningur að öllu leyti í höndum LNS Sögu.Ábyrgð á því að kenna stefnda á tækið og kynna honum á hvaða hátt það værifrábrugðið krönum, sem hann hafði áður stjórnað, var í höndum LNS Sögu ogábyrgð á verkstjórn var það einnig. LNS Sögu bar að sjá til þess að allarnauðsynlegar leiðbeiningar væru til staðar fyrir bílkranann, sbr. ákvæði ílögum nr. 46/1980. Fram kemur í stefnu að „gera megi ráð fyrir“ að slíkarleiðbeiningar hafi verið fyrir hendi. Málsástæða stefnda sé að með þessu séviðurkennt af hálfu stefnanda að ósannað sé að LNS Saga hafi uppfyllt skyldusína sem vinnuveitandi að þessu leyti. Sönnur um slíkt standa stefnanda næstar.Stefndi hafi verið lánaður LNS Sögu þar semhann hafði réttindi til að stjórna bílkrana, en stefndi gaf sig aldrei út fyrirað vera sérfræðingur í Liebherr LTM 1090-4.1 bílkrönum, enda hafði hann aldreistjórnað slíkum krana áður. Þá tók stefndi ekki að sér verkstjórn eða veitingusérfræðiþjónustu, aðeins að aka og stjórna bílkrana sem LNS Saga útvegaði,eftir fyrirmælum verkstjóra LNS Sögu.Það var samkvæmt fyrirmælum verkstjóra hjáLNS Sögu að stefndi fór að þeim stað sem óhappið átti sér stað án aðstoðarmannsog fyrirmæli verkstjóra um að flýta sér að gera bílkranann tilbúinn að hífaolli því að ekki var unnt að bíða eftir aðstoðarmanni. Svæðið þar sem andvæginvoru hífð á var sömuleiðis valið af verkstjóra LNS Sögu.Hafi saknæm vanræksla átt sér stað sé þaðmálsástæða stefnda, að sú vanræksla hafi verið við verkstjórn LNS Sögu,undirbúning verksins og ónógri fræðslu um hvernig vinnutæki væru frábrugðinþeim sem stefndi væri vanur. Sá flýtir sem stefnda var skipað að hafa á og þaðað hann hafi ekki fengið aðstoðarmann við verkið voru óhjákvæmilega þættir semstuðluðu að því óhappi sem varð.Það sé einnig málsástæða stefnda, að þaðgeti aldrei verið stórkostlegt gáleysi að hafa ekki séð að annað andvægið vartvískipt og þannig þörf að telja þyngd þess tvisvar. Án aðstoðarmanns varstefnda ómögulegt að sjá það úr sæti sínu og það tók Hannes Snorrason fráVinnueftirliti nokkurn tíma að finna út úr því þegar hann rannsakaði krananneftir óhappið.Aðferð sú sem stefndi beitti við að hífa áandvægi var eðlileg og örugg, ef þyngd andvægjanna hefði verið sú, sem stefndilas af þeim. Stefndi var fjarri öðrum starfsmönnum og var engum stefnt í hættu.Vegna fyrirmæla um að hafa hraðann á gat stefndi ekki fengið aðstoð og var þaðákvörðun verkstjóra að senda engan með honum. Hafi stefndi við þær aðstæður gert mistök,með að sjá ekki að þörf væri að leggja saman þyngdir á báðum hliðum annars andvægisins,voru það afsakanleg mistök. Ekki væri sanngjarnt, sbr. 23. og 24. gr.skaðabótalaga, að fella ábyrgð á stefnda í stað vinnuveitanda ogvátryggingaraðila. Þá væri það stefnda mjög þungbært að bera einhvern hlutatjónsins, sbr. 24. gr. skaðabótalaga.VI Meginágreiningsefnimálsins lýtur að því hvort stefndi, Ragnar Kjaran Elísson, hafi hinn 1. júní2015 verið starfsmaður stefnda, Hýsis-Merkúrs eða LNS Sögu. Fyrir dómi gáfuhann og Þröstur Lýðsson, forstjóri Hýsis-Merkúrs aðilaskýrslur. Vitnaskýrslurgáfu Þorsteinn Marel Júlíusson, þjónustustjóri Hýsis-Merkúrs, og þáverandistarfsmenn LNS Sögu, þeir Ólafur Páll Sölvason, Héðinn Ingi Þorkelsson ogBjörgvin Bjarnason. Í meginatriðum voru framburðir þeirra samhljóða um ráðningustefnda, Ragnars Kjarans, til LNS Sögu og hvernig vinnu hans hefði verið háttaðþar. Fyrirdómi kom fram að tildrög þess að stefndi, Ragnar Kjaran, var lánaður LNS Söguvoru þau að kranamaður þess fyrirtækis fór í fæðingarorlof. Fram kom að búiðvar að leita að kranamanni hér á landi en enginn með tilskilin réttindi hafifundist og beðið var eftir afleysingarmanni frá Noregi. Starfsmenn LNS Söguþekktu til stefnda, Ragnars Kjarans, þar sem hann hafði unnið með einhverjumþeirra áður. Jafnframt vissu þeir að hann hafði tilskilin réttindi á kranann.Ólafur Páll Sölvason hitti Þröst Lýðsson og falaðist eftir því að fá RagnarKjaran lánaðan. Það var auðsótt mál af hendi Þrastar og kvað Þröstur fyrirdómi, LNS Sögu vera einn helsta viðskiptavin stefnda, Hýsis-Merkúrs. Þrösturkvaðst hafa gert þetta af greiðasemi og vísað á Þorstein Marel um framhaldmálsins. Úr varð að Ragnar Kjaran var lánaður til verksins. Af framburðum fyrirdómi verður ekki annað ráðið en að stefndi, Ragnar Kjaran, hafi verið lánaðurLNS Sögu af greiðasemi þar sem hann var sá eini sem vitað var um að hefðitilskilin réttindi á kranann. Þar af leiðandi er því hafnað að stefndi,Hýsi-Merkúr, hafi verið að lána sérfræðing með þeirri ábyrgð sem því fylgir eðaað selja út sérfræðiþjónustu.Ragnar Kjaran starfaði á vinnusvæði LNS Söguásamt öðrum starfsmönnum þess fyrirtækis. LNS Saga ákvað vinnutilhögun RagnarsKjarans, það er hvað hann ætti að gera, hvernig og hvar. Þá var hann með samavinnutíma og aðrir starfsmenn LNS Sögu og notaði sama mötuneyti og þeir. RagnarKjaran laut boðvaldi verkstjóra LNS Sögu og ágreiningslaust er að verkið varunnið í þágu LNS Sögu. Samkvæmt framburðum fyrir dómi hafði Hýsi-Merkúr enginafskipti af störfum Ragnars Kjarans á því tímabili er hann var lánaður LSN Söguog starf hans tengdist ekki neinu verki hjá Hýsi-Merkúr. Stefnandi byggir á því að stefndi,Hýsi-Merkúr, hafi greitt laun stefnda, Ragnars Kjarans. Til að takmarka tjónsitt sendi stefndi, Hýsi-Merkúr, reikning á LNS Sögu sem mun hafa dekkað launRagnars Kjarans. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar frá 1976 á bls. 167 skiptirekki máli hver greiðir laun þegar starfsmaður er lánaður í tiltekið verk. Þegarlitið er heildstætt á atvik málsins er það niðurstaða dómsins að LNS Saga hafiborið vinnuveitendaábyrgð vegna starfa Ragnars Kjarans er óhappið átti sérstað. Krafa stefnanda byggist á 22. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 en þar segir að stofnist skaðabótaábyrgð vegna tjónssem skaðatrygging taki til öðlist vátryggingarfélagið rétt tjónþola á hendurhinum skaðabótaskylda að svo miklu leyti sem það hefur greitt bætur. Með vísantil þess sem að framan greinir hvílir vinnuveitendaábyrgðin á LNS Sögu en ekkiHýsi-Merkúr og ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Stefnandikrefst þess að stefndi, Ragnar Kjaran, verði dæmdur til að bæta stefnanda tjónssitt og vísar til almennu skaðabótareglunnar. Stefnandi heldur því fram að LNSSaga hafi hvorki haft tök á né búið yfir þekkingu til að grípa inn í það þegarstefndi, Ragnar Kjaran, var að koma krananum fyrir og hífa á hann andvægin. Þaðhafi verið verk stefnda Ragnars Kjarans, og vinnuveitanda hans, Hýsis-Merkúrs.Enginn frá LNS Sögu hafi komið að því verki. Þá telur stefnandi augljóst aðHýsi- Merkúr, sem vinnuveitanda Ragnars, hafi borið að fylgjast með þegar veriðvar að koma krananum fyrir á vinnustæðinu. Þá byggir stefnandi á því að einnigsé um sakarábyrgð að ræða hjá Hýsi-Merkúr þar sem verulega hafi skort áeftirlit og eftirfylgni við veitingu sérfræðiþjónustu. Að lokum telur stefnandiað um stórkostlegt gáleysi sé að ræða hjá stefnda, Ragnari Kjaran. Stefndi,Ragnar Kjaran, hafnar því að stefnandi eigi endurkröfurétt á hendur honum og aðhann beri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Telur stefndi, Ragnar Kjaran, aðum óhappatilvik hafi verið að ræða. Hann sé hvorki sjálfstæður verktaki né hafihann veitt sérfræðiþjónustu á vegum stefnda, Hýsis-Merkúrs. Hann telur að alltmögulegt tjón sem gæti hafa hlotist af þeim verkum sem hann sinnti sé á ábyrgðLNS Sögu og vátryggingaraðila þeirra. Hér ertil þess að líta að stefndi, Ragnar Kjaran, var lánaður LNS Sögu af greiðasemi.Hann hafði aldrei unnið á sambærilegan krana og LNS Saga notaði, og þekkti hannekki sérstaklega, enda sennilega eini kraninn þessarar tegundar hér á landi.Stefndi hafði þó réttindi til að stjórna honum. Hér að framan hefur veriðkomist að þeirri niðurstöðu að LNS Saga hafi borið vinnuveitendaábyrgð ástefnda, Ragnari Kjaran. Telja verður að LNS Saga hafi ekki sinnt þeirri skyldusem á því félagi hvíldi er Ragnar Kjaran kom til starfa hjá félaginu. Honum varsagt að lyklarnir að krananum væru ofan á vinstra framhjóli. Hvorki vorunauðsynlegar leiðbeiningar veittar af hálfu LNS Sögu né heldur var honum látiní té aðstoð, sem hefði verið til bóta að hans mati. Í skýrsluVinnueftirlitsins kemur fram að stefndi, Ragnar Kjaran, hafi kynnt sérhífitölur kranans og álitið að hún leyfði þessa þyngd án stoðfóta. Ragnar hafðiþó sett stoðfætur niður, án þess að draga þá út, til frekara öryggis. Ískýrslunni kemur fram að Ragnar hafi ekki áttað sig á hvað hefði orsakað óhappiðfyrr en eftirlitsmaður benti honum á að samsettu andvægin væru í þremur hlutumen ekki tveimur eins og virtist við fyrstu sýn. Þegar þetta er metið er þaðniðurstaða dómsins að ekki hafi verið um saknæma háttsemi að ræða hjá stefnda,Ragnari Kjaran, heldur sé hér um óhappatilvik að ræða, sem engum er um að kennaog er stefndi, Ragnar Kjaran, því sýknaður af kröfum stefnanda. Niðurstaðamálsins er sú að stefnandi hafi ekki sýnt fram á stefndu beri ábyrgð á tjóniþví sem varð 1. júní 2015 og verða stefndu því sýknaðir af öllum kröfumstefnanda. Með vísantil 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefndumálskostnað svo sem greinir í dómsorði.Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað uppdóm þennan.DÓMSORÐStefndu, Vátryggingafélag Íslands hf.,Hýsir-Merkúr hf. og Ragnar Kjaran Elísson, eru sýknaðir af öllum kröfumstefnanda.Stefnandi, Sjóvá Almennar tryggingar hf.,greiði stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., 1.240.000 kr., Hýsi-Merkúr hf.1.240.000 kr. og Ragnari Kjaran Elíssyni 1.500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 749/2016
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var ákvörðun sóknaraðila um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 2. nóvember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 31. október 2016, þar sem staðfest varákvörðun sóknaraðila 25. október sama ár um að varnaraðili sætti nánartilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanninu verðimarkaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir,greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, greiðist úrríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 31. október 2016. Lögreglustjórinn á Suðurlandi,hefur með vísan til 1. mgr. 12. gr. laga nr. 85/2011, um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili, farið fram á að héraðsdómur staðfesti ákvörðunlögreglustjórans á Suðurlandi, sem tekin var þann þann 25. október sl., meðvísan til 4. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011. Samkvæmt framangreindri ákvörðunhefur lögreglustjórinn á Suðurlandi ákveðið að X, kt. [...], verði gert að sætaáframhaldandi nálgunarbanni sbr. 4. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun afheimili nr. 85/2011 í sex mánuði frá 25. október að telja; þannig að lagt erbann við því að hann komi að eða sé við [...] á svæði sem afmarkast af 50 metraradíus mælt frá miðju hússins, og jafnframt verði honum bannað að veitaeftirför, heimsækja, nálgast á almannafæri sem nemur 50 metra radíus frástaðsetningu hennar hverju sinni, eða vera með nokkru öðru móti í beinu sambandivið A, kt. [...], svo sem með símtölum, tölvupósti eða með öðrum hætti. Krafan barst dóminum 28. október2016 og var hún tekin fyrir á dómþingi 31. október 2016. Er kröfunni mótmælt afhálfu varnaraðila og þess krafist að henni verði hafnað, en til vara þesskrafist að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Af hálfu brotaþola erþess krafist að ákvörðunin verði staðfest. Af hálfu verjanda varnaraðila ogréttargæslumanns brotaþola er krafist þóknunar úr ríkissjóði.Málavextir Í greinargerð lögreglustjórasegir að forsaga málsins sé að þann 26. september sl. hafi brotaþoli tilkynntum meint heimilisofbeldi kærða gagnvart sér sbr. mál lögreglu nr. [...]. Hafilögregla hitt brotaþola fyrir í [...]þar sem hún hafi setið í bifreið, klæddnáttfötum einum fata og kvartað undan miklum sársauka í hægri framhandlegg,eins og meðal annars komi fram í frumskýrslu lögreglu. Hafi kærði auk þessverið á vettvangi á annarri bifreið en samkvæmt brotaþola hafi kærði elt hanaað gatnamótum [...] og [...] af heimili þeirra beggja að [...], en þaðan hafibrotaþoli sagst hafa flúið undan ofbeldi kærða. Við skýrslutöku hjá lögregluhafi brotaþoli greint frá því að hún hafi legið sofandi í rúmi þeirra beggja að[...] í [...] að kvöldi 26. september sl. þegar kærði hafi veist að henni meðofbeldi, og meðal annars slegið hana með hurðakarmslista. Er lögregla hafi gefið sig á talvið kærða á vettvangi hafi hann verið æstur, ekki viljað hlýða fyrirmælumlögreglu og verið að endingu handtekinn og færður í fangaklefa álögreglustöðina á [...]. Í kjölfarið hafi lögreglustjóritekið ákvörðun þann 27. september 2016 um að kærða yrði gert að sæta brottvísunaf heimili þeirra beggja að [...] í [...] sbr. 1. mgr. 3. gr. laga umnálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011 og nálgunarbanni gagnvartbrotaþola í fjórar vikur að telja frá birtingu ákvörðunarinnar sbr. 4. gr. sömulaga. Hafi ákvörðun lögreglustjóra verið staðfest með úrskurði HéraðsdómsSuðurlands þann 3. október sl. í máli nr. R-77/2016 og loks staðfest með dómiHæstaréttar þann 10. október sl. í máli nr. 685/2016. Síðan hafi lögreglustjóri, aðbeiðni brotaþola, fellt brottvísun kærða af heimili úr gildi og þann hluta nálgunarbannser lúti að heimili kærða að [...] úr gildi, þar sem brotaþoli sé nú flutt út afheimilinu og dveljist á heimili móður sinnar í [...]. Hafi ákvörðunlögreglustjóra verið kynnt kærða þann 12. október sl. en þar komi fram að kærðasé áfram bannað að hafa samskipti við brotaþola, svo sem veita henni eftirför,heimsækja hana, eða vera með nokkru móti í samskiptum við hana. Þrátt fyrir þaðhafi lögregla til rannsóknar að minnsta kosti fjögur tilvik þar sem kærða ségefið að sök að hafa brotið framangreint nálgunarbann með því að setja sig ísamband við brotaþola. Hafi kærði að einhverju leyti gengist við því að hafabrotið gegn nálgunarbanni sbr. fyrirliggjandi rannsóknargögn lögreglu. Brotaþoli hafi gert kröfu um aðkærða verði gert að sæta áframhaldandi nálgunarbanni gagnvart sér. Samkvæmt 4.gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011 sé heimilt aðbeita nálgunarbanni ef:a. rökstuddur grunur er um aðsakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friðibrotaþola, eðab. hætta er á að viðkomandi brjóti gegnbrotaþola skv. a-lið. Að mati lögreglustjóra sé ímálinu fram kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi beitt brotaþola líkamleguofbeldi og raskað friði hennar á heimili þeirra beggja, auk þess að hafaítrekað brotið gegn nálgunarbanni gagnvart brotaþola. Ennfremur sé það mat lögreglustjóra að hættasé á því að kærði brjóti á ný gegn brotaþola. Það sé jafnframt matlögreglustjórans á Suðurlandi að vægari úrræði en nálgunarbann muni ekki verndafriðhelgi og tryggja öryggi og hagsmuni brotaþola, sbr. 1. gr. 6. gr. laga umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Með vísan til ofangreinds ogannarra gagna í málum lögreglu nr. 318-2016-11103, 318-2016-11557 og318-2016-11924 hafi lögreglustjórinn á Suðurlandi ákveðið að X, kt. [...],verði gert að sæta áframhaldandi nálgunarbanni sbr. 4. gr. laga um nálgunarbannog brottvísun af heimili nr. 85/2011 frá og með birtingu ákvörðunar þessarar ísex mánuði; þannig að lagt er bann viðþví að hann komi að eða sé við [...],á svæði sem afmarkast af 50 metra radíus mælt frá miðju hússins, og jafnframtverði honum bannað að veita eftirför, heimsækja, nálgast á almannafæri semnemur 50 metra radíus frá staðsetningu hennar hverju sinni, eða vera með nokkruöðru móti í beinu sambandi við A, kt. [...], svo sem með símtölum, tölvupósti eða með öðrum hætti. Var ofangreind ákvörðun birtvarnaraðila 25. október 2016 kl. 16:04.Forsendur og niðurstaðaFyrirdóminn hafa verið lögð afrit rannsóknargagna vegna þeirra atvika sem urðutilefni þess að framangreint nálgunarbann var ákveðið af lögreglustjóra. Samkvæmta-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili erheimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur er um að sakborningur hafiframið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola eða hætta sé á aðviðkomandi muni fremja háttsemi samkvæmt framanlýstum a-lið gagnvart brotaþola.Aðmati dómsins verður að fallast á það með lögreglustjóra að rökstuddur grunur séum að varnaraðili hafi framið refsivert brot gagnvart brotaþola eða raskað áannan hátt friði hennar og jafnframt að hætta sé á að hann muni gera það á ný.Þá verður að fallast á það með lögreglustjóra að ekki þyki sennilegt aðfriðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti.Verðurfallist á nálgunarbann eins og krafist er en tímalengd nálgunarbanns þykir ekkiúr hófi. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., ákveðstkr. 347.820 að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Jónínu Guðmundsdóttur hdl., ákveðst kr. 146.568 aðteknu tilliti til virðisaukaskatts. Þóknanirnar greiðist úr ríkissjóði ogteljast til sakarkostnaðar sbr. 3. mgr. 38. gr. og 3. mgr. 48. gr. laga nr.88/2008. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k ur ð a r o r ð : Staðfest er ákvörðunLögreglustjórans á Suðurlandi um að varnaraðila, X, kt. [...], verði gert aðsæta áframhaldandi nálgunarbanni sbr. 4. gr. laga um nálgunarbann og brottvísunaf heimili nr. 85/2011 í sex mánuði frá 25. október að telja; þannig að lagt erbann við því að hann komi að eða sé við [...], á svæði sem afmarkast af 50metra radíus mælt frá miðju hússins, og jafnframt verði honum bannað að veitaeftirför, heimsækja, nálgast á almannafæri sem nemur 50 metra radíus frástaðsetningu hennar hverju sinni, eða vera með nokkru öðru móti í beinu sambandivið A, kt. [...], svo sem með símtölum, tölvupósti eða með öðrum hætti. Úr ríkissjóði greiðist þóknunskipaðs verjanda varnaraðila, Sigurðar Sigurjónssonar hrl., kr. 347.820 aðteknu tilliti til virðisaukaskatts sem og þóknun skipaðs réttargæslumannsbrotaþola, Jónínu Guðmundsdóttur hdl., kr. 146.568 að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts.
Mál nr. 71/2016
Lán Yfirdráttarheimild
L hf. höfðaði málið gegn S ehf. til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á myntveltureikningi. Fallist var á með L hf. að S ehf. hefði með nánar greindum viðskiptum stofnað til yfirdráttarins og að á þann hátt hefði bankinn veitt félaginu lán það sem lægi til grundvallar stefnufjárhæðinni í málinu. Var S ehf. gert að greiða L hf. umkrafða fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2016. Hann krefst aðallegasýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með kaupsamningi 9. júní 2008 keypti áfrýjandi, sem þá bar heitiðKistumelur 20 ehf., af Dyrhamri ehf., sem síðar fékk heitið KM20 ehf. en núhefur verið afskráð, fasteignina að Fossnesi 13, Árborg. Með kaupsamningi samadag seldi áfrýjandi Dyrhamri ehf. fasteignina Kistumel 20, Reykjavík. Í fyrrnefndasamningnum var tilgreint að hann væri „hluti makaskiptasamnings um þessa eignog alla fasteignina nr. 20 við Kistumel ... og eru efndir og vanefndir annarssamningsins jafnframt efndir og vanefndir hins.“ Kaupverðið var 75.000.000krónur og við undirritun kaupsamnings skyldi greiðsla fara fram meðal annars „meðyfirtöku á veðskuldum við Landsbanka Íslands hf. (myntvelta og yfirdr.lán.) kr.44.403.058“. Eftir gögnum málsins tók áfrýjandi ekki yfir tiltekna skuldDyrhamars ehf. við Landsbanka Íslands hf., en á hinn bóginn sótti áfrýjandi 30.júní 2008 um að stofna myntveltureikning hjá bankanum í evrum. Samkvæmtumsóknargögnum tilgreindi áfrýjandi að „uppruni fjármuna“ væri „lántaka“ ogóskaði hann eftir að reikningurinn yrði tengdur við svokallaðan fyrirtækjabanka.Var umsóknin samþykkt sama dag. Kveður stefndi áfrýjanda hafa jafnframt verið veittheimild til yfirdráttar allt að 270.000 evrum, en samkvæmt yfirlitum var 269.995evrum ráðstafað af þessum reikningi inn á bankareikning Dyrhamars ehf. degieftir stofnun hans. Fé var aldrei lagt inn á reikninginn og 3. september 2008var yfirdráttarheimildin aukin í 277.000 evrur, sem skyldi gilda til 22. júní2009. Hinn 30. september 2008 nam yfirdráttarskuld á reikningi áfrýjanda274.807 evrum að teknu tilliti til vaxta. Reikningnum var lokað 30. september2011. Í skýrslu stjórnar áfrýjanda með ársreikningi fyrir árið 2008 voruframangreind fasteignaviðskipti tíunduð. Þá var í ársreikningum greint fráskammtímaskuld hans við Landsbanka Íslands hf. sem stofnað var til á því ári. Varupplýsingar um þessa skuld áfram að finna í ársreikningum áfrýjanda fyrir árin 2009og 2010. Af ársreikningunum verður ráðið að áfrýjandi hafi talið sig standa ískuld við stefnda í samræmi við áðurnefnd reikningsyfirlit, sem samkvæmt gögnummálsins voru reglulega send á lögheimili áfrýjanda, er einnig hafði beinanaðgang að reikningnum með tengingu við svokallaðan fyrirtækjabanka. Samkvæmt framansögðu varð ekki af þeirri ráðagerð eftir áðurgreindum kaupsamningumað áfrýjandi yfirtæki skuld Dyrhamars ehf. við Landsbanka Íslands hf. aðtilgreindri fjárhæð. Er nægilega í ljós leitt að til efnda á kaupsamningunum stofnaðiáfrýjandi þess í stað áðurnefndan myntveltureikning hjá bankanum, sá reikningurvar í kjölfarið skuldfærður fyrir fjárhæð sem svaraði til skuldar Dyrhamarsehf. og sú fjárhæð millifærð á reikning þess félags. Með þessu varð tilyfirdráttarskuld á reikningi áfrýjanda og veitti Landsbanki Íslands hf. á þannhátt áfrýjanda lán það sem liggur til grundvallar stefnufjárhæð, en óumdeilt erað stefndi hafi nú tekið við þeim kröfuréttindum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Stekkjafjall ehf., greiðistefnda, Landsbankanum hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkurmiðvikudaginn 28. október 2015 Mál þetta, sem var dómtekiðmiðvikudaginn 30. september sl., er höfðað 19. nóvember 2014. Stefnandi erLandsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík, en stefndi er Stekkjafjall ehf.,Baughúsum 28, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 316.093,12 evrur, ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 24. nóvember 2013 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu entil vara lækkunar dómkrafna stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. Í máli þessu krefur stefnandistefnda um greiðslu skuldar sem hann kveður að eigi rót sína að rekja tilyfirdráttar á myntveltureikningi sem stefndi hafi stofnað til.I Stefndi lýsir málsatvikum svo aðmeð kaupsamningi, dags. 9. júní 2008, hafi hann keypt iðnaðar og athafnalóð að Fossnesi 13, 800Selfossi, af Dyrhamri ehf., kt. 570108-0690 (nú afskráð). Kaupsamningurinn hafiverið hluti makaskiptasamnings um þá eign og fasteignina Kistumel 20,Reykjavík, sem Dyrhamar ehf. hafi keypt af stefnda með kaupsamningi, 9. júní2008. Eignarhlutur Dyrhamars ehf. í Fossnesi 13 hafi verið hluti af greiðslufélagsins fyrir fasteignina að Kistumel 20. Samkvæmt kaupsamningi um Fossnes 13hafi heildarkaupverð eignarinnar verið 75.000.000 krónur og hafigreiðslutilhögun verið á þann hátt að 22.854.144 krónur skyldi greiða viðundirritun kaupsamnings og með yfirtöku á veðskuldum við stefnanda að fjárhæð44.403.058 krónur. Þá hafi stefndi yfirtekið veðskuldabréf við sveitarfélagiðÁrborg að fjárhæð 7.742.798 krónur. Kveður stefndi að útborgun viðkaupsamning hafi þó í raun aldrei komið til útborgunar þar sem sú fjárhæð hafiverið hluti af greiðslu Dyrhamars ehf. til stefnda vegna kaupa Dyrhamars ehf. áKistumel 20. Aldrei hafi verið gengið frá skuldskeytingu vegna yfirtöku stefndaá veðskuldum Dyrhamars ehf. við stefnanda. Stefnandi hafi jafnframt fjármagnaðkaup Dyrhamars ehf. á Kistumel 20 af stefnda. Eitt af skilyrðum stefnanda fyrirfjármögnun kaupa Dyrhamars ehf. á Kistumel 20 af stefnda hafi verið að stefndimyndi kaupa Fossnes 13 af Dyrhamri ehf. og jafnframt yfirtaka veðskuldir viðstefnanda að fjárhæð 44.403.058 krónur. Þess sé að geta að fasteigna- ogbrunabótamat Fossness 13 á kaupdegi hafi verið 12.400.000 krónur. Þann 11. júní 2008 hafi veriðgert samkomulag á milli stefnda, stefnanda og Stanga ehf., kt. 431202-2710 (núafskráð). Stangir ehf. hafi verið félag sem séð hafi um byggingu fasteignar aðKistumel 20. Í samkomulaginu komi fram að stefnandi fjármagni kaup Dyrhamarsehf. á Kistumel 20. Í grein 2.1. D. i-lið samkomulagsins komi fram að20.000.000 krónur af kaupsamningsgreiðslu Dyrhamars ehf. til stefnda skyldiráðstafað inn á lánalínur Dyrhamars ehf. við stefnanda, sem stefndi yfirtækisamkvæmt kaupsamningi við Dyrhamar ehf. um lóðina Fossnes 13. Þá komi jafnframtfram undir sama lið að eftirstöðvar framangreindra lánalína skuldbindistefnandi sig til að lána Stöngum ehf. áfram án afborgana til 24 mánaða eftirframangreinda innborgun. Það hafi því verið gert ráð fyrir því að endanlegurskuldari veðskulda Dyrhamars ehf. við stefnandi yrði Stangir ehf. en ekkistefndi. Þann 8. apríl 2010 hafisveitarfélagið Árborg farið fram á nauðungarsölu eignarinnar Fossnes 13 vegnavangoldinna afborgana á veðskuldabréfi sem stefndi hafi yfirtekið við kaup áeigninni. Fossnes 13 hafi verið seld sveitarfélaginu Árborg nauðungarsölu 17.nóvember 2010 og hafi kaupverðið verið 1.000.000 krónur. Í stefnu sé réttilega greint fráað stefndi hafi stofnað myntveltureikning nr. 210 við útibú stefnanda nr. 0130þann 30. júní 2008. Það sé hins vegar rangt með farið að stefndi hafi fengiðyfirdráttarheimild á þann sama reikning að fjárhæð EUR 270.000 eða 41.534.100krónur miðað við miðgengi Seðlabanka Íslands þann 9. janúar 2015. Stefndi hafiekki óskað eftir umræddu yfirdráttarláni, hafi aldrei fengið umrædda fjármunitil ráðstöfunar og hafi ekki vitneskju um hvernig framangreindum fjármunum hafiverið ráðstafað. Þá hafi stefndi aldrei greitt vexti af umrædduyfirdráttarláni, ekki fengið yfirlit eða upplýsingar sendar um yfirdráttarlániðeða hafi móttekið innheimtuviðvaranir vegna lánsins. Miðað við gögn málsins virðiststefnandi hafa upp á sitt einsdæmi greitt upp veðskuldir Dyrhamars ehf. viðstefnanda vegna Fossnes 13 og sett inn yfirdráttarlán í nafni stefnda.Framangreint hafi alfarið verið gert án vitneskju eða vilja stefnda. Stefnandi kveðst mótmælaframangreindri lýsingu málsatvika af hálfu stefnda, einkum að því er varðifullyrðingar um að stefndi hafi ekki óskað eftir umræddu yfirdráttarláni og aðhonum hafi verið ókunnugt um tilvist þess. Kveður stefndi lánið hafa veriðveitt stefnda og því ráðstafað í samræmi við óskir hans. Þá mótmælir stefnandiþví að stefndi hafi ekki fengið yfirlit eða tilkynningar vegna lánsins. Hafiþær ávallt verið sendar á tilgreint lögheimili stefnda.II Stefnandi byggir á því aðstefndi hafi stofnað myntveltureikning (gjaldeyrisreikning) 30. júní 2008 viðútibú Landsbanka Íslands hf. (0130) og að hann hafi fengið yfirdráttarheimild áreikninginn að fjárhæð 270.000 evrur. Hafi yfirdráttarheimildin runnið út ánþess að uppsöfnuð skuld á myntveltureikningnum væri greidd og hafi honum veriðlokað 30. september 2011. Hafi uppsöfnuð skuld þá numið 316.093,12 evrum. Um aðild vísar stefnandi tilþess að Fjármálaeftirlitið hafi með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki tekið þá ákvörðun 9. október 2008 að ráðstafa eignum ogskuldum Landsbanka Íslands hf. til stefnanda sem þá hét Nýi Landsbanki Íslandshf. Stefnandi kveðst byggja ámeginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga.Kröfur um dráttarvexti séu studdar viðreglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 1. mgr. 6.gr. og 3. mgr. 5. gr. þeirra laga. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá kveðst stefnandi vísa tillaga nr. 50/1988 varðandi það að taka þurfi tilliti til þess verði honum dæmdurmálskostnaður úr hendi gagnaðila að hann stundi ekki virðisaukaskattskyldastarfsemi. Um varnarþing kveðst hann vísa til 33. gr. laga nr. 91/1991. Við munnlegan málflutning byggðilögmaður stefnanda á því að enginn vafi væri á því að stefndi hafi fengiðumrædda fjármuni að láni hjá Landsbanka Íslands hf. og að þeim hafi veriðráðstafað í samræmi við óskir hans til að standa við samningsskuldbindingarhans gagnvart viðsemjanda hans, Dyrhamri ehf. Komi því ekki til greina að sýknavegna aðildarskorts. Þá vísaði stefnandi til þess að krafa hans væri ekkifyrnd, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda oghafnaði því að 2. ml. umræddrar málsgreinar gæti talist eiga við. Þá værikrafan ekki fallin niður vegna tómlætis enda hefðu tafir á innheimtu stafaðeinkum af því að beðið hafi verið úrlausnar dómstóla í sambærilegum málumvarðandi það álitamál hvort yfirdráttarlán eins og stefndi hafi fengið teldistólögmætt. Þegar fyrir hafi legið að lán af þessu tagi teldust lögmæt að þá hafiinnheimta hafist. Þá mótmælti stefnandi því að nokkur þau atvik lægju fyrir semréttlætt gætu ógildingu lánssamnings aðila. Um væri að ræða lántöku sem stefndabæri einfaldlega að endurgreiða. Stefnandi hafnaði einnig að skilyrði væru tilað lækka kröfu hans. Taldi hann ósannað að nokkrar greiðslur hafi borist semhefði átt að ráðstafa til lækkunar skuldarinnar. Sundurliðun dómkrafna ætti sérsamsvörun í reikningsyfirliti sem lagt hefði verið fram. Þá legðust vextir viðhöfuðstól skuldar á 12 mánaða fresti og væru því engir vextir sem krafið værium í málinu fyrndir. Væru því ekki efni til að lækka dómkröfur stefnanda ímálinu.III Stefndi kveðst í fyrsta lagibyggja sýknukröfu sína á því að ekkert skuldarasamband sé til staðar milliaðila og beri því að sýkna hann á grundvelli aðildarskorts. Stefnda sé einnigekki að fullu ljóst hvernig stefnufjárhæð sé tilkomin og á hvaða grundvellistefnandi beini kröfum sínum að honum. Vísar stefndi til þess að af umsókn ummyntveltureikning megi glögglega sjá að ekki hafi verið sótt umyfirdráttarheimild. Það hafi aldrei verið ætlun eða vilji stefnda að stofna tilyfirdráttarskuldar við stefnanda. Ef stefndi hefði yfirtekið veðskuldirDyrhamars ehf. við stefnanda vegna kaupa á Fossnesi 13 hefði það verið gert meðskuldskeytingu þar sem stefndi hefði orðið nýr skuldari að skuldum Dyrhamarsehf., þ.e. nafnabreyting hefði verið gerð á þeim reikningum Dyrhamars sem boriðhafi yfirdráttarlán. Skuldskeyting hafi hins vegar aldrei farið fram. Þá getieinföld útprentun úr tölvukerfi stefnanda aldrei verið fullnægjandi sönnunfyrir skuld stefnanda. Hafi stefndi aldrei greitt af umræddu yfirdráttarláni,hvorki afborganir né vexti. Stefndi kveðst vísa til þess aðskuld geti ekki hafi stofnast gagnvart stefnanda þar sem stefndi hafi aldreifengið þá fjármuni til ráðstöfunar sem deilt sé um eða hafi haft vitneskju umráðstöfun þeirra. Þá sé ljóst að enginn samningur sé á milli aðila umgreiðsluskyldu stefnda enda hafi stefndi aldrei fengið lán hjá stefnanda,hvorki í formi skuldabréfaláns eða yfirdráttarláns. Þá hafi engin skuldskeytingátt sér stað þar sem stefndi hafi yfirtekið veðskuldir þriðja aðila við stefnanda.Stefnandi sem fjármálastofnun hafi yfirburðarstöðu gagnvart stefnda til að sýnafram á að fyrir liggi annað hvort samningur um að stefndi hafi stofnað tilþeirrar skuldar sem hér sé um deilt eða að stefndi hafi sannanlega yfirtekiðveðskuldir þriðja aðila við stefnanda og hvíli sönnunarbyrði um skuldarasambandmilli aðila því alfarið á stefnanda. Varðandi yfirtöku stefnda áveðskuldum samkvæmt kaupsamningi um lóðina Fossnes 13 vísi stefndi til þess aðef einhverjar vanefndir séu fyrir hendi séu það vanefndir af hálfu stefndagagnvart Dyrhamri ehf., enda kaupsamningurinn við það félag. Þar sem enginskuldskeyting hafi átt sér vegna veðskulda Dyrhamars við stefnanda hefðistefnandi því með réttu átt að beina kröfum sínum að því félagi í stað stefnda.Þess í stað virðist stefnandi hafa óumbeðið og án vitneskju stefnda stofnaðyfirdráttarheimild á reikning stefnda sem stefnanda hafi í senn verið óheimiltað gera enda óheimilt að skuldbinda aðila án samþykkis og vitneskju hans. Beriþví að sýkna stefnda af kröfu stefnanda á grundvelli aðildarskorts. Kröfu sína um sýknu kveðststefndi jafnframt byggja á því sjónarmiði að krafa stefnanda á hendur honum séfyrnd. Samkvæmt stefnu hafi verið stofnað til þeirrar yfirdráttarskuldar semhér sé deilt um 30. júní 2008. Virðist sú yfirdráttarheimild hafa verið veittstefnda vegna kaupa hans á jörðinni Fossnesi 13. Í lið 17 í kaupsamningi umFossnes 13 undir „Sérákvæði“ komi fram að gjalddagi kaupanda vegna yfirtekinsláns sé 1. ágúst 2008. Það sé því ljóst að þær skuldir sem stefnda hafi boriðað yfirtaka vegna kaupa á Fossnesi 13 hafi haft fasta gjalddaga og hafi þvíverið um afborgunarkaup með greiðslufresti að ræða. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr.laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnist kröfur vegna peningalána á10 árum. Í 2. málslið sömu málsgreinar komi hins vegar fram að ef um lán sé aðræða sem seljandi eða þriðji aðili hafi veitt til fjármögnunar á kaupum meðgreiðslufresti skuli hinn almenni fjögurra ára fyrningarfrestur gilda. Í stefnukomi fram að reikningi stefnda hafi verið lokað 30. september 2011 og virðiststefnandi miða gjalddaga við þá dagsetningu. Það sé hins vegar ótækt þar sem íraun hafi ekki verið um hefðbundið yfirdráttarlán að ræða heldur hafi verið umað ræða hluta af fjármögnun vegna kaupa stefnda á Fossnesi 13. Samkvæmt 2. gr.laga nr. 150/2007 reiknist fyrningarfrestur kröfu frá þeim degi þegar kröfuhafihafi fyrst getað átt rétt til efnda. Almennt séð sé gildistími yfirdráttarláns6 til 12 mánuðir nema framlengt sé í gildistíma yfirdráttarláns. Í máli því erhér liggi fyrir séu engin gögn sem sýni fram á að framlengt hafi verið í láninuog hafi krafa stefnanda því í síðasta lagi orðið gjaldkræf 30. júní 2009. Aðframangreindu virtu hafi krafa stefnanda því fyrst getað orðið gjaldkræf 1.ágúst 2008 en í síðasta lagi 30. júní 2009 og hafi krafan því fyrnst í síðastalagi 30. júní 2013, sbr. 2. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007. Leiðiframangreint til sýknu enda í það minnsta rúmlega fimm ár frá því krafastefnanda hafi orðið gjaldkræf og þar til stefnandi hafi rofið fyrningu meðmálshöfðun þessari. Stefndi styðji sýknukröfu sínajafnframt við það að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til að hafa uppifjárkröfu sína vegna tómlætis. Á þeim rúmlega sex árum sem liðin séu síðan hiðætlaða yfirdráttarlán hafi verið veitt hafi stefnandi ekki haldið uppi neinuminnheimtuaðgerðum gagnvart stefnda. Þá hafi stefndi ekki móttekið nein yfirliteða innheimtuviðvaranir frá stefnanda. Þess sé að geta að stefndi hafi ekkimóttekið það innheimtubréf stefnanda sem lagt sé fram óundirritað og dagsett sé9. desember 2013. Jafnframt hafi stefndi aldrei greitt af hinni ætluðu skuld néhafi hún verið framlengd eða henni viðhaldið á nokkurn hátt. Stefndi hafi haftríka hagsmuni og réttmætar væntingar um að engin krafa væri til staðar meðanstefnandi hafi verið grandsamur um tilvist kröfunnar og hafi látið hjá líða aðhalda uppi rétti sínum til innheimtu hennar. Með vísan í framangreint og tilgáleysis og aðgerðarleysis stefnanda í þau rúmlega sex ár sem stefnandi hafihaft vitneskju um framangreint yfirdráttarlán telji stefndi að skilyrðitómlætisreglna séu uppfyllt og því beri að sýkna hann af kröfu stefnanda. Þá byggir stefndi á því aðsamningur um yfirdráttarlánið sé ógildur með vísan til 33. og 36. gr. samningalaganr. 7/1936. Varðandi skilyrði 33. gr. laganna þá sé gert ráð fyrir því aðloforðsmóttakandi geti ekki borið fyrir sig löggerning ef það yrði taliðóheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi hafi verið við gerð löggerningsins ogætla megi að hann hafi haft vitneskju um. Ekki sé hægt að ætla annað en aðstefnandi hafi vitað um raunverulegt verðgildi lóðarinnar Fossnes 13 þegar hannhafi sett það sem skilyrði að stefndi yfirtæki veðskuldir Dyrhamars ehf. viðstefnanda. Kaupverð eignarinnar samkvæmt kaupsamningi hafi verið 75.000.000krónur og veðskuldir þær er stefnda hafi verið gert að yfirtaka hafi verið44.403.058 krónur, en fasteigna- og brunabótamat eignarinnar hafi verið12.400.000 krónur. Þá hafi eignin verið seld nauðungarsölu rúmlega tveimur árumsíðar á 1.000.000 krónur sem sýni ennfremur fram á hversu óeðlilegt kaupverðeignarinnar hafi verið. Kaupsamningur um lóðina Fossnes 13 virðist hafa miðastvið það að losa Dyrhamar ehf., sem síðar hafi orðið gjaldþrota, undanveðskuldum með því að fá stefnda til að yfirtaka þær. Megi því ætla að skilyrðiþað sem stefnandi hafi sett hafi einungis verið sett fram í því augnamiði aðkoma veðskuldum yfir á félag sem betur hafi verið í stakk búið til að standaskil á þeim. Í ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936greini að samningi megi víkja til hliðar ef að það væri ósanngjarnt eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Sé við mat áframangreindu m.a. litið til stöðu samningsaðilanna. Stefnandi séfjármálastofnun og hafi því haft yfirburðarstöðu gagnvart stefnda og í kraftiþeirrar stöðu sinnar hafi stefnandi sett það sem skilyrði fyrir fjármögnun ákaupum Dyrhamars ehf. á Kistumel 20 af stefnda að stefndi myndi kaupa Fossnes13 af Dyrhamri ehf., meðal annars með yfirtöku veðskulda Dyrhamars ehf. viðstefnanda og ganga að samkomulagi um ráðstöfun á söluandvirði Kistumels 20,sbr. samkomulag frá 11. júní 2008 sem liggur fyrir í málinu. Sökum skuldastöðustefnda við Stangir ehf., sem lýst sé í síðastnefndu samkomulagi, hafi stefndaverið nauðugur einn kostur að ganga að samkomulaginu við stefnanda. Í því máli sem hér liggi fyrirsé því augljóst að staða stefnda hafi verið talsvert lakari en staða stefnanda.Við mat á því hvort talið verði ósanngjarnt að bera samning fyrir sig skuliennfremur taka tillit til atvika sem síðar hafi komið til. Þó svo að aðstæðurséu eðlilegar við samningsgerðina geti atvik sem síðar hafi komið til leitt tilþess að talið yrði ósanngjarnt að bera samning fyrir sig. Hér vísist aftur tilnauðungarsölu á Fossnesi 13 þar sem eignin hafi verið seld á 1.000.000 krónurmeðan kaupverð eignarinnar hafi verið 75.000.000 krónur. Ákvæðið falli þvífullkomlega að þeim aðstæðum sem hér um ræði, enda var raunverulegt verðgildiFossnes 13 langtum lægra en kaupverð og áhvílandi veðskuldir. Um mat á þvíhvort það sé andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig umræddan samninggildi sanngirnissjónarmið, en að mati stefnda geti það vart talist sanngjarntað innheimta skuld sem stefnda hafi verið gert að yfirtaka og hafi verið tugummilljóna króna hærri en raunverulegt veðgildi hinnar keyptu eignar. Stefndi kveðst byggja varakröfusína um lækkun kröfu á því í fyrsta lagi að stefnandi hafi ekki ráðstafað20.000.000 krónum inn á yfirdráttarlán stefnda. Í málinu liggi fyrirsamkomulag, undirritað af forsvarsmönnum stefnda, stefnanda og Stanga ehf.Samkvæmt því samkomulagi hafi stefnanda borið að ráðstafa hluta afkaupsamningsgreiðslu fyrir eignina Kistumel 20 inn á yfirtekin lán stefnda. Ístað þess að fara eftir framangreindu samkomulagi virðist stefnandi hafa greittupp veðskuldir Dyrhamars ehf. með yfirdráttarláni í nafni stefnda. Með þeirriráðstöfun hafi stefndi orðið af 20.000.000 krónum sem hann sannanlega hafi áttrétt á samkvæmt framangreindu samkomulagi. Þegar af þessari ástæðu beri að lækkakröfu stefnanda um sem nemur nefndri fjárhæð verði aðalkrafa stefnda um sýknuekki tekin til greina. Stefndi byggi kröfu sína umlækkun í öðru lagi á því að skýrleika stefnufjárhæðar sé ábótavant. Í stefnukomi fram að stefnufjárhæð samanstandi af yfirdráttarláni að fjárhæð 270.000evrur og öðrum óskilgreindum kostnaði. Heildar stefnufjárhæð sé 316.093,12evrur. Stefnandi leggi engin gögn eða upplýsingar fram um hvernig heildarstefnufjárhæðin sé fundin út heldur taki einungis fram að þann 30. september2011 hafi uppsöfnuð skuld myntveltureiknings stefnda verið 316.093,12 evrur semjafnframt sé stefnufjárhæðin. Í stefnu sé hvergi getið hver vaxtaprósentalánsins hafi verið eða hvort um annan vanskilakostnað sé að ræða. Beri þvíþegar af þessum ástæðum að lækka kröfu stefnanda um sem nem 46.093,12 evrum,verði aðalkrafa stefnda um sýknu ekki tekin til greina. Í þriðja lagi byggir stefndivarakröfu sína um lækkun kröfu á því að vextir frá 30. júní 2008 til 19.nóvember 2010 séu fyrndir. Stefnufjárhæð samanstandi af höfuðstól að fjárhæð270.000 evrum og vöxtum og óskilgreindum kostnaði frá 30. júní 2008 til 30.september 2011 auk dráttarvaxta. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007fyrnist vextir af peningalánum samkvæmt almennum fyrningarfresti, sbr. 3. gr.sömu laga. Vextir og kostnaður sem lagst hafi á upphaflega lánsfjárhæð frá 30.júní 2008 til 19. nóvember 2010 sé því fyrndur. Krafa um sýknu sína og lækkunkveðst stefndi aðallega byggja á meginreglum samninga- og kröfuréttar umskuldbindingargildi samninga og kröfuréttarsamband. Þá vísi stefndi til laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, til laga nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, þá aðallega til ákvæða III. kafla laganna umógilda löggerninga og til meginreglna kröfuréttarins um réttaráhrif tómlætis. Krafa stefnda um málskostnaðgrundvallist á 129. gr. sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV Mál þetta er rekið afLandsbankanum hf. sem tekið hefur við réttindum og skyldum sem hér er umfjallað af Landsbanka Íslands hf., sbr. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9.október 2008. Í máli þessu er óumdeilt aðstefndi stofnaði myntveltureikning í evrum hjá Landsbanka Íslands hf. 30. júní2008. Af reikningsyfirliti reikningsins má sjá að 1. júlí 2008 voru millifærðar269.995 evrur út af reikningnum og skuldfærður kostnaður að fjárhæð 2,40 evrur.Var reikningurinn því yfirdreginn um 269.997,40 evrur umræddan dag. Þá eróumdeilt að fyrrnefndu fjárhæðinni var ráðstafað inn á bankareikning Dyrhamarsehf. Í málinu liggur fyrir kaupsamningur Dyrhamars ehf. og stefnda, sem þá hétKistumelur 20 ehf., um fasteignina Fossnes 13 í sveitarfélaginu Árborg og erþar m.a. kveðið á um að greiðslutilhögun útborgunar felist m.a. í „…yfirtöku áveðskuldum við Landsbanka Íslands (myntvelta og yfirdr.lán)“ og er fjárhæðþessa liðar tilgreint 44.403.058 krónur. Þau gögn sem að ofan er vitnaðtil sýna að mati dómsins svo ótvírætt verður að telja að 269.995 evrum varráðstafað út af reikningi í eigu stefnda yfir á reikning í eigu Dyrhamars ehf.Þar sem stefndi hafði engum fjármunum ráðstafað inn á umræddan reikning var hérum að ræða fjármuni í eigu stefnanda. Í málinu liggur fyrir kaupsamningur millistefnda og Dyrhamars ehf., en Landsbanki Íslands hf. var ekki aðili að þeimsamningi. Verður ekki annað séð af framangreindu en að fjármunum LandsbankaÍslands hf., að ofangreindri fjárhæð, hafi verið varið til að efnaskuldbindingar stefnda við Dyrhamar ehf. Er því þegar af þeim ástæðum hafnaðsýknukröfu vegna aðildarskorts. Þá eru haldlausar málsástæður stefnda er lútaað því að skuldskeyting hafi aldrei farið fram. Með framangreindri aðgerð veittiLandsbanki Íslands hf. stefnda peningalán sem stefnda ber að endurgreiða. Ísamræmi við ákvæði 2. mgr. 5. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttindafyrnist krafa um greiðslu peningaláns á 10 árum. Ekki er fallist á með stefndaað eins og viðskiptasambandi Landsbanka Íslands hf. og stefnda var háttað aðvið eigi undantekningarákvæði 2. ml. 2. mgr. 5. gr. laganna. Er krafa stefnandaþví ekki fyrnd. Þá verður ekki fallist á að skilyrði séu til að telja kröfunafallna niður fyrir tómlæti. Að mati dómsins bera gögnmálsins það með sér að stefndi hafi stofnað til viðskipta við Dyrhamar ehf. oghafi leitað lánafyrirgreiðslu hjá Landsbanka Íslands hf. til að fjármagna þauviðskipti. Ekki veður talið að í þeirri aðkomu Landsbanka Íslands hf. hafifalist annað en loforð um lánveitingu til stefnda. Hefur stefndi ekki að matidómsins sýnt fram á neinar þær aðstæður sem gætu réttlætt það, með vísan til 33.eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, aðstefndi geti vikið sér undan að greiða til baka umrætt lánsfé, þótt viðskiptihans hafi ekki gengið eftir eins og hann ætlaði. Verður Landsbanki Íslands hf.ekki talinn bera ábyrgð á því að væntingar stefnda um viðskiptin gengu ekkieftir. Er því hafnað sýknukröfu stefnda sem byggð er á því að samningur hansvið Landsbanka Íslands hf. skuli teljast ógildur. Af hálfu stefnda hefur ekkiverið sýnt fram á að stefnandi hafi móttekið einhverjar þær greiðslur sem boriðhafi að ráðstafa inn á kröfuna. Verður enda ekki fallist á að samkomulagstefnda, Stanga ehf. og Landsbanka Íslands hf. um það hvernig ráðstafa skyldinánar tilgreindum kaupsamningsgreiðslum hafi falið í sér ráðagerð um aðstefnandi gæti borið greiðsluskyldu gagnvart stefnda. Dómkrafa stefnanda byggirá reikningsyfirliti þar sem fram koma sundurliðað þeir vextir sem féllu ákröfuna allt þar til reikningnum var lokað 30. september 2011 en skuldin stóðþá í stefnufjárhæðinni. Byggir stefnandi á því að vextir hafi ávallt veriðhöfuðstólsfærðir í lok hvers árs og geti því ekki talist fyrndir að neinuleyti. Verður ekki fallist á aðstefnufjárhæð geti talist óskýr eða að vextir skuli teljast fyrndir. Eru þvíheldur ekki efni til að fallast á kröfu stefnda um lækkun fjárkröfu stefnanda. Með hliðsjón af framangreindummálsúrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn sú fjárhæð sem nánar greinir í dómsorði. Af hálfu stefnanda flutti máliðEva B. Sólan Hannesdóttir hdl. en af hálfu stefnda Margeir Valur Sigurðssonhdl. Halldór Björnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Stefndi, Stekkjafjall ehf.,greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 316.093,12 evrur, ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24.nóvember 2013 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 868.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 335/1998
Fasteignasala Skaðabætur Vátrygging Gjafsókn Frávísun frá héraðsdómi að hluta
G, starfsmaður á fasteignasölunni H, tók að sér að ávaxta fé M og K, sem var andvirði fasteigna sem H hafði haft milligöngu um sölu á. G gat ekki endurgreitt þeim alla fjárhæðina og var hann með dómi Hæstaréttar dæmdur í fangelsi vegna fjársvika gagnvart M og K. Höfðuðu M og K mál gegn KV, sem var löggiltur fasteignasali hjá H, og vátryggingafélaginu SA, þar sem KV hafði starfsábyrgðartryggingu, til endurgreiðslu þess hluta fjárins sem ekki hafði fengist greiddur. Kröfum M og K á hendur SA var vísað frá héraðsdómi þar sem skilyrðum um stofnun kröfu tjónþola á hendur félaginu var ekki fullnægt þegar málið var höfðað. Í ljósi þess að M og K þekktu G ekkert þegar viðskipti þeirra hófust, að kvittanir fyrir greiðslum voru gerðar í nafni H og að fjárgreiðslur M og K til G komu til vegna umsýslu hans í þágu þeirra við kaup og sölu á fasteignum var talið að hin refsiverða meðferð hans á fé þeirra væri nægilega tengd verkefnum hans sem starfsmanns H til að skaðabótaábyrgð yrði felld á KV eftir reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Var KV dæmdur til að greiða M og K stefnufjárhæðina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 25. ágúst 1998. Þeir krefjast þess að stefnda Kristjáni V. Kristjánssyni verði gert að greiða sér 5.863.815 krónur ásamt 0,6% ársvöxtum af 4.600.000 krónum frá 28. desember 1995 til 23. janúar 1996, en af 5.000.000 krónum frá þeim degi til 26. janúar 1996, af 7.000.000 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 1996, af 10.995.740 krónum frá þeim degi til 1. mars 1996, en með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1996, 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júní 1996, 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 29. júlí 1996, af 9.339.280 krónum frá þeim degi til 30. ágúst 1996, af 8.544.910 krónum frá þeim degi til 9. september 1996, af 7.896.405 krónum frá þeim degi til 25. september 1996, af 6.898.862 krónum frá þeim degi 25. október 1996, af 6.052.886 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1996, með 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 17. janúar 1997, af 5.863.815 krónum frá þeim degi til 11. september 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þeir þess að stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. verði gert að greiða þeim úr starfsábyrgðartryggingu Kristjáns V. Kristjánssonar vegna Hugins fasteignamiðlunar ehf., 4.795.875 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum frá 8. september 1997 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim var veitt í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar hf. krefst þess aðallega að kröfum áfrýjenda á hendur sér verði vísað frá héraðsdómi, en til vara er krafist sýknu af kröfunum. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi Kristján V. Kristjánsson krefst aðallega sýknu af kröfum áfrýjenda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. I. Með dómi Hæstaréttar 17. september 1998 í máli nr. 131/1998 var Gísli Edmund Úlfarsson, stjórnarmaður og hluthafi í fasteignasölunni Huginn fasteignamiðlun ehf., dæmdur í 12 mánaða fangelsi vegna fjársvika gagnvart áfrýjendum. Var vísað til forsendna héraðsdóms um sakfellingu ákærða. Með því var staðfest að áfrýjendur hafi orðið fyrir tjóni vegna þess að Gísli hafi blekkt þau til að afhenda sér söluandvirði fasteigna, er fasteignasalan hafði tekið til sölu. Stefndi Kristján rak fasteignasölu þessa sem löggiltur fasteignasali, sbr. 1. gr. þágildandi laga nr. 34/1986 um fasteigna- og skipasölu, og hafði keypt starfsábyrgðartryggingu hjá hinu stefnda vátryggingafélagi til þess að fullnægja tryggingarskyldu samkvæmt 2. gr. sömu laga. Í vátryggingarskírteininu eru tilgreindir Gísli Úlfarsson og Þórður Jónsson sem „starfsmenn við sölu og samningsgerð”. Aðal ágreiningsefni aðila er, hvort stefndi Kristján beri vinnuveitandaábyrgð vegna háttsemi starfsmannsins Gísla og hvort starfsábyrgðartrygging hins stefnda vátryggingafélags taki þá til hennar. II. Um ábyrgðartrygginguna á við ákvæði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, en samkvæmt því öðlast sá, er tjón beið, fyrst rétt á hendur félaginu, þegar staðreynt hefur verið að vátryggður sé skaðabótaskyldur gagnvart honum og upphæð bótanna ákveðin. Skilyrðum þessum var ekki fullnægt, þegar mál þetta var höfðað. Ber því með vísan til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa kröfum áfrýjenda á hendur stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. frá héraðsdómi. Málskostnaður milli þessara aðila í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. III. Stefndi Kristján vefengir ekki að hann hafi á þeim tíma, sem hér skiptir máli, borið vinnuveitandaábyrgð vegna starfa Gísla Edmunds Úlfarssonar við fasteignasöluna vegna tjóns, sem Gísli kynni að valda við þann starfa, ef skilyrði skaðabótaskyldu væru að öðru leyti fyrir hendi. Hins vegar heldur stefndi Kristján fram, að sú háttsemi Gísla, sem málið er risið af, tengist ekki slíkum störfum með þeim hætti að bótaábyrgð verði felld á sig eftir reglu skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð. IV. Óumdeilt er að áfrýjendur og Gísli þekktust ekki þegar viðskipti þeirra hófust og að einu samskipti þeirra tengdust fasteignaviðskiptum þeim, sem hér um ræðir. Sannað er með greiðsluseðli frá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, að áfrýjandi Maríus lagði 4.600.000 krónur inn á tékkareikning Gísla 28. desember 1995. Áfrýjandinn afhenti Gísla tvö húsbréf samtals að nafnverði 2.000.000 krónur og framseldi honum þau 26. janúar 1996. Á bæði bréfin er stimplað pr. pr. Huginn fasteignamiðlun ehf. og handskrifað „Mótt. G. Úlf.” að því er virðist. Ekki er ljóst í hvaða tilgangi áritun þessi var gerð eða hvenær. Ennfremur framseldi áfrýjandinn Maríus Gísla 15. febrúar 1996 þrjú húsbréf samtals að nafnverði 3.000.000 krónur. Fyrir liggur kvittun dagsett sama dag fyrir viðtöku húsbréfa að nafnverði 3.800.000 krónur, en í málinu liggja ekki fyrir ótvíræðar upplýsingar um húsbréf að nafnverði 800.000 krónur. Kvittunin er rituð á prentað eyðublað með bréfhaus fasteignamiðlunarinnar Hugins ehf., en undir hana ritar Gísli nafn sitt. Framangreindar kvittanir í nafni fasteignasölunnar fyrir viðtöku húsbréfa í eigu áfrýjenda styðja þá staðhæfingu þeirra, að þeir hafi staðið í þeirri trú að þeir væru að fela fasteignasölunni andvirði bréfanna til ávöxtunar, en ekki að veita Gísla sjálfum peningalán. Þykir það ekki breyta þeirri niðurstöðu að fyrsta afhending fjármuna áfrýjenda til Gísla var áðurnefnd greiðsla áfrýjanda Maríusar á tékkareikning í eigu Gísla sjálfs. Þegar þetta er virt og jafnframt litið til þess að fjárgreiðslur áfrýjenda til Gísla komu til vegna umsýslu hans í þágu áfrýjenda við sölu þeirra og kaup á fasteignum, verður að telja hina refsiverðu meðferð hans á fé þeirra nægilega tengda verkefnum hans sem starfsmanns við fasteignasöluna, að skaðabótaábyrgð verði felld á stefnda Kristján eftir reglunni um vinnuveitandaábyrgð. V. Enda þótt áfrýjendur hafi sýnt andvaraleysi með því að afhenda Gísla fé sitt, eru ekki efni til að láta þá bera hluta tjóns síns á grundvelli eigin sakar. Nokkur dráttur varð á að áfrýjendur kærðu hið sviksamlega atferli Gísla til lögreglu og leituðu réttar síns með formlegri kröfugerð. Þegar vegna þess að ekki er sýnt að dráttur þessi hafi aukið tjón áfrýjenda verður hafnað kröfu stefnda Kristjáns um að lækka bótakröfu af þessum sökum. Samkvæmt framansögðu verða kröfur áfrýjenda á hendur stefnda Kristjáni teknar til greina að fullu, en fyrir Hæstarétti var því lýst yfir að um fjárhæð þeirra væri ekki deilt. Rétt er að stefndi Kristján greiði áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 650.000 krónur, er renni í ríkissjóð. Staðfesta ber gjafsóknarákvæði héraðsdóms. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 300.000 krónur. Dómsorð: Kröfum áfrýjenda, Maríusar Arthúrssonar og Þórdísar Sólmundardóttur, á hendur stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður milli þessara aðila í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Stefndi Kristján V. Kristjánsson greiði áfrýjendum 5.863.815 krónur ásamt 0,6% ársvöxtum af 4.600.000 krónum frá 28. desember 1995 til 23. janúar 1996, af 5.000.000 krónum frá þeim degi til 26. janúar 1996, af 7.000.000 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 1996, af 10.995.740 krónum frá þeim degi til 1. mars 1996, með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 1. maí 1996, 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 1. júní 1996, 0,7% ársvöxtum frá þeim degi til 29. júlí 1996, af 9.339.280 krónum frá þeim degi til 30. ágúst 1996, af 8.544.910 krónum frá þeim degi til 9. september 1996, af 7.896.405 krónum frá þeim degi til 25. september 1996, af 6.898.862 krónum frá þeim degi til 25. október 1996, af 6.052.886 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1996, með 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 17. janúar 1997, af 5.863.815 krónum frá þeim degi til 11. september 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi Kristján greiði áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 650.000 krónur, er renni í ríkissjóð. Gjafsóknarákvæði héraðsdóms er staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 1998. Mál þetta, sem var höfðað með stefnu, birtri 4. og 8. september 1997, var dómtekið 3. þ.m. Stefnendur eru Maríus Arthúrsson, kt. 300824-3749, og Þórdís Sólmundardóttir, kt. 190927-2539, bæði til heimilis Gullsmára 8, Kópavogi. Stefndu eru Kristján V. Kristjánsson, kt. 090858-4089, Lindarbergi 4, Hafnarfirði og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda. Að stefnda, Kristjáni V. Kristjánssyni, verði gert að greiða þeim 5.864.655 krónur, ásamt vegnu meðaltali vaxta af almennum óbundnum sparisjóðsreikningum hjá viðskiptabönkum og sparisjóðum af 4.600.000 kr. frá 28/12 1995 til 23/1 1996, þá af 5.000.000 kr. til 26/1 1996, þá af 7.000.000 kr. til 15/2 1996, þá af 10.995.740 kr. til 25/8 1996, þá af 9.344.839 kr. til 30/8 1996, þá af 8.545.747 kr. til 9/9 1996, þá af 7.897.243 kr. til 25/9 1996, þá af 6.899.700 kr. til 25/10 1996, þá af 6.053.725 kr. til 17/1 1997, en þá af 5.864.655 kr. til þingfestingardags, en með dráttarvöxtum skv. lögum nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Að stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., verði gert að greiða þeim úr starfsábyrgðartryggingu Kristjáns V. Kristjánssonar, löggilts fasteignasala, kt. 090858-4089, Lindarbergi 4, 220 Hafnarfirði vegna fasteignasölunnar Hugins fasteignamiðlunar ehf., kt. 711291-2889, 4.795.875 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. lögum nr. 25/1987 frá stefnubirtingardegi til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál, en þeim var veitt gjafsóknarleyfi 21. nóvember 1997. Stefndi, Kristján V. Kristjánsson, gerir þær dómkröfur aðallega að verða algjörlega sýknaður af kröfum stefnenda og dæmdur málskostnaður úr hendi þeirra. Til vara krefst hann þess, að kröfur þeirra verði stórlega lækkaðar og málskostnaður falli niður. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., krefst sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr hendi þeirra. I. Stefnendur, sem eru hjón, hugðust minnka við sig húsnæði og skráðu húseign sína, Kársnesbraut 39, Kópavogi til sölu 1993 eða 1994 á þremur fasteignasölum, völdum af handahófi. Ein þeirra var Huginn fasteignamiðlun hf. (síðar ehf.) og komst á sala fyrir milligöngu hennar samkvæmt kaupsamningi 8. nóvember 1995, en afsal skyldi út gefið 5. janúar 1996. Upp í kaupverðið var tekin skuldlaus íbúð í húsi nr. 51 við Öldugötu í Reykjavík, metin á 8.300.000 krónur og 4.930.820 krónur voru greiddar stefnendum við undirritun kaupsamnings, en veðskuldir áhvílandi Kársnesbraut 39 námu 669.180 krónum. Íbúðin Öldugötu 51 var sett í sölu hjá Huginn fasteignamiðlun og seld samkvæmt kaupsamningi 22. janúar 1996. Söluverð var 8.000.000 króna. Útborgun nam samtals 3.800.000 krónum; þar af við undirritun kaupsamnings með peningum 1.140.000 krónur og með framsali á húsbréfum að fjárhæð 1.795.540 krónur á uppreiknuðu verði. Að auki var greitt fyrir eignina með fasteignaveðbréfum að fjárhæð 4.200.000 krónur, sem var skipt fyrir húsbréf. Síðasta útborgunargreiðsla fór fram 5. nóvember 1996 og gáfu stefnendur þá út afsal til kaupenda. Stefnendur keyptu síðan íbúð í húsi nr. 8 við Gullsmára í Kópavogi og er kaupsamningur dagsettur 30. janúar 1996. Við fasteignakaupin annaðist Gísli E. Úlfarsson samskipti við stefnendur af hálfu Hugins fasteignamiðlunar, en hann var jafnframt hluthafi og stjórnarmaður í fyrirtækinu. Á þeim tíma, sem hér um ræðir, var stefndi, Kristján V. Kristjánsson, löggiltur fasteignasali hjá nefndri fasteignasölu og hafði starfsábyrgðartryggingu hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., en um hana giltu almennir skilmálar fyrir starfsábyrgðartryggingu fasteignasala. Í greinargerð stefndu segir, að undir lok júlímánaðar 1996 hafi stefnandinn Maríus hringt í stefnda Kristján og sagt honum, að hann hefði afhent Gísla Úlfarssyni heilmikið fé, margar milljónir. Daginn eftir hafi Maríus komið til fundar við Kristján, sem hafi kallað Gísla til sín. Gísli hafi þá sagst hafa 1.700.000 krónur handbærar og afhent Maríusi féð nokkrum dögum síðar. Hann muni jafnframt hafa sagst mundu geta afhent 3.000.000 króna í lok ágúst, en það hafi hann gert með tveimur ávísunum, sem hafi reynst innstæðulausar og reikningnum verið lokað 30. september 1996. Kristján hafi sagt Maríusi á fundinum, að þar sem hann hefði hvergi komið við sögu, þegar stefnendurnir afhentu Gísla féð, gæti hann lítið gert annað en að þrýsta á Gísla að endurgreiða. Eftir fundinn hafi Kristján sagt Gísla, að yrði Maríusi ekki greitt innan þess tíma, sem Maríus sætti sig við, gæti hann ekki lengur starfað við fyrirtækið. Hann hafi síðan látið af störfum um áramót 1996/1997 og tilkynnt hinu stefnda tryggingafélagi um breytta starfsstöð. Um afhendingu stefnanda á fé til Gísla E. Úlfarssonar liggja eftirtalin gögn frammi í málinu: Innleggskvittun Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, dags. 28. desember 1995, fyrir 4.600.000 krónum á tékkareikning Gísla. Ljósrit af ávísun að fjárhæð 500.000 krónur, dags. 23. janúar 1996 og framseld af Gísla, en 100.000 krónur af fjárhæð hennar gekk til greiðslu sölulauna Hugins fasteignamiðlunar. Ljósrit tveggja húsbréfa, hvors að fjárhæð 1.000.000 króna, framseldra af Maríusi Arthúrssyni 26. janúar 1996 til Gísla Úlfarssonar, sem framseldi þau samdægurs Landsbréfum hf. Ljósrit þriggja húsbréfa, hvers að fjárhæð 1.000.000 króna, framseldra af Maríusi Arthúrssyni 15. febrúar 1996 til Gísla Úlfarssonar, sem framseldi þau samdægurs Landsbréfum hf. Þá liggur frammi kvittun Gísla, dags. 15. febrúar 1996, fyrir móttöku húsbréfa að nafnverði 3.800.000 krónur og er hún á eyðublaði Hugins fasteignamiðlunar. Með bréfi lögmanns stefnenda, dags. 24. janúar 1997, til Hugins fasteignamiðlunar, b.t. Gísla Úlfarssonar, var þess krafist, að grein yrði gefin fyrir ráðstöfun þess fjár, samtals 10.930 krónum, sem fasteignasölunni hefði verið afhent til varðveislu og ávöxtunar, en eitthvað muni hafa verið greitt vegna kaupsamnings stefnenda um Gullsmára 8, Kópavogi. Yrði áskorun lögmannsins um uppgjör og endurgreiðslu ekki sinnt, yrði óskað eftir opinberri rannsókn hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins eigi síðar en 29. janúar s.á. Með bréfi lögmannsins, dags. 23. apríl 1997, til hins stefnda tryggingafélags var krafist bóta á grundvelli starfsábyrgðar Hugins fasteinamiðlunar ehf. vegna tjóns, sem hlotist hefði af varðveislu og meðferð á fé stefnenda, samtals að fjárhæð 10.995.740 krónur. Þar er greint frá greiðslu á 1.700.000 krónum í júlí 1996 og á 800.000 krónum nokkru síðar. Að auki hafi fasteignasalan greitt 2.700.000 krónur til þess aðila, sem seldi stefnendum íbúð á Gullsmára 8, Kópavogi. Endurgreiðslur nemi þannig samtals 5.200.000 krónum. Kröfunni var hafnað með bréfi Sjóvá-Almennra trygginga hf., dags. 15. maí 1997, með þeim rökstuðningi, að starfsábyrgðartrygging fasteignasala tæki til tjóns, sem fasteignasalar og starfsmenn þeirra yllu viðskiptavinum í störfum sínum af ásetningi eða gáleysi, en af fyrirliggjandi gögnum virtist starfsmaður persónulega hafa tekið að sér að ávaxta fjármuni fyrir stefnendur og þeir verið lagðir inn á einkareikning hans. Neitun tryggingafélagsins var ítrekuð með bréfi, dags. 9. júní 1997, til lögmanns stefnenda. Fjárhæð dómkröfu stefnenda er þannig fundin, að samkvæmt framangreindu er miðað við greiðslur stefnenda, samtals að fjárhæð 10.995.740 krónur, sem sundurliðast þannig: 28.12.1995 4.600.000 kr., 23.1.1996 400.000 kr., 26.1.1996 2.000.000 kr. og 15.2.1996 3.995.740 kr. Frá þeirri samtölu eru dregnar innborganir, samtals að fjárhæð 5.200.000 krónur, sem sundurliðast þannig: 25.8.1996 (á að vera 29.7.1996) 1.700.000 kr., 30.8.1996 800.000 kr., 9.9.1996 650.000 kr., 25.9.1996 1.000.000 kr. 25.10.1996 850.000 kr. og 17.1.1997 200.000 kr. Mismunur nemur 5.200.000 krónum, en með vaxtareikningi, að teknu tilliti til innborgana, á grundvelli vegins meðaltals almennra sparisjóðsvaxta nema eftirstöðvar hinn 17. janúar 1997 5.864.655 krónum. Fjárhæð kröfunnar á hendur stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., markast af 3.1. gr. almennra skilmála fyrir starfsábyrgðartryggingu fasteignasala, sbr. og grein 11.1., frá 5. apríl 1994, en samkvæmt því takmarkaðist ábyrgð félagsins við 4.500.000 krónur miðað við lánskjaravísitölu, grunnvísitölu 3346 stig. Í september 1997 voru lánskjaravísitiölustig 3566. Útreikningur: 4.500.000 x 3566/3346 = 4.795.876. II. Málsástæður stefnenda. Stefnendur byggja á því, að þegar þau hafi leitað til fasteignasölunnar Hugins fasteignamiðlunar hafi komist á réttar- og viðskiptasamband við hana en ekki einstaka starfsmenn hennar. Þau hafi leitað til fasteignasölunnar, þar sem sérfræðiþekkingu og sérfræðiráð átti að vera að finna, og vegna fákunnáttu sinnar hafi þau treyst fullkomlega ráðum fasteignasölunnar og starfsmanna hennar. Þau hafi því verið í góðri trú, þegar þau hafi þegið þau ráð frá fasteignasölunni, að best væri að fela henni varðveislu og ávöxtun fjármuna þeirra milli þess sem þau seldu og keyptu fasteign, í því skyni að komast sem best út úr þessum fasteignaviðskiptum fjárhagslega. Stefnendur hafi ekkert þekkt til starfsmanna fasteignasölunnar og engin persónuleg tengsl, s.s. viðskipta- eða vinatengsl, hafi myndast við þá. Stefnendur hafi aldrei átt samskipti við starfsmenn fasteignasölunnar utan skrifstofu hennar, en vinna hennar í þágu þeirra hafi staðið allt til 5. nóvember 1996. Aldrei hafi verið gefið í skyn, að afhending fjármuna stefnenda fæli í sér lán til fasteignasölunnar eða einstakra starfsmanna hennar. Stefnendur telja, að með framferði sínu hafi fasteignasali brotið gegn 8. gr. laga nr. 34/1986, sbr. nú 10. gr. laga nr. 54/1997, sbr. 3. gr. rg. nr. 520/1987, sbr. 1. gr. rg. nr. 161/1994, með því að athafnir hans gagnvart stefnendum hafi farið í bága við góðar viðskiptavenjur. Við liðsinni sitt hafi hann ekki gætt réttmætra hagsmuna stefnenda og nú sé ljóst orðið, að tilgangurinn hafi verið sá einn að þjóna eigin hagsmunum. Stefnendur telja, að í viðskiptum sínum við fasteignasöluna hafi þau orðið fyrir tjóni, sem rekja megi beint til athafna starfsmanns hennar, sem stefndi Kristján V. Kristjánsson, beri ábyrgð á, sem löggiltur fasteignasali og ábyrgðarmaður á starfsháttum Hugins fasteignamiðlunar ehf., hvort sem er með vísan til laga nr. 34/1986 eða reglna skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð. Þar með falli tjónið undir gr. 1.1. í Almennu skilmálum fyrir starfsábyrgðartryggingu fasteignasala, sem gildi frá 5. apríl 1994, sbr. 5. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 34/198, sbr. nú c-lið 2. gr. laga nr. 54/1997, og rg. nr. 520/1987, sbr. rg. nr. 161/1994. III. Málsástæður stefndu. Af hálfu stefnda, Kristjáns V. Kristjánssonar, er ekki gerð athugasemd við það, að hann hafi í störfum Gísla E. Úlfssonar við fasteignasölu borið húsbóndaábyrgð á tjóni, sem hann kynni að valda við þann starfa, enda séu uppfyllt skilyrði sakarreglu og annarra reglna skaðabótaréttar. Í reynd hafi Huginn fasteignamiðlun verið húsbóndi beggja. Fasteignaviðskiptin hafi farið eðlilega fram og án þess að brotið hafi verið gegn ákvæðum II. kafla laga nr. 34/1986. Hins vegar sé ljóst, að fjármálasamskipti stefnenda og Gísla geti á engan hátt talist liður í fasteignasölu og falli því ekki undir húsbóndaábyrgð hans samkvæmt löggildingu hans. Einnig sé þess að geta, að samkvæmt reglum skaðabótaábyrgðar nái ábyrgð húsbónda almennt ekki til framferðis starfsmanns, sem ekki megi ætla, að hafi tengsl við eðlilega rækslu starfans. Refsiverð brot af ýmsu tagi séu einmitt dæmi um framferði, sem húsbóndaábyrgð nái ekki til. Að þessum ástæðum beri að sýkna stefnda, Kristján V. Kristjánsson, af kröfum stefnenda. Af hálfu stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf., er dregið í efa, að ákvæði 3. gr. reglugerðar nr. 520/1987, upphaflega og eins og henni hafi verið breytt með 1. gr. reglugerðar nr. 161/1994, hafi lagastoð að því er tekur til vátryggingar vegna skaðabótaskylds tjóns, sem stafi af ásetningi. Þetta breyti því ekki, að ákvæði vátryggingaskilmála taki til tjóns, sem valdið sé af ásetningi, en þó þá fyrst, er skaðabótaskylda stefnda, Kristjáns V. Kristjánssonar, hafi verið staðreynd og upphæð bótanna ákveðin, sbr. 95. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Stefnendur eigi því ekki beina kröfu á hendur félaginu, þótt um skylduábyrgðartryggingu sé deilt og þrátt fyrir ákvæði 19. gr. laga nr. 91/1991. Þá er af hálfu stefndu vakin athygli á tómlæti stefnenda. Málið hafi ekki verið kært til lögreglu fyrr en 22. ágúst 1997, fjórum mánuðum eftir að krafa hafði verið gerð úr ábyrgðartryggingu, en bú Hugins fasteignamiðlunar ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 8. júlí 1997. Stefnendur hafi sönnunarbyrði um, að töfin hafi ekki leitt til aukins tjóns. IV. Í málinu var lagt fram endurrit dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 12. febrúar 1998 í máli nr. S-1024/1997: Ákæruvaldið gegn Gísla Edmund Úlfarssyni, sem var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík 16. desember 1997. Í dóminum er talið sannað, að ákærði hafi í auðgunarskyni blekkt kærendur (stefnendur máls þessa) til að afhenda sér fé það (10.995.740 krónur), sem í ákæru greinir, í trausti þess, að hann kæmi fram fyrir hönd fasteignasölunnar, sem mundi ávaxta féð á þann hátt (í skamman tíma vegna væntanlegra íbúðarkaupa þeirra), sem í ákæru greinir, vitandi, að hann væri ófær um að endurgreiða það. Háttsemin var talin varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Óumdeilt er, að Huginn fasteinamiðlun hf. (ehf.) var rekin í skjóli leyfis stefnda, Kristjáns V. Kristjánssonar, enda áskilið í 1. gr. laga nr. 34/1986, að löggildingu þyrfti til fasteigna- og skipasölu og í 6. gr. sömu laga, að leyfi skyldi bundið við nafn. Til að fullnægja tryggingarskyldu samkvæmt 2. gr. laga nr. 34/1986 keypti hann vátryggingu hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., sbr. 3. gr. rg. nr. 520/1987 og rg. nr. 161/1994. Samkvæmt almennum skilmálum fyrir starfsábyrgðartryggingu fasteignasala gilda lög nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga um vátrygginguna, leiði annað ekki af skilmálunum eða öðrum ákvæðum vátryggingarsamnings. Í skilmálunum segir um gildissvið vátryggingarinnar, að vátryggt sé gegn bótaskyldu, er fellur á vátryggingartaka sem fasteignasala, þegar þriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni, sem rakið verður til vátryggingartaka sjálfs eða starfsmanns hans. Í gr. 7.3. segir, að félagið megi greiða skaðabætur beint til þriðja manns (tjónþola), nema hann hafi þegar fengið tjón sitt bætt hjá vátryggingartaka. Í gr. 10.2. segir, að félaginu sé heimilt að endurkrefja vátryggingartaka, hafi tjón orðið vegna ásetnings eða stórkostlegs gáleysis hans eða starfsmanns hans. Sama rétt á félagið gagnvart starfsmanni, sem valdið hefur tjóni af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Samkvæmt þessu og með vísun til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 verða báðir stefndu sóttir í sama máli. Stefndi, Kristján V. Kristjánsson, annaðist alla skjalagerð fyrir fasteignasöluna, en hann átti ekki hlut að rekstri og stjórn fyrirtækisins Hugins fasteignamiðlunar eða bar ábyrgð á störfum þess að öðru leyti en því, sem varðaði beinlínis fasteignasölu. Stefnendur afhentu Gísla E. Úlfarssyni fjármunina í trausti þess, að þau fengju háa ávöxtun á skömmum tíma. Hann var hluthafi og stjórnarmaður í fyrirtækinu auk þess að vera þar starfsmaður, og virðist af framangreindum dómi, að glögg fjárhagsleg skil hafi ekki verið milli hans og fyrirtækisins. Þannig kvaðst hann hafa ráðstafað verulegum hluta fjárins í þágu þess. Einnig segir þar, að fjárhagsstaða fasteignamiðlunarinnar hafi ekki verið góð á þessum tíma og rekstur hennar hafa farið í gegnum tékkareikning eiginkonu ákærða, en hún var jafnframt varamaður í stjórn félagsins. Fyrirtækið greiddi mestan hluta þess fjár, sem stefnendum hefur verið endurgreitt. Bú Gísla E. Úlfarssonar var tekið til gjaldþrotaskipta 10. október 1995 og bú Hugins fasteignamiðlunar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 8. júlí 1997. Móttaka Gísla E. Úlfarssonar á fé stefnenda til ávöxtunar féll ekki umdir lögmælt og hefðbundið hlutverk fasteignamiðlunar og ekki er leitt í ljós, að stefnda, Kristjáni V. Kristjánssyni, hafi verið eða mátt vera kunnugt um hana. Háttsemin féll því ekki undir ábyrgð þessa stefnda sem löggilts fasteignasala og þar með heldur eigi undir starfsábyrgðartryggingu stefnda, Sjóvá-Almennra trygginga hf. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins sú, að sýkna ber stefndu af kröfum stefnenda. Rétt þykir eftir atvikum, að málskostnaður milli aðila falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með telin þóknun lögmanns þeirra, Ásgeirs Björnssonar hdl., 350.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, Kristján V. Kristjánsson og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., eru sýknuð af kröfum stefnenda, Maríusar Arthúrssonar og Þórdísar Sólmundardóttur. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Ásgeirs Björnssonar héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur.
Mál nr. 94/1999
Kærumál Opinber skipti Fjárslit milli hjóna
Á og M slitu hjúskap og fóru fram opinber skipti til fjárslita milli þeirra. Við upphaf opinberra skipta átti M 64 nautgripi en við nauðungarsölu sem fram fór tæplega tveimur árum síðar voru einungis 28 gripir eftir í eigu hans. Taldi Á að andvirði þeirra gripa, sem M hafði ráðstafað með sölu, ætti að koma til skipta. Talið var, með hliðsjón af málatilbúnaði aðila, að leggja ætti til grundvallar að þeir hefðu í reynd sammælst um að miða fjárslit sín við það tímamark þegar fyrsti skiptafundur var haldinn. Heimild M til varslna nautgripanna þótti ekki hafa haggað því að þeir voru andlag fjárskipta hans og Á. Að virtum ráðstöfunum M, sem gerðar voru án samþykkis skiptastjóra og öðrum atvikum málsins, þótti M ekki hafa sýnt fram á að bústofninn hefði rýrnað vegna atvika sem undanþegin væru ábyrgð hans. Var staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að undir skiptin ætti að koma andvirði nautgripanna. Þar sem M hafði ekki hreyft við mótmælum við útreikningi Á á verðmæti gripanna var hann lagður til grundvallar en ekki þóttu efni til að verða við kröfu M um lækkun frá þessum útreikningi vegna kostnaðar sem hann hafði haft af eldi og sölu þeirra. Var því viðurkennt að helmingur andvirðis gripanna skyldi við opinberu skiptin teljast 715.575 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. febrúar 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. mars sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 10. febrúar 1999, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar aðilanna skyldi andvirði nánar tiltekins búpenings koma til skipta og að varnaraðili skyldi greiða henni 715.575 krónur sem helming andvirðis búpeningsins. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað, sem varnaraðili verði dæmdur til að greiða henni ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 1. mars 1999. Hann krefst þess aðallega að kröfum sóknaraðila fyrir héraðsdómi verði hafnað, en til vara að krafa hennar um endurgjald verði lækkuð. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara krafðist varnaraðili skilnaðar við sóknaraðila fyrir sýslumanninum í Borgarnesi 7. desember 1995. Opinber skipti fara fram til fjárslita milli málsaðilanna samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 6. júní 1996. Á skiptafundi 3. júlí 1996 leitaði skiptastjóri upplýsinga um þær eignir, sem koma skyldu til skipta við fjárslit aðilanna. Samkvæmt fundargerð skiptastjórans voru meðal slíkra eigna varnaraðila 25 mjólkurkýr, 6 kvígur fengnar, 7 kvígur ófengnar, 5 kálfar (kvígur), 9 naut eldri en ársgömul og 12 naut yngri en ársgömul. Við nauðungarsölu, sem fór fram 11. maí 1998 að beiðni skiptastjóra, voru seldar 28 kýr, en hermt er að aðrir nautgripir hafi þá ekki verið í eigu varnaraðila. Af gögnum málsins verður ráðið að varnaraðili hafi á tímabilinu 3. júlí 1996 til 11. maí 1998 selt 31 nautgrip til slátrunar hjá Sláturfélagi Suðurlands svf. og Ferskum afurðum ehf. Þá kemur fram í greinargerð varnaraðila í héraði að tveir gripir hafi verið seldir lifandi, en þrír hafi drepist. II. Samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991 koma til skipta við fjárslit milli hjóna eignir og réttindi, sem ekki verða taldar séreignir annars þeirra og tilheyrðu þeim þegar yfirvald tók fyrst fyrir umsókn um leyfi til skilnaðar, ef ekki verða sammæli um annað. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti komu fyrst fram í málinu upplýsingar um fjölda nautgripa í eigu hans þegar krafa um skilnað var tekin fyrir af sýslumanni. Eins og aðilarnir höfðu hagað málatilbúnaði sínum fram að því verður að leggja til grundvallar að þeir hafi í reynd sammælst um að miða fjárslit sín við síðara tímamark, eða 3. júlí 1996, þegar skiptafundur var fyrst haldinn og upplýsinga leitað um eignir. Ágreiningslaust er að varnaraðili átti á því tímamarki þá 64 nautgripi, sem nánar eru tilgreindir í fundargerð skiptastjóra. Vörslur varnaraðila á umræddum nautgripum eftir að opinber skipti til fjárslita hófust áttu stoð í 1. mgr. 107. gr. laga nr. 20/1991. Var varnaraðila samkvæmt þessu heimil nýting gripanna að því leyti, sem afnotin rýrðu ekki verðgildi þeirra óeðlilega og skiptastjóri svipti hann ekki vörslum þeirra. Þessi heimild varnaraðila haggaði því ekki að nautgripirnir ásamt arði, sem kynni að myndast af þeim, var andlag fjárskipta hans og sóknaraðila, sem beið viðeigandi ákvörðunar skiptafundar. Ekki verður ráðið af gögnum málsins að aðilarnir hafi ætlast til að litið yrði svo á að þau stæðu sameiginlega að búrekstri eftir upphaf opinberra skipta. Verður því að leggja til grundvallar að búreksturinn hafi með öllu verið á vegum varnaraðila, enda hefur sóknaraðili ekki krafist hlutdeildar í arði af rekstrinum. Af þessu leiðir að fallist verður á með sóknaraðila að nautgripirnir, sem voru til við upphaf opinberra skipta eða verðmæti sem kom í þeirra stað, hafi átt að koma til skipta milli aðilanna samkvæmt meginreglu 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991. III. Af málatilbúnaði varnaraðila verður ráðið að eftir upphaf opinberra skipta hafi hann ráðstafað 33 af þeim nautgripum, sem þá voru til, ýmist lífs eða til slátrunar. Voru þessar ráðstafanir augljóslega umfram það, sem gat talist eðlilegt við búreksturinn. Hvorki hefur verið sýnt fram á að skiptastjóri hafi gefið samþykki sitt til þessara ráðstafana né að hann hafi tekið við andvirði þeirra gripa, sem var ráðstafað. Þá eru staðhæfingar varnaraðila um að andvirði gripanna hafi runnið til þess að auka einhverjar aðrar þær eignir, sem eiga undir skiptin, engum gögnum studdar eða nánar skýrðar. Varnaraðili bar ábyrgð eftir almennum reglum á vörslum nautgripanna eftir að opinberu skiptin hófust. Hann hefur ekki sýnt fram á að bústofninn hafi rýrnað vegna atvika, sem gætu verið undanþegin þeirri ábyrgð hans. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að andvirði þeirra gripa, sem þar eru nánar tilgreindir, eigi að koma nú undir skiptin. IV. Krafa sóknaraðila um greiðslu úr hendi varnaraðila verður ekki reist á ákvæði 107. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, enda gerðust atvikin, sem hún telur kröfuna leiða af, eftir að yfirvald tók fyrir umsókn um skilnað þeirra. Verður því að líta svo á að sóknaraðili krefjist viðurkenningar á rétti sínum til að fá úthlutað við opinberu skiptin á kostnað varnaraðila hlutfalli sínu samkvæmt 103. gr. hjúskaparlaga af andvirði þeirra nautgripa, sem hann ráðstafaði eftir upphaf skiptanna. Hvorugur aðilanna hefur krafist mats samkvæmt fyrirmælum 3. mgr. 105. gr. laga nr. 20/1991 til að staðreyna hvert hafi hinn 3. júlí 1996 verið verðmæti nautgripanna, sem varnaraðili ráðstafaði eftir þann dag. Hefur sóknaraðili þess í stað reiknað andvirði gripanna eftir gögnum um söluverð þeirra. Varnaraðili hefur ekki hreyft mótmælum við þessum útreikningi, en telur hins vegar að til frádráttar eigi að koma ýmiss kostnaður vegna eldis og ráðstöfunar nautgripanna. Ekki verður fallist á þetta með varnaraðila, enda bar hann samkvæmt áðursögðu alla áhættu af búrekstrinum eftir upphaf opinberra skipta. Varnaraðili hefur ekki leitt að því líkur að andvirði nautgripanna við upphaf skipta hafi í reynd verið minna en sóknaraðili miðar útreikning sinn við. Eru því ekki efni til að verða við varakröfu varnaraðila. Sóknaraðili krefst ekki endurskoðunar á þeirri niðurstöðu héraðsdómara að til frádráttar útreikningi hennar eigi að koma andvirði þriggja nautgripa, sem drápust eftir upphaf opinberra skipta. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdómara um að andvirði þeirra nautgripa, sem nánar greinir í dómsorði, eigi að koma til skipta á milli aðilanna, svo og að helmingur þess andvirðis skuli teljast 715.575 krónur. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar sóknaraðila, Ágústu S. Björnsdóttur, og varnaraðila, Magnúsar Inga Hannessonar, kemur til skipta andvirði 4 kvígna kelfdra, 7 kvígna ókelfdra, 5 kálfa (kvígna), 9 nauta eldri en ársgamalla og 12 nauta yngri en ársgamalla. Við skiptin skal helmingur þessa andvirðis talinn nema 715.575 krónum. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 10. febrúar 1999 Mál þetta barst dómnum til meðferðar með bréfi Péturs Kristjánssonar, héraðsdómslögmanns og skiptastjóra í félagsbúi aðilja máls þessa, dagsettu 13. nóvember 1998. Með bréfinu vísaði skiptastjórinn því ágreiningsefni til úrlausnar dómsins, hvort nautgripir eða andvirði þeirra, er voru í félagsbúi málsaðilja við upphaf skipta, en ekki við nauðungaruppboð á lausafé búsins, skyldu koma til skipta. Með bréfi dagsettu 19. nóvember 1998 kynnti dómarinn málsaðiljum þá ákvörðun sína, að Ágústa S. Björnsdóttir skyldi vera sóknaraðili málsins, en Magnús Ingi Hannesson varnaraðili þess, sbr. 3. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Málið var þingfest 25. nóvember 1998. Það var tekið til úrskurðar 14. janúar 1999 að aðalmeðferð lokinni. I. Endanlegar dómkröfur sóknaraðilja eru þessar: 1. Að úrskurðað verði að andvirði eftirtalins búpenings eigi að koma til skipta við opinber skipti á félagsbúi aðilja: 4 kvígur fengnar, 7 kvígur ófengnar, 5 kálfar (kvígur), 9 naut eldri en ársgömul, 12 naut yngri en ársgömul. 2. Að úrskurðað verði að við opinber skipti á félagsbúi aðila verði varnaraðilja gert að endurgjalda sóknaraðila kr. 802.189. 3. Að sóknaraðilja verði úrskurðaður málskostnaður úr hendi varnaraðila að mati réttarins. Varnaraðili krefst þess 1. Aðallega að héraðsdómur hafni kröfum sóknaraðilja en til vara krefst hann þess að endurgjaldskrafa sóknaraðilja verði verulega lækkuð. 2. Að sóknaraðili verði úrskurðaður til þess að greiða varnaraðilja málskostnað. II. Málsaðiljar gengu í hjónaband 29. ágúst 1976. Þau ráku saman bú í Eystri-Leirárgörðum Leirársveit. Í desember 1993 skildu þau að borði og sæng og gerðu þá með sér samning um skilnaðarkjör, þannig að varnaraðili greiddi sóknaraðila kr. 3.800.000 með húsbréfum, er sóknaraðili nýtti sér til að kaupa á íbúð að Bárugötu 19 á Akranesi. Til lögskilnaðar kom þó ekki, þar sem aðiljarnir tóku upp sambúð að nýju. Féllu því réttaráhrif skilnaðar að borði og sæng niður. Málsaðiljar slitu á ný samvistir í október 1995. Fór sóknaraðili þá brott frá Eystri-Leirárgörðum, en varnaraðili hélt þar áfram heimili ásamt börnum hans og sóknaraðilja. Hafði hann upp frá því vörslur þess hluta félagsbús aðilja sem hér er um deilt. Hinn 7. desember 1995 krafðist varnaraðili skilnaðar hjá sýslumanninum í Borgarnesi. Við meðferð skilnaðarmálsins náðist ekki samkomulag um fjárskipti, og með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 6. júní 1996 var félagsbú aðilja tekið til opinberra skipta. Samdægurs var Pétur Kristinsson, héraðsdóms­lögmaður, skipaður skiptastjóri í búinu. Við upphaf skipta voru helstu eignir félagsbúsins þessar: Hjúskapareignir sóknaraðilja töldust húseign á Akranesi og bifreið, en hjúskapareignir varnaraðilja voru taldar 1/3 hluti lögbýlisins Eystri-Leirárgarða ásamt því sem jörðinni fylgdi auk bifreiðar. Síðar kom í ljós að eignir sóknaraðilja nægðu ekki til fullnustu skulda hennar og voru fasteign hennar og bifreið seld nauðungarsölu og er eignastaða hennar við fjárskiptin neikvæð. Af þeim sökum eru það einungis hjúskapareignir varnaraðilja sem til skipta koma við fjárskipti vegna hjúskaparslitanna. Þann 3. júlí 1996 hélt skiptastjóri skiptafund að Eystri-Leirárgörðum, þar sem eignir félagsbús málsaðilja voru skrifaðar upp. Meðal eigna búsins voru þá tilgreindar 25 mjólkurkýr, 6 kvígur fengnar, 7 kvígur ófengnar, 5 kálfar, 9 naut eldri en ársgömul en 12 naut yngri en ársgömul. Með bréfi, dagsettu 23. apríl 1997, fór skiptastjóri fram á það við sýslumanninn í Borgarnesi, að fram færi uppboð til slita á fjárfélagi málsaðila á 1/3 Eystri-Leirárgarða ásamt spildu úr landi Eystri-Leirárgarða auk tilheyrandi lausafjár, þ.á m. ofangreindra nautgripa. Með bréfi til sýslumannsins í Borgarnesi, dagsettu 6. júní 1997, reyndi varnaraðili að koma að leiðréttingum á nauðungarsölubeiðni skiptastjóra vegna villna sem hann taldi að þar væru. Í bréfinu kemur fram að mjólkurkýr búsins hafi þá verið 24, en ekki 25 eins og við uppskrift, enda hafi 2 þeirra drepist en 8 verið slátrað. Ennfremur upplýsti varnaraðili sýslumann um að kvígur í eigu búsins væru 9, en ekki 13 eins og við uppskrift, þar sem 9 þeirra hefðu borið og 5 geldneyti orðið kvígur. Þá tjáði varnaraðili sýslumanni að geldneyti og naut væru 16, en ekki 21 eins og við uppskrift. Þrjú þeirra hefðu farið í sláturhús, tvö verið seld til lífs og 5 kálfar væru orðnir geldneyti. Loks upplýsti varnaraðili sýslumann um að búið ætti þá um stundir engan kálf, þar sem þeir hefðu ýmist verið seldir til lífs eða þeim fargað í sláturhús nýfæddum. Á skiptafundi 25. ágúst 1997 kom upp ágreiningur milli aðilja um það hversu mikill mjólkurkvóti og fullvirðisréttur í sauðfé fylgi jörðinni Eystri-Leirárgörðum og til skipta ætti að koma, auk þess sem ágreiningur reis um það hverjar skyldu teljast skuldir varnaraðilja. Ákvað skiptastjóri að óska úrlausnar Héraðsdóms Vesturlands á þessum ágreiningsefnum auk þess sem ákveðið var að fresta uppboðsmeðferð eigna félagsbúsins uns sú úrlausn væri fengin.
Mál nr. 61/2004
Vinnusamningur Uppsögn Skaðabætur
J var ráðin til starfa hjá G í einkafirma hans í febrúar 2002. J hafði kynnt G að hún væri þunguð þegar hann sagði henni upp störfum í maí sama ár. G var ekki talinn hafa sýnt fram á að hann hafi haft gildar ástæður til að segja J upp, sbr. 30. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof, en hún var enn á þriggja mánaða reynslutíma þegar henni var sagt upp. Var G dæmdur bótaskyldur gagnvart J samkvæmt 31. gr. fyrrnefndra laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 4. febrúar 2004. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi kemur fram að hvorki hafi verið ágreiningur með aðilum um þann tíma sem launakrafa stefndu tekur til né um þá kröfu tölulega. Stefnda hefur mótmælt því að fyrir Hæstarétti verði grundvelli málsins breytt að þessu leyti. Verður á það að fallast. Stefnda hafði kynnt áfrýjanda að hún væri þunguð þegar hann sagði henni upp störfum. Hann hefur ekki sýnt fram á að hann hafi haft gildar ástæður til að segja henni upp á reynslutíma, sbr. 30. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof. Að þessu athuguðu en annars með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Gunnar Brynjólfsson, greiði stefndu, Jannicke Elvu Juvik, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 7. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Jannicke Elva Juvik kt. 210277-2269 Bjargartanga 17, Mosfellsbæ, á hendur Gunnari Brynjólfssyni, kt. 100447-2829, Kríuhólum 4, Reykjavík, með stefnu birtri 6. febrúar 2003. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu vangoldinna launa að fjárhæð kr. 1.214.802; ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af kr. 14.189,- frá l. júní 2002 til 1. júlí 2002, af kr. 124.189,- frá þeim tíma til 1. ágúst 2002, af kr. 234.189,- frá þeim tíma til l. september 2002, af kr. 344.189,- frá þeim tíma til 1. október 2002, en af kr. 1.214.802; frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist, að dæmt verði, að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 1. júní 2003, en síðan árlega þann dag. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Krafist er vaxta af málskostnaði samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags. Einnig er krafist virðisauka af málskostnaði þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að mati dómsins úr hendi stefnanda. Stefnandi hóf störf hjá stefnda í einkafirma hans, Verkfæralagernum, þann 22. febrúar 2002 og starfaði hún við afgreiðslustörf í fullu starfi. Þann 22. apríl 2002 tilkynnti stefnandi stefnda að hún væri barnshafandi. Stefnanda var sagt upp störfum með uppsagnarbréfi dags. 10. maí 2002 og var tekið fram að uppsagnarfrestur væri ein vika þar sem stefnandi væri enn á þriggja mánaða lausráðningu. Þá var tilgreint í uppsagnarbréfinu að ástæða uppsagnar væri tungumálaörðugleikar. Stefnandi leitaði til Verslunarmannafélags Reykjavíkur (VR) vegna uppsagnarinnar. Uppsögninni var mótmælt með bréfi VR dags. 16. maí 2002 og 14. júní 2002, en því bréfi var svarað með bréfi lögmanns Samtaka Verslunarinnar (FÍS) dags. 21. júní 2002. Kröfur stefnanda voru ítrekaðar með bréfi VR dags. 28. júní 2002 og innheimtubréfi Arnar Clausen hrl. dags. 9. júlí 2002. Stefnandi kveður mál þetta snúast um heimild til uppsagnar á barnshafandi konum. Stefnandi hafði tilkynnt um að hún væri barnshafandi þann 20. apríl 2002. Nokkru síðar hafi henni verið sagt upp störfum en engar athugasemdir höfðu verið gerðar við störf hennar fyrir uppsögn. Í bréfi lögmanns Samtaka verslunarinnar / FÍS til VR dags. 21. júní 2002 er því haldið fram að uppsögnin á starfskröftum stefnanda sé lögleg þar sem ekki sé verið að segja henni upp störfum vegna þungunar heldur tungumálaörðugleika, en stefnandi er frá Noregi. Í bréfinu heldur lögmaður stefnda því fram að á reynslutíma stefnanda hafi komið í ljós að hún gæti ekki sinnt starfi sínu sem skyldi sökum tungumálaerfiðleika og því hafi verið heimilt að segja henni upp þó þunguð væri. Sjónarmið stefnda eigi ekki við nokkur rök að styðjast. Uppsögn hafi farið fram stuttu eftir að stefnandi tilkynnti um þungun sína og aldrei hafði stefndi kvartað undan tungumálaörðugleikum við stefnanda enda búi stefnandi yfir mikilli kunnáttu í íslensku þó hún sé borin og barnfædd í Noregi. Stefnandi tali mjög góða íslensku miðað við hve stutt hún hafi starfað á Íslandi. Í samtölum tali hún skýrt mál og geti hún tjáð hugsanir sínar vel og því sé ekki hægt að líta svo, á eins og haldið sé fram í bréfi lögmanns stefnda, að sökum tungumálaörðugleika hafi hún ekki haft burði til að sinna starfi sínu. Stefnandi hafi rætt við starfsmenn VR um sitt mál á íslensku og komið öllu vel til skila. Sólveig Vignisdóttir íslenskukennari hafi verið fengin til að meta íslenskukunnáttu stefnanda og segir hún að stefnandi tali íslensku skýrt og eðlilega og að orðaforði hennar sé mjög góður, sbr. bréf hennar dags. 5. desember 2002. Uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt þar sem óheimilt sé að segja barns­hafandi konu upp störfum sbr. 30. gr. laga um fæðingar- og foreldraorlof nr. 95/2000. Krafa er gerð um launagreiðslur til handa stefnanda fram að fæðingu barns hennar sem og á uppsagnarfresti eftir töku fæðingarorlofs. Þá hafi stefnandi orðið fyrir tjóni á vinnustað þar sem veski hennar hafi verið stolið af lager fyrirtækisins þann 19. apríl 2002, sbr. framlagða lögregluskýrslu. Sam­kvæmt grein 6.1. í kjarasamningi milli Samtaka verslunarinnar – FÍS og Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og Landsssambands íslenskra verzlunarmanna sé skylt að láta starfsmann hafa aðgang að læstum hirslum eða öðrum tryggum geymslustað þar sem hann geti geymt persónulega muni meðan á vinnu stendur. Á vinnustað hafði stefnandi ekki læsta hirslu og var tjón hennar verulegt eða að andvirði 26.000 kr. (taska, veski, snyrtivörur, græna kortið, ökuskírteini og lyklar). Auk þess hafi stefnandi orðið að skipta um lás á heimili sínu sem hafi kostað 5.000 kr. Tjón þetta hafi stefndi enn ekki bætt stefnanda. Í bréfi lögmanns stefnda sé því haldið fram að ákvæði kjarasamninga um aðgang starfsmanna að læstum hirslum í fyrirtækinu fyrir sína persónulegu muni sé tryggt í fyrirtækinu. Því sé einnig hafnað. Stefnandi hafi ekki haft aðgang að læstu herbergi fyrir slíka muni, henni höfðu ekki verið afhentir lyklar að því og ítrekað hafði verið við hana að einungis samstarfsmaður hennar hefði einn aðgang að því herbergi er yfirmenn/eigendur væru fjarverandi. Krafan sundurliðast sem hér segir: Laun vegna maí 2002 kr. 110.000,- Áður greitt kr. -95.811,- Laun vegna júní 2002 kr. 110.000,- Laun vegna júlí 2002 kr. 110.000,- Laun vegna ágúst 2002 kr. 110.000,- Laun vegna september 2002 kr. 110.000,- Laun vegna október 2002 kr. 110.000,- Laun vegna nóvember 2002 kr. 110.000,- Laun á uppsagnarfresti fyrsti mánuður kr. 110.000,- Laun á uppsagnarfresti annar mánuður kr. 110.000,- Laun á uppsagnarfresti þriðji mánuður kr. 110.000,- Desemberuppbót 2002 kr. 37.000,- Orlof 10,17% af kr. 1.100.000,- kr. 111.870,- Orlof 10,17% mars til maí 2002 kr. 30.743,- Tjón vegna þjófnaðar kr. 31.000,- Samtals kr. 1.214.802,­- Kröfur um bætur styður stefnandi við lög nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, lög nr. 30/1987 um orlof og lög nr. 19/1979 um uppsagnarfrest, samningalög nr. 7/1936, lög nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof, meginreglur kröfuréttar, meginreglur vinnuréttar og kjarasamninga Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og vinnuveitenda, og bókanir sem teljast hluti kjarasamninga. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 sbr. 129. gr. 4. tl. um vexti af málskostnaði. Einnig er krafist virðisaukaskatts af málskostnaði þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Af hálfu stefnda er tekið fram varðandi málavexti að stefnandi hafi verið ráðinn starfsmaður hjá fyrirtæki stefnda, Verkfæralagernum, frá 22. febrúar 2002. Um hafi verið að ræða tímabundna ráðningu til reynslu. Stefnanda var sagt upp störfum þann 10. maí 2002 með viku uppsagnarfresti og voru launagreiðslur miðaðar við það. Í uppsagnarbréfi til stefnanda séu tilgreindar ástæður uppsagnarinnar. Ástæður uppsagnar á vinnusambandi stefnanda og stefnda séu að hluta tilgreindar í framlögðu uppsagnarbréfi. Komi þar fram að tungumálaörðugleikar séu ein ástæða uppsagnarinnar en upp höfðu komið ýmis tilvik um misskilning milli stefnanda og viðskiptavina fyrirtækisins vegna þeirra. Þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar um að þörf væri á að stefnandi reyndi að bæta ráð sitt hafi sú ekki orðið raunin. Stefnandi hafi auk þess ekki verið starfi sínu vaxin varðandi meðhöndlun á vörum. Það að öll þau tilvik væru ekki sérstaklega tilgreind í uppsagnarbréfi hafi frekar verið gert til að koma í veg fyrir særindi. Samtal Sólveigar Vignisdóttur við stefnanda til að meta íslenskukunnáttu hennar hafi átt sér stað 9 mánuðum eftir uppsögnina, sbr. framlagt skjal dags. 5. desember 2002, og megi gera ráð fyrir að íslenskukunnáttu stefnanda hafi eitthvað farið fram á þeim tíma. Enn fremur megi leiða líkur að því að stefndandi hafi getað undirbúið sig fyrir viðtalið enda virðist það beinlínis hafa verið gert vegna málatilbúnaðar stefndanda. Sé því hafnað að skjal þetta hafi gildi í málinu. Stefndi reki sérhæft verslunarfyrirtæki sem selji ýmis verkfæri. Honum sé nauðsynlegt að hafa á að skipa starfsfólki sem þekki þær vörur sem seldar séu í verslun fyrirtækisins og kunni að fara með þær. Stefnandi hafi ekki haft getu til að sinna starfinu eins og til hafi verið ætlast af henni. Því sé hafnað að stefnanda hafi verið sagt upp starfi sínu af þeirri ástæðu að hún var þunguð. Eins og rakið hafi verið hafi gildar ástæður verið fyrir uppsögninni og hún í fullu samræmi við ákvæði 30. gr. laga nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof. Kröfu stefnanda um bætur úr hendi stefnda vegna þjófnaðar á veski hennar sé einnig hafnað. Réttilega komi fram í stefnu að í kjarasamningi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka verslunarinnar FÍS skuli starfsmaður hafa aðgang að læstum hirslum eða öðrum tryggum geymslustað þar sem hann geti geymt persónulega muni meðan á vinnu stendur. Þessi áskilnaður samningsins sé tryggður í fyrirtækinu og hafði stefnandi aðgang að læstu herbergi í þessum tilgangi. Ekki sé gerð krafa í samningum um að starfsmaður hafi persónulega sérstakar hirslur til geymslu á eignum sínum heldur sé sérstaklega tekið fram að fyrir hendi sé tryggur geymslustaður í þessum tilgangi. Það að stefnandi hafi kosið að geyma veski sitt á ótryggum stað geti ekki verið á ábyrgð stefnda. Kröfum sínum til stuðnings vísar stefndi m.a. til meginreglna kaupa- og kröfuréttar, og samningalaga. Þá er einnig vísað til laga nr. 30/1987, laga nr. 55/1980, laga nr. 80/1938 og laga nr. 95/2000. Kröfu um málskostnað styður stefndi við lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Svo sem fram er komið hóf stefnandi störf hjá stefnda 22. febrúar 2002. Hún tilkynnti stefnda að hún væri barnshafandi 22. apríl 2002. Stefnanda var sagt upp störfum með uppsagnarbréfi dags. 10. maí 2002. Í 30. gr. laga nr. 95/2000 um fæðingar- og foreldraorlof eru ákvæði sem fela í sér vernd gegn uppsögnum við þær aðstæður, sem þar eru tilgreindar. Samkvæmt þeirri grein er óheimilt að segja þungaðri konu upp störfum nema gildar ástæður séu fyrir hendi og skal þá skriflegur rökstuðningur fylgja uppsögninni. Ákvæði þetta ber að túlka svo að sönnunarbyrði um gildar ástæður uppsagnar hvíli á vinnuveitanda. Í uppsagnarbréfinu eru tilgreindar ástæður uppsagnarinnar. Þar segir svo: “Ástæður uppsagnar eru að starfsmaður á í vandræðum með að skilja viðskiptavinina og ekki síður að viðskiptavinirnir eiga í enn meiri vandræðum með að skilja starfsmanninn, þar að auki hefur komið betur og betur í ljós að starfsmaður hefur ekki getu til að meðhöndla og aðstoða viðskiptavini með of margar af þeim vörum sem verslunin selur, þar að auki eru viss vandræði í sambandi við útskrift á nótum og reikningum vegna tungumáls.” Stefnandi, sem er norsk, var ráðin til starfa í verslun stefnda að undangenginni auglýsingu og án þess gerðar væru athugasemdir við kunnáttu hennar í íslensku. Stefndi hefur heldur ekki sýnt fram á að íslenskukunnátta stefnanda hafi verið það slök að það hafi valdið henni sérstökum erfiðleikum í starfi og stefndi hefur ekki sannað að stefnandi hafi að öðru leyti verið ófær um að gegna starfi sínu. Þegar stefnanda var sagt upp störfum í maí 2002 var hún þunguð og þá voru ekki liðnir þrír mánuðir frá ráðningu hennar, sem stefndi heldur fram að hafi verið tímalengd ráðningar stefnanda til reynslu. Voru því ekki gildar ástæður fyrir uppsögn stefnanda samkvæmt 30. gr. laga nr. 95/2000 og er stefndi því skaðabótaskyldur samkvæmt 31. gr. laganna. Hvorki er ágreiningur með aðilum um þann tíma sem launakrafa stefnanda tekur til né um þá kröfu tölulega. Ber því að taka þá kröfu til greina að fjárhæð 1.183.802 kr. Að því er varðar kröfu stefnanda um tjón vegna þjófnaðar, virðist stefnandi ekki hafa gert kröfu um bætur af þeim sökum fyrr en eftir að henni var sagt upp störfum. Hún virðist heldur ekki hafa farið fram á það við stefnda að fá að geyma verðmætin á tryggum stað. Gegn andmælum stefnda verður ekki talið sannað að hann hafi brotið gegn ákvæði 6.1. í kjarasamningi og verður kröfu stefnanda um tjón vegna þjófnaðar að fjárhæð 31.000 kr. hafnað. Samkvæmt framansögðu er niðurstaðan sú að dæma ber stefnda til að greiða stefnanda 1.183.802 kr. ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð, eins og í dómsorði greinir. Þá ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 250.000 kr. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Stefndi, Gunnar Brynjólfsson, greiði stefnanda, Jannicke Elva Juvik, 1.183.802 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af kr. 14.189,- frá l. júní 2002 til 1. júlí 2002, af kr. 124.189,- frá þeim tíma til 1. ágúst 2002, af kr. 234.189,- frá þeim tíma til l. september 2002, af kr. 344.189,- frá þeim tíma til 1. október 2002, en af kr. 1.183.802 frá þeim degi til greiðsludags og 250.000 kr. í málskostnað. Eggert Óskarsson
Mál nr. 231/2007
Fasteign Meðdómsmaður Dráttarvextir Verksamningur Skaðabætur Matsgerð
JV ehf. tók að sér að vinna fyrir J við vatnslögn að sumarhúsi í eigu J. Eftir að verkinu lauk náði vatn að renna um lögnina óhindrað inn í húsið þannig að af hlaust tjón sem metið var af matsmönnum á rúmar tvær milljónir króna. Í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, þótti sannað að ekki hefði verið gætt að því af hálfu félagsins að ganga þannig frá lögninni að vatn ætti ekki greiða leið inn í bústaðinn. Þessi vanræksla var talin samverkandi orsök að því að vatn flæddi inn í húsið og olli þar skemmdum og að með þessari vanrækslu hefði JV ehf. skapað sér bótaábyrgð. Eins og stóð á frágangi lagna í sumarhúsið var þó talið að J hefði heldur ekki viðhaft þá varkárni, sem ætlast hefði mátt til af honum, þegar hann kom ekki í húsið um margra mánaða skeið eftir að JV ehf. hafði lokið verki sínu þar. Hefði þetta, ásamt síðbúnum viðbrögðum við skemmdunum, leitt til þess að tjónið varð meira en ella hefði orðið. Niðurstaða héraðsdóms um að J yrði af þessum sökum að bera helming tjónsins var staðfest í Hæstarétti. Upphaftími dráttarvaxta var miðaður við þingfestingardag í ljósi þess að áritun á stefnu um birtingu var án dagsetningar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 27. júní 2007 og krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 2.000.315 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Í hinum áfrýjaða dómi er komist að þeirri niðurstöðu að gagnáfrýjandi hafi ekki, eins og á stóð um frágang lagna í sumarhúsi hans, viðhaft þá varkárni sem ætlast hafi mátt til af honum, þegar hann kom ekki í húsið um margra mánaða skeið eftir að aðaláfrýjandi hafði lokið verki sínu þar. Hafi þetta, ásamt síðbúnum viðbrögðum gagnáfrýjanda við skemmdum á húsinu, eftir að vatnsflóðið hafði uppgötvast, leitt til þess að tjón á húsinu af þess völdum hafi orðið meira en skyldi vegna þess tíma sem leið án þess að gripið hafi verið til ráðstafana til að hindra að húsið héldi áfram að skemmast vegna raka. Verður niðurstaða dómsins, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, skilin svo að þetta aðgæsluleysi gagnáfrýjanda eigi þegar á heildina er litið að leiða til þess að hann verði að bera helming af því tjóni á húsinu, sem dómkvaddur matsmaður hafði metið og héraðsdómur leggur til grundvallar við mat á fjártjóni vegna vatnsskemmdanna. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en upphafsdag dráttarvaxta. Gagnáfrýjandi beindi ekki kröfu með ákveðinni fjárhæð að aðaláfrýjanda fyrr en við málshöfðun. Áritun á stefnu um birtingu er án dagsetningar. Verður því með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 miðað við að krafa gagnáfrýjanda skuli bera dráttarvexti frá þingfestingardegi 17. maí 2006. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verða báðir málsaðilar að bera málskostnað sinn fyrir Hæstarétti sjálfir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður um annað en upphafsdag dráttarvaxta sem skal vera 17. maí 2006. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 22. nóvember 2006. Mál þetta höfðaði Jón Klemenz Jóhannsson, kt. 020327-3249, Stóragerði 28, Reykjavík, með stefnu útgefinni 30. apríl 2006 á hendur J.H. vinnuvélum ehf., kt. 430197-3209, Efri-Brekku, Biskupstungum, Árnessýslu. Málið var þingfest 17. maí sama ár. Stefnandi gerir þá kröfu að stefndi greiði honum 2.120.000 krónur að frádregnum 119.685 krónum, eða samtals 2.000.315 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2005 til greiðsludags. Þá er þess krafist að vextir leggist við höfuðstól kröfu á 12 mánaða fresti skv. 12. gr. sömu laga. Jafnframt krefst hann málskostnaðar samkvæmt mati dómsins og virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara krefst hann verulegrar lækkunar stefnufjárhæðar að mati dómsins. Gerir hann og kröfu til að honum verði dæmdur málskostnaður að mati dómsins en að öðrum kosti verði málskostnaður látinn niður falla. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð miðvikudaginn 25. október sl. Málsatvik. Síðla sumars 2003 tók stefndi að sér verk við sumarhús stefnanda við Skyggnisveg 19, Biskupstungum. Kemur fram á reikningi stefnda að vinnan hafi falist í að grafa fyrir lögnum og moka yfir, vinnu við frágang á inntakskassa og loks handavinnu við lagnir og tengingar. Af hálfu stefnda er samkomulagi þeirra um verkið nánar lýst þannig að stefndi hafi átt að grafa skurð og ganga frá hitaveitulögn frá stofnveitu og að kassa við sumarbústaðinn þar sem mælagrind skyldi vera. Hafi hann einnig átt að leggja 25 millimetra svart plaströr úr baðherbergi og kaldavatslögn sumarbústaðahverfisins þar sem hún hafi legið í götu. Þá hafi hann átt að tengja lagnirnar við stofn götunnar. Hafi það og upphaflega verið gert en þó þannig að kranahaus hafi verið fjarlægður af stofnlokanum og settur inn í bústaðinn þannig að ekki væri hægt að skrúfa frá vatni. Í samkomulaginu hafi hins vegar ekki falist að stefndi ætti við einhverjar tengingar á kaldavatslögnum innan hússins heldur hafi stefnandi ætlað að fá pípulagningamann til að annast það. Þegar í ljós hafi komið að stefnanda gengi illa að fá pípulagningamann að verkinu kveðst stefndi hafa aftengt kaldavatnslögnina, þrátt fyrir að aldrei hefði verið sett vatn á hana. Þegar hann hafi síðast vitað til, um haustið 2003, hafi rörið því verið ótengt við stofnveitu „og kranahaus inní sumarbústað þannig að ómögulegt var að hleypa á hana vatni“. Stefnandi tilkynnir til lögreglu í lok apríl 2004 um að vatnstjón hafi orðið í sumarbústaðnum við Skyggnisveg. Hafi hann komið að bústaðnum nokkrum dögum áður, í fyrsta skipti frá því um haustið, og hafi þá komið í ljós að miklar skemmdir hefðu orðið á bústaðnum vegna vatnsleka. Liggur og fyrir yfirlýsing Jóns Rúnars Gunnarssonar pípulagningamanns, starfsmanns Orkuveitu Reykjavíkur, um að hann hafi og komið að sumarbústaðnum. Hafi aðstæður þá verið þannig að vatnslögn hafi verið þrædd upp um gólfið á salerni bústaðarins en enginn loki hafi verið á henni. Hafi vatn streymt upp úr lögninni og flætt um allt húsið. Í yfirlýsingunni kemur fram að Jón Rúnar hafi fyrst komið að í september 2003 en í skýrslu hans fyrir dómi kvaðst hann hafa komið á vettvang eftir að stefnandi hafði óskað aðstoðar hans vegna vatnslekans, eða í apríl 2004. Stefnandi lét vinna bráðabirgðamat á þeim skemmdum sem urðu á sumarbústaðnum af völdum vatnslekans og var það talið nema um 1.160.000 krónum. Þegar það lá fyrir ritaði lögmaður stefnanda bréf til stefnda þar sem hann gerði grein fyrir málavöxtum og lýsti þeirri afstöðu stefnanda að hann teldi stefnda bótaábyrgan vegna þess tjóns sem orðið hefði á sumarbústaðnum af völdum lekans. Fór hann jafnframt fram á að stefndi gengi til viðræðna um greiðslu bóta til stefnanda. Var kröfu þessari hafnað af hálfu stefnda þar sem hann taldi sig ekki bótaábyrgan vegna tjónsins. Þegar afstaða stefnda lá fyrir var af hálfu stefnanda óskað eftir dómkvaðningu matsmanns vegna tjónsins. Samkvæmt því sem fram kemur í matsgerðinni skyldi matsmaðurinn meta eftirfarandi atriði: Var þess óskað að matsmaður mæti tjónið til samræmis við markaðsverð reiknað á matsdegi. Var Samúel Smári Hreggviðsson byggingartæknifræðingur dómkvaddur til starfans. Matsgerð hans er dagsett 3. nóvember 2005. Sundurliðar hann mat sitt samkvæmt fyrri matsliðnum í 11 verkliði og er hver verkliður sundurliðaður í kostnað vegna efnis, vinnu og tækja. Helstu niðurstöðum matsmannsins verður nú lýst og er tilgreindur heildarkostnaður hvers verkliðar fyrir sig samkvæmt matsgerðinni. Matsliður 1. „Gólfið er klætt nótuðum gólfborðum og hefur gólfklæðningin tekið í sig mikinn raka og verpst þannig að klæðningin hefur öll gengið til og opnast og er það mat matsmanns að gólfklæðningin sé ónýt í öllu húsinu og þurfi endurnýjunar við. Vatnsaginn hefur leikið gólfið fremur illa og jafnframt eyðilagt einangrun í gólfi og masonitklæðningu undir einangruninni, matsmaður áætlar að endurnýja þurfi um helming einangrunarinnar vegna vatnsskemdanna og afleitra áhrifa og jafnframt helming af masonitklæðningunni. Veggir hússins eru klæddir að innanverðu með standandi timburpanel og hefur raka leitt upp í veggi og skemmt veggklæðning það mikið að ekki er komist hjá því að endurnýja alla innri klæðningu útveggja og milliveggja vegna rakaskemmdanna. Við skoðun kom í ljós að klæðningar á gólfi og veggjum hafa orðið fyrir miklu tjóni vegna vatnsaga sem leikið hefur um húsið. Burðarviðir hafa ekki orðið fyrir þeim skemmdum að þar þurfi endurnýjunar við. Til að koma húsinu í lag að nýju þarf að byrja á því að fjarlægja alla klæðningu í lofti, á milliveggjum og gólfi og farga því. Rétta þarf af undirstöðustoðir með því að grafa frá þeim og tjakka bita upp í rétta hæð og ganga tryggilega frá undirstöðum. Loft þarf að klæða með nýju rakavarnalagi, afréttingarlistum og endurnýjaðri panelloftaklæðningu og að lokum þarf að lakka hana. Útveggi þarf að klæða með nýju rakavarnalagi, afréttingarlistum og endurnýjaðri panelklæðningu ásamt lökkun. Það er álit matsmanns að ekki þurfi að skipta um einangrun útveggja og komast megi hjá því að skemma hana við frárif klæðningar. Gólf þarf að endurnýja að öllu leyti, fyrir utan burðarbita, og byrja á því að setja nýtt masonit á lista, 4” einangrun, rakavörn, ný gólfborð og lakka síðan gólfborðin. Innveggi þarf að klæða að nýju með nýrri panelklæðningu, inn í holrúm grindarinnar er sett 2” þéttull, veggir eru lakkaðir. Innihurðir þarf að taka niður, vélpússa yfirborð þeirra og lakka að lokum áður en þær eru settar upp að nýju. Eldhúsinnrétting hefur orðið fyrir nokkrum skemmdum ásamt því að við frárif og uppsetningu má búast við einhverjum skakkaföllum, matsmaður áætlar að tjón á eldhúsinnréttingu jafngildi einum þriðja af endurnýjaðri innréttingu.“ Frárif klæðninga á gólfi, veggjum og lofti með hreinsun út úr húsi kr. 296.800 Lagfæring á undirstöðum kr. 135.000 Loftaklæðning með afréttingarlistum og rakavörn kr. 163.900 Panell á útveggi, með listum og rakavörn kr. 164.400 Frágangur gólfs, masonít, listar og einangrun kr. 77.300 Frágangur gólfs, rakavörn, gólfborð og lökkun kr. 146.100 Innveggjaklæðning með þéttull í holrúmi kr. 327.260 Viðgerð á innihurðum kr. 56.400 Viðgerð á eldhúsinnréttingu kr. 38.100 Vinnupallar, uppsetning og niðurrif kr. 37.800 Hönnun, umsjón og ófyrirséður kostnaður, 18% kr. 259.751 Verkkostnaður alls kr. 1.702.811 Virðisaukaskattur kr. 417.189 Samtals kr. 2.120.000 Matsliður 2. „Það er álit matsmanns að ekki hafiverið gengið nægjanlega vel frá inntaki. Í raun hefur enda vatnsleiðslunnar verið stungið inn um til þess gert gat í gólfinu og ekkert gert frekar. Það var ekki settur stofnloki á leiðsluna og því hefur vatn náð að flæða óhindrað inn í húsið þegar vatni var hleypt á heildarvatnskerfi hverfisins.“ Samkvæmt ofangreindu er niðurstaða matsmanns sú að heildarkostnaður við nauðsynlegar úrbætur sé áætlaður 2.120.000 krónur en frá þeirri fjárhæð dragist væntanleg endurgreiðsla 60% af vinnu manna á byggingarstað sem nemi 119.965 krónum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína á því að frágangur stefnda á vatnsröri inn í sumarhúsið, án nokkurs hemils, hafi verið óforsvaranlegur. Hafi stefndi með því framferði sínu sýnt af sér vítavert gáleysi. Hafi verið fyrirsjáanlegt að tjón myndi hljótast af ef vatni yrði hleypt á lögnina. Sé stefndi því bótaábyrgur fyrir því tjóni sem stefnandi hafi orðið fyrir á eign sinni í greint sinn. Kveðst stefnandi byggja kröfugerð sína á niðurstöðu matsgerðar. Miðist heildarkröfufjárhæðin við nauðsynlegar úrbætur samkvæmt því sem rakið sé í matsgerðinni að fjárhæð 2.120.000 krónur. Frá þeirri fjárhæð dragist væntanleg endurgreiðsla vegna virðisaukaskatts, sem nemi 60% af virðisaukaskatti af vinnu manna á byggingarstað, eða 119.965 krónum. Krafan nemi því 2.000.315 krónum. Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar, meginreglna kröfuréttarins og skuldbindingargildis samninga. Kröfu um dráttarvexti kveður stefnandi styðjast við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og kröfu um málskostnað styðjast við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því meginsjónarmiði að stefndi geti ekki verið ábyrgur vegna umrædds tjónsatburðar, hvorki með athöfnum sínum né athafnaleysi. Stefndi hafi tekið að sér tiltekið verk fyrir stefnanda sem hann hafi skilað í samræmi við munnlegan samning þeirra. Ekki hafi verið um það samið að stefndi tæki að sér tengingar inni í húsinu, hvorki við ofna né neysluvatnslagnir, þó eftir því hafi verið leitað. Þá liggi og fyrir að umrædd vatslögn hafi verið ótengd út í aðveitulögn og kranahaus fjarlægður. Hafi því verið ómögulegt að hleypa vatni á lögnina nema að tengja hana fyrst og koma kranahaus á hana aftur. Jafnframt hafi alltaf legið fyrir að stefnandi hafi reynt að fá pípulagningamann til að vinna við ofna og neysluvatnslagnir hússins en það hafi ekki tekist. Það hafi því verið á ábyrgð stefnanda að annast tengingu lagnarinnar við neysluvatnslagnir hússins og aðveitulögnina. Því hafi ekki verið haldið fram af hálfu stefnanda að stefndi eða menn á hans vegum hafi hleypt vatni á lögnina og þá inn í húsið heldur kveði stefnandi ábyrgð stefnda eingöngu byggjast á því að ekki hafi verið settur loki á þá lögn sem legið hafi inn um gólfið í baðherbergi sumarbústaðarins. Stefndi fallist ekki á að skilyrði skaðabótaábyrgðar séu til staðar þar sem tjónið hafi ekki verið sennileg afleiðing af frágangi stefnda á verki sínu og/eða framkvæmd samningsskyldna sinna. Jafnframt liggi fyrir að hefði sá sem tengdi lögnina við vatnsveitukerfið, kom fyrir krönum og opnaði fyrir hana, gætt að lögninni áður en hann ákvað að hleypa á vatni á hana, hefði tjónið ekki orðið. Fyrir liggi einnig að vatnsveitur sumarbústaða séu með lokum við götur þannig að til þess að tjón yrði í þessu tilviki hafi þrennt þurft að koma til. Í fyrsta lagi hafi þurft að tengja lögnina við stofnæð, í öðru lagi að nálgast kranahausa, þá gömlu eða nýja, og koma þeim fyrir og/eða opna fyrir lögnina með töngum og í þriðja lagi að skrúfa frá lögninni við stofn. Stefndi geti ekki borið ábyrgð á ef einhver óþekktur aðili hafi framkvæmt þetta og séu því ekki uppfyllt skilyrði almennu skaðabótareglunnar eða strangari bótareglna þannig að valdið geti bótaskyldu stefnda. Stefndi mótmælir sérstaklega niðurstöðu matsgerðar og telur kostnað af viðgerðum vegna vatnstjónsins of háan samkvæmt henni. Sé niðurstaðan ekki rökstudd og ekki sé í matsgerðinni getið þeirra einingaverða sem stuðst er við. Bendi stefndi í því sambandi á að verið sé að meta skemmdir á sumarhúsi sem byggt sé á árinu 1983 og hafi það verið einangrað með glerull. Verði stefndi talinn bótaábyrgur vegna tjónsins sé óeðlilegt að hann þurfi að bera kostnað af endurnýjun á einangrun þar sem ekki liggi fyrir að hún hafi skemmst. Sé og óeðlilegt að stefndi eigi að bera kostnað af því að skipt sé út glerull og sett steinull í staðinn og að gólf verði endurnýjað þar sem gólf bústaðarins hafi í raun þurft endurnýjunar við vegna aldurs. Þá liggi og fyrir að húsið sé byggt á staurum sem komnir séu á tíma. Ekkert sé komið fram sem styðji að þeir hafi orðið fyrir skemmdum af völdum vatnslekans. Í matsgerðinni sé ekkert tillit tekið til þess að verið sé að skipta nýju út fyrir gamalt og að það hafi í raun átt að leiða til helmingslækkunar miðað við niðurstöðu matsgerðarinnar. Stefndi mótmælir og vaxtakröfu, enda liggi fyrir að krafa um dráttarvexti verði ekki höfð uppi fyrr en einum mánuði eftir að krafa hafi fyrst verið sett fram. Hljóti hér að vera eðlilegast að miða upphafsdag vaxta við þingfestingardag máls þessa. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna skaðabótaréttarins og dómafordæma um skilyrði bótaskyldu og sönnun tjóns. Niðurstaða. Stefnandi byggir bótakröfu sína á því að frágangur stefnda á vatnsröri inn í sumarhúsið án nokkurs hemils hafi verið óforsvaranlegur. Hafi stefndi að þessu leyti sýnt af sér vítavert gáleysi og hafi verið fyrirsjáanlegt að tjón myndi hljótast af ef vatni yrði hleypt á lögnina. Stefndi skýrði frá því fyrir dómi að hann hefði tekið að sér að leggja rör fyrir heitt og kalt vatn að sumarbústað stefnanda og tengja þau við stofnlögn sem liggur við Skyggnisveg. Hafi hann gengið þannig frá málum að hann hefði sett krana á lagnirnar við stofnlögnina og tekið hausana af þeim til að tryggja að vatn kæmist ekki á þær. Frá hinum enda lagnarinnar hafi hann hins vegar gengið með þeim hætti að hann hafi útbúið svokallaðan tengikassa undir salernisgólf hússins. Hafi hann tengt rörin þar inn og síðan stungið þeim upp í gegnum gat á gólfinu. Enginn krani eða hemill hafi verið settur á lagnirnar við bústaðinn eða inni í honum. Kvaðst hann hafa skilið við verkið með þessum hætti vegna þess að stefnandi hafi ætlað að fá pípulagningamann til að annast frágang lagnanna og tengingar þeirra innanhúss. Getur þetta og samræmst frásögn vitnisins, Jóns Rúnars Gunnarssonar, pípulagningamanns, um aðkomu hans á vettvang, eftir að stefnandi hafði orðið var við vatnslekann inn í hús sitt, og einnig frásögn stefnanda sjálfs og gögnum málsins. Stefndi hefur þessu til viðbótar haldið því fram að hann hafi síðar frétt að stefnanda gengi erfiðlega að ráða pípulagningameistara til verksins. Hafi hann þá orðið órólegur vegna þeirrar hættu sem því gæti verið samfara að hafa lögnina tengda með þessum hætti við stofnlögnina með tilliti til þess að engir rennslislokar væru á hinum enda hennar. Hafi hann því farið nokkru síðar, ásamt kunningja sínum, Jóni Harrý Njarðarsyni, og aftengt lagnirnar frá stofnæðinni. Að því loknu hafi hann farið með kranana af lögninni inn í sumarhús stefnanda og skilið þar eftir. Vitnið Jón Harrý kvaðst í skýrslu sinni fyrir dómi af tilviljun hafa slegist í för með stefnda er stefndi hafi sagst ætla að skrúfa fyrir vatnslögn að sumarbústað þar sem eigandinn hefði ekki enn fengið pípulagningameistara til að ganga frá lögninni innanhúss. Kvaðst vitnið ekki beinlínis hafa séð hvernig stefndi framkvæmdi þetta en kvaðst telja að þessi aðgerð hans hafi staðið í um tvær til þrjár mínútur. Hafi hann ekki orðið var við að stefndi hafi neitt grafið niður á lögnina til þess að aftengja hana heldur hafi hann eingöngu talið stefnda vera að skrúfa fyrir krana á henni. Að þessu virtu þykir stefndi ekki hafa leitt það í ljós með óyggjandi hætti að hann hafi aftengt lagnirnar frá aðveitulögninni eins og hann heldur fram. Af gögnum málsins og framburði stefnda sjálfs má ráða að hann hafi tekið að sér fyrir stefnanda verk sem að hluta til féll undir pípulagnir án þess að hann hefði til þess tilskilin réttindi. Þannig liggur fyrir að stefndi hafi tengt umræddar vatnslagnir stefnanda við stofnlögnina. Er það álit dómsins að með öllu hafi verið óforsvaranlegt af stefnda, eins og hér háttar, að skilja þannig við verk sitt að enginn rennslishemill væri settur á lagnirnar, annaðhvort við inntakið þar sem lagnirnar tengjast inn í lagnakassann eða að öðrum kosti inni í húsinu sjálfu. Leiddi þessi vanræksla stefnda til þess að þegar vatn, af einhverjum óþekktum orsökum, fór að renna um kaldavatnslögnina, einhvern tímann eftir verklok stefnda, átti það greiða leið inn í sumarhús stefnanda. Var þessi vanræksla stefnda þannig samverkandi orsök þess að vatnið flæddi inn í húsið og olli skemmdum á því. Hefur stefndi því með vanrækslu sinni skapað sér bótaábyrgð á tjóni stefnanda. Fram er komið í málinu að stefnandi hafi ætlað að fá pípulagningamann til að annast tengingar vatnslagnanna innan sumarhússins en það hafi dregist og ekkert orðið af því áður en vetur gekk í garð. Verður ekki séð að stefnandi hafi gert neinar ráðstafanir til að tryggja að frá þessum lagnamálum væri gengið með tryggum hætti í framhaldi. Hefur hann borið fyrir dómi að hann hafi komið í sumarhúsið fljótlega eftir að stefndi lauk sínu verki en síðan ekki aftur fyrr en í aprílmánuði 2004 þegar hann varð lekans var. Telur dómurinn að stefnandi hafi að þessu leyti ekki viðhaft þá varkárni sem ætlast mátti til af honum miðað við aðstæður og verði hann því að bera hluta af tjóni sínu sjálfur. Eins og fyrr er rakið hefur dómkvaddur matsmaður metið það tjón sem hann telur að hlotist hafi af umræddum vatnsleka. Er niðurstaða hans sú að kostnaður vegna viðgerða á þeim skemmdum sem orðið hafi af völdum vatnsagans nemi 2.120.000 krónum en þegar tekið hafi verið tillit til þess að 60% af virðisaukaskatti vegna vinnu á byggingarstað fáist endurgreiddur úr ríkissjóði teljist viðgerðarkostnaðurinn samtals 2.000.315 krónur. Stefndi hefur haldið því fram að komi til bótaábyrgðar af hans hálfu í málinu hljóti að verða að taka tillit til aldurs og lélegs ástands sumarbústaðar stefnanda við ákvörðun bótanna. Umræddur bústaður er reistur árið 1983 og liggur ekkert fyrir um það í málinu að viðgerðir þær sem matsmaður telur nauðsynlegar til lagfæringar á vatsskemmdunum muni út af fyrir sig auka verðmæti bústaðarins frá því sem var áður en tjónið varð. Verður því að hafna þessari málsástæðu stefnda. Sama má segja um þá málsástæðu stefnda að undirstöðustaurar hússins hafi ekki skemmst af völdum vatnslekans, enda má ráða af matsgerðinni sjálfri og einnig af skýrslu matsmanns fyrir dómi að umræddir staurar hafi skemmst af völdum vatnflóðsins. Stefndi hefur og byggt á því að hluta tjónsins, sem orðið hafi af völdum vatnslekans og lýst er í matsgerð hins dómskvadda matsmanns, megi rekja til þess hversu seint stefnandi hafi hafist handa við að hindra áframhaldandi skemmdir af völdum rakans. Nokkur tími leið frá því vatnstjónið varð þar til matsmaður skoðaði ástand hússins, eða um 14 mánuðir. Er það álit dómsins að verulegar líkur séu á að tjón af völdum vatnsflóðsins hafi orðið nokkru meira en skyldi vegna þess tíma sem leið án þess að séð verði að gripið hafi verið til tilhlýðilegra ráðstafana til að hindra að bústaðurinn héldi áfram að skemmast vegna raka. Þegar til þessa er litið, og þess aðgæsluleysis stefnanda sem að áður hefur verið lýst, er það niðurstaða dómsins að stefnandi verða að bera helming tjóns síns sjálfur. Að því virtu sem hér hefur verið rakið og þar eð matsgerð hins dómkvadda matsmanns hefur ekki verið hnekkt verður niðurstaða hennar lögð til grundvallar um tjón stefnanda. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 1.000.158 krónur í skaðabætur. Niðurstaða matsgerðarinnar var kynnt stefnda með bréfi dags. 27. janúar 2006 og hefur það áhrif á ákvörðun dráttarvaxta mánuði síðar eins og nánar segir í dómsorði. Samkvæmt þessum úrslitum þykir rétt að dæma stefnda til að greiða stefnanda 450.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til 200.000 króna útlagðs kostnaðar vegna matsgerðar. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Jóni Ágústi Péturssyni, byggingartæknifræðingi og húsasmíðameistara, og Páli Bjarnasyni pípulagningameistara. Dómsorð: Stefndi, J.H. vinnuvélar ehf., greiði stefnanda, Jóni Klemenz Jóhannssyni, 1.000.158 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 659/2012
Kærumál Rannsókn Gjaldeyrismál Haldlagning Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Í tengslum við rannsókn SÍ á ætluðum brotum X hf. o.fl. gegn lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum samkvæmt þeim, var m.a lagt hald á bókhaldskerfi X hf. á grundvelli dómsúrskurðar þess efnis. Síðar kom í ljós að aðgangur SÍ að kerfinu hafði verið takmarkaður og hluti bókhaldsgagnanna læstur. Vegna þessa virkjaði SÍ svokallaðan varaaðgang að bókhaldskerfinu til að fá fullan aðgang að því. Í málinu kröfðust X hf. o.fl. þess að rannsóknaraðgerðin yrði dæmd ólögmæt og að SÍ yrði gert að loka fyrir aðganginn aftur og eyða öllum afritum sem kynnu að hafa verið gerð af gögnum á hinu lokaða svæði. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, var kröfu X hf. o.fl. um ólögmæti rannsóknarathafnarinnar vísað frá héraðsdómi þar sem athöfnin var þegar afstaðin. Þá var hafnað kröfu X hf. o.fl. um að SÍ yrði gert að loka fyrir aðganginn aftur og eyða afritum af gögnum, enda hafði heimild SÍ til að skoða bókhaldsgrunninn ekki verið bundin takmörkunum. Þá var jafnframt talið að játa yrði SÍ nokkuð svigrúm til að meta hvort gögnin hefðu þýðingu fyrir rannsókn málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 19. október 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2012, þar sem kröfum varnaraðila á hendur sóknaraðila var að hluta vísað frá dómi en að öðru leyti hafnað. Um kæruheimild er vísað til d., g. og h. liða 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að rannsóknaraðgerð sóknaraðila, sem falist hafi í að „brjótast inn á lokuð svæði“ í nánar tiltekinni tölvu, er afhent var í tengslum við haldlagningu gagna hjá tölvufyrirtækinu Y hf. dagana 27. til 31. mars 2012, verði dæmd ólögmæt. Þá er þess jafnframt krafist að sóknaraðila verði gert að loka aftur fyrir aðgang að framangreindum gögnum og eyða öllum afritum, jafnt rafrænum sem skjallegum, sem kunna að hafa verið gerð af gögnum á hinu lokaða svæði tölvunnar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verið staðfestur að öðru leyti en því að vísað verði frá héraðsdómi kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert að loka aftur fyrir aðgang að gögnum sem aflað hafi verið með því að brjótast inn á lokuð svæði í nánar tiltekinni tölvu sem varnaraðilinn X hf. afhenti sóknaraðila vegna haldlagningar gagna hjá tölvufyrirtækinu Y hf. 27. til 31. mars 2012. Til vara krefst hann þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Sóknaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og getur þegar af þeirri ástæðu ekki krafist breytingar á niðurstöðu hans. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur eins og í dómsorði greinir, þar með talið ákvæði hans um málskostnað. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Dómsorð: Kröfu varnaraðila, X hf., A, B ehf., C, D, E, F og G, um að sú rannsóknaraðgerð sóknaraðila, Seðlabanka Íslands, að „brjótast inn“ á lokuð svæði í tölvu af gerðinni Lenovo ThinkPad T520, sem afhent var í tengslum við haldlagningu gagna hjá tölvufyrirtækinu Y hf., dagana 27. til 31. mars 2012, verði dæmd ólögmæt, er vísað frá héraðsdómi. Hafnað er kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði gert að loka fyrir aðgang að gögnum sem aflað var með framangreindum hætti og eyða öllum afritum af þeim. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest.
Mál nr. 97/2008
Kaupsamningur Hæfi
Þ keypti fasteign að Hverfisgötu 92 af R með kaupsamningi 15. október 2006 fyrir 38.000.000 króna. Haldið var fram að R hefði vegna sjúkleika verið ófær um að gera kaupsamninginn. Fyrir héraðsdómi byggði R m.a. á vottorðum tveggja lækna en lagði svo fram vottorð frá tveimur öðrum læknum fyrir Hæstarétt. Læknarnir gáfu hvorki skýrslu í héraði né fyrir dómi milli dómstiga. Þá gaf vottur að samþykkt R á kauptilboðinu heldur ekki skýrslu við meðferð málsins. Ekki var talið unnt að líta á vitnið K og dóttur hennar sem óvilhöll vitni í málinu þar sem þau voru erfingjar R samkvæmt erfðaskrá og höfðu haft afnot af hluta umræddrar húseignar endurgjaldslítið. Samkvæmt þessu var talið að R hefði ekki tekist að sýna fram á að skilyrði væru fyrir hendi til þess að ógilda umræddan kaupsamning, hvorki á grundvelli 33. gr. né 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá var ekki fallist á með R að umræddur kaupsamningur yrði ekki lýstur ógildur á grundvelli 76. gr., sbr. 74. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Var því viðurkennt að kaupsamningur um fasteignina Hverfisgötu 92, Reykjavík hefði komist á 15. október 2006 milli R og Þ og R dæmdur til að gefa út afsal fyrir fasteigninni gegn greiðslu 38.000.000 króna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. febrúar 2007. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 4. apríl 2008. Hann krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að gefa út afsal til gagnáfrýjanda fyrir fasteigninni að Hverfisgötu 92 í Reykjavík og afhenda gagnáfrýjanda hana veðbandslausa gegn greiðslu umsamins kaupverðs, 38.000.000 króna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti féll gagnáfrýjandi frá kröfu um dagsektir, sem hann hafði uppi í héraði. Eins og rakið er í héraðsdómi gerðu málsaðilar með sér samning 15. október 2006 um kaup gagnáfrýjanda á fasteign aðaláfrýjanda að Hverfisgötu 92, Reykjavík fyrir 38.000.000 krónur. Mánuði áður hafði gagnáfrýjandi gert aðaláfrýjanda kauptilboð sem var óhagstæðara aðaláfrýjanda sem nam þremur milljónum króna auk þess sem þar var kveðið á um skemmri afhendingarfrest. Með vísan til forsendna héraðsdóms er fallist á að umræddur kaupsamningur verði ekki lýstur ógildur á grundvelli 76. gr., sbr. 74. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Af gögnum málsins verður helst ráðið að gagnáfrýjandi hafi haft frumkvæði að gerð umrædds kaupsamnings, en ekki aðaláfrýjandi, eins og getið er um í hinum áfrýjaða dómi. Af hálfu aðaláfrýjanda er á því byggt að hann hafi vegna sjúkleika verið ófær um að gera þann kaupsamning sem um ræðir. Um það atriði er vísað til vottorða læknanna Mána Fjalarssonar og Björns Einarssonar, sem tíunduð eru í héraðsdómi. Þá hefur hann lagt fyrir Hæstarétt vottorð Magnúsar Böðvarssonar sérfræðings í lyflækningum og nýrnasjúkdómum og Kristjáns Eyjólfssonar sérfræðings í hjartasjúkdómum um heilsufar sitt. Í vottorði Magnúsar segir: „Ég get staðfest að Ragnar kom til mín á læknastofu mína 19.09.2006 og einnig þann 31.01.2007 og minnist ég á í september að hann sé óöruggur vegna þess að verið sé að bjóða í húsið hans á Hverfisgötu. Þá segi ég einnig í nótu frá janúar að hann sé greinilega með verulega heilabilun og það sé langt síðan að mér hafi orðið það ljóst. Þessi heilabilun virðist þó hafa versnað verulega upp á síðkastið sennilega að hluta til vegna nýrnabilunar.“ Í vottorði Kristjáns segir meðal annars: „Ég sá Ragnar Emil Guðmundsson tvisvar á árinu 2006, 19.04. og 18.10. Í lok nótu minnar 19.04. hef ég nóterað í sviga: heyrir illa, byrjandi dementia (heilabilunarsjúkdómur). Í nótu 18.10. er engin slík nóta en ég man hins vegar að sjúklingur var talsvert úti á þekju, þurfti leiðbeiningar til að rata um húsið og finna hvert hann ætti að fara í blóðprufur ... “ Þá er af hálfu aðaláfrýjanda vísað til framburðar Ástríðar Thorarensen, stjúpdóttur hans, Kristjönu Helgu Thorarensen, dóttur hennar, sem og Olgeirs Skúla Sverrissonar prentara vinar Ástríðar, sem að hennar ósk átti að vera aðaláfrýjanda innan handar við samningsgerð. Framburður þeirra er nægilega rakinn í héraðsdómi að öðru leyti en því að Ástríður bar að aðaláfrýjandi hefði sýnt sér hið fyrra kauptilboð og hafi viljað fá meðal annars hana til að „sjá um þetta“, en hann hefði ekki ætlað að ganga að tilboðinu. Þrátt fyrir ætluð veikindi aðalaáfrýjanda hafi hún ráðlagt honum að „fá sér fasteignasala fyrir sig til þess að gæta hans hagsmuna og fá fasteignasala til þess að meta húsið til þess að vera viss um að það væri verið að gefa honum sanngjarnt tilboð.“ Þá hefur því verið lýst yfir af hálfu aðaláfrýjanda að ekki væri haldið fram að kaupverð samkvæmt hinum umþrætta kaupsamningi hafi verið ósanngjarnt. Í þinghaldi við upphaf aðalmeðferðar í héraði var bókað eftir lögmanni aðaláfrýjanda að hann hefði ekki boðað læknana Mána og Björn til skýrslugjafar þar sem það væri ónauðsynlegt. Af hálfu lögmanns gagnáfrýjanda var þá bókað að hann hafi reiknað með að þeir gæfu skýrslu fyrir dómi og væri framburður þeirra nauðsynlegur. Síðar í þinghaldinu kvaðst hann þó falla frá beiðni um að læknarnir gæfu skýrslu fyrir dómi, en mótmæla jafnframt vottorðum þeirra sem þýðingarlausum fyrir mál þetta. Hvorki þessir læknar né áðurnefndir læknar, Magnús og Kristján, gáfu skýrslur fyrir dómi milli dómstiga. Vottur að samþykkt aðaláfrýjanda á umræddu kauptilboði gaf heldur ekki skýrslu við meðferð málsins. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um þá niðurstöðu að aðaláfrýjanda hafi hvorki tekist að sýna fram á að skilyrði séu fyrir hendi til þess að ógilda eigi umræddan kaupsamning á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, né á grundvelli 36. gr. laganna. Telst því hafa komist á bindandi kaupsamningur milli málsaðila um umrædda fasteign. Af þeim sökum verður fallist á kröfu gagnáfrýjanda um að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að gefa út afsal fyrir eigninni veðbandslausri gegn greiðslu umsamins kaupverðs. Samkvæmt þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennt er að kaupsamningur um fasteignina Hverfisgötu 92, Reykjavík, hafi komist á 15. október 2006 með aðaláfrýjanda, Ragnari Emil Guðmundssyni, og gagnáfrýjanda, Þorsteini Steingrímssyni. Aðaláfrýjandi gefi út afsal fyrir fasteigninni og afhendi hana gagnáfrýjanda veðbandslausa gegn greiðslu 38.000.000 króna. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti Mál þetta höfðaði Þorsteinn Steingrímsson, Jökulgrunni 23, Reykjavík, með stefnu birtri 12. febrúar 2007 á hendur Ragnari Emil Gunnarssyni, (f. 1923) Hverfisgötu 92, Reykjavík. Málið var dómtekið 30. ágúst sl. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að komist hafi á bindandi kaupsamningur milli sín og stefnda þann 15. október 2006 um alla fasteignina Hverfisgötu 92 í Reykjavík, þinglýsta eign stefnda, og að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal til stefnanda fyrir fasteigninni og afhenda hana veðbandalausa gegn greiðslu á 38.000.000 króna að viðlögðum 15.000 króna dagsektum til stefnanda frá dómsuppsögudegi til afsals- og afhendingardags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Eftir að mál þetta var höfðað hefur stefndi verið sviptur fjárræði að því er varðar umrædda fasteign. Hefur Ástríður Thorarensen, verið skipuð lögráðamaður hans. Stefnandi gerði stefnda kauptilboð í umrædda fasteign 14. september 2006. Stefnandi lýsti því svo fyrir dómi að hann hefði hitt stefnda fyrst sumarið 2006 í matsalnum að Skúlagötu 40. Hann hefði komið að máli við hann og spurt hvort hann hefði áhuga á að kaupa húsið hans. Um sumarið hefðu þeir rætt almennt um viðskipti og svo hefði stefndi verið tilbúinn að taka við tilboði. Stefnandi kvaðst hafa gert tilboð sem dagsett er 14. september og hefði stefndi tekið það til skoðunar. Hann hefði svarað með þeim boðum að aðstandendum hans þætti kauptilboðið of lágt. Kvaðst stefnandi þá hafa útbúið nýtt tilboð með hærra verði og rýmri afhendingartíma. Hann hafði farið með nýja tilboðið heim til Ragnars, sem hefði skrifað undir það. Áður hefði hann kallað til sem vott mann sem bjó þar í húsinu. Vottur þessi kom ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins. Kaupverð samkvæmt tilboðinu er 38.000.000 króna er greiðast skyldi í fjórum hlutum, við undirritun kaupsamnings, 15. janúar 2007, 15. mars 2007 og loks við afhendingu og afsalsgerð. Seljandi hafði val um afhendingartíma á tímbilinu frá 15. mars til 1. nóvember 2007. Kristjana Helga Thorarensen er dóttir Ástríðar, sem er lögráðamaður stefnda og fósturdóttir. Hún býr í hluta hússins við Hverfisgötu. Kristjana sagði fyrir dómi að stefndi hefði sagt sér að hann hefði skrifað undir einhverja pappíra, ekki tilboð. Hann hafi sagt að stefnandi mætti kaupa húsið þegar hann ætlaði að selja. Hann myndi einhvern tíma selja. Kristjana kvaðst hafa sent stefnanda skeyti þann 16. október í nafni stefnda. Þar segir að hann afturkalli undirritun sína og hafni kauptilboðinu. Hún kvaðst hafa rætt þetta skeyti við stefnda, sem hefði ekki áttað sig á því að hann væri búinn að selja fasteignina. Kristjana sagði að stefndi hefði orðið órólegur eftir að þetta mál kom upp og hefði farið að nota áfengi meir og meir. Stefnandi kvaðst hafa haft samband við stefnda strax og hann fékk skeytið frá honum. Þá hefði stefndi ekki kannast við að hafa sent neitt skeyti. Kristjana sagði að stefndi hefði þurft aðstoð með lyf, þvotta og þrif. Hann hafi ekki áttað sig á því að hann hefði selt húsið. Hún sagði að ættingjar hans hefðu tekið eftir því fyrir 1-2 árum að hann væri orðinn ruglaður. Hann dveldi nú á Vífilsstöðum á deild fyrir heilabilaða. Kristjana kvaðst búa að Hverfisgötu 92. Stefnandi kvaðst ekki hafa orðið var við nein hrörnunareinkenni á Ragnari. Hann hafi verið ákveðinn maður og alltaf mjög stundvís. Olgeir Skúli Sverrisson gaf skýrslu fyrir dómi. hann sagði að Ástríður Thorarensen hefði beðið sig að fara til Ragnars og vera honum innan handar með sölu hússins. Hann hafi komið til Ragnars 14. október og boðið honum að láta fasteignasala meta eignina. Hann sagði að sér hefði fundist Ragnar vera utan við sig, hann hafi haldið illa þræði. Stefndi hefur lagt fram vottorð Björns Einarssonar, sérfræðings í öldrunarlækningum á Landspítala Landakoti, dagsett 28. desember 2006. Vottorðinu er beint til lögmanns stefnanda og segir í byrjun að það sé „...skrifað að beiðni yðar vegna ógildingar á kauptilboði í íbúð hans, sem hann hafði ekki dómgreind til að undirrita.” Síðan segir að Ragnar hafi komið í minnismóttöku Landakotspítala 24. nóvember og 27. desember 2006. Komi fram að hann sé mjög dómgreindarskertur og innsæisskertur á eigið ástand, hann hafi ekki innsæi í fjármál, verðmæti eða tölur. Þá sé hann mjög óákveðinn í skoðunum. Í lok vottorðsins segir: „Hann er með Alzheimer sjúkdóm, fremur ó-typiskur og eru mest áberandi framheilaeinkenni, en einnig er hann með sögu um alcoholisma. Hann er því ófær um að sjá um fjármál sín vegna heilabilunarsjúkdóma.” Læknirinn kom ekki fyrir dóm. Stefndi undirritaði þann 13. febrúar 2007 beiðni um sviptingu fjárræðis að því er tekur til fasteignarinnar Hverfisgötu 92. Í beiðni þessari segir m.a.: „...í októbermánuði sl. kom í ljós, að ég hafði skrifað undir kauptilboð í eign mína að Hverfisgötu 92, þvert gegn vilja mínum.” Beiðnin var tekin fyrir í dómi 16. febrúar 2007. Var lagt fram áðurgreint vottorð Björns Einarssonar. Gekk úrskurður sama dag þar sem stefndi var sviptur fjárræði varðandi fasteignina Hverfisgötu 92. Þá er upplýst að stefndi gerði erfðaskrá hjá lögbókanda þann 11. júní 2004. Þar mælir hann svo fyrir að fjögur börn Ástríðar Thorarensen, fósturdóttur hans, skuli hljóta fasteignina Hverfisgötu 92. Eitt þessara systkina er Kristjana, sem leidd var sem vitni í málinu. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að stefndi sé bundinn af kaupsamningi þeim sem komist hafi á þann 15. október 2006. Tilraunir venslamanna stefnda til að losa hann undan samningsskyldum með símskeytum hafi ekkert gildi. Þá hafi ekki verið færð fram nein rök fyrir riftun kaupanna. Kröfu um dagsektir kveðst stefnandi byggja á dómafordæmum. Stefnandi segir ósannað að stefndi hafi verið ófær um að gera umræddan samning og gera sér grein fyrir efni hans. Stefnandi vísar til laga um fasteignakaup nr. 40/2002 og reglna um skuldbindingargildi samninga. Þá vísar hann til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Hér að framan segir að stefndi krefjist sýknu af kröfum stefnanda. Í greinargerð sinni hefur hann skipt þessari sýknukröfu í þrennt, í aðal-, vara- og þrautavarakröfu. Er sú skipting í raun útlegging á þremur mismunandi málsástæðum sem hann hefur uppi. Aðallega byggir stefndi á því að vegna andlegrar vanheilsu sinnar á þeim tíma er hann undirritaði samninginn sé hann ógildur. Löggerningar ólögráða manna bindi þá ekki. Þó stefndi hafi ekki verið sviptur fjárræði fyrr en 16. febrúar 2007 hafi hann í raun verið ólögráða vegna andlegrar hrörnunar. Hann bendir á að stefnandi hafi um áratuga skeið starfað sem löggiltur fasteignasali. Af samskiptum sínum við stefnda hafi honum ekki getað dulist að stefndi var óhæfur til að meta tilboðið og afleiðingar þess. Vísar stefndi hér til 76. gr. laga nr. 71/1997 um lögræði. Til vara byggir stefndi á því að það væri óheiðarlegt af stefnanda að bera samninginn fyrir sig, vegna þeirra aðstæðna sem voru fyrir hendi þegar samningurinn var gerður. Stefnandi hafi aldrei ætlað sér að selja eignina heldur hafi allt frumkvæði að viðskiptum aðila komið frá stefnanda. Hafi stefndi talið sig hafa ráðstafað húsinu með áðurnefndri erfðaskrá. Hér vísar stefndi til 33. gr. samningalaga nr. 7/1936. Til þrautavara vísar stefndi til 36. gr. samningalaga með sömu rökum og áður eru tíunduð. Bendir hann jafnframt á yfirburðastöðu stefnanda við samningagerðina. Stefndi hafi ekki notið leiðsagnar fagaðila. Það væri með öllu ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að halda samningnum til streitu. Forsendur og niðurstaða. Ekki er dregið í efa að stefndi hafi áritað tilboð stefnanda um samþykki og formlega er skjalið þannig útbúið og orðað að í því felst skuldbinding. Ekki stoðar fyrir stefnda að vísa til lögræðislaga. Hann var fyrir löngu orðinn lögráða og hafði ekki verið sviptur lögræði þegar hann áritaði tilboðið um samþykki sitt. Samkvæmt 74. gr. laga nr. 71/1997 gilda ákvæði VII. kafla laganna, þar á meðal 76. gr., þegar maður er ólögráða fyrir æsku sakir eða hefur verið sviptur lögræði. Ekki er í þessum ákvæðum að finna reglur um löggerninga þeirra manna sem eru þannig á sig komnir að uppfyllt væru skilyrði til að þeir yrðu sviptir lögræði. Samningurinn verður því ekki lýstur ógildur samkvæmt 76. gr. laga nr. 71/1997. Stefnandi bar í aðilaskýrslu sinni að stefndi hafi haft frumkvæði að því að þeir ræddu um viðskipti þau sem hér er deilt um. Í greinargerð stefnda er á hinn bóginn staðhæft að stefnandi hafi átt frumkvæðið að viðskiptunum. Er að þessu virtu ósannað að stefnandi hafi leitað eftir kaupum á húsinu að fyrra bragði, en stefndi gaf ekki skýrslu fyrir dómi og ekki voru leidd vitni er borið gátu um þetta atriði. Gögn um heilsufar stefnda eru fáskrúðug. Í áðurnefndu vottorði Björns Einarssonar er fullyrt með býsna afgerandi hætti að stefndi sé ófær um að sjá um fjármál sín vegna heilabilunarsjúkdóma. Af vottorðinu verður hins vegar séð að það byggir á athugunum læknisins í tveimur heimsóknum, en nánari grein er ekki gerð fyrir þeim prófum sem hann hefur lagt fyrir stefnda. Þá veikir það nokkuð sönnunargildi þessa vottorðs í málinu að stefndi kom til hans fyrst rúmum mánuði eftir að hann áritaði tilboðið. Jafnframt segir í inngangi vottorðsins að það sé ritað: „vegna ógildingar á kauptilboði...” Að þessu virtu er ósannað að stefndi hafi ekki skilið samræður sínar og stefnanda og þýðingu undirritunar sinnar á tilboðið. Gagna um heilsufar stefnda virðist hafa verið aflað eftir að hann hafði samþykkt kauptilboðið og orðið sammála vitninu Kristjönu um að rétt væri að afturkalla samþykki sitt. Þegar litið er til stöðu vitnisins Kristjönu Thorarensen, þ.e. að hún og systkini hennar eru erfingjar samkvæmt erfðaskrá er stefnda hefur gert, og að hún hefur afnot af hluta umræddrar húseignar endurgjaldslítið, verður ekki unnt að líta á hana sem óvilhallt vitni í málinu. Að þessu virtu eru ekki fram komin þau gögn er sýni að stefndi hafi verið ófær um að eiga viðskipti og að stefnanda hafi mátt vera ljóst að svo væri. Er því ekki unnt að lýsa það óheiðarlegt af stefnanda að bera umrædda samþykkt kauptilboðs fyrir sig. Stefnandi gat ráðið að stefndi hafði haft ættingja sína með í ráðum um viðskiptin. Verður samningurinn ekki lýstur ógildur vegna þess að löggiltur fasteignasali hafði ekki milligöngu. Verður ekki fallist á að beitt skuli 36. gr. samningalaganna. Samkvæmt framansögðu er fallist á málsástæður stefnanda og verður að taka kröfur hans til greina. Hins vegar er staðan sú að ekki er enn kominn sá tími er stefndi skyldi í síðasta lagi afhenda húseignina. Þó þetta sé ekki skýrlega gert að málsástæðu í greinargerð stefnda, verður ekki undan því vikist að taka afstöðu til þessa atriðis. Samkvæmt samningi aðila skyldi gefa út afsal við afhendingu hússins, sem stefndi hafði val um að draga allt til 1. nóvember 2007. Verður því í dómsorði viðurkennt að komist hafi á bindandi samningur, en stefndi sýknaður að öðru leyti af kröfum stefnanda að svo stöddu. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 160.000 krónur í málskostnað. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Viðurkennt er að stefndi, Ragnar Emil Gunnarsson, og stefnandi, Þorsteinn Steingrímsson, hafa gert bindandi kaupsamning um fasteignina Hverfisgötu 92 í Reykjavík. Stefndi er sýknaður að svo stöddu af kröfu um útgáfu afsals og afhendingu fasteignarinnar. Stefndi greiði stefnanda 160.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 282/2016
Líkamsárás Skilorð
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því hafa hrint fyrrum sambýliskonu sinni utan í vegg með nánar tilgreindum afleiðingum. Var refsing X ákveðin fangelsi í 60 daga en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var X gert að greiða A miskabætur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttirsettur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins erþess krafist að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þessaðallega að hann verði sýknaður og að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi entil vara að refsing hans verði milduð og hann sýknaður af einkaréttarkröfu.Brotaþoli, A, krefstþess að ákærða verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með vöxtum eins ogdæmdir voru í héraði.Í máli þessu er ákærðagefin að sök líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, með því að hafa 1. september 2014 hrint þáverandi sambýliskonu utan ívegg á heimili sínu og við það hafi brotaþoli hlotið þá áverka sem í ákærugreinir.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi ræddi lögregla við brotaþola ávettvangi. Tjáði hún lögreglu að hún hafi umræddan dag knúið dyra hjá ákærðatil að sækja þangað muni, en með henni hafi verið vitnið B. Er ákærði hafiopnað dyrnar og hún náð að komast inn, hafi komið til orðaskaks milli sín ogákærða, sem lyktað hafi með því að ákærði hafi slengt sér utan í vegg. Nokkrumklukkustundum síðar leitaði brotaþoli á slysadeild og lýsti atvikum fyrir lækniá sömu lund. Við skoðun læknis kom í ljós þreifanleg lítil kúla á hnakka og viðskoðun á hálsi reyndist hún vera með eymsli við þreifingu hliðlægt viðhálshrygg vinstra megin og niður með herðavöðvum. Framanvert á brjóstkassa,hægra megin, reyndist hún vera með eymsli og var þar byrjandi mar. Hún leitaðiaftur til læknis á heilsugæslu 3. september 2014. Þar lýsti hún atvikum á samaveg og hún hafði gert á vettvangi og við fyrri læknisskoðun. Reyndist hún viðskoðun læknis vera stirð í baki og hálsi, með mar á húð hliðlægt á vinstri öxlog þreifieymsli í vöðvum aðlægt hrygg, mest í vöðvum í kringum brjósthrygg, eneinnig eymsli í vöðvum í herðum og hálsi. Er brotaþoli lagði fram kæru á hendur ákærða 12. september 2014 gaf húnskýrslu hjá lögreglu. Var framburður hennar um atvik á sömu lund og hún hafðilýst hjá lögreglu á vettvangi, að ákærði hefði slengt sér utan í vegg er hún náðiað komast inn í íbúð hans. Framburður hennar fyrir dómi var einnig samhljóðaþeirri frásögn er hún hafði áður gefið hjá lögreglu og fyrir þeim læknum semönnuðust hana vegna þeirra áverka er hún kvaðst hafa fengið umrætt sinn. Rennirframburður vitnisins B stoðum undir fyrrgreindan framburð hennar. Ákærði hefurá hinn bóginn engar skýringar getað gefið á þeim áverkum brotaþola sem greinirí ákæru. Með hliðsjón af framangreindu eru engin efni til að hagga því matihéraðsdóms að framburður brotaþola sé trúverðugur, sbr. 3. mgr. 208. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaðadóms staðfest um sakfellingu ákærða og heimfærslu brotsins til refsiákvæðis. Þáverður staðfest niðurstaða héraðsdóms um einkaréttarkröfu með vísan tilforsendna hans, svo og ákvæði dómsins um sakarkostnað. Ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Verður refsinghans ákveðin fangelsi í 60 daga, sem bundin verður skilorði eins og nánargreinir í dómsorði.Með vísan til 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærði dæmdur tilað greiða 2/3 hluta alls áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru meðvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Að öðru leyti greiðistáfrýjunarkostnaður úr ríkissjóði.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsií 60 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnumtveimur árum frá uppkvaðningu héraðsdóms að telja, haldi ákærði almennt skilorð57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákvæði héraðsdóms umeinkaréttarkröfu og sakarkostnað skulu vera óröskuð.Ákærði greiði 2/3 hlutaalls áfrýjunarkostnaðar, sem nemur í heild 698.018 krónum, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns Oddgeirs Einarssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónurog þóknun réttargæslumanns brotaþola Þyríar H. Steingrímsdótturhæstaréttarlögmanns 186.000 krónur. Að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaðurúr ríkissjóði.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars2016. Mál þetta, sem dómtekið var 1.mars sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu 21. apríl 2015 á hendur X, kt. [...], [...], Reykjavík,fyrir líkamsárás, á hendur fyrrum sambýliskonu sinni og barnsmóður, A, kt. [...],með því að hafa mánudaginn 1. september 2014, innandyra á heimi sínu að [...] íReykjavík, hrint henni utan í vegg sem við það brotnaði, með þeim afleiðingumað hún hlaut yfirborðsáverka á framvegg brjóstkassa, mar á öxl og upphandlegg,yfirborðsáverka á hársverði, tognun og ofreynslu á háls- og brjósthrygg. Er þetta talið varða við 1. mgr.217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og110. gr. laga nr. 82/1998. Brotaþoli gerir kröfu um aðákærða verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna aukvaxta, skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. september2014 en með dráttarvöxtum, skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá þeim degi er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er birt tilgreiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Er þess krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærði neitar sök. Af hálfuverjanda er þess krafist að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, aðskaðabótakröfu verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður, þ.m.t.málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Mánudaginn 1. september 2014klukkan 20.36 fékk lögregla boð um að fara að [...] í Reykjavík vegna líkamsárásar.Er lögregla kom á staðinn hitti hún fyrir ákærða, brotaþola og B. Fram kemur aðaðilar hafi verið nokkuð rólegir en ljóst að eitthvað hefði gengið á þar semgat hafi verið á vegg á móts við inngang í íbúðina. Lögreglumenn hafi rætt viðákærða og brotaþola. Í samtali við ákærða hafi komið fram að ákærði ogbrotaþoli væru að skilja. Þetta kvöld hafi brotaþoli komið á staðinn og B veriðmeð í för. Er ákærði hafi opnað fyrir þeim hafi brotaþoli og B ruðst inn ííbúðina. B hafi ítrekað tekið ákærða hálstaki. Hann hafi kýlt í vegg sem hafibrotnað við höggið og haft í hótunum við ákærða. Í frumskýrslu lögreglu kemurfram að ákærði hafi verið með marblett á handlegg. Brotaþoli hafi greint þannigfrá atvikum að hún hafi komið á staðinn til að ná í eigur sínar og hafi húnáður reynt að ná á ákærða en ekki tekist. Brotaþoli hafi þá brugðið á það ráðað fá B með sér þar sem hún hafi ekki þorað að hitta ákærða ein síns liðs. Þauhafi knúið dyra og gengið inn er ákærði hafi opnað fyrir þeim. Til orðaskakshafi komið og á endanum hafi ákærði slengt brotaþola utan í vegg. Hafi hún lentmeð háls og höfuð á veggnum. B hafi gengið á milli þeirra og hent ákærða frábrotaþola og hafi ákærði fallið í gólfið. Í skýrslunni kemur fram að ekki hafiverið að sjá áverka á brotaþola, en hún hafi borið við eymslum í hálsi og höfðieftir árás ákærða. Þá kemur fram í skýrslunni að lögreglumenn hafi orðið vitniað því er ákærði hafi gengið að B, sett hönd sína við hlið höfuðs hans og veriðmeð ógnandi tilburði gagnvart honum. Hafi lögregla þurft að ganga á milli tilað ekki kæmi til átaka. Föstudaginn 12. september 2014mætti brotaþoli á lögreglustöð til að leggja fram kæru á hendur ákærða fyrirlíkamsárás. Greindi brotaþoli þá ítarlega frá atvikum málsins. Sérfræðingur íbráðalækningum á Landspítala háskólasjúkrahúsi hefur 25. nóvember 2014 ritaðlæknisvottorð vegna komu brotaþola á spítalann, 1. september 2014. Í vottorðinukemur m.a. fram að við skoðun á höfði sé áþreifanleg lítil kúla á hnakka enekki eymsli við þreifingu á kinnbeinum, enni eða kjálka. Við skoðun á hálsihafi brotaþoli verið með eymsli við þreifingu hliðlægt við hálshrygg vinstramegin og niður eftir herðavöðvum. Fái hún verk við að snúa hálsi til hægri. Viðskoðun á brjóstkassa hafi hún verið með þreifieymsli framan til á brjóstkassahægra megin. Mar hafi verið byrjað að koma þar út. Heilsugæslulæknir hefur 22.desember 2014 ritað læknisvottorð vegna brotaþola. Í vottorðinu kemur fram aðbrotaþoli hafi leitað á heilsugæslustöð 3. september 2014. Við skoðun hafi brotaþoliverið með mar á húð hliðlægt á vinstri öxl um 2x5 cm að stærð. Engin bakeymslihafi verið yfir hryggjartindum. Brotaþoli hafi verið með dreifð þreifieymsli ávöðvum aðlægt hrygg, mest í kringum brjóstkassa, en einnig eymsli í vöðvum íherðum og hálsi. Við hálshreyfingar hafi brotaþoli verið stirð við að hreyfahöku að bringu og horfa upp. Tekið hafi í við þær hreyfingar. Samkvæmtgögnum málsins mætti ákærði á lögreglustöð, miðvikudaginn 3. september 2014,til að leggja fram kæru á hendur B fyrir líkamsárás. Sérfræðingur íheimilislækningum á Landspítala háskólasjúkrahúsi hefur, 25. september 2014,ritað læknisvottorð vegna komu ákærða á slysadeild 1. september 2014. Ívottorðinu kemur fram að ákærði hafi verið greindur með tognun í hálsi og mar ábáðum handleggjum, vinstri mjöðm og aftan í baki eftir ætlaða líkamsárás.Hugsanlega hafi verið brákuð rif og einkenni um vægan heilahristing. Kæraákærða um líkamsárás á hendur B var felld niður. Við aðalmeðferð málsins gáfuákærði og brotaþoli skýrslu fyrir dóminum. Einnig komu fyrir dóminn B, móðirbrotaþola, læknar er rituðu læknisvottorð vegna brotaþola og ákærða oglögreglumenn er unnu að rannsókn málsins. Loks komu fyrir dóminn vitni er komuá vettvang skömmu eftir atvik. Hér á eftir verður gerð grein fyrir framburðumákærða og vitna að því marki er máli skiptir fyrir niðurstöðu málsins. Ákærði hefur greint svo frá aðmánudaginn 1. september 2014 hafi hann verið á heimili sínu. Dyrabjöllunni hafiverið hringt. Um leið og ákærði hafi opnað hurðina hafi hún verið rifin upp.Fyrir utan hafi verið brotaþoli og B. B hafi umsvifalaust hent ákærða út ífatahengi og vegg í íbúðinni með þeim afleiðingum að öxl ákærða hafi lent íveggnum og brotið gat á hann. Brotaþoli hafi verið fyrir aftan B sem hafihaldið áfram inn eftir gangi íbúðarinnar í átt að baðherbergi þar sem hann hafitekið ákærða hálstaki. Þá hafi B ítrekað slegið ákærða í síðuna eða búkinn ogfleygt honum utan í veggi og hurðarstaf við herbergi og baðherbergi. Það einasem ákærði hafi gert hafi verið að bera hendur fyrir sig og verjast. Honum hafi loks tekist að komast út oghringja í Neyðarlínuna. Brotaþoli hafi kvatt B til að ganga í skrokk á ákærðaog sagt að ákærði ætti það skilið. Þá hafi B tjáð ákærða að hann hafi lengilangað að lemja hann. Ástæða alls þessa væri sú aðákærði og brotaþoli væru að skilja og stæðu í umgengis- og forsjárdeilu.Brotaþoli hafi gefið upp þá ástæðu fyrir heimsókninni umrætt sinn að hún værikomin til að sækja föt og hluta af innbúi. Ákærði kvaðst hafa leitað áslysadeild eftir árásina og komið hafi í ljós að hann var blár og marinn víðsvegar á líkamanum og líklega með brákuð rifbein beggja megin. Ákærði gaf meðalannars skýrslu hjá lögreglu 10. nóvember 2014. Er undir ákærða var borið að ífrumskýrslu lögreglu kæmi fram að hann hafi tjáð lögreglu að ástæða þess aðveggur í íbúð ákærða væri brotinn væri sú að B hafi kýlt í vegginn, kvaðstákærði hafa verið í uppnámi á þessari stundu og ekki lýst atvikum rétt. Hannhafi ekki hugsað málið rétt fyrr en eftir á og ekki áttað sig á því hvernigveggurinn hafi brotnað fyrr en hann hafi endurupplifað atvikin. Brotaþoli hefur skýrt svo frá aðhún og ákærði hafi verið að skilja eftir fimm ára samband og ættu þau samandreng. Ákærði væri mikill skapmaður og hafi hann oft öskrað á brotaþola ískapofsaköstum. Hann hafi hins vegar aldrei lagt hendur á hana. Eftir skilnaðinnhafi allt gengið vel í fyrstu. Við fyrirtöku hjá sýslumanni vegna umgengni hafiákærði breyst og að lokum komið upp deila um umgengni við son aðila. Mánudaginn1. september 2014 hafi brotaþoli verið á leið heim til ákærða til að sækja dóter hún hafi átt heima hjá honum. Hafi hún verið búin að hringja og senda ákærðasms-skilaboð en ákærði engu svarað. Hún hafi þá ákveðið að fara heim til ákærðaog haft með í för móður sína og B, vin sinn til margra ára. Brotaþoli hafiknúið dyra og ákærði opnað. Hún hafi náð að troða sér inn fyrir ákærða oggengið inn forstofuna. Brotaþoli hafi snúið sér við og ákærði ,,dúndrað“ henniupp við vegg og ýtt á hana þannig að hann hafi sett hendur á vinstri öxl ogvinstri bringu hennar. Vinstri hlið höfuðs brotaþola og bak hafi lent áveggnum. Hafi hún meitt sig á höfði, hálsi, baki og vinstri öxl við höggið.Veggurinn hafi brotnað við höggið. B hafi þá komið inn og gengið á milli ákærðaog hennar. Hann hafi hrint ákærða þannig að hann hafi dottið inn ganginn ogmeðal annars lent á ,,barnahliði“. Ákærði hafi orðið mjög reiður. B hafi lagt hann niður til að róa hann ogtjáð honum að brotaþoli ætlaði einungis að ná í dót sitt. Í framhaldi hafi Bsleppt honum. Ákærði hafi hlaupið um og beðið B um að kýla sig. Að lokum hafi ákærðihlaupið út og hringt í Neyðarlínuna, auk þess sem hann hringdi í föður sinn ogvinafólk. Móðir brotaþola hafi hlúð að henni á meðan á þessu stóð og hafimóðirin verið síðust inn í íbúðina. Lögregla hafi komið á staðinn og rætt viðaðila. B kvað brotaþola hafa leitað tilsín með ósk um aðstoð við að sækja einhverja muni heim til ákærða, en brotaþoliog ákærði hafi verið að skilja. Hafi brotaþoli tjáð B að hún hafi ítrekað reyntað nálgast hlutina. B hafi haft sendiferðabifreið til umráða og hafi hann tekiðvel í að aðstoða brotaþola við flutninginn. Er B hafi komið að [...] hafibrotaþoli og móðir hennar verið komnar á staðinn og hafi þau þrjú gengið samanað íbúðinni. Brotaþoli hafi knúið dyra. Ákærði hafi opnað og brotaþoli troðiðsér framhjá honum. Allt hafi gerst frekar hratt í framhaldi. Ákærði hafi ýttvið brotaþola þannig að hún hafi fallið á vegg í íbúðinni og í framhaldi hafihún dottið niður á gólf. B hafi heyrthvellinn er brotaþoli hafi lent á veggnum. Hann hafi hins vegar ekki séð hvort ákærðihafi ýtt brotþola á vegginn eða slegið hana þannig að hún féll. Hafi B gengið ámilli þeirra og ýtt við ákærða þannig að hann hafi dottið inn ganginn. B hafilitið til baka og séð móður brotaþola vera að hlúa að henni. Ákærði hafi staðiðá fætur og verið ,,brjálaður“ og hafi Btekið um ákærða og lagt hann í gólfið. Hann hafi beðið ákærða um að róa sig ogsagt honum að brotaþoli væri einungis komin til að sækja eigur sínar. Stuttusíðar hafi B staðið á fætur og gengið í átt að móður brotaþola. Ákærði hafikomið á eftir, öskrað á hann og meðal annars sagt B að lemja sig. Móðirbrotaþola hafi þá gengið á milli. Ákærði og móðirin hafi ,,hnakkrifist“ ogákærði sífellt sagt að B ætti að lemja sig. Ákærði hafi í framhaldi þessa rokiðút úr íbúðinni og hringt í Neyðarlínuna. Einnig hafi hann hringt í vini sína.Brotaþoli og móðir hennar hafi hafist handa við að taka saman dót brotaþola.Ákærði hafi komið aftur að B og sagt honum að lemja sig. Móðir brotaþola hafi áný gengið á milli. Stuttu síðar hafi lögregla komið á staðinn. Hafi ákærði sagtlögreglu að B væri ekki velkominn í íbúðinni. Að ósk lögreglu hafi B farið útúr íbúðinni. Eftir þetta hafi margir vinir ákærða komið á staðinn, sem og tveirbræður brotaþola. Töluverður æsingur hafi verið í hópnum. Er B hafi verið fyrirutan hafi ákærði á ný komið og sagt B að lemja sig. Lögreglumaður hafi komið aðog sagt ákærða að hætta þessu. Munir brotaþola hafi verið settir ísendiferðabifreiðina og B farið á brott á henni. B kvaðst ekki hafa ráðist áákærða, svo sem ákærði héldi fram. Ef ákærði hafi fengið áverka þetta kvöldgeti það hafa komið við fallið er B hafi ýtt honum frá brotaþola. Móðir brotaþola hefur lýstatvikum svo að umrætt sinn hafi þær mæðgur verið á leið á fyrrum heimilibrotaþola til að sækja hluti í eigu brotaþola. Hafi hún verið skilin viðákærða. Vinur brotaþola, B, hafi komið á sendibíl, en hún hafi verið búin aðspyrja hann hvort hann gæti sótt fyrir hana dót. Brotaþoli hafi hringtdyrabjöllunni og ákærði hafi opnað. Um leið og hann hafi opnað og séð hver vará ferð hafi hann ætlað að loka hurðinni aftur. Brotaþoli hafi troðið sér ámilli og komist inn og farið inn gang íbúðarinnar. Þar hafi hún snúið sér við.Á þessum tíma hafi móðir brotaþola, sem hafi verið öftust í röðinni, veriðkomin inn í íbúðina. Hafi hún séð ákærða hrinda brotaþola. Við það hafibrotaþoli dottið aftur fyrir sig og á vegg sem hafi brotnað við þetta. Íkjölfarið hafi brotaþoli fallið í gólfinu. Hafi B gengið á milli ákærða ogbrotaþola og hrint ákærða inn ganginn. Ákærði hafi dottið og orðið mjög reiður.Hafi hann staðið upp en B lagt hann aftur niður, haldið honum og beðið hann umað róa sig. Þegar þar hafi verið komið sögu hafi móðirin verið að hlúa aðbrotaþola. B hafi sleppt ákærða, en á þeim tíma hafi móðirin staðið við dyr inní eldhúsið. Ákærði hafi komið að móðurinni og öskrað á hana. Hún hafi öskrað áhann á móti en hann hafi verið mjög ógnandi og komið alveg upp að andlitimóðurinnar. Í framhaldi hafi hann gengið að B og sagt honum að lemja sig. Hafimóðirin staðið á milli þeirra og sagt B að hlusta ekki á ákærða. Ákærði hafi íkjölfarið farið út úr íbúðinni og hringt í Neyðarlínuna. Eftir stutta stundhafi hann komið til baka og gengið rakleitt upp að B, ögrað honum á ný og beðiðhann um að lemja sig. Hafi móðirin gengið á milli og ýtt ákærða frá. Kvaðstmóðirin hafa tekið á móti lögreglu er hana hafiborið að garði. Lögreglumenner unnu að rannsókn málsins komu fyrir dóminn og staðfestu þátt sinn í henni.Ekki er ástæða til að reifa framburð lögreglumanna sérstaklega utan þess að Clögreglumaður kvaðst telja nánast víst að móðir brotaþola hafi verið ávettvangi, ásamt brotaþola, ákærða og vini brotaþola, er lögreglu hafi borið aðgarði. Hafi C láðst að geta þessa í frumskýrslu lögreglu. Þá gáfu símaskýrslu læknarer rituðu læknisvottorð vegna brotaþola og ákærða. Gerðu þeir grein fyriratriðum tengdum ákverkum brotaþola og ákærða. Að endingu komu fyrir dóminn semvitni einstaklingar úr vina- og fjölskylduhópi ákærða. Varð ekkert af þessumvitnum vitni að hinni ætluðu árás. Vitni báru að móðir brotaþola hafi tjáðvitnunum á vettvangi að hún hafi ekki verið brotaþola samferða inn í íbúðina ogekki orðið vitni að hinni ætluðu árás. Hafi hún beðið úti í bíl á meðan húnhafi átt sér stað. Ekki er að öðru leyti ástæða að gera grein fyrir þessumframburðum hér fyrir dóminum. Niðurstaða: Ákærða er gefin að sök líkamsárás áhendur fyrrum sambýliskonu sinni og barnsmóður með því að hafa innandyra áheimili sínu að [...] í Reykjavík hrint brotaþola utan í vegg sem við það á aðhafa brotnað, með þeim afleiðingum að brotaþoli fékk yfirborðsáverka á framveggbrjóstkassa, mar á öxl og upphandlegg, yfirborðsáverka á hársverði og lokstognun og ofreynslu á háls- og brjósthrygg. Er háttsemi ákærða talin varða við1. mgr. 217. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði neitar sök. Kveður hannbrotaþola og vin hennar B hafa ráðist inn til ákærða umrætt sinn. Hafi B kastaðákærða utan í vegg, sem brotnað hafi við árásina. B hafi verið hvattur áfram afbrotaþola. Hafi B tekið ákærða hálstaki og lamið hann í síðuna og búk. Brotaþoli hefur lýst atvikumþannig að hún hafi smeygt sér fram hjá ákærða er hann hafi opnaðútidyrahurðina. Hafi hún snúið sér við og ákærði þá hrint brotaþola utan ívegg, sem brotnað hafi við árásina. B hafi gengið á milli og hrint ákærða inngang íbúðarinnar. Hafi ákærði fallið við þetta. Framburðir B og móðurbrotaþola, um árás ákærða á brotaþola, eru í samræmi við framburð brotaþola.Ákærði og brotaþoli leituðu bæði á slysadeild í beinu framhaldi af hinni ætluðuárás. Að auki leitaði brotaþoli á heilsugæslustöð tveim dögum síðar.Læknisvottorð vegna þessara skoðana liggja frammi í málinu. Ímáli þessu liggja fyrir andstæðir framburðir um ástæðu þess að veggurinn áheimili ákærða brotnaði. Við mat á sök er til þess að líta að áverkar erbrotaþoli greindist með voru nokkuð meiri en áverkar þeir er ákærði greindistmeð eftir samskipti við B. Geta áverkar brotaþola samrýmst staðhæfingumbrotaþola um árás ákærða. Er einnig til þess að líta að af framburði ákærðaverður ekki annað ráðið en að brotaþoli hafi ekki lent í neinum átökum þettakvöld. Fær það ekki staðist í ljósi þeirra áverka er brotaþoli greindist meðvið komu á slysadeild þetta sama kvöld. Þá er til þess að líta að ákærði hefurorðið missaga um ástæðu þess að títtnefndur veggur brotnaði. Er lögregla ræddivið ákærða á vettvangi bar ákærði að B hefði brotið vegginn með því að slá ígegnum hann með hnefa. Hér fyrir dómi ber ákærði hins vegar að B hafi kastaðákærða á vegginn, sem brotnað hafi í kjölfarið. Hefur ákærði fyrir dómiviðurkennt að hafa greint lögreglu frá þessu á þennan veg en komið með þáskýringu að hann hafi verið í uppnámi og ekki lýst atvikum rétt. Rýrir þettaatriði nokkuð trúverðugleika framburðar ákærða. Brotaþoli var á hinn bóginntrúverðug í framburði sínum fyrir dóminum. Þegar til ofangreindra atriða erlitið telur dómurinn óhætt að leggja trúverðugan framburð brotaþola tilgrundvallar niðurstöðu og telja hafið yfir vafa að ákærði hafi hrint brotaþolautan í vegg, sem við það hafi brotnað, með þeim afleiðingum að brotaþoli hlautþá áverka er í ákæru greinir. Breytir framburður húsasmíðameistara er gerði viðumræddan vegg ekki þessari niðurstöðu, en til þess er að líta að umræddurhúsasmíðameistari er, að eigin sögn, samstarfsmaður ákærða. Með hliðsjón aföllu framanrituðu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemi hansrétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði er fæddur í [...] 1972.Hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, svo kunnugt sé. Meðhliðsjón af atvikum öllum, sbr. og 3. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 er refsingákærða ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Í ljósi sakaferils ákærða verður refsinginbundin skilorði með þeim hætti er í dómsorði greinir. Af hálfu brotaþola er krafist miskabótaað fjárhæð 1.000.000 króna, auk vaxta. Er bótakrafan rökstudd með þeim hætti aðbrot ákærða gagnvart brotaþola hafi verið alvarlegt. Þá hafi brotaþola liðiðilla vegna brots ákærða. Eins hafi árás ákærða verið fólskuleg. Loks hafibrotaþoli glímt við ótta og óöryggi með viðvarandi hætti frá því atvikið áttisér stað. Um bótagrundvöll er vísað til 26. gr. laga nr. 50/1993. Ákærði hefurhér að framan verið sakfelldur fyrir líkamsárás gagnvart brotaþola. Á brotaþolirétt á miskabótum vegna háttsemi ákærða. Verða þær ákveðnar að álitum og þykjahæfilega ákveðnar 400.000 krónur. Um vexti fer sem í dómsorði greinir. Ákærðigreiði sakarkostnað samkvæmt yfirliti. Þá greiði hann málsvarnarlaun og þóknunréttargæslumanns brotaþola, svo sem í dómsorði er mælt fyrir um. Við ákvörðunmálsvarnarlauna og þóknunar réttargæslumanns hefur verið tekið tillit tilgreiðslu virðisaukaskatts. Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigrún Inga Guðnadóttir aðstoðarsaksóknari. Símon Sigvaldason kveður uppþennan dóm. Dó m s o r ð :Ákærði,X, sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og fallihún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærðialmennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laganr. 22/1955.Ákærðigreiði, A, 400.000 krónur í miskabætur, ásamt vöxtum, skv. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. september 2014 til 7. júní 2015 enmeð dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.460.200 krónur ísakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, OddgeirsEinarssonar hæstaréttarlögmanns, 920.700 krónur og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Þyríar Höllu Steingrímsdóttur hæstaréttar-lögmanns, 511.500 krónur.
Mál nr. 116/2005
Útboð Lausafjárkaup Tómlæti
Með almennu útboði í janúar 2002 óskaði Íeftir tilboðum í salt til rykbindingar á malarvegum fyrir Vegagerð ríkisins.Samkvæmt tilboðsskilmálum var óskað eftir cif tilboðum en ekki var tilgreintsérstaklega hvort saltið skyldi afhent í umbúðum. Í sendi 23. janúar úttilkynningu með myndsendi til bjóðenda, þar á meðal S, þar sem sagði að saltiðskyldi afhent í svokölluðum stórsekkjum. Í gekk til samninga við S samkvæmttilboði. S setti saltið í sekki, annaðist uppskipun þess og greiddi af þvívöru- og vigtargjöld. Í mars 2003 gerði S Í viðbótarreikning, þar sem hannkrafðist greiðslu fyrir þessa liði og deildu málsaðilar um greiðslu á þessumviðbótarreikningi. Var ekki talið sannað að S hafi borist fyrrnefnd tilkynningum afhendingu saltsins í sekkjum fyrr en á fundi fyrir opnun tilboða 31.janúar, en þar lét S bóka athugasemd um að tilkynningin hefði ekki boristhonum. Þá varð heldur ekki fallist á að Í hafi mátt ætla að tilboð S hafi faliðí sér þann kostnað sem um var deilt, þegar litið væri til fjárhæða tilboða S ífyrri útboðum. Var það talið hafa staðið Í nær að haga málum þannig að efnisamnings milli aðila á grundvelli útboðsins væri ljóst. Var fallist á aðalkröfuS um greiðslu vegna sekkja, sekkjunar og uppskipunar á saltinu og um endurgjaldfyrir greiðslu vöru- og vigtargjalda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÁrni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólaur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinutil Hæstaréttar 18. mars 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfugagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara aðkrafa gagnáfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðumdómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaðihéraðsdómi fyrir sitt leyti 2. maí 2005. Hann krefst þess aðallega aðaðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 9.751.961 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. maí 2003 tilgreiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu 7.707.048 króna með dráttarvöxtum ásama hátt og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti og að málskostnaðarákvæði héraðsdóms verði endurskoðað til hækkunar. I. Með almennu útboði í janúar2002 óskaði aðaláfrýjandi eftir tilboðum í 3.650 tonn af salti fyrir Vegagerðríkisins sem nota átti til rykbindingar á malarvegum landsins. Í grein 1.3.útboðslýsingar sagði: „Tilboð skulu innifela allan kostnað bjóðanda afviðskiptunum hverju nafni sem hann nefnist, þ.m.t. virðisaukaskattur þar semþað á við.“ Jafnframt sagði í grein 1.4.: „Óskað er eftir Cif tilboðum(samkvæmt skilmálum, Incoterm 2000) og skal miða við saltið komið á viðkomandihafnir, samkvæmt upptalningu á tilboðsblaði.“ Á því tilboðseyðublaði vorutilgreindar þrettán hafnir og það magn sem fara átti á hverja þeirra. Þar varítrekað að skilmálar væru cif og jafnframt efnisinntak greinar 1.3. Tilgreindigagnáfrýjandi á tilboðsblaði 31. janúar 2002 að hann myndi afhenda saltið ímars 2002. Þá sagði í grein 1.14. í útboðslýsingu að ef tilboði yrði tekiðskyldi pöntun vera gerð hjá viðkomandi bjóðanda samkvæmt skilmálum útboðsgagna.Einnig kom fram í grein 1.7. að frestur bjóðenda til að óska eftir nánariupplýsingum, frekari skýringum á útboðsgögnum eða að koma með athugasemdirvegna þeirra skyldi renna út 24. janúar en opnun tilboða fara fram 31. þessmánaðar. Í útboðsgögnum var ekkitilgreint sérstaklega hvort saltið skyldi afhent í umbúðum, en 23. janúar sendiaðaláfrýjandi út tilkynningu með myndsendi til þeirra fimm aðila, þar á meðalgagnáfrýjanda, sem sótt höfðu útboðsgögn þar sem sagði:„“Seljandi skal afhendasaltið í sk. stórsekkjum” til kaupanda. Kaupandi skilar síðan tómum sekkjumgegn skilagjaldi.“ Í upphafi fundar til opnunar tilboða lét gagnáfrýjandi bókaað „tilkynning um skilagjald á stórsekki“ hafi ekki borist honum. Gagnáfrýjandiátti lægsta tilboðið, 25.983.850 krónur, og 11. febrúar 2002 sendiaðaláfrýjandi skriflega pöntun um áðurnefnt magn af salti „samkvæmt tilboði“ ogsama dag sendi gagnáfrýjandi staðfestingu um að hafa „móttekið pöntun á saltitil rykbindingar.“ Gagnáfrýjandi mun síðan hafa sett saltið í sekki, annastuppskipun þess og greitt af því vöru- og vigtargjöld. Hann gerði aðaláfrýjandareikning 23. apríl 2002 að fjárhæð 27.100.604 krónur, en 21. mars 2003 sendihann viðbótarreikning þar sem hann krafðist greiðslu 3.960.250 króna vegnauppskipunar, 3.504.000 króna vegna sekkja og sekkjunar og endurgreiðslu á vöru-og vigtargjöldum 368.650 krónur, eða alls 9.751.961 krónu að meðtöldumvirðisaukaskatti. Stendur deila málsaðila um greiðslu á þessum síðari reikningiog er málsástæðum og lagarökum þeirra lýst í hinum áfrýjaða dómi. II. Skilmálar Incoterm 2000 voruekki lagðir fram í málinu en ekki er ágreiningur með aðilum að cif tilboðsamkvæmt þeim feli í sér að seljandi skuli greiða fyrir vöruna sjálfa, flutninghennar í höfn og tryggja hana venjulegri flutningstryggingu, en kostnaður viðað afferma skip og koma vörunni í hendur kaupanda sé seljanda óviðkomandi. Ekki er fallist á meðaðaláfrýjanda að almennt orðalag framangreindrar greinar 1.3. í útboðsskilmálumvegi þyngra en skýrt orðaðir flutningsskilmálar greinar 1.4., þannig aðskilmálar útboðsins hafi augljóslega verið þeir að tilboðsverð hefði átt aðfela í sér allan kostnað bjóðanda af viðskiptunum hverju nafni sem nefndist,þ.m.t. vegna uppskipunar, vöru- og vigtargjalda. Eins og að framan greinirkvað tilkynningin 23. janúar 2002 einungis á um að afhenda skyldi saltið ísekkjum en ekkert um breytingu á cif skilmálunum, en skýrt var kveðið á um þá ísérstöku ákvæði í útboðslýsingu og áréttað í tilboðsblaði. Gegn mótmælumgagnáfrýjanda verður heldur ekki talið sannað að honum hafi borist tilkynninginmeð myndsendi. Breyta hvorki ákvæði 3. mgr. 48. gr. laga nr. 94/2001 um opinberinnkaup þeirri niðurstöðu né að aðaláfrýjandi hafi lagt fram staðfestingarmiðaþess efnis að sending hafi farið fram, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 1994bls. 2350. Verður því að miða við að gagnáfrýjandi hafi ekki fengið vitneskjuum tilkynninguna fyrr en á fundi fyrir opnun tilboða 31. janúar 2002 er hannlét bóka athugasemd um þetta atriði. Þá verður heldur ekki fallist á meðaðaláfrýjanda að þegar litið sé til fjárhæða tilboða gagnáfrýjanda í fyrriútboðum um kaup á salti og viðskipta aðila í kjölfar þeirra, hafi gagnáfrýjandimátt ætla að umþrættur kostnaður skyldi falla á hann. Framlögð gögn bera þvertá móti með sér að ýmsir skilmálar hafi gilt í þeim efnum, auk þess semmargvíslegar og breytilegar ytri aðstæður geta legið til grundvallar tilboðum íöðrum hliðstæðum útboðum. Samkvæmt framanrituðu mátti aðaláfrýjandi því ekkiætla að tilboð gagnáfrýjanda hafi falið í sér þann kostnað sem um er deilt.Eigi að síður féllst hann án fyrirvara á tilboð gagnáfrýjanda með því að sendahonum pöntun samkvæmt grein 1.14. í útboðsskilmálum, án frekari könnunar áskilningi gagnáfrýjanda á því hvað hann teldi hafa falist í tilboði sínu. Þegarlitið er til atvika allra verður að telja það hafa staðið aðaláfrýjanda nær aðhaga málum þannig að ljóst mætti vera hvert efni samnings væri milli aðila ágrundvelli útboðs þess er hann stóð að. Ber hann hallann af því að það var ekkigert. Eins og að framan greinirkrefur gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda annars vegar um greiðslu vegna sekkja,sekkjunar og uppskipunar á saltinu og hins vegar um endurgjald fyrir greiðsluvöru- og vigtargjalda. Ljóst er að ekki var fastákveðið við samningsgerð hverskyldi vera greiðsla fyrir uppskipun saltsins, umbúðir og sekkjun þess.Gagnáfrýjandi hefur lagt fram nokkur gögn til stuðnings kröfu sinni. Af þeimverður ekki annað ráðið en að fjárkrafa gagnáfrýjanda sé sanngjörn. Samkvæmtþví og með vísan til 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup verður fallist áþennan hluta kröfu gagnáfrýjanda. Einnig verður að telja nægilega upplýst afgögnum málsins hver var fjárhæð þeirra opinberu gjalda er hann endurkrefuraðaláfrýjanda um. Þá verður heldur ekki talið að gagnáfrýjandi hafi glataðrétti sínum fyrir tómlæti, sbr. 53. gr. og 3. mgr. 23. gr. laga nr. 50/2000.Samkvæmt öllu framanrituðu verður fallist á aðalkröfu gagnáfrýjanda ogaðaláfrýjandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstaréttisvo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenskaríkið, greiði gagnáfrýjanda, Saltkaupum ehf., 9.751.961 krónu með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. maí2003 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiðigagnáfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. Málþetta, sem dómtekið var 25. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi, erhöfðað með stefnu birtri 1. mars 2004. Stefnandier Saltkaup ehf., kt. 460290-1559, Fornubúðum 5, Hafnarfirði en stefndi erRíkiskaup, kt. 660169-4749, Borgartúni 7, Reykjavík. Stefnandigerir þær kröfur aðallega að stefnda verði gert að greiða honum 9.751.961 krónumeð dráttarvöxtum frá 20. maí 2003 til greiðsludags en til vara að stefndaverði gert að greiða stefnanda 7.707.048 krónur með dráttarvöxtum frá sama degitil greiðsludags. Þá gerir stefnandi þá kröfu að stefndi verði dæmdur til aðgreiða honum málskostnað að skaðlausu, en málskostnaðarreikningur hefur veriðlagður fram í málinu. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert aðgreiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist aðkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niðurfalla. I. Málsatvik verða rakin í einu lagi og umdeildra atriðagetið eftir því sem við á. Í janúar 2002 óskaði stefndi fyrir höndVegagerðarinnar eftir tilboðum í salt sem nota átti til rykbindingar ámalarvegum landsins. Skyldi opnun tilboða fara fram 31. janúar sama ár. Bárusttilboð frá fjórum bjóðendum. Segir í greinargerð stefnda að þann 23. janúarsama ár hafi væntanlegum bjóðendum, þ.e. þeim sem sótt höfðu útboðsgögn, veriðsend tilkynning með símbréfi, þar sem sagði að seljandi skyldi afhenda saltið ístórsekkjum til kaupanda. Kaupandi myndi síðan skila tómum sekkjum gegnskilagjaldi. Hafi tilkynning þessi meðal annars verið send stefnanda og vísistþar til staðfestingar á símbréfssendingu sem liggi fyrir í málinu. Kveður stefndi tilkynninguna í samræmi viðþann viðskiptamáta sem tíðkast hafði milli aðila undanfarin ár. Saltið komilaust í skipi og sé því skipað upp víðs vegar um landið og síðan afhent í þartil gerðum sekkjum á einstök athafnasvæði Vegagerðarinnar. Þessari lýsingu á atvikummálsins kveðst stefnandi vera ósammála. Segir í stefnu að þegar forsvarsmennstefnanda hafi mætt á fundinn 31. janúar til að vera viðstaddir opnun tilboðahafi þeim verið tjáð að stefndi hefði hinn 23. janúar sent út tilkynningar tilallra bjóðenda með símbréfi, sem fyrr er getið. Kveðst stefnandi þá þegar hafalátið bóka athugasemd þess efnis að honum hafi ekki borist umrædd tilkynning.Þegar tilboðin voru opnuð reyndist stefnandi eiga lægsta tilboðið og hafistefndi í framhaldinu gert pöntun hjá stefnanda á grundvelli tilboðsins um kaupá 3.650 tonnum. Segir í stefnu að þar sem kveðið hafi verið á um CIF (cost,insurance and freight) skilmála í útboðslýsingunni hafi stefnandi átt að sjá umað koma umsömdu magni af salti í viðkomandi hafnir, en uppskipun, sekkjun ogvigtun þess hafi verið honum óviðkomandi. Í samræmi við óskir stefnda hafistefnandi hins vegar annast þessa hluti auk þess sem hann greiddi af saltinuvöru- og vigtargjöld. Viðbótarreikning vegna alls þessa að fjárhæð 9.751.961króna hafi stefnandi síðan sent stefnda tæpu ári síðar eða þann 21. mars 2003.Kveðst stefndi hafa mótmælt þeim reikningi harðlega og telur hann að viðskiptinmilli aðila séu að fullu gerð upp. Sá kostnaður sem stefnandi hafi haft afsaltinu eftir að það var komið í höfn, þ.e. kostnaður við uppskipun, sekkjun ogýmis gjöld, hafi allur verið innifalinn í tilboði stefnanda sem opnað var þann31. janúar 2002 og liggur til grundvallar viðskiptum aðila. Bendir stefndimeðal annars til þeirrar staðreyndar að aðilar málsins hafi um nokkurra áraskeið átt í viðlíka viðskiptum með salt til rykbindingar og hafi þau viðskiptiávallt verið með þeim hætti að stefnandi afhenti saltið sekkjað til stefnda.Hafi sá viðbótarkostnaður sem stefnandi krefjist nú ávallt verið innifalinn ítilboðum hans. II. Stefnandi byggir á þeirri málsástæðu að skilmálarútboðsins hafi verið CIF samkvæmt Incoterm 2000 skilmálum eins og fram komi ílið 1.4. í útboðslýsingunni. Þessir sömu skilmálar hafi síðan verið áréttaðir ásérstöku tilboðsblaði sem fylgdi útboðsgögnunum. Kveður stefnandi að hvorki viðopnun tilboðanna þann 31. janúar 2002 né síðar þegar stefndi pantaði salt hjástefnanda hafi komið fram að skilmálum útboðsins hefði verið breytt. Í ljósiþess að um CIF skilmála var að ræða hafi stefnandi ekki borið ábyrgð á neinumþeim kostnaði sem féll til vegna afhendingar vörunnar eftir að skipið var komiðí viðkomandi hafnir hjá stefnda. Kveður stefnandi tilboð sitt ekki hafa miðastvið að saltið yrði afhent í stórsekkjum enda hafi það ekki komið fram ískilmálum útboðsins. Stefnandi hafi þó í samræmi við óskir stefnda afhentsaltið í stórsekkjum. Af þessu hafi hins vegar hlotist viðbótarkostnaður fyrirstefnanda sem aðaldómkrafa málsins hljóðar um. Kveður stefnandi þennanaukakostnað, sem ekki hafi verið innifalinn í tilboði hans, vera að fjárhæð9.751.961 króna. Uppskipunarkostnaður hafi numið 3.960.250 krónum, vöru- ogvigtargjöld 368.650 krónur og loks saltsekkir og sekkjun að fjárhæð 3.504.000krónur, en þar af hafi kostnaður vegna sekkjunar numið 2.044.912 krónum meðvirðisaukaskatti. Þá vill stefnandi benda á það að stefndi hafi ekki enn skilaðstefnanda þeim sekkjum sem hann hafi fengið saltið afhent í. Þessiviðbótarreikningur hafi síðan verið sendur stefnda um ellefu mánuðum síðar ogverið dagsettur 21. mars 2003 með gjalddaga hinn 20. apríl sama ár. Kveðststefnandi mótmæla því sem komi fram í greinargerð að honum hafi boristtilkynning með símbréfi dagsett 23. janúar 2002 sem kvað meðal annars á um aðsaltið skyldi afhent í stórsekkjum til kaupanda. Kvaðst hann fyrst hafa heyrtum þetta atriði við opnun tilboða þann 31. janúar sama ár og þá hafi hann straxlátið bóka athugasemd um það í fundargerð. Aðalkrafastefnanda er því sú að stefndi verði dæmdur til að greiða honum allan þannviðbótarkostnað sem til féll vegna óska hans um að saltið yrði afhent ísekkjum. Sá kostnaður hafi fallið á vöruna eftir að hún hafði réttilega veriðafhent samkvæmt skilmálum útboðsins og hafi kostnaðurinn því ekki veriðinnifalinn í tilboðsverði vörunnar. Stefnandi hafi aldrei samþykkt neinabreytingu á útboðsskilmálunum og eigi þeir því að gilda óbreyttir gagnvarthonum. Teljidómurinn hins vegar að stefnandi hafi með einhverjum hætti samþykkt það frávikfrá útboðsskilmálunum að hann ætti að afhenda vöruna í sekkjum kveðst stefnandihafa uppi þá varakröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða allanviðbótarkostnað sem til hafi fallið eftir að varan var afhent stefnda samkvæmtCIF skilmálum, að undanskildum kostnaðinum við sekkjunina sjálfa. Stefndi hafialdrei tilkynnt neina breytingu á útboðsskilmálunum aðra en þá að afhenda ættisaltið í sekkjum. Í tilkynningunni frá 23. janúar 2002 hafi sérstaklega veriðtekið fram að sekkjunum yrði skilað en ekki hafi einu orði verið minnst á aðskilmálunum yrði breytt varðandi uppskipun, vigtun og vörugjöld. Eins og fyrrsegi hafi kostnaðurinn við sekkjunina numið 2.044.912 krónum meðvirðisaukaskatti og miðast varakrafan við að stefnufjárhæðin lækki sem þvínemur. Umlagarök kveðst stefnandi vísa til samnings aðila og til skilmála útboðsins,sbr. staðlaða skilmála CIF samkvæmt Incoterm 2000. Kveðst stefnandi ennfremurvísa til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skyldu til réttra efnda,sbr. einkum ákvæði kaupalaga nr. 50/2000. Dráttarvaxtakrafa stefnanda byggist áákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001 og um réttarfar vísast til laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, þ. á m. til 36. gr. um varnarþing og 130. gr. varðandi kröfuum málskostnað. III. Áður en stefndi fjallar um málið efnislega telur hann aðmálið sé höfðað á röngu varnarþingi. Hafi stefndi og fyrirsvarsmaður hans báðiraðsetur í Reykjavík og kveður stefndi sérákvæði 3. mgr. 33. gr. laga nr.91/1991 vera skýlaust af því er varnarþing í Reykjavík varðar og gangi þaðákvæði framar öðrum, s.s. 36. gr. laganna sem geti tæplega átt við. Kveðurstefndi að undantekningar samkvæmt nefndu ákvæði varðandi ríkið eða stofnanirþess eigi ekki við og hafi aðilar ekkert samkomulag gert um að víkja frávarnarþingi. Stefndi bendi því á að vísa beri málinu sjálfkrafa frá dómi þarsem það sé höfðað á röngu varnarþingi. Að mati stefnda hefur hann að fullu efnt fyrir sittleyti þann samning sem komst á um saltkaup af stefnanda fyrir Vegagerðina ágrundvelli útboðsins í janúar 2002. Hafi stefndi að fullu greitt það kaupverðsem um samdist og eigi stefnandi því engar frekari kröfur á hendur honum.Reikningur stefnanda sem kröfur hans grundvallast á eigi sér því enga stoð.Kveðst stefndi því mótmæla málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistum. Stefndi telur að stefnanda hafi verið það fyllilegaljóst er hann gerði tilboð sitt á grundvelli útboðslýsingarinnar í janúar 2002að innifalið í því væri allur kostnaður hverju nafni sem nefndist. Það hafisérstaklega verið tekið fram í grein 1.3. í útboðslýsingunni. Þá hafi stefnandaeinnig verið ljóst að ekki hafi átt að afhenda saltið við hafnarbakkann ánuppskipunar, heldur hafi átt að koma því til viðtakanda í stórsekkjum. Þessutil stuðnings kveðst stefndi vísa til tilkynningar sem send hafi verið öllumbjóðendum, þ. á m. stefnanda, með símbréfi þann 23. janúar 2002. Hafi því allurkostnaðurinn við saltkaupin, hvort sem um var að ræða vegna uppskipunar,sekkja, sekkjunar eða vöru- og vigtargjalda, verið innifalinn í tilboðistefnanda, eins honum hafi mátt vera og var í raun ljóst. Til stuðnings ofangreindu kveður stefndi að um árabilhafi viðskipti þessi gengið fyrir sig í samræmi við þá túlkun stefnda áútboðsskilmálum sem fyrir liggi. Stefnandi hafi um árabil selt salt sömutegundar til Vegagerðarinnar og þekki þar af leiðandi þá venju sem gildi umskilmálana. Yfirlit yfir saltverð frá stefnanda til rykbindingar að undangengnuútboði án virðisaukaskatts á árunum 2000 til og með 2003, reiknað á verðlagimaímánaðar 2003, sýni að verðið frá árinu 2002, 5.602 krónur pr. tonn, sésambærilegt við verð hinna áranna, heldur hærra en árin á undan ef eitthvað er.Hafi stefnanda verið fullkunnugt um þessa skilmála eins og greinilega sjáist efborin séu saman þrenns konar tilboð hans frá árinu 2001 og meðaleiningarverð íþví tilboði sem tekið hafi verið það ár. Einingarverðið sé þannig að jafnaðinokkru hærra 2002 en í hæsta tilboði stefnanda frá árinu þar sem miðað hafiverið við afhendingu í sekkjum á birgðastöðvar Vegagerðarinnar. Allurkostnaður, þ.á m. sá sem stefnandi krefji nú um hafi því án vafa veriðinnifalinn í tilboði hans sem var opnað 31. janúar 2002. Því til nánarisönnunar hafi stefndi gengið úr skugga um að hjá Vegagerðinni hafi engargreiðslur verið inntar af hendi til stefnanda á tímabilinu 2001 til 2002 vegnaviðbótarkostnaðar af saltkaupum. Sýni yfirlit Vegagerðarinnar einungistilfallandi viðbótarkaup á salti, en engan kostnað vegna uppskipunar, sekkja,sekkjunar eða vöru- og vigtargjalda eins og dómkröfur stefnanda hljóði um. Þann 1. febrúar 2002 hafi stefnda borist svar frástefnanda vegna beiðni um vottorð fyrir það salt sem í boði var og hafi þarkomið fram að stefnandi hefði selt Vegagerðinni salt til margra ára. Kveðst stefndi í framhaldinu hafa sentstefnanda staðfestingu á að tilboði stefnanda væri tekið með innkaupapöntun semdagsett var 11. febrúar sama ár. Í þeirri pöntun hafi komið fram aðstaðfestingin væri samkvæmt tilboði stefnanda vegna útboðs stefnda og hafi verðþar verið tilgreint meðal annars. Hafi hvorki fyrirvarar né athugasemdir boristfrá stefnanda um að til viðbótar því tilboði myndi bætast einhver kostnaður.Þvert á móti hafi pöntunin verið staðfest samdægurs af stefnanda. Verði því aðleggja til grundvallar að samningur hafi komist á milli aðila þess efnis að ítilboðsverði hafi verið innifalinn allur kostnaður, hverju nafni sem nefndist,þ. á m. vegna uppskipunar, sekkja, sekkjunar eða vöru- og vigtargjalda, endahafi stefnanda þá verið ljóst sem fyrr að honum bæri að afhenda vöruna ístórsekkjum til Vegagerðarinnar. Viðbótarreikningur sá sem mál þetta snýst umeigi sér því enga stoð í þeim samningi sem komst á. Þá sýni einnig reikningur sem stefnandi gaf út 23. apríl2002 að fjárhæð 27.100.604 krónur að tilboðsverðið hafi falið í sér allankostnað. Telur stefndi reikninginn auðsýnilega vera fullnaðarreikning enda hafihvorki fyrirvari né athugasemd verið gerð um viðbótarkostnað né hafi boðunfrekari reikninga verið getið, en á þessum tíma hafi verið búið að afhendaVegagerðinni saltið í stórsekkjum. Segir stefndi að í reikningnum sé tekiðskýrlega fram að afhendingarmátinn sé með þeim hætti að varan sé send tilviðtakanda og við það sé reikningsfjárhæðin greinilega miðuð. Þessi reikningurhafi síðan verið greiddur af stefnda á gjalddaga þann 13. maí 2002 og hafigreiðslan þá verið móttekin án nokkurra fyrirvara. Kveður stefndi að ekki sé í stefnu minnst einu orði ágrein 1.3. í útboðslýsingu, þótt stefnandi hafi lagt hana fram í heild sinnisem og bréf stefnda frá 9. apríl og 10. júní 2003 þar sem þessa ákvæðis séminnst. Í grein 1.3. segi að tilboð skuli innfela allan kostnað bjóðanda afviðskiptunum hverju nafni sem hann nefnist, þ.m.t. virðisaukaskatt þar sem þaðeigi við. Ákvæði þetta hafi grundvallarþýðingu í málinu og vegi þyngra en grein1.4., eins og stefnanda hafi verið fullljóst. Ekki hafi heldur verið minnst ásömu skilmála í tilboðsblaði sem stefnandi hafi notað. Þannig hafi stefnandiekki lagt upp með neina aðra túlkun eða skýringu á þessu ákvæði greinar 1.3. enstefndi hafi byggt á. Sé því einsýnt að leggja verði til grundvallar hinaaugljósu skilmála útboðsins sem og tilboð stefnanda sem byggt hafi verið áskilningi félagsins á þeim tíma er það bauð, afhenti vöruna, gerðifullnaðarreikning og móttók greiðslu athugasemdalaust, þ.e. að tilboðið hafifalið í sér allan kostnað hverju nafni sem nefndist. Kveður stefndi það hafaverið túlkun beggja málsaðila á þessum tíma og hafi viðskiptin gengiðsjálfkrafa fyrir sig á þeim grundvelli, eins og fullnaðarreikningur stefnandafrá 23. apríl 2002 beri með sér. Önnur túlkun, tæpu ári eftir að samninguraðila hafði verið að fullu efndur, verði ekki lögð til grundvallar. Þá kveðst stefndi byggja á þeirri málsástæðu að bæðiathafnir og athafnaleysi stefnanda leiði til þess að sýkna beri stefnda aföllum kröfum stefnanda. Auk framangreindra atriða kveðst stefndi vísa til þessaað í útboðslýsingu hafi verið tekið fram að ef eitthvað gæfi tilefni tilfyrirspurna um það sem áhrif hefði á tilboðsverðið, skyldi bjóðandi hafa sig íframmi um það innan tiltekins tíma, sbr. einnig 41. gr. laga nr. 94/2001 umopinber innkaup. Í ljósi þess að stefnandi hafi í mörg ár haft viðskiptin meðhöndum þar sem umþrættur kostnaður hafði verið innifalinn í tilboðsverði hefðihann átt að beina fyrirspurn um slíkt til stefnda teldi hann útboðsskilmálabreytta frá því áður. Það hafi hann hins vegar ekki gert og sé engin önnurskýring á því en sú að honum hafi verið ljóst að umræddur kostnaður skyldifelast í tilboðsverðinu, s.s. tilboð hans og reikningur frá 23. apríl 2002 berimeð sér. Eins og að framan greini hafi tilkynning þess efnis verið send öllumvæntanlegum bjóðendum, þ. á m. stefnanda, með símbréfi 23. janúar sama ár ogkveðst stefndi fullyrða að sú tilkynning hafi borist stefnanda, sbr.staðfesting símbréfssendingarinnar sem minnst var á hér áður. Þessu tilstuðnings kveðst stefndi benda á að fulltrúi stefnanda hafi mætt áopnunarfundinn og tíðkist ekki að lesa útboðslýsingar þar upp eða einstök gögn.Sé ekki á það fallist hafi stefnanda að minnsta kosti verið kunnugt um þessatilkynningu á fundinum sjálfum, en hafi þrátt fyrir allt ekki gripið til þessráðs að biðja um frestun opnunar, sbr. 43. gr. laga nr. 94/2001. Telur stefndiað það hefði stefnandi gert ef hann hefði talið forsendur tilboðsins brostnar.Þetta ásamt skilmálum fyrri ára milli aðila um saltkaup sýni að stefnandi hafitalið, þrátt fyrir bókun sína á opnunarfundinum, að tilboð hans væri raunhæftmiðað við þá skilmála að saltið skyldi afhent í stórsekkjum til Vegagerðarinnarog að allur kostnaður fram að afhendingu væri innfalinn í því. Þá telur stefndi að tómlæti stefnanda standi kröfum hansí vegi. Liðið hafi tæpt ár frá því að stefnandi gaf út þann reikning sem barmeð sér að vera fullnaðarreikningur og þar til hinn umþrætti viðbótarreikningurvar gefinn út. Stefndi byggir einnig á þeirri almennu reglu samninga- ogkröfuréttar að allur kostnaður af sölu lausafjár sé seljandans fram aðafhendingu, sbr. 7., 8. og 11. gr. laga um lausafjárkaup. Það sé deginumljósara að útboð á rúmum 3.600 tonnum af salti gangi ekki þannig fyrir sig aðþað sé skilið eftir við höfn um borð í skipi, heldur sé slík vara afhent áákvörðunarstað í þar til gerðum umbúðum og vigtuð á kostnað seljanda. Hafistefnanda einnig hlotið að vera ljóst að opinber útboð gangi ekki þannig fyrirsig að svo stór hluti kaupverðs sé undanskilinn tilboðsverði og háður einhliðareikningsgerð seljanda ári eftir að viðskiptin væru um garð gengin. Tilboðið,ásamt þeim viðbótarreikningi sem stefnandi hafi framvísað um síðir, hefði ekkiverið lægst heldur lang hæst og þar með hefði því ekki verið tekið. Engar löglíkurséu á slíkum viðskiptaháttum í ljósi tilgangs laga um opinber innkaup ogframkvæmd útboða. Málatilbúnaður stefnanda sé því ekki aðeins í ósamræmi við þávenju í sambærilegum viðskiptum heldur einnig í ósamræmi við þá venju semmyndast hafi milli málsaðila um skilmála við útboð í saltkaupum fyrirVegagerðina. Kveðst stefndi einnig byggja á þeirri málsástæðu aðsýkna beri hann af kröfum stefnanda þar sem stefnandi hafi í engu lagt framhaldbær gögn til stuðnings kröfum sínum. Þær séu því órökstuddar. Í fyrsta lagihafi hann ekki að því er verði séð lagt fram frumrit hins umþrætta reiknings. Íöðru lagi hafi hann ekki lagt fram gögn til stuðnings honum, t.d. skilagreinarfyrir vöru- og vigtargjöldum, samninga og eftir atvikum reikninga fyriruppskipun, sekki eða sekkjun frá þeim tíma er tilboðið hafi verið gert ogsaltið afhent. Sé því þeim liðum í reikningsgerð stefnanda mótmælt sem röngum.Stefnandi hafi að vísu lagt fram yfirlit yfir ýmsa kostnaðarliði en þær tölurséu þó í engu samhengi við gögn málsins og skýri ekki neitt. Í þriðja lagi séhvergi dregið frá skilagjald af sekkjum, en gera verði ráð fyrir því aðstefnandi hafi fengið það greitt. Þannig hafi stefnandi ekki sýnt fram á meðsundurliðun og eftir atvikum gögnum frá þeim tíma er hann bauð í viðskiptin aðtilboð hans hafi verið án þessara liða, en fyrir því beri hann ótvírættsönnunarbyrði. Reikningur stefnanda og þar með dómkröfur hans séu því með ölluórökstuddar og af þeim sökum sjálfstæð ástæða til sýknu. Stefnandi hafi á engumstigum sannað að tilboð hans og reikningur frá 23. apríl 2003 hafi verið ánþeirra liða sem um er deilt í málinu. Með vísan til framanritaðs telji stefndi því sannað að ítilboði stefnanda þann 31. janúar 2002 hafi verið innifalinn allur sá kostnaðursem hann krefji nú um til viðbótar. Dómkröfur stefnanda eigi sér þannig engastoð í þeim samningi sem komist hafi á í kjölfar útboðsins eða öðrumlögskiptum. Til stuðnings lækkunarkröfu kveðst stefndi byggja áöllum framangreindum málsástæðum og lagarökum, m.a. sökum þess að ekki hafiverið dregið frá skilagjald af sekkjum. Þá kveðst stefndi mótmæladráttarvaxtakröfu stefnanda, einkum upphafstíma þeirra. Verði í fyrsta lagimiðað við dómsuppkvaðningu ef að einhverju leyti verði fallist á málatilbúnaðstefnanda. Kröfu sína um málskostnað kveðst stefndi í öllumtilvikum styðja við XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV. Niðurstaða: Formhlið málsins. Stefndi hefur í greinargerð sinni gert kröfu um aðmálinu verði vísað frá þar sem það sé höfðað á röngu varnarþingi. Stefndi ogfyrirsvarsmaður hans eigi aðsetur í Reykjavík og sé sérákvæði 3. mgr. 33. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skýlaust hvað þetta varðar og gangiframar öðrum ákvæðum laganna, s.s. 36. gr. sem stefndi hefur vísað til í stefnusinni varðandi rök fyrir varnarþingi. Samkvæmtáliti fræðimanna hefur V. kafli einkamálalaganna um varnarþing það sameinkenniað allar reglur kaflans, þ. á m. 3. mgr. 33. gr., eru frávíkjanlegar og er þvíaldrei skylt að styðjast við eina reglu fremur en aðra þar sem fleiri en einnkostir koma til greina. Með hliðsjón af því verður ekki fallist á kröfu stefndaum frávísun málsins. Efnishlið málsins. Í janúar2002 fór fram útboð á vegum stefnda Ríkiskaupa fyrir hönd Vegagerðarinnar vegnasaltkaupa til rykbindingar. Fór opnun tilboða fram 31. janúar sama ár og bárustfjögur tilboð. Reyndist tilboðstefnanda lægst og sendi stefndi innkaupapöntun til stefnanda 11. febrúar samaár tilboðinu til staðfestingar. Stefnandi sá síðan um að flytja saltið tillandsins og skipa því upp í þær hafnir sem stefndi hafði óskað eftir. Íkjölfarið reis ágreiningur milli aðila um uppgjör vegna saltkaupanna og er málþetta risið út af því. Stefnandi hefur byggt mál sitt á því að þar sem kveðiðsé á um CIF skilmála í útboðslýsingunni hafi hann ekki borið ábyrgð á neinumþeim kostnaði sem féll til vegna afhendingar vörunnar eftir að skipið var komiðí viðkomandi hafnir. Hafi tilboð hans ekki miðast við það að saltið skyldiafhent í stórsekkjum enda hafi það ekki komið fram í skilmálum útboðsins.Kveðst stefnandi ekki kannast við að hafa fengið í hendur tilkynningu dagsetta23. janúar 2002, sem stefndi kveðst hafa sent honum með símbréfi, þar sem meðalannars kemur fram að saltið skyldi afhent í stórsekkjum til stefnda. Þvert ámóti hafi hann bókað athugasemd um þetta atriði í fundargerð á opnunarfundinum31. janúar sama ár. Hafi stefnandi aldrei samþykkt neina breytingu áútboðsskilmálunum og eiga þeir því að gilda óbreyttir gagnvart honum. Kostnaðursem fallið hafi á vöruna eftir afhendingu til stefnda hafi ekki veriðinnifalinn í tilboði stefnanda. Stefndi hefur meðal annars reist málatilbúnað sinn á þvístefnandi hafi átt að bera þann kostnað sem hann nú krefur stefnda um. Það komiskýrt fram í lið 1.3. í útboðslýsingunni að tilboð skuli innifela allan kostnaðbjóðanda af viðskiptunum hverju nafni sem hann nefnist, hvort sem um væri aðræða kostnað við uppskipun, sekki, sekkjun eða vöru- og vigtargjöld. Ennfremurhafi stefnanda verið ljóst að ekki hafi átt að afhenda saltið við hafnarbakkannán uppskipunar, heldur hafi átt að afhenda stefnda það í stórsekkjum. Þessu tilstuðnings kveðst stefndi vísa til tilkynningar sem send hafi verið öllumbjóðendum, þ. á m. stefnanda, með símbréfi þann 23. janúar 2002. Engarathugasemdir hafi hins vegar borist frá stefnanda um að einhver kostnaður stæðiút af í þeim tilboðsfjárhæðum sem lagðar voru til grundvallar. Í lið 1.4. í útboðslýsingunni frá janúar 2002er tekið fram að óskað sé eftir CIF tilboðum og skuli „miða viðsaltið komið á viðkomandi hafnir“. Þetta er síðan áréttað í lið 3. íútboðslýsingunni þar sem stendur feitletrað í sviga: „(Cif = cost-insurance andfreight)“. Samkvæmt skilgreiningu á CIF skilmálum felst í þeim að seljanda berað greiða kostnað við flutning vöru í höfn kaupanda. Inn í þeim kostnaði er meðalannars frakt, vátrygging vörunnar og ýmis aðflutningsgjöld. Af því leiðir aðkaupandi skal bera þann kostnað sem fellur til eftir að varan er komin íviðkomandi hafnir, m.a. kostnað við uppskipun og hafnargjöld. Íútboðslýsingunni er einnig að finna ákvæði í lið 1.3. þar sem segir að tilboðskuli „innifela allan kostnað bjóðanda af viðskiptunum hverju nafni sem hannnefnist, þ.m.t. virðisaukaskattur þar sem það á við“. Að mati dómsins eruákvæðin í liðum 1.3. og 1.4. ósamrýmanleg þar sem þau ganga í berhögg hvort viðannað. Samkvæmt almennum túlkunarreglum samningaréttar skal túlka umdeilanlegeða óljós samningsákvæði þeim aðila í óhag er einhliða stóð að samningu þeirra.Þar sem stefndi annaðist skilmálagerðina og ósamræmi er milli ákvæða ískilmálunum verður að túlka þá stefnanda í hag og leggja til grundvallar að CIFskilmálar hafi gilt. Óumdeilt er í málinu að stefndi sendi öllum bjóðendum,þ. á m. stefnanda, tilkynningu með símbréfi 23. janúar 2002 þar sem meðalannars kom fram að seljandi skyldi afhenda saltið í stórsekkjum. Því tilstuðnings má benda á staðfestingu símbréfssendingarinnar sem lögð hefur veriðfram í málinu. Hins vegar er alls óvíst hvort stefnanda barst þessi tilkynning,en hann hefur staðfastlega neitað því, og telst það því ósannað. Hvað sem þvílíður verður þó að leggja til grundvallar að stefnanda hafi verið efnitilkynningarinnar ljóst í síðasta lagi áður en tilboðin voru opnuð á fundinum31. janúar 2002. Þessu til staðfestingar er framburður Jóns RúnarsHalldórssonar fyrirsvarsmanns stefnanda fyrir dómi, en hann bar að tilkynninginhefði verið lesin upp á fundinum. Einu viðbrögð stefnanda voru þau aðbóka athugasemd í fundargerð um að umrædd tilkynning hefði ekki borist honum.Með því að aðhafast ekkert frekar verður að túlka háttsemi stefnanda með þeimhætti að hann hafi sætt sig við það að inni í tilboðsverði hans fælistkostnaður við að afhenda saltið í stórsekkjum til stefnda. Stefnandi hefur lagtfram í málinu sundurliðun á stefnufjárhæðinni. Þar kemur fram að kostnaður viðuppskipun var 3.960.250 krónur, vöru- og vigtargjöld 368.650 krónur og sekkirog sekkjun 3.504.000 krónur án virðisaukaskatts, en þar af nam kostnaður viðsekkjunina 2.044.912 krónum með virðisaukaskatti. Þessa síðastnefndu fjárhæðskal því stefnandi sjálfur bera. Í sömutilkynningu segir að kaupandi skili síðan tómum sekkjum gegn skilagjaldi. Aðmati dómara ber að túlka þessi orð með þeim hætti að auk þess að fela í sérkostnað við sekkjun saltsins hafi í tilboði stefnanda einnig falist verðsekkjanna. Í málinu liggur ekkert fyrir um afdrif sekkjanna og verður því ekkií máli þessu lagður dómur á það. Heildarverð sekkja auk kostnaðar við sekkjuner samtals 3.504.000 krónur án virðisaukaskatts, en þar af nam kostnaður viðsekkjunina 2.044.912 krónur með virðisaukaskatti. Verð sekkjanna er því2.317.568 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti (3.504.000 kr. * 24,5 % vsk. –2.044.912 kr. = 2.317.568 kr. (án virðisaukaskatts er þessi upphæð 1.861.500kr.)). Ber að lækka dómkröfu stefnanda sem því nemur. Eins og að framan hefur verið rakið skal kaupandi beraallan kostnað af vöru eftir að hún er komin í hans höfn ef skilmálarnir eruCIF, ef ekki er samkomulag um annað. Sá kostnaður sem meðal annars bættist viðeftir að varan var komin í höfn hjá stefnda var kostnaður við uppskipun ogvöru- og vigtargjöld. Stefndi hefur ekki reynt að sýna fram á að í margumræddritilkynningu frá 23. janúar 2002 hafi þessi kostnaður verið innifalinn. Meðhliðsjón af því sem og skilgreiningu á hugtakinu CIF skal stefndi dæmdur til aðgreiða stefnanda þann kostnað sem er að fjárhæð 4.328.900 krónur (uppskipun3.960.250 kr. og vöru- og vigtargjöld 368.650 kr.) eða samtals 5.389.481 krónuað meðtöldum virðisaukaskatti. Stefnda ber að greiða stefnanda dráttarvexti aftildæmdri fjárhæð mánuði eftir dagsetningu innheimtubréfs stefnanda til stefndasem dagsett var 20. maí 2003 og reiknast því dráttarvextir frá 20. júní samaár, sbr. 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Eftirframangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, semþykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. SveinnSigurkarlsson héraðsdómari dæmir mál þetta. Dó m s o r ð : Stefndi, Ríkiskaup, greiði stefnanda, Saltkaupum ehf.,5.389.481 krónu með dráttarvöxtum frá 20. júní 2003 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 í málskostnað.
Mál nr. 671/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á Vesturlandi hefur í dag krafist þess að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi í tvær vikur, eða til laugardagsins 17. október 2015, kl. 17:00. Þess er jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 3. október 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 14. október 2015 klukkan 17 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 408/2003
Leigusamningur Matsgerð Res Judicata
Héraðsdómur leysti úr ágreiningi um leiguverð á grundvelli matsgerðar sem leigusalinn Þ hafði lagt þar fram. Leigutakinn D hafði ekki freistað þess að fá þessum dómi hnekkt með áfrýjun en fór þess í stað fram á að dómkvaddir yrðu tveir menn til að skila yfirmatsgerð. Greiddi hann síðar leigu á grundvelli hinnar síðari matsgerðar en Þ krafðist þá leigu samkvæmt fyrrnefndum héraðsdómi. Spratt af þessu annað dómsmál. Var þá talið að yngri matsgerðin væri ekki yfirmatsgerð í skilningi ákvæða 64. gr. laga nr. 91/1991, heldur nýtt mat byggt á heimildarákvæði leigusamnings aðila um endurskoðun á samningskjörum. Kröfum Þ var hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. október 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi. Krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 102.117 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. desember 2001 til greiðsludags, að frádreginni innborgun að fjárhæð 48.258 krónur, sem greidd var 18. desember 2001. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í héraðsdómi er um að ræða ágreining málsaðila um túlkun á ótímabundnum leigusamningi 15. október 1982 um 1,3 hektara spildu úr landi jarðarinnar Sökku í Svarfaðardal fyrir refabú. Samkvæmt samningnum skyldi ársleiga vera 1.300 krónur, sem breyttist „í samræmi við landbúnaðarvísitölu upp frá því” og skyldi greiðast eigi síðar en 1. desember ár hvert. Þá var tekið fram að heimilt væri að krefjast endurskoðunar á samningskjörum að liðnum 10 árum frá dagsetningu samningsins. Stefndi keypti mannvirki á umræddri spildu 6. desember 1996 við nauðungarsölu, en í byrjun árs 1998 krafðist áfrýjandi endurskoðunar á leigufjárhæð. Ekki náðist samkomulag um þessa kröfu hans. Í máli milli sömu aðila var stefndi 28. mars 2000 dæmdur í héraðsdómi til að greiða 90.000 krónur í leigu vegna ársins 1998. Í því dómsmáli lagði áfrýjandi fram matsgerð dómkvadds manns frá 29. nóvember 1998, sem mat hæfilega ársleigu 90.000 krónur og skyldi fjárhæðin taka breytingum miðað við byggingarvísitölu. Stefndi mótmælti þeirri matsgerð efnislega, en krafðist hins vegar ekki yfirmats. Var niðurstaða dómsins um leigufjárhæð reist á framangreindri matsgerð. Tveimur dögum eftir að dómurinn var kveðinn upp móttók héraðsdómari beiðni stefnda um yfirmat og 19. apríl 2000 voru tveir menn dómkvaddir til verksins. Skiluðu þeir matsgerð 30. júní 2000 með þeirri niðurstöðu að árleg leiga skyldi vera 45.000 krónur að viðbættum breytingum samkvæmt byggingarvísitölu. Stefndi freistaði þess hins vegar ekki að fá dómi í hinu fyrra máli hnekkt með áfrýjun. Af gögnum málsins verður ekki með öruggum hætti ráðið um fjárhæð leigugreiðslna vegna áranna 1999 og 2000, en stefndi greiddi hins vegar leigu vegna ársins 2001 hinn 18. desember sama árs samkvæmt hinni nýju matsgerð. Í kjölfarið höfðaði áfrýjandi mál þetta til heimtu vangoldinna eftirstöðva leigu vegna ársins 2001 og reisir hann málatilbúnað sinn á hinni eldri matsgerð. Af því sem að framan er rakið um efni samnings málsaðila og lögskipti þeirra að öðru leyti verður ekki talið að líta beri á þá matsgerð, sem héraðsdómur lagði til grundvallar niðurstöðu sinni í hinum áfrýjaða dómi, sem yfirmatsgerð í skilningi ákvæða 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála heldur sem nýtt mat, byggt á heimildarákvæði leigusamningsins um endurskoðun á samningskjörum. Er þess þá einnig að gæta að málflutningur aðila fyrir Hæstarétti verður ekki skilinn á annan veg en þann að báðir telji að leigusamningur hafi að geyma heimild fyrir hvorn um sig til að krefjast árlega endurskoðunar leigugjalds. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Þorgils Gunnlaugsson, greiði stefnda, Dýrholti ehf., samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. júní 2003. Mál þetta, sem dómtekið var þann 22. maí sl., hefur Þorgils Gunnlaugsson, kt. 060132-4379, Sökku Svarfaðardal, Dalvíkurbyggð höfðað með stefnu birtri 14. október 2002 á hendur Dýrholti ehf., kt. 531296-2229, Dýrholti, Dalvíkurbyggð. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi greiði honum kr. 102.117,00,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 102.117,- frá 1. desember 2001 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að upphæð kr. 48.258,-. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Stefndi krefst þess jafnframt að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá fimmtánda degi eftir uppkvaðningu dómsins til greiðsludags. Málavextir eru þessir: Með kaupsamningi dagsettum 6. desember 1996 seldi Stofnlánadeild landbúnaðarins stefnda jarðeignina Dýrholt og var í samningnum tekið fram að eigninni fylgdu lóðarréttindi, 1,3 hektari lands úr jörðinni Sökku samkvæmt leigusamningi frá árinu 1982. Var stefnanda tilkynnt um söluna með formlegu bréfi Stofnlánadeildar þann 2. apríl 1997. Í leigusamningnum, sem dagsettur er þann 15. október 1982, segir að leigugjaldið skuli vera kr. 1.300,- á ári og leigufjárhæðin breytast í samræmi við landbúnaðarvísitölu frá 1983. Í leigusamningnum segir jafnframt að heimilt sé að endurskoða samningskjör að 10 árum liðnum frá dagsetningu samningsins. Ágreiningur hefur verið um upphæð leigunnar allt frá því að stefndi keypti jarðeignina Dýrholt. Með matsbeiðni dags. þann 14. ágúst 1998 óskaði stefnandi eftir því við Héraðsdóm Norðurlands eystra að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta hver væri eðlileg greiðsla fyrir afnot ofangreindrar landspildu á ársgrundvelli. Skipaður matsmaður, Stefán Skaptason, landbúnaðarráðunautur, skilaði matsgjörð sinni þann 29. nóvember 1998. Niðurstaða hans var að árlegt leigugjald skyldi vera kr. 90.000,- verðtryggt miðað við byggingarvísitölu í nóvember 1998, 231,0 stig. Stefnandi máls þessa stefndi stefnda til greiðslu leigugjalds vegna áranna 1997 og 1998 og byggði á fyrrnefndri matsgerð. Dómur féll í málinu í Héraðsdómi Norðurlands eystra þann 28. mars 2000. Í niðurstöðu dómsins kemur fram að aðeins sé fallist á greiðslu leigugjalds í samræmi við matsgerð vegna ársins 1998. Stefndi lagði fram beiðni um yfirmat dags. 24. mars 2000, sem móttekin var af Héraðsdómi Norðurlands eystra 30. mars 2000. Þar var þess óskað að dómkvaddir yrðu matsmenn til þess að skoða og meta hæfilega ársleigu fyrir umrædda landspildu. Voru þeir Jósavin Gunnarsson, byggingafulltrúi Eyjafjarðarsýslu og Ólafur G. Vagnsson, héraðsráðunautur, skipaðir yfirmatsmenn 19. apríl 2000. Lögmaður stefnanda lét við það tækifæri bóka, fyrir hönd umbjóðanda síns, að hann væri algjörlega mótfallinn dómkvaðningu matsmanna þar sem dómur hefði gengið í máli aðila varðandi landleiguna þar sem matsgerð áður skipaðs matsmanns hafi verið staðfest. Mótmælin ítrekaði lögmaðurinn með bréfi dags. þann 2. ágúst 2000. Yfirmatsmennirnir skiluðu matsgerð þann 30. júní 2000. Samkvæmt matsgerðinni fór matskoðun fram 29. júní 2000 og hafði báðum aðilum verið gert viðvart um matið með nokkrum fyrirvara. Þorgils Gunnlaugsson fulltrúi eiganda Sökku tilkynnti matsmönnunum að morgni þess dags að hvorki hann né lögmaður hans myndu mæta til matsskoðunarinnar, en nokkru áður hafði Þorgils komið til matsmannanna gögnum í málinu sem hann taldi rétt að þeir kynntu sér. Mættur við matsskoðunina var Skarphéðinn Pétursson fyrir hönd stefnda. Við matsskoðun voru allar aðstæður skoðaðar eins vel og þurfti, m.a. nánasta umhverfi og reyndu matsmenn að gera sér grein fyrir áhrifum starfsemi stefnda á það. Matsmenn kynntu sér einnig leigu á landi til ýmiss konar starfsemi en lítið var um raunhæfar viðmiðanir hvað varðaði hliðstæða starfsemi. Niðurstaða yfirmatsmanna var sú að árleg leiga eftir umrædda lóð skyldi vera kr. 45.000,-. Skyldi leigan verðtryggð miðað við byggingarvísitölu í júní 2000, 244,4 stig. Eftir að yfirmatsgerðin lá fyrir tilkynnti stefndi stefnanda að hann teldi að leigugjaldið ætti að vera samkvæmt yfirmatsgerð og hefur félagið greitt leigugjald vegna 2001 í samræmi við það. Stefnandi telur hins vegar að leigugjald eigi að vera í samræmi við mat það sem fór fram árið 1998. Málsástæður og lagarök stefnanda: Stefnandi byggir kröfu sína á leigusamningi dags. 15. október 1982 og matsgerð dags. 29. nóvember 1998 vegna leigugjalds á 1,3 ha lóðar úr jörðinni Sökku í Svarfaðardal fyrir árið 2001. Reikningur vegna leigugjalds fyrir árið 2001 að fjárhæð kr. 102.117,- var gefinn út 1. desember 2001 og var gjalddagi hans sama dag. Inn á skuldina segir stefnandi hafa verið greidda innborgun þann 18. desember 2001 að fjárhæð kr. 48.258,-. Stefnandi telur að leggja beri matsgerð Stefáns Skaptasonar til grundvallar þar sem sú matsgerð hafi verið staðfest með dómi sem kveðinn var upp 28. mars 2000. Ekki hafi verið heimilt að kveðja til yfirmatsmenn til að hnekkja niðurstöðu dómsins. Bendir stefnandi jafnframt á að stefndi hafi ekki mótmælt matsgerðinni og að honum hafi þá þegar borið að biðja um yfirmat til að fá því mati hnekkt, ef hann hafi ekki sætt sig við matsgerðina. Stefnandi heldur því jafnframt fram að greiðsla fyrir árið 2000 hafi verið í samræmi við matsgerðina. Þá heldur stefnandi því fram að einungis sé hægt að endurskoða leigusamning aðila á 10 ára fresti. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, sbr. og 5., 6. og 28. gr. laga 39, 1922 og um gjalddaga kröfunnar til meginreglu 12. gr. sömu laga. Til stuðnings málskostnaðarkröfu vísar stefnandi til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála og til III. kafla laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum vegna kröfu um vexti og vaxtavexti. Málsástæður og lagarök stefnda: Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að leigugjald fyrir árið 2001 sé að fullu greitt en félagið hafi greitt stefnanda kr. 48.258,- þann 18. desember 2001. Fjárhæð þessi sé í samræmi við yfirmatsgerð dags. 30. júní 2000. Stefndi byggir á því að leggja eigi yfirmatsgerðina til grundvallar við ákvörðun á leigugjaldi vegna jarðeignarinnar Dýrholts. Það liggi fyrir að beiðni stefnda um yfirmat hafi verið lögð fram með lögmætum hætti. Héraðsdómur Norðurlands eystra hafi tekið beiðnina fyrir þann 19. apríl 2000 og lögmenn beggja aðila mætt við þinghaldið. Dómkvaddir hafi verið hæfir og óvilhallir menn, þeir Ólafur Vagnsson, héraðsráðunautur og Jósavin Gunnarsson, byggingarfulltrúi Eyjafjarðarsýslu. Stefndi segir ekkert fram komið í málinu sem geti með einhverju móti rýrt sönnunargildi matsgerðar yfirmatsmannanna og megi í því sambandi vísa til þess að stefnandi hafi ekki séð ástæðu til að kæra dómkvaðningu yfirmatsmanna. Telur stefndi því að leggja eigi yfirmatið til grundvallar varðandi leigufjárhæðina og sýkna félagið af kröfum stefnanda með vísan til þess að leigugjaldið sé að fullu greitt. Hvað varðar leigugreiðslur fyrir árið 2000 þá mótmælir stefndi því að greitt hafi verið fyrir það ár samkvæmt undirmatsgerðinni en engin gögn styðji fullyrðingu stefnanda um að svo hafi verið. Stefndi heldur því fram að dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra frá 28. mars 2000 hafi ekki „res judicata“ áhrif á málsókn hans nú, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Ekki sé um sama sakarefni að ræða þar sem krafa í fyrrgreindu máli sé ekki hin sama og stefnandi krefst nú. Stefnandi hafi byggt kröfur sínar í dómi 28. mars 2000 á leigugjaldi fyrir árin 1997 og 1998 og ekki verði séð af dómsorðum eða dómsforsendum í þeim dómi að krafist sé þessarar sömu leigugreiðslu til framtíðar. Í máli þessu sé hins vegar gerð krafa um greiðslu leigugjalds fyrir árið 2001, eftir að yfirmat hafði hnekkt fyrri matsgerð sem stefnandi byggði á í fyrra dómsmáli aðila. Stefndi mótmæli þeirri málsástæðu stefnanda að í kröfu stefnda felist að dómi þeim sem féll 28. mars 2000 og byggði á fyrri matsgerð sé hnekkt með yfirmati, enda firri sá dómur stefnda ekki rétti til að leita yfirmats. Stefndi kveðst mótmæla þeirri málsástæðu stefnanda að eingöngu megi endurskoða leigusamning aðila máls á 10 ára fresti og bendir á ákvæði í leigusamningi aðila máls, dags. 15. október 1982, þar sem fram kemur að samningsaðilum sé heimilt að krefjast endurskoðunar að 10 árum liðnum frá dagsetningu samningsins. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, sérstaklega til ákvæða laga nr. 7, 1936 um gildi loforða og ákvæða laga nr. 39, 1922 um lausafjárkaup per analogiam um réttindi og skyldur aðila að kaupsamningi. Jafnframt vísar stefndi til jarðalaga nr. 65, 1976 og laga um nauðungarsölu nr. 90, 1991. Þá vísar stefndi til almennra reglna fasteignakauparéttar. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991. Niðurstaða: Samkvæmt leigusamningi sem dagsettur er þann 15. október 1982 skal leigugjald fyrir afnot af 1,3 hektara landspildu úr jörðinni Sökku, Svarfaðardal vera kr. 1.300,- á ári og breytist leigufjárhæðin í samræmi við landbúnaðarvísitölu frá 1983. Í leigusamningnum segir jafnframt að heimilt sé að endurskoða samningskjör að 10 árum liðnum frá dagsetningu hans. Í matsgerð Stefáns Skaftasonar, landbúnaðarráðunautar, dags. 29. nóvember 1998, kemur fram það álit matsmannsins að leiguverð skuli vera kr. 90.000,- á ári fyrir umrædda landspildu, verðtryggt miðað við byggingarvísitölu í nóvember 1998 sem var 231,0. Þann 28. mars 2000 féll dómur í máli stefnanda gegn stefnda fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra þar sem dómurinn komst að þeirri niðurstöðu að leiguverð fyrir árið 1998 skyldi fara eftir fyrrgreindri matsgerð frá 29. nóvember 1998. Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91, 1991 er dómur bindandi um úrslit sakarefnis milli aðila um þær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til. Í 2. mgr. 116. gr. sömu laga segir að krafa sem hefur verið dæmd að efni til verði ekki borin aftur undir sama eða hliðsettan dómstól. Nýju máli um slíka kröfu skal vísað frá dómi. Forsenda þess að dómur hafi res judicata áhrif í síðara dómsmáli er að um sama sakarefni sé að ræða, sem felur í sér að sjálf krafan, málsgrundvöllurinn, málsatvikin og málsástæðurnar eru hin sömu í báðum dómsmálunum. Í fyrra dómsmáli aðila var gerð krafa um greiðslu leigugjalds fyrir árin 1997 og 1998 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt matsgerð dags. 19. nóvember 1998. Í þessu máli er krafist leigugreiðslu vegna leigu fyrir árið 2001 á grundvelli yfirmatsgerðar dags. 30. júní 2000. Er því ljóst að ekki er um sömu kröfur né málsástæður að ræða. Eins og áður hefur verið rakið óskaði stefndi eftir því við Héraðsdóm Norðurlands eystra að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til þess að skoða og meta hæfilega árlega leigu á umræddri landspildu. Jósavin Gunnarsson, byggingafulltrúi Eyjafjarðarsýslu og Ólafur G. Vagnsson, héraðsráðunautur, skipaðir yfirmatsmenn skiluðu matsgerð sinni dags. 30. júní 2000. Niðurstaða yfirmatsmanna var sú að árleg leiga fyrir umrædda lóð skyldi vera kr. 45.000,-, verðtryggð miðað við byggingarvísitölu í júní 2000, 244,4 stig. Téðir yfirmatsmenn, þeir Ólafur Vagnsson og Jósavin Gunnarsson, komu fyrir dóm og staðfestu matsgerð sína. Í máli þeirra kom fram að þeir hefðu við mat sitt skoðað leigusamninga vegna lands undir loðdýrabú, en hins vegar væri sjaldgæft að loðdýrabú væru reist á leigujörðum, því hefðu þeir ekki haft hliðstæð tilvik til samanburðar. Umrædd landspilda væri ekki hliðstæð t.d. sumarbústaðarlöndum vegna þeirra umhverfisáhrifa sem loðdýrabú hefðu. Kváðust yfirmatsmenn hafa tekið mið af þeirri atvinnustarfsemi sem fram færi á landspildunni og að umhverfisáhrif hennar gætti utan lóðamarka. Yfirmatsmenn hefðu reynt að meta verðmæti eignarinnar og reikna út vaxtaprósentu sem væri eðlilegt leiguverð fyrir umrædda spildu. Yfirmatsmaðurinn Ólafur Vagnsson sagði að verðmætamat jarða væri almennt lágt í dag m.a. vegna mikils framboðs þar sem búskapur hefði dregist umtalsvert saman síðustu áratugi. Hér væri um að ræða óræktað land en vegna þeirra umhverfisáhrifa sem loðdýrabú hefðu væri leiguverðið hærra en ef aðeins um óræktaða landspildu væri að ræða. Af ákvæði 64. gr. laga nr. 91, 1991 leiðir að yfirmat er að jafnaði sterkara sönnunargagn en undirmat. Eins og rakið hefur verið að framan rökstuddu hinir dómkvöddu yfirmatsmenn niðurstöðu sína nokkuð ítarlega fyrir dómi. Eru á matsgerðinni ekki neinir þeir gallar er rýra sönnunargildi hennar. Að þessu athuguðu og að öllu framangreindu töldu er það niðurstaða dómsins að leggja beri matsgerðina til grundvallar við úrlausn málsins. Að fenginni ofangreindri niðurstöðu liggur fyrir að leigugreiðsla sú, sem um er deilt í máli þessu, er að fullu greidd. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til úrslita málsins þykir rétt að dæma stefnanda til greiðslu málskostnaðar, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91, 1991, er hæfilega þykir ákveðinn kr. 150.000,-. Þarflaust er að kveða á um skyldu stefnda til greiðslu dráttarvaxta af dæmdum málskostnaði í dómsorði vegna ákvæðis 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Dóm þennan kvað upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Dýrholt ehf., skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Þorgils Gunnlaugssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda kr. 150.000,- í málskostnað.
Mál nr. 681/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 23. desember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 253/2009
Kærumál Farbann Sératkvæði
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði áfram bönnuð för úr landi á grundvelli 1. mgr. 100 gr. laga nr. 88/2008, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram farbanni allt til föstudagsins 12. júní 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði gert að setja tryggingu fyrir því að hann mæti og gefi skýrslur hjá lögreglu allt til 12. júní 2009 klukkan 16. Að því frágengnu krefst varnaraðili þess að farbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2009 var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til 15. maí 2009 klukkan 16. Með dómi Hæstaréttar 13. sama mánaðar í máli nr. 226/2009 var úrskurði héraðsdóms breytt og varnaraðila í stað gæsluvarðhalds gert að sæta farbanni til sama tíma. Fallast má á með sóknaraðila að fram sé kominn sá áskilnaður sem gerður er í 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., laga nr. 88/2008 um að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að varnaraðili hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Þá liggur fyrir að hann kom hingað til lands sem ferðamaður. Eru uppfyllt skilyrði b. liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., laganna. Sérstaka skyldu ber til að hraða rannsókn og meðferð sakamála, þar sem sakborningur sætir þvingunaraðgerð, en samkvæmt gögnum málsins er rannsókn lögreglu lokið og einungis er eftir að taka ákvörðun um saksókn. Talið verður að enn séu fyrir hendi skilyrði farbanns þann tíma sem ákveðinn var í hinum kærða úrskurði. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hans, verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari sem kom til Íslands sem ferðamaður. Farbann felur í sér alvarlega skerðingu á frelsi hans sem meðal annars hindrar hann í að komast heim til sín. Samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þurfa að vera fyrir hendi skilyrði gæsluvarðhalds samkvæmt 1. eða 2. mgr. 95. gr. laganna til þess að taka megi kröfu um farbann til greina. Meðal skilyrða sem þar greinir er að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að sakaður maður hafi gerst sekur um þá háttsemi sem um ræðir. Svo sem fram kemur í atkvæði meirihluta dómenda er rannsókn lögreglu nú lokið. Fyrir liggur í málinu að varnaraðili hafði kynmök við kæranda sem hún að eigin sögn skynjaði að fullu meðan á þeim stóð. Hún kveðst hins vegar hafa talið að hún væri að eiga kynmök við annan mann. Felast sakargiftir á hendur varnaraðila í því að hann hafi nýtt sér þessa ætluðu villu kæranda til að geta átt kynmökin við hana. Ég tel ekki unnt að fallast á með sóknaraðila að af rannsóknargögnum megi draga þá ályktun að rökstuddur grunur í skilningi 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé fyrir hendi um slíkt brot varnaraðila. Tel ég því að ekki séu fyrir hendi skilyrði til að fallast á kröfu sóknaraðila og að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi.
Mál nr. 222/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Fallist var á kröfu L um að X yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogasonhæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. apríl 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. apríl 2017 þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. apríl 2017klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, til vara að farbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds,en að því frágengnu að varðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst þess aðallegaað varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 2. maí 2017,en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.Aðalkrafa sóknaraðila er samaefnis og sú krafa sem hann hafði uppi í héraði. Þessi kröfugerð fyrirHæstarétti er sóknaraðila heimil samkvæmt 4. mgr. 199. gr., sbr. 4. mgr. 195.gr. laga nr. 88/2008.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður fallist á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum c.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verði gert að sætagæsluvarðhaldi. Með hliðsjón af þessum grundvelli varðhaldsins eru á hinnbóginn ekki efni til að marka því skemmri tíma en sóknaraðili hefur krafist.Verður krafa sóknaraðila því tekin til greina á þann veg sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Varnaraðili, X, sæti áframgæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 2. maí 2017 klukkan 16.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. apríl 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að X, kennitala [...], [...] verðigert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 2. maí 2017, klukkan 16:00.Krafan er reist á c. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Lögreglustjóri telur að kærði sé undir grun umbrot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Kærði mótmælir kröfu lögreglustjóra. Hann krefst þessað kröfunni verði hafnað. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinukemur fram að kærði hafi verið handtekinn 27. mars síðastliðinn og úrskurðaðurdegi síðar í gæsluvarðhald til dagsins í dag á grundvelli rannsóknarhagsmuna,sbr. málið númer R-175/2017. Kærði sé nú undir sterkum grun um eftirtalinfjársvikabrot: Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Þann 8. mars síðastliðinn kærði aðili kærða fyrir fjársvik. Kvaðsthún hafa greitt kærða 300.000 krónur 14. febrúar síðastliðinn sem fyrirframgreidda leigu vegna marsmánaðar fyrir einbýlishúsið að A í Njarðvík. Kærandihefði séð auglýsingu kærða á Bland.is um leigu á húsnæðinu. Jafnframt hefðikærði krafist 900.000 króna í tryggingu sem kærandi hefði ekki greitt. Ekkerthefði orðið úr leigunni. Kærandi hefði verið í samskiptum við kærða með tölvuog síma um afhendingu og frekari greiðslur, þar sem kærði virðist beitablekkingum til að hafa fé út úr kæranda vegna húsnæðisins. Hefði kærandi lagtfram gögn um samskipti við kærða máli sínu til stuðnings. Kærandi kvaðst hafaverið í sambandi um endurgreiðslu og kærði hafi lofað en ekkert greitt tilbaka. Hefði félag á vegum kærða, B ehf., gert samning um kaup á ofangreindrieign, sem greiða átti í júní 2017, en félagið hafi ekki haft heimild til aðframleigja eignina. Að mati lögreglu hafi kærði gefið ótrúverðugar skýringar ámálinu. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá 23. marssíðastliðinn vegna sama húsnæðis að A í Njarðvík. Í málinu kveðst kærandi hafagreitt kærða um 1.328.000 krónur inn á bankareikning B ehf., 900.000 krónur 14.febrúar síðastliðinn og 428.000 krónur 17. febrúar, það er þriggja mánaða leiguog tryggingu fyrir sama húsnæði. Kærandi kvaðst hafa séð auglýsingu á Bland.is.Kærandi hefði svo fengið símtal frá réttmætum eiganda húsnæðisins þar sem hannbar að kærði væri ekki réttmætur eigandi og hefði ekki heimild til að leigjahúsnæðið. Kærði sé undir sterkum grun um að hafa svikið út fyrrnefnda upphæðmeð blekkingum, en því neiti kærði og gefi ótrúverðugar skýringar. Mál lögreglu nr. [...]. Fjársvik. Kæra frá 28. marssíðastliðinn, þar sem kært sé fyrir fjársvik vegna húsnæðis í A, sem kærandihafi leigt án heimildar. Kærandi kveðst hafa komist í samband við kærða gegnumBland.is, þar sem húsnæðið hafi verið auglýst og hafa greitt kærða í tvígangvegna leigu á ofangreindu húsnæði, 300.000 krónur 14. febrúar síðastliðinn semtryggingu og 300.000 krónur 10. mars síðastliðinn. Hafi fjármunirnir veriðmillifærðir á félag skráð á kærða, B ehf. Kveðst kærandi ekki hafa fengið lykilog ítrekað reynt að ná tali af kærða vegna þess. Þegar kærandi hafi náðsambandi við kærða kvað hann leiguna vera 600.000 krónur og ætlaður samningurhafi verið óundirritaður af hálfu kærða. Kærði sé undir sterkum grun umfjársvik fyrir að hafa með blekkingum svikið út 600.000 krónur. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra eiganda A frá23. mars, en þar er kærði grunaður um að hafa svikið út í mars 2017 900.000krónur vegna sama húsnæðis, sem hann framleigði án heimildar. Samskiptin viðkærða hafi byrjað með þeim hætti að fyrirtækið B ehf. hafi gert kauptilboð íeignina A 8. desember 2016, sem hafi verið tekið. Greiða hafi átt með einnigreiðslu við kaupsamning í síðasta lagi 3. mars 2017. Þangað til hafi félagiðætlað að leigja húsið frá 3. janúar 2017. Leigan hafi átt að vera 260.000krónur á mánuði og 10. janúar síðastliðinn hafi verið greiddar 144.000 krónur.Þann 20. febrúar síðastliðinn hafi verið greiddar 205.000 krónur. Þann21. mars síðastliðinn hafi kærandi farið, ásamt eiginmanni sínum, að A og séðeinhverja inni í húsinu. Að sögn kærandahafi hann hringt í kærða og þá hafi hann sagst vera í New York. Samkvæmtupplýsingum kæranda hafi komið í ljós að Pólverjar [sic.] höfðu leigt eigninatil tveggja ára og hafi þeir greitt 900.000 krónur fyrirfram til kærða semtryggingu, sbr. fyrri kæru, mál númer [...]. Samkvæmt upplýsingum kæranda hafiPólverjarnir verið hræddir og hafi kærði haft í hótunum við þá. Hafði kærðiverið búinn að segja þeim að ef einhver myndi koma ættu þeir að segjast veravinir hans sem væru að vinna að lagfæringum á húsinu. Samkvæmt kæranda hafi húnrætt við Pólverjana, kynnt þeim stöðunaog þeir hafi sagt henni að þeir hafi skrifað undir leigusamning og hafi veriðbúnir að vera í húsinu í mánuð. Strax um kvöldið hafi þeir komið heim tilkæranda og hafi leigusamningur þeirra verið ljósritaður og málin rædd. Kærandisagðist vera búinn að skipta um skrá að húsinu. Kærandi kvaðst hafa riftleigusamningi við kærða/B ehf. 21. mars síðastliðinn. Það sésterkur rökstuddur grunur lögreglu að með þessu móti hafi kærði svikið útfjármuni með blekkingum með því að leigja sama húsnæði án heimildar að A á samatímabili, þremur aðilum í því skyni að afla sér ávinnings. Telst þetta varðavið 248. gr. almennra hegningarlaga. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá 23. marssíðastliðinn. Þar sé kærði grunaður um að hafa leigt íbúð að C í Hafnarfirði19. október síðastliðinn. Kærandi hafi séð auglýsingu á Bland.is og skoðaðíbúðina, og hitt þar aðila sem hafi kynnt sig sem D. Daginn eftir hafi húngreitt 700.000 krónur til kærða sem tryggingu, en kærði hafði boðið íbúðina meðskilyrði um tryggingu. Hafi kærandi fengið lykla og íbúðina afhenta. Síðar hafikomið í ljós við þinglýsingu leigusamnings að íbúðin hafi verið í eigu E ehf.og hafi komið fram að kærði hafi ekki haft umboð til leigja íbúðina. Félagið Behf. hafi leigt íbúðina og ekki staðið við neitt og hafi átt að bera aðilannút. Kærði hafi því svikið út nefnda fjárhæð með blekkingum og kynnt sig semleigusala. Samkvæmt upplýsingum kæranda hafi hún verið í samskiptum við kærðaum að hann endurgreiddi og hafi hann lofað greiðslu en ekkert orðið úr því.Kærði hafi gefið ótrúverðugar skýringar á málinu, en viðurkenni að hafamóttekið 700.000 krónur. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kærði sé kærði grunaður um að hafa meðblekkingum svikið út úr aðila leigugreiðslur vegna húsnæðis að F og G íKópavogi að fjárhæð 1.350.000 krónur, en málið hafi verið kært til lögreglu 20.október 2016. Kærandi hafi greitt 1.000.000 króna sem hafi veriðfyrirframgreidd leiga vegna F. Kærði hafi játað að hafa móttekið upphæðinavegna leigu eignarinnar. Kærði virðist ekki hafa haft umboð til að leigja G, ensú eign hafi verið í eigu þriðja aðila. Kærði hefði verið starfsmaðurfasteignasölunnar [...] og [...], en hætt þar störfum. Svo virtist sem kærðihafi útbúið samninga í nafni [...]. Kærði neiti sök, en gefi ekki trúverðugar skýringar. Eldrimál frá 2015, en kærði hafi þá verið á reynslulausn (2. mars 2014, 495 dagaeftirstöðvar, sem hafi lokið 2. mars 2016), sbr. sakavottorð og ákvörðun umreynslulausn. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá 20. mars2015. Kærði sé kærði grunaður um að hafa svikið aðila með því að auglýsa ávefsíðunni „Bland“ Iphone 6 + síma til sölu, oghafi kærandi greitt inn á reikning kærða í Íslandsbanka 105.000 krónurmeð þremur greiðslum. Kærandi hafi aldrei fengið símann afhentan þrátt fyrir aðkærði hafi lofað að endurgreiða andvirðið. Kærði geti ekki gefið viðhlítandiskýringar á þessu. Ekki hafi náðst í kærða, þar sem hann virðist hafa verið íútlöndum, en málið hafi verið kært í maí 2015. Kærði geti ekki gefiðviðhlítandi skýringar á málinu. Mál lögreglu númer[...].Fjársvik. Kæra frá 13. maí 2015. Kærði sé grunaður um að hafa svikið aðila meðþví að auglýsa á vefsíðunni „Bland“ Samsung síma til sölu, en kærandi hafigreitt kærða 90.000 krónur með því að leggja andvirði símans inn á reikningkærða, en kærandi hafi aldrei fengið símann afhentan. Ekki hafi náðst í kærða,en málið hafi verið kært í júlí 2015. Kærði geti ekki gefið viðhlítandiskýringar á þessu. Ætlað sakarefni sé talið varða við 248. gr. almennrahegningarlaga. Í málumþessum hafi kærði meðal annars verið í tölvu-, net- og símasamskiptum viðkærendur, þar sem hann beiti blekkingum og þar sem hann lofi meðal annars aðgreiða til baka umræddar greiðslur. Lögreglatelji vera sterkan rökstuddan grun um að kærði hafi svikið út fé af aðilum meðblekkingum og því sé nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi til að lögreglageti lokið málum með útgáfu ákæru og með meðferð málsins fyrir dómi. Um sé aðræða fjársvik sem beinist að fólki sem oft sé í erfiðri aðstöðu vegna erfiðsleigumarkaðar. Það sé mat lögreglu að um sé að ræða brotahrinu, sem þurfi aðstöðva og því sé nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi til að lögregla getilokið málum á kærða. Kærði sé undir sterkumrökstuddum grun um aðild að málunum samkvæmt gögnum málsins og framburði vitna.Kærði hafi áður komið við sögu lögreglu í tengslum við fjársvik og hafi hannhlotið dóma vegna fjársvika hér á landi og í Danmörku. Það sé því brýnt meðvísan til alls framanritaðs og gagna málsins að öðru leyti að kærða verði meðvísan til c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála gert aðsæta gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 2. maí 2017 kl. 16.00. Með vísantil brotaferils kærða á undanförnum vikum sé það mat lögreglustjóra aðyfirgnæfandi líkur séu á því að kærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hannfrjáls ferða sinna en nauðsynlegt sé að ljúka sem fyrst þeim málum sem séu tilmeðferðar hjá lögreglu og dómstólum. Er þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Samkvæmt gögnum málsins er kærði undir rökstuddum grunum fjölda hegningarlagabrota. Þá liggur fyrir að kærði á að baki nokkurnsakarferil og hefur í þrígang hlotið dóma fyrir brot gegn 248. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Hlaut kærði reynslulausn [...] 2014 í tvö ár á 495daga eftirstöðvum refsingar samkvæmt tveimur dómum, uppkveðnum [...] og [...]2013. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu er rakinn brotaferillkærða á árunum 2015, 2016 og 2017. Við brotum þessum liggur fangelsisrefsing efsök sannast. Með vísan til greinargerðar lögreglustjóra og gagna málsins þykirkominn fram rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi semfangelsisrefsing er lögð við og að ætla megi að hætta sé á að kærði muni haldaáfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Er því fallist á það meðlögreglustjóra að skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferðsakamála séu uppfyllt. Er krafa um gæsluvarðahald því tekin til greina með þeimhætti sem nánar greinir í úrskurðarorði. Þykir réttlætanlegt að markavarðhaldinu skemmri tíma en krafist er, sérstaklega að því gættu að kærði hefursetið í gæsluvarðhaldi frá 28. mars síðastliðinn á grundvelli a. liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008.Jón Höskuldsson héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 21. apríl 2017, klukkan 16:00.
Mál nr. 394/2016
Virðisaukaskattur Áfrýjun Skattur Vararefsing Sekt
B var sakfelldur fyrir meiriháttar brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því hafa sem eini stjórnarmaður og eigandi B ehf. látið hjá líða að skila virðisaukaskattsskýrslum og standa skil á þeim skatti vegna nánar tilgreindra tímabila. Var refsing B ákveðin fangelsi í eitt ár en fullnustu hennar frestað og skyldi hún falla niður að liðnum þremur árum héldi hann almennt skilorð. Þá var B dæmdur til að greiða 83.000.000 króna sekt í ríkissjóð og skyldi eins árs fangelsi koma í stað sektarinnar yrði hún ekki greidd.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefstþess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verðisýknaður en að því frágengnu að refsing verði milduð.ITildrög málsinseru þau að með bréfi 8. mars 2013 vísaði ríkisskattstjóri tilskattrannsóknarstjóra skattskilum Benedikts Sveinssonar ehf. og ByggingafélagsinsFjarðar ehf. Laut málið að því að síðarnefnda félagið hafði á árunum 2011 og2012 gefið út reikninga á hendur því fyrrnefnda, en ríkisskattstjóri taldi alltbenda til að þeir væru tilhæfulausir og eingöngu gefnir út til að myndainnskatt í uppgjöri á virðisaukaskatti. Þessari rannsókn laukskattrannsóknarstjóri með skýrslu 7. október 2014.Á þeim tíma er máliðvar til meðferðar hjá skattrannsóknarstjóra var bú Byggingafélagsins Fjarðar ehf.tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði 11. apríl 2013. Ákærði hafði frástofnun félagsins 31. janúar 2006 verið eini stjórnarmaður þess og eigandi allshlutafjár. Samkvæmt vottorði hlutafélagaskrár var enginn skráðurframkvæmdastjóri félagsins, en ákærði mun hafa stýrt daglegri starfsemi þess.Með bréfi skattrannsóknarstjóra22. október 2014 var ákærða tilkynnt að rannsókn á skattskilumByggingafélagsins Fjarðar ehf. hefði leitt í ljós að ekki hefðu verið staðinskil á virðisaukaskattsskýrslum félagsins á tilteknu tímabili, auk þess semsölureikningar hefðu verið gefnir út í nafni þess á árunum 2011 og 2012 að þvíer virtist í þeim eina tilgangi að mynda innskatt hjá Benedikt Sveinssyni ehf. Fjárhæðþessara reikninga nam samtals 204.680.530 krónum, en þar af varvirðisaukaskattur að fjárhæð 41.588.475 krónur. Var ákærða tilkynnt aðfyrirhugað væri að taka ákvörðun um refsimeðferð málsins en áður en það yrðigert var honum veittur frestur til að tjá sig. Eftir að ákærði hafði gert þaðmeð bréfi 12. nóvember 2014 vísaði skattrannsóknarstjóri málinu til lögreglu10. febrúar 2015. Sama dag var ákærða send tilkynning um þá ákvörðun. Málið varsíðan höfðað með ákæru 28. september sama ár.IISamkvæmt 2. mgr.199. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal dómfelldur maður lýsa yfiráfrýjun héraðsdóms í bréflegri tilkynningu til ríkissaksóknara þar sem meðalannars skal tekið nákvæmlega fram í hverju skyni áfrýjað sé og hvaða dómkröfurséu gerðar. Í kjölfarið gefur ríkissaksóknari út áfrýjunarstefnu þar sem meðalannars skal greina hver áfrýi dómi og nákvæmlega í hverju skyni það sé gert,sbr. c. lið 2. mgr. 201. gr. sömu laga.Í tilkynninguákærða um áfrýjun 13. maí 2016 kom fram að áfrýjað væri í því skyni að hnekkjaniðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu. Dómkröfur hans væru aðallega sýkna en tilvara að refsing yrði milduð. Þessi kröfugerð var síðan tekin upp íáfrýjunarstefnu 17. maí sama ár. Krafa ákærða um að málinu yrði vísað fráhéraðsdómi kom fyrst fram í greinargerð hans til réttarins. Hún kom því fram ofseint og kemst ekki að í málinu. Þá eru engir þeir annmarkar á meðferð málsinshjá lögreglu eða saksókninni sem valdið geta því að málinu verði vísað frá dómián kröfu.IIIEins og áðurgreinir var ákærði eini stjórnarmaður og eigandi Byggingafélagsins Fjarðar ehf.Þá hefur ákærði fyrir dómi gengist við því að hafa annast daglega starfsemifélagsins, þar með talið reikningsgerð og uppgjör á virðisaukaskatti. Að þessu gættuhvíldi sú skylda á honum að skila virðisaukaskattsskýrslum og standa skil á þeimskatti, sbr. 44. gr. laga nr. 138/1994.Af gögnummálsins verður ráðið að ekki var skilað virðisaukaskattsskýrslum vegna félagsinsá tímabilunum september til október og nóvember til desember 2011 og septembertil október 2012. Virðisaukaskattskýrslum vegna tímabilanna janúar til febrúar,mars til apríl, maí til júní og júlí til ágúst 2012 var hins vegar skilað 23.október það ár, en frestur til að skila skýrslum er fimmti dagur annars mánaðareftir lok uppgjörstímabils, sbr. 2. mgr. 24. gr. laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Þá liggur fyrir að ekki var staðið skil á skattinum, en samtalsnam hann á þessu tímabili 41.588.475 krónum vegna fyrrgreindra reikninga áhendur Benedikt Sveinssyni ehf. Að teknu tilliti til innskatts að fjárhæð100.359 krónur bar að standa skil á mismuninum að fjárhæð 41.488.116 krónur,eins og miðað var við í ákæru. Með því að skila ekki á lögmæltum tímavirðisaukaskattsskýrslum og virðisaukaskatti, sem bar að innheimta í starfsemifélagsins, hefur ákærði gerst brotlegur við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988með síðari breytingum. Þegar litið er til fjárhæða verða brotin talin meiriháttar og því verða þau einnig heimfærð til 1. mgr. 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Í þessu tilliti getur engu breytt þótt ákærði teljifélagið hafa átt inneign við uppgjör virðisaukaskatts á öðru tímabili, sbr. 1.mgr. 15. gr. laga nr. 50/1988, vegna reiknings á hendur því 30. desember 2008.Leiðir þetta þegar af þeirri ástæðu að félagið var ekki á virðisaukaskattskráfyrr en 1. mars 2010, en ekki verður talinn til innskatts virðisaukaskattur afaðföngum sem keypt eru fyrir skráningardag, sbr. 1. gr. reglugerðar nr.192/1993 um innskatt. Þá verður ekki fallist á það með ákærða að rannsóknmálsins sé áfátt með tilliti til frekari innskatts á því tímabili sem ákærantekur til, en ákærði hefur frá upphafi rannsóknar málsins haft alla möguleika áað leggja fram og vísa til gagna varðandi rekstur félagsins. Í þeim efnum ber aðhafa í huga skyldur hans samkvæmt viðeigandi lögum til að skila skýrslum,byggðum á réttum reikningum og gögnum. Eins og greinirí hinum áfrýjaða dómi hefur ákærði ekki áður sætt refsingu. Verður refsing hansákveðin fangelsi í eitt ár, en fullnusta hennar verður bundin skilorði á þannveg sem í dómsorði greinir. Einnig ber að dæma ákærða til greiðslu fésektar semverður ákveðin 83.000.000 krónur að teknu tilliti til lögbundins lágmarkshennar í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Um vararefsingu fer eins og ídómsorði segir.Ákvæði héraðsdómsum sakarkostnað verður staðfest.Ákærða verðurgert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjandasíns sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, Benedikt Sveinsson, sæti fangelsi í eitt ár.Fullnustu refsingarinnar skal frestað og falli hún niður að þremur árum liðnumfrá uppsögu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940.Ákærði greiði 83.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innanfjögurra vikna frá uppsögu dómsins en sæti ella fangelsi í eitt ár. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 674.067 krónur,þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Oddgeirs Einarssonarhæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjaness 18. apríl 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 21.mars sl., er höfðað með ákæru sérstaks saksóknara samkvæmt lögum nr. 135/2008,útgefinni 28. september 2015, á hendur Benedikt Sveinssyni, kt. [...],Digranesvegi 46, Kópavogi, „fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum, semstjórnarmaður og daglegur stjórnandi einkahlutafélagsins ByggingafélagiðFjörður, kt. 430206-0870, með því að hafa eigi staðið ríkissjóði skil ávirðisaukaskattsskýrslum einkahlutafélagsins vegna uppgjörstímabilannaseptember – október, nóvember – desember rekstrarárið 2011 og september –október rekstrarárið 2012, hafa eigi staðið ríkissjóði skil ávirðisaukaskattsskýrslum einkahlutafélagsins á lögmæltum tíma vegnagreiðslutímabilanna janúar – febrúar til og með júlí – ágúst rekstrarárið 2012,og hafa eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti vegna sömuuppgjörstímabila í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr.50/1988, samtals að fjárhæð kr. 41.488.116, sem sundurliðast sem hér greinir:Árið2011September – október kr. 294.729Nóvember – desember kr. 6.711.682 kr.7.006.411Árið2012Janúar – febrúar kr. 5.892.430Mars – apríl kr. 6.019.797Maí – júní kr. 6.014.343Júlí – ágúst kr. 3.819.717September – október kr. 12.735.418 kr. 34.481.705 Samtalsalls: kr. 41.488.116Framangreint brot ákærða telstvarða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40.gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3.gr. laga nr. 134/2005.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“IÍ gögnum málsins segir aðskattrannsóknarstjóri hafi rannsakað bókhald og virðisaukaskattskil félagsinsBenedikt Sveinsson ehf. og Byggingarfélagsins Fjarðar ehf. og meinta útgáfu átilhæfulausum reikningum á milli þeirra félaga. Hafi ákærði verið daglegurstjórnandi beggja félaga auk þess að vera stjórnarmaður og prókúruhafisíðargreinda félagsins. Mun formleg skattrannsókn hafa byrjað þann 19. júní2013, en þann 10. febrúar 2015 var málið sent til embættis sérstaks saksóknaratil ákvörðunar um saksókn. Embætti sérstaks saksóknara ákvað á grundvelliþeirra gagna og eigin skýrslna að gefa út ákæru vegna 17 sölureikninga, semgefnir voru út af Byggingarfélaginu Firði ehf., á tvö nafngreind félög.Byggingarfélagið Fjörður ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta skömmu áður enrannsókn málsins hófst eða þann 11. apríl 2013. Í málinu liggurfyrir kæraskattrannsóknarstjóra til embættis sérstaks saksóknara ásamt fylgiskjölum,þ.á.m. svarbréf Hjörleifs B. Kvaran hrl. fyrir hönd ákærða, dags. 20. ágúst2014 og 12. nóvember 2014. Þá liggja fyrir yfirlit yfir virðisaukaskattsskil ogskilaskyldan virðisaukaskatt fyrir þau tímabil sem ákært er fyrir og skýrslurteknar af ákærða hjá skattrannsóknarstjóra þann 10. september 2013, 7. febrúar2014 og 21. febrúar 2014 og skýrsla tekin af ákærða 12. mars 2015 hjá embættisérstaks saksóknara, auk yfirlita og afrita reikninga.IIÁkærði gaf skýrslu fyrir dómi ogneitaði sök. Aðspurður um tengsl sín við Byggingarfélagið Fjörð ehf. kvaðstákærði hafa stjórnað því félagi og hafi hann verið stjórnarmaður og daglegurstjórnandi þess. Aðkoma hans að fjármálastjórn félagsins hafi verið sú að hannhafi gefið fyrirmæli um útgáfu reikninga. Hafi skattskil félagsins einnig veriðí hans höndum, þar á meðal gerð virðisaukaskattsskýrslna, skil þeirra oggreiðslur. Spurður hvers vegna virðisaukaskattsskýrslum fyrir tímabilinseptember – október, nóvember – desember 2011 og september – október 2012 hafiekki verið skilað bar ákærði að hann vissi ekki betur en að þeim hafi veriðskilað og hafi hann borið ábyrgð á þeim skilum. Spurður hvers vegna virðisaukaskýrslumfélagsins fyrir janúar – febrúar til og með júlí - ágúst 2012 hafi ekki veriðskilað á lögmæltum tíma kvaðst ákærði ekki átta sig almennilega á því, þeimhafi átt að skila á réttum tíma. Bæri hann einnig ábyrgð á því að það hafi ekkiverið gert. Spurður hvers vegna virðisaukaskatti fyrir framangreind tímabilhafi ekki verið skilað bar ákærði að ýmsar ástæður væru fyrir því, meðal annarshafi félagið átt útistandandi innskatt sem hann taldi að hefði átt að ganga uppí þessa skuld. Spurður hver hafi tekið ákvörðun um það að skatturinn yrði ekkigreiddur svaraði ákærði með þeim hætti að ekki hafi verið hægt að borgaskattinn þar sem félag sem Byggingarfélagið Fjörður hafði átt í viðskiptum viðhafi verið tekið í skattrannsókn og orðið óstarfhæft við það. Þar af leiðandihafi ekki komið greiðslur frá því félagi eins og til stóð og valdiðfjárhagsörðugleikum hjá Byggingarfélaginu Firði ehf. Borin voru undir ákærða framlögðskjöl sem sýna yfirlit yfir innheimtan og skilaskyldan virðisaukaskatt fyrir þautímabil sem getur um í ákæru. Ákærði kvaðst kannast við þær fjárhæðir sem þarkoma fram en kvaðst ekki muna eftir að skýrslum hafi ekki verið skilað og taldiað svo hefði verið gert. Hafi bókhald félagsins verið afhentskattrannsóknarstjóra á sínum tíma og hann ítrekað bent rannsakendum á aðfélagið ætti innskatt á móti framangreindum útskatti fyrir önnur tímabil enekki hafi verið tekið tillit til þess. Aðspurður kvað hann uppruna þess efnissem væri tilefni þeirra sölureikninga sem mál þetta snérist um vera frá árinu2006-2007. IIITil stuðnings því að sakfellaberi ákærða fyrir brot þau sem um getur í ákæru hefur ákæruvaldið bent á aðekkert sé fram komið um að fjárhæðir málsins séu ekki réttar. Brotin séumeiriháttar og fullframin þegar virðisaukaskattsskýrslu og/eða skatti var ekkiskilað á réttum tíma óháð því hvort þá var búið að innheimta þá reikninga semum ræði og óháð því hvort önnur virðisaukaskattstímabil hafi ekki verið tilrannsóknar. Ákærði hafi játað að hafa verið daglegur stjórnandi ByggingarfélagsinsFjarðar ehf. á því tímabili sem ákæran taki til og hafi því verið ígildiframkvæmdarstjóra. Hafi honum borið að standa skil á virðisaukaskattsskýrslumog greiðslum fyrir hönd félagsins, enda hafi hann farið með raunverulega stjórnfélagsins skv. 44. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Ekki skipti málium refsinæmi brotsins að ríkisskattstjóri hafi ekki endurákvarðað þáskattstofna sem ákæra málsins byggist á. Þá liggi fyrir gögn og reikningar ábak við hverja fjárhæð í ákæru sem stafi frá Byggingarfélaginu Firði ehf. oghafi ákærði staðfest að þeir reikningar séu réttir. Ákærði telur að rannsókn málsinshafi verið of takmörkuð og einskorðast við þau tímabil sem í ákæru greini. Hafirannsóknin upphaflega snúist um meinta tilhæfulausa reikninga á milli tveggjafélaga en þegar sú rannsókn hafi ekki leitt neitt óeðlilegt í ljós hafiniðurstaðan orðið sú að leggja útskatt á Byggingarfélagið Fjörð ehf. án frekariskoðunar á bókhaldi þess félags. Í málinu lægi fyrir reikningur sem hafi verið hafnaðaf ríkisskattstjóra og hefði átt að koma til frádráttar þeirri fjárhæð semákært væri fyrir. Hafi ákærði ekki átt þess kost að koma að sínum málsástæðumeða andmælum eða að leggja fram kostnaðarreikninga á móti þeim fjárhæðum sem umgeti í ákæru auk þess sem uppruni þeirra vara hefði getað veitt rétt tilinnskatts. Einungis skiptastjóri í þrotabúi Byggingarfélagsins Fjarðar ehf.gæti sent inn virðisaukaskattsskýrslur fyrir hönd félagsins en hafi ekki orðiðvið því. Stofn til útreiknings útskatts lægi því ekki fyrir. Hefðu þær skýrslurhugsanlega getað leitt í ljós upplýsingar sem gætu leitt jafnt til sektarog/eða sýknu. Þá kom fram hjá ákærða að ákærufjárhæðir væru ekki grundvallaðarmeð endurákvörðun á skattstofni hjá ríkisskattstjóra og það stæði ekki til ogaf þeirri ástæðu gætu engin vanskil hafa átt sér stað.IVÁkærði telur að hann hafi ekkiátt þess kost að koma að andmælum, málsástæðum og kostnaðarreikningum í málinu.Fyrir liggja í málinu skýrslur teknar af ákærða hjá skattrannsóknarstjóra þann10. september 2013, 7. febrúar 2014 og 21. febrúar 2014. Með bréfiskattrannsóknarstjóra dags. 20. júní 2014 var ákærða gefinn kostur á því aðandmæla niðurstöðum rannsóknar. Með bréfi, dags. 20. ágúst 2014, bárust andmælifrá þáverandi lögmanni ákærða. Með bréfi skattrannsóknarstjóra, dags. 22.október 2014, var ákærða tilkynnt um lok rannsóknar. Með bréfi, dags. 12.nóvember 2014, voru gerðar athugasemdir fyrir hönd ákærða af þáverandi lögmannihans. Þann 12. mars 2015 mætti ákærði í skýrslutöku hjá embætti sérstakssaksóknara, ásamt þáverandi verjanda hans. Með vísan til þessa er ekki fallistá það með ákærða að honum hafi ekki gefist kostur á því að koma að málsástæðumeða andmælum í málinu og hafi ekki gefist kostur á því að leggja fram kostnaðarreikningaá móti útskatti í ákæru.Ákærði telur rannsókn málsinsafar takmarkaða og að rannsóknaraðilum hefði borið að rannsaka önnur og fyrritímabil hjá Byggingarfélaginu Firði ehf. m.t.t. innskattsmöguleika vegnauppruna þess efnis og tækja sem félagið seldi á árunum 2011 og 2012. Ákærðibenti á að tækin og efnið ætti rót að rekja til ársins 2006-2007 og í málinuvar einnig nefnt árið 2008. Samkvæmt gögnum málsins var ByggingarfélagiðFjörður ehf. ekki sett á virðisaukaskattsskrá fyrr en 1. mars 2010 og eftir þaðer félagið tímabundið af og á skrá. Framlagðir ársreikningar fyrirByggingarfélagið Fjörð ehf. sýna að félagið átti engar eignir eftir árið 2009.Ákærði gaf einnig þá skýringu í skýrslutöku hjá embætti sérstaks saksóknaraþann 12. mars 2015 að sala á efni hafi mest átt sér stað árið 2010 þó svo aðreikningar hafi ekki verið gefnir út fyrr en 2011 og 2012. Ákærði bar að hafa ítrekað óskaðeftir því við skiptastjóra að telja fram fyrir hönd þrotabúsins. Fram kemur ígögnum frá skattrannsóknarstjóra að aflað hafi verið bókhaldsgagna fyrirByggingarfélagið Fjörð ehf. hjá skiptastjóra og hafi hann afhent eina möppumerkta „FJÖRÐUR 2010“, þar sem hvorki voru hreyfingarlistar né afritfylgiskjala. Ákærði gaf þá skýringu hjá skattrannsóknarstjóra að ársreikningarfélagsins hafi í raun ekki verið rangir en það hafi ekki legið fyrir réttarforsendur. Af framangreindu verður ekki ráðið um meintan uppruna efna og tækja.Verður ekki séð að frekari rannsókn á bókhaldi áranna 2006-2008 hefði getaðleitt annað í ljós en þegar lá fyrir í ársskýrslum, enda eru skýrslurnar ogskil þeirra á ábyrgð ákærða sem einn getur skýrt hvers vegna ekki hafi legiðfyrir réttar forsendur og/eða gögn. Þá hefur ákærði gefið margar ogótrúverðugar skýringar í skýrslutökum hjá rannsakendum um hver hafi veriðraunverulegur eigandi eða umráðamaður þeirra tækja og efnis sem um ræðir.Reikningur útgefinn 30. desember 2008 af félaginu Stál í stál á hendurByggingarfélaginu Firði ehf., að fjárhæð 182.977.315 krónur, sem bent var á aðmyndi skýra uppruna efnis og tækja í eigu Byggingarfélagsins Fjarðar ehf.,verður á engan hátt skýrður sem reikningur fyrir sölu tækja heldur er um aðræða uppgjör á verksamningi jafnframt því sem ákærði bar í skýrslum hjáskattrannsóknarstjóra að Stál í stál hafi aldrei átt neinar eigur en ákærði vareigandi og jafnframt stjórnarmaður þess félags og var það tekið tilgjaldþrotaskipta á árinu 2009.Í máli ákærða kom fram að ekkihafi verið tekið tillit til framangreinds reiknings dags. 30. desember 2008,útgefnum af félaginu Stál í stál á hendur Byggingarfélaginu Firði ehf.Byggingarfélagið ætti því inni innskatt að fjárhæð um 10.000.000 króna og ætti sú fjárhæð að koma til frádráttarákærufjárhæðum þessa máls. Ekki var útskýrt hvers vegna 10.000.000 króna ættuað koma til frádráttar af reikningi sem nemur 182.977.315 krónur. Þegar ákærðivar spurður í skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra þann 7. febrúar 2014 hvortByggingarfélagið Fjörður ehf. hafi greitt reikninginn, svaraði ákærði þvíneitandi. Ljóst er því að reikningurinn gat ekki komið til skoðunar uminnskatt. Í skýrslutöku hjá embætti sérstaks saksóknara þann 12. mars 2015 varákærði spurður út í sama reikning og svaraði hann þá eftirfarandi: „...reikningurinn sem slíkur, sko hann ég hef í rauninni ekkert með að gera, þó éghafi gert hann. Það var bara þannig, ég mér var bara sagt að skrifa þennanreikning og ég skildi aldrei af hverju ég skrifaði hann ... og ég spurði hannbara hreinlega hvort ég færi ekki bara í fangelsi ef ég skrifaði þennanreikning.“ Ekki þykir tilefni til þess að líta til framangreinds reiknings tilfrádráttar ákærufjárhæðum. Fyrir liggur í málinu og ekki umþað deilt að umræddir reikningar fyrir sölu tækja og efnis voru gefnir út afByggingarfélaginu Firði ehf. Ákærði hefur borið fyrir dómi að hafa veriðstjórnarmaður og daglegur stjórnandi þess félags og haft með fjármálastjórnfélagsins að gera og gefið fyrirmæli um útgáfu reikninganna. Einnig hafiskattskil félagsins verið í hans höndum, þar á meðal gerðvirðisaukaskattsskýrslna. Er því fallist á það með ákæruvaldinu að ákærði hafiverið daglegur stjórnandi og farið með stjórn félagsins skv. 44. gr. laga umeinkahlutafélög nr. 138/1994. Þá hefur ákærði fyrir dómi þekkst þær fjárhæðirsem um ræðir í þessu máli sem réttar. Ákærði taldi að skýrslum sem ekkivar skilað hefði verið skilað og kvaðst ekki átta sig á því hvers vegna öðrumskýrslum hefði ekki verið skilað á réttum tíma. Þá hafi ástæðan fyrir því aðvirðisaukaskattur hafi ekki verið greiddur verið vegna ytri aðstæðna. Ákærði vissiþví eða mátti vita að skýrslum og greiðslum var ekki skilað. Verðasaknæmisskilyrði 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga um ásetning ogstórfellt gáleysi, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988ásamt síðari breytingum, talin uppfyllt samkvæmt framangreindu.Refsinæmi brota gegn framangreindumlagaákvæðum er ekki háð því að endurálagning hafi farið fram hjáríkisskattstjóra. Fyrir liggur í málinu að ríkisskattstjóri muni ekki leggjaþessar fjárhæðir á Byggingarfélagið Fjörð ehf., enda sé félagið þrotabú,kröfulýsingarfresti hafi lokið þann 19. júní 2013 og því engin efni tilendurálagningar, sbr. 6. mgr. 103. gr. og 96. gr. laga nr. 90/2003 umtekjuskatt. Á það er fallist með ákæruvaldinuað brot ákærða hafi verið fullframið í skilningi 1. mgr. 40. gr. laga umvirðisaukaskatt þegar skýrslum var ekki skilað á réttum tíma og/eða greiðslavar ekki innt af hendi á réttum tíma. Sú fjárhæð sem um getur í ákæru er meiriháttar og eru brot ákærða því réttilega heimfærð undir 1. mgr. 262. almennrahegningarlaga og 1. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1998 eins og íákæru greinir.VRefsingÁkærði er fæddur í mars árið1962. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur honum aldrei verið gerð refsing áður,sem ber að virða honum til málsbóta. Með vísan til framangreinds og 77. gr.almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða nú hæfilega ákveðin 10 mánaðafangelsi sem verður með vísan til sakaferils ákærða bundin skilorði eins og ídómsorði segir.Ákærði verður samhliðaskilorðsbundinni refsingu dæmdur til greiðslu sektar skv. 1. mgr. 40. gr. laganr. 50/1988 með áorðnum breytingum. Þykir rétt að miða sekt við lögbundiðlágmark, eða tvöfalda skattfjárhæð af þeirri fjárhæð sem vangreidd var, eðasamtals 82.000.000 króna. Um vararefsingu fer samkvæmt því sem í dómsorðigreinir.VISakarkostnaðurSamkvæmt 1. mgr. 218. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála verður ákærða, í ljósi niðurstöðu dómsins, gertað greiða sakarkostnað málsins sem eru málsvarnarlaun skipaðs verjanda hansfyrir dóminum, Davíðs Guðmundssonar hdl., sem hæfileg þykja eins og í dómsorðigetur. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Ekki verður séð að annar sakarkostnaður hafi fallið til vegnamálsins.Dóm þennan kveður upp BogiHjálmtýsson héraðsdómari. Dó m s o r ðÁkærði, Benedikt Sveinsson, sætifangelsi í 10 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún niðurfalla að liðnum þremur árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði greiði 82.000.000 krónur ísekt til ríkissjóðs. Verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingudómsins skal ákærði í hennar stað sæta fangelsi í 360 daga. Ákærði greiði málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Davíðs Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, 450.120 krónur.
Mál nr. 370/2005
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Sakarskipting
G varð fyrir bifreið er hann gekk yfir Pósthússtræti í Reykjavík og meiddist á hægra hné. Hvorki var ágreiningur um afleiðingar slyssins né að tjón G hafi hlotist af notkun bifreiðarinnar í merkingu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. G krafðist þess að fá tjón sitt bætt að fullu en stefndu töldu hann hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og skyldi því bera þriðjung tjónsins sjálfur. Lýsingar G á tildrögum slyssins voru afar óglöggar og alls ekki í innbyrðis samræmi. Ökumaður og farþegi bifreiðarinnar báru að framendi hennar hafi verið kominn framhjá G er hann hafi slagað eða dottið og rekist við það í vinstri hliðarspegil bifreiðarinnar. Var samræmi í meginatriðum í framburði þeirra að þessu leyti, sem samræmdist einnig áverkum G, og var framburður þeirra um þetta atriði lagður til grundvallar. Talið var að G hafi sýnt af sér gáleysi, er hann nýtti sér ekki nærlægar gangbrautir og gekk yfir götuna talandi í farsíma og án þess að huga að aðvífandi umferð. Þessi hegðan hans var þó ekki talin hafa vikið svo frá því sem talist gæti forsvaranlegt eða venjulegt að gáleysi hans teldist stórkostlegt. G hafði neytt áfengis er slysið varð en kvaðst ekki hafa verið mikið ölvaður. Engin vissa var um ölvunarstig G og varð þegar af þeirri ástæðu ekki fullyrt um orsakasamband milli áfengisneyslu hans og þess að hann féll á bifreiðina. Þá voru engin önnur efni til að telja það honum til stórkostlegs gáleysis að falla utan í hlið bifreiðarinnar og átti hann rétt á að fá tjón sitt bætt að fullu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2005. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt dæmd til að greiða sér 1.363.320 krónur með 4,5% ársvöxtum af 250.238 krónum frá 7. apríl 2000 til 1. desember sama ár og af 1.363.320 krónum frá þeim degi til 19. desember 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Áfrýjandi var á ferð fótgangandi klukkan rúmlega tvö aðfaranótt föstudagsins 7. apríl 2000 vestur yfir Pósthússtræti í Reykjavík, norðan gatnamóta þess og Hafnarstrætis, er hann varð fyrir bifreiðinni ZT 707 sem ekið var austur Hafnarstræti og beygt norður Pósthússtræti. Stefnda Ólöf var eigandi bifreiðarinnar, sbr. 1. mgr. 90. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum, og var bifreiðin tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf., sbr. 91. gr. og 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Áfrýjandi varð við slysið fyrir meiðslum á hægra hné og er hvorki ágreiningur um tímabundnar og varanlegar afleiðingar þess fyrir áfrýjanda né að tjón hans hafi hlotist af notkun bifreiðarinnar í merkingu 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Áfrýjandi krefst þess að stefndu bæti sér tjón sitt að fullu. Stefndu halda því hins vegar fram að áfrýjandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í umrætt sinn og eigi því, sbr 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga, að bera hluta tjóns síns sjálfur. Sé hæfilegt að hann beri þriðjung tjónsins og beri því að sýkna stefndu, þar sem þau hafi þegar greitt honum tvo þriðju hluta þess. Áfrýjandi hefur fyrir Hæstarétti fallið frá kröfu um að meta skuli árslaun hans sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999, við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku. Er því ekki lengur tölulegur ágreiningur með aðilum. II. Aðila greinir á um nánari tildrög slyssins. Í stefnu er atvikum lýst svo að þegar áfrýjandi hafi á leið sinni vestur yfir Pósthússtræti orðið bifreiðarinnar var hafi hann reynt að víkja sér undan henni. Litlu hafi munað að það tækist „því að einungis vinstri hliðarspegill bifreiðarinnar skall utan í hægra hné“ áfrýjanda. Áfrýjandi gaf ekki skýrslu um slysið hjá lögreglu. Í álitsgerð örorkunefndar er haft eftir áfrýjanda að hann hafi verið að tala í farsíma á leið sinni yfir götuna. Hafi hægra framhorn bifreiðarinnar rekist á hægra hné sitt. Hafi hann verið undir áhrifum áfengis en ekki mikið drukkinn. Í skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kvað hann bíl hafa komið frá vinstri er hann var að fara yfir götuna og ekið „á löppina“ á sér meðan hann var „bara í skrefinu frá bílnum.“ Hann kvaðst ekki hafa verið búinn að taka eftir bílnum. Hafi hann verið búinn að drekka áfengi en ekki verið mikið ölvaður. Lýsingar áfrýjanda á tildrögum slyssins eru samkvæmt framansögðu afar óglöggar og alls ekki í innbyrðis samræmi. Skýrslur félaga áfrýjanda, sem fór á undan honum yfir götuna, veita ekki nánari upplýsingar um atvik að þessu leyti. Fyrir héraðsdómi kvað hann þá félaga hafa verið drukkna en „ekkert út úr heiminum.“ Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir ökumanni bifreiðarinnar skömmu eftir slysið að hún hafi ekið mjög hægt og veitt áfrýjanda athygli er hann gekk út á akbrautina. Kvað hún áfrýjanda hafa verið að tala í síma og hafi hann „slafrað“ um og gengið á vinstri hlið ökutækisins og lent með hægri mjöðm á hliðarspegli og skekkt hann. Hafi hún flautað á hann skömmu áður en þetta gerðist. Í frumskýrslu segir að áfrýjandi hafi verið „áberandi ölvaður.“ Hinn 1. mars 2001 gaf ökumaður skýrslu hjá lögreglu. Kvaðst hún hafa ekið mjög hægt, séð til ferða áfrýjanda og flautað á hann. Hann hafi haldið áfram og verið kominn framhjá bílnum. Hafi henni fundist „hann vera sloppinn við bílinn.“ Hafi hann þá rekist utan í bílinn og við það hafi hliðarspegill fallið upp að hurðinni. Hún kvað áfrýjanda hafa verið mjög ölvaðan og slagað um götuna. Fyrir héraðsdómi bar ökumaðurinn að þegar hún beygði norður Pósthússtræti hafi áfrýjandi komið gangandi þvert yfir götuna. Hún hafi nánast stöðvað bílinn. Hafi áfrýjandi, sem verið hafi áberandi ölvaður, verið þarna „kjagandi“ fram fyrir bílinn. Þegar hann hafi verið kominn framhjá hafi hann dottið á hliðarspegilinn á bílnum. Hafi hún haldið að áfrýjandi væri sloppinn við bílinn þegar hann hafi fallið á spegilinn. Vinkona ökumannsins var farþegi í bílnum er slysið varð. Í lögregluskýrslu 2. mars 2001 var haft eftir henni að hún hafi séð áfrýjanda slaga út á götuna og í veg fyrir bílinn er hann beygði norður Pósthússtræti. Hafi ökumaður flautað og áfrýjandi virst stoppa augnablik en síðan haldið áfram og verið kominn framhjá bílnum. Er hann hafi verið við hlið bílsins hafi verið eins og hann félli afturábak og utan í vinstri hlið hans. Við það hafi áfrýjandi rekist í hliðarspegilinn sem hafi lagst upp að hurðinni. Hún sagði að áfrýjandi hafi verið „blindfullur að sjá.“ Fyrir héraðsdómi bar farþeginn að þegar áfrýjandi hafi „kjagað“ fram fyrir bílinn hafi hann í rauninni verið alveg stopp. Nánar aðspurð kvaðst hún ekki alveg viss um að svo hafi verið, en bíllinn hafi verið á mjög litlum hraða. Áfrýjandi hafi svo lagst á hliðarspegilinn þannig að hann hafi fallið saman. Kvað hún áfrýjanda hafa verið verulega ölvaðan og mjög valtan á fótum. Eins og hér að framan er rakið telja ökumaður og farþegi bifreiðarinnar að framendi hennar hafi verið kominn framhjá áfrýjanda er hann hafi slagað eða dottið og rekist við það í vinstri hliðarspegil bifreiðarinnar. Er samræmi í meginatriðum í framburði þeirra að þessu leyti. Getur þessi framburður samrýmst því að áfrýjandi hafi við það að rekast á vinstri hlið bifreiðarinnar orðið fyrir áverka á hægra hné. Þegar litið er þessa og að lítið verður ráðið um málsatvik af skýrslum áfrýjanda verður framburður ökumanns og farþega um þetta atriði lagður til grundvallar. III. Ljóst er að áfrýjandi sýndi af sér gáleysi er hann nýtti sér ekki nærlægar gangbrautir og gekk yfir Pósthússtræti talandi í farsíma og án þess að huga að aðvífandi umferð. Ekki verður þó talið þessi hegðan hans hafi vikið svo frá því sem talist getur forsvaranlegt eða venjulegt að gáleysi hans teljist stórkostlegt. Eins og að framan er rakið verður við það miðað að áfrýjandi hafi fallið á vinstri hlið bifreiðarinnar eftir að hann var komin fram fyrir hana og á meðan henni var ekið framhjá honum norður Pósthússtræti. Ljóst er að áfrýjandi hafði neytt áfengis er slysið varð. Engin mæling fór fram á áfengismagni í blóði hans umrætt sinn. Áfrýjandi kveðst eins og að framan er rakið ekki hafa verið mikið ölvaður. Þegar af þeirri ástæðu að engin vissa er um ölvunarstig áfrýjanda verður ekki fullyrt um orsakasamband milli áfengisneyslu hans og þess að hann féll á bifreiðina. Eru engin önnur efni til að telja það honum til stórkostlegs gáleysis að falla utan í hlið bifreiðarinnar sem virðist hafa verið ekið mjög nærri honum er hann féll. Á hann því rétt á að fá tjón sitt bætt að fullu og verður krafa hans tekin til greina. Stefndu verða dæmd til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Ólöf Skúladóttir, greiði óskipt áfrýjanda, Gunnari Gunnarssyni, 1.363.320 krónur með 4,5% ársvöxtum af 250.238 krónum frá 7. apríl 2000 til 1. desember sama ár og af 1.363.320 krónum frá þeim degi til 19. desember 2002, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 25. apríl sl. er höfðað með stefnu birtri 8. september sl. Stefnandi er Gunnar Gunnarsson, Melgötu 12, Grenivík. Stefndu eru Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík og Ólöf Skúladóttir, Aðalstræti 9, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur in solidum að fjárhæð 2.389.775 krónur ásamt vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af 250.238 krónum frá 7. apríl 2000 til 1. desember 2000 en af 2.389.775 krónum frá þeim degi til 19. desember 2002,- og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar in solidum úr hendi stefndu. Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hann hafi verið fótgangandi um miðbæ Reykjavíkur þann 7. apríl 2000 þegar bifreið hafi verið ekið á hann með þeim afleiðingum að hann slasaðist á hné. Slysið hafi borið að með þeim hætti að vitnið Guðmundur Richard Guðmundsson, sem var með stefnanda hafi gengið vestur yfir Pósthússtræti um klukkan 2 að morgni. Stefnandi hafi gengið á eftir Guðmundi yfir götuna. Eftir að stefnandi hefði hafið göngu sína yfir götuna hafi bifreiðin ZT-707, sem Lára Gró Blöndal Sigurðardóttur ók, komið aðvífandi á allnokkurri ferð og beygt til vinstri á gatnamótum Hafnarstrætis og Pósthússtrætis. Þegar stefnandi hafi orðið var við að bifreiðin væri á leið í átt að honum hafi hann reynt að víkja sér undan henni. Litlu hafi munað að það tækist því að einungis vinstri hliðarspegill bifreiðarinnar hafi skollið utan í hægra hné stefnanda. Stefnandi kveðst strax hafa fundið til mikils sársauka og fljótlega hnigið niður vegna áverkans. Bifreiðinni hafi verið ekið af vettvangi en Guðmundur elt hana uppi þar sem hún hefði staðnæmst á gatnaljósum á gatnamótum Tryggvagötu og Geirsgötu. Hafi Guðmundur bankað í hægri hliðarrúðu bifreiðarinnar sem hafi þá verið ekið af stað og á brott. Guðmundur hafi þá hringt á lögregluna sem kallað hafi eftir sjúkrabifreið og var stefnandi fluttur á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Stefnandi slasaðist á hné og þurfti m.a. að gangast undir aðgerð vegna þess. Stefnandi hafi verið að gera sér glaðan dag þegar slysið átti sér stað eins og algengt sé. Hann hafi drukkið lítið eitt af áfengi um kvöldið en ekki verið undir miklum áhrifum áfengis þó eflaust hafi mátt merkja að hann hafi neytt áfengis fyrr um kvöldið. Slysið verði ekki með neinum hætti rakið til óvarkárni eða ölvunar stefnanda. Bifreiðin ZT-707 var skráð eign stefndu Ólafar Skúladóttur og var ábyrgðartryggð hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og hafi stefnandi því leitað eftir bótum hjá tryggingafélaginu. Að mati örorkunefndar, sbr. álitsgerð dags. 10. desember 2002, er varanlegur miski stefnanda vegna slyssins 10% og varanleg örorka 10%, en stöðugleikatímapunktur var talinn vera 1. desember 2000. Þann 12. desember gerði stefnandi kröfu um bætur úr hendi stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf., og féllst stefndi á að greiða fullar bætur, sbr. uppgjör, dags. 19. desember 2002, að undanskildum þriðjungi vegna meintrar eigin sakar stefnanda auk þess sem tekjuviðmið var mun lægra en stefnandi taldi eðlilegt. Gerð er grein fyrir höfnun stefnda, Sjóvá Almennra trygginga hf., á skyldu til að greiða þriðjung bótanna og að miðað verði við annað en meðaltal launatekna síðustu 3 ár fyrir slysið í símbréfi dags. 19. desember 2002, sbr. dskj. nr. 21. Samkvæmt uppgjörinu greiddi stefndi stefnanda samtals 3.203.977 krónur vegna slyssins, þ.m.t. lögmannsþóknun. Stefnandi féllst á framangreint uppgjör en gerði þó fyrirvara um að hann áskildi sér rétt til að sækja bótarétt sinn vegna framangreindra atriða, sem fyrirvari var gerður við, fyrir dómstólum, sbr. skaðabótakvittun. Stefnandi skaut málinu til tjónanefndar vátryggingafélaganna sem staðfesti þá niðurstöðu tryggingafélagsins að rétt væri að stefnandi bæri um þriðjung tjónsins vegna eigin sakar. Stefnandi telur að bætur fyrir varanlega örorku hafi ekki verið að fullu greiddar af hálfu stefndu og því sé nauðsynlegt að höfða mál þetta. MÁLSÁSTÆÐUR Af hálfu stefnanda eru dómkröfur á því byggðar að samkvæmt XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 88. gr. skuli sá sem ber ábyrgð á skráningarskyldu ökutæki bæta það tjón sem hlýst af notkun þess enda þótt tjónið verði ekki rakið til bilunar eða galla á tækinu eða ógætni ökumanns. Samkvæmt 90. gr. umferðarlaga skuli skráður eða skráningarskyldur eigandi (umráðamaður) vélknúins ökutækis bera ábyrgð á því og sé fébótaskyldur samkvæmt 88. gr. og 89. gr. laganna. Þá kveði 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga svo á að greiðsla á bótakröfu vegna tjóns, sem hlýst af notkun skráningarskylds vélknúins ökutækis, skuli vera tryggð með ábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi sem sé viðurkennt og skráð af dómsmálaráðherra. Stefnda, Ólöf Skúladóttir, hafi verið eigandi ökutækisins ZT-707 á tjónsdegi en ökumaður ökutækisins, Lára Gró Blöndal Sigurðardóttir, valdið tjónsatburði. Ökutækið ZT-707 hafi verið vátryggt hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Stefnandi eigi því rétt til greiðslu úr framangreindri tryggingu. Dómkröfur stefnanda byggjast á því að stefndu beri að greiða stefnanda fullar skaðabætur vegna tjóns sem hann varð fyrir vegna umferðarslyss þann 7. apríl 2000, sbr. I. kafli laga nr. 50/1993 með síðari breytingum, sbr. einkum 1. gr. þeirra. Samkvæmt framanrituðu beinist kröfur stefnanda að stefndu, Ólöfu Skúladóttur, sem eiganda ökutækisins ZT-707 við tjónsatburð en kröfur stefnanda á hendur stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., beinist að félaginu sem vátryggjanda bifreiðarinnar við tjónsatburð. Á því er byggt að áverka, m.a. á hægra hné, sé að rekja til áðurnefnds tjónsatburðar svo og óþægindi sem af hafi hlotist. Samkvæmt því séu stefndu bótaskyldir í samræmi við það sem að framan greinir. Ótvírætt sé að orsakatengsl séu á milli tjónsatburðar þann 7. apríl 2000 og meiðsla stefnanda. Leggja beri niðurstöðu Örorkunefndar til grundvallar útreikningi skaðabóta. Dómkröfurnar byggist á því að Örorkunefnd hafi metið örorku stefnanda, sem afleiðingu tjónsatburðar þann 7. apríl 2000, sem varanlegan miska 10% og varanlega örorku 10%. Álitsgerð Örorkunefndar hafi að geyma viðhlítandi sönnun á tjóni stefnanda og beri stefndu að greiða stefnanda fullar skaðbætur í samræmi við ákvæði laga nr. 50/1993. Þá beri að leggja tekjuviðmið þau sem stefnandi byggir á til grundvallar við útreikning á varanlegri örorku stefnanda. Í málinu liggi fyrir að bifreið hafi verið ekið á stefnanda. Eigi stefnandi því skýlausan rétt á fullum bótum vegna ábyrðartryggingar bifreiðarinnar. Umdeilt er hvort rekja megi slysið að einhverju leyti til eigin sakar stefnanda. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., telji að stefnandi eigi sjálfur sök á slysinu að þriðjungi til en stefnandi hafnar því hins vegar að hann eigi nokkra sök á slysinu. Eigin sök tjónþola geti leitt til skerðingar bótaréttar en sönnunarbyrðina um að eigin sök sé fyrir hendi hvíli alfarið á stefndu í þessu máli. Sönnun um eigin sök liggi ekki fyrir. Einu gögnin sem bent gætu til gáleysis stefnanda þegar slysið varð séu framburður ökumanns bifreiðarinnar og vinkonu hennar sem verið hafi með ökumanni í bifreiðinni. Telja verði ótækt að taka nokkurt mark á framburði þessara aðila í málinu þar sem til umfjöllunar hafi verið hugsanleg brot ökumanns á umferðarlögum og geti framburður hennar og vinkonu hennar því vart talist hlutlaus um atvik máls. Stangist framburður vinkvennanna auk þess á við lýsingu stefnanda og vitnisins, Guðmundar Richards Guðmundssonar, en ekki sé hægt að ráða af framburði þeirra að um neitt gáleysi hafi verið að ræða af hálfu stefnanda. Sé því augljóst að framburður vinkvennanna sé fjarri því að vera tæk sönnun fyrir gáleysi stefnanda. Varðandi meinta ölvun stefnanda þegar slysið átti sér stað telur stefnandi að um sé að ræða atriði sem sé málinu óviðkomandi. Ölvun ein og sér firri menn ekki bótarétti og ekki sé hægt að jafna saman ölvun og gáleysi í ákveðnu tilfelli. Ekki sé um neina hlutlæga reglu að ræða í íslenskum rétti sem mæli svo fyrir að ef gengið sé yfir götu undir áhrifum áfengis megi keyra á viðkomandi án þess að greiða fullar bætur fyrir. Þannig sé ekki hægt að leiða líkur að gáleysi vegfaranda út frá meintri ölvun hans. Þrátt fyrir að stefnandi telji áfengisáhrif samkvæmt framansögðu meintu gáleysi óviðkomandi sé rétt að benda á að stefnandi var ekki undir miklum áhrifum áfengis. Ekki liggi fyrir nein gögn um áfengisinnihald í blóði stefnanda þegar slysið átti sér stað. Ekki sé hægt að ákvarða ölvun stefnanda út frá ágiskunum utanaðkomandi manna sem ekki þekktu hann, en alkunna sé að þeir sem nánir séu tilteknum manni séu best til þess fallnir að meta hvort og hversu mikið viðkomandi er ölvaður, fyrir utan viðkomandi sjálfan. Stefnandi hefur fullyrt að hafa ekki verið undir miklum áhrifum áfengis þegar slysið varð og verður sú staðhæfing ekki hrakin, nema óyggjandi gögn liggi fyrir. Slysið hafi samkvæmt framansögðu ekki verið afleiðing ógætni stefnanda. Telur stefnandi að slysið megi að öllu leyti rekja til þess að ökumaður bifreiðarinnar sem ók á hann, Lára Gró Blöndal Sigurðardóttir, hafi ekki virt svohljóðandi ákvæði 26. gr. umferðarlaga nr. 50/1987: „Ökumaður, sem mætir eða ekur fram hjá gangandi vegfaranda, skal gefa honum tíma til að víkja til hliðar og veita honum nægilegt rými á veginum.” Vert sé að geta þess að jafnvel þó að ekki verði fallist á ofangreindar röksemdir og talið að stefnandi hafi sýnt af sér gáleysi þegar ekið var á hann, nægi það ekki til þess að heimilt sé að skerða bætur hans. Í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga segir að bætur fyrir líkamstjón megi lækka ef sá sem varð fyrir tjóni var meðvaldur að tjóninu af stórkostlegu gáleysi. Mun meira þurfi til að fallist sé á stórkostlegt gáleysi en gáleysi almennt í skaðabótarétti. Réttarframkvæmd sýni að afar mikið þurfi til að koma svo fallist sé á að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða og þurfi nánast að hafa verið um ásetning að ræða. Augljóst sé að ekki hafi verið um stórkostlegt gáleysi að ræða í tilviki stefnanda. Af framangreindu leiði að ósannað sé með öllu að slys stefnanda þann 7. apríl 2000 sé að nokkru leyti hans eigin sök og hafi grundvöll brostið fyrir því hjá stefnanda að hafna þriðjungi bótaskyldu vegna slyssins. Í skaðabótakröfu stefnanda frá 12. desember 2002 sé byggt á árslaunaviðmiði að fjárhæð 3.849.484 krónur. Byggt sé á meðallaunum þriggja ára fyrir slysið með þeirri undantekningu að ekki séu notuð árslaun árið 1997 heldur laun ársins 1996. Ástæða þess sé að árslaun það ár séu afbrigðilega lág og því notaðar tekjur ársins á undan. Tekjur stefnanda fyrir slysið gefi ekki rétta mynd af tjóni hans til framtíðar, nema með þessum frábrigðum þó þau séu samt í lægra lagi miðað við tekjur hans í dag og eftir slysið. Um þetta vísar stefnandi til 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sbr. 6. gr. laga nr. 37/1999, þar sem fram komi að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla megi að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Framangreint árslaunaviðmið sé fengið með því að taka meðaltal tekna stefnda, framreiknaða miðað við launavísitölu til stöðugleikatímapunkts 1. desember 2000. Aðstæður stefnanda árið 1997 hafi verið mjög sérstakar að því leyti að hann hafi ekki getað tekið þátt á vinnumarkaði á sama hátt og árin á undan og eftir. Fjarvera stefnanda frá vinnumarkaði þetta árið skýrist að miklu leyti af óvinnufærni hans og þjáningum vegna áverka á vinstri öxl og hægra megin á brjóstkassa. Stefnandi hafi verið óvinnufær veturinn 1996-1997 vegna verkja í öxlinni og gengist undir aðgerð um vorið svo sem fram komi á læknisvottorði Ragnars Loga Magnasonar, dags. 3. ágúst 2004, og Ágústs Karlssonar bæklunarskurðlæknis, dags. 12. desember 1996, og afriti úr læknadagbók. Auk framangreinds heilsubrests hafi stefnandi þjáðst af áfengissýki og hafi m.a. tvisvar þurft að leggjast inn á sjúkrahús vegna sjúkdómsins árið 1997, sbr. læknisvottorð dags. 3.ágúst 2004. Ljóst sé af gögnum málsins að stefnandi hafi verið óvenju heilsulítill árið 1997. Möguleikar hans til tekjuöflunar það ár hafi því verið mun minni en önnur ár. Sé þetta í beinu samræmi við skattframtöl stefnanda sem sýni að tekjur hafi verið mun lægri þetta ár en eðlilegt geti talist og sé enga aðra skýringu að finna en óvinnufærni stefnanda vegna framangreindra kvilla. Jafnvel þó talið yrði að stefnandi hefði getað aflað meiri tekna þetta árið verði að telja verulega ósanngjarnt að miða við árið 1997 við útreikning tekjuviðmiðs. Verði ekki fallist á árslaunaviðmið stefnanda er þess krafist að tekið verði tilhlýðilegt tillit til ofangreindra atriða og annað lægra launaviðmið verði notað að mati réttarins. Um kröfugerð stefnanda segir að höfuðstóll dómkröfu stefnanda sé 2.389.775 krónur og sundurliðist þannig að í fyrsta lagi sé um að ræða skaðabætur fyrir 10% varanlega örorku skv. 5. og 6. gr. skaðabótalaga. Miðað sé við stuðulinn 11,341 þar sem stefnandi hafi veirð 36 ára og 132 daga gamall á stöðugleikatímapunkti þann 1. desember 2000. Árslaunaviðmiðið sé, eins og áður segir, 3.849.484 krónur og er það fengið með því að taka meðaltal tekna stefnanda framreiknuð árin 1996, 1998 og 1999 miðað við launavísitölu til stöðugleikatímamarks. Miðað við þessar forsendur eigi bætur fyrir varanlega örorku að nema 4.365.700 krónum ásamt vöxtum. Stefnda, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafi þegar greitt 2.226.163 krónur vegna varanlegrar örorku. Standi því eftir 2.139.537 krónur ásamt vöxtum. Í öðru lagi eigi bætur fyrir 10% varanlegan miska að nema 538.350 krónum skv. kröfugerð stefnanda. Stefnda, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafi þegar greitt 358.918 krónur vegna þessa liðar og standi því eftir 179.432 krónur ásamt vöxtum. Í þriðja lagi eigi þjáningabætur vegna slyssins að nema 219.960 krónum. Stefnda, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafi þegar greitt 149.154 krónur vegna þessa liðar og standi því eftir 70.806 krónur ásamt vöxtum. Verði ekki fallist á þá málsástæðu að stefnandi beri ekki ábyrgð á þriðjungi tjóns síns og einungis fallist á tekjuviðmið stefnanda reiknast stefnanda til að honum hefði borið 2.910.467 krónur í bætur vegna varanlegrar örorku. Stefnda, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafi þegar greitt 2.226.163 og í því tilfelli standi þá eftir 684.304 krónur (2910.467-2.226.163=684.304) ásamt vöxtum. Verði fallist á það með stefnanda að hann beri enga ábyrgð á tjóni sínu sjálfur, en hins vegar ekki fallist á að miða eigi við annað tekjuviðmið en stefnda Sjóvá Almennar tryggingar hf. nota, reiknast stefnanda til að honum beri 70.806 krónur ásamt vöxtum vegna ógreiddra þjáningabóta, 179.432 krónur ásamt vöxtum vegna ógreidds varanlegs miska og 1.113.082 krónur ásamt vöxtum vegna ógreiddrar varanlegrar örorku, eða samtals 1.363.320 krónur ásamt vöxtum. Stefndu krefjast þess aðallega að verða sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði felldur niður. Ekki sé ágreiningur um bótaskyldu stefndu sem nemi 2/3 hlutum tjóns stefnanda og að leggja beri til grundvallar að stefnandi hafi orðið fyrir 10% varanlegri örorku og 10% varanlegum miska vegna slyssins. Byggja stefndu hins vegar á því að með þegar greiddum bótum hafi tjón stefnanda verið bætt að fullu. Stefndu byggja á því að stefnandi hafi verið meðvaldur að tjóni sínu af stórkostlegu gáleysi og eigi af þeim sökum að bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndu mótmæla því sem röngu og ósönnuðu að bifreið stefndu, Ólafar, hafi verið ekið á stefnanda með þeim hætti sem lýst er í stefnu. Óumdeilt sé að stefnandi hafi verið að ganga í vestur yfir Pósthússtræti og að ökumaðurinn beygði til vinstri inn Pósthússtrætið og ók í norður. Af göngustefnu stefnanda og akstursstefnu bifreiðarinnar verði þær ályktanir meðal annars dregnar að stefnandi hafi verið kominn yfir götuna, eins og ökumaður og farþegi hafa sagt, en ekki að stefnandi hafi enn verið hinum megin við götuna, eins og vinur hans hefur haldið fram. Að öðrum kosti hefði stefnandi lent á hægri hlið bifreiðarinnar. Í öðru lagi sé fráleitt að stefnandi hafi verið að víkja sér undan bifreiðinni og þannig hafi hægra hné hans lent í vinstri hliðarspegli bifreiðarinnar. Til að þessi frásögn gæti staðist hefði stefnandi, sem var ölvaður og talaði í síma, þurft að snúa sér í hálfhring og lyfta síðan hægri fætinum upp. Lýsingar ökumanns og farþega eru miklum mun sennilegri og trúverðugari, þ.e.a.s. að stefnandi hafi verið kominn yfir götuna en síðan misst jafnvægið og fallið afturábak á bifreiðina eða gengið á hana. Í þriðja lagi renni þetta styrkum stoðum undir frásagnir ökumanns og farþega um að bifreiðinni hafi verið ekið mjög hægt, að ökumaðurinn hafi flautað á stefnanda til aðvörunar og að stefnanda hafi verið hleypt yfir götuna. Byggja stefndu á því að rekja megi tjón stefnanda að mestu leyti til óaðgæslu hans og ölvunar í umrætt sinn. Af gögnum málsins verði ráðið að stefnandi hafi verið mjög ölvaður er slysið varð. Því til stuðnings vísast til skýrslu vitnisins Odds Ólafssonar lögreglumanns þar sem fram komi að stefnandi hafi verið áberandi ölvaður. Hafi það sama komið fram hjá ökumanni og farþega bifreiðar stefndu, sbr. framburði þeirra hér fyrir dómi. Þá komi fram í stefnu að „eflaust hafi mátt merkja að [stefnandi] hafi neytt áfengis fyrr um kvöldið". Að öllu framangreindu virtu telja stefndu fullsannað að stefnandi hafi sökum ölvunar sinnar misst jafnvægið og fallið á bifreið stefndu eða gengið á hana. Séu þannig bein orsakatengsl milli ölvunar stefnanda og slyssins. Jafnframt byggja stefndu á því að stefnandi hafi mátt gera sér grein fyrir hættunni sem athæfi hans olli bæði honum sjálfum og öðrum. Hafi stefnandi ekki farið að 12. gr. umferðarlaga og með því lagt bæði sjálfan sig og aðra í hættu. Því er mótmælt að ökumaðurinn hafi ekið gáleysislega í umrætt sinn og brotið gegn 26. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ökumaðurinn hafi gætt ýtrustu varkárni og hagað akstri sínum í samræmi við aðstæður. Hann hafi ekið á lítilli ferð, flautað á stefnanda til aðvörunar og hleypt honum yfir götuna. Verði ekki séð með hvaða hætti ökumaðurinn hefði getað afstýrt slysinu. Stefndu byggja á því að árslaunaviðmið stefnanda skuli ákvarðað á grundvelli meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði séu til að beita undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. laganna og ákvarða þannig árslaun stefnanda í samræmi við tekjur hans á árunum 1996, 1998 og 1999 í stað áranna 1997-1999. Í fyrsta lagi sé ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga undantekningarregla frá meginreglu 1. mgr. 7. gr. laganna. Ákvæðið beri því að skýra þröngt. Í öðru lagi skuli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga aðeins beitt þegar meta þurfi árslaun tjónþola sérstaklega vegna óvenjulegra aðstæðna, t.d. ef breytingar hafi orðið á tekjum eða atvinnuhögum, og ætla má að annar mælikvarði en heildarvinnutekjur á næstliðnum árum fyrir slysdag sé réttari á líklegar framtíðartekjur. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að slíkar breytingar hafi átt sér stað hjá stefnanda. Í þriðja lagi er bent á að með lögum nr. 37/1999 um breyting á skaðabótalögum nr. 50/1993 var gerð sú breyting að miða við meðaltekjur síðustu þriggja almanaksára í stað þess að miða við meðaltekjur síðasta jafnlengdarárs eins og áður var gert. Almennt megi gera ráð fyrir að sveiflur í tekjum jafnist út á svo löngu tímabili og þannig gefi meðaltekjur á þessu þriggja ára tímabili rétta mynd af líklegum framtíðartekjum tjónþola. Í fjórða lagi standist skýringar stefnanda á lægri árslaunum árið 1997 ekki. Fjarvera hans frá vinnumarkaði skýrist annars vegar af óvinnufærni hans og þjáningum vegna áverka á vinstri öxl og hægra megin á brjóstkassa og hins vegar af því að hann hafi tvívegis þurft að leggjast inn á sjúkrahús vegna áfengissýki það ár. Framangreindar skýringar stangast á við yfirlýsingar stefnanda fyrir örorkunefnd, sbr. matsgerð hennar. Þar segi stefnandi í 2. kafla um fyrra heilsufar, að hann hafi almennt verið frískur um ævina og kveðist t.a.m. hafa verið frískur í stoðkerfi og hafi ekki lent í neinum alvarlegum slysum að frátöldu því sem hér um ræðir. Þá komi þar fram hjá stefnanda að hann hafi átt við áfengisvanda að stríða frá því að hann skildi árið 1996 og í nokkra mánuði þar á eftir. Hann hafi síðan farið í meðferð hjá SÁÁ 1997 og verið edrú í tvö ár og eftir það hafi áfengi ekki verið vandamál. Í læknisvottorði Ágústs Karlssonar komi fram að 10. mars 1997 hafi stefnandi átt sér meira en árssögu um óþægindi frá vinstri öxl. Samkvæmt því hefðu umrædd óþægindi líka átt að hafa áhrif á tekjuöflun stefnanda allt árið 1996. Það verði þó ekki ráðið af skattframtali stefnanda 1997 fyrir tekjuárið 1996 og sé ekki byggt á því í stefnu. Þar segi aftur á móti að stefnandi hafi verði óvinnufær veturinn 1996-1997 vegna verkja í öxlinni, sbr. einnig læknisvottorð Ragnars Loga Marteinssonar. Að framangreindu virtu sé vandséð að umrædd óþægindi, sem höfðu engin áhrif á tekjuöflun stefnanda árið 1996, hafi getað valdið verulegri lækkun árslauna árið 1997. Varðandi áfengissýki stefnanda skuli tekið fram að í læknisvottorði Valgerðar Rúnarsdóttur segi að stefnandi hafi innritast á sjúkrahúsið Vog í 9 daga í febrúar 1997 og 3 daga í mars sama ár vegna sjúkdóms. Sé þá væntanlega um að ræða áfengissýki eins og stefnandi haldi fram. Þó veki athygli að sama dag og stefnandi var innritaður í síðara skiptið inn á sjúkrahúsið Vog gekkst hann undir aðgerð vegna óþæginda í öxl. Telji dómurinn sannað að áfengissýki stefnanda hafi átt þátt í fjarveru stefnanda af vinnumarkaði árið 1997, byggja stefndu á því að það réttlæti ekki frávik frá meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Sé þá haft í huga að stefnandi hafi þjáðst af sjúkdómnum frá árinu 1996, hafi innritast á sjúkrahúsið Vog oftar en einu sinni af þeim sökum, en samt ekki látið af áfengisneyslu. Minnt sé á að stefnandi hafi verið áberandi ölvaður þegar hann varð fyrir slysi því sem hér um ræðir árið 2000. Byggja stefndu á því að stefnandi sé ekki laus við sjúkdóminn og því ekki hægt að fullyrða að sjúkdómurinn muni ekki hafa áhrif á tekjuöflun stefnanda í framtíðinni, líkt og árið 1997. Að öllu framangreindu virtu telja stefndu að stefnandi hafi ekki sannað að annar mælikvarði en sá sem 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga mælir fyrir um sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans. Verði ekki fallist á aðalkröfu um sýknu gera stefndu varakröfu um lækkun bóta á grundvelli eigin sakar stefnanda og ef ekki sé fallist á það með stefndu að stefnandi skuli bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur, byggja stefndu á því að stefnandi skuli a.m.k. bera einhvern minni hluta tjónsins. Um þetta vísast til þeirra röksemda sem fram eru færðar til stuðnings aðalkröfu hér að framan, eftir því sem við á. Verði ekki fallist á að árslaunaviðmið við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku skuli ákvörðuð á grundvelli meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga heldur á grundvelli undantekningarreglu 2. mgr. greinarinnar, byggja stefndu á því að miða beri við mun lægri árslaun en stefnandi krefst. Um þetta vísast til þeirra röksemda sem fram eru færðar til stuðnings aðalkröfu hér að framan, eftir því sem við á. Loks er upphafstíma dráttarvaxta mótmælt. Um lagarök vísa stefndu einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnunarbyrði, eigin sök tjónþola og gáleysi, auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, og umferðarlaga nr. 50/1987. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. NIÐURSTAÐA Stefnandi lýsti atvikum svo fyrir dómi að hann, ásamt vitninu Guðmundi Richard Guðmundsyni, hafi verið að ganga yfir Pósthússtrætið, Guðmundur á undan en stefnandi á eftir. Bíll hafi komið frá vinstri og ekið á fót stefnanda „meðan ég er í skrefinu frá bílnum”. Stefnandi kvaðst ekki hafa tekið eftir bílnum. Aðspurður kvaðst hann hafa verið búinn að neyta áfengis en ekki hafa verið mikið ölvaður. Vitnið Guðmundur Richard Guðmundsson sá bílinn koma og beygja til vinstri. Hann hafi verið fyrir aftan bílinn sem hafi lent á stefnanda. Bíllinn hafi ekki verið á mikilli ferð. Vitnið hljóp á eftir bílnum sem stansaði ekki og ók af stað á grænu ljósi. Vitnið kvað þá stefnanda báða hafa verið drukkna en þó ekkert út úr heiminum eins og vitnið orðaði það. Vitnið, Lára Gró Blöndal Sigurðardóttir, kvaðst hafa verið að aka Hafnarstrætið og verið á rúntinum eins og hún orðaði það. Hún hafi séð í fjarlægð mann sem hafi verið mikið ölvaður og kjagað. Er hún hafi tekið vinstri beygju inn í Pósthússtrætið hafi hann komið labbandi þvert yfir götuna, áberandi ölvaður og kjagað fram fyrir bílinn og dottið á hann. Hún hafi stoppað. Hún man ekki hvort hún flautaði en man að hann var að tala í síma áður en hann labbaði yfir götuna. Aðstæður á vettvangi eru þannig að gangbraut er yfir Hafnarstrætið beggja vegna við Pósthússtræti og enn fremur er gangbraut yfir Pósthússtrætið sunnanvert á gatnamótunum. Við utanverða gangstéttarbrún Pósthússtrætis að austanverðu, við veitingastaðinn Hornið, þaðan sem stefnandi og vitnið Guðmundur komu, eru grindur væntanlega til þess að hamla umferð gangandi vegfarenda um Pósthússtrætið en ekki merkt gangbraut eins og á tveimur stöðum í Hafnarstræti og einnig í Pósthússtræti. Þá er gangbraut yfir Pósthússtrætið norðanvert skammt frá slysstað. Stefnandi átti þannig þess kost að fara yfir Pósthússtrætið um merkta gangbraut með því að fara yfir Hafnarstræti til suðurs um merkta gangbraut, þaðan vestur yfir Pósthússtræti um merkta gangbraut eða fara yfir Pósthússtrætið norðanvert um merkta gangbraut. Allt að einu kaus hann að fara þvert yfir götuna um svæði sem er ætlað bifreiðaumferð fyrst og fremst. Þá kom fram hjá stefnanda sjálfum og öllum vitnum að stefnandi var undir áhrifum áfengis og samkvæmt framburði vitnisins Odds Ólafssonar, sem á þeim tíma er slysið varð hafði verið 22 ár í lögreglunni, var hann áberandi ölvaður og vitnin Lára og Ása kváðu hann hafa kjagað um. Stefnandi bar að hann hefði verið að tala í farsíma er hann lagði af stað út á götuna og að hann hefði ekki orðið bifreiðarinnar var fyrr en slysið varð. Dómari telur að það hafi verið stórkostlegt gáleysi af stefnanda að vaða út á götuna eins og hann gerði í umrætt sinn við ofangreindar aðstæður og hlýtur hann að bera nokkra sök á tjóni sínu og er fallist á það með stefndu að hann verði að bera 1/3 tjóns síns sjálfur. Kemur þá til úrlausnar hvort efni séu til þess að beita ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga við ákvörðun árslauna stefnanda hér. Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi hafði dvalið á sjúkrahúsinu Vogi 3. febrúar 1997 til 11. febrúar sama árs og dagana 10. til 12. mars sama árs. Þá kemur fram að stefnandi fór í aðgerð á vinstri öxl 10. mars 1997 og samkvæmt vottorði læknis þess sem aðgerðina gerði skyldi hann hvíla sig í nokkra daga með handlegginn en síðan stunda sjúkraþjálfun með tilteknum hætti eftir 3-4 vikur. Tekjur stefnanda árið 1997 voru að miklum mun lægri en árið 1996 og árin 1998 og 1999. Ekki verður sú ályktun dregin af þeim upplýsingum um heilsufar stefnanda á árinu 1997 sem frammi liggja í málinu að tekjumunur þessi verði skýrður eingöngu með því að heilsufar hans hafi verið þannig að til álita komi að beita ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hér. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á það með stefnanda að efni séu til þess að meta árslaun hans samkvæmt fyrrgreindu ákvæði. Samkvæmt öllu framangreindu verða stefndu sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Ólöf Skúladóttir, skulu sýkn af öllum kröfum stefnanda, Gunnars Gunnarssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 621/2009
Kærumál Farbann
Ríkissaksóknari hefur krafist þess að héraðsdómur úrskurði, með vísan til 2. mgr. 95. gr. og 3. mgr. 97. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur Hæstaréttar gengur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 22. desember 2009, kl. 17:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 22. desember 2009 kl. 17. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Að þessu slepptu krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni þar til dómur fellur í máli hans í Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði var varnaraðili í Héraðsdómi Reykjavíkur 10. júlí 2009 sakfelldur fyrir að hafa 21. maí 2009 framið nauðgunarbrot sem talið var varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdur til að sæta fangelsi í fjögur ár og sex mánuði. Með bréfi sem barst ríkissaksóknara 15. júlí 2009 óskaði varnaraðili áfrýjunar dómsins í því skyni að fá honum hnekkt, eins og það er orðað. Ríkissaksóknari gaf út áfrýjunarstefnu 16. júlí 2009. Þegar héraðsdómurinn gekk sætti varnaraðili gæsluvarðhaldi. Hafði það frá 29. maí 2009 verið reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með úrskurði 7. ágúst 2009 var gæsluvarðhaldið framlengt „þar til dómur Hæstaréttar gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til föstudagsins 30. október 2009, kl. 16:00.“ Fram hafa verið lögð gögn sem sýna að ríkissaksóknari óskaði strax 16. júlí 2009 eftir dómsgerðum í máli varnaraðila í samræmi við 1. mgr. 202. gr. laga nr. 88/2008. Fyrir liggur að gögnin hafa ekki borist ríkissaksóknara þó að hálfur fjórði mánuður sé liðinn frá því óskað var eftir þeim. Engin haldbær skýring er komin fram á þessum drætti. Þetta hefur meðal annars þau áhrif að málið er ekki komið á dagskrá Hæstaréttar fyrir munnlegan málflutning, sbr. 2. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008. Fram hefur komið í dómum Hæstaréttar að heimild 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, og samsvarandi ákvæðis eldri laga, til að beita gæsluvarðhaldi sé undir því komin að ekki verði óhæfilegur dráttur á meðferð máls. Sá dráttur sem orðinn er á afgreiðslu dómsgerða í máli varnaraðila er óhæfilegur, þegar höfð er hliðsjón af því að hann sætir gæsluvarðhaldi. Verður því ekki hjá því komist að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Með vísan til 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 verður varnaraðila í stað gæsluvarðhalds bönnuð för frá Íslandi þann tíma sem hinn kærði úrskurður tekur til. Dómsorð: Varnaraðila X er bönnuð för frá Íslandi þar til dómur Hæstaréttar gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 22. desember 2009 klukkan 17.
Mál nr. 100/2003
Kærumál Félagsslit Verðbréfafyrirtæki Kröfulýsing Málsástæða Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem viðurkennd var við félagsslit B skaðabótakrafa F. Forveri F hafði gert samning árið 1997 við forvera B um „vörslu, umsýslu og ávöxtum tiltekinna fjármuna“ F. B var svipt starfsleyfi til verðbréfaviðskipta í nóvember 2001 og tekið til skipta eftir reglum um slit fyrirtækja í verðbréfaþjónustu. Á kröfulýsingarfresti kom m.a. fram krafa frá F þar sem lýst var sem almennri kröfu „kröfu skv. Burnhamsvíxli“. Í síðara bréfi F til skiptastjóra reisti F sömu kröfu einnig á þeirri málsástæðu að B væri skaðabótaskylt gagnvart sér. Á skiptafundi í apríl 2002 viðurkenndi skiptastjóri kröfu F sem almenna kröfu, en hafnaði bótaábyrgð B vegna viðskiptanna. Var talið að F gæti ekki nú haldið kröfu sinni, sem þegar hafði verið viðurkennd, til streitu með málsókn fyrir dómi til þess eins að fá úr því leyst hvort það skyldi gert á grundvelli einnar málsástæðu sinnar fremur en annarrar, sbr. meginreglu 1. mgr. 98. gr. laga um meðferð einkamála. Hafði F því ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins, svo sem það hafði verið lagt fyrir dómstóla, og var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2003, þar sem viðurkennd var við félagsslit sóknaraðila skaðabótakrafa varnaraðila að fjárhæð 5.240.000 krónur með nánar tilteknum vöxtum. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. og áðurgildandi 59. gr. laga nr. 13/1996 um verðbréfaviðskipti með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hafnað verði að viðurkenna fyrrgreinda kröfu varnaraðila og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. Varnaraðili, sem áður mun hafa heitið Eignarhaldsfélagið Alþýðubankinn hf. og Þróunarfélag Íslands hf., krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. I. Samkvæmt gögnum málsins gerði varnaraðili, sem þá hét Eignarhaldsfélagið Alþýðubankinn hf., samning 23. desember 1997 við Handsal hf. um „vörslu, umsýslu og ávöxtun tiltekinna fjármuna“ varnaraðila. Í sérstökum viðauka við samninginn var kveðið á um það hvers konar verðbréf félagið mætti kaupa í þágu varnaraðila. Að því er innlend verðbréf varðaði kom þar fram að með nánari takmörkunum mættu þetta vera skuldabréf útgefin af sveitarfélögunum eða með ábyrgð þeirra, skuldabréf banka eða annarra fjármálastofnana, óveðtryggð skuldabréf fyrirtækja og skuldabréf tryggð með fasteignaveði. Fólst í ákvæðum samningsins að slík viðskipti væru ekki háð samþykki varnaraðila hverju sinni. Á grundvelli þessa samnings virðist varnaraðili hafa síðan átt viðskipti óslitið við Handsal hf. þar til þau atvik gerðust, sem rakin eru hér síðar, en þegar nokkuð var liðið á þetta tímabil var nafni félagsins breytt í Burnham International á Íslandi hf. Í yfirliti frá sóknaraðila til varnaraðila 23. janúar 2001 um verðbréf þess síðarnefnda í vörslum félagsins í lok undangengins árs kom fram að varnaraðili hafi þá átt þar verðbréf að andvirði samtals 119.239.477 krónur, þar á meðal víxil, sem þar var tilgreindur með lýsingunni „S004048 Burnham Int.L“, að nafnverði 5.000.000 krónur. Þessa víxils og annarra samsvarandi var eftir þetta getið í mánaðarlegum yfirlitum um verðbréfaeign varnaraðila í vörslum sóknaraðila, en þó þannig að númer víxla urðu önnur þegar fram liðu stundir og fjárhæðir ekki þær sömu. Í síðasta yfirlitinu, sem tók mið af verðbréfaeign varnaraðila 28. nóvember 2001, var getið um víxil af þessum toga, sem bar númerið S004203 og var að nafnverði 5.240.000 krónur. Sóknaraðili mun hafa verið sviptur starfsleyfi til verðbréfaviðskipta 27. nóvember 2001. Sama dag mun hafa gengið úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur um að félagið væri tekið til skipta eftir reglum um slit fyrirtækja í verðbréfaþjónustu, sbr. áðurnefnda 59. gr. laga nr. 13/1996, eins og þeim hafði verið breytt með 7. gr. laga nr. 163/2000. Skiptastjóri, sem skipaður var til að fara með félagsslitin, gaf út innköllun vegna þeirra. Á kröfulýsingarfresti kom meðal annars fram krafa frá varnaraðila í bréfi 14. janúar 2002, þar sem sagði að lýst væri „kröfu skv. Burnhamsvíxli að höfuðstól kr. 5.240.000 pr. 19. september 2001 auk dráttarvaxta frá gjalddaga til greiðsludags og innheimtuþóknunar“. Sagði enn fremur að kröfunni væri lýst sem almennri kröfu og að hún væri reist á yfirliti um fjárvörslu fyrir varnaraðila og ljósriti af víxli, en frumrit hans yrði sent skiptastjóra þegar varnaraðila hefði borist það. Í málinu liggur fyrir annað bréf varnaraðila til skiptastjórans, einnig dagsett 14. janúar 2002, þar sem vísað var til þess að varnaraðili hafi lýst kröfu á hendur sóknaraðila samkvæmt víxli, sem félagið væri greiðandi að. Varnaraðili kvað sóknaraðila munu hafa stofnað til þessarar skuldbindingar á árinu 2001 með því að taka til sín fjármuni, sem hann hafi haft í vörslum sínum fyrir varnaraðila, og notað þá til að kaupa víxil, sem hann sjálfur væri greiðandi að. Varnaraðila væri ókunnugt um hver stjórnenda sóknaraðila hafi ákveðið þessi kaup, en varnaraðili teldi á hinn bóginn ljóst að þau hafi verið sóknaraðila óheimil, bæði samkvæmt áðurnefndum samningi frá 23. desember 1997 og ákvæðum III. kafla laga nr. 13/1996. Teldi því varnaraðili bæði félagið og starfsmenn þess skaðabótaskylda við sig af þessum sökum, en tjón hans væri óljóst vegna óvissu um hvort eitthvað kynni að fást greitt upp í víxilkröfu hans á hendur sóknaraðila. Sagði síðan eftirfarandi í bréfinu: „Upplýst er að verðbréfafyrirtækið var með í gildi hjá Sjóvá-Almennum tryggingum vátryggingu sem tryggir viðskiptamenn þess fyrir tjóni við aðstæður sem þessar. Samkvæmt skilmálum tryggingarinnar skal setja fram kröfu gegn forsvarsmönnum verðbréfafyrirtækisins (directors and officers) áður en krafa er gerð á hendur vátryggjandanum. Slík krafa er hér með sett fram. Er þess hér með óskað að þér gerið þeim forsvarsmönnum félagsins, sem hér kunna að hafa átt hlut að máli, kunnugt um kröfu þessa.“ Í skrá um lýstar kröfur á hendur sóknaraðila, sem skiptastjóri gerði 14. mars 2002, greindi hann frá þeirri afstöðu að hafna ætti áðurnefndum kröfum varnaraðila, sem væru „bótakröfur-víxill“ að fjárhæð 5.240.000 krónur. Á skiptafundi, sem skiptastjóri hélt 22. sama mánaðar, komu fram mótmæli varnaraðila gegn þessari afstöðu. Skiptafundur var haldinn á ný 19. apríl 2002 til að leitast við að jafna ágreining um lýstar kröfur, þar á meðal kröfu varnaraðila. Í fundargerð var eftirfarandi tekið fram varðandi umfjöllun um þessa kröfu og tvær aðrar, sem sams konar ágreiningur stóð um: „Skiptastjóri ákveður að breyta afstöðu sinni og samþykkja kröfurnar sem almennar kröfur með þeim fjárhæðum sem koma fram í kröfulýsingum. Skiptastjóri viðurkennir þó ekki að Burnham á Íslandi hf. hafi bakað sér bótaábyrgð vegna þeirra viðskipta sem liggja að baki kröfunum. Lögmenn kröfuhafa mótmæla þessari afstöðu skiptastjóra og telja að um bótaskylt tjón sé að ræða sem falli undir þær tryggingar sem Burnham á Íslandi hf. hafi keypt af Sjóvá-Almennum hf.“ Var enn ákveðið að reyna að jafna þennan ágreining á síðari skiptafundi, sem var haldinn 20. ágúst 2002. Sú viðleitni bar ekki árangur og beindi skiptastjóri ágreiningsefninu til Héraðsdóms Reykjavíkur 27. sama mánaðar. Af þessu tilefni var mál þetta þingfest þar fyrir dómi 20. september 2002. II. Með bréfi 4. desember 2002 tilkynnti skiptastjóri Héraðsdómi Reykjavíkur að farið yrði með slit á sóknaraðila eftir ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti, þar sem eignir félagsins muni ekki nægja til að efna viðurkenndar kröfur. Samkvæmt þessu og með vísan til 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 gilda almennar reglur laga nr. 21/1991 meðal annars um lýstar kröfur á hendur sóknaraðila, meðferð þeirra og réttaráhrif þeirrar málsmeðferðar. Samkvæmt þeim meginreglum, sem búa meðal annars að baki ákvæðum 116. gr. og 117. gr. laga nr. 21/1991, hefur lýsing kröfu fyrir skiptastjóra við gjaldþrotaskipti, eftirfarandi meðferð hans á kröfunni og eftir atvikum úrlausn dómstóla um viðurkenningu hennar í máli samkvæmt 5. þætti laganna samsvarandi áhrif og ef einkamál væri höfðað um kröfuna, það hlyti meðferð fyrir dómi og niðurstaða væri þar fengin eftir almennum reglum, eftir atvikum með dómsúrlausn. Í áðurnefndri kröfulýsingu varnaraðila 14. janúar 2002 gerði hann kröfu um að viðurkenndur yrði réttur hans til greiðslu úr hendi sóknaraðila á 5.240.000 krónum með dráttarvöxtum frá 19. september 2001 og innheimtukostnaði og yrði þessum rétti hans skipað í réttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991. Í þessu bréfi til skiptastjóra reisti varnaraðili kröfu sína á þeirri málsástæðu að hann ætti kröfurétt á hendur sóknaraðila samkvæmt víxli. Í síðara bréfi frá sama degi reisti varnaraðili á hinn bóginn sömu kröfu einnig á þeirri málsástæðu að sóknaraðili væri skaðabótaskyldur gagnvart sér. Á skiptafundi 19. apríl 2002 lýsti skiptastjóri sem áður segir þeirri afstöðu að hann viðurkenndi kröfu varnaraðila sem almenna kröfu með fyrrgreindri fjárhæð. Með þessu samþykkti sóknaraðili þá kröfu, sem gerð var á hendur honum. Getur varnaraðili ekki nú haldið kröfu sinni, sem þegar er viðurkennd, til streitu með málsókn fyrir dómi til þess eins að fá úr því leyst hvort það skuli gert á grundvelli einnar málsástæðu sinnar fremur en annarrar, sbr. meginreglu 1. mgr. 98. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hefur varnaraðili því ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn þessa máls, svo sem það hefur verið lagt fyrir dómstóla. Verður málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var þingfest fyrir 20. september 2002 og tekið til úrskurðar 3. febrúar sl. Sóknaraðili er Þróunarfélag Íslands hf. áður Eignarhaldsfélag Alþýðubankans hf., kt. 420171-0139, Síðumúla 28, Reykjavík, en varnaraðili þrotabú Burnham International á Íslandi hf., kt. 550191-1729, Vegmúla 2, Reykjavík. Dómkröfur sóknaraðila eru að viðurkennd verði skaðabótakrafa sóknaraðila á hendur varnaraðila að höfuðstól 5.240.000 kr. samkvæmt „kröfulýsingu (bótakröfu) sóknaraðila á hendur varnaraðila dags. 14. janúar 2002." Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur varnaraðila eru aðallega að kröfum sóknaraðila verði hafnað og sóknaraðili verði dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að fjárhæð skaðabótakröfu sóknaraðila verði lækkuð en málskostnaður verði í því tilviki felldur niður. Helstu málavextir eru að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2001 var bú varnaraðila tekið til opinberra skipta en félagið var svipt starfsleyfi sama dag, sbr. 62. gr. laga nr. 13/1996, sbr. 7. gr. laga nr. 163/2000. Sigurmar K. Albertsson hrl. var skipaður skiptastjóri. Sóknaraðili lýsti kröfu að höfuðstól 5.240.000 kr. í búið 14. janúar 2002. Kröfuna telur sóknaraðili byggða á svonefndum Burnhamsvíxli, sem varnaraðili hafði samþykkt, en varnaraðili hafi ráðstafað fjármunum, er hann hafði í fjárvörslum fyrir sóknaraðila, til kaupa á víxlinum. Samtímis var af hálfu sóknaraðila lýst yfir að kaup víxilsins hafi verið heimildarlaus „og félagið sjálft og stjórnendur þess séu bótaskyldir vegna þess tjóns sem kröfuhafinn verði fyrir." Í bréfi skiptastjóra til lögmanns sóknaraðila 11. mars 2002 hafnaði hann bótaábyrgð varnaraðila og starfsmanna hans. Skiptastjóri áréttaði þessa afstöðu sína á skiptafundi 22. mars 2002 og var þessu viðhorfi hans mótmælt. Á skiptafundi 19. apríl 2002 var þess freistað að jafna þennan ágreining. Ákvað skiptastjóri að samþykkja kröfuna sem almenna kröfu en ítrekaði höfnun bótaábyrgðar. Fundi var þá frestað í þeim tilgangi að reyna enn frekar að komast að samkomulagi. Á skiptafundi 20. ágúst 2002 varð að sögn skiptastjóra hins vegar ljóst að ekki tækist að jafna ágreininginn. Var því í bréfi skiptastjóra til héraðsdóms 27. ágúst 2002 krafist úrlausnar dómsins um bótaskyldu varnaraðila gagnvart sóknaraðila með vísun til 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991, en á skiptafundinum 22. mars 2002 hafði verið ákveðið að með skipti á búi varnaraðila skyldi fara samkvæmt ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Sóknaraðili byggir á því að kaup varnaraðila í nafni sóknaraðila á víxil sem varnaraðili var sjálfur greiðandi að, eins og hér hafi gerst, sé brot á lögum um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996, einkum III. kafla laganna, en sérstaklega þó 15. gr. og 19. gr. laganna. Varnaraðili hafi hvorki gætt skyldu sinnar um fyllstu óhlutdrægni gagnvart sóknaraðila sem viðskiptavinar né haft vara á að hann nyti jafnræðis um upplýsingar, verð og önnur viðskiptakjör í þessu sambandi. Þá hafi varnaraðili ekki framfylgt þeirri skyldu fyrirtækis í verðbréfaþjónustu að halda fjármunum sóknaraðila tryggilega aðgreindum frá sínum eigin fjármunum. Varnaraðili hafi með umdeildri ráðstöfun sinni brotið gegn fjárvörslusamningi aðila og ekkert umboð haft frá sóknaraðila til að ráðstafa fjármunum sóknaraðila á þann hátt sem hér hafi orðið. Þessi ráðstöfun varnaraðila sé saknæm og ólögmæt og hafi valdið sóknaraðila tjóni sem telja megi að varnaraðili hafi átt að sjá fyrir. Þá byggir sóknaraðili á því að fjárvörslusamningur aðila hafi verið saminn af varnaraðila og teljist til staðlaðra samningsskilmála. Beri því að túlka hann sóknaraðila í hag. Á það eigi einnig að líta að varnaraðili hafi haft yfir að ráða sérfræðiþekkingu á sviði verðbréfaviðskipta. Er varnaraðili lét sóknaraðila kaupa umræddan víxil, hafi forsvarsmönnum varnaraðila verið ljós fjárhagsleg staða fyrirtækisins og vitað að miklar líkur voru á því að víxillinn fengist aldrei greiddur. Varnaraðili byggir á því að honum hafi verið heimilt að kaupa eigin víxla á þann hátt sem liggi fyrir í málinu að hafi verið gert. Hafi hann haft þessa heimild samkvæmt fjárvörslusamningi aðila en auk þess hafi starfsmenn varnaraðila haft stöðugt samband við starfsmenn sóknaraðila og rætt þessi kaup sérstaklega við þá. Eins og fjárvörsluyfirlit sem lagt hafi verið fram í máli þessu bera með sér séu fjölmörg fordæmi fyrir því að sóknaraðili hafi keypt eigin víxla af varnaraðila. Í samræmi við ákvæði 3. kafla fjárvörslusamnings aðila um upplýsingagjöf varnaraðila til sóknaraðila, hafi mánaðarlega verið send út fjárvörsluyfirlit um allar hreyfingar á fjárvörslureikningi sóknaraðila þar sem þessi viðskipti komi fram ásamt yfirliti yfir víxileign félagsins. Eins og sjá megi af framlögðum fjárvörsluyfirlitum hafi skilmerkilega verið greint frá kaupum á eigin víxlum varnaraðila og niðurgreiðslu á þeim en auk þess hafi yfirlit yfir víxileign sóknaraðila verið afhent honum. Þá hafi ekki einungis verið keyptir eigin víxlar af sóknaraðila, heldur einnig af öðrum fyrirtækjum, eins og sjá megi af þessum gögnum. Sóknaraðili hafi aldrei gert athugasemdir við þessi verðbréfakaup, enda hafi þau í öllum tilvikum hlotið samþykki hans. Víxill er liggi fyrir í málinu ber með sér að hafa verið gefinn út 19. júní 2001. Hafa verði í því sambandi í huga að víxillinn sé framlengingarvíxill á eldri víxlum sem keyptir hafi verið af sóknaraðila miklu fyrr. Af þessu leiði að skilyrðum bótaskyldu um orsakatengsl og sennilega afleiðingu sé ekki fullnægt. Fari svo að dómur geti ekki fallist á að umrædd viðskipti hafi fallið innan heimilda fjárvörslusamnings aðila og telji ósannað að sóknaraðili hafi samþykkt sérstaklega umrædd viðskipti, þá er því haldið fram að athugasemdalaus framkvæmd þessara viðskipta jafngildi samþykki, a.m.k. hafi varnaraðili í öllu falli mátt ætla að svo væri. Í þessu sambandi er af hálfu varnaraðila lögð áhersla á þá staðreynd að sóknaraðili starfar sem lánastofnun á grundvelli laga nr. 123/1993. Um sé að ræða sérfróðan aðila um verðbréfaviðskipti og verður því að gera sérstaklega ríkar kröfur til hans í því ljósi. Sóknaraðili hafi þannig verið grandsamur í lagalegum skilningi um þessi viðskipti. Hafi hann ekki samþykkt þessi viðskipti berum orðum þá hafi hann í öllu falli gert það með því að gera engar athugasemdir. Þá er sérstaklega mótmælt að varnaraðili hafi með umræddum viðskiptum brotið gegn ákvæðum laga um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996 og mótmælt að starfsmenn hans hafi á nokkurn hátt hagað sér með saknæmum hætti í þessum viðskiptum. Einnig er mótmælt að sóknaraðili hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til saknæmrar hegðunar starfsmanna varnaraðila eða annarra aðila á hans vegum. Staðhæft er að varnaraðili hafi ávallt gætt fyllstu óhlutdrægni í samskiptum sínum við sóknaraðila og hagað störfum sínum þannig að sóknaraðili sem og aðrir viðskiptamenn varnaraðila nytu jafnræðis um upplýsingar, verð og önnur viðskiptakjör í verðbréfaviðskiptum á vegum varnaraðila, sbr. 15. gr. laga nr. 13/1996. Sóknaraðili hafi ávallt, eins og gögn málsins beri raunar með sér, fengið greinargóðar upplýsingar um þau viðskipti sem fram hafi farið fyrir hans hönd, sbr. 15. gr. sömu laga og 3. kafla fjárvörslusamnings aðila. Varnaraðili hafi fengið skriflegt umboð í samræmi við skilyrði 19. gr. laga nr. 13/1996 og sé þar enga takmörkun að finna á heimild til kaupa á eigin víxlum varnaraðila. Sóknaraðili geti því ekki borið við umboðsskorti nú, sbr. 3. mgr. 19. gr. laga nr. 13/1996. Áréttað sé að þess hafi verið gætt af hálfu varnaraðila að halda fjármunum sóknaraðila á sérstökum aðgreindum reikningi sem hafi verið skráður á nafn sóknaraðila, sbr. áskilnað 1. mgr. 19. gr. laga nr. 13/1996. Þetta megi sjá af þeim fjárvörsluyfirlitum sem liggja fyrir í málinu. Af hálfu varnaraðila er mótmælt að varnaraðili hafi komið því til leiðar að sóknaraðili hafi keypt víxla þegar fjárhagsleg staða varnaraðila var slæm eða fyrirsjáanlegt var að þeir myndu ekki greiðast. Á þeim tíma sem upphafleg víxilkaup áttu sér stað hafi fjárhagsleg staða varnaraðila verið slík að engin ástæða hafi verið til að ætla að fyrirtækið lenti í greiðsluerfiðleikum eða gjaldþrotaskiptum. Því er jafnframt mótmælt að túlka beri allan vafa um efni samningsskilmálanna varnaraðila í óhag. Í þessu samhengi sé í fyrsta lagi á því byggt að enginn vafi sé um efni þeirra. Í öðru lagi hafi hér alls ekki verið um staðlaða samningsskilmála að ræða. Þvert á móti hafi þessi samningur, eins og sjá megi af efni hans, verið sérsniðinn fyrir sóknaraðila enda hafi sóknaraðili jafnt og varnaraðili staðið að samningu hans og þeirra viðauka sem samningnum fylgja. Í þriðja lagi sé bent á þá staðreynd að sóknaraðili njóti sérfræðiþekkingar á því sviði sem hér sé verið að fjalla um ekki síður en varnaraðili. Sóknaraðili verði þannig sjálfur að bera halla af öllum vafa sem kunni að koma upp um efni hans, fari svo að dómur telji slíkan vafa vera fyrir hendi. Varnaraðili byggir á því að sóknaraðili hafi með eigin aðgerðarleysi og gáleysi stuðlað að meintu tjóni. En verði fullyrðingu sóknaraðila um að ekki hafi verið heimilt að eiga viðskipti með umrædda eigin víxla varnaraðila talin rétt, er byggt á því, að sóknaraðili hefði átt að bregðast við strax og láta starfsmenn varnaraðila vita að hann teldi þessi viðskipti stangast á við ákvæði fjárvörslusamnings aðila, einkum í ljósi þess sem hafði viðgengist í þessum efnum athugasemdalaust um langan tíma. Verði ekki fallist á af þessum sökum að sóknaraðili hafi með öllu glatað umdeildri kröfu á hendur varnaraðila, er þess til vara krafist að kröfufjárhæð sóknaraðila verði lækkuð vegna eigin sakar og vanrækslu hans að takmarka meint tjón sitt. Sigrún Eysteinsdóttir gaf skýrslu fyrir rétti, en hún var framkvæmdastjóri hjá Burnham International á Íslandi hf. Aðspurð kvaðst hún vera löggiltur verðbréfamiðlari og hafa BA próf í hagfræði. Hafi hún hafið störf hjá Burnham International á Íslandi hf. í árslok 1999. Hún sagði m.a. að fjárvörslusamningur sóknaraðila við félagið hafi ekki verið staðlaður af fjárvörsluaðila heldur hafi þessi samningur verið saminn í sameiningu af báðum aðilum að frumkvæði sóknaraðila. Aðspurð kvaðst Sigrún hafa átt samskipti við Sigurð Jón Björnsson hjá sóknaraðila út af umdeildum víxilkaupum og hafi félagið haft fulla heimild til að eiga þessi viðskipti samkvæmt fjárvörslusamning aðila og einnig á grundvelli þess að kaup þessi voru samþykkt af sóknaraðila. Sóknaraðili hafi fengið mánaðarlega yfirlit yfir viðskipti félagsins fyrir sóknaraðila og aldrei gert neinar athugsemdir varðandi umdeild víxilkaup. Er Sigrún var spurð, hvort hún hefði haft samband við Sigurð Jón í tilefni af umræddum víxilviðskiptum, fullyrti hún að svo hefði verið og sagði einnig að það væri „pottþétt að ég talaði við hann upphaflega áður en þessi viðskipti áttu sér stað." Hún sagði að sóknaraðili hafi átt frumkvæði að því að fá sent mánaðarlega yfirlit yfir viðskipti Burnham International á Íslandi hf. fyrir sóknaraðila, en venja hefði verið hjá félaginu að senda fjárvörsluþegum yfirlit tvisvar ári. Aðspurð hvort einhvern tímann hafi verið gerðar athugsemdir af hálfu sóknaraðila [út af umræddum víxilviðskiptum] kvað hún svo ekki vera. Bókari hjá sóknaraðila, er hún hafi haft mikið samband við, hafi einungis gert athugsemdir við bókhaldsleg atriði. Hún upplýsti að upphaf umræddra víxilviðskipta hafi verið víxil, sem gefinn var út í október 2000. Hann hafi tvívegis verið framlengdur, fyrst í mars 2001 og síðan í júní 2001. Aðspurð kvaðst Sigrún hafa tekið ákvörðun um umrædd víxilviðskipti og taldi sig hafa haft heimild til þess í fjarvörslusamningi aðila. Hún hafi borið þessa ákvörðun undir Sigurð Jón en ekki leitað eftir formlegri staðfestingu. Sigurður Jón Björnsson, forstöðumaður fjármálasviðs hjá Þróunarfélagi Íslands hf. [er áður hét Eignarhaldsfélag Alþýðubankans hf.] gaf skýrslu fyrir rétti. Hann upplýsti að hann væri ekki stjórnarmaður í félaginu, en hann hafi séð um fjárvörslusamning félagsins við Burnham International á Íslandi hf. Hann kvaðst ekki hafa samþykkt fyrir hönd sóknaraðila kaup á svonefndum Burnhamvíxli að fjárhæð 5.240.000 kr., sem gefinn var út 19. júní 2001 til greiðslu 19. september 2001. Hann kvaðst að vísu hafa samþykkt í einhverjum tilfellum víxilkaup fyrir hönd sóknaraðila en aldrei kaup á víxli af fjárvörsluaðilanum sjálfum enda hafi ekki verið eftir því leitað. Slíkt hefði aldrei komið til greina, hvað þá að framlengja þannig víxilskuld nokkrum sinnum. Aðspurður sagði Sigurður að sóknaraðili hafi fengið fjárvörsluyfirlit mánaðar-lega frá Burnham International á Íslandi hf. Hann sagði að sitt eftirlit með þessu hafi verið með þeim hætti að í tengslum við uppgjör félagsins, sem félagið er með endurskoðuð á sex mánaða fresti, hafi hann farið yfir röð allra hreyfinga [á viðskiptum Burnham International á Íslandi hf. fyrir sóknaraðila] frá upphafi árs. Hafi hann í framhaldi haft samband við fjárvörsluaðilann og gert athugsemdir og óskað eftir að hlutir yrðu leiðréttir. Fjöldi slíkra leiðréttinga hafi verið gerður að tilmælum hans en illa hafi gengið að koma þessum víxlum út. Kvaðst hann fyrst hafa orðið var við víxilkaupin þegar hann fór yfir tólf mánaða yfirlitið fyrir árið 2000 í lok janúar/febrúar 2001. Þá hafi strax verið gerðar athugasemdir við þessa víxla og óskað eftir að þeir yrðu teknir út, losaðir úr fjárvörslunni, og önnur verðmæti sett í staðinn sem ættu betur heima þar. Kolbrún Kolbeinsdóttir gaf skýrslu fyrir rétti. Kvað hún starfsvið sitt hjá Burnham International á Íslandi hf. síðustu níu mánuði af starfstíma félagsins hafa verið að sjá um fjárvörsluþegana og vera í samskiptum við þá. Lagður var fyrir Kolbrúnu fjárvörslusamningur aðila og kvaðst hún kannast við hann. Kvað hún þennan samning ekki vera í hefðbundnu formi fjárvörslusamninga á vegum Burnham International á Íslandi hf. Aðspurð kvaðst Kolbrún hafa orðið vitni að því að Eignarhaldsfélag Alþýðubankans hf. átti hlut í því að semja skjalið. Kolbrún kvaðst hafa séð um að senda út fjárvörsluyfirlit til sóknaraðila mánaðalega auk áramótasundurliðunar. Kvaðst hún hafa átt samskipti við Sigurð Jón hjá sóknaraðila í því sambandi og talað við stúlku hjá sóknaraðila, Sigrúnu að nafni, er sá um bókhaldið. Hafi þau haft gott eftirlit með yfirlitunum og farið vel yfir þau, en aldrei hafi þau gert athugsemdir um einstakar fjárfestingar. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa fengið samþykki Sigurðar Jóns til kaupa á svonefndum Burnhamsvíxlum. Niðurstaða: Varnaraðili telur skriflega heimild til kaupa á eigin víxlum fyrir fjármuni sóknaraðila í vörslu Burnham International á Íslandi hf. liggja í ákvæðum fjárvörslusamnings aðila en þar segir í viðauka C er varðar innlend skuldabréf 2.2, þ.e. í hvaða innlendum skuldabréfum fjárvörsluaðila var heimilt að ráðstafa fjármunum fjárvörsluþega: Bankar og aðrar fjármálastofnanir. Skuldabréf banka, sparisjóða, lánasjóða og fjárfestingastofnana með trausta eiginfjárstöðu, enda starfi þær samkvæmt sérstökum lögum eða séu undir eftirliti bankaeftirlits Seðlabanka íslands. En í 1.3. gr. samningsins undir fyrirsögninni Verkefni, skyldur aðila og umboð segir m.a.: Stjórn EFA [Eignarhaldsfélag Alþýðubankans hf.] veitir Fjárvörsluaðila fullt umboð til að ráðstafa því fé sem EFA afhendir Fjárvörsluaðila og vera skal í vörslu hans á hverjum tíma eins og kveður á um í samningi þessum, þ. á m. er Fjárvörsluaðila heimilt að framselja verðbréf í nafni sjóðsins, útbúa og undirrita skjöl fyrir hönd EAF ... og skal um slíka gerninga fara samkvæmt gildandi lagaákvæðum, samanber einnig grein 2.2. og grein 4.1 í viðauka C. Í 15. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 13/1996, sbr. 6. gr. laga nr. 99/2000 segir í 1. mgr. að fyrirtæki í verðbréfaþjónustu skulu gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart viðskiptamönnum sínum í starfsemi sinn og beri þeim ávallt að haga störfum sínum þannig að viðskiptamenn njóti jafnræðis um upplýsingar, verð og önnur viðskiptakjör í verðbréfaviðskiptum. Skulu viðskiptamönnum, að teknu tilliti til þekkingar þeirra, veittar greinargóðar upplýsingar um þá kosti sem þeim standa til boða. Í 2. mgr. segir m.a. að fyrirtæki í verðbréfaþjónustu skulu sýna fram á að 1. mgr. sé fylgt og að komið sé í veg fyrir hagsmunaárekstra með skýrum aðskilnaði einstakra starfssviða þeirra. Þó að framangreind lagaákvæði skjóti ekki beinlínis loku fyrir að fyrirtæki í verðbréfaþjónustu ráðstafi fjármunum viðskiptamanna sinna með því að lána sjálfu sér þá fjármuni, verður að telja að ábyrgð verðbréfaþjónustunnar á því að vörslufé glatist ekki viðskiptamanni sé - við slíkar aðstæður - allt önnur og meiri heldur en ábyrgð verðbréfaþjónustu á tapi, sem viðskiptamaður hennar þarf að þola vegna miðlunar verðbréfaþjónustunnar á fjármunum hans til annarra og almennu verðfalli á markaðinum. Verulega rík hætta sé á hagsmunaárekstrum milli sjálfrar verðbréfa-þjónustunnar og viðskiptamannsins, þegar verðbréfaþjónustan tekur sjálf lán hjá viðskiptamanninum. Gildir þar hið gamla lögmál að hver er sjálfum sér næstur. Víxill sá, er hér um ræðir, var gefinn úr 19. júní 2001 til greiðslu 19. september 2001. Samkvæmt árshlutareikningi Burnham International á Íslandi hf. fyrir tímabilið 1. janúar til 30. júní 2001 var tap af rekstri félagsins á tímabilinu er nam 72.700.000 kr. Bókfært eigið fé nam 114.100.000 kr. „en þá hefur verið eignfærð reiknuð skatta-inneign að fjárhæð 125.000.000 kr. vegna yfirfæranlegs skattalegs taps félagsins." Þá tjáir endurskoðandinn að framsetning árshlutareikningsins og þar með mat eigna sé byggt á þeirri forsendu að um áframhaldandi rekstur félagsins verði að ræði á sviði verðbréfaviðskipta en forsenda þess sé að það takist að bæta rekstrarafkomu félagsins. Svo sem fjárhagsstöðu Burnham International á Íslandi hf. er hér lýst, var með öllu óforsvaranlegt af félaginu að ráðstafa fjármunum sóknaraðila, sem það hafði í vörslum, til kaupa á víxli 19. júní 2001 fyrir eigin reikning, enda var félagið ekki lengur fjárfestingastofnun „með trausta eiginfjárstöðu". Skiptir það engu máli þó að um framlengingu á víxilskuld hafi verið að ræða. Og ósannað er gegn neitun Sigurðar Jóns Björnssonar, forstöðumanns fjármálasviðs hjá Þróunarfélagi Íslands hf., að sóknaraðili hafi á þeim tíma samþykkt þessi kaup. Samkvæmt framansögðu verður viðurkennd skaðabótakrafa á hendur varnaraðila eins og í úrskurðarorði greinir. Rétt er að varnaraðili greiði sóknaraðila 300.000 kr. í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Varnaraðili greiði sóknaraðila 300.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 143/1999
Bifreið Umferðarlög Ölvunarakstur Svipting ökuréttar Reglugerð Sératkvæði
K var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að aka bifreið undir áhrifum áfengis. Játaði hann brot sitt og var fundinn sekur. K neitaði að gangast undir sektargerð án dómsmeðferðar með greiðslu sektar og sakarkostnaðar og sviptingu ökuréttar. Taldi hann að ökuréttarsvipting yrði ekki byggð á reglugerð nr. 280/1998 um sektir og viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Talið var rétt, með hliðsjón af hættu samfara ölvunarakstri og varnaðaráhrifum ökuréttarsviptinga, að svipta K ökurétti í samræmi við fyrirmæli reglugerðarinnar. Þá var K dæmdur til greiðslu sektar og áfrýjunarkostnaðar málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 26. mars 1999 að fengnu áfrýjunarleyfi og krefst þess að ákvörðun héraðsdóms um sviptingu ökuréttar ákærða verði þyngd. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði ók bifreið undir áhrifum áfengis eftir Lækjargötu í Hafnarfirði aðfaranótt þriðjudagsins 8. desember 1998. Mældist vínandamagn í lofti því, sem ákærði andaði frá sér 0,363 milligrömm í lítra lofts. Gerðist ákærði því brotlegur við 1. , sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 48/1997. Ákvæði um skyldu til að svipta mann ökurétti eru í 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Almennt er mjög ámælisvert, ef maður ekur vélknúnu ökutæki undir áhrifum áfengis. Þegar litið er til þess og að ætla má að svipting ökuréttar hafi veruleg varnaðaráhrif, þykir með vísun til 1. mgr. 102. gr., sbr. 101. gr. umferðarlaga, hæfilegt að svipta ákærða ökurétti í 4 mánuði eins og fyrirmæli eru um í viðauka I við reglugerð nr. 280/1998 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Að öðru leyti verður héraðsdómur staðfestur um annað en sakarkostnað í héraði, sem ákærða verður gert að greiða auk áfrýjunarkostnaðar málsins, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Kjartan Arnald Hlöðversson, greiði 35.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 8 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 4 mánuði frá 8. desember 1998. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Guðmundar Kristjánssonar, hæstaréttarlögmanns, samtals 100.000 krónur. Með héraðsdómi var ákærði dæmdur til að greiða sekt og sviptur ökurétti í tvo mánuði fyrir ölvunarakstur. Hvorugur málsaðila krefst endurskoðunar héraðsdóms um ákvörðun sektarinnar. Ákæruvaldið krefst þess hins vegar að ákærði verði sviptur ökurétti í fjóra mánuði í samræmi við ákvæði viðauka I reglugerðar nr. 280/1998 um sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Ákærði unir niðurstöðu héraðsdóms um tímalengd ökuréttarsviptingar og hefur frá upphafi lýst sig reiðubúinn til að ljúka málinu án dómsmeðferðar með þeim hætti. Vísar hann til þess að þessi hefði orðið niðurstaðan samkvæmt leiðbeiningum ríkissaksóknara, reglugerð og dómvenju fram að setningu reglugerðar nr. 280/1998. Er það ekki vefengt af hálfu ákæruvalds. Í 4. grein nefndrar reglugerðar segir, að hún sé sett samkvæmt heimild í 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 57/1997. Með reglugerðinni fylgir sem viðauki „Skrá yfir sektir og önnur viðurlög vegna brota á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim.“ Kemur þessi skrá í stað leiðbeininga ríkissaksóknara og síðar reglugerðar nr. 403/1997, sem lögregluyfirvöld fóru áður eftir við beitingu heimilda sinna til ákvörðunar sekta og annarra viðurlaga. Með áðurnefndum lögum nr. 57/1997 var umferðarlögum breytt á þann hátt, að við 100. gr. þeirra var bætt þrem nýjum málsgreinum, sem urðu 4. - 6. mgr. þeirrar greinar. Í 4. mgr. 100. gr. er ráðherra nú veitt heimild til að ákveða með reglugerð sektir allt að 100.000 krónur fyrir umferðarlagabrot. Skal í reglugerðinni tilgreint hvaða tegunda brota hún taki til og hvaða sekt og önnur viðurlög skuli koma fyrir hverja tegund brots. Í tveim fyrri dómum Hæstaréttar hefur sérstaklega verið vikið að nefndri reglugerð, en í þeim málum var dæmt um kröfur ákæruvalds um sviptingu ökuréttar vegna hraðaksturs. Í dómi 14. janúar 1999 í máli nr. 425/1998 var tekið fram, að þótt eðlilegt sé að lögregluyfirvöld beiti stöðluðum skrám við ákvarðanir sínar í þessum efnum, leiði af 2. gr. stjórnarskrárinnar að dómstólar verði ekki bundnir við slíkar skrár. Beri þeim, þegar málum af þessu tagi er skotið til þeirra, að meta viðurlög sjálfstætt á grundvelli umferðarlaga og megi þá meðal annars líta til ákvarðana lögregluyfirvalda á þessu sviði. Í dómi Hæstaréttar 17. desember 1998 í máli nr. 443/1998 var getið um setningu laga nr. 57/1997 og að í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að þeim lögum, hafi lítið verið vikið að öðrum viðurlögum en sektum. Tæpt hafi verið á sviptingu ökuréttar vegna hraðaksturs, en sviptingar ökuréttar vegna ölvunaraksturs í engu getið. Í dóminum er einnig rakið að í athugasemdunum eða öðrum lögskýringargögnum komi ekkert fram um að stefnt sé að því að herða refsingar í formi ökuréttarsviptingar fyrir ölvunarakstur. Þvert á móti segir þar, að í raun sé verið að festa í sessi þær stöðluðu leiðbeiningar, sem ríkissaksóknari hafi látið lögreglustjórum í té og gera þær sýnilegri fyrir borgarana. Ákvæði viðauka I reglugerðar nr. 280/1998 fela í sér mikla breytingu á venjuhelgaðri lögskýringu dómstóla á ákvæði 102. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 44/1993 og lög nr. 23/1998, um beitingu ökuréttarsviptingar vegna ölvunaraksturs. Til þess að stjórnvöldum sé heimilt að breyta dómvenju um beitingu refsikenndra viðurlaga, svo sem þeirri sem hér um ræðir, verður að áskilja skýra heimild í settum lögum. Með 3. gr. laga nr. 57/1997 er dómsmálaráðherra veitt heimild til þess að ákveða í reglugerð sektir allt að 100.000 krónur fyrir brot á umferðarlögum og reglum settum samkvæmt þeim. Skal í reglugerðinni tilgreint hvaða tegunda brota hún tekur til og hvaða sekt og önnur viðurlög skuli koma fyrir hverja tegund brots. Í athugasemdum við það frumvarp, sem varð að lögum nr. 57/1997, og öðrum tiltækum lögskýringargögnum er hvergi að finna vísbendingu um breytt mat löggjafans á lengd ökuréttarsviptingar vegna ölvunaraksturs. Þegar þetta er virt verður orðalag 3. gr. laga nr. 57/1997 ekki skýrt svo rýmkandi að það veiti stjórnvöldum heimild til þess að raska dómvenju um beitingu 102. gr. umferðarlaga. Ber því að ákveða tímalengd ökuréttarsviptingar án tillits til viðauka reglugerðar nr. 280/1998 og í samræmi við gildandi dómvenju, eins og lagt er til grundvallar niðurstöðu héraðsdóms. Ber samkvæmt þessu að staðfesta héraðsdóm og leggja kostnað við áfrýjun málsins á ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 15. febrúar 1999. Ár 1999, mánudaginn 15. febrúar, er á dómþingi Héraðsdómi Reykjaness, sem háð er í dómhúsinu að Brekkugötu 2, Hafnarfirði, í málinu nr. S-0096/1999: Ákæruvaldið gegn Kjartani Arnald Hlöðverssyni, kveðinn upp svohljóðandi dómur: Mál þetta, sem dómtekið var 5. þessa mánaðar, er höfðað með ákæru sýslumannsins í Hafnarfirði, útgefinni 26. janúar 1999, á hendur Kjartani Arnald Hlöðverssyni, kt. 120280-4309, Flókagötu 6, Hafnarfirði, „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 8. desember 1998, ekið bifreiðinni IJ-450, undir áhrifum áfengis, eftir Lækjargötu í Hafnarfirði. Telst þetta varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 48/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar, skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993 og nr. 23/1998”. Með skýlausri játningu ákærða, sem samrýmist sakargögnum, telst sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar er réttilega færð til refsiákvæða. Vínandamagn í útöndunarlofti ákærða var mælt í INTOXILYZER 5000 mælitæki og reyndist það nema 0,3630 milligrömmum í lítra lofts. Dómari gaf sækjanda og verjanda ákærða kost á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Sækjandi ítrekaði kröfur samkvæmt ákæru og vísaði hann til reglugerðar nr. 280/1998 og sjónarmiða í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 425/1998. Verjandi ákærða mótmælti því að ökuréttarsvipting yrði byggð á reglugerð nr. 280/1998. Vísaði verjandinn til dóms Hæstaréttar 17. desember s.l. í máli nr. 443/1998. Þá krafðist verjandinn málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærði játaði brot sitt skýlaust hjá lögreglu og var hann sviptur ökurétti til bráðabirgða þann 8. desember s.l. Með bréfi sýslumannsins í Hafnarfirði dagsettu 16. desember s.l. var ákærða boðið að ljúka málinu með sektargerð án dómsmeðferðar með greiðslu 35.000 króna sektar í ríkissjóð, 6.500 króna vegna sakarkostnaðar og sviptingu ökuréttar í 4 mánuði. Í bréfi verjanda ákærða til sýslumanns dagsettu 29. desember s.l. kemur fram að ákærði játi brot sitt fortakslaust og samþykki hann að greiða sektarfjárhæð þá og sakarkostnað er í boði sýslumanns komi fram, en ákærði geti hins vegar ekki fallist á að sæta sviptingu ökuréttar í 4 mánuði. Í því sambandi vísar verjandinn til dóma Hæstaréttar, umferðarlaga og reglugerða, en samkvæmt því telji hann ákærða einungis hafa unnið til tveggja mánaða ökuréttarsviptingar samkvæmt dómvenju, sem ákærði sé reiðubúinn að gangast undir. Kom þannig eigi til þess að ákærði lyki málinu án dómsmeðferðar. Við þingfestingu máls þessa var ákærða af hálfu ákæruvalds boðið að ljúka málinu með sektargerð dómara í samræmi við áðurgreint boð sýslumanns en því boði hafnaði ákærði. Fyrir setningu laga nr. 57/1997 hafði ríkissaksóknari látið lögreglustjórum í té staðlaðar leiðbeiningar sem m.a. tóku til sekta og sviptingar ökuréttar vegna ölvunaraksturs. Samkvæmt þeim leiðbeiningum var svipting ökuréttar fyrir ölvunarakstur í samræmi við áralanga dómvenju. Með framangreindum lögum var ráðherra veitt heimild til að ákveða með reglugerð sektir allt að 100.000 krónur fyrir umferðarlagabrot. Skal í reglugerðinni tilgreint hvaða tegundir brota hún taki til og hvaða sekt og önnur viðurlög skuli koma fyrir hverja tegund brots. Með reglugerð nr. 280/1998, sem sett var samkvæmt framangreindum lögum og kom í stað staðlaðra leiðbeininga ríkissaksóknara, var í viðauka áralangri dómaframkvæmd um ökuréttarsviptingu vegna ölvunaraksturs breytt talsvert til þyngingar. Með lögum nr. 57/1997 var ekki hróflað við 101. eða 102 gr. umferðarlaga. Hvorki er í lögunum, í athugasemdum með frumvarpi að lögunum eða öðrum lögskýringargögnum vikið að því að breyta hafi átt áralangri dómaframkvæmd varðandi ökuréttarsviptingu vegna ölvunaraksturs. Hins vegar er í athugasemdum með frumvarpi að lögunum vikið að því að verið sé að festa í sessi þær stöðluðu leiðbeiningar sem ríkissaksóknari lét lögreglustjórum í té. Verður þannig ekki ráðið af lögunum eða öðrum lögskýringargögnum að um hafi verið að ræða breytt mat löggjafans að þessu leyti. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands verður því ekki stuðst við reglugerð nr. 280/1998 að því er varðar sviptingu ökuréttar ákærða. Samkvæmt 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga og með vísan til dómvenju verður ákærði sviptur ökurétti í 2 mánuði frá 8. desember 1998 að telja. Þá ber að dæma ákærða, sem eigi hefur áður sætt refsingu, til greiðslu sektar sem þykir hæfilega ákveðin 35.000 krónur og komi fangelsi í 8 daga í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Þá ber að dæma ákærða til að greiða allan kostnað sakarinnar annan en málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns. Með hliðsjón af því sem að framan er rakið og því að ákærði lýsti sig frá upphafi reiðubúinn til að ljúka málinu án dómsmeðferðar með greiðslu sektar og sakarkostnaðar eins og ákærandi bauð og að sæta sviptingu ökuréttar í samræmi við áralanga dómaframkvæmd, þykir rétt að ákveða að málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Kristjánssonar, hæstaréttarlögmanns, greiðist úr ríkissjóði. Þykja málsvarnarlaunin hæfilega ákveðin 25.000 krónur. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari, kveður dóminn upp. Dómsorð: Ákærði, Kjartan Arnald Hlöðversson, greiði 35.000 króna sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í 8 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 2 mánuði frá 8. desember 1998. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Guðmundar Kristjánssonar, hæstaréttarlögmanns, 25.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Allan annan kostnað sakarinnar greiði ákærði.
Mál nr. 120/2017
Gagnaöflun Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Í málinu krafðist M ehf. endurgreiðslu á fjárhæðum sem hann hafði innt af hendi til Í á árinu 2015 vegna innflutnings á vörunni Slökun vegna rangrar tollflokkunar. Var Í sýknað af kröfu M ehf. í héraði og var niðurstaða dómsins reist á upplýsingum af heimasíðu framleiðanda vörunnar og tekið fram að þær væru öllum aðgengilegar þótt hvorugur málsaðila hefði séð ástæðu til að leggja þær fram. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt lög heimili dómara að hafa tiltekin afskipti af sönnunarfærslu fyrir dómi væri það meginregla að aðilar hefðu forræði á öflun sönnunargagna og yfir sakarefni, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var talið að þessa hefði ekki verið gætt við meðferð málsins í héraði og yrði heldur ekki séð að héraðsdómari hefði freistað þess að neyta heimildar í 2. mgr. 46. gr. laganna, eða eftir atvikum 104. gr. þeirra, og beina því til aðila að afla gagna um tiltekin atriði málsins eftir því sem hann hafði talið nauðsynlegt til skýringar á því. Þannig hefðu aðilum ekki gefist kostur á að reifa málið með tilliti til þeirra upplýsinga á heimasíðu framleiðanda vörunnar sem lágu til grundvallar niðurstöðu héraðsdóms. Þar sem það hefði ekki verið gert var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Aðalheiður Jóhannsdóttir prófessor.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar17. febrúar 2017. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verðiómerktur og málinu vísað heim í hérað, en til vara að stefnda verði gert aðgreiða sér 2.389.268 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 19. janúar 2015til 17. mars 2016 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeimdegi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaðadómi er áfrýjandi heildverslun sem flytur meðal annars til landsins vöru er berheitið Slökun. Varan mun vera í ýmsum útfærslum og innihalda magnesíumduft.Greinir málsaðila á um flokkun vörunnar í tollflokk samkvæmt gildandi reglum þarum og gerir áfrýjandi kröfu um endurgreiðslu oftekinna gjalda. Við flokkunvörunnar í tollflokk hefur þýðingu að komast að því hvers eðlis varan er. Er íhéraðsdómi rakið til hvaða gagna málsaðilar telja að líta beri til við nánariúrlausn þar um. Var niðurstaða dómsins reist á upplýsingum af heimasíðuframleiðanda vörunnar og er jafnframt tiltekið í dóminum að þær séu öllumaðgengilegar þótt hvorugur málsaðila hafi séð ástæðu til að leggja þær fram. Þótt lög heimili dómara að hafatiltekin afskipti af sönnunarfærslu fyrir dómi er það meginregla að aðilar hafiforræði á öflun sönnunargagna og yfir sakarefni, sbr. 1. mgr. 44. gr. og 1.mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var þessa ekki gætt viðmeðferð málsins í héraði og verður heldur ekki séð að héraðsdómari hafifreistað þess að neyta heimildar í 2. mgr. 46. gr. laganna, eða eftir atvikum 104.gr. þeirra, og beina því til aðila að afla gagna um tiltekin atriði málsinseftir því sem hann taldi nauðsynlegt til skýringar á því. Þannig gafst aðilum ekki kostur á aðreifa málið með tilliti til þeirra upplýsinga á heimasíðu framleiðanda vörunnarsem lágu til grundvallar niðurstöðu héraðsdóms. Samkvæmt framansögðu fór meðferðmálsins í bága við tilgreindar reglur réttarfarslaga. Verður því að ómerkjahinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningará ný. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinnkostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 29. nóvember2016. Þettamál, sem var tekið til dóms 15. nóvember 2016, er höfðað af fyrirtækinu Mammaveit best ehf., kt. 520110-0700, Laufbrekku 30, Kópavogi, með stefnu birtri 17.mars 2016 á hendur íslenska ríkinu. Stefnandikrefst þess að stefndi greiði stefnanda 2.389.268 krónur auk vaxta, sam­kvæmt1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 586.095 krónumfrá 19. janúar 2015 til 3. febrúar 2015 en frá þeim degi af 1.267.785 krónumtil 5. maí 2015 en frá þeim degi af 1.857.914 krónum til 26. maí 2015 en fráþeim degi af 2.048.881 krónu til 2. júlí 2015 en frá þeim degi af 2.389.268krónum til birt­ing­ar­dags, 17. mars 2016, en frá þeim degi með dráttarvöxtum,samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verð­trygg­ingu, nr. 38/2001, tilgreiðsludags. Stefnandikrefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Hannkrefst jafnframt máls­kostnaðar úr hendi stefnanda.Málsatvik Stefnandier heildverslun sem kaupir og selur lífræn matvæli, bætiefni og snyrti­vörurvíðs vegar að úr heiminum. Stefnandi flytur meðal annars inn vöruna Slökun (hér eftir einnig nefnd „varan“).Það er magnesíumduft í sítrat-formi sem, að sögn stefnanda, lík­am­inn á gottmeð að nýta til þeirra mörgu starfa sem hann þarf magn­esíum til. Varan hafiþann tilgang að auka upptöku neytandans á magn­es­íum, og eftir atvikum einnigkalki, en þannig geti hún til lengri tíma haft jákvæð áhrif á heilsu neyt­and­ans. Varaner til í nokkrum útfærslum; bragðlaus, með appelsínubragði, með hind­berja- ogsítrónubragði, með sítrónubragði, með kirsuberjabragði, með hind­berja­bragðiog kalki og með kalki. Sérhver pakkning inniheldur 226 grömm af vörunni. Stefnandihóf að flytja inn vöruna árið 2008. Að hans sögn var varan ávallt flokkuð ítoll­flokk 2106.9066, sem „Fæðubótarefni, ót.a.“, en sá tollflokkur ber ekkitoll. Flokkun vörunnar sem fæðubótarefni sé í samræmi við flokkunframleiðandans á vör­unni. Íbyrjun árs 2015 tollskoðaði Tollstjóri vöruna. Í kjölfarið var toll­flokkunhennar breytt og hún flokkuð í tollflokk 2106.9025, sem „Tilreidd drykkj­ar­vöru­efnisem inni­halda prótein og/eða önnur næringarefni, einnig víta­mín, stein­efni,jurta­trefjar, fjöl­ómett­aðar fitusýrur og bragðefni “, en sá flokkur ber 20%toll. Stefnandióskaði eftir svokallaðri afgreiðslu 2 fyrir vöruna. Í því felst beiðni umleiðréttingu á tollskýrslu eftir að tollafgreiðsla sendingar hefur farið fram.Toll­stjóri hafnaði beiðni stefnanda um leiðréttingu og vísaði til þess aðfyrri toll­afgreiðsla væri rétt. Stefnandi óskaði 4. febrúar 2015 eftirrökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun Toll­stjóra að hafna afgreiðslu 2 fyrirvöruna. Toll­stjóri veitti þann rök­stuðn­ing 9. febrúar 2015 að ákvörðunembætt­is­ins byggðist á túlk­un­ar­reglu 3.a og sam­kvæmt vöru­lýs­ingu áumbúðum umræddrar vöru væri hún ætluð til blönd­unar í vökva og því væri vör­unnibest lýst í toll­flokki 2106.9025. Stefnandier ósammála flokkun Tollstjóra og telur hana ranga og í and­stöðu við tolla­lögnr. 88/2005. Í ákvörðun embættisins felist að innheimtur sé af stefn­anda hártollur af vörunni í stað þess að hún sé tollfrjáls. Stefnandi hafi því miklafjár­hags­lega hags­muni af því að fá ákvörðun Tollstjóra leiðrétta og end­ur­greiddþau gjöld sem stefn­andi hafi þegar greitt samkvæmt hinni röngu toll­flokkun.Ákvörðun embættisins valdi stefnanda verulegu tjóni þar eð framlegð hans drag­istsaman. Ákvörðunin hafi þannig ótvírætt valdið stefn­anda tjóni. Stefnandi eigiþví ekki annan kost en að höfða mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnanditelur þá ákvörðun Tollstjóra að breyta tollflokkun vörunnar Slökun og flokka hana í tollflokk2106.9025, ekki byggja á réttum forsendum. Þar af leið­andi sé ákvörð­uninröng. Ákvörðunin sé andstæð ákvæðum tollskrár, sbr. við­auka I við tolla­lög,nr. 88/2005, og almennum reglum um túlkun tollskrárinnar sem séu birtar sem við­aukivið tollalög. Þar með telji stefnandi að stefnda beri að endur­greiða sér þaugjöld sem hafi verið innheimt á grundvelli hinnar röngu ákvörð­unar. Stefnandibyggir á því að hann eigi rétt til endurgreiðslu ofgreiddra gjalda vegna ólög­mætrarstjórnvaldsákvörðunar sem hafi beinst að honum. Hann hafi lög­varða hagsmuni afkröfunni því ákvörðun Toll­stjóra hafi veru­leg fjárhagsleg áhrif fyrir stefn­anda,sem innflytjanda vörunnar. Hagsmunir hans fel­ist í því að flokkun vör­unnar Slökun sé í samræmi við ákvæði tolla­laga.Ákvörðunin hafi þannig ótví­rætt fjár­hags­leg áhrif á stefnanda og fram­tíðar­áformhans í rekstri. Aðildstefnda fjármálaráðherra byggist á því að hann fari með yfirstjórn skatta- ogtollamála sem tollalög, nr. 88/2005, taka til. Vörulýsing vörunnar Slökun Stefnandiáréttar að varan sem hann flytur inn og nefnist Slökun sé magn­esí­um­duft sem neyt­andi getur blandað í örlítiðmagn af vatni til neyslu. Varan inni­haldi hins vegar hvorki orku­ríknæringarefni né efni til uppbyggingar líkamans, t.d. prótein, kol­vetni eðafitu­sýrur, heldur eingöngu steinefni. Til séu fleiri tegundir sömu vöru, seminnihalda lítils ­háttar bragðefni, sem sé fyrst og fremst bætt í vöruna tilþess að auð­velda neyslu hennar. Varan hafi ekki örvandi áhrif og enginskammtímaáhrif á líðan neytandans. Henni sé ætlað að hjálpa neytandanum að aukaupptöku lík­am­ans á magn­esíum þannig að það hafi til lengri tíma litið jákvæðáhrif á heilsu neyt­and­ans. Á umbúðum vörunnar sé skýrt tekið fram að þetta séfæðubótar­efni (e. food supple­ment) og að einungis sé ætlast til þess að neyttsé eins skammts á dag, sem nemi um 1-3 teskeiðum af vörunni, blandaðri í vatn. Varansé ekki drykkjarvöruefni enda sé hún ekki ætluð sem drykkur, þrátt fyrir aðlagt sé til að henni sé blandað í vatn til að innbyrða hana. Varan sé því fæðu­bótar­efni,en eins og eigi við um fæðubótarefni, sem algengt er að séu í töfluformi, séalla jafna ráðlagt að neyta þeirra með vatnssopa eða öðrum vökva. Sama eigi viðum neyslu fæðu­bótarefna í duftformi, vökvinn sem vörunni er blandað í séeinungis til þess að auð­velda neyslu fæðubótarefnisins. Túlkunarreglur tollalaga Stefnanditelur þá ákvörðun Tollstjóra, að flokka vöruna sem drykkjar­vöru­efni, þ.e. ítollflokk 2106.9025, í grundvallaratriðum ranga. Sú afstaða byggist á því aðákvörðun Tollstjóra sé andstæð ákvæðum tollskrár sem og túlkunarreglum toll­skrár­innarsem er birt sem viðauki I við tollalög, nr. 88/2005. Tollflokkun skuli farafram eftir fyrir fram ákveðnum hlutlægum mælikvörðum samkvæmt tollskrá og túlk­un­ar­reglumhennar. Samkvæmt 1. gr. túlkunarreglnanna skuli tollflokkun í laga­legu tillitibyggð á orðalagi vöruliða, athugasemda við tilheyrandi flokka eða kafla. Þettasýni að það sé fyrst og fremst orðalag sem ráði tollflokkun. Tiltekinnvöruliður taki til fæðubótarefna og varan teljist til fæðubótarefna, eins ogsjáist af umbúðum hennar. Því verði að telja að flokkun vörunnar í þann vöruliðí samræmi við orða­lag þess vöruliðar. Þannig sé flokkun vör­unnar sem fæðu­bót­ar­efnisí samræmi við orða­lag vöruliðarins og þar með í samræmi við 1. gr. túlk­un­ar­reglnatollskrár. Af þeim sökum sé sú ákvörðun Tollstjóra, að flokka vör­una semdrykkjarvöruefni í stað þess að flokka vöruna sem fæðubótarefni, í and­stöðuvið fram­an­greinda meginreglu. Túlkunarreglurtollskrár taki einnig á þeim aðstæðum þegar til greina komi að flokka vöru ítvo flokka eftir framangreindri meginreglu. Í túlkunarreglu 3.a, sem Toll­­stjóribyggi ákvörðun sína á, komi fram hvernig með skuli fara þegar til álita kemurað telja vörur til tveggja eða fleiri vöruliða. Í þeim tilfellum skulivöruliður sem felur í sér nákvæm­ustu vörulýsinguna tekinn fram yfir vöruliðmeð almennari vöru­lýs­ingu. Þareð varan sé í duftformi fari neysla hennar fram þannig að vörunni er blandað íörlítið magn af vatni til að auðvelda neyslu hennar. Meginvirkni vör­unnar fel­isteftir sem áður í því að vera fæðubótarefni. Það sé því nákvæmari vöru­lýs­ing,í skiln­ingi túlkunarreglu 3.a, að flokka vöruna eftir eiginleikum hennar ogfella vör­una undir fæðubótarefni frekar en drykkjarvöru. Með hliðsjón af þessusé ákvörðun Toll­stjóra röng. Brot gegn stjórnarskrárvörðumrétti og hindrun á samkeppni Stefnandikveðst vera einn fjölmargra innflytjenda á magnesíum, hvort sem það sé í duft­formieða töfluformi. Óháð því í hvaða formi magnesíum er, sé til­gang­ur­inn meðneyslu þess sá sami. Þar af leiðandi sé varan sem stefnandi flytji inn í beinnisam­keppni við aðrar magnesíumvörur. Íákvörðun stefnda felist að ólíkt því sem eigi við um sambærilegar vörur berivara stefnanda háan toll. Engin málefnaleg rök liggi til grundvallar slíkrimismunun og af þeim sökum verði að telja tollflokkunina brot gegn 65. gr.stjórnarskrárinnar, enda sé um að ræða skýra mismunun í tollálagningu vara semeru fluttar til landsins og eru ætl­aðar til sambærilegra nota. ÁkvörðunTollstjóra sé enn fremur í andstöðu við þá meginreglu sam­keppnis­réttar aðopinberir aðilar skuli ekki takmarka samkeppni, sbr. t.d. c-lið 1. mgr. 8. gr.og b-lið 1. mgr. 16. gr. samkeppnislaga, nr. 44/2005, en handhöfum ríkis­valdsberi að hafa samkeppnissjónarmið til hliðsjónar við ákvarðanir sínar. Jafnframtverði að telja ákvörðunina skerða atvinnufrelsi stefnda á ólög­mætan háttþannig að hún brjóti í bága við skilyrði 75. gr. stjórnarskrárinnar. Í ákvörð­uninnifelist takmörkun á frelsi stefnanda sem geri honum erfitt að flytja inn ogselja vöruna. Það fari gegn hagsmunum almennings að skerða atvinnufrelsi stefn­andaá þennan hátt enda leiði sú skerðing af sér hækkað verð og skertar sam­keppn­is­aðstæðurá íslenskum mark­aði, almenningi til tjóns. Krafa um endurgreiðslu oftekinnagjalda Kröfusína um greiðslu byggir stefnandi á meginreglum kröfu- og stjórn­sýslu­réttarum endurgreiðslu oftekinna gjalda og lögum um endurgreiðslu oftek­inna skattaog gjalda, nr. 29/1995. Samkvæmt 1. gr. laganna skuli stjórnvöld, sem innheimtaskatta eða gjöld, endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt ásamtvöxtum. Stefnandi hafi þegar flutt vöruna Slökuntil landsins og leyst hana út sam­kvæmt tollafgreiðslu í flokk 2106.9025 oggreitt af henni gjöld í samræmi við þá flokkun. Þannig hafi stefnandi greittgjöld af vörunni í samræmi við ranga toll­flokkun. Fjárkrafastefnanda sé samtala þeirra fjárhæða sem hann hafi greitt í toll fyrir vör­una.Það séu eftirtaldar greiðslur: Dagsetning skýrsluTollur9.01.2015586.095 kr.03.02.2015681.690 kr.05.05.2015590.129 kr.26.05.201590.967 kr.02.07.2015340.387 kr.Samtals2.389.268 kr. Samtalshafi stefnandi því ofgreitt 2.389.268 krónur vegna rangrar toll­flokk­unar.Samkvæmt 2. gr. laga um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, nr. 29/1995,skuli stefndi endurgreiða framangreindar fjárhæðir með vöxtum, samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá þeim tíma semgreiðslurnar voru inntar af hendi og dráttarvexti frá stefnubirtingardegi tilgreiðsludags. Stefnandibyggir á ákvæðum tollalaga, nr. 88/2005, einkum tollskrá í viðauka I við lögin.Stefnandi byggir einnig á almennum meginreglum stjórn­sýslu­réttar og megin­reglumkröfuréttar. Hann byggir einnig á ákvæðum laga um endur­greiðslu oftek­innagjalda og skatta, nr. 29/1995, og samkeppnislögum, nr. 44/2005, svo og á stjórn­ar­skránni,nr. 33/1944, einkum 65. og 75. gr. Að auki byggir hann á megin­reglumeinkamálaréttarfars. Fyrirsvar á stoð í 4. og 5. mgr. 17. gr. laga um með­ferðeinka­mála, nr. 91/1991. Um varnarþing stefnda er vísað til 3. mgr. 33. gr.sömu laga. Krafa um vexti og dráttarvexti byggist á ákvæðum laga nr. 38/2001,einkum 6. og 8. gr. laganna, en einnig 125. gr. laga nr. 88/2005. Upphafsdagurvaxta sé greiðslu­dagur oftek­inna gjalda en upphafsdagur drátt­ar­vaxta séstefnu­birt­ing­ar­dagur. Máls­kostn­aðar­krafa stefnenda byggist á 1. mgr.129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einka­mála, nr. 91/1991.Málsástæður og lagarök stefndaÁkvæði tollalaga og tollskrár Stefndivísar kröfum og málsástæðum stefnanda á bug. Hann áréttar að í 5. gr. tolla­laga,nr. 88/2005, sé kveðið á um tollskyldar vörur og tollskrá. Sam­kvæmt 1. máls­lið1. mgr. 5. gr. skuli greiða toll af vörum sem eru fluttar inn á toll­svæðiríkisins, eins og mælt er fyrir í tollskrá í viðauka I með lög­unum. Tollskráinhafi verið birt í A-deild Stjórnartíðinda 18. maí 2005, en hafi verið breyttnokkrum sinnum frá þeim tíma, síðast með auglýsingunr. 121/2015. Þautollskrárnúmer sem deilt sé um séu í IV. flokki tollskrár, sem hefur fyrir­sögn­ina:Unnin matvæli; drykkjarvörur, áfengirvökvar og edik; tóbak og fram­leitt tóbaks­líki. Í flokki IV. séutollskrárnúmerin í 21. kafla sem hefur fyrirsögnina: Ýmis mat­væla­fram­leiðsla. Í 21. kafla séu númerin í vöru­lið2106, sem hefur fyrirsögnina: Mat­væli,ót.a. Vöru­lið­ur­inn 2106 skiptist í tvo undir­liði sem ásamt fyrirsögnorðast svo 2106.10 Próteínseyði ogtextúruð próteínefni og 2106.90 Önnur. Tollskrárnúmerið2106.9025 var fellt brott úr tollskrá með auglýsingu nr. 121/2015 (sbr. c-lið3. tölulið 1. gr. auglýsingarinnar). Þess í stað hafi komið tvö ný toll­skrár­númer,þ.e. 2106.9020 og 2106.9021. Breytingin hafi verið gerð því gefa hafi þurfttoll­yfir­völdum möguleika á að greina á milli tveggja vara sem fallið hafi ítoll­skrár­númerið 2106.9025: annars vegar vara sem innihalda 50% eða meira afmjólk­ur­afurðum og eru eftir­lits­skyldar sam­kvæmt matvælalöggjöfinni og hinsvegar þeirra vara sem innhalda minna en 50% af mjólkur­afurðum. Áhrifbreytinganna séu þau að vörur sem áður féllu í 2106.9025 falli nú annað hvort í2106.9020 eða 2106.9021, en beri sömu aðflutn­ings­gjöld og áður eða 20%. Áðuren tollskrárnúmerið 2106.9025 var fellt brott úr tollskrá hljóðaði það svo ásamtfyrirsögn: 2106.9025 – – – Tilreidddrykkjarvöruefni, sem innihalda próteín og/eða önnur næringarefni, einnigvítamín, steinefni, jurtatrefjar, fjölómettaðar fitu­sýrur og bragðefni.Eins og áður sé rakið telji stefnandi að flokka hefði átt vöruna Slökun í tollskrárnúmerið 2106.9066, semorðast svo ásamt fyrirsögn: 2106.9066 – –Fæðu­bótarefni, ót.a. Ljóstsé að bæði tollskrárnúmerin falli undir vöruliðinn 2106: Matvæli ót.a. Það virð­ist ágreiningslaust. Tollskrárnúmerið2106.9025 hafi á sínum tíma fallið undir skipti­lið­inn 2106.9020 sem barfyrirsögnina: Efni til framleiðslu ádrykkjarvörum. Toll­skrár­númerið 2106.9066 falli hins vegar beint undirundirliðinn 2106.90 sem hafi fyrir­sögn­ina: Önnur, það er önnur matvæli ót.a., sbr. fyrirsögn vöruliðar 2106.Nánar til­tekið séu fæðubótarefni, sem flokkast í tollnúmerið 2106.9066, vörursem eru ótaldar annars staðar undir öðrum tollskrárnúmerum sem innihalda fæðu­bót­ar­efni.Almennar reglur umtúlkun tollskrár Stefndibendir á að í tollskránni, í viðauka I með tollalögum, séu almennar reglur umtúlkun toll­skrár­innar, sem hafi verið lagðar til grundvallar við ákvörðunþess hvernig flokka beri vörur í tollskrárnúmer. Samkvæmt1. túlkunarreglu séu fyrirsagnir á flokkum, köflum og undirköflum ein­ungis tilleiðbeiningar. Í 2. málslið 1. túlkunarreglu segi að flokkun vara sam­kvæmttoll­skránni skuli í lagalegu tilliti að meginstefnu byggð á orðalagi vöruliða,athuga­semda við tilheyrandi flokka eða kafla. Samkvæmt lokamálslið b-liðar 2.túlk­un­ar­reglu fari tollflokkun blandaðra og samsettra vara eftir 3.túlkunarreglu. Orða­lag inn­gangs­málsliðar 3. túlkunarreglu beri með sér aðreglan eigi aðeins við þegar til álita komi að telja vöru til tveggja eðafleiri vöruliða. Í 6. túlkunarreglu segi hins vegar að í lagalegu tilliti skuliflokkun vara í undirliði einstakra vöruliða byggð á orða­lagi und­ir­lið­annaog sérhverri tilheyrandi athugasemd við undirliði og, að breyttu breyt­anda,framangreindum reglum, með því fororði að aðeins jafnsettir undirliðir verðabornir saman. Einsog áður segi, falli tollskrárnúmerið 2106.9066 beint undir und­ir­lið­inn2106.90 sem hefur fyrirsögnina Önnur,þ.e. önnur matvæli ót.a., sbr. fyrir­sögnvöru­liðar 2106. Tollskrárnúmerið 2106.9025 hafi hins vegar fallið undirskiptiliðinn 2106.9020. Þetta sjáist af því að tvö tilstrik eru fyrir framantollskrárnúmerið 2106.9066 í tollskrá, en þrjú tilstrik eru fyrir framannúmerið 2106.9025. Tvö tilstrik eru hins vegar á undan skipti­liðnum 2106.9020.Orðalag þeirra tollskrárnúmera sem deilt er um í málinu er ann­ars vegar Tilreidd drykkjarvöruefni, sem innihaldapróteín og/eða önnur næringar­efni, einnig vítamín, steinefni, jurtatrefjar,fjölómettaðar fitu­sýrur og bragð­efni (9025) og hins vegar Fæðubótarefni, ót.a. (9066). Stefnditelur meginágreiningsefni þessa máls vera hvort varan Slökun geti fallið undir orðalag tollskrárnúmersins 2106.9025. Þvíþurfi að skoða orð­skýr­ingar. Sögnin að tilreiðahafi samkvæmt orðabók merkinguna að útbúa, gera til­búinn. Sam­heiti hennar séumeðal annars orðin undirbúa, útbúa og verka. Skoða verði merk­ingu orðs­ins ísam­hengi við fyrirsögn undirliðarins 2106.90 sem er efni til framleiðslu á drykkj­ar­vörum. Í þessu samhengi verði aðlíta svo á að orðið tilreidd hafisömu merk­ingu og orðið tilbúið og tilreitt efni sé tilbúið til tiltekinnanota. Orðið drykkjar­vara er sam­settúr orðunum drykkur og vara. Orðiðdrykkur merkir það sem drukkið er,sopi eða teygur. Orðið vara merkirvarn­ingur, eitthvað sem er framleitt og gengur kaupum og sölu. Orðið efni hafi meðal ann­ars sömu merkingu ogorðin efniviður, föng eða til­föng. Sam­an­dregið verði sú ályktun dregin aðorðin tilreidd drykkjar­vöru­efni merki til­bú­inn efni­við til ein­hvers semer drukkið. Næstberi að skoða afmörkun inntaks orðanna seminnihalda próteín og/eða önnur næringarefni. Magnesíum sé ekki prótein.Samkvæmt skýr­ingu orðabókar á orð­inu næringarefni,nái það til efna sem nýtast líkamanum sem orku­gjafi eða bæti­efni. Orðið bætiefni sé þannig skýrt í orðabók aðþað sé efni sem er nauð­syn­legt fyrir efna­skipti og vöxt líkamans og þurfi aðvera í fæðu í dálitlu magni, s.s. vítamín og ýmis steinefni. Samkvæmtlýsingu stefnanda á vörunni Slökun ístefnu sé hún magn­esíum­duft sem inniheldur hvorki orkurík næringarefni néefni til uppbyggingar lík­am­ans, eins og t.d. prótein, kolvetni og fitusýrur,heldur „eingöngu steinefni“. Lýsinguvör­unnar í fram lagðri vörulýsingu sé reyndar verulega ábótavant, því þar séekki nein nákvæm inni­halds­lýs­ing. Stefndi leggi fram lýsingu vörunnar, semeinnig er af heima­síðu stefn­anda, en þar er í innihaldslýsingu vörunnar ekkiuppgefið orku­inni­hald (kcal). Í4. gr. laga um matvæli, nr. 93/1995, sé hugtakið bætiefni skilgreint svo: Bætiefnieru vítamín, steinefni, þar með talin snefilefni, og lífs­nauð­syn­legarfitu- og amínó­sýrur. Almennt virð­ist magn­esíum talið til steinefna.Ítrekað segi í stefnu að varan Slökun séfæðu­bót­ar­efni, að því er virðist í þeim tilgangi að gera greinarmun á því ogorku­ríkum nær­ing­ar­efnum. Sam­kvæmt orðabók sé fæðubótarefni efni sem er ætlað að bæta úr skorti lík­amans á nær­ing­ar­efnumog tengist oft líkamsrækt og megrun. Samkvæmtgögnum málsins virðist það vera nauðsynlegt eða í það minnsta æski­legt aðblanda duftinu Slökun saman við vatnog að það sé drukkið eða þess neytt í vökvaformi. Raunar verði vart séð hvernigmögulegt eigi að vera að neyta þessa dufts á annan hátt en í vökvaformi. Þannigkomi eftirfarandi leiðbeiningar fram á vef­síðu stefnanda: Best að blanda við sjóðandi vatn – setja duftið í bolla, hella smáheitu vatni yfir og láta duftið freyða og leysast alveg upp, hella því næstmeira vatni (heitu eða köldu) og drekka. VaranSlökun sé því duft sem ætlast er tilað sé leyst upp í vökva og þess neytt í fljótandi formi. Þessi ályktun sé ísamræmi við niðurstöðu ríkis­tolla­nefndar í úrskurði nr. 3/2010, þar sem deiltvar um tollflokkun á ProM3 prótein-dufti, sem leysa átti upp í vökva og neyta ífljótandi formi. Samkvæmta-lið 3. túlkunarreglu tollskrár skuli vöruliður sem felur í sér nákvæm­astavörulýsingu tekinn fram yfir vörulið með almennari vörulýsingu. Vöru­liður2106.9025 taki sérstaklega til fæðubótarefna til drykkjarvöruframleiðslu og sénákvæm­ari lýsing en vöruliður 2106.9066 sem sé fyrir annars konar fæðubótarefnisem hafi ekki verið talin upp annars staðar, sbr. orðalag tollskrárnúmersins„ót.a.“. Magnesíumsé steinefni sem teljist til næringarefna, eins og rakið hafi verið, og falliþar með berum orðum undir fyrirsögn toll­skrár­núm­ers­ins. Umrædd vara hafiþar af leiðandi flokkast í vörulið 2106.9025 samkvæmt almennum túlk­un­ar­reglumtoll­skrár nr. 1., 3.a og 6. Meðvísan til alls framangreinds hafnar stefndi þeim fullyrðingum stefnanda aðákvörðun Tollstjóra um tollflokkun umræddrar vöru sé byggð á rangri túlkun átoll­skránni og túlkunarreglum hennar.Meint brot gegn stjórnarskrá oghindrun á samkeppni Stefnandihaldi því fram að með flokkun vörunnar Slökuní toll­skrár­númerið 2106.9025 sé brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, því það geti ekki talistmálefnalegt að gera greinarmun við skattlagningu innflytjenda á vöru sem er íduft­formi og þannig ætluð til blöndunar í vatn og öðrum þeim sem flytja innmagn­esíum á öðru formi. Enn fremur haldi stefnandi því fram að megin­reglur sam­keppn­is­réttar tálmiþví að unnt hafi verið að flokka vöruna Slökuní toll­skrár­númerið 2106.9025. Þessum málsástæðum stefnanda hafi stefndialfarið. Jafnræðisregla65. gr. stjórnarskrár Íjafnræðisreglunni felist að gæta skuli samræmis og jafnræðis í lagalegu til­liti.Að mati stefnda hafi verið gætt fulls samræmis og jafnræðis við álagningu tollsá vör­una. Stefnandi haldi því fram að vörur sambærilegar þeirri sem hér erdeilt um beri ekki sömu gjöld og því felist mismunun í tollflokkuninni. Stefnandivísi í því sam­bandi til þess að magnesíum í töfluformi og magnesíum íduftformi séu sambærilegar vörur. Stefndi hafnar því. Vörurnar séu ekkisambærilegar í skilningi tollskrárinnar eins og rakið hafi verið. Ítollskránni, sem hafi lagagildi, sé gerður skýr grein­ar­munur á vöru ítöfluformi og vöru sem er ætluð til drykkjar. Það sé í sam­ræmi við dóma­for­dæmiað löggjafinn hafi heimildir til að gera greinarmun á ólíku formi vara viðálagn­ingu tolla, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 424/2015. Stefndiáréttar að þau gjöld sem eru lögð á tiltekna vöru ráði ekki toll­flokkunhennar. Tollayfirvöld séu bundin af lögum við tollflokkun vara og innheimtigjöld í sam­ræmi við þá gjaldstofna sem hvert tollskrárnúmer beri með sér.Farið sé eftir túlk­unar­reglum tollskrárinnar og einnig sé litið tilskýringarbóka til leiðbeininga, þar á meðal orðabóka varðandi orðskýringar.Þannig sé sama eða sambærileg vara ávallt toll­flokkuð á sama hátt og allirinnflytjendur sambærilegrar vöru og hér er deilt um þurfi að greiða 20% toll afvörunni. Þannig stoði ekki að vísa til jafnræðisreglu við sam­an­burð á ólíkumvörum sem beri þess vegna mismunandi toll samkvæmt tollskrá. Mis­mun­anditollar séu lagðir á mismunandi vörur og það geti ekki talist brot gegn jafn­ræðis­reglu. Meginreglursamkeppnisréttar Meðsömu rökum hafnar stefndi því að gjaldtakan og það fyrirkomulag sem er við lýðisé í andstöðu við meginreglur samkeppnisréttar þess efnis að opinberir aðilarskuli ekki takmarka samkeppni, sbr. c-lið 1. mgr. 8. gr. og b-lið 1. mgr. 16.gr. sam­keppn­is­laga, nr. 44/2005. Gjaldtakan byggist á gildri lagaheimildeins og rakið hafi verið og innflytjendum sambærilegrar vöru sé ekki mismunað ánokkurn hátt. Tolla­yfir­völd séu bundin af lögum við tollflokkun og litið sétil toll­skrár­innar og túlk­unar­reglna með henni þegar vara sé tollflokkuð,en gjöld eða önnur sjón­ar­mið, eins og sam­keppni, komi ekki til álita.Sjónarmið stefnanda um að toll­yfirvöld hafi ekki virt megin­reglursamkeppnisréttar við ákvörðun um tollflokkun umræddrar vöru eigi því ekki við íþessu máli. Atvinnufrelsi,sbr. 75. gr. stjórnarskrárinnar Stefndihafnar því jafnframt að ákvörðun um tollflokkun vörunnar feli í sér skerð­inguá atvinnufrelsi stefnanda þannig að hún brjóti í bága við 75. gr. stjórnar­skrár­innar.Tollskráin hafi lagagildi sem viðauki I við tollalög, nr. 88/2005. Vörur berimishá gjöld eftir tollskrárnúmerum, en sama vara beri ávallt sömu gjöld. Þanniggreiði allir aðilar, sem markaðssetji sambærilega vöru, jafnhá gjöld af vörunnivið inn­flutn­ing. Ljóst sé að vörur beri mishá gjöld eftir tollflokkum og þvíséu þær, eðli máls sam­kvæmt, mishagkvæmar til innflutnings. Stefnanda séfrjálst að haga inn­flutn­ingi sínum á annan hátt telji hann gjöldin, sem þessitiltekna vara beri, of há. Það stand­ist því ekki að atvinnufrelsi stefnanda sétakmarkað á ólögmætan hátt. Kröfumsínum til stuðnings vísar stefndi einkum til tollalaga, nr. 88/2005, og þar meðtoll­skrár í viðauka I og túlkunarreglna tollskrárinnar, auk samkeppnislaga,nr. 44/2005, og stjórn­ar­skrárinnar, nr. 33/1944. Krafan um máls­kostnaðstyðst við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einka­mála, nr. 91/1991. Dráttar­vaxta­kröfuí stefnu er mót­mælt, einkum upphafstíma dráttarvaxta.Niðurstaða Þettamál snýst um það í hvaða tollskrárnúmer eigi að flokka vöruna Slökun, sem er magn­esíum-duft sem skalblanda með vatni fyrir neyslu. Aðsögn stefnanda, inn­flytj­anda vörunnar, var hún flokkuð frá árinu 2008 tilloka árs 2014 þannig að hann greiddi ekki af henni toll. Hér ber að geta þessað sam­kvæmt 1. mgr. 20. gr. tollalaga, nr. 88/2005, skulu inn- og útflytjendurfæra vöru til toll­flokks í viðeigandi tollskjölum samkvæmt almennum reglum umtúlkun toll­skrár­innar í viðauka I við lögin. Í2. mgr. 20. gr. er tekið fram að leiki vafi á um tollflokkun vöru, eða óskiinn- eða útflytjandi eftir staðfestingu Tollstjóra á tollflokkun vöru, getihann leitað eftir bind­andi áliti Tollstjóra á tollflokkun vörunnar sem ernánar lýst í 21. gr. laganna. ÞegarTollstjóri tollskoðaði vöruna í byrjun árs 2015 hafði hún ekki áður verið toll­flokkuðaf embættinu. Ekki hefur verið upplýst hver ákvað tollflokk vörunnar fyrir þanntíma. Sá hinn sami óskaði í það minnsta ekki eftir staðfestingu Tollstjóra áþessari toll­flokkun né bindandi áliti embættisins samkvæmt 21. gr. laganna. Nauðsynlegter að taka fram að það er ekki auðvelt að útskýra tollflokkun og túlkun toll­skrár­innarán þess að lesandinn hafi hana við höndina. Flokkunin er þó sú að fyrst er fund­innflokkur í tollskránni, næst kafli, svo vöruliður (með fjórum tölu­stöfum), þáundir­liður (með sex tölu­stöfum, ef undir honum eru skiptiliðir, en átta tölu­stöfum,ef hann skipt­ist ekki) og að lokum skiptiliður (með átta tölustöfum). Túlkunarreglunumsex er einnig raðað í forgangsröð þannig að sú fyrsta er sú æðsta og síðan kollaf kolli. Stefnandibendir á að það sé ágreiningslaust að varan falli undir vöruliðinn 2106.Ágreiningurinn varði það hvort varan eigi að falla í skipti­lið­inn 2106.9025,eins og stefndi telur, eða undirliðinn 2016.9066, eins og stefn­andi telur.Stefnandi vísar til þess að samkvæmt fyrstu túlkunarreglu skuli toll­flokkunbyggð á orðalagi vöruliða og sam­kvæmt sjöttu túlk­un­ar­reglu megi einvörðungubera saman jafnsetta undirliði, það er undirliði í sama vörulið. Því eigi aðmeta það hvort það lýsi vörunni best að hún sé „efni til framleiðslu ádrykkjarvörum“ sem er heiti undirliðarins 2106.90 eða „fæðu­bót­ar­efni ótaliðannarsstaðar“ sem er heiti undirliðarins 2106.9066. Stefndileggur hins vegar áherslu á að samkvæmt a-lið 3. túlkunarreglu toll­skrár skulivöruliður sem felur í sér nákvæm­asta vörulýsingu tekinn fram yfir vörulið meðalmennari vörulýsingu. Íinnihaldslýsingu vörunnar á umbúðunum segir að hún sé jónað magnesíum sítratsem sé myndað úr sérstakri blöndu af sítrónusýru og magnesíum karbónati, semfrá­sogist mjög vel (Ionic magnesium citrate (created from a highly absorb­ablepropriet­ary blend of citric acid and magnesium carbonate)). Íleiðbeiningum um notkun á íslenskum umbúðum vörunnar segir: Best að blanda viðsjóð­andi vatn – setja duftið í bolla, hella smá heitu vatni yfir og látaduftið freyða og leys­ast alveg upp, hella því næst meira vatni (heitu eðaköldu) og drekka. Þaðer ekki að ástæðulausu að framleiðandinn veitir þessar leiðbeiningar um notkunþví efnasambandið magnesíum sítrat (magnesium citrate) myndast þegar þau tvöefnasambönd sem eru í pakkningunni þ.e. sítrónusýra (citric acid) og magnesíumkar­bónat (magn­es­ium carbonate) ganga í efnasamband hvort við annað. Þaðgerist hrað­ast við það að heitu vatni er hellt yfir þau. Þá losnarkoltvísýringurinn frá magn­esíum­jón­inni. Hún sameinast sítrónusýrunni og efna­sam­bandiðmagn­es­íum sítrat mynd­ast. Þegar kol­tví­sýr­ingurinn losnar frá magnesíumjóninnirýkur hann úr vatninu og það freyðir. Þegar vatnið hættir að freyða erefnasamrunanum lokið og magnesíum sítratið, sem er í raun „varan“, hefurmyndast. Hið sama ger­ist þegar köldu vatni er hellt yfir efnin en þá tekur munlengri tíma fyrir efna­sam­bandið magnesíum sítrat að mynd­ast. Til þess aðgera það hæft til neyslu þarf að hella meira vatni, heitu eða köldu, saman við. Þessiefnahvörf eru þeim kunn sem hafa nokkra efnafræðiþekkingu. Þar fyrir utan erþeim lýst á heimasíðu framleiðanda vörunnar: http://naturalvitality.com/Þótt upp­lýs­ingar á þessari heimasíðu séu öllum aðgengilegar hefur hvor­ugurmálsaðila séð ástæðu til að leggja þær fram. Áeinum hluta síðunnar er algengum spurningum svarað: http://natural­vital­ity.com/­natural­-calm­-faqs/Ekki verður betur séð en að þar sé mælt með því að drykkj­ar­ins sé neytt millimáltíða. Efnið þurfi tilstilli magasýranna til þess að það sogist sem best úrmeltingarveginum út í blóðið. Sé þess neytt með mat kunni það að lækka sýru­stigmagasýrunnar og trufla þar með melt­ing­una. Því verður að draga í efa að efniðnýt­ist eins og til er ætl­ast sé því stráð yfir eða blandað við önnur matvælien vökva eins og lögmaður stefn­anda lýsti við aðalmeðferð. Áþessari upplýsingasíðu er einnig tekið fram að blanda megi duftinu við eitt­hvaðannað en vatn. Engu að síður er mælt með því að efnasamrunanum sé komið af staðmeð því að hella 60-90 millilítrum af heitu vatni yfir 1-2 teskeiðar af dufti.Þegar efnið hafi hætt að freyða (og varan hafi því myndast) megi blanda því viðávaxtasafa, þeyt­ing eða jurtate. Einnig megi blanda því við kalt vatn, setja ívatnsflösku eða drykk með klaka. Tekið er fram að varan leysist hægar upp íköldum drykkjum en þegar hún sé að fullu uppleyst hafi hún sömu áhrif og þegarhenni sé blandað við heita drykki eða te. Ennneðar á síðunni segir að margir notendur blandi drykkinn fyrir fram og dreypi áhonum yfir daginn. Áupphafssíðunni um vöruna (Natural Calm) http://naturalvitality.com/natural-calm/segir að Náttúruleg slökun sé freyðandi drykkur með ávaxta­bragði (Natural Calmis a fruity, effervescent drink...). Þar sést einnig að á umbúðum á enskustendur að þetta sé slakandi drykkur (The Anti-Stress Drink). Þær upp­lýs­ingarvoru ekki þýddar þegar texti umbúðanna var þýddur á íslensku. Aðmati dómsins er varan því efnasamband sem er byggt upp þannig að það auð­veldarað steinefnið magnesíum sogist úr meltingarveginum út í blóðrásina. Þessi varagetur ekki myndast nema vatni, helst heitu, sé blandað við grunnefni vörunnartil þess að nauðsynleg efnahvörf verði milli þeirra tveggja. Þegar efnahvörfunumer lokið og „varan“ hefur myndast verður að blanda henni við meiri vökva eðafljót­andi fæðu (t.d. þeyt­ing) til þess að auð­velda neyslu. Aðmati dómsins er það því nákvæmari lýsing að þetta sé „efni til framleiðslu ádrykkj­ar­vöru“, enda getur það efni einnig verið fæðubótarefni, heldur en„fæðu­bótar­efni ótalið annars staðar“. Dómurinn telur því að flokkun vörunnarí undirliðinn 2106.90 sé rétt­ari en í undirliðinn 2106.9066. Að sama skapitelur dómurinn flokkun vör­unnar í skipti­lið­inn 2106.9025 rétta tollflokkunsem samrýmist bæði tollskrá og túlk­unar­reglum tollalaga. Stefnanditelur tollflokkun Tollstjóra brjóta gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar því vörursem séu ætlaðar til sambærilegra nota, það er magnesíum til neyslu, beri mis­háantoll eftir því á hvaða formi þær séu. Stefn­andi hefur að vísu ekki lagt framnein gögn sem sýna hvernig magnesíum sé tollflokkað eftir mismunandi formi, svosem magn­esíum í freyði­töflum, hylkjum og venjulegum pillum/töflum. Þó liggurfyrir að til er tollskrárnúmerið 2106.9066--Fæðubótarefni ótalin annarsstaðar sem ber ekki toll. Hvaða fæðubótarefniTollstjóri fellir í þann flokk liggur ekki fyrir. Fyllilegamálefnaleg rök kunna að vera fyrir því að tiltekin vara raðist í mis­mun­anditollflokka eftir því á hvaða formi hún er flutt inn, sé slíkur munur á toll­flokkunnákvæmlega sömu vörunnar raunin. Að mati dómsins getur það eitt og sér að varaá ólíku formi sé felld í ólíka tollflokka ekki brotið gegn 65. gr. stjórnar­skrár­innar. Stefnanditelur ákvörðun Tollstjóra hamla samkeppni án þess þó að hafa sýnt fram á aðvaran sem hann flytur inn sé í samkeppni við magnesíum sem er flutt inn ífreyði­töflum, hylkjum, pillum/töflum eða hugsanlega öðru formi. Ennfremur verður að hafna því að með þessari tollflokkun vörunnar sé atvinnu­frelsistefnanda skert og þau lög sem hún byggist á brjóti þannig gegn 75. gr. stjórn­ar­skrárinnar.Samkvæmt heimasíðu stefnanda selur hann fjöldamargar vöru­teg­undir fráfjöldamörgum framleiðendum. Tiltekin tollflokkun einnar af þessum vörum geturvarla kippt stoðunum undan allri verslun hans. Sé yfirhöfuð hægt að fallast áað tolla­lög geti skert atvinnufrelsi manna þurfa þeir væntanlega að sýna framá að allur almenn­ingur þurfi svo mjög að nota þá vöru sem þeir flytja inn eðaneyta hennar að það væri andstætt almannahagsmunum að leggja toll á hana. Þaðhefur stefnandi ekki gert. Þaðer því mat dómsins að Tollstjóri hafi tollflokkað vöruna Slökun rétt og að hvorki sú tollflokkun né þau lög sem hún byggistá brjóti gegn ákvæðum stjórnarskrár um jafnrétti og atvinnufrelsi eða gegnsamkeppnislögum. Af þessum sökum verður að hafna kröfu stefnanda umendurgreiðslu þess tolls sem var lagður á vöruna frá janúar til júlí 2015. Réttþykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefndi,íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, Mamma veit best ehf. Hvormálsaðila ber sinn kostnað af málinu.
Mál nr. 140/2001
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Refsivist
Refsifanginn X var undir rökstuddum grun um aðild að umfangsmiklu fíkniefnamáli. Var X gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, enda var ekki á það fallist með X að ákvæði 30. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist ættu hér við, auk þess sem önnur ákvæði laganna kæmu ekki í veg fyrir að sakborningur sem sætti refsivist, gæti torveldað rannsókn með þeim hætti sem lýst er í a. lið 103. gr. laga nr. 19/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. apríl 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 3. maí nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Af hálfu varnaraðila er á það bent að hann sé refsifangi og um vist hans fari því samkvæmt lögum nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist með áorðnum breytingum. Er í því efni vísað til 17. gr. -19. gr. og 28. gr. -30. gr. laganna. Umrædd ákvæði hafi að geyma úrræði, sem nægi til að tryggja rannsóknarhagsmuni og beri því ekki nauðsyn til að beita gæsluvarðhaldi. Ákvæði 30. gr. laga nr. 48/1988 um heimild til þess að einangra fanga frá öðrum föngum eiga hér ekki við. Önnur ákvæði laganna koma ekki í veg fyrir að sakborningur, sem sætir refsivist, geti torveldað rannsókn með þeim hætti sem lýst er í a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að Hérðasdómur Reykjavíkur úrskurði að X [ . . . ], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 3. maí 2001 klukkan 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að kærði hafi verið handtekinn í dag vegna gruns um aðild að innflutningi á miklu magni fíkniefna [ . . . ]. Þá kemur fram í greinargerð lögreglu að kærði hafi í framburði hjá lögreglu ekki viljað kannast við aðild að fíkniefnainnflutningi eða nokkra aðild að málinu. Beinist rökstuddur grunur lögreglu að því að þar fari kærði ekki með rétt mál, heldur hafi hann vitað um téða fíkniefnasendingu og raunar staðið að skipulagningu og fjármögnun innflutningsins. Fleiri menn hafi verið handteknir í dag og megi gera ráð fyrir að mikil rannsókn muni fylgja í kjölfarið. Kveður lögreglan að rannsókn málsins sé á frumstigi. Þurfi að taka frekari skýrslur af kærða og bera undir hann ýmis gögn s.s. símtöl og framburði annarra eftir því sem þeir verða til, en fyrirsjáanlegt sé að miklar skýrslutökur muni vera framundan. Kveður lögreglan fleiri menn hafa verið handtekna í dag og megi gera ráð fyrir að mikil rannsókn muni fylgja í kjölfarið. Rannsókn málsins sé á frumstigi. Þurfi að taka frekari skýrslur af kærða og bera undir hann ýmis gögn s.s. símtöl og framburði annarra eftir því sem þeir verði til, en fyrirsjáanlegt sé að miklar skýrslutökur muni vera framundan. Beri því brýna nauðsyn til að hneppa kærða í gæsluvarðhald til að tryggja að hann geti ekki torveldað rannsókn málsins með því að hafa samband við vitni eða samseka og/eða komið undan gögnum sem kunni að hafa þýðingu í málinu. Rannsókn málins sé á frumstigi og sé brýnt að vernda rannsóknarhagmuni strax í upphafi. Verið sé að rannsaka ætluð brot kærða gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 eða 173.gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem geti varðað fangelsisrefsingu ef sannist. Rannsókn málsins sé ekki lokið og ef kærði gangi nú laus gæti hann torveldað mjög þá rannsóknarvinnu sem enn sé ólokið. Heimild til gæsluvarðhalds sé í a-lið 1.mgr. 103.gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með vísan til alls ofanritaðs og rannsóknargagna málsins þykir framkominn rökstuddur grunur um að kærði hafi framið verknað sem fangelsisrefsing er lögð við og ljóst af gögnum málsins að yfirheyra þarf kærða frekar svo og samseka og/eða vitni og er ljóst að hann getur torveldað rannsókn málsins. Þykir því rétt sbr. a-lið 1. mgr. 103. gr. laga 19/1991 að taka kröfu lögreglustjórans í Reykjavík til greina eins og hún er fram sett. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærða, X, [ . . . ] er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 3. maí 2001 klukkan 16:00.
Mál nr. 148/2011
Skriflegur málflutningur Nauðungarsala Lagaskil
V hf. var eigandi veðskuldabréfa sem hvíldu á tveimur eignarhlutum í fasteigninni R og gerðist kaupandi að þeim eignarhlutum við nauðungarsölu í september 2007. Hann fékk ekki kröfum sínum fullnægt með öllu af söluverðinu og krafði Á ehf. í framhaldi af því með greiðsluáskorunum og nauðungarsölubeiðnum í október og nóvember 2008 um greiðslu þess sem eftir stóð af skuldbindingum samkvæmt 14 veðskuldabréfum sem tryggð voru með veði í tveimur öðrum eignarhlutum í fasteigninni. Á ehf. höfðaði mál og krafðist þess að eftirstöðvar skuldabréfanna yrðu færðar niður um nánar tilgreinda fjárhæð með vísan til 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Í dómi Hæstaréttar sagði að samkvæmt 57. gr. laganna eins og hún hljóðaði þegar málið var höfðað hvíldi sönnunarbyrði eftir almennum reglum á þeim sem héldi því fram að markaðsverð hinnar seldu eignar hefði verið hærra en söluverð hennar við nauðungarsöluna. Með 4. gr. laga nr. 60/2010 hefði 57. gr. laga nr. 90/1991 verið breytt. Málsaðilar hefðu í samræmi við meginregluna um afdráttarlausa málsmeðferð lagt grundvöll málsins varðandi röksemdir fyrir kröfum sínum og sönnunarfærslu þeim til stuðnings í upphafi málsmeðferðar löngu áður en lög 60/2010 tóku gildi. Á ehf. hefði lagt fram verðmat löggilts fasteignasala til stuðnings því að kaupverð V hf. á eignarhlutunum tveimur hefði við nauðungarsöluna verið undir markaðsverði. Verðmatið væri lítið rökstutt en byggt á ætluðu leiguverði eignarhlutanna. Gegn andmælum V hf. taldi Hæstiréttur að með framlagningu þessara gagna hefði Á ehf. ekki tekist sönnun um að söluverð umræddra eignarhluta hefði verið undir markaðsverði þeirra við samþykki boðs V hf. í þær. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda því staðfest.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. mars 2011. Hann krefst þess að eftirstöðvar kröfu samkvæmt 14 samhljóða veðskuldabréfum sem tryggð voru með 3. veðrétti í eignarhluta áfrýjanda með fastanúmer 204-3313 og 225-8525 að Rafstöðvarvegi 1a Reykjavík verði færðar niður um 22.852.761 krónu. Þá krefst hann þess að staðfest verði að veðskuldbréfin teljist að fullu greidd og að þeim skuli aflýst af framangreindum eignarhlutum áfrýjanda. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms. Áfrýjanda var með bréfi Hæstaréttar 27. maí 2011 veittur frestur til að ljúka gagnaöflun í málinu. Með vísan til fyrrgreinds lagaákvæðis er kveðinn upp dómur í málinu án munnlegs flutnings. Áfrýjandi hafði í héraðsdómsstefnu hvorki uppi kröfur um að staðfest yrði með dómi að umrædd skuldabréf teldust greidd að fullu né að þeim skyldi aflýst. Koma þessar kröfur þegar af þeirri ástæðu ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. I Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi munu alls hafa verið gefin út 56 veðskuldabréf samtals að fjárhæð 252.000.000 krónur sem tryggð voru með veði í fasteigninni Rafstöðvarvegi 1a, þar af voru 14 samhljóða veðskuldabréfbréf að fjárhæð 3.000.000 krónur hvert tryggð með 3. veðrétti í eigninni. Aðalskuldari bréfanna var Hönnunar- og listamiðstöðin Ártúnsbrekka ehf., en stefndi eigandi þeirra. Samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu 20. ágúst 2002 mun eigninni hafa verið skipt í sjö eignarhluta, sem hver fékk sitt fastanúmer í landskrá fasteigna. Eftir að fyrrgreindum veðskuldabréfum hafði verið þinglýst á eignina var 22. desember 2006 gerð ný eignaskiptayfirlýsing fyrir Rafstöðvarveg 1a og eigninni skipt í átta eignarhluta. Báru sex þeirra sömu fastanúmer og fyrrnefndir eignarhlutar, einn þeirra leið undir lok sem sjálfstæður eignarhluti, en til urðu tveir nýir sem fengu fastanúmerin 229-8067 og 229-8153. Miðstöðin ehf. sem var eigandi allrar fasteignarinnar gaf 10. mars 2007 út afsal til áfrýjanda fyrir tveimur síðastnefndu eignarhlutunum og var því þinglýst 17. apríl sama ár. Ágreiningur reis með aðilum um hvort veð samkvæmt fyrrgreindum skuldabréfum næði til nýju eignarhlutanna tveggja. Með dómi Hæstaréttar 6. maí 2010 í máli nr. 709/2009 var leyst úr þeim ágreiningi á þann veg að hinir nýju eignarhlutar væru hluti veðandlagsins. Nauðungarsala á þeim sex eignarhlutum sem voru þinglýst eign Miðstöðvarinnar ehf. fór fram í tvennu lagi. Þann 18. apríl 2007 voru fjórir eignarhlutar seldir nauðungarsölu. Söluverð þeirra var samtals 224.400.000 krónur og var stefndi kaupandi. Samkvæmt frumvarpi sýslumannsins í Reykjavík til úthlutunar á söluandvirði greiddust 191.989.893 krónur vegna 1. veðréttar og 29.969.109 krónur upp í kröfur á 2. veðrétti. Þann 18. september 2007 voru tveir eignarhlutar með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525 seldir nauðungarsölu. Söluverð þeirra var samtals 68.000.000 krónur og var stefndi kaupandi. Samkvæmt frumvörpum sýslumannsins í Reykjavík til úthlutunar greiddust samtals 33.942.933 krónur vegna bréfa á 2. veðrétti en 32.722.938 krónur upp í kröfur vegna bréfa á 3. veðrétti eða samtals 66.665.871 króna. Áfrýjandi leitaði úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur varðandi frumvörp sýslumanns, sbr. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 og krafðist þess að innheimtuþóknun vegna veðskuldabréfa á 2. og 3. veðrétti yrði lækkuð. Með úrskurði 9. júní 2010 féllst dómurinn á kröfu hans að því er varðaði innheimtuþóknun vegna veðskuldbréfa er hvíldu með 2. veðrétti á eignarhluta 204-3313. Var frumvarpi að úthlutun söluverðs vegna þess eignarhluta breytt þannig að innheimtuþóknun var lækkuð úr 2.322.196 krónum auk virðisaukaskatts í 373.500 krónur að virðisaukaskattinum meðtöldum. Fjárhæð sú sem þurfti til að greiða upp kröfur á 2. veðrétti lækkaði því um 2.517.634 krónur og hækkaði það sem greiddist upp í kröfur á 3. veðrétti sem því nam samkvæmt nýrri úthlutun sýslumanns 4. apríl 2011. Kröfulýsing stefnda 18. september 2007 í söluandvirði eignarhluta 225-8525 vegna höfuðstóls, vaxta og kostnaðar vegna þeirra 14 veðskuldabréfa sem tryggð voru með 3. veðrétti í fasteigninni allri nam samtals 55.575.699 krónum. Þar sem 35.240.572 krónur hafi samkvæmt framansögðu greiðst upp í kröfur á 3. veðrétti af söluverði eignarhluta 225-8525 telur stefndi að ógreiddar eftirstöðvar veðskuldarinnar miðað við söludag þessara eignarhluta hafi numið 20.335.129 krónum. Stefndi beindi 24. október 2008 greiðsluáskorunum að áfrýjanda sem veðsala og eiganda eignarhluta með fastanúmer 229-8067 og 229-8153 vegna skuldabréfanna 14 sem hvíldu upphaflega með 3. veðrétti á allri fasteigninni Rafstöðvarvegi 1a. Voru eftirstöðvar skuldarinnar samkvæmt bréfunum ásamt kostnaði og dráttarvöxtum til 27. október 2008 taldar nema ríflega 71.500.000 krónum og var skorað á áfrýjanda að greiða skuldina eða semja um greiðslu hennar innan 15 daga frá móttöku áskorananna. Þann 19. nóvember sama ár beindi stefndi beiðnum um nauðungarsölu á fyrrnefndum eignahlutum áfrýjanda til sýslumannsins í Reykjavík vegna ógreiddra eftirstöðva bréfanna. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 25. júní 2009 og krafðist þess að eftirstöðvar skuldabréfanna sem tryggðar voru með veði í eignarhlutum með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525 og hvíla nú á eignarhlutum áfrýjanda með fastanúmerin 229-8067 og 229-8153 yrðu færðar niður um nánar tilgreinda fjárhæð með vísan til 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeirri kröfu. II Stefndi, sem var eigandi veðskuldbréfa sem hvíldu á eignarhlutum með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525 í Rafstöðvarvegi 1a keypti, eins og að framan er rakið, þá eignarhluta við nauðungarsölu 18. september 2007. Hann fékk ekki kröfum sínum fullnægt með öllu af söluverðinu og krafði áfrýjanda í framhaldi af því með greiðsluáskorunum og nauðungasölubeiðnum í október og nóvember 2008 um greiðslu þess sem eftir stóð af skuldbindingum samkvæmt 14 veðskuldabréfum sem tryggð voru með veði í eignarhlutum áfrýjanda með fastanúmerin 229-8067 og 229-8153 í fasteigninni. Háttar því svo til sem um ræðir í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 og getur áfrýjandi því samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar höfðað mál og fengið eftirstöðvar skuldbindinganna færðar niður um fjárhæð sem nemur mismun á því sem eignin var seld fyrir og markaðsverði hennar. Samkvæmt 57. gr. laga nr. 90/1991 eins og hún hljóðaði þegar mál þetta var höfðað hvíldi sönnunarbyrði eftir almennum reglum á þeim sem hélt því fram að markaðsverð hinnar seldu eignar hefði verið hærra en söluverð hennar við nauðungarsöluna. Með 4. gr. laga nr. 60/2010 var 57. gr. fyrrnefndu laganna breytt á þann hátt að sönnunarbyrðinni var snúið við og samkvæmt greininni svo breyttri getur sá sem notið hefur réttinda yfir eign sem hann hefur ekki fengið fullnægt með öllu af söluverðinu því aðeins krafið gerðarþola eða annan um greiðslu þess sem eftir stendur að hann sýni fram á að markaðsverð eignarinnar hefði ekki nægt til fullnustu kröfunnar. Samkvæmt 9. gr. laga nr. 60/2010 skyldu þau öðlast þegar gildi. Lögin voru birt 18. júní 2010. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 25. júní 2009. Við þingfestingu þess 30. sama mánaðar lagði hann fram gögn um markaðsverð á þeim eignarhlutum sem seldir höfðu verið nauðungarsölu 18. september 2007. Stefndi tók til varna og andmælti því meðal annars í greinargerð sem hann lagði fram 1. október 2009 að áfrýjanda hefði tekist sönnun um að umræddir eignarhlutar hefðu við nauðungarsöluna verið keyptir undir markaðsverði, en um það hefði hann sönnunarbyrði. Málsaðilar höfðu þannig í samræmi við meginregluna um afdráttarlausa málsmeðferð lagt grundvöll málsins varðandi röksemdir fyrir kröfum sínum og sönnunarfærslu þeim til stuðnings í upphafi málsmeðferðar löngu áður en lög nr. 60/2010 öðluðust gildi. Verður í ljósi þess að leysa úr ágreiningi aðila á grundvelli ákvæða 57. gr. laga nr. 90/1991 eins og þau voru áður en þeim var breytt með lögum nr. 60/2010. Til stuðnings því að kaupverð stefnda á eignarhlutum 204-3313 og 225-8525 hafi við nauðungarsöluna 18. september 2007 verið undir markaðsverði þeirra hefur áfrýjandi lagt fram verðmat Stefáns Páls Jónssonar löggilts fasteignasala 8. mars 2007. Verðmat þetta, sem er samhljóða fyrir báða eignarhlutana, er ekki miðað við ástand eignarhlutanna á söludegi heldur reist á „frágangslýsingu eiganda sem og lýsingu á frágangi húss og lóðar úr bæklingi um Hönnunar og listamiðstöðina.“ Verðmatið er lítt rökstutt en byggt á ætluðu leiguverði eignarhlutanna. Aðila greinir á um hversu miklu af frágangi eignarhlutanna var ólokið við sölu þeirra, en áfrýjandi hefur lagt fram kostnaðaráætlun fyrirsvarsmanns síns Kristins Brynjólfssonar 1. ágúst 2007 vegna lokafrágangs þeirra. Verður gegn andmælum stefnda ekki talið að með framlagningu þessara gagna hafi áfrýjanda tekist sönnun um að söluverð umræddra eignarhluta hafi verið undir markaðsverði þeirra við samþykki boðs stefnda í þær. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 18. október sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Ártúnsbrekku ehf., á hendur VBS Fjárfestingarbanka hf., með stefnu birtri 25. júní 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær, að eftirstöðvar kröfu vegna veðskuldabréfa sem tryggð voru með veði í 3. veðrétti eignarhluta með fastanúmerið 204-3313 og 225-8225, að Rafstöðvarvegi 1a og hvíla nú á eignarhlutum stefnanda með fastanúmer 229-8153 og 229-8067 við Rafstöðvarveg 1a, verði færðar niður um 56.796.000 krónur miðað við 18. september 2007, eða þá fjárhæð sem eftirstöðvarnar nemi, reynist þær lægri. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins auk 24,5% virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að málinu verði vísað frá dómi, en til vara að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Þess er krafist að forsvarsmaður stefnanda, Kristinn Brynjólfsson, verði dæmdur persónulega til greiðslu málskostnaðar vegna tilefnislausrar málssóknar. Málinu var vísað frá héraðsdómi með úrskurði, dagsettum 26. febrúar 2010, en sá úrskurður var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar Íslands 10. maí sl., og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þingsókn stefnda féll síðan niður hinn 24. september 2010 og var málinu þá frestað til 18. október sl., í því skyni að gefa stefnanda kost á að svara vörnum hans í skriflegri sókn. Stefnandi lagði fram sókn sína í því þinghaldi og var málið þá tekið til dóms. II Málavextir eru þeir, að 20. ágúst 2002 mun hafa verið gerð eignaskiptayfirlýsing fyrir fasteignina Rafstöðvarveg 1a í Reykjavík. Þar var meðal annars kveðið á um skiptingu eignarinnar í sjö eignarhluta sem hver fékk sitt fastanúmer í landskrá fasteigna. Ekki er ágreiningur um að í heild hafi verið gefin út 56 veðskuldabréf samtals að fjárhæð 252.000.000 króna sem tryggð voru með veði í þessum eignarhlutum, en aðalskuldari bréfanna mun hafa verið Hönnunar og listamiðstöðin Ártúnsbrekka ehf. Stefndi er eigandi þessara bréfa. Eftir að bréfunum hafði verið þinglýst á fasteignina var, hinn 22. desember 2006, gerð ný eignaskiptayfirlýsing fyrir Rafstöðvarveg 1a, þar sem eigninni var skipt í átta eignarhluta. Sex þeirra voru auðkenndir með sömu fastanúmerum og tiltekin höfðu verið í fyrri eignaskiptayfirlýsingunni, en einn af fyrri eignarhlutunum leið undir lok og til urðu tveir nýir, sem fengu fastanúmerin 229-8067 og 229-8153. Þegar þessari eignaskiptayfirlýsingu var þinglýst voru veðréttindi fyrir áðurnefndum skuldabréfum ekki færð yfir á þessa tvo nýju eignarhluta. Miðstöðin ehf. sem stóð fyrir þessari yfirlýsingu sem eigandi fasteignarinnar gaf út afsal 10. mars 2007 til stefnanda fyrir síðastnefndu eignarhlutunum tveimur sem þinglýst mun hafa verið 17. apríl sama ár. Stefndi krafðist þess að sýslumaðurinn í Reykjavík leiðrétti mistök, sem gerð hafi verið við þinglýsingu eignaskiptayfirlýsingarinnar 22. desember 2006 með því að veðbönd samkvæmt skuldabréfunum hafi ekki verið færð á nýju eignarhlutana tvo. Sýslumaðurinn varð við þessari kröfu stefnda 24. apríl 2007. Stefnandi freistaði þess að bera þessa ákvörðun undir héraðsdóm, en kröfu hans um að veðréttindi samkvæmt skuldabréfunum yrðu afmáð af eignarhlutunum tveimur var hafnað sökum þess að hann hefði ekki leitað úrlausnar dómstóla um hana innan þess frests sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 3. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Stefnandi höfðaði þá mál 25. september 2008 og krafðist þess meðal annars að staðfest yrði með dómi „að veðandlag skuldabréfa, sem tryggð voru með veði í fasteignum að Rafstöðvarvegi 1a, nái ekki til eignarhluta með fastanúmerum 229-8067 og 229-8153“ og að staðfest yrði með dómi að skuldabréfin skuli í þinglýsingarbókum afmáð af framangreindum eignarhlutum. Kröfum stefnanda var hafnað með dómi Hæstaréttar 6. maí 2010. Nauðungarsala á þeim sex eignarhlutum sem voru þinglýst eign Miðstöðvarinnar ehf. fór fram í tvennu lagi. Hinn 18. apríl 2009 voru fjórir eignarhlutar með fastanúmerum 225-8524, 225-8526, 225-8527 og 225-8528 seldir nauðungarsölu. Söluverð þeirra var samtals 224.400.000 krónur og var stefndi kaupandi. Samkvæmt úthlutunarfrumvarpi sýslumannsins í Reykjavík greiddust 191.989.893 krónur vegna 1. veðréttar og 29.869.109 krónur upp í kröfur vegna bréfa á 2. veðrétti eða samtals 221.859.002 krónur. Hinn 18. september 2007 voru tveir eignarhlutar með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525 seldir nauðungarsölu. Söluverð þeirra var samtals 68.000.000 króna og var stefndi kaupandi. Samkvæmt úthlutunarfrumvörpum sýslumannsins í Reykjavík greiddust samtals 33.942.933 krónur vegna bréfa á 2. veðrétti en 32.722.938 krónur upp í kröfur vegna bréfa á 3. veðrétti eða samtals 66.665.871 króna. Hjá sýslumanninum í Reykjavík liggur nú fyrir nauðungarsölubeiðni vegna þeirra tveggja eignarhluta í Rafstöðvarvegi 1a sem óseldir eru. Eru þeir eignarhlutar með fastanúmerin 229-8067 og 229-8153, en það eru þeir eignarhlutar sem Miðstöðin ehf. afsalaði sér til stefnanda 10. mars 2007. Stefnandi kveður að sú krafa sé til greiðslu eftirstöðva bréfa sem áður hafi hvílt á 3. veðrétti en hafi nú færst upp á 1. veðrétt þar sem bréf sem áður hafi hvílt á 1. og 2. veðrétti séu að fullu greidd og hafi verið afmáð úr þinglýsingabókum. III Stefnandi kveður að krafa hans sé tilkomin vegna kröfu stefnda á hendur sér um greiðslu eftirstöðva vaxtalausra skammtímaskuldabréfa, útgefnum af VBS Fjárfestingarbanka og samþykktum til greiðslu af fyrri eignanda fasteignanna með fastanúmerin 204-3313, 225-8524, 225-8525, 225-8526, 225-8527 og 225-8528, að Rafstöðvarvegi 1a. Bréfin hafi samtals verið að fjárhæð 252.000.000 króna að nafnvirði með krossveði í framangreindum eignarhlutum á 1., 2. og 3. veðrétti. Nauðungarsala eignarhluta þeirra sem staðið hafi til tryggingar skuldabréfunum hafi farið fram í tvennu lagi, annars vegar hinn 18. apríl 2007, en hins vegar hinn 18. september 2007. Hinn 18. apríl 2007 hafi eignarhlutar með fastanúmerin 225-8524, 225-8526, 225-8527 og 225-8528 verið seldir nauðungarsölu og hafi boði stefnda, sem jafnframt hafi verið uppboðsbeiðandi, verið tekið. Söluverð eignarhluta 225-8524 hafi verið 44.800.000 krónur, eignarhluta 225-8526 44.800.000 krónur, eignarhluta 225-8527 44.800.000 krónur og eignarhluta 225-8528 90.000.000 króna, eða samtals 224.400.000 krónur. Samkvæmt úthlutunarfrumvarpi sýslumannsins í Reykjavík, dagsettu 14. ágúst 2007, hafi greiðst 191.989.893 krónur vegna bréfa á 1. veðrétti og 29.869.109 krónur upp í kröfu á 2 veðrétti eða samtals 221.859.002 krónur. Hinn 18. september 2007 hafi svo eignarhlutar með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525 verið seldir nauðungarsölu og hafi stefndi, sem uppboðsbeiðandi, keypt eignarhlutana fyrir samtals 67.000.000 króna, sem stefnandi kveður að hafi verið 56.796.000 undir áætluðu söluverðmæti eignanna, samkvæmt mati löggilts fasteignasala frá 8. mars 2007. Samkvæmt staðfestu endurriti úr gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík hafi úthlutun söluverðs lokið hinn 23. janúar 2009 og liggi því fyrir að bréf á 1. og 2. veðrétti séu að fullu greidd og upp í 42.000.000 króna höfuðstól á 3. og síðasta veðrétti hafi verið greiddar 32.722.938 krónur. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að ljóst sé samkvæmt 57. gr. nauðungarsölulaga að stefnanda sé heimilt að krefjast þess að eftirstöðvar kröfunnar verði færðar niður um þá fjárhæð sem nemur mismun á söluverði eignarhluta með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525, sem seldar voru stefnda á verði sem verið hafi 56.796.000 krónum undir áætluðu söluverðmæti eignanna við samþykki boðs. Í framangreindri lagagrein segi orðrétt: „Nú hefur einhver sá sem hefur notið réttinda yfir eigninni gerst kaupandi að henni við nauðungarsölu án þess að réttindum hans hafi verið fullnægt með öllu af söluverðinu og hann krefur síðan gerðarþola eða annan um greiðslu þess sem stendur eftir af skuldbindingunni. Getur þá sá sem kröfunni er beint að krafist þess að hún verði færð niður um fjárhæð sem nemur mismun á því verði sem eignin var seld fyrir og því sem þykir sýnt að hafi verið markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör sem eignin var seld gegn. Rétt er þeim sem kann að verða krafinn um eftirstöðvar skuldbindingar að höfða mál á hendur kaupanda til að fá þær færðar niður samkvæmt því sem segir í 1. mgr.“ Fyrir liggi að stefndi hafi notið réttinda yfir eignarhlutum þeim sem hann hafi sjálfur keypt við nauðungarsölu hinn 18. september 2007, án þess að réttindum hans hafi verið fullnægt með öllu af söluverðinu og krefur hann nú stefnanda um greiðslu þess sem eftir stendur af skuldbindingunni. Eins og skýrt sé kveðið á um í framangreindri lagagrein geti stefnandi, sem sé sá sem kröfunni sé beint að, krafist þess að hún verði færð niður um mismun á því verði sem eignin hafi verið seld fyrir og því sem þyki sýnt að hafi verið markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör sem eignin hafi verið seld á. Fjárhæð niðurfærslukröfunnar byggi á mismun nauðungarsöluverðs, kostnaði við lokafrágang og verðmati löggilts fasteignasala, sem Hæstiréttur Íslands hafi dæmt sem nægilegan rökstuðning fyrir skaðabótakröfu Miðstöðvarinnar ehf., eignarhaldsfélags, vegna ólögmætrar nauðungarsölu eignarhluta með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525, sem seldar hafi verið nauðungarsölu hinn 18. september 2007. Númer málsins í Héraðsdómi Reykjavíkur sé 8402/2008, en málið hafi haft númerið 298/2009 í Hæstarétti Íslands. Stefnandi kveðst byggja kröfufjárhæð sína á eftirgreindum útreikningi: Samanlagt matsverð eignarhlutanna128.596.000 Kostnaður við lokafrágang 4.800.000 Samanlagt nauðungarsöluverð eignarhlutanna 67.000.000 Niðurfærslukrafa samtals 56.796.000 Ekki liggi fyrir hver raunveruleg kröfufjárhæð stefnda til uppgjörs skuldarinnar sé, en samkvæmt staðfestu endurriti úr gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík sé búið að greiða 32.722.938 krónur upp í 42.000.000 króna höfuðstól skuldarinnar. Stefnandi kveður, að fyrir liggi að stefndi hafi notið réttinda yfir umræddum eignum með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525 að Rafstöðvarvegi 1a, sem hann hafi keypt við nauðungarsölu hinn 18. september 2007, án þess að réttindum hans hafi verið fullnægt með öllu af söluverðinu. Þá liggi fyrir að hann krefji nú stefnanda um greiðslu þess sem eftir standi af skuldbindingunni þrátt fyrir að mismunur á söluverði og markaðsverði eignanna af skuldbindingunni hafi verið 56.796.000 krónur. Skýrt komi fram í 57. gr. laganna að ef þessi staða komi upp geti sá sem kröfunni sé beint að krafist þess að hún verði færð niður um fjárhæð sem nemi mismun á því verði sem eignin hafi verið seld fyrir og því sem þyki sýnt að hafi verið markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs miðað við þau greiðslukjör, sem eignin hafi verið seld gegn. Fyrirliggjandi séu verðmöt Stefáns Páls Jónssonar, löggilts fasteigna-, fyrirtækja- og skipasala. Stefndi hafi enga tilraun gert til að sýna fram á að verðmat eignanna hafi verið annað en það sem rökstutt sé í framangreindum verðmötum eða að kostnaðaráætlun við að fullklára byggingarnar, sem komi til frádráttar matsverðinu, standist ekki. Stefnandi kveður ekki vera deilt um það að umrædd veðskuldabréf hafi jafnframt hvílt á eignarhlutum með fastanúmerin 225-8524, 225-8526, 225-8527 og 225-8528 að Rafstöðvarvegi 1a, en eins og skýrlega komi fram í stefnu hafi þeir eignarhlutar jafnframt allir verið seldir stefnda við nauðungarsölu sem fram hafi farið 18. apríl 2007. Í stefnu komi fram að söluverð eignarhlutanna 225-8524 hafi verið 44.800.000 krónur, eignarhluta 225-8526 44.800.000 krónur, eignarhluta 225-8527 44.800.000 krónur og eignarhluta 225-8528 90.000.000 krónur. Deilan snúist hins vegar um þá tvo eignarhluta sem stefndi hafi knúið fram nauðungarsölu á hinn 18. september 2007 og keypt fyrir verð sem hafi verið miklu lægra en markaðsverð eignanna við samþykki boðs. Eignarhlutar með fastanúmerin 204-3313 og 225-8525 hafi verið seldir stefnda við nauðungarsölu 18. september 2007, eins og skjöl málsins beri með sér. Stefnandi hafi lagt fram verðmöt sem unnin hafi verið af löggiltum fasteignasala áður en nauðungarsalan hafi farið fram, en viðkomandi matsmaður hafi staðfest verðmötin við skýrslutökur fyrir dómi. Ef stefndi teldi að um röng verðmöt væri að ræða hefði hann að sjálfsögðu getað lagt fram kröfu um dómkvaðningu matsmanns. Það hafi hann hins vegar kosið að gera ekki. Stefnandi bendir á, að í 57. gr. laga um nauðungarsölu, sem málssókn þessi byggist fyrst og fremst á, sé kveðið á um að sá sem eftirstöðvum kröfunnar sé beint að geti krafist þess að hún verði færð niður um fjárhæð sem nemi mismun á því verði sem eignin hafi verið seld fyrir og því sem þykir sýnt að hafi verið markaðsverð hennar við samþykki boðs. Markaðsverð eignarinnar liggi fyrir með verðmati löggilts fasteignasala en engin tilraun hafi verið gerð til þess af hálfu stefnda að sýna fram á að um rangt mat sé að ræða. Stefnandi hafnar því, að einhverju skipti að verðmatanna hafi verið aflað án atbeina stefnda, enda hafi þau ekki verið gerð til sönnunar í þessu máli heldur vegna vinnu við endurfjármögnun þeirra veðskuldabréfa í eigu stefnda, sem leitt hafi til nauðungarsölunnar. Stefnandi hafnar því og að kostnaðaráætlun vegna lokafrágangs sé of lág en engin tilraun hafi verið gerð til þess af hálfu stefnda að sýna fram á það. Stefnandi hafnar því og, að verðmötin miðist við nýtingu húsanna undir tiltekna starfsemi eða að eignarhald allrar fasteignarinnar sé á sömu hendi. Verðmötin séu sjálfstæð fyrir hvorn eignarhluta fyrir sig og í þeim komi fram að við gerð þeirra hafi verið tekið tillit til sérstöðu hússins, einstakrar staðsetningar og fjölbreyttra nýtingarmöguleika Um lagarök vísar stefnandi til laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og laga nr. 91/1991. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun kveðst stefnandi byggja á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. IV Stefndi kveður að þegar veðskuldabréfunum var þinglýst á fasteignina Rafstöðvarveg 1a hafi verið í gildi eignaskiptasamningur frá 20. ágúst 2002. Hinn 4. janúar 2007 hafi forsvarsmaður stefnanda þinglýst nýjum eignaskiptasamningi á Rafstöðvarveg 1a og það án aðkomu eða vitneskju stefnda. Samkvæmt nýja eignaskiptasamningnum hafi fasteigninni verið skipt úr sjö eignarhlutum í átta. Sex af þessum eignarhlutum hafi verið auðkenndir með sömu fastanúmerum og tiltekin hafi verið í fyrri eignaskiptasamningum, en einn af eldri eignarhlutunum hafi liðið undir lok og til orðið tveir nýir, sem fengið hafi fastanúmerið 229-8067 og 229-8153. Forsvarsmönnum stefnanda hafi tekist að koma því í kring að veðskuldabréfin hafi ekki verið færð á eignarhluta nr. 229-8067 og 229-8153 við þinglýsingu nýs eignaskiptasamnings. Í raun hafi því verið um það að ræða, að fyrir mistök hafi veðböndum með tilkomu hins nýja eignaskiptasamnings, verið aflétt af þessum eignarhlutum, án samþykkis veðhafa, stefnda VBS fjárfestingarbanka hf. Mistökin hafi hins vegar verið leiðrétt að kröfu stefnda hinn 24. apríl 2007. Í millitíðinni, eða hinn 17. apríl 2007, þ.e. áður en þinglýsingarbók hafi verið leiðrétt, hafi forsvarsmaður stefnanda afsalað þessum tveimur nýju eignarhlutum á milli félaga í sinni eigu, þ.e. frá Miðstöðinni eignarhaldsfélagi ehf., sem hafi verið þinglýstur eigandi þeirra hinn 1. október 2006, til Ártúnsbrekku ehf., sem sé stefnandi þessa máls. Afsalið sé lagt fram í málinu og undirritað af forsvarsmanni stefnanda bæði fyrir hönd afsalsgjafa og afsalshafa. Forsvarsmaður stefnanda sé eigandi, stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi allra þessara einkahlutafélaga. Stefndi kveður að við nauðungarsölu hinn 18. apríl 2007 hafi hann keypt eignarhluta með fastanúmerin 225-8524, 225-8526, 225-8527 og 225-8528, fyrir samtals 224.400.000 krónur. Samkvæmt endanlegum úthlutunarfrumvörpum Sýslumannsins í Reykjavík hafi 191.989.757 krónur komið upp í 1. veðrétt og 29.869.109 krónur upp í 2. veðrétt. Ekkert hafi komið upp í 3. veðrétt. Við nauðungarsölu hinn 18. september 2007 hafi stefndi keypt eignarhluta með fastanúmerin 225-8525 og 204-3313 fyrir samtals 68.000.000 króna, en ekki 67.000.000 króna, eins og haldið sé fram í stefnu. Samkvæmt endanlegum úthlutunarfrumvörpum Sýslumannsins í Reykjavík, dagsettum 20. janúar 2009, hafi 33.942.933 krónur komið upp í 2. veðrétt og 32.722.938 krónur upp í 3. veðrétt. Nú liggi fyrir hjá Sýslumanninum í Reykjavík nauðungarsölubeiðni vegna þeirra tveggja eignarhluta sem enn séu óseldir, eignarhluta nr. 229-8067 og 229-8153 Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að stefnandi sé ekki skuldari umræddra veðskuldabréfa og eigi hann því hvorki aðild né hagsmuni af máli þessu, en það virðist snúast um meintan ágreining, sem ætti að vera milli upphaflegs uppboðsþola og upphaflegs skuldara, um útreikning á fullnustu krafnanna í kjölfar nauðungarsölu hjá þeim sama þriðja aðila, Miðstöðinni ehf. Með öðrum orðum hafi stefnandi máls þessa hvorki verið veðsali né skuldari í þeim tilvikum. Þegar umræddar nauðungarsölur hafi farið fram hafi Miðstöðin ehf., verið þinglýstur eigandi allra þeirra fasteignanúmera á lóðinni sem seldar hafi verið nauðungarsölu, en Hönnunar og listamiðstöð ehf., skuldari. Stefnandi geti því ekki átt aðild í máli þessu og beri því að sýkna á grunni 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi hafnar því að einhver óvissa sé uppi um lögmæti þinglýsingar bréfanna, sem hvíli á þessum eignarhlutum eins og haldið sé fram í stefnu, með vísan til þess sem áður sé rakið. Fullyrðir stefndi að skuldskeyting hafi ekki farið fram. Stefndi kveður, að eftir frávísun Hæstaréttar hinn 15. maí 2009, í máli nr. 190/2009, á hluta dómkrafna stefnanda í máli E-8403/2008, standi eftir krafa á hendur stefnda í því máli um „að staðfest verði með dómi að afmá skuli úr þinglýsingarbókum skuldabréf af eignarhlutum með fastanúmeri 229-8067 og 229-8153 “. Stefndi telur kröfugerðir í því máli með öllu ósamrýmanlegar kröfugerð í þessu máli. Í máli nr. E-8403/2008 virðist stefnandi byggja á því að veðskuldabréf stefnda eigi ekki að hvíla á umræddum eignarhlutum en í þessu máli virðist á því byggt að veðskuldabréfin hvíli réttilega á þeim og að eftirstöðvar skuldanna skuli færðar niður um 56.796.000 krónur. Stefndi telur að sakarefnið í málunum sé það sama, eða allavega náskylt, og ljóst að gangi dómur stefnanda í vil í máli nr. E-8402/2008 hafi stefnandi ekki lengur lögvarða hagsmuni af dómi í þessu máli, sbr. 24. og 25. gr. laga nr. 91/1991. Þessi annmarki á málatilbúnaði stefnanda leiði til frávísunar þessa máls, sbr. 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991, eða eftir atvikum til sýknu að svo stöddu, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu um persónulega ábyrgð Kristins Brynjólfssonar á málskostnaði byggir stefndi á því að málssókn þessi sé fullkomlega tilefnislaus. Í málinu séu gerðar sömu kröfur og nú þegar séu hafðar uppi í öðrum dómsmálum sem rekin séu milli stefnanda og systurfélaga stefnanda og stefnda. Þá vísar stefndi til þess að forsvarsmaður stefnanda hafi nú í rúm tvö ár í nafni hinna ýmsu félaga reynt að tefja lögmætar efndir með ótal dóms- og ágreiningsmálum. Tilefni þeirra allra hafi verið það eitt að tefja efndir og baka stefnda enn frekara tjón en þegar sé orðið og sé mál að linni. Stefndi hafnar því að einhver óvissa sé uppi um lögmæti þinglýsingar bréfanna, sem hvíli á þessum eignarhlutum eins og haldið sé fram í stefnu, með vísan til þess sem áður sé rakið. Fullyrðir stefndi að skuldskeyting hafi ekki farið fram. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála og laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, einkum IX. kafla laganna. V Eins og að framan greinir féll þingsókn niður af hálfu stefnda eftir að hann hafði skilað greinargerð sinni. Ber því, með vísan til 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að dæma málið eftir framkomnum kröfum, gögnum og sókn stefnanda með tilliti til þess sem hefur komið fram af hálfu stefnda. Stefnandi krefst þess í máli þessu að eftirstöðvar veðskuldabréfa, sem tryggð voru með 3. veðrétti í eignarhlutum með fastanúmerunum 204-3313 og 225-8525 og hvíla nú á eignarhlutum með fastanúmerin 229-8067 og 229-8153, verði færðar niður um nánar tilgreinda fjárhæð með vísan til 57. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu Á árinu 2004 leitaði forsvarsmaður stefnanda, Kristinn Brynjólfsson, í nafni félags síns, Hönnunar og listamiðstöðvarinnar Ártúnsbrekku ehf., til stefnda vegna fjármögnunar á viðbyggingum og endurbótum á fasteigninni að Rafstöðvarvegi 1a. Í kjölfarið var gerður samningur um fjármögnun framkvæmdanna. Gefin voru út 56 veðskuldabréf, tryggð með krossveði í öllum eignarhlutum hússins ásamt tilheyrandi lóðaréttindum, samtals að fjárhæð 252.000.000 króna. Um vaxtalaus kúlubréf var að ræða og eftir skilmálabreytingu á hluta þeirra var gjalddagi þeirra allra 1. september 2006. Aðalskuldari bréfanna, Hönnunar og listamiðstöðin Ártúnsbrekka ehf., greiddi aldrei af þessum bréfum. Í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu, er að finna reglu er varðar aðstöðuna er veðhafi eða annar rétthafi í eign gerist kaupandi að henni við nauðungarsölu og reynir síðar að krefja gerðarþola eða reynir að ganga að öðrum um greiðslu vegna ófullnægðra réttinda sinna. Þá á sá rétt á því að greiðslukrafa kaupandans á hendur sér verði lækkuð um sömu fjárhæð og nemur mismun milli verðsins, sem kaupandi greiddi fyrir eignina og gangverðs, sem megi telja að eignin hefði haft í frjálsum viðskiptum á sama tíma og nauðungarsala fór fram og með þeim skilmálum sem beitt var við hana. í 2. mgr. sömu greinar er einnig þeim sem kann að verða krafinn um eftirstöðvar skuldbindingar rétt að höfða mál á hendur kaupanda til að fá þær færðar niður. Hjá Sýslumanninum í Reykjavík liggur nú fyrir nauðungarsölubeiðni vegna þeirra tveggja eignarhluta í Rafstöðvarvegi 1a sem óseldir eru. Eru þeir eignarhlutar með fastanúmerin 229-8067 og 229-8153, en það eru þeir eignarhlutar sem Miðstöðin ehf. afsalaði sér til stefnanda 10. mars 2007. Stefnandi reisir kröfu um niðurfærslu eftirstöðva fyrrgreindra veðskuldabréfa á grundvelli 57. gr. laga nr. 90/1991 á því að hann sé eigandi þeirra veða sem krafan um nauðungarsölu beinist nú að til heimtu ógoldinna eftirstöðva þessara bréfa. Með dómi Hæstaréttar Íslands frá 6. maí 2010 í málinu nr. 709/2009, milli sömu aðila, var ekki fallist á þá kröfu stefnanda að afmá skyldi úr þinglýsingarbókum að umrædd veðskuldabréf tækju ekki til hinna nýju eignarhluta, með fastanúmerin 229-8067 og 229-8153. Þegar umræddar nauðungarsölur fóru fram var Miðstöðin ehf. þinglýstur eigandi allra þeirra fastanúmera á lóðinni sem seldar voru nauðungarsölu, en Hönnunar og listamiðstöðin ehf. skuldari. Stefnandi var því hvorki veðsali né skuldari. Er mál þetta var höfðað hafði ekki farið fram nauðungarsala á umræddum eignarhlutum stefnanda. Ekki verður séð af gögnum málsins eða stefnu að stefndi hafi krafið stefnanda um greiðslu eftirstöðva þeirrar skuldbindingar sem stefndi fékk ekki fullnægt við nauðungarsölu, og með vísan til framanritaðs liggur ekki fyrir hvort stefndi geti enn fengið þeirri kröfu sinni fullnægt af söluverði eignarinnar. Ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 150.000 krónur. Ekki þykja efni til að verða við kröfu stefnda, VBS Fjárfestingarbanka hf., um að forsvarsmanni stefnanda, Kristni Brynjólfssyni, verði persónulega gert að greiða málskostnað. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan, en uppkvaðning hans hefur dregist vegna veikinda dómara. D Ó M S O R Ð : Stefndi, VBS Fjárfestingarbanki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ártúnsbrekku ehf. Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 33/2008
Líkamsárás Skilorðsrof Játningarmál
B var sakfelldur fyrir líkamsárás með því að hafa slegið dyravörð á skemmtistað á Akureyri hnefahöggi í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut 1 cm langan skurð ofan við efri vör vinstra megin auk þess sem kvarnaðist örlítið upp úr hægri augntönn. Brotið, sem B játaði fyrir dómi, var heimfært undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Með því rauf hann skilorð sjö mánaða fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi 3. apríl 2006, og var það mál tekið upp og honum gerð refsing í einu lagi samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga. Refsing hans var ákveðin 8 mánaða óskilorðsbundið fangelsi. Athugasemd var gerð við að ekki hefði komið fram í endurriti af fyrirtöku málsins að B hefði verið kynnt gögn málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. janúar 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess að refsing hans verði skilorðsbundin aðallega að öllu leyti en til vara að hluta. Eftir að héraðsdómur gekk var ákærði dæmdur til greiðslu 220.000 króna sektar og hann sviptur ökurétti í þrjú ár fyrir umferðarlagabrot framið 8. desember 2007. Ákærði er nú í annað sinn dæmdur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en ekki er um ítrekun að ræða í skilningi laganna, sbr. 61. gr. þeirra. Í héraði var farið með málið sem játningarmál samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, þar sem ekki þótti ástæða til að draga í efa játningu ákærða fyrir dómi. Ekki kemur þó fram í endurriti af fyrirtöku málsins að ákærða hafi verið kynnt gögn málsins, eins og rétt hefði verið að bóka um, en hann naut ekki aðstoðar verjanda. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu ákærða að honum hafi verið kynnt gögn málsins. Þykja því ekki efni til að ómerkja meðferð málsins í héraði af þessum sökum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Ákærði, Birgir Þór Þrastarson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 152.900 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Árna Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. desember 2007. Mál þetta, sem var dómtekið 11. desember sl., höfðaði sýslumaðurinn á Akureyri hér fyrir dómi þann 20. nóvember sl., með ákæru á hendur Birgi Þór Þrastarsyni, [...], Grænugötu 12, Akureyri; „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 9. apríl 2007, á skemmtistaðnum X, Akureyri, slegið dyravörðinn A, [...], þungu hnefahöggi í andlitið, er hann hugðist vísa ákærða út af staðnum, með þeim afleiðingum að hann hlaut 1 cm langan skurð sem staðsettur var 1 cm ofan hliðlægu brúnar efri varar vinstra megin og náði í gegnum húðina og inn í munnhol, auk þess sem kvarnaðist örlítið upp úr hægri augntönn. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Ákærði hefur komið fyrir dóm og játað sök. Með játningu hans, sem ekki er ástæða til að efa að sé sannleikanum samkvæm, er nægilega sannað að hann hafi framið þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar er rétt heimfærð til laga. Verður lagður dómur á málið án frekari sönnunarfærslu með heimild í 125. gr. laga nr. 19/1991. Þann 14. september 2004 var ákærði dæmdur í fimm mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár og til greiðslu sektar, fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Þann 3. apríl 2006 var hann dæmdur í 7 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir líkamsárás. Dómurinn frá 14. september 2004 var þá dæmdur með. Þann 31. janúar 2007 var ákærði dæmdur til greiðslu sektar fyrir að aka undir áhrifum fíkniefna og var sviptur ökurétti í þrjá mánuði. Ákærði hefur nú rofið skilorð dómsins frá 3. apríl 2006 og ber að taka hann upp og dæma honum refsingu í einu lagi, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur nú gerst sekur um ítrekaða líkamsárás. Verður hann dæmdur í 8 mánaða fangelsi. Með tilliti til þess að ákærði hefur rofið skilorð öðru sinni eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna. Dæma ber ákærða til að greiða allan kostnað sakarinnar, sem samkvæmt yfirliti nemur 3.500 krónum. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Birgir Þór Þrastarson, sæti fangelsi í 8 mánuði. Ákærði greiði 3.500 krónur í sakarkostnað.
Mál nr. 24/2019
Kærumál Dómari Vanhæfi Þinghald Ómerkingarkröfu hafnað
Staðfestur var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu X um að landsréttardómari viki sæti í máli ákæruvaldsins gegn honum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már MatthíassonVarnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 18. maí 2019, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 16. maí 2019, þar sem hafnað varkröfu varnaraðila um að Davíð Þór Björgvinsson landsréttardómari viki sæti ímáli sóknaraðila gegn honum. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 211. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði ómerktur, en til vara að fyrrnefnd krafa hansverði tekin til greina.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.ILögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu höfðaði málþetta á hendur varnaraðila með ákærum 2. maí og 20. júní 2017, þar sem honumvoru gefin að sök nánar tilgreind brot gegn 1. mgr. 218. gr. b. og 233. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 19. gr., sbr. 41. gr., lögreglulaga nr.90/1996. Í framhaldsákæru, sem gefin var út 5. september 2017, var sett frameinkaréttarkrafa brotaþola um skaðabætur að fjárhæð samtals 1.748.578 krónur ásamtnánar tilgreindum vöxtum. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2017 varvarnaraðili, sem neitað hafði sök, sakfelldur fyrir brot samkvæmt ákærunum frá2. maí og 20. júní 2017, en þó þannig að þau voru ekki talin varða við 233. gr.almennra hegningarlaga. Var honum gert að sæta fangelsi í níu mánuði, en frestaskyldi fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum þremur árum efhann héldi almennt skilorð. Þá var hann dæmdur til að greiða brotaþola 600.000krónur með nánar tilteknum vöxtum, svo og allan sakarkostnað. Samkvæmt því, sem segir í hinum kærða úrskurði,áfrýjaði ríkissaksóknari framangreindum dómi til Hæstaréttar 22. nóvember 2017í samræmi við yfirlýsingu varnaraðila um áfrýjun. Meðferð málsins færðist tilLandsréttar 1. janúar 2018, sbr. 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016 með síðaribreytingum.2VilhjálmurHans Vilhjálmsson lögmaður gegndi starfi verjanda varnaraðila í máli þessufyrir héraðsdómi og gerir það einnig fyrir Landsrétti og Hæstarétti. Hann varjafnframt verjandi manns, sem ákærður var í janúar 2017 í öðru máli, allsótengdu þessu máli, og dæmdur þar til refsingar í dómi uppkveðnum í héraði 23.mars sama ár. Sá dómur var staðfestur með dómi Landsréttar 23. mars 2018.Síðastnefndum dómi var áfrýjað til Hæstaréttar 20. apríl sama ár og krafðistákærði í því máli þess aðallega að dómurinn yrði ómerktur. Sú krafa var ímeginatriðum reist á því að nánar tilgreindir annmarkar hafi verið á skipuneins af dómurunum, sem farið hafði með málið fyrir Landsrétti, og hafi þeirannmarkar valdið því að ekki væri fullnægt skilyrði 59. gr. stjórnarskrárinnar og 2. málsliðar 1. mgr. 6. gr. samnings umverndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu, um að skipun dómara skuli vera í samræmi við lög.Þetta hafi að auki leitt til þess að fyrir Landsrétti hafi ákærði í því máli ekkinotið réttlátrar meðferðar þess fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstól, sbr. 1.mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. málslið 1. mgr. 6. gr. áðurnefndssamnings. Þessari kröfu var hafnað í dómi Hæstaréttar 24. maí 2018 í máli nr.10/2018 og dómur Landsréttar staðfestur. Dómfelldi í hæstaréttarmálinu nr. 10/2018 bar fram kvörtun viðMannréttindadómstól Evrópu 31. maí 2018, sem reist var á sama grunni ogfyrrnefnd aðalkrafa hans fyrir Hæstarétti, og gætti sami lögmaðurinn hagsmunadómfellda á þeim vettvangi. Mannréttindadómstóllinn kvað upp dóm 12. mars 2019 íþví máli, sem var nr. 26374/18, og komst að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkiðhafi brotið gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu með því aðdómfelldi hafi ekki við meðferð máls síns fyrir Landsrétti notið réttar til aðfá leyst úr því fyrir dómstól, sem skipaður hafi verið að lögum. Íslenska ríkiðmun hafa óskað eftir því að málinu verði vísað til svonefndrar yfirdeildarMannréttindadómstóls Evrópu, sbr. 43. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, enafstaða til þeirrar beiðni mun ekki liggja fyrir.3Davíð Þór Björgvinsson, sem áður gegndi starfi dómara viðMannréttindadómstól Evrópu, var skipaður 8. júní 2017 í embætti dómara viðLandsrétt frá 1. janúar 2018 að telja. Vegna starfa, sem hann sinnti sem setturríkissaksóknari í tilteknu sakamáli á þeim tíma sem skipunin átti að koma tilframkvæmdar, mun honum hafa verið veitt leyfi frá embætti landsréttardómara frá1. janúar til 30. september 2018, sbr. ákvæði VIII til bráðabirgða við lög nr.50/2016 um dómstóla með síðari breytingum. Í málinu hefur því í engu veriðhreyft að á skipun þessa landsréttardómara hafi verið annmarkar af þeim toga,sem um ræddi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 10/2018.4Í málinu liggur fyrir útskrift af frétt, sem munhafa birst á vefsíðu Ríkisútvarpsins 2. júlí 2018 um hugsanlegar afleiðingaráfellisdóms á hendur íslenska ríkinu í fyrrnefndu máli nr. 26374/18 fyrirMannréttindadómstól Evrópu. Í fréttinni var vísað til þess að Davíð ÞórBjörgvinsson hafi ritað „pistil um málið á vefsíðu sína í gær og tjáði sig svofrekar um það í Morgunútvarpi Rásar 2 í morgun.“ Höfð voru eftir honum ummæli,sem gáfu til kynna efasemdir um að dómur myndi ganga íslenska ríkinu í óhag, enjafnvel þótt það gerðist myndi slík niðurstaða hvorki hrófla við stöðu fjögurradómara við Landsrétt, sem aðstæðurnar sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar ímáli nr. 10/2018 ættu við um, né gildi dóma, sem einhver þessara dómara hafistaðið að. Aðilar að málum, sem slíkir dómar hafi gengið í, kynnu að getaleitað eftir endurupptöku, en ekki væri víst að þeir myndu kæra sig um það, endahafi ekki verið haldið fram að þeir dómar væru með nokkrum hætti rangir. Áfellisdómurfyrir mannréttindadómstólnum gæti leitt til mjög sérkennilegrar stöðu, þvídómararnir, sem í hlut ættu, væru „fullskipaðir í sín embætti en þeir mættuekki sinna störfum sínum“, en það væri þó „ekki eins og himinn og jörð séu aðhrynja ... Þetta er ekki jafndramatískt og hefur verið teiknað upp.“Með bréfi til ríkislögmanns 9. október 2018spurðist verjandi varnaraðila fyrir um það hvort Davíð Þór Björgvinsson hafikomið „að vinnu og samningu greinargerðar ríkislögmanns, dags. 27. september2018“ til Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr. 26374/18. Jafnframt spurðiverjandinn meðal annars hvenær Davíð hafi tekið til slíkra starfa og lokiðþeim, svo og hvað hann hafi fengið greitt fyrir þau. Sama dag ritaði verjandinnbréf til nefndar um dómarastörf samkvæmt lögum nr. 50/2016 og kvað Davíð hafaverið samkvæmt „öruggum heimildum ... í aukastarfi hjá ríkislögmanni við vinnuog samningu á greinargerð“ til Mannréttindadómstóls Evrópu í fyrrgreindu máli,en engar upplýsingar væri að finna „á vefsvæði nefndarinnar um aukastörf eðahagsmunatengsl Davíðs“. Vegna gæslu hagsmuna aðila í nánar tilgreindu máli, semrekið væri fyrir Landsrétti og Davíð ætti að taka sæti í, óskaði verjandinn eftirupplýsingum um aukastörf hans með vísan til 9. gr. reglna nr. 1165/2017 umaukastörf héraðsdómara, landsréttardómara og hæstaréttardómara og eignarhlutþeirra í félögum og atvinnufyrirtækjum og skráningu þeirra.Verjandi varnaraðila ritaði einnig bréf tilLandsréttar 14. október 2018, þar sem vísað var til þess að hann gætti hagsmunamannsins, sem bar fram kvörtun að baki máli nr. 26374/18 viðMannréttindadómstól Evrópu, svo og að það væri „alkunna að Davíð ÞórBjörgvinsson varaforseti Landsréttar samdi greinargerð íslenska ríkisins ímálinu ... ásamt lögmönnum embættis ríkislögmanns.“ Lýsti verjandinn þeirriskoðun að Davíð hafi með þessu brotið gegn 1. mgr. 45. gr. laga nr. 50/2016 og2. gr., 1. mgr. og 2. mgr. 3. gr. og 2. mgr. 6. gr. reglna nr. 1165/2017. Sagðisíðan eftirfarandi í bréfinu: „Ég lít svo á að aukastarfið sem Davíð Þór tók aðsér fyrir ríkislögmann sé í eðli sínu lögmannsstarf og því sé Davíð Þór ásamtöðrum lögmönnum ríkislögmanns að reka dómsmál gegn mér fyrirmannréttindadómstól Evrópu. Á meðan svo er getur Davíð Þór ekki tekið sæti ídómi í málum sem ég flyt fyrir Landsrétti. ... Með vísan til alls framangreindsgeri ég þá kröfu að Davíð Þór taki ekki sæti í dómi í málum sem ég fer með íLandsrétti að minnsta kosti á meðan að mál nr. 26374/18 er til meðferðar hjámannréttindadómstól Evrópu.“Ríkislögmaður svaraði fyrrgreindri fyrirspurnverjanda varnaraðila 19. október 2018. Þar var því lýst að þótt ríkislögmaðurteldi sér óskylt að gefa umbeðnar upplýsingar vildi hann greina frá því aðDavíð Þór Björgvinsson hafi veitt ráðgjöf í tengslum við mál nr. 26374/18 viðMannréttindadómstól Evrópu, en á þeim tíma hafi hann verið í leyfi frá störfumsem dómari við Landsrétt og hafi hann ekki tekið við þeim fyrr en 1. október2018. Að fengnu þessu svari ritaði verjandinn annað bréf til nefndar umdómarastörf 22. október 2018 og vísaði til þess að í svari ríkislögmanns hafiverið staðfest að Davíð hafi veitt ráðgjöf í tengslum við umrætt mál fyrir mannréttindadómstólnum.Það sama hafi Davíð einnig gert í viðtali við tiltekinn fjölmiðil, en borið þvíþar við að hann hafi verið í leyfi á þeim tíma og ekki hafið störf viðLandsrétt fyrr en 1. október 2018. Kvað verjandinn það vera rangt, því Davíðhafi „sinnt margs konar störfum í Landsrétti síðan að hann tók þar við embætti1. janúar 2018“, þar á meðal sótt dómarafundi, tekið þátt í stjórnsýsludómstólsins og mætt á fundi dómstólasýslunnar sem varamaður í stjórn hennar ogfulltrúi Landsréttar. Að mati verjandans skipti heldur ekki máli hvort Davíðhafi verið í leyfi þegar hann sinnti aukastörfum fyrir ríkislögmann „enda losnaskipaðir embættisdómarar ekki undan lögbundnum skyldum sínum í sumarleyfum,jólaleyfum, námsleyfum eða öðrum leyfum.“Nefnd um dómarastörf svaraði framangreindumerindum verjandans með bréfi 24. október 2018. Þar kom meðal annars fram aðDavíð Þór Björgvinsson, sem hafi verið í leyfi frá starfi landsréttardómara frá1. janúar 2018, hafi gert nefndinni grein fyrir aukastörfum sínum 5. febrúarsama ár og aftur 9. október á því ári eftir að hann hafi tekið við starfinu 1.sama mánaðar. Í lok bréfsins sagði síðan eftirfarandi: „Að því er varðarspurningu þína um ráðgjafarstarf dómara fyrir ríkislögmann, vegna mála semrekin eru við Mannréttindadómstól Evrópu, skal vísað til 2. mgr. 6. gr. reglnanr. 1165/2017. Það kann að vera túlkunaratriði í hverju tilviki fyrir sig hvortákvæði þetta eigi við, en almennt verður að telja að lögfræðileg ráðgjöf gegnendurgjaldi sé ekki heimil dómara samkvæmt 45. gr. laga nr. 50/2016. Það erálit nefndarinnar að regla 45. gr. laga nr. 50/2016 eigi við frá þeim tíma semdómari hefur verið skipaður í embætti.“Í frétt, sem birtist á vefmiðli Stundarinnar 29.október 2018, var greint frá því að leitað hafi verið eftir afstöðu Davíðs ÞórsBjörgvinssonar til bréfs nefndar um dómarastörf frá 24. sama mánaðar. Var hafteftir honum að þegar óskað hafi verið eftir því að hann „veitti ráðgjöf með þvíað spjalla við ríkislögmann um þetta erindi frá Mannréttindadómstólnum“ hafiþað verið mat hans að „það væri ekki aukastarf með dómarastarfi“, enda hafihann á þeim tíma verið í leyfi frá starfinu og ekki enn tekið við því.Aðspurður um þau ummæli í bréfi nefndarinnar, að almennt yrði að telja aðlögfræðileg ráðgjöf gegn endurgjaldi væri ekki heimil dómara, hafi Davíð svarað„því til að hann hafi ekki fengið greitt fyrir ráðgjöfina.“ Hann hafi ekki„farið fram á það ennþá og það er alveg óvíst að það verði gert“ ef brotið yrðimeð því gegn einhverjum reglum, en það yrði hann að kanna. Var að endingu hafteftir honum að hann hafi gert „þetta bara í góðri trú“.Samkvæmt tölvubréfi starfsmannsforsætisráðuneytisins, sem varnaraðili hefur lagt fram í málinu, barst ráðuneytinu9. janúar 2019 reikningur frá Davíð Þór Björgvinssyni vegna ráðgjafar viðríkislögmann í tengslum við ritun greinargerðar til Mannréttindadómstóls Evrópuí máli nr. 26374/18. Fjárhæð reikningsins, 1.562.400 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti, hafi verið greidd 18. sama mánaðar.Dómur Mannréttindadómstóls Evrópu í máli nr.26374/18 gekk sem fyrr segir 12. mars 2019. Sama dag var haft eftir Davíð ÞórBjörgvinssyni á vefsíðu Morgunblaðsins að dómurinn hafi komið honum „verulega áóvart“, en þar var jafnframt rakin stuttlega fyrri umfjöllun á sömu vefsíðu 1.júlí 2018 um grein, sem hafi birst eftir hann og virðist hafa verið sú sama ogfyrrgreind frétt Ríkisútvarpsins 2. sama mánaðar sneri að. Þá birtust eftirgögnum málsins fréttir á þremur vefmiðlum 20. mars 2019 í tilefni af málþingi ávegum Lagastofnunar Háskóla Íslands sama dag. Þar var greint frá því að Davíðhafi verið einn frummælenda á málþinginu og var meðal annars haft eftir honumað dómur mannréttindadómstólsins hafi „komið sér á óvart enda sýndist honum ífljótu bragði að meirihluti dómsins hefði í málinu beitt lögfimi sem áður hefðiekki verið gert.“ Dómurinn væri ekki bindandi að landsrétti, en til að hlítaþjóðréttarlegum skuldbindingum þyrfti íslenska ríkið að minnsta kosti að greiðamálskostnað, sem þar hafi verið dæmdur. Málið væri ekki flókið fráþjóðréttarlegu sjónarmiði, heldur „í pólitíkinni innanlands.“ Davíð hafi sagstekki ætla að „hvetja til þess að við séum hér með einhverja óhlýðni“, en hannvekti athygli á að „ríkisstjórnin og Alþingi hafa mjög mikið svigrúm til þessað ákveða það sjálf með hvaða hætti þau kjósa að koma til móts við þennan dóm.“Skoðun hans væri að sú vinna þyrfti að miða að því að „það fólk sem hefur veriðskipað til starfa í Landsrétti geti sinnt dómarastörfum eins og það hefur veriðskipað til.“Verjandi varnaraðila ritaði enn bréf til nefndarum dómarastörf 12. apríl 2019 og kvað það hafa komið fram að vinna Davíðs ÞórsBjörgvinssonar fyrir íslenska ríkið í tengslum við mál nr. 26374/18 viðMannréttindadómstól Evrópu hafi verið meiri en hann hafi upplýst um ífjölmiðlum haustið 2018. Af því tilefni óskaði verjandinn eftir upplýsingum umhvað lægi fyrir hjá nefndinni um þau störf. Í svari nefndarinnar 4. maí 2019var þess getið að þegar Davíð hafi tekið til starfa við Landsrétt 1. október2018 hafi hann gert henni grein fyrir aukastörfum sínum, þar á meðal að hannhafi veitt ríkislögmanni ráðgjöf við samningu greinargerðar í áðurnefndu máli,en því verki hafi verið lokið 27. september 2018. Þegar skipun Davíðs í embættidómara við Landsrétt hafi átt að taka gildi 1. janúar 2018 hafi hann sinntstarfi sem settur ríkissaksóknari í tilteknu máli og hafi honum af þeim sökumverið veitt leyfi frá dómarastarfi frá þeim degi til 30. september sama áreftir heimild í bráðabirgðaákvæði við lög nr. 50/2016. Störf saksóknara ogdómara væru ekki samrýmanleg og yrði þeim ekki gegnt á sama tíma. Af þeim sökumhafi Davíð ekki tekið við starfi, sem félli undir valdsvið nefndarinnar, fyrren leyfi hans hafi lokið, en tekið var fram að nefndin teldi ekki að leyfi semþetta væri „sambærilegt við til dæmis námsleyfi dómara.“ Þá var þess getið aðDavíð hafi svarað spurningu, sem nefndin hafi beint til hans í tilefni aferindi verjandans um hvort hann hafi „tekið að sér önnur störf fyrirforsætisráðuneytið í þágu ríkislögmanns“, á þann veg að svo væri ekki.5Ingveldur Einarsdóttir landsréttardómari tók málsóknaraðila á hendur varnaraðila fyrir á dómþingi 25. febrúar 2019 til aðgreina frá ákvörðun um hvernig aðalmeðferð í því yrði hagað. Af endurriti úrþingbók verður ekki ráðið að þá hafi legið fyrir hvaða dómarar myndu að öðruleyti skipa dóm í málinu eða hvenær aðalmeðferð færi fram. Í fyrrnefndu bréfiverjanda varnaraðila 12. apríl 2019 til nefndar um dómarastörf kom á hinnbóginn fram að honum hafi verið tilkynnt 3. sama mánaðar að Davíð ÞórBjörgvinsson yrði meðal dómara í málinu, svo og að aðalmeðferð væri fyrirhuguð9. maí 2019.Verjandi varnaraðila ritaði bréf til Landsréttar12. apríl 2019, þar sem hann krafðist þess að Davíð Þór Björgvinsson viki sæti semdómari í málinu. Mun Landsréttur í framhaldi af því hafa tilkynnt málflytjendum30. apríl 2019 að í þinghaldi 9. maí sama ár yrði málið eingöngu flutt um þákröfu. Fyrir liggur að daginn fyrir það þinghald sendi verjandinn Landsrétti ogöðrum málflytjendum 24 skjöl til framlagningar í málinu, svo og hliðsjónarefnivegna fyrirhugaðs málflutnings, en þessi skjöl lutu að þeim atriðum, sem lýsthefur verið hér að framan.Samkvæmt endurriti úr þingbók Landsréttar var máliðtekið fyrir á dómþingi 9. maí 2019. Var fært í þingbókina að fyrir lægju skjöl,sem merkt væru A til H, en í þinghaldinu væri lögð fram krafa verjandavarnaraðila um að Davíð Þór Björgvinsson viki sæti sem dómari í málinu og værihún þingmerkt I. Í framhaldi af því var tiltekið hverjir væru mættir við þinghaldið,hvert tilefni þess væri og að málflutningur hafi síðan farið fram. Um málflutninginnvar þess meðal annars getið að saksóknari í málinu hafi krafist „að kröfuákærða verði hafnað.“ Í lok þinghaldsins hafi málið verið tekið til úrskurðar.Svo sem áður kom fram var hinn kærði úrskurðurkveðinn upp 16. maí 2019 og var hafnað þar kröfu varnaraðila um að Davíð ÞórBjörgvinsson viki sæti sem dómari í málinu. Í bréfi til Landsréttar 18. samamánaðar lýsti verjandi varnaraðila yfir kæru úrskurðarins til Hæstaréttar. Íkærunni var þess meðal annars getið að verjandinn hafi sent Landsrétti 8. maí2019 fyrrnefnd skjöl til framlagningar í málinu og hafi hann með tölvubréfifengið staðfestingu á því að þau hafi borist dóminum. Til þeirra hafi svo veriðvísað í munnlegum málflutningi daginn eftir. Í úrskurði Landsréttar hafi ekkertverið fjallað um þessi skjöl og raunar aðeins tekin afstaða þar „til hlutaþeirra raka sem krafa kæranda byggði á.“ Við athugun á endurriti úr þingbókhafi svo komið í ljós að þessi „skjöl voru aldrei lögð fram í málinu.“ Íþingbók hafi einnig verið farið rangt með kröfu sóknaraðila í þessum þættimálsins, því við flutning þess hafi saksóknari lýst því yfir sérstaklegaaðspurð af dóminum að „ákæruvaldið tæki ekki afstöðu til kröfunnar þó að þaðteldi að hluti þeirra raka sem kærandi byggði kröfu sína á ættu ekki að leiðatil vanhæfis“ dómarans.Í tilefni af framangreindri umfjöllun í kæru barstHæstarétti tölvubréf frá Landsrétti 21. maí 2019, þar sem staðfest var að gögnin,sem verjandinn hafi gert þar að umtalsefni, hafi borist Landsrétti 8. samamánaðar og hafi þau verið afhent dómurum í málinu samdægurs. Skjölin hafi svolegið fyrir í þinghaldinu næsta dag, en láðst hafi að geta í þingbók umframlagningu þeirra og þingmerkingu. Þá barst Hæstarétti annað tölvubréf fráLandsrétti 21. maí 2019 og fylgdi því nýtt endurrit úr þingbók vegnaþinghaldsins 9. sama mánaðar. Þetta nýja endurrit virðist hafa verið samhljóðaþví upphaflega í öðrum atriðum en því að bætt hafði verið við bókun um framlagningugagna „er varða kröfu ákærða 12. apríl 2019 sem verjandi ákærða sendi réttinum8. maí 2019“ og væru skjölin, 24 talsins, í einu lagi þingmerkt með bókstafnum J.IIÍ kæru og greinargerð varnaraðila til Hæstaréttarer aðalkrafa hans um ómerkingu hins kærða úrskurðar reist á því að þar hafiekki verið leyst úr kröfu um að Davíð Þór Björgvinsson viki sæti sem dómari ímálinu með tilliti til þeirra gagna og röksemda, sem legið hafi fyrir ogvarnaraðili byggt á. Gögn, sem verjandi hafi sent Landsrétti fyrir þinghaldið9. maí 2019, hafi ekki verið lögð þar fram, þótt vísað hafi verið til þeirra ímálflutningi. Þá hafi ekki verið farið rétt með afstöðu sóknaraðila til kröfuvarnaraðila, en það kynni að hafa haft afgerandi áhrif á niðurstöðu úrskurðarins.Um þessar röksemdir varnaraðila er þess að gæta aðfyrir liggur í málinu tölvubréf Landsréttar til verjanda hans 8. maí 2019, þarsem staðfest var að gögn, sem verjandinn óskaði eftir að lögð yrðu fram íþinghaldinu næsta dag, hafi borist dóminum. Þessi staðfesting var einnig áréttuðí fyrrnefndu tölvubréfi Landsréttar til Hæstaréttar 21. sama mánaðar. Ímálatilbúnaði varnaraðila er því jafnframt lýst að vísað hafi verið til þessaragagna í munnlegum málflutningi í þinghaldinu 9. maí 2019. Engin ástæða er tilað efast um að svo hafi verið gert, en eftir venjuhelguðu verklagi við munnleganflutning sakamála fyrir dómi fengi ekki staðist að dómendur hefðu látið slíktviðgangast hefðu þeir talið að gögnin hafi ekki verið lögð fram í málinu. Erþví ótækt annað en að líta svo á að dómendur jafnt sem málflytjendur hafi gengiðút frá að gögnin hafi verið lögð fram í byrjun þinghaldsins en fyrir mistökhafi láðst að geta um framlagningu gagnanna í þingbók. Að sönnu var ekkertfjallað í hinum kærða úrskurði um þessi gögn eða einstök efnisatriði, sem þarkomu fram. Verður að hafa það til marks um að dómurinn hafi talið þau engubreyta fyrir niðurstöðu úrskurðarins og er það eitt út af fyrir sig ekki nægástæða til að ómerkja úrskurðinn eins og atvikum var hér háttað.Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar var greintfrá því hvaða afstöðu hann hafi lýst við munnlegan málflutning fyrir Landsréttitil kröfu varnaraðila og röksemda, sem færð hafi verið fyrir henni. Efnislegafer sú lýsing ekki fjarri því, sem varnaraðili hefur haldið fram um þettasamkvæmt áðursögðu, og er þannig ljóst að í þingbók Landsréttar var farið rangtmeð kröfugerð sóknaraðila í þessum þætti málsins. Til þess verður á hinn bóginnað líta að í hinum kærða úrskurði var um kröfugerð aðilanna tekið svo til orðaað ákæruvaldið hafi ekki tekið undir kröfu varnaraðila og verður að því virtu ekkiséð að tilefni geti verið til að ætla að dómendur hafi búið við einhvernmisskilning um afstöðu sóknaraðila til kröfunnar. Eru því ekki efni til að ómerkjahinn kærða úrskurð af þessum sökum.Samkvæmt framansögðu verður aðalkröfu varnaraðilahafnað.IIIÍ málatilbúnaði varnaraðila fyrir Hæstarétti ervarakrafa hans um að Davíð Þór Björgvinssyni verði gert að víkja úr sæti dómaraí málinu fyrir Landsrétti studd þeim rökum að „umfangsmikil störf“ hans fyrirframkvæmdarvaldið samrýmist ekki rétti varnaraðila til að fá úrlausn um ákæru áhendur sér fyrir sjálfstæðum og óháðum dómstól, enda verði í því sambandi aðleggja mat á hvort dómstóll hafi almennt þá ásýnd að þau skilyrði geti talistuppfyllt. Þurfi varnaraðili ekki að sæta því að einn af dómurunum í málinu „séhluti af lögfræðiteymi íslenska ríkisins sem rekur dómsmál gegn skipuðumverjanda hans“ fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Enn síður þurfi varnaraðili aðsætta sig við að dómarinn hafi gegnt umfangsmiklum lögmannsstörfum fyrirframkvæmdarvaldið og þegið greiðslu fyrir. Sé það að auki „fásinna“, sem framkomi í hinum kærða úrskurði, að dómarinn hafi ekki tekið til starfa við Landsréttfyrr en 1. október 2018 og að „lögmannstörfum hans fyrir íslenska ríkið“ hafilokið 27. september sama ár. Um það fyrrnefnda er í greinargerð varnaraðila tilHæstaréttar vísað til sömu atriða og fram komu samkvæmt áðursögðu í bréfiverjanda hans til nefndar um dómarastörf 22. október 2018. Um það síðarnefndasegir í greinargerðinni að það sé „alkunna“ að störfum dómarans fyrirframkvæmdarvaldið hafi ekki lokið þegar hann var enn í leyfi frá starfi dómaravið Landsrétt, en í því sambandi megi meðal annars sjá af gögnum málsins aðdómarinn hafi gengið fram af mikilli hörku, varið hagsmuni íslenska ríkisins ogréttlætt aðgerðir framkvæmdarvaldsins „í viðtölum við fjölmiðla og á fundum ogmannfögnuðum eftir það tímamark.“Dómarinn, sem um ræðir, hafi ekki leitað leyfisnefndar um dómarastörf til að sinna þessu aukastarfi fyrir framkvæmdarvaldið oghafi hann því brotið gegn 45. gr. laga nr. 50/2016 og reglum nr. 1165/2017. Afþeim sökum geti hann ekki talist „sjálfstæður, óháður, óvilhallur ogóhlutdrægur gagnvart framkvæmdarvaldinu“. Dómsmálaráðherra hafi skipaðlögreglustjóra, sem hafi rannsakað mál varnaraðila, og saksóknara, sem hafigefið út ákæru á hendur honum, en af þessu leiði að dómarinn sé vanhæfur til aðtaka sæti í málinu samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008, enda hafivarnaraðili vegna þessa réttmætar efasemdir um að réttindi sín samkvæmt 1. mgr.70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu séutryggð.2Í málinu liggur fyrir að Davíð Þór Björgvinssonhafi sem fyrr segir verið skipaður í embætti dómara við Landsrétt 8. júní 2017frá 1. janúar 2018 að telja, en áður en til þess hafi komið að hann tæki viðþeirri stöðu hafi honum verið veitt leyfi frá henni til 1. október 2018samkvæmt heimild í ákvæði VIII til bráðabirgða við lög nr. 50/2016. Verður aðlíta svo á að í þessu hafi falist að frestað hafi verið til síðastnefnds dags aðDavíð tæki við embættinu og gæti í því sambandi engu breytt þótt réttar værustaðhæfingar varnaraðila um þátttöku Davíðs í starfsemi Landsréttar fyrir þanntíma. Af þeim sökum gat hann ekki talist til dómara í skilningi laga nr.50/2016 og átt þannig undir valdsvið nefndar um dómarastörf fyrr en frá 1.október 2018. Áttu því ákvæði 45. gr. þeirra laga og reglur nr. 1165/2017 ekkivið um heimildir hans til að sinna einstökum störfum fyrir þann dag. Samkvæmtáðurnefndum bréfum nefndar um dómarastörf frá 24. október 2018 og 4. maí 2019mun Davíð hafa greint nefndinni 9. október 2018 frá störfum, sem hann hafigegnt fyrir 1. þess mánaðar, þar á meðal ráðgjöf við ríkislögmann, sem þá hafiverið lokið, í tengslum við mál nr. 26374/18 við Mannréttindadómstól Evrópu.Verður ekki annað séð en að nefndin hafi talið að Davíð hafi fullnægt skyldumsínum gagnvart henni til upplýsingagjafar um störf, sem hann hafi sinnt áður enhann tók við dómaraembætti, sbr. 3. mgr. 8. gr. reglna nr. 1165/2017. Ekkertliggur fyrir til stuðnings staðhæfingum varnaraðila um að framhald hafi orðið ástörfum Davíðs varðandi fyrrnefnt mál við Mannréttindadómstól Evrópu eftir 30.september 2018. Að þessu öllu gættu geta röksemdir, sem varnaraðili hefurhreyft í þessu sambandi samkvæmt áðursögðu, ekki komið hér til frekari skoðunarog þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort eða að hvaða leyti álitaefni umrækslu dómara á skyldum sínum gagnvart nefnd um dómarastörf geti yfirleittvarðað einhverju um hæfi þeirra til að gegna dómstörfum í einstökum málum.Við úrlausn málsins verður að leggja tilgrundvallar að óumdeilt sé að Davíð Þór Björgvinsson hafi fyrir 1. október 2018lagt af mörkum vinnu við undirbúning varna í þágu íslenska ríkisins í máli nr.26374/18 við Mannréttindadómstól Evrópu og þegið greiðslu fyrir. Fjarstæða erað það mál hafi verið rekið gegn verjanda varnaraðila, svo sem verjandinn hefurkosið að komast að orði í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti, þó svo að hannhafi í því máli gætt hagsmuna mannsins, sem bar fram kvörtun að baki því. Ennsíður sneri það mál að varnaraðila eða sakarefni þessa máls. Það eitt, að þettaverk Davíðs hafi verið leyst af hendi í þágu íslenska ríkisins áður en hann tókvið dómarastarfi, getur ekki valdið því að hann verði í bráð eða til lengdartalinn vanhæfur til að sitja í dómi í sérhverju einkamáli, sem ríkið á aðildað, eða sakamáli, sem handhafi ríkisvalds höfðar.Í málinu hefur varnaraðili sem fyrr segirskírskotað til ýmissa ummæla Davíðs Þórs Björgvinssonar á opinberum vettvangi,sem fjölmiðlar hafa haft eftir honum og varðað hafa á einn eða annan hátt málnr. 26374/18 við Mannréttindadómstól Evrópu eða afleiðingar dóms, sem féll íþví 12. mars 2019. Þó svo að ummæli þessi hafi að nokkru verið viðhöfð áfræðilegum vettvangi er slík þátttaka dómara í almennri umræðu að sönnuóvenjuleg og getur orkað tvímælis hvort hún sé samrýmanleg starfi hans. Þettafær því á hinn bóginn ekki breytt að ummæli þessi hafa ekki á nokkurn háttvarðað varnaraðila, verjanda hans eða sakarefni þessa máls og geta þau þannigekki valdið því að dómaranum beri að víkja sæti í málinu.Samkvæmt framansögðu verður jafnframt hafnaðvarakröfu varnaraðila og þar með staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurLandsréttar 16. maí 2019.LandsréttardómararnirDavíð Þór Björgvinsson, Ingveldur Einarsdóttir og Oddný Mjöll Arnardóttir kveðaupp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaRíkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar Íslands 22. nóvember 2017, í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Gögn málsins bárust Landsrétti 2. janúar 2018 en samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016, sbr. 76. gr. laga nr. 117/2016 og 4. gr. laga nr. 53/2017, hefur málið verið rekið fyrir Landsrétti frá þeim tíma. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2017 í málinu nr. S-297/2017. Í þessum þætti málsins er aðeins til úrlausnar krafa ákærða um að einum dómara málsins, Davíð Þór Björgvinssyni, verði gert að víkja sæti vegna vanhæfis.Ákæruvaldið tekur ekki undir kröfu ákærða. Brotaþoli, A, hefur ekki látið kröfuna til sín taka.Málsástæður aðilaÍ bréfi skipaðs verjanda ákærða 12. apríl 2019 til Landsréttar kom fram krafa um að fyrrgreindur dómari viki sæti í málinu. Munnlegur málflutningur fór fram um kröfuna í þinghaldi 9. maí 2019.Ákærði reisir kröfuna á g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og kveður dómarann hafa samið greinargerð íslenska ríkisins, 27. september 2018, ásamt lögmönnum embættis ríkislögmanns, í máli Guðmundar Andra Ástráðssonar gegn íslenska ríkinu sem rekið sé fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Byggir ákærði á því að með því að taka að sér umrætt aukastarf fyrir íslenska ríkið og þiggja fyrir það greiðslu, hafi dómarinn brotið gegn 1. mgr. 45. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla og 2. gr., 1. og 2. mgr. 3. gr. og 2. mgr. 6. gr. reglna nr. 1165/2017 sem fjalli meðal annars um aukastörf héraðsdómara, landsréttardómara og hæstaréttardómara. Því sé dómarinn vanhæfur til að taka sæti í öllum málum er varði íslenska ríkið hvort heldur sé um að ræða einkamál eða sakamál. Þá byggir ákærði á því að dómarinn hafi sinnt aukastarfinu fyrir dómsmálaráðherra sem hafi eftirlit með framkvæmd ákæruvalds, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 88/2008, og skipi ríkissaksóknara og héraðssaksóknara, sbr. 20. og 22. gr. laganna, auk þess sem það brjóti í bága við þrígreiningu ríkisvaldsins að hann hafi sinnt því.Verjandi ákærða gætir hagsmuna fyrrgreinds Guðmundar Andra í máli hans fyrir Mannréttindadómstól Evrópu.Ákæruvaldið telur að þær málsástæður sem ákærði vísar til séu ekki fallnar til þess að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa.NiðurstaðaSamkvæmt g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður en þau sem talin eru í a- til f-liðum sama ákvæðis sem eru til þess fallin að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa. Tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er að tryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess en einnig að tryggja traust aðila jafnt sem almennings til dómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn í máli í tilviki þar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans.Skipan dómara við Landsrétt tók gildi 1. janúar 2018. Á því tímamarki var Davíð Þór settur ríkissaksóknari í svonefndu Guðmundar- og Geirfinnsmáli. Þar sem ljóst var að nokkur tími liði þar til þeim málum lyki fyrir Hæstarétti var sett bráðabirgðaákvæði í lög nr. 50/2016, svo að unnt væri að veita honum leyfi frá dómstörfum við Landsrétt. Það leyfi varði frá 1. janúar 2018 til 30. september sama ár samkvæmt ákvörðun dómsmálaráðherra. Þegar dómarinn hóf störf við Landsrétt 1. október 2018 var þeim störfum lokið sem hann innti af hendi fyrir ríkislögmann í tengslum við mál Guðmundar Andra Ástráðssonar fyrir Mannréttindadómstól Evrópu. Dómarinn hefur enga aðkomu haft að því máli sem hér er til umfjöllunar og hefur engin hagsmunatengsl við aðila þess. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga nr. 50/2016 eru dómarar sjálfstæðir í störfum sínum og leysa þau af hendi á eigin ábyrgð. Við úrlausn máls fara þeir eingöngu eftir lögum og lúta þar aldrei boðvaldi annarra. Samkvæmt framangreindu er ekki á það fallist að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem eru til þess fallin að draga megi óhlutdrægni landsréttardómarans Davíðs Þórs Björgvinssonar með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 og er hafnað kröfu ákærða um að hann víki sæti í málinu.Úrskurðarorð:Hafnað erkröfu ákærða, X, um að Davíð Þór Björgvinsson landsréttardómari víki sæti ímálinu.
Mál nr. 272/1998
Byggingarleyfi Fjöleignarhús Stjórnvaldsákvörðun Sameign
G átti efri hæð og T neðri hæð í húsi þegar T hófst handa við byggingu á sólpalli og skjólvegg við það. Meðan á framkvæmdum stóð seldi G Á og H íbúð sína. Eftir að T seldi íbúð sína í húsinu rúmum tveimur árum síðar risu deilur um eignarrétt yfir sólpallinum. Tæpum fjórum árum eftir bygginguna sótti T um byggingarleyfi vegna framkvæmdanna og ritaði G á umsóknina sem lóðarhafi og var umsóknin samþykkt. Kærðu Á og H útgáfu byggingarleyfis til umhverfisráðherra sem staðfesti ákvörðun byggingarnefndar. Talið var að rétt hefði verið að fá samþykki sameigenda sem eignina áttu þegar umsókn um byggingarleyfi var lögð inn. Þar sem samþykki Á og H skorti var niðurstaða héraðsdóms um að ógilda bæri umrætt byggingarleyfi og úrskurð umhverfisráðherra staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Stefnda í héraði, Thelma Ólafsdóttir, skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 1998. Hún lést 5. júlí sama árs og hefur eftirlifandi eiginmaður hennar, Einar Þ. Loftsson, sem situr í óskiptu búi, tekið við aðild málsins. Krefst hann sýknu, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í húsinu nr. 8 við Selvogsgrunn í Reykjavík eru tvær íbúðir, efri hæð og neðri hæð, og skiptist kjallari á milli þeirra að jöfnu. Áfrýjandi og eiginkona hans bjuggu á neðri hæð, en hún seldi íbúðina núverandi eigendum 3. nóvember 1995. Gunnþóra Jónsdóttir bjó á efri hæðinni, en seldi hana stefndu 3. ágúst 1993. Samkvæmt fyrirliggjandi teikningum er gengið úr svefnherbergi íbúðar á neðri hæð út á svalir og niður tröppur í garðinn bak við húsið. Þar myndar húsið horn í garðinum. Áfrýjandi og eiginkona hans byggðu í horni þessu sólpall úr timbri, um 20 m2 að stærð, tengdan svölunum og tröppunum, auk skjólgarðs. Þau kveðast hafa haft leyfi sameiganda síns til þessara framkvæmda og hafa lagt fram um það yfirlýsingu hans, sem hefur verið staðfest fyrir dómi. Réðust þau í framkvæmdirnar sumarið 1993, í þann mund sem Gunnþóra, eigandi efri hæðar, seldi íbúðina stefndu í máli þessu. Eftir að eiginkona áfrýjanda seldi íbúðina í nóvember 1995 risu deilur milli nýrra eigenda neðri hæðar og stefndu um eignarrétt yfir sólpallinum. Hafa stefndu krafist þess að pallurinn yrði annaðhvort talinn sameign beggja hæða eða fjarlægður. II. Svo sem greint er í héraðsdómi fóru stefndu fram á það með bréfi til byggingarfulltrúans í Reykjavík 28. nóvember 1996 að fyrrnefndur sólpallur ásamt skjólvegg á sameiginlegri lóð hússins, sem byggður hafi verið af eiganda neðri hæðar á tímabilinu frá 15. júlí til septemberloka 1993, yrði fjarlægður, þar sem aldrei hafi verið fengið byggingarleyfi fyrir framkvæmdinni, sem þó hafi verið skylt samkvæmt 1. mgr. 9. gr. þágildandi byggingarlaga nr. 54/1978 og byggingarreglugerð. Sagði í bréfinu meðal annars: „Byggingarleyfi í framangreinda veru, ef eftir yrði leitað, verði aldrei samþykkt ... nema framkvæmdin verði jafnframt sameign eigenda hússins.“ Byggingarnefnd Reykjavíkur ákvað á fundi sínum 13. febrúar 1997 „að eigendum neðri hæðar skyldi gert að sækja um áður gerðan sólpall og skjólgirðingu.“ Thelma Ólafsdóttir, sem hafði eins og áður segir selt neðri hæðina með kaupsamningi 3. nóvember 1995, lagði inn 17. mars 1997 umsókn um byggingarleyfi fyrir „áður reistum sólpalli og skjólvegg“, og hafði Gunnþóra Jónsdóttir, fyrri eigandi efri hæðarinnar, ritað á umsóknina sem lóðarhafi. Umsóknin var samþykkt á fundi byggingarnefndar 25. mars 1997. Krefjast stefndu ógildingar þeirrar samþykktar. III. Hin umdeilda samþykkt byggingarnefndar Reykjavíkur 25. mars 1997 var á því reist, að sameigandi á þeim tíma, sem framkvæmdir áttu sér stað, hafi samþykkt þær og þá ráðstöfun sameignarinnar, sem af þeim leiddi. Með því hafi áskilnaði um samþykki sameigenda samkvæmt 11. gr. byggingarlaga verið fullnægt. Á þetta var fallist í úrskurði umhverfisráðherra, sem gekk 15. júlí 1997 um kæru stefndu á fyrrgreindri ákvörðun byggingarnefndar frá 25. mars sama árs. Aðilarnir deila um hvort fullnægjandi hafi verið að umsókninni fylgdi einungis samþykki frá þeim, sem var sameigandi að fasteigninni á þeim tíma er ákvörðun um framkvæmdir var tekin og framkvæmt var, eða hvort nauðsyn hafi borið til að fá samþykki þeirra, sem voru sameigendur þegar sótt var um byggingarleyfið. IV. Ágreiningslaust er að beita skuli við úrlausn málsins ákvæðum byggingarlaga nr. 54/1978, sem voru í gildi þegar byggingarleyfið umdeilda var veitt. Í IV. kafla laganna var fjallað um byggingarleyfisumsóknir og byggingarleyfi. Í 1. mgr. 9. gr. var sett sú meginregla, að óheimilt væri að grafa grunn, reisa hús, rífa hús eða breyta því eða notkun þess eða gera önnur þau mannvirki, sem áhrif hefðu á útlit umhverfisins, nema að fengnu leyfi viðkomandi byggingarnefndar. Í 11. gr. sagði: „Sá, sem óskar leyfis til framkvæmda samkvæmt 9. gr., skal senda um það skriflega umsókn til hlutaðeigandi byggingarnefndar ásamt nauðsynlegum uppdráttum og skilríkjum, þar með talið samþykki meðeigenda ef um sameign er að ræða. ... “. Af 9. gr. laganna er ljóst að sækja bar um byggingarleyfi áður en hafist yrði handa um framkvæmdir, sem háðar væru slíku leyfi. Samþykki sameigenda var skilyrði fyrir veitingu leyfis samkvæmt 11. gr. laganna þegar framkvæmdir vörðuðu sameign. Var þar eðli málsins samkvæmt miðað við að samþykki væri fengið frá þeim, sem var sameigandi þegar sótt var um leyfi. Að þessu gættu verður að líta svo á að þegar sótt var fyrst um leyfi eftir að framkvæmdir voru hafnar eða þeim jafnvel lokið, yrði að sama skapi að fá samþykki sameigenda, sem áttu eignina þegar umsókn var lögð inn. Þar sem samþykki stefndu skorti þegar umsókn Thelmu Ólafsdóttur var lögð inn 17. mars 1997 var skilyrðum 11. gr. byggingarlaga ekki fullnægt. Verður því fallist á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að ógilda beri umrætt byggingarleyfi, svo og úrskurð umhverfisráðherra 15. júlí 1997, þar sem ákvörðun um veitingu leyfisins var staðfest. Samkvæmt því verður héraðsdómur staðfestur um annað en málskostnað. Dæma verður áfrýjanda til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi handa hvorum stefndu eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Áfrýjandi, Einar Þ. Loftsson, greiði stefndu, Ágústu Atladóttur og Heiðari Halldórssyni, hvorum um sig samtals 125.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 1998. Ár 1998, miðvikudaginn, 29. apríl, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-5266/1997: Ágústa Atladóttir og Heiðar Halldórsson gegn Thelmu Ólafsdóttur kveðinn upp svohljóðandi dómur: I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 15. þ. m., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur við þingfestingu þess 18. nóvember 1997. Stefnendur eru Ágústa Atladóttir, kt. 290462-7119 og Heiðar Halldórsson, kt. 220153-2909, bæði til heimilis að Selvogsgrunni 8, Reykjavík. Stefnda er Thelma Ólafsdóttir, kt. 140355-2089, Engihjalla 17, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru eftirfarandi: I. Að felldur verði úr gildi með dómi úrskurður umhverfisráðuneytisins, dags. 15. júlí 1997, um að ákvörðun byggingarnefndar Reykjavíkur, frá 25. mars 1997, um að samþykkja byggingarleyfi fyrir áður gerðum sólpalli og skjólvegg á lóðinni nr. 8 við Selvogsgrunn í Reykjavík, skuli standa óhögguð, og jafnframt verði tilvitnuð ákvörðun byggingarnefndar Reykjavíkur, frá 25. mars 1997, felld úr gildi og viðkomandi byggingarleyfi ógilt með dómi. II. Að stefndu verði gert að þola ógildingardóm í samræmi við kröfur samkvæmt I. lið hér að framan. III. Að stefnda verði dæmd til að greiða stefnendum málskostnað samkvæmt mati dómsins. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda og þau dæmd in solidum til að greiða málskostnað, samkvæmt mati dómsins, auk virðisaukaskatts á málskostnað. Reykjavíkurborg var í upphafi stefnt til að þola dóm í málinu við hlið stefndu Thelmu en með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars sl. var aðild borgarinnar vísað frá dómi en frávísunarkröfu stefndu Thelmu hafnað. Sá úrskurður var ekki kærður til Hæstaréttar. Við upphaf aðalmeðferðar málsins 15. apríl sl. féll stefnda frá hluta af upphaflegum dómkröfum sínum og krefst nú eingöngu sýknu af dómkröfum stefnenda, auk málskostnaðar, eins og að ofan greinir. II Óumdeild málsatvik Stefnendur festu kaup á efri hæð og ½ kjallara hússins nr. 8 við Selvogsgrunn í Reykjavík með kauptilboði sem samþykkt var af seljanda, Gunnþóru Jónsdóttur, 15. júlí 1993. Kaupsamningur var undirritaður 3. ágúst sama ár. Þegar stefnendur fengu íbúðina afhenta í september sama ár hafði verið byggður sólpallur og skjólveggur á lóðinni framan við íbúð á neðri hæðinni og settar upp þvottasnúrur. Á þeim tíma var faðir stefndu þinglýstur eigandi íbúðarinnar á neðri hæðinni en hann afsalaði íbúðinni til hennar 13. janúar 1995. Með kaupsamningi dags. 3. nóvember 1995 seldi stefnda Thelma þeim Gunnari Þór Friðleifssyni og Sigríði Ingu Guðmundsdóttur neðri hæðina. Töldu kaupendur sig hafa keypt sólpallinn og skjólvegginn með íbúðinni. Lögð hefur verið fram í málinu yfirlýsing Gunnþóru Jónsdóttur, dags. 11. september 1996, þess efnis að eigendur neðri hæðar að Selvogsgrunni 8 hefðu fengið leyfi hennar, sem eiganda íbúðar á efri hæð, m.a. til að byggja eigin sólpall. Núverandi eigendur íbúðarinnar á efri hæðinni hefðu skoðað eignina í júlí 1993 og þá hefði pallurinn verið kominn upp. Hann hefði spurt um pallinn og hún tjáð honum að sólpallurinn væri eign neðri hæðar og hún gefið leyfi fyrir uppsetningu hans, enda allur kostnaður greiddur af eigendum neðri hæðar. Þessu vildu stefnendur ekki una og skutu málinu til kærunefndar fjöleignarhúsamála 30. september 1996. Kærunefndin skilaði áliti 20. nóvember 1996 og er þar vísað til framangreindrar yfirlýsingar Gunnþóru. Kærunefndin áleit, að fullgilt samþykki sameigenda, samkvæmt fjöleignarhúsalögum hefði legið fyrir uppsetningu sólpalls og þvottasnúra. Þá segir í álitinu að annað mál sé að ekki virðist hafa verið fengið leyfi hjá byggingaryfirvöldum fyrir umræddum framkvæmdum en slíkt sé ekki á valdi nefndarinnar að fjalla um. Í niðurstöðu segir síðan að það sé álit kærunefndar að sólpallur og þvottasnúrur séu í séreign eiganda neðri hæðar og samþykki sameigenda hafi legið fyrir við gerð þeirra. Því bæri að hafna kröfu álitsbeiðenda um að sólpallur yrði fjarlægður. Lögmaður stefnenda ritaði byggingarfulltrúanum í Reykjavík bréf, dags. 28. nóvember 1996, þar sem farið var fram á að umræddur 20 m² sólpallur, ásamt skjólvegg, yrði fjarlægður af sameign lóðarinnar. Vísað var til þess að aldrei hefði verið sótt um byggingarleyfi fyrir framkvæmdinni, sem þó væri skylt samkvæmt 1. mgr. 9. gr. þágildandi byggingarlaga og byggingarreglugerð. Í kjölfarið gaf byggingarnefnd eigendum neðri hæðar kost á að sækja um leyfi fyrir áður gerðum sólpalli og skjólgirðingu og tilkynnti byggingarfulltrúi lögmanni stefnenda um þá ákvörðun með bréfi dags. 18. febrúar 1997. Stefnda lagði síðan fram umsókn um byggingarleyfi 17. mars 1997 og ritaði Gunnþóra Jónsdóttir nafn sitt á umsóknina sem lóðarhafi á þeim tíma sem framkvæmdir áttu sér stað. Samþykkti byggingarfulltrúi umsóknina 25. sama mánaðar og var lögmanni stefnenda tilkynnt ákvörðunin með bréfi dags. 4. mars. 1997. Stefnendur kærðu útgáfu byggingarleyfisins til umhverfisráðherra 18. apríl 1997. Í úrskurði umhverfisráðherra frá 15. júlí 1997 er m.a. greint frá umsögn Skipulagsstjórnar ríkisins. Í þeirri umsögn sagði m.a., að Skipulagsstjórn ríkisins teldi ljóst að þar sem samþykki meðeiganda sé gert að skilyrði fyrir veitingu leyfis í 11. gr. byggingarlaga nr. 54/1978 sé átt við meðeiganda þegar sótt er um byggingarleyfi. Þar sem samþykki meðeiganda hefði skort þegar byggingarfulltrúinn í Reykjavík samþykkti umsókn Thelmu Ólafsdóttur fyrir áður gerðum sólpalli og skjólvegg á lóðinni nr. 8 við Selvogsgrunn, hinn 25. mars 1997, bæri að fella leyfið úr gildi. Í úrskurði umhverfisráðherra er fallist á þá túlkun byggingarnefndar Reykjavíkur að við aðstæður sem þessar beri að gæta þess að sameigendur, á þeim tíma sem framkvæmdir áttu sér stað, hafi samþykkt ráðstöfun sameignarinnar og að það samræmist tilgangi laganna. Þá segir að fallast megi á það með kærendum að miðað við aðstæður hefði verið eðlilegt að þeim hefði verið gefinn kostur á að tjá sig um mál þetta fyrir byggingarnefnd en ekki yrði þó fallist á að byggingarnefndin hefði brotið gegn 13. gr. stjórnsýslulaga við afgreiðslu málsins, enda hefðu legið fyrir í gögnum málsins afstaða og rök kærenda. Ákvörðun byggingarnefndar Reykjavíkur var því staðfest. III Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur kveðast hafa skoðað íbúðina á efri hæð hússins nr. 8 við Selvogsgrunn um miðjan maí 1993 og hafi þá engin ummerki um byggingarframkvæmdir verið í garðinum. Þau hafi skoðað íbúðina öðru sinni 15. júlí 1993 og hafi þá verið búið að koma fyrir nokkrum þverbitum á þeim stað sem sólpallurinn standi nú og nokkrar fjalir legið ofan á þeim. Seljandi íbúðarinnar hafi aðspurð um þetta byggingarefni svarað að „þau á neðri hæðinni væru að smíða”. Svo hafi virst sem hún vildi ekki ræða það frekar. Stefnendur hafi álitið að Gunnþóra þekkti ekkert til málsins þar sem ekki hafi fengist nákvæmari svör. Ekkert hafi verið minnst á að þarna ætti að reisa sólpall eða skjólvegg. Þá hafi ekkert verið minnst á að þetta væri séreign neðri hæðar eða Gunnþóra hefði gefið leyfi til framkvæmdanna. Ekki hafi heldur verið rætt um kostnað í þessu samhengi. Stefnendur kveðast hafa haft undir höndum yfirlit frá Eignamiðluninni hf. þar sem tekið hafi verið fram að engar endurbætur væru fyrirhugaðar á fasteigninni. Auk þess hafi þau haft teikningu af húsinu þar sem enginn sólpallur hafi verið sýndur. Við undirritun kaupsamnings sem fram hafi farið nokkru síðar hafi ekkert verið minnst á sólpallinn eða skjólvegginn af hálfu seljanda og hafi stefnendum þá enn verið ókunnugt um tilvist hans. Það hafi ekki verið fyrr en við afhendingu íbúðarinnar í september 1993 að stefnendur hafi orðið þess varir að búið var að byggja framangreindan sólpall og skjólvegg. Nokkru eftir að stefnendur hafi verið fluttir inn hafi þeim verið kynnt af stefndu af sólpallurinn og skjólveggurinn væru sameiginleg aðstaða fyrir alla eigendur og íbúa að Selvogsgrunni 8. Stefnendur hafi sætt sig við framkvæmdina á þeirri forsendur og hafi umgengist sólpallinn í samræmi við það allt til þessa dags. Þegar stefnda hafi síðan selt íbúðina á neðri hæðinni til núverandi eigenda, tveimur árum eftir að stefnendur fluttu inn í sína íbúð hafi umrædd mannvirki verið talin séreign neðri hæðarinnar. Þá hafi stefnda tilkynnt kaupendunum að fyrri eigandi efri hæðarinnar hefði samþykkt byggingu sólpallsins sem séreign neðri hæðarinnar. Stefnendur telja yfirlýsingu þá sem Gunnþóra Jónsdóttir ritaði í tilefni af kæru þeirra til Kærunefndar fjöleignarhúsa vera ranga og ómarktæka. Yfirlýsingin hafi verið gefin út þremur árum eftir að hún seldi íbúðina og því um eftirfarandi samþykki að ræða á byggingarframkvæmdum sem byggingarleyfi hafi skort fyrir. Stefnendur byggja á því að formlegur og efnislegur réttur hafi verið brotinn á þeim með úrskurði umhverfisráðherra og krefjast ógildingar á honum og þar með ógildingar á ákvörðun byggingarnefndar Reykjavíkur frá 25. mars 1997. Staðhæfing standi gegn staðhæfingu milli stefnenda og stefndu um mikilvæga málavexti. Stefnandi telur í ljós leitt að sólpallurinn hafi ekki verið fullbyggður 15. júlí 1993 þegar stefnendur skoðuðu íbúðina á efri hæðinni og því verði að leggja til grundvallar þá fullyrðingu stefnenda að einungis hafi verið búið að koma fyrir þverbitum á þeim tíma. Þá sé upplýst að yfirlýsing sú sem Gunnþóra Jónsdóttir undirritaði hafi ekki verið frá henni komin og þar sé ranglega frá greint að hún hafi veitt leyfi fyrir sólpallinum í apríl 1993 og sömuleiðis að framkvæmdum hafi verið lokið þegar stefnendur skoðuðu íbúðina. Þá liggi fyrir að stefnendur hafi ekkert rætt við eigendur neðri hæðarinnar um eignaryfirráð yfir pallinum meðan stefnda og eiginmaður hennar bjuggu á neðri hæðinni. Loks sé upplýst að enginn ágreiningur sé um notkun stefnenda á sólpallinum fram til þessa dags en þau hafi ætið haft af honum frjáls afnot eins og um sameign væri að ræða. Stefnendur telja að samkvæmt 11. gr. byggingarlaga nr. 54/1978 hafi samþykki meðeigenda þurft að fylgja byggingarleyfisumsókn ef um sameign var að ræða en óumdeilt sé að hið umdeilda byggingarleyfi taki til sameignar. Stefnendur telja ótvírætt að með samþykki sameigenda sé átt við sameigendur á þeim tíma sem umsókn um byggingarleyfi sé lögð fram. Því dugi ekki samþykki þeirra sem voru sameigendur á þeim tíma sem hafist var handa við byggingarframkvæmdirnar. Ósannað sé reyndar að slíkt samþykki hafi legið fyrir þegar ráðist var í framkvæmdirnar heldur hafi þess verið aflað löngu eftir að stefnendur voru orðnir eigendur efri hæðarinnar. Stefnendur hafi verið þinglýstir eigendur efri hæðar hússins að Selvogsgrunni 8 þegar umsókn um byggingarleyfi var lögð fram 14. mars 1997 og því hafi borið að leita samþykkis þeirra. Þessu til frekari stuðnings benda stefnendur á samþykkt Skipulagsstjórnar ríkisins frá 14. maí 1997. Ljóst sé að samþykkis stefnenda hafi ekki verið aflað og raunar hafi á sama tíma legið fyrir erindi þeirra hjá byggingarnefnd Reykjavíkurborgar þar sem framkvæmd þeirri sem byggingarleyfið tók til hafi verið mótmælt. Byggingarnefndinni hafi því verið ljóst að meðeigendur fasteignarinnar væru andvígir framkvæmdunum. Stefnendur benda á að skylt sé að afla leyfis áður en hafist sé handa við framkvæmdir og stefnda en ekki stefnendur verði að bera hallann af því að svo var ekki gert. Stefnendur benda á að skýrt komi fram í áliti kærunefndar fjöleignarhúsa að niðurstaða nefndarinnar sé eingöngu byggð á túlkun á ákvæðum fjöleignarhúsalaga en að ekki sé á valdi nefndarinnar að fjalla um skort á byggingarleyfi. Því hafi ranglega verið vísað til álits kærunefndarinnar í úrskurði umhverfisráðuneytisins. Stefnendur telja úrskurð umhverfisráðuneytisins frá 15. júlí 1997 og þar með ákvörðun byggingarnefndar Reykjavíkur frá 25. mars 1997 byggjast á ólögmætum grundvelli og því beri að fella hana úr gildi. Úrskurðurinn brjóti í bága við stjórnarskrárbundinn rétt stefnanda til friðhelgis eignarréttar, 11. gr. þágildandi byggingarlaga, grein 2.1.3 í byggingarreglugerð og 19., 35. og 36. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Með ákvörðuninni sé skertur réttur stefnenda til nýtingar á sameign þeirra án lögmætra forsendna og án bóta. Jafnframt brjóti málsmeðferðin í bága við 10., 11. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og ólögfestar meginreglur stjórnarfarsréttar. Stefnda geti ekki ein sér verið umsækjandi byggingarleyfisins, enda hafi hún þegar umsögnin hafi verið lögð fram þegar selt íbúð sína til þriðja aðila. Þá hafi stefnda ekki verið þinglýstur eigandi íbúðarinnar þegar hinar umdeildu byggingarframkvæmdir hafi átt sér stað og hafi þar af leiðandi ekki verið réttur aðili til að sækja um byggingarleyfið. Um hafi verið að ræða sérstaklega íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun þar sem hún hafi skert lögbundinn rétt stefnenda og geri það ríkari kröfur til efnis og forms ákvörðunarinnar en almennt gerist. Þegar svo standi á og sérstaklega í vafatilvikum eins og í þessu máli beri að skýra réttarheimildir þröngt. Af þeirri ástæðu einni og sér verði að fella hinn umdeilda úrskurð úr gildi. Stefnendur mótmæla því sérstaklega að um tómlæti geti verið að ræða af þeirra hálfu. Þeir hafi ekki vitað um tilvist sólpallsins þegar þau keyptu íbúð sína. Þeir hafi hins vegar verið sannfærðir af stefndu um það að sólpallurinn væri sameign eigenda efri og neðri hæðar og notað hann allt til þessa dags til jafns við íbúa neðri hæðarinnar. Stefnendur hafi því ekki haft ástæðu til að hafast nokkuð að fyrr en stefnda hafði selt íbúð sína og nýir eigendur haldið því fram að sólpallurinn væri séreign þeirra. Stefnendur benda á að sólpallurinn og skjólveggurinn hafi verið reistur á lóð sem sé í sameign þeirra og eigenda neðri hæðarinnar. Ekki sé um mjög verðmæt mannvirki að ræða og hagsmunir þeirra af því að fá að nýta eignarrétt sinn á lóðinni séu mun meiri en stefndu eða núverandi eigenda neðri hæðarinnar af því að mannvirkin fái að standa. IV Málsástæður og lagarök stefndu Í greinargerð stefndu er því haldið fram að stefnda sem þá hafi verið íbúi neðri hæðar hússins að Selvogsgrunni 8 hafi leitað eftir því við Gunnþóru Jónsdóttur, þáverandi eiganda efri hæðarinnar, hvort reisa mætti sólpall, ásamt skjólvegg við stofuglugga og glugga að svefnálmugangi íbúðar neðri hæðarinnar og að byggingin yrði séreign neðri hæðarinnar. Ljóst hafi verið að pallurinn kæmi aldrei til með að verða nema til sérafnota fyrir neðri hæðina vegna röskunar á friðhelgi heimilisins. Stefnda kveður Gunnþóru hafa veitt leyfið. Sólpallurinn hafi síðan bæði verið reistur og kostaður af íbúum neðri hæðarinnar. Hafi framkvæmdir staðið yfir sumarið 1993 og þeim lokið um mánaðarmótin júlí/ágúst. Aldrei hafi verið neinn ágreiningur með íbúum efri og neðri hæðarinnar um að mannvirkin væru séreign neðri hæðarinnar. Gunnþóra hafi er hún seldi stefnendum íbúðina á efri hæðinni gert þeim grein fyrir að sólpallurinn væri gerður með fullu leyfi hennar og að hún væri ekki að selja hlutdeild í sólpallinum og skjólveggnum en þau mannvirki væru séreign neðri hæðarinnar. Stefnda kveður stefnendur ekki hafa gert athugasemdir vegna framkvæmdanna fyrr en eftir að hún hafði selt neðri hæðina og óskað eftir að gengið yrði frá eignaskiptasamningi en það hafi verið nærri fjórum árum eftir að mannvirkin voru reist. Stefnda kveðst hafa selt þeim Gunnar Þór og Sigríði Ingu íbúð sína og hafi kaupendur átt að eignast eignarhlutann að fullu 1. október 1996. Þegar leitað hefði verið eftir því við íbúa efri hæðar að gengið yrði frá eignaskiptasamningi hafi þeir sett það skilyrði að þeir yrðu skráðir eigendur að 50% af sólpalli ásamt skjólvegg og þvottasnúrum. Af þessum sökum hafi enn ekki verið unnt að gefa út afsal fyrir neðri hæðinni og hálfum kjallara og hafi kaupendur haldið eftir af kaupverði kr. 350.000. Stefnda telur grundvallaratriði í málinu að samþykki allra eigenda húseignarinnar nr. 8 við Selvogsgrunn hafi legið fyrir um gerð sólpalls og skjólveggs og einnig hafi alltaf legið fyrir að mannvirkin yrðu séreign neðri hæðar, enda myndi annað raska friðhelgi einkalífs íbúa neðri hæðar svo verulegt að óásættanlegt væri. Eigendur hafi slíkan rétt, skv. 1. mgr. 19. gr. og 4. mgr. 35. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Gerð sólpallsins og skjólveggsins hafi verið framkvæmd af íbúa neðri hæðar og alfarið á hennar kostnað. Stefnda vísar í þessu sambandi til þeirrar niðurstöðu kærunefndar fjöleignarhúsamála að fullkomið samþykki eigenda efri hæðar hafi legið fyrir framkvæmdunum og að þær séu séreign neðri hæðarinnar. Stefnda hafi lagt inn umsókn um byggingarleyfi fyrir þegar gerðum sólpalli og skjólvegg og hafi byggingarnefnd orðið við þeirri umsókn, enda hafi það tíðkast að þegar borgarar hafa vegna þekkingarleysis lagt út í kostnaðarsamar framkvæmdir sé þeim gefinn kostur á að sækja um byggingarleyfi eftir á. Stefnda telur að gætt hafi verið ákvæða stjórnsýslulaga við meðferð umsóknarinnar. Hvað andmælarétt stefnenda varðar vísar stefnda til þess að afstaða þeirra varðandi sólpallinn og skjólvegginn hafi þegar legið fyrir í bréfi þeirra til byggingarnefndar Reykjavíkur frá 28. nóvember 1996. Bent er á að synjun um byggingarleyfi hefði haft í för með sér eyðileggingu verðmæta sem sé andstætt meginreglu þeirri sem dómar Hæstaréttar og úrskurðir umhverfisráðuneytis hafi skapað. Stefnda telur að þegar neðri hæð og kjallari að Selvogsgrunni 8 hafi verið seld hafi hvorki verið fyrir hendi ágreiningur milli kaupenda og stefndu né á milli stefnenda og seljanda efri hæðarinnar, stefndu eða kaupenda neðri hæðarinnar um eignaraðild að sólpallinum og skjólveggnum. Engin krafa hafi komið fram af hálfu stefnenda fyrr en gera átti eignaskiptasamninginn. Hafi stefnendur því átt einhvern rétt til eignaraðildar að sólpallinum sé sá réttur tapaður fyrir tómlætis sakir. Þá telur stefnda að ef stefnendur hefðu viljað gera kröfu um eignaraðild að sólpallinum hefði þeim borið að taka það fram í kauptilboði, kaupsamningi eða afsali milli þeirra og seljanda efri hæðarinnar. Ekkert slíkt hafi verið gert enda hafi seljandi tjáð þeim þegar þau skoðuðu eignina að mannvirkin væru séreign neðri hæðar. Máli sínu til frekari stuðnings vísar stefnda meðal annars til fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994, reglna um skoðunarskyldu kaupanda í fasteignaviðskiptum, 10., 11. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, byggingarlaga nr. 54/1978 og byggingarreglugerðar nr. 393/1979. V Niðurstaða Í máli þessu ber að leggja til grundvallar eldri byggingarlög nr. 54/1978 sem voru í gildi til 1. janúar 1998 er skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 leystu þau af hólmi. Í yfirlýsingu dags. 11. september 1996 sem Gunnþóra Jónsdóttir undirritaði, en upplýst er að hún samdi ekki, segir að hún hafi í apríl 1993 veitt eigendum neðri hæðar leyfi til byggja eigin sólpall og setja upp þvottasnúrur á sameiginlegri lóð hússins. Í framburði hennar fyrir dómi kom hins vegar fram að hún hefði gefið umrætt leyfi ári áður en verkið hófst og áður en hún ákvað að selja íbúðina. Þá bar Einar Loftsson, eiginmaður stefndu, fyrir dómi að leyfið hefði verið fengið einu til tveimur árum áður en hafist hafi verið handa við bygginguna. Ekki liggur fyrir að teikningar af sólpallinum og skjólveggnum hafi legið fyrir eða Gunnþóra hafi verið upplýst um stærð hans þegar hún veitti umrædda heimild löngu áður en byggingarframkvæmdirnar hófust. Verður því að leggja til grundvallar að um munnlegt vilyrði eiganda efri hæðarinnar hafi verið að ræða fremur en formlegt samþykki meðeigenda eins og krafa var gerð um í þágildandi byggingarlögum nr. 54/1978. Má því fallast á með stefnendum að í yfirlýsingu Gunnþóru frá 11. september 1996 felist eftirfarandi samþykki en ekki staðfesting á áður gefnu samþykki. Í framangreindri yfirlýsingu sagði einnig að núverandi eigandi efri hæðarinnar hefði skoðað íbúðina á efri hæðinni í maí 1993 og þá hafi sólpallarnir ekki verið komnir upp. Hann hafi skoðað íbúðina aftur í júlí sama ár og þá hafi pallurinn verið kominn upp. Hann hafi spurt um pallinn og Gunnþóra tjáð honum að sólpallurinn væri eign neðri hæðar og hefði hún gefið leyfi fyrir uppsetningu hans, enda allur kostnaður greiddur af eigendum neðri hæðar. Fyrir dómi bar Gunnþóra að þegar kaupendurnir hafi skoðað íbúðina í júlí hafi verið byrjað að byggja pallinn og hafi Heiðar spurt um byggingarframkvæmdirnar. Hún hafi sagt Heiðari að þau á neðri hæðinni væru að byggja pallinn og ættu hann ásamt þvottasnúrum og hafi ekki verið frekar rætt um það þar sem hún hafi talið liggja þetta liggja í augum uppi. Eiginmaður stefndu og faðir hennar, Ólafur Helgi Jóhannesson báru báðir fyrir dómi að þeir hefðu unnið að smíði pallsins en áttu í erfiðleikum með að tímasetja hvenær smíðinni lauk. Þykir framburður þeirra ekki ósamrýmanlegur þeim framburði stefnanda, Heiðars, að við skoðun hans á íbúðinni 15. júlí 1993 hafi hann veitt því athygli að búið var að stilla upp þverbitum við vegginn. Stefnandi, Heiðar, bar fyrir dómi að hann hefði spurt Gunnþóru um þessar framkvæmdir við skoðun íbúðarinnar en hún einungis sagt að þau á neðri hæðinni væru að smíða en engu fleiru svarað um þetta atriði. Hún hafi ekki nefnt að hún hefði gefið leyfi fyrir þessu, ekki að þau ættu að kosta einhverju eða hvað ætti að byggja þarna. Orðin sólpallur eða skjólveggur hefðu aldrei verið nefnd. Ekkert hafi verið minnst á framkvæmdirnar við undirritun kaupsamnings eða afsals. Með hliðsjón annars vegar af þeim hagsmunum sem Gunnþóra kann að hafa af úrslitum máls þessa og því hvernig umrædd yfirlýsing er til komin og hins vegar af trúverðugum og nákvæmum framburði stefnenda, sem að mestu leyti samrýmist framburði Gunnþóru verður að leggja til grundvallar í málinu að þær framkvæmdir sem hafnar voru í garðinum þegar stefnendur skoðuðu íbúðina og svör Gunnþóru við fyrirspurn Heiðars hafi ekki gefið stefnendum tilefni til að ætla að verið væri að reisa þar varanleg mannvirki. Það styður þessa niðurstöðu að ekki var minnst á þessar byggingarframkvæmdir í kauptilboði, kaupsamningi eða afsali. Með framburði vitnanna Einars Loftssonar, Regínu Unu Ólafsdóttur og Sigríðar Ingu Guðmundsdóttur sem í meginatriðum var í samræmi við framburð stefnenda fyrir dómi þykir sannað að stefnendur höfðu frjáls afnot af sólpallinum allt frá því að hann var byggður. Með vísan til framburðar Einars verður að leggja til grundvallar að þau Thelma hafi aldrei látið þess getið við stefnendur að sólpallurinn væri séreign þeirra. Stefnendur báru fyrir dómi að stefnda hefði tjáð stefnanda Ágústu að pallurinn og snúrurnar væru sameign íbúa efri og neðri hæðar. Þrátt fyrir áskorun lögmanns stefnenda kom stefnda ekki fyrir dóm til skýrslugjafar og verður að leggja framburð stefndu til grundvallar um þetta atriði. Fyrir liggur í málinu að eftir að lögmaður stefnenda hafði sent byggingarfulltrúanum í Reykjavík kröfu um brottnám umræddra byggingarframkvæmda tók byggingarnefnd málið fyrir og bókaði að eigendum neðri hæðar skyldi gert skylt að sækja um leyfi fyrir áður gerðum sólpalli og skjólvegg. Frumkvæði að umsókn um byggingarleyfi kom því frá byggingaryfirvöldum. Í 1. mgr. 9. gr. þágildandi byggingarlaga nr. 54/1978 segir að óheimilt sé að grafa grunn, reisa hús, rífa hús eða breyta því eða notkun þess eða gera önnur þau mannvirki, sem áhrif hafa á útlit umhverfisins, nema að fengnu leyfi viðkomandi byggingarnefndar. Samsvarandi ákvæði er nú að finna í 1. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997. Meginreglan var og er því að sú að byggingarleyfis skal afla áður en ráðist er í byggingarframkvæmdir sem leyfi þarf fyrir en óumdeilt er að skylt var að sækja um byggingarleyfi fyrir umræddum sólpalli og skjólvegg. Með vísan til framangreindrar niðurstöðu um að stefnendur hafi hvorki vitað né mátt vita um að smíði á sólpalli og skjólvegg væri hafin í garðinum þegar þau festu kaup á efri hæðinni hlýtur veiting byggingarleyfis fyrir 20 m² sólpalli og skjólvegg á sameiginlegri lóð fjöleignarhússins að teljast verulega íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun. Þegar byggingarnefnd fjallaði um umrædda leyfisveitingu lá fyrir að Gunnþóra Jónsdóttir hafði selt íbúðina um það leyti sem byggingarframkvæmdirnar voru að hefjast og ljóst var að hún gat haft verulegra hagsmuna að gæta af leyfisveitingunni. Byggingarnefnd bar að skoða yfirlýsingu hennar, sem samkvæmt framangreindu fól ekki annað í sér en eftirfarandi samþykki, í því ljósi. Með framburði vitna í máli þessu þykir nægjanlega í ljós leitt að Gunnþóra samdi ekki umrædda yfirlýsingu og mörg efnisatriði hennar voru röng eða ónákvæm. Með hliðsjón af framansögðu og þar sem formlegt samþykki meðeiganda lá ekki fyrir þegar hafist var handa við byggingarframkvæmdirnar bar byggingarnefndinni með hliðsjón af meginreglu 1. mgr. 9. gr. laga nr. 54/1978 og 11. gr. sömu laga einnig að leita samþykkis stefnenda sem þáverandi meðeigenda að sameigninni. Sjónarmið stefndu um tómlæti þykja ekki eiga við enda gaf frjáls og athugasemdalaus nýting stefnenda það til kynna að pallurinn yrði sameign íbúa efri og neðri hæðar til frambúðar og því var ekki tilefni fyrir þau til að aðhafast nokkuð. Sjónarmið um að niðurstaða málsins stefndu í óhag muni hafa í för með sér eyðileggingu verðmæta komast ekki að í þessu máli en það snýst einvörðungu um gildi byggingarleyfis. Samkvæmt framansögðu ber að taka til greina kröfu stefnanda samkvæmt kröfulið I um að úrskurður umhverfisráðherra frá 15. júlí 1997 verði felldur úr gildi svo og ákvörðun byggingarnefndar Reykjavíkur frá 25. mars 1997 um samþykki byggingarleyfis fyrir umræddum sólpalli og skjólvegg. Sú niðurstaða felur í sér að stefnda verður að þola ógildingu á fyrrnefndu byggingarleyfi og er því kröfuliður II óþarfur. Í samræmi við úrslit málsins ber stefndu að greiða stefnendum málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 150.000 krónur og er þá tekið tillit til málskostnaðar vegna málflutnings um frávísunarkröfu stefndu. Sigurður T. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurður umhverfisráðuneytisins, dags. 15. júlí 1997, um að ákvörðun byggingarnefndar Reykjavíkur, frá 25. mars 1997, um að samþykkja byggingarleyfi fyrir áður gerðum sólpalli og skjólvegg á lóðinni nr. 8 við Selvogsgrunn í Reykjavík, skuli standa óhögguð. Jafnframt er umrædd ákvörðun byggingarnefndar Reykjavíkur úr gildi felld og viðkomandi byggingarleyfi ógilt. Stefnda, Thelma Ólafsdóttir, greiði stefnendum, Ágústu Atladóttur og Heiðari Halldórssyni, 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 239/2013
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að A, sem um langa hríð hafði glímt við vímuefnavanda, skyldi sviptur forsjá sonar síns á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en reynt hafði verið til hlítar að beita öðrum og vægari úrræðum en forsjársviptingu en þau ekki borið árangur, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. apríl 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti dæmist ekki, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 11. mars síðastliðinn, var höfðað 8. janúar sl. af Reykja­víkur­­borg vegna Barnaverndarnefndar Reykjavíkur, Ráðhúsinu við Tjörnina, Reykja­vík, á hendur A, [...], [...]. Stefnandi krefst þess að stefndi verði sviptur forsjá sonar síns, B, kt. [...]-[...], sem nú er í tímabundnu fóstri, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda um að stefndi verði sviptur forsjá sonar síns. Þá er þess krafist að stefnanda verði gert að greiða stefnda máls­kostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi og að við ákvörðun þóknunar lögmanns stefnda verði tillit tekið til skyldu lögmanns að innheimta 25,5% virðisaukaskatt af þóknun sinni, allt eins og ekki sé um gjafsóknarmál að ræða. Stefnda var veitt gjafsókn 23. janúar 2013. Málið hefur sætt flýtimeðferð samkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga nr. 80/2002 og XIX. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefndi er faðir drengsins B sem er fæddur [...] 2011. Í gögnum málsins kemur fram að eftir fæðingu drengsins hafi hann dvalist á Vistheimili barna ásamt foreldrum sínum í um það bil fimm mánuði eða þar til í september s.á. Ástæða þess var sú að tryggja þurfti öryggi drengsins en móðir hans hafði neytt fíkniefna á meðgöngu og átti auk þess við fleiri alvarleg vandamál að glíma sem vöktu efasemdir um getu hennar til að annast barnið. Stefndi flutti með drengnum og móður hans á heimili foreldra hennar og þar bjuggu þau þar til í desember s.á. Þau fluttu þaðan í leiguíbúð og bjuggu þar þegar Barna­vernd Reykjavíkur fóru að berast tilkynningar frá lögreglu um afskipti hennar af heimili þeirra vegna átaka og fíkniefnaneyslu. Í kjölfarið var drengnum komið tímabundið fyrir á heimili móðurfjölskyldu en hann flutti síðan til föðurafa og stjúp­ömmu í apríl 2012 og býr ennþá hjá þeim. Stefndi fór í meðferð á Vog í lok mars s.á. og í eftirmeðferð á Staðarfell og síðan á áfangaheimili. Af hálfu Barnaverndar Reykjavíkur var ákveðið að láta á það reyna hvort stefndi gæti tekið á vanda sínum. Stefndi gekkst undir forsjárhæfnismat í júlí s.á. Samkvæmt því var hann talinn hafa viðunandi foreldrahæfni og þar með getu til að skapa syni sínum þroskavænleg uppeldisskilyrði. Sú niðurstaða var þó talin algerlega háð því að hann héldi vímuefnabindindi. Það tókst ekki en því er ómótmælt í málinu að stefndi hafi verið í fíkniefnaneyslu frá því í júlí eða ágúst s.á. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2012 var móðir drengsins svipt forsjá hans. Í dóminum kemur fram að barnaverndaryfirvöld hefðu haft afskipti af málefnum hennar frá því á meðgöngu en samkvæmt gögnum málsins hefði hún neytt fíkniefna reglu­lega á þeim tíma. Hún og barnsfaðir hennar hefðu notið mikils stuðnings barna­verndar­yfirvalda eftir fæðingu drengsins og hafi þau dvalist um lengri tíma á Vistheimili barna og síðan í foreldrahúsum. Þau hafi fallið á vímuefnabindindi um það leyti er þau hafi flutt með drenginn í leiguíbúð síðla árs 2011 en þá fyrst hafi reynt á að þau önnuðust drenginn ein síns liðs. Móðirin hafi eftir það verið í viðvarandi vímu­efnaneyslu og átti ekki fastan samastað. Hún hafi ekki leitað sér meðferðar vegna fíknisjúkdóms síns. Sýnt þótti að hún væri ófær um að veita syni sínum þá vernd og um­önnun sem hann ætti rétt á samkvæmt 1. gr. barnaverndarlaga. Hún teljist augljós­lega vanhæf til að fara með forsjá drengsins. Dómurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar 14. mars 2013. Krafa stefnanda í málinu er byggð á því að stefndi sé ófær um að fara með forsjá drengsins vegna langvarandi fíkniefnaneyslu og vangetu til að taka á þeim vanda. Krafan um forsjársviptingu er reist á því að hagsmunir barnsins krefjist þess en dag­legri umönnun og uppeldi barnsins sé alvarlega ábótavant verði forsjá þess í höndum stefnda. Enn fremur sé andlegri og líkamlegri heilsu og þroska barnsins veruleg hætta búin verði forsjáin í höndum stefnda sökum mikillar og langvarandi vímuefnaneyslu hans. Af hálfu stefnda er því mótmælt að skilyrði séu til að svipta hann forsjá sonarins. Stefndi fari fram á að honum verði veitt tækifæri til að taka sig á. Hann vilji syni sínum allt það besta eins og hann hafi ítrekað látið í ljós. Stefndi telur að hann sé hæft og gott foreldri þegar hann er ekki í vímuefnaneyslu. Önnur úrræði séu tæk en þau að svipta hann forsjá eins og gert sé ráð fyrir í barnaverndarlögum. Barnaverndar­yfirvöldum beri skylda til að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki og beita við­eigandi úrræðum til verndar börnum eftir því sem við eigi eins og kveðið sé á um í 2. gr. laganna. Þá beri barnaverndaryfirvöldum að gæta meðalhófs samkvæmt 12. gr. stjórn­sýslulaga og að beita ávallt vægustu úrræðum sem tiltæk séu hverju sinni. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að um sé að ræða tæplega tveggja ára gamlan dreng sem lúti forsjá föður síns, stefnda. Móðir drengsins hafi verið svipt for­sjá hans 10. október sl. með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-2081/2012. Mál drengsins hafi verið til meðferðar hjá Barnavernd Reykjavíkur frá nóvember 2010, en þá hafi hann verið í móðurkviði. Af hálfu stefnanda sé vísað til þess að stefndi sé [...] ára gamall. Móðir hans hafi látist er hann var [...] ára gamall og hafi hann upp frá því búið hjá föður sínum og bræðrum þar til fósturmóðir kom til sögunnar. Stefndi sé í miðið af þremur bræðrum. Hann eigi einnig eina yngri hálfsystur sem faðir hans eigi með núverandi konu. Stefndi hafi lokið grunnskólaprófi frá [...]skóla. Honum hafi almennt gengið ágætlega í námi. Hann hafi hafið nám við [...] eftir grunnskóla, þar sem hann hafi verið í tvö ár, en hann hafi flosnað frá menntaskólanámi vegna fíkni­efnaneyslu. Stefndi hafi lokið meiraprófi og um tíma hafi hann starfað sem bíl­stjóri auk þess sem hann hafi unnið ýmis störf í byggingariðnaði. Hann hafi marg­sinnis flosnað frá vinnu vegna óreglu. Stefndi eigi að baki langa sögu um neyslu vímuefna. Hann hafi hins vegar hætt neyslu þeirra tímabundið um það leyti sem sonur hans fæddist. Stefndi hafi farið í afeitrun á Vogi og í kjölfarið í eftirmeðferðarprógramm á göngudeild SÁÁ. Á því tímabili er stefndi og barnsmóðir hans dvöldust með son sinn á Vistheimili barna hafi stefndi farið reglulega í vímuefnapróf. Öll prófin hafi mælst neikvæð. Forsaga málsins hjá barnavernd nái allt aftur til meðgöngu. Óljóst hafi verið með fað­erni drengsins, en staðfest hafi verið í júlímánuði 2011 að stefndi væri faðir hans. Upp frá því hafi stefndi og barnsmóðir hans farið sameiginlega með forsjá drengsins. Samband stefnda við barnsmóður sína hafi einkennst af miklum átökum, en bæði hafi þau glímt við alvarlegan fíkniefnavanda til margra ára. Þau hafi sýnt vangetu og ábyrgðar­leysi til að halda sig frá vímuefnaneyslu og hugsa um velferð barnsins. Hún hafi verið svipt forsjá sonar síns 10. október 2012. Stefndi hafi verið til meðferðar- og greiningarvistunar með drenginn á Vistheimili barna ásamt barnsmóður sinni þar sem þau hafi dvalist um fimm mánaða skeið. Starfsfólk vistheimilisins hafi talið stefnda sýna góða samvinnu. Hann hafi bæði verið natinn og duglegur í allri umönnun drengsins og þar hafi hann sýnt mun meiri ábyrgð en móðirin. Eftir að stefndi og barnsmóðir hans luku dvöl á vistheimilinu í september 2011 hafi þau flutt á heimili foreldra barnsmóður stefnda. Þar hafi þau búið með son sinn fram í desember s.á., en þá hafi barnsmóðir stefnda tekið á leigu íbúð [...]. Í febrúar 2012 hafi borist tilkynningar um afskipti lögreglu af heimili þeirra vegna átaka og fíkniefnaneyslu. Í kjölfarið hafi drengnum verið komið fyrir tímabundið til tveggja mánaða á heimili móðurfjölskyldu. Í apríl s.á. hafi hann flutt til föðurafa og stjúpömmu og þar dveljist hann enn og þroskist og dafni vel. Vistun drengsins hafi komið til af því að foreldrar hans hafi fallið á vímuefnabindindi. Eftir að tilkynning barst frá lögreglu um fall stefnda og barnsmóður hans hafi stefndi lýst yfir fullri samvinnu um að bæta hag sinn og stöðu. Hann hafi farið í meðferð á Vogi og Staðarfelli sem hann hafi lokið. Í framhaldinu hafi hann dvalist á Áfanga­heimilinu Vin. Hann hefði slitið sambandi við barnsmóður sína. Fram hafi komið að hann hefði gert sér grein fyrir því að þau gætu ekki verið saman vegna mikilla átaka í sambandi þeirra. Að auki hafi barnsmóðir hans ekki viljað fara í meðferð og taka á sínum málum líkt og stefndi hafði gert. Á þessum tíma hafi það verið álit starfsmanna barnaverndar að láta fullreyna á stuðning við stefnda, það er að gefa honum tækifæri til að ná tökum á fíkniefnavanda sínum, og í framhaldinu yrði lagt mat á getu hans til að viðhalda vímuefnabindindi. Jafnframt hafi verið gerð krafa um að stefndi undir­gengist forsjárhæfnismat. Eftir að drengurinn var vistaður utan heimilis hafi stefndi á fundi Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 20. mars 2012 lýst yfir vilja til að taka á vímuefnavanda sínum og leita sér meðferðar. Hann hafi skrifað undir áætlun um meðferð máls og yfirlýsingu um að hann samþykki vistun drengsins til 26. septem­ber 2012, sbr. 1. mgr. 25. gr. barna­verndar­laga. Stefndi hafi þó haldið áfram vímu­efna­neyslu eftir fundinn. Tíu dögum síðar hafi hann komið í viðtal á skrifstofu Barnaverndar. Hann hafi sagst vera þreyttur á eigin ástandi og að hann ætti að mæta í afeitrun á Vog strax eftir viðtalið. Stefndi hafi farið í vímuefnameðferð, og að henni lokinni á áfangaheimili á vegum SÁÁ. Hugar­­far hans hafi verið breytt og hafi hann viljað standa sig vegna sonar síns. Hann hafi verið í víkingaprógrammi og sótt fundi og fyrirlestra á Vogi auk annarra AA funda. Þegar stefndi hafði lokið vímuefnameðferð hafi hann undirgengist forsjárhæfnismat, í byrjun sumars 2012. Niðurstöður matsins sýni að stefndi búi yfir miklum styrkleikum í uppeldislegu tilliti og viðunandi foreldrahæfni. Þær niðurstöður séu þó algerlega háðar því að stefndi haldi vímuefnabindindi. Í viðtölum virtist stefndi heiðarlegur og einlægur í samskiptum og almennt bera hagsmuni sonar síns fyrir brjósti. Frá upphafi hafi stefndi virst fær um að mynda frumgeðtengsl við son sinn og strax sýnt innsæi gagnvart frumþörfum hans. Mat sálfræðingsins hafi verið að ekki ætti að hrófla við núverandi fósturráðstöfun fyrr en í fyrsta lagi að einu og hálfu áru liðnu, eða þegar sýnt þætti að stefndi hefði náð stöðugleika í bindindi og gæti tekið á sig ábyrgð með ótví­ræðum hætti. Í lok sumars hafi starfsmenn barnaverndar fengið þær upplýsingar að stefndi væri fallinn á vímuefnabindindinu og hafi þeir haft samband við hann vegna þess í beinu framhaldi. Stefndi hafi viðurkennt vímuefnaneyslu en hann hefði fallið í tvo daga og þá farið inn á Vog. Óskað hafi verið eftir því að stefndi mætti í viðtal á skrifstofu barna­verndar og gengist undir vímuefnapróf. Stefndi hafi tekið vel í það. Hann hafi þó hvorki mætt í bókaðan tíma né afboðað komu sína. Fljótlega eftir vímuefnameðferðina virtist stefndi hafa fallið á vímuefnabindindinu og í dag sé hann í neyslu ásamt barns­móður sinni. Ítrekað hafi verið reynt að fá stefnda til að mæta í viðtal á skrifstofu Barna­verndar Reykjavíkur í þeim tilgangi að fara yfir stöðu málsins en án árangurs. Stefndi hafi hvorki verið í samskiptum við son sinn eftir að hann féll á vímuefna­bindindinu né til samvinnu við starfsmenn Barna­verndar. Með vísan til 4. gr. barnaverndarlaga, þar sem segi að í barnaverndarstarfi skuli beita þeim ráðstöfunum sem ætla megi að séu barni fyrir bestu og með vísan til a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. sömu laga sé það mat starfsmanna Barnaverndar Reykjavíkur út frá for­sögu málsins að stuðningur við föður á grundvelli barna­verndarlaga sé fullreyndur og megni ekki að breyta forsjárhæfni hans til hins betra. Það sé mat barnaverndarnefndar Reykjavíkur að með hliðsjón af öllum gögnum málsins, forsögu og forsjárhæfnismati, sem fyrir liggi í málinu, að stuðningur á grund­velli barnaverndarlaga við stefnda sé fullreyndur. Í ljósi ungs aldurs drengsins og þess mikilvæga tíma, sem framundan sé í lífi hans varðandi geðtengslamyndun við um­önnunar­­­aðila, telji nefndin það þjóna hagsmunum hans að stefndi verði sviptur for­sjá hans. Borgarlögmanni hafi verið falið að krefjast þess fyrir dómi að stefndi yrði sviptur forsjá sonar síns á grundvelli a- og b-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Á fundi nefndarinnar 30. október 2012 hafi stefndi samþykkt að sonur hans yrði vistaður hjá föður hans og konu hans þar til forsjársviptingarmál fyrir dómstólum yrði til lykta leitt. Stefnandi byggi kröfu sína um forsjársviptingu á því að ákvæði a- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga séu uppfyllt í máli þessu. Stuðningsaðgerðir á grundvelli laganna dugi ekki til að tryggja öryggi drengsins og fullnægjandi uppeldisskilyrði til frambúðar á heimili stefnda. Að mati stefnanda sé stefndi óhæfur til að annast son sinn vegna fíkniefnaneyslu. Ítrekað hafi verið reynt að aðstoða stefnda á víðtækan hátt en sú aðstoð hafi ekki gagnast honum sem skyldi. Í ljósi forsögu málsins og ástands stefnda nú, sé talið að öryggi drengsins sé ógnað í umsjá stefnda og lífi hans stefnt í tvísýnu. Gögn málsins sýni, svo ekki verði um villst, að daglegri umönnun drengsins verði stefnt í verulega hættu, fari stefndi með forsjá hans. Heilsu og þroska drengsins sé hætta búin fari stefndi með forsjá hans eins og málum sé háttað. Hagsmunir drengsins mæli eindregið með því að stefndi verði sviptur forsjá hans og að hann verði vistaður áfram á heimili hjá nákomnum, föðurafa og stjúpömmu, þar sem vel sé hlúð að honum og réttur hans til viðunandi uppeldis og umönnunar sé tryggður, auk þess sem öryggi hans verði tryggt. Drengurinn hafi verið samfellt í umsjá ættingja sinna frá febrúar 2012, þ.e. fyrst í umsjá móðurforeldra en frá byrjun apríl s.á. í umsjá föðurafa og stjúpömmu þar sem hann búi við gott atlæti. Drengurinn sé ungur en langflest börn myndi sterk geðtengsl við sína nánustu í frum­bernsku en góð tengsl séu undirstaða alls þroska. Með vísan til alls þessa sé það mat stefnanda að það þjóni hagsmunum drengsins best að þeim stöðugleika sem kominn sé á verði ekki raskað enda sé það í fullu samræmi við megin­reglu barnaverndarlaga, sbr. 3. mgr. 4. gr. laganna, um að í barnaverndarstarfi skuli stuðla að því að stöðugleiki ríki í uppvexti barna. Krafa stefnanda byggist á því að of mikil og óforsvaranleg áhætta felist í því að láta stefnda fara með forsjá sonar síns. Stefnandi telji drenginn eiga rétt á viðunandi umönnun og vernd í samræmi við aldur hans og þroska samkvæmt 1. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga. Mat stefnanda sé að stefndi geti ekki sinnt forsjár- og uppeldisskyldum sínum gagnvart drengnum eins og honum sé skylt á grundvelli 2. mgr. sömu greinar. Meðal þeirra skyldna sé að gæta velferðar drengsins og búa honum viðunandi uppeldisaðstæður, en stefndi sé í sambúð með barnsmóður sinni sem hafi verið svipt forsjá drengsins 10. október 2012. Stefndi hafi undir­gengist forsjárhæfnismat í byrjun sumars 2012. Niðurstöður matsins sýni að stefndi búi yfir miklum styrkleikum í uppeldislegu tilliti og viðunandi foreldrahæfni. Miklar vonir hafi verið bundnar við það að stefndi gæti haldið vímuefnabindindi og farið einn með forsjá sonar síns. Því miður sé staðan önnur í dag. Að mati stefnanda hafi verið leitast við að eiga eins góða samvinnu við stefnda um málið eins og aðstæður leyfi. Þá hafi verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefnda og unnt hafi verið hverju sinni. Stefnandi telji stuðnings­aðgerðir fullreyndar í því skyni að bæta forsjárhæfni stefnda en hann hafi ekki haldið vímuefnabindindi. Önnur barnaverndarúrræði en forsjársvipting séu því ekki tæk nú, en brýna nauðsyn beri til að skapa drengnum til frambúðar það öryggi og umönnun sem hann eigi rétt á að búa við lögum samkvæmt. Geti þau stuðningsúrræði sem stefnandi hafi yfir að ráða ekki megnað að skapa drengnum þau uppeldisskilyrði sem hann eigi skýlausan rétt til hjá stefnda. Að mati stefnanda hafi vægustu ráðstöfunum ávallt verið beitt til að ná þeim markmiðum sem að hafi verið stefnt og sé krafa stefnanda sett fram samkvæmt fortakslausu ákvæði 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Meðal­hófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna við meðferð málsins og ekki gripið til viðurhlutameiri úrræða en nauðsyn hafi krafist. Það séu frumréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti og þroskavænleg skilyrði. Almenn skylda foreldra, sem lögfest sé í 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga, sé að sýna börnum virðingu og umhyggju, auk þess sem óheimilt sé með öllu að beita börn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegar hagsmunir foreldris og barns vegist á, séu hagsmunir barnsins, hvað því sé fyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Þessi regla sé grundvallar­regla í íslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé og skylt að veita börnum vernd eins og mælt sé fyrir um í stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, barnaverndarlögum nr. 80/2002 og Samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Þá eigi reglan sér einnig stoð í 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og í Alþjóðasamningi um borgara­leg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. lög nr. 10/1979. Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarrétti, sbr. 4. gr. barna­verndarlaga, og gagna málsins geri stefnandi þá kröfu að stefndi verði sviptur forsjá sonar síns, sbr. a- og d-lið 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur málsatvikum rétt lýst í stefnu. Hann vilji þó leggja áherslu á að hann hafi ávallt leitast við eiga góða samvinnu við barnaverndaryfirvöld þegar málefni drengs­ins séu annars vegar. Þannig hafi hann samþykkt að drengurinn væri vistaður hjá föðurafa og stjúpömmu. Stefndi hafi ávallt reynt setja hagsmuni sonar síns í fyrsta sæti sem birst hafi meðal annars í því að koma honum í öruggt skjól, þegar stefndi hafi sjálfur glímt við það böl sem vímuefnaneysla hans og móður barnsins hafi haft í för með sér. Stefndi hafi virt þau fyrirmæli að koma ekki á heimili föður síns, þar sem drengurinn dveljist í fóstri, þegar stefndi sé undir áhrifum vímuefna. Þótt fíkniefnavandi stefnda sé nú mikill, alvarlegur og langvarandi hafi hann samt ekki glatað mikilvægum eigindum sem foreldrum séu nauðsynlegar. Því til stuðnings vísi stefndi til þess sem fram komi í forsjárhæfnismatinu. Stefndi búi ennþá yfir heiðarleika og einlægni í samskiptum við annað fólk. Hann sýni ábyrgð, áræðni og frumkvæði í uppeldislegu tilliti. Hann búi yfir dómgreind til að meta andlegar og líkamlegar þarfir sonar síns. Þá hafi stefndi myndað mikilvæg geðtengsl við son sinn. Þessi persónueinkenni stefnda sýni sig þegar hann sé ekki undir áhrifum fíkniefna. Stefndi búi vissulega einnig yfir þeim neikvæðu fylgifiskum fíkniefnaneyslunnar sem séu svo vel þekktir og rýri hæfni hans í foreldrahlutverkinu. Á neyslutímabilum geti hann þannig verið sjálfmiðaður og ábyrgðarlaus. Stefndi telji sig geta yfirunnið þá erfiðleika sem réttilega hafi verið lýst í stefnu sem þeim vanda sem hann eigi við að etja og sem hafi gert honum erfitt að sinna föðurhlutverkinu. Stefndi viðurkenni að meðferð sé honum alger og brýn nauðsyn til að yfirvinna þessa erfiðleika. Hann geri sér ljóst að hin langa neyslusaga hans og endurteknar innlagnir á meðferðarstofnanir séu mestu veikleikar hans. Hann trúi því hins vegar og vonar einlæglega að fái hann tækifæri til að komast í viðhlítandi meðferð og takist að viðhalda stöðugleika með virkri eftirmeðferð eigi hann þrátt fyrir allt möguleika á lífi án vímuefna. Stefndi telji þessi atriði mæla gegn því að orðið verði við kröfu stefnanda um að svipta hann forsjá sonarins. Þrátt fyrir vandamál stefnda sé ekki fullreynt með að hann geti bætt sig fái hann til þess tækifæri. Hann bíði eftir að komast í meðferð sem hafi átt að vera tiltæk um þessar mundir eða jafnvel fyrr. Stefndi telji því að sú krafa sem stefnandi geri hér fyrir dómi sé óþarflega harkaleg þar sem vægari úrræði séu tiltæk. Til stuðnings kröfu sinni um sýknu vísi stefndi aðallega til þess sem komi fram í 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga en þar segi að einungis skuli gera kröfu um sviptingu for­sjár ef önnur og vægari úrræði gagnast ekki til úrbóta eða að slíkar aðgerðir hafa verið reyndar án viðunandi árangurs. Stefndi telji að ákvæði 28. gr. sömu laga eigi við í máli þessu en þar sé foreldri í raun gefið tækifæri til að láta af óreglu og koma lífi sínu í rétt horf áður en komi til svo alvarlegs inngrips sem varanleg forsjársvipting sé. Stefndi telji að í málinu hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu 2. mgr. 29. gr. laganna og önnur úrræði séu ekki full­reynd. Stefndi vísi jafnframt til 2. mgr. 8. gr. laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þar komi fram að stjórnvöld skuli ekki ganga á rétt sérhvers manns til friðhelgi einkalífs og fjölskyldu nema lög mæli fyrir um slíkt og nauðsyn beri til. Í máli þessu séu önnur og vægari úrræði en forsjársvipting tiltæk eins og stefndi hafi bent á. Þá telji stefndi að kröfur stefnanda séu í andstöðu við 2. gr. barnaverndarlaga þar sem m.a. komi fram að það sé markmið laganna að styrkja fjölskyldur í uppeldishlutverki sínu. Forsjársvipting sé alvarlegt inngrip og beri ekki að taka slíka kröfu til greina, nema ríkar ástæður séu til, enda sé hverju barni eðlilegt að alast upp hjá eigin foreldrum. Með vísan til framgreinds telji stefndi að ekki séu lagaskilyrði fyrir því að svipta hann forsjá sonar síns. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 130. gr., en krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá skattinn til­dæmdan úr hendi stefnanda. Niðurstaða Forsaga máls stefnda og drengsins hjá Barnavernd Reykjavíkur nær allt aftur til þess er drengurinn var í móðurkviði. Stefndi á að baki langa sögu um neyslu vímuefna en fór í meðferð og var án vímuefna um tíma um það leyti sem drengurinn fæddist. Stefndi og barnsmóðir hans nutu mikils stuðnings barnaverndaryfirvalda eftir fæðingu drengsins. Dvöldust þau um nærri fimm mánaða skeið á Vistheimili barna, til að byrja með undir stöðugu eftirliti starfsfólks. Eftir þetta dvöldust foreldrarnir með drenginn hjá móðurömmu hans um tveggja mánaða skeið og fluttu þaðan með hann í leiguíbúð. Þar var hann aðeins hjá þeim um skamma hríð og allan þennan tíma hvíldi umönnun drengsins ekki síður á ömmunni en foreldrunum. Þegar ljóst varð að foreldrarnir voru fallin á bindindi var drengnum komið í vistun eins og áður hefur verið lýst, fyrst hjá ömmunni, og svo síðar hjá föðurforeldrum. Stefndi og barnsmóðir hans voru talin hafa fallið á vímuefnabindindi sínu skömmu eftir að þau fluttu inn í leiguíbúðina en stefndi hefur staðfest við starfsmann Barna­verndar Reykjavíkur að hafa verið í neyslu frá því skömmu eftir að dvölinni á vistheimilinu lauk. Stefndi fór síðan í áfengismeðferð í mars 2012 og þaðan á áfanga­heimili og var án vímuefna um tíma. Drengurinn var áfram í fóstri og stefndi bar ekki ábyrgð á umönnun hans. Stefndi féll aftur síðla sumars 2012 og hefur verið í neyslu síðan. Af framangreindu þykir sýnt að stefndi hefur vegna vímuefnaneyslu enga ábyrgð borið á umönnun drengsins frá því að hann var innan við ársgamall. Eftir fæðingu drengsins annaðist stefndi hann undir leiðsögn á Vistheimilinu og svo í takmörkuðum mæli fyrst eftir að dvölinni á Vistheimilinu lauk. Fyrstu æviár barna einkennast af miklum framförum og mikilvægum þroskaáföngum. Á þeim tíma er lagður nauðsynlegur grundvöllur að áframhaldandi alhliða þroska þeirra. Almennar þarfir barna snúast um þroskavænleg skilyrði, alúð og umhyggju, öryggi, stöðugleika og samfellu og umfram allt annað geðtengslin sem þau byrja að mynda strax á fyrsta ári við helstu umönnunaraðila sína. Þessi tengsl eru talin vera mikilvægasta verkefni fyrsta æviskeiðsins og er börnum nauðsynlegt að stuðlað sé að því að það ferli fái að þróast. Ef rof verður á tengslamyndun skapast hætta á margvís­legum misfellum í þroska. Við mat á forsjárhæfni er því mikilvægt að skoða hvernig foreldri hefur mætt almennum þörfum barnsins og sinnt tengslamyndun við það. Ætla má að drengurinn hafi verið byrjaður að mynda geðtengsl við stefnda á fyrstu mánuðum ævi sinnar. Þegar drengurinn þurfti að fara í umsjá annarra hefur orðið rof á þeim tengslum og hann þurft að mynda geðtengsl við aðra umönnunaraðila. Hann hefur nú verið í vistun hjá föðurafa og konu hans frá því á eins árs afmælisdaginn sinn 12. apríl 2012. Samkvæmt gögnum málsins er hann mjög tengdur þeim, er glaður og virðist þroskast eðlilega. Það gefur til kynna að tengslamyndun við þau hafi gengið vel. Mikilvægt er fyrir drenginn að tryggja að hann þurfi ekki að ganga í gegnum frekari rof í tengslamyndun. Stefndi heldur því fram að hann hafi ekki fengið mikil tækifæri til þess að gegna forsjárskyldum sínum. Hann rökstyður það með því að aðeins hafi verið gerðar tvær meðferðaráætlanir og fer hann fram á tækifæri til að taka sig á. Stefndi hefur allan tímann frá fæðingu drengsins átt kost á stuðningi barnaverndaryfirvalda og um leið átt þess kost að taka sig á. Undanfarna mánuði hefur Barnavernd Reykjavíkur hvorki tekist að ná símasambandi við stefnda né fá hann til viðtals vegna málefna drengsins. Stefnda er heimilt að heimsækja drenginn þegar hann er án vímuefna. Hann hefur samkvæmt því sem fram hefur komið í málinu varla nýtt sér það og undanfarna mánuði hefur hann ekki sóst eftir að hitta drenginn. Þegar hann kom í eitt skipti á heimili hans eftir flutninga á nýjan stað gaf hann sig hvorki að drengnum né veitti honum athygli. Stefndi fékk tækifæri til að koma fyrir dóminn og tala máli sínu, en hann mætti ekki. Ekki verður séð á gögnum málsins að stefndi geti með nokkru móti tryggt drengnum þau uppvaxtarskilyrði sem eru honum lífsnauðsynleg. Þykir sýnt að stefndi er ófær um að veita syni sínum þá vernd sem hann á rétt á samkvæmt 1. gr. barnaverndarlaga. Tæk stuðningsúrræði hafa ekki skilað árangri og fyrir liggur að stefndi hefur ekki verið mót­tæki­legur fyrir þeim þannig að þau komi að gagni með viðunandi hætti. Ljóst þykir samkvæmt því sem kemur fram í gögnum málsins, að reynt hefur verið til hlítar að beita öðrum og vægari úrræðum en forsjársviptingu gagnvart stefnda en þau ekki borið árangur, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Sökum þessa telst stefndi augljóslega van­hæfur til að fara með forsjá drengsins. Samkvæmt því sem að framan er rakið, og með hagsmuni drengsins B að leiðarljósi, verður að fallast á það með stefnanda að uppfyllt séu skilyrði a- og d-liða 29. gr. barnaverndarlaga til að svipta stefnda forsjá drengsins. Verður krafa stefnanda því tekin til greina. Stefnandi krefst ekki málskostnaðar. Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talið þóknun lögmanns hans, Jóns Sigfúsar Sigurjónssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur án virðisaukaskatts. Dóminn kváðu upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir, Ágústa Gunnarsdóttir og Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingar. D Ó M S O R Ð: Stefndi, A, er sviptur forsjá sonar síns, B, kt. [...]-[...]. Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þar með talið þóknun lögmanns hans, Jóns Sigfúsar Sigurjónssonar hdl., 350.000 krónur án virðisaukaskatts.
Mál nr. 407/2009
Kaupsamningur Verðbréfaviðskipti Galli Riftun Aðild
I og S gerðu með sér samning 20. júlí 2007 um kaup I af S á 47.500.000 stofnfjárbréfum í SPRON. S fjármagnaði kaupin og var lánssamningur undirritaður 3. ágúst sama ár. Til tryggingar skuldinni var S settur að handveði nánar tilgreindur fjöldi stofnfjárhluta í SPRON og fleiri sparisjóðum, svo og allir hlutir í I. Samhliða lánssamningnum voru gerðir átta handveðssamningar til að veita þessar tryggingar. Í október 2007 kallaði S eftir frekari tryggingum, þar sem bréfin í SPRON hefðu lækkað í virði. Þegar ekki var brugðist við af hálfu I tilkynnti S 8. nóvember 2007 um gjaldfellingu skuldarinnar. Sama dag lýstu I, P og D yfir riftum á kaupum á stofnfjárhlutunum, hluta lánssamningsins og handveðssamningunum, en S mótmælti. I var tekið til gjaldþrotaskipta í maí 2008. Þrotabú I, D og P höfðuðu síðar mál og kröfðust viðurkenningar á riftun þeirra 8. nóvember 2007. Var krafan einkum reist á því að stofnfjárbréfin hefðu í reynd ekki staðið undir því kaupverði sem um var samið og S hefði verið það ljóst. Vegna tengsla S við fyrrverandi eiganda stofnfjárhlutanna hefði hann búið yfir innherjaupplýsingum um verðmæti hlutanna og hagnýtt sér þær með ólögmætum hætti. Framangreindri kröfu um riftun lánssamnings 3. ágúst 2007 og handveðssamninganna átta var vísað frá héraðsdómi. Að því er varðaði samning aðila um kaup á stofnfjárbréfunum var litið var til þess að eigendur I hefðu átt frumkvæði að því að óska eftir liðsinni S, bæði um fjármögnun fjárfestinga félagsins og kaup á stofnfjárbréfum sparisjóða. Þá bæru samskipti aðila þess einnig vitni að eigendur I hefðu haft bæði mikla þekkingu á viðskiptum á verðbréfamarkaði og reynslu af viðskiptum með stofnfjárbréf sparisjóða. Ennfremur hefði það ekki verið fyrr en S hafði ítrekað kröfu sína um frekari tryggingar að I, P og D töldu að þau hefðu verið blekkt í viðskiptum. Loks var talið að innherjaákvæði IX. kafla laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti hefðu ekki gilt í viðskiptum aðila. Ekki þóttu skilyrði til þess að verða við kröfu um riftun, enda enga þá galla að finna á hinu selda eða í söluferlinu, sem metið yrði til verulegra vanefnda af hálfu S. Var S því sýkn af kröfu þrotabús I, D og P. Var þrotabúi I hins vegar gert að greiða S eftirstöðvar lánssamnings félagsins við S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 29. maí 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 15. júlí 2009 og var áfrýjað öðru sinni 17. sama mánaðar. Áfrýjendur krefjast þess að viðurkennd verði riftun þeirra 8. nóvember 2007 á kaupsamningi við stefnda 20. júlí sama ár um 47.500.000 stofnfjárbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi höfðuðu Insolidum ehf., Dögg Pálsdóttir og Páll Ágúst Ólafsson mál þetta á hendur stefnda 7. febrúar 2008. Þau kröfðust þess að viðurkennd yrði riftun þeirra 8. nóvember 2007 á kaupsamningi Insolidum ehf. við stefnda 20. júlí sama ár um 47.500.000 stofnbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, hluta lánssamnings Insolidum ehf. við stefnda 3. ágúst 2007 að því er varðaði töku láns hjá honum að fjárhæð 571.575.890 krónur og átta handveðssamningum frá sama degi, þar af fimm milli Insolidum ehf. og stefnda, tveimur milli áfrýjandans Daggar og stefnda, en einum milli áfrýjandans Páls Ágústs og stefnda. Insolidum ehf. var í eigu þessara tveggja áfrýjenda og skipuðu þau stjórn félagsins. Stefndi höfðaði gagnsök í málinu 11. mars 2008 og krafðist þess að Insolidum ehf. yrði gert að greiða sér 298.282.616 krónur með nánar tilteknum vöxtum. Samkvæmt kröfu stefnda var bú Insolidum ehf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2008. Sá úrskurður var kærður til Hæstaréttar. Við fyrirtöku málsins í héraðsdómi 19. maí 2008 var lögð fram orðsending frá skiptastjóra í þrotabúi félagsins þar sem fram kom að hann gerði ekki að svo stöddu athugasemdir við að fyrirsvarsmenn þess héldu áfram rekstri málsins, en frekari ákvarðanir yrðu teknar eftir að fyrir lægi niðurstaða vegna kæru úrskurðarins um gjaldþrotaskipti. Í sama þinghaldi var lögð fram yfirlýsing áfrýjendanna Daggar og Páls Ágústs um að þau tækju að sér að halda uppi hagsmunum þrotabús félagsins í málinu í eigin nafni til hagsbóta búinu. Úrskurður héraðsdóms um að bú Insolidum ehf. væri tekið til gjaldþrotaskipta var staðfestur með dómi Hæstaréttar 16. júní 2008 í máli nr. 282/2008. Við fyrirtöku máls þessa í héraðsdómi 27. júní 2008 var lagt fram bréf skiptastjóra frá deginum áður til áfrýjendanna Daggar og Páls Ágústs, þar sem fram kom að þau hafi bæði lýst kröfum í búið og skiptastjóri móttekið yfirlýsingu þeirra um ábyrgð á greiðslu alls kostnaðar vegna dómsmálsins og væri þeim veitt heimild til að halda uppi hagsmunum búsins í eigin nafni til hagsbóta því á grundvelli 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Með úrskurði 23. september 2008 var framangreindum kröfum um viðurkenningu á riftun hluta lánssamnings 3. ágúst 2007 og átta handveðssamninga vísað frá dómi. Að svo komnu var staðan sú að einungis var til úrlausnar í málinu ágreiningur sem laut að réttindum þrotabús Insolidum ehf., sem skiptastjóri hafði ákveðið að halda ekki uppi, en áfrýjendurnir Dögg og Páll Ágúst tóku að sér á grundvelli 130. gr. laga nr. 21/1991 að halda fram í eigin nafni til hagsbóta búinu. Því til samræmis hefði þrotabú Insolidum ehf. eftir þetta með réttu ekki átt að teljast aðili að málinu. Þar sem stefndi hefur ekki haft uppi dómkröfur fyrir Hæstarétti, sem varða aðild að málinu, getur þessi annmarki á því engu breytt um niðurstöðu þess. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendunum Dögg og Páli Ágústi verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur Dögg Pálsdóttir og Páll Ágúst Ólafsson greiði óskipt stefnda, Saga Capital Fjárfestingarbanka hf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2009. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 25. febrúar sl., er höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 7. febrúar 2008. Stefnendur í aðalsök eru Insolidum ehf., Bergstaðastræti 86, Dögg Pálsdóttir, Laugarnesvegi 89 og Páll Ágúst Ólafsson, Bergstaðastræti 86, öll í Reykjavík, en stefndi er Saga Capital Fjárfestingarbanki hf., Hafnarstræti 53, Akureyri. Endanleg krafa stefnenda er að viðurkennd verði riftun 8. nóvember 2007 á kaupsamningi við stefnda, sem gerður var 20. júlí 2007, um 47.500.000 stofnfjárbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis. Þá krefjast þeir málskostnaðar að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda, auk málskostnaðar úr þeirra hendi, in solidum, samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Með gagnstefnu, sem þingfest var 11. mars 2008, höfðaði stefndi gagnsök á hendur Insolidum ehf. og gerir þær kröfur að félagið verði dæmt til að greiða gagnstefnanda 298.282.616 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 19. nóvember 2007 til greiðsludags, auk málskostnaðar að skaðlausu. Gagnstefndi krefst sýknu af kröfum gagnstefnanda, auk málskostnaðar að skaðlausu. Málsatvik og ágreiningsefni Með samkomulagi framkvæmdastjóra Insolidum ehf., Páls Ágústs Ólafssonar, og forstjóra aðalstefnda, Saga Capital Fjárfestingarbanka hf., 20. júlí 2007, var svo um samið að Insolidum ehf. keypti af aðalstefnda stofnfjárbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis að nafnverði 47.500.000 krónur á genginu 11,797232. Kaupverðið nam því 560.368.520 krónum. Ekki er að sjá að skriflegur kaupsamningur hafi verið gerður um viðskiptin, en ekki er um það deilt að samningur komst á með aðilum umræddan dag og að viðsemjandi gagnvart aðalstefnda og kaupandi stofnfjárbréfanna var Insolidum ehf. Um leið var fastmælum bundið að aðalstefndi fjármagnaði viðskiptin með láni til Insolidum ehf. Nauðsynlegt þykir að gera nokkra grein fyrir aðdraganda þess að stefnendur í aðalsök, hér nefndir aðalstefnendur, áttu viðskipti við Saga Capital Fjárfestingarbanka hf., hér nefnt aðalstefndi, um kaup á umræddum stofnfjárbréfum, en þar greinir aðila á um þátt hvors þeirra. Af gögnum málsins má þó ráða að eigendur Insolidum ehf., Dögg Pálsdóttir og Páll Ágúst Ólafsson, leituðu til aðalstefnda 8. júní 2007 um fjármögnun á fjárfestingum Insolidum ehf. Í minnisblaði Daggar og Páls Ágústs til framkvæmdastjóra útlánasviðs Saga Capital kemur fram að leitað sé eftir fjármögnun vegna kaupa félagsins í SPRON, Sparisjóðnum Byr og hugsanlega fleiri sparisjóðum. Þar segir einnig að eigendur hafi í gegnum Insolidum ehf. staðið í nokkrum fjárfestingum, aðallega í SPRON og Sparisjóðnum Byr og hafi þeir trú á fjárfestingum í stofnfjárbréfum sparisjóða. Því vilji þeir auka stofnfjáreign sína í þessum sparisjóðum, og hugsanlega fleiri sparisjóðum, sem hægt sé að kaupa stofnfjárbréf í. Bréfritarar taka loks fram að vegna frekari kaupa á stofnfjárbréfum vilji þeir taka kúlulán í íslenskum krónum til a.m.k. fimm ára, með vaxtaafborgun einu sinni á ári, sem tímalega félli saman við arðgreiðslu (byrjun maí ár hvert). Ef þörf væri frekari trygginga en handveðs í bréfunum sjálfum, benda bréfritarar á hlutabréf þeirra í Insolidum ehf. sem tryggingu. Gögn málsins bera með sér að aðilar hafi eftir þetta átt samskipti sín í milli. Í tölvupósti frá 21. júní 2007 til Daggar og Páls Ágústs kemur fram að aðalstefndi sé að skoða erindi þeirra, en vafi sé í hans huga um tryggingar í Insolidum ehf. Sama dag svarar Dögg á þá leið að þau telji veð í bréfum Insolidum ehf. mjög góða tryggingu og að verðmæti félagsins sé langt umfram skuldir. Framkvæmdastjóri útlánasviðs aðalstefnda svaraði síðan málaleitan þeirra með þessum orðum: „Við getum ekki sætt okkur við veð í Insolidum þrátt fyrir að það sé mjög öflugt félag. Við gerum kröfu um tryggingaþekju sem við getum ekki vikið frá (stofnfjárbréf, skráð verðbréf).“ Á vefsíðu SPRON 17. júlí 2007 birtist svohljóðandi fréttatilkynning: „SPRON fyrirhugar breytingu í hlutafélag og óskar eftir skráningu í kauphöll.“ Jafnframt sagði þar: „Stjórn SPRON samþykkti þann 17. júlí að undirbúa breytingu sparisjóðsins í hlutafélag og óska eftir skráningu félagsins í OMX Norrænu kauphöllina Íslandi. Samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki er breyting sparisjóðsins í hlutafélag háð samþykki stofnfjáreigenda og Fjármálaeftirlitsins. Boðað verður til fundar stofnfjáreigenda seinnihluta ágúst.“ Í tilkynningunni er enn fremur greint frá því að ráðgjafarfyrirtækið Capacent hafi unnið mat á áætluðu markaðsvirði SPRON og gagngjaldi fyrir stofnfjárhluti, miðað við 31. mars 2007, og muni breyting á rekstrarformi miðast við þá dagsetningu. Niðurstaða Capacent sé að eignarhlutur stofnfjáreigenda nemi 85% af hlutafé, en eignarhlutur sjálfseignarstofnunarinnar verði 15%. Einnig kemur þar fram að markaði fyrir viðskipti með stofnfjárhluti verði lokað 7. ágúst 2007, og því muni stjórnin ekki samþykkja sölu eða annað framsal stofnfjárhluta eftir þann tíma. Daginn eftir, 18. júlí, var í fjölmiðlum fjallað um fréttatilkynninguna. Kom þar m.a. fram að Capacent hefði metið heildarverðmæti SPRON á 60 milljarða króna og hlutur stofnfjáreigenda því 51 milljarður króna. Að morgni 20. júlí 2007 sendi Páll Ágúst Ólafsson framkvæmdastjóra útlánasviðs aðalstefnda tölvupóst, þar sem m.a. sagði svo: „Insolidum hefur hug á að bæta verulega við sig í Spron – ekki sýst í ljósi þeirra tíðinda að félagið verður skráð á markað, að öllu óbreyttu, í sept nk. Um er að ræða fjármögnun á allt að 750 mkr (50-80 m. hlutir) Ég á hreinar 100 mkr. óveðsettar í spron og Byr bréfum sem hægt væri að láta að veði. Að auki yrði keypt bréf lögð að veði.[...] Þætti vænt um að heyra frá þér sem fyrst vegna þessa hvort þú sjáir þetta ganga saman.“ Framkvæmdastjóri útlánasviðs svaraði Páli Ágústi um hæl með því að spyrja í hvaða síma hægt væri að ná í hann, og gaf Páll Ágúst honum upp símanúmer sitt. Óumdeilt er að forstjóri aðalstefnda hringdi skömmu síðar í Pál Ágúst, en aðila greinir á um efni þess samtals og annarra samtala þeirra sama dag. Í stefnu er því haldið fram að forstjórinn hafi að fyrra bragði boðið Páli Ágústi að kaupa allan þann fjölda stofnfjárbréfa í SPRON, sem aðalstefnendur kærðu sig um, svo og lán fyrir öllum bréfunum, ásamt lántökukostnaði. Samtölum þeirra lauk með því að Insolidum ehf. keypti 0,5% stofnfjárbréfa í SPRON. Fram kemur einnig í stefnu að forstjóri aðalstefnda hefði ekki upplýst Pál Ágúst um hver væri seljandi bréfanna, þótt hann hefði sérstaklega innt forstjórann eftir því. Forstjórinn hefði hins vegar svarað því til að um væri að ræða stóran stofnfjáreiganda, sem vildi dreifa áhættu sinni. Jafnframt segir þar að forstjórinn hefði gefið Páli Ágústi til kynna að hann ætti í viðræðum við seljanda bréfanna um endanlegt kaupverð þeirra, en hefði að lokum fullyrt að ekki væri frekar hægt að semja um verðið, þar eð seljandinn vildi ekki selja á lægra verði. Í greinargerð aðalstefnda er samtölum forstjórans og Páls Ágústs lýst á annan veg. Þar segir að sá síðarnefndi hafi haft áform um að kaupa stofnfjárbréf á genginu 5,9, eða þar um bil, en það verð mun hafa verið gangverð stofnfjárbréfa í SPRON þennan dag. Forstjóra aðalstefnda hefði þótt það heldur hátt og því upplýst Pál Ágúst um að bankinn hefði skuldbundið sig til að kaupa umtalsvert magn bréfa af stórum stofnfjáreiganda, en ætti eftir að fá staðfest endanlegt verð. Gengi það eftir gæti hann boðið Insolidum ehf. bréf á mun lægra gengi, nær 5,4. Ekkert hefði þó verið ákveðið í þessu samtali. Síðar sama dag hefðu þeir aftur ræðst við og náð samkomulagi um að Insolidum ehf. keypti alls 47.500.000 hluti á genginu 5,35. Páll Ágúst hefði þá verið búinn að kynna sér að hagstæðara verð fengist ekki annars staðar. Fullyrðir aðalstefndi að í samtölum þeirra hafi komið fram að aðalstefndi væri að kaupa stabba af bréfum af stórum stofnfjáreiganda og að bankinn hygðist selja hluta af þeim til Insolidum ehf. Í greinargerð aðalstefnda er því hins vegar mótmælt að forstjóri aðalstefnda hafi boðið Insolidum ehf. að kaupa allt það magn bréfa sem félagið kærði sig um, svo og lán fyrir kaupunum, enda megi sjá af gögnum málsins að framkvæmdastjóri Insolidum ehf. hafði áform um að kaupa miklu fleiri stofnfjárhluti en viðskipti tókust um. Eins og áður er fram komið fjármagnaði aðalstefndi kaup Insolidum ehf. á umræddum stofnfjárbréfum. Var lánssamningur undirritaður 3. ágúst 2007, merktur sem lánssamningur nr. 131. Samkvæmt honum lánar aðalstefndi Insolidum ehf. 582.000.000 króna, og er tekið fram að tilgangur lánsins sé að fjármagna kaup lántaka á stofnfjárhlutum að nafnvirði 48.435.430 krónur í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, og skuldbindi lántaki sig til að ráðstafa fénu til þeirra kaupa. Einnig er þar kveðið á um endurgreiðslu lánsins, vexti, framlengingu þess, tryggingar, skilyrði fyrir útborgun, vanefndir og fleiri atriði. Til tryggingar skuldinni var lánveitanda settur að handveði nánar tilgreindur fjöldi stofnfjárhluta í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, Byr sparisjóði og Sparisjóði Keflavíkur, svo og allir hlutir í lántaka. Samhliða lánssamningnum voru gerðir átta handveðsamningar til að veita þessar tryggingar. Samkvæmt fimm þeirra er Insolidum ehf. eigandi veðsettra stofnfjárhluta, Dögg Pálsdóttir er eigandi stofnfjárhluta samkvæmt einum handveðsamningi, en Dögg og Páll Ágúst eiga að jöfnu allt veðsett hlutafé í Insolidum ehf. Auk þess sem að ofan greinir, kemur fram í lánssamningnum að lánveitandi meti verðmæti trygginga hverju sinni, eftir því sem þar er nánar ákveðið. Þá er tekið fram að ef lánveitandi telji verðmæti trygginga fara niður fyrir 150% af eftirstöðvum láns samkvæmt lánssamningnum, sé lánveitanda heimilt að krefjast þess að lántaki setji viðbótartryggingu sem lánveitandi meti fullnægjandi, innan 14 daga. Þó sé lánveitanda heimilt að ákveða skemmri frest ef áhrifamiklar breytingar á markaðsaðstæðum krefjist þess. Í samningnum er og sett skilyrði um að verðmæti uppreiknaðs eigin fjár lántaka skuli ávallt nema 50% umfram heildarskuldbindingar hans samkvæmt lánssamningnum, og skuldbindur lántaki sig til að láta lánveitanda í té gögn til að staðreyna það. Í 9. kafla lánssamningsins er fjallað um vanefndatilvik og vanefndaúrræði. Kemur þar m.a. fram að það teljist vanefnd ef lántaki brýtur gegn áðurnefndu skilyrði um eigið fé umfram heildarskuldbindingar, fjárhagsstaða hans breytist verulega eða ef hann vanrækir að leggja fram viðbótartryggingar innan settra tímamarka. Meðal málsskjala er yfirlit um ráðstöfun láns nr. 131. Kemur þar fram að af lánsfénu, 582.000.000 króna, er 5.820.000 krónum ráðstafað til greiðslu lántökugjalds, 10.148.343 krónum er ráðstafað til uppgreiðslu á láni nr. 69 og 565.972.205 krónum varið til verðbréfaviðskipta. Mismunur, 59.452 krónur, eru greiddar til lántaka. Þá liggur einnig fyrir kaupnóta til lántaka vegna kaupa hans á 47.500.000 stofnfjárbréfum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis fyrir 560.368.520 krónur og greiðslu þóknunar að fjárhæð 5.603.685 krónur, samtals að fjárhæð 565.972.205 krónur. Kaupnótan er dagsett 25. júlí 2007, eftir að kaupin höfðu verið samþykkt á stjórnarfundi í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis daginn áður. Á kaupnótu kemur fram að gengið í viðskiptunum sé 11,797232, en samkvæmt greinargerð aðalstefnda hefur það þá verið margfaldað með uppreiknistuðlinum 2,205. Ekki kemur fram hver sé seljandi stofnfjárbréfanna. Í tengslum við viðskipti aðila undirrituðu Páll Ágúst Ólafsson og Dögg Pálsdóttir, f.h. Insolidum ehf., önnur skjöl, sem einnig eru meðal gagna málsins. Þau eru eyðublað vegna laga nr. 64/2006, um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, almennir skilmálar fyrir viðskiptavini Saga Capital og yfirlýsing vegna viðskipta á Saga Market. Í tveimur síðastgreindu skjölunum kemur fram að Saga Capital veiti eingöngu fagfjárfestum þjónustu, og að með undirritun sinni lýsi viðskiptavinur því yfir að honum sé ljóst að þau viðskipti sem hann kunni að eiga á grundvelli skilmálanna geti verið sérlega áhættusöm. Fundur stofnfjáreigenda í SPRON var haldinn 21. ágúst 2007, og var þar samþykkt tillaga stjórnar um að breyta SPRON í hlutafélag. Var hlutafélagið SPRON skráð í Kauphöll Íslands 23. október 2007. Daginn eftir, 24. október, sendi aðalstefndi tölvubréf til Páls Ágústs og Daggar, þar sem segir svo: „Eins og þið hafið orðið var við hafa Spronbréfin lækkað mikið í virði og nú er svo komið að við þurfum að kalla eftir auknum tryggingum að upphæð 320.000.000.“ Að undangengnum frekari orðsendingum milli aðila tilkynnti aðalstefndi í bréfi til lögmanns aðalstefnenda 8. nóvember 2007 um gjaldfellingu skuldar samkvæmt lánssamningi 3. ágúst sama ár. Í bréfinu kom fram að fjárhæð skuldarinnar, að vöxtum meðtöldum, næmi 611.242.322 krónum, hlutfall tryggingaþekju væri metið 108%, eigið fé Insolidum ehf. væri áætlað 96.606.439 krónur, eða sem svaraði tæplega 16% af fjárhæð skuldarinnar, og að liðnir væru 15 dagar frá því að kallað hefði verið eftir frekari tryggingum, án þess að brugðist hefði verið við. Um heimild til gjaldfellingar var vísað til ákvæða lánssamnings aðila um vanefndir af hálfu lántaka. Sama dag lýstu aðalstefnendur yfir riftun á kaupum á stofnfjárhlutum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis að nafnverði 47.500.000 krónur, hluta lánssamnings frá 3. ágúst 2007 og átta handveðssamningum frá sama degi. Í riftunaryfirlýsingu kemur fram að riftun sé einkum á því reist að verðmæti stofnfjárhluta hafi í reynd aðeins verið um 60% af því verði sem greitt hefði verið fyrir þá, og hefði aðalstefndi haft vitneskju um þann galla. Riftunaryfirlýsingu var bæði beint að aðalstefnda og Sundagörðum ehf., þar eð óvissa var talin ríkja um hver hefði verið raunverulegur seljandi þeirra. Í stefnu kemur fram að eigendur Insolidum ehf. hefðu komist að því að seljandi stofnfjárbréfanna hefði verið Sundagarðar hf. Hins vegar hefði lögmaður aðalstefnda upplýst í bréfi 7. nóvember 2007 að aðalstefndi hefði sjálfur verið eigandi þeirra. Með bréfi 12. nóvember 2007 til lögmanns aðalstefnenda mótmælti aðalstefndi riftun á kaupsamningi aðila og vísaði því á bug að skilyrði riftunar væru fyrir hendi samkvæmt lögum nr. 50/2000, enda yrði ekki séð að stofnfjárbréfin í SPRON hafi verið haldin verulegum göllum í viðskiptum aðila. Um leið tilkynnti aðalstefndi að hann hygðist næsta dag hefja fullnustu á kröfu sinni samkvæmt lánssamningi aðila með því að ráðstafa verðmætum, sem honum hefðu verið sett að handveði, ef ekki yrði orðið við áskorun um að greiða kröfuna. Aðalstefndi fylgdi þessu eftir 14. sama mánaðar með því að leysa til sín hlutabréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf., sem komið höfðu í stað stofnfjárhluta sem hann hafði að handveði frá Insolidum ehf. og Dögg Pálsdóttur, fyrir 317.631.941 krónu. Á kaupnótu kemur fram að dagsetning uppgjörs sé 19. nóvember 2007. Jafnframt er þar vakin á því athygli að Saga Capital sé mótaðili viðskiptanna. Aðalstefndi höfðaði gagnsök í málinu á hendur Insolidum ehf., og gerir þar kröfu um að félagið verði dæmt til að greiða honum 298.282.616 krónur, ásamt nánar tilteknum vöxtum, auk málskostnaðar. Í gagnstefnu er fjárhæðin sögð eftirstöðvar kröfu gagnstefnanda á hendur gagnstefnda vegna gjaldfellingar lánssamnings aðila frá 3. ágúst 2007, þegar frá hefur verið dregin innborgun að fjárhæð 317.631.941 króna. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2008 var bú Insolidum ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Er mál þetta rekið með heimild þrotabúsins og því til hagsbóta, en á kostnað Páls Ágústs Ólafssonar og Daggar Pálsdóttur, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og dóm Hæstaréttar 16. júní 2008 í málinu nr. 310/2008. Með úrskurði dómsins frá 23. september 2008 var hluta upphaflegrar kröfugerðar stefnenda í aðalsök vísað frá dómi, en krafa þeirra var þá tvíþætt. Annars vegar var krafist viðurkenningar á riftun á kaupsamningi við aðalstefnda um kaup á 47.500.000 stofnfjárhlutum í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis 20. júlí 2007. Hins vegar var krafist viðurkenningar á riftun á hluta lánssamnings frá 3. ágúst sama ár milli sömu aðila um fjármögnun viðskiptanna og átta handveðsamningum, sem gefnir voru út af Insolidum ehf., Dögg Pálsdóttur og Páli Ágústi Ólafssyni, samhliða lánssamningnum og honum til tryggingar. Sem rökstuðningi fyrir samlagsaðild upphaflegra stefnenda var á því byggt að öllum samningunum hefði verið rift á grundvelli sömu málsástæðna og því nauðsynlegt að allir aðilar samninganna sæktu málið í félagi, enda ættu kröfurnar rætur að rekja til sama löggernings. Tekið var fram að Insolidum ehf. væri aðili að kaupsamningi, lánssamningi og fimm handveðssamningum, Dögg aðili að tveimur handveðssamningum, en Páll Ágúst aðili að einum handveðssamningi. Við frávísun síðari liðar upphaflegrar kröfugerðar stefnenda í aðalsök verður að líta svo á að heimild Daggar og Páls Ágústs til samlagsaðildar að máli þessu sé ekki lengur fyrir hendi, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Aðild þeirra að málinu, við hlið Insolidum ehf., byggist hins vegar á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. og fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í málinu nr. 310/2008. Málsástæður og lagarök stefnenda í aðalsök Aðalstefnendur byggja á því að aðalstefndi, Saga Capital, hafi brotið gegn lögum, reglum og verklagsreglum sem gildi um verðbréfaviðskipti, með því að leyna þá mikilvægum upplýsingum um stofnfjárbréfin. Feli brotið í sér verulega vanefnd á samningsskyldum hans gagnvart þeim, og því hafi verið heimilt að rifta samningi við aðalstefnda frá 20. júlí 2007 um kaup Insolidum ehf. á 47.500.000 stofnfjárhlutum í SPRON. Í fyrsta lagi byggja aðalstefnendur á því að í viðskiptum aðila hafi innherjaupplýsingar verið nýttar með ólögmætum hætti. Á því beri aðalstefndi ábyrgð og réttlæti það riftun á viðskiptunum. Í því sambandi benda aðalstefnendur á að á stjórnarfundi í SPRON 17. júlí 2007 hafi verið tekin ákvörðun um að óska eftir skráningu félagsins í kauphöll. Eftir þann tíma hafi ákvæði IX. kafla laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, um innherjaviðskipti, átt við um stjórnarmenn félagsins, sbr. 1. tl. 1. mgr. 56. gr. laganna. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 60. gr. sömu laga sé innherja óheimilt að afla eða ráðstafa fjármálagerningum, búi hann yfir innherjaupplýsingum, en í 1. mgr. 61. gr. laganna segi að fjármálafyrirtæki sé óheimilt að hafa milligöngu um verðbréfaviðskipti, hafi starfsmenn þess vitneskju eða grun um að viðskiptin brjóti í bága við ákvæði um innherjaviðskipti. Aðalstefnendur benda einnig á að á sama stjórnarfundi hafi verið lagt fram ítarlegt verðmat á SPRON, unnið af ráðgjafarfyrirtækinu Capacent. Þá hafi stjórnin undirritað samrunaáætlun vegna breytinga á félaginu í hlutafélag, þar sem fram kom að markaðsvirði félagsins væri um 59,4 milljarðar króna. Af þeim verðmætum áttu 85% að koma í hlut stofnfjáreigenda í formi hlutabréfa, en afgangurinn, 15%, skyldi afhentur sjálfseignarstofnun. Verðmæti hlutabréfa stofnfjáreigenda var því um 48,5 milljarðar króna. Þremur dögum síðar hefði aðalstefndi selt Insolidum ehf., 0,5% stofnfjárhlut í SPRON á rúmlega 560 milljónir króna, og fullyrt að verðið væri hagstætt. Með því hefði aðalstefndi gefið til kynna að verð á stofnfjárbréfum, sem endurspeglaði heildarverðmæti sparisjóðsins upp á rúmlega 110 milljarða króna, væri hagstætt verð. Þá verði að hafa í huga að Sundagarðar hf. fari með virkan eignarhlut í Saga Capital, sbr. 18. gr. laga um fjármálafyrirtæki, og því náin tengsl milli félagsins og bankans. Aðalstefnendur byggja einnig á því að forstjóri Sundagarða hf., Gunnar Þór Gíslason, hafi sökum stjórnarsetu sinnar í SPRON búið yfir mikilvægum innherjaupplýsingum um verðmæti bréfanna, byggðar á þeim verðmötum sem lögð hafi verið fyrir stjórnina 17. júlí 2007. Stjórn SPRON hafi til hins ýtrasta dregið að veita aðalstefnendum aðgang að verðmati Capacent, þar sem það væri trúnaðarmál. Því hafi aðalstefnendur mátt álykta að skjalið hafi falið sér innherjaupplýsingar. Þá byggja þeir á því að eftirfarandi atriði leiði til þess að aðalstefndi verði sjálfur talinn hafa búið yfir sömu upplýsingum 20. júlí 2007, eða að um samverknað hafi verið að ræða milli hans og Sundagarða hf.: 1. Veruleg tengsl séu milli Saga Capital og Sundagarða hf. 2. Í símtölum forstjóra Saga Capital og forsvarsmanns Insolidum ehf., Páls Ágústs, í aðdraganda viðskiptanna hafi ítrekað komið fram að aðalstefndi væri miðlari. Þannig hafi ýmsum blekkingum verið beitt til að koma viðskiptunum á, m.a. hefði Páli Ágústi verið tjáð að seljandinn væri stór stofnfjáreigandi í SPRON, að aðalstefndi hygðist sjálfur fjárfesta í bréfum frá sama aðila og að verð bréfanna væri gott. Þá hefði forstjóri aðalstefnda látið Pál Ágúst halda að hann væri að bera ýmis boð á milli aðila í aðdraganda viðskiptanna, þótt síðar hefði komið í ljós að Saga Capital væri sjálft eigandi bréfanna. Hefðu blekkingarnar haft þann eina tilgang að koma viðskiptum á, þrátt fyrir að aðalstefndi væri seljandi bréfanna. Telja aðalstefnendur að af þessu megi ráða að aðalstefndi hafi á þessum tíma haft sömu upplýsingar um verðmæti bréfanna og forstjóri Sundagarða hf. 3. Lögmaður aðalstefnda hafi fyrst 7. nóvember 2007 upplýst að aðalstefndi væri eigandi stofnfjárbréfanna. Allt fram til þess tíma hefði hann komið fram sem umboðsmaður seljanda gagnvart aðalstefnendum. Draga aðalstefnendur þá ályktun að aðalstefndi hafi þá talið vígstöðu sína betri, kæmi bankinn fram sem seljandi en ekki umboðsmaður. Sé sú raunin, auki það enn líkur þess að aðalstefndi og Sundagarðar hf. hafi haft sömu upplýsingar um verðmæti bréfanna, og að ákvarðanir í málinu hafi frá upphafi verið teknar sameiginlega af forsvarsmönnum beggja félaganna. 4. Aðalstefndi hafi í engu orðið við áskorunum aðalstefnenda um að leggja fram gögn um aðdraganda viðskiptanna 20. júlí 2007, svo sem samninga við Sundagarða hf. um kaup eða sölu bréfanna, eða þær heimildir sem Saga Capital reki eignarheimild sína á bréfunum til. Þá halda aðalstefnendur því að fram að þar sem aðalstefndi hafi ekkert aðhafst gagnvart Sundagörðum hf. vegna þeirra 0,53% stofnfjár sem bankinn keypti sjálfur af því félagi á sama tíma, sé það sterk vísbending um að aðalstefndi hafi búið yfir sömu upplýsingum og forstjóri Sundagarða hf. um verðmæti bréfanna. Á meðan aðalstefndi hafi ekki lagt fram gögn er sýni að viðskipti bankans og Sundagarða hf. hafi verið á almennum markaðskjörum milli ótengdra aðila, verði aðalstefndi að bera sömu ábyrgð á viðskiptunum og Sundagarðar hf. hefðu gert sem seljandi bréfanna. Af framansögðu telja aðalstefnendur ljóst að aðalstefndi hafi brotið gegn ákvæðum IX. kafla laga nr. 33/2003, um innherjaupplýsingar, þegar viðskiptin fóru fram 20. júlí 2007. Einnig telja þeir að hafið sé yfir vafa að aðalstefndi hafi brotið gegn 61. gr. sömu laga, enda mátti hann vita að forstjóri Sundagarða hf. byggi yfir innherjaupplýsingum á þessum tíma. Auk ofanritaðs byggja aðalstefnendur á því að sala innherja á verðbréfum séu tilkynningaskyldar innherjaupplýsingar, og vísa í þeim efnum til reglna í 63. og 64. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003. Reglurnar séu settar til að upplýsa um viðskipti innherja, aðallega stjórnenda, enda feli viðskipti slíkra aðila í sér innherjaupplýsingar. Jafnframt benda þeir á að í handbók Fjármálaeftirlitsins (FME) um reglur um meðferð innherjaupplýsinga og viðskipti innherja nr. 987/2007, komi fram að sala fruminnherja á verulegum eignarhlut geti haft áhrif á fjárfestingarákvarðanir annarra fjárfesta, og þar með fallið undir skilgreiningu á innherjaupplýsingum. Af framangreindum ákvæðum laga nr. 33/2003, og þar sem stjórnarmaður í SPRON tilkynnti aldrei um viðskipti sín með stofnfjárbréf, eins og skylt var, draga aðalstefnendur þá ályktun að innherjaupplýsingum um sölu bréfanna hafi verið haldið leyndum. Aðalstefndi hafi keypt stofnfjárbréf af þessum sama innherja, en leynt aðalstefnendur uppruna þeirra. Þannig hafi aðalstefndi átt beinan þátt í því að þessum upplýsingum var ekki komið á framfæri við aðalstefnendur. Fullyrða þeir að aðalstefndi hafi vitað eða mátt vita að við söluna lægju fyrir innherjaupplýsingar, sem bentu sterklega til þess að verðmæti bréfanna væri allt annað og verulega lægra en söluverðið, og um leið að í gengi á markaði SPRON fælist verulegt ofmat á verðmætum í félaginu. Að þessu leyti hafi bréfin því verið haldin verulegum galla þegar þau voru seld Insolidum ehf. Um heimild til riftunar, þegar innherjaupplýsingar eru nýttar í viðskiptum, vísa aðalstefnendur til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, m.a. reglna um brostnar forsendur, 18., 19. og 1. mgr. 39. gr. kaupalaga nr. 50/2000, sem og ákvæða verklagsreglna aðalstefnda. Auk almennra ákvæða verklagsreglnanna um upplýsingaskyldu og jafnræði aðila er sérstaklega bent á ákvæði 3.4, d-lið, þar sem segi að aðalstefnda beri að gæta þess sérstaklega að viðskipti stangist ekki á við ákvæði laga og reglna um meðferð trúnaðarupplýsinga og viðskipti innherja. Einnig er vísað til sjálfstæðrar riftunarheimildar í ákvæði 13.1 í sömu reglum. Riftunarkrafan er sérstaklega reist á 30. gr. samningalaga nr. 7/1936. Í öðru lagi byggja aðalstefnendur á því að þeir hafi verið leyndir því hver væri seljandi bréfanna. Að þeirra dómi skiptir miklu máli hver sé seljandi, ekki síst í verðbréfaviðskiptum, enda sé þar fyrst og fremst verið að selja framtíðarvæntingar, byggðar á upplýsingum um útgefanda verðbréfanna. Aðilar á verðbréfamarkaði hafi mismunandi aðstöðu til að afla slíkra upplýsinga, en tveir hópar hafi þar þó algera sérstöðu, innherjar og fjármálafyrirtæki. Því hafi sérstakar reglur verið settar um viðskipti þessara aðila, sem leggi mun ríkari skyldur á þá en aðra markaðsaðila. Í því efni benda aðalstefnendur á 6. og 14. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, þar sem áréttað sé mikilvægi þess að gætt sé óhlutdrægni, jafnræðis og trúverðugleika í viðskiptum. Í 15. gr. sömu laga sé kveðið á um að fjármálafyrirtækjum beri að setja sér reglur til að tryggja að slíku sé fylgt. Fjármálaeftirlitið hafi jafnframt sett leiðbeinandi verklagsreglur, nr. 1/2001, um efni slíkra reglna. Í 13. lið þeirra komi fram að ráðleggi starfsmaður fjármálafyrirtækis viðskiptamönnum að eiga viðskipti með verðbréf, beri honum að greina frá því ef fjármálafyrirtækið sjálft hefur hagsmuna að gæta í viðkomandi fyrirtæki. Á grundvelli 15. gr. laga nr. 33/2003 og áðurnefndra reglna FME hafi Saga Capital sett sér verklagsreglur, og sé þar í fjölmörgum ákvæðum kveðið á um óhlutdrægni, trúnað og upplýsingagjöf gagnvart viðskiptavinum, sbr. einkum ákvæði 3.2. Í 6. kafla séu ákvæði um eigin viðskipti bankans, og benda aðalstefnendur sérstakleg á ákvæði 6.3, þar sem fram komi að þegar um eigin viðskipti sé að ræða, og bankinn sjái um miðlun viðskiptanna, skuli þess getið á viðskiptanótu að bankinn sé mótaðili viðskiptanna. Með framangreint í huga telja aðalstefnendur að aðalstefnda hafi ótvírætt borið skylda til þess að upplýsa þá um að bankinn væri sjálfur eigandi og seljandi stofnfjárbréfanna, enda skipti það kaupanda verulegu máli hver sé seljandi þeirra, við mat á því hvort af viðskiptum verði og hvaða verð hann greiði fyrir þau. Þá skipti það kaupanda einnig máli hvort bankinn, sem sjái um sölu og fjármögnun viðskiptanna, hafi hagsmuni af því að viðskiptin fari fram. Aðalstefnendur telja að aðstöðumunur til upplýsingaöflunar um framtíðarverðmæti bréfanna sé augljós. Þannig selji fjármálafyrirtæki ekki verðbréf, nema verðið sem greitt sé fyrir þau sé hagstæðara en framtíðarvæntingar. Hefðu aðalstefnendur vitað að fjármálafyrirtækið sjálft væri að losa sig við verðbréfin, hefðu þeir jafnframt vitað að fjármálafyrirtækið teldi söluverð bréfanna hærra en framtíðarvæntingar þeirra. Fullyrða aðalstefnendur að aldrei hefði komið til viðskiptanna ef aðalstefndi hefði upplýst þá um að hann væri sjálfur eigandi og seljandi bréfanna. Vegna tengsla aðalstefnda og SPRON hefði þó enn ríkari skylda hvílt á aðalstefnda að upplýsa um að bankinn væri sjálfur eigandi bréfanna. Í því sambandi minna aðalstefnendur á að Sundagarðar hf. voru annar stærsti hluthafi í Saga Capital, þá eigandi rúmlega 11% hlutafjár. Samkvæmt því hafi bankinn keypt stofnfjárbréfin af aðila, sem að lögum fari með virkan eignarhlut í honum, sbr. 2. mgr. 40. gr. laga nr. 161/2002. Sundagarðar hf. teljist einnig venslaður aðili gagnvart aðalstefnda samkvæmt leiðbeinandi tilmælum FME um fjármálafyrirtæki nr. 4/2006, um efni reglna samkvæmt 2. mgr. 54. gr. laga nr. 161/2002. Tilgangur þeirra reglna sé m.a. að efla trúverðugleika í viðskiptum þessara félaga og tryggja að eðlilegir og heilbrigðir viðskiptahættir séu viðhafðir í starfsemi fjármálafyrirtækis, enda augljóst að venslaðir aðilar geti misnotað aðstöðu sína, svo sem með því að knýja fram óeðlileg viðskiptakjör, eða hlutast til um viðskiptalegar ákvarðanir er varði þá sjálfa. Telja aðalstefnendur blasa við að Sundagarðar hf. hafi notað stöðu sína gagnvart aðalstefnda í því skyni að koma á viðskiptum á viðkvæmum tíma og í skjóli upplýsinga, sem kaupandi bréfanna var hins vegar leyndur. Jafnframt staðhæfa aðalstefnendur að hefðu þeir vitað af tengslum aðalstefnda og Sundagarða hf., hefðu þeir aldrei keypt bréfin. Í ljósi alls framanritaðs telja þeir að almennar reglur samninga- og kröfuréttar, m.a. um brostnar forsendur, leiði til þess að þeim sé heimilt að rifta kaupunum. Þá vísa þeir einnig sérstaklega til 18. og 19. gr. kaupalaga nr. 50/2000, til stuðnings riftunarkröfunni. Af þeim ákvæðum, sem og almennum reglum samninga- og kröfuréttar leiði, að seljanda beri að veita kaupanda upplýsingar sem geti haft áhrif á kaupin. Vanræki seljandi það teljist söluhlutur gallaður. Í þessu tilviki sé hið selda haldið verulegum galla, enda hafi verðmæti söluhlutarins við söluna, miðað við verðmat sem stjórn SPRON hafði aðgang að, verið um 50% af kaupverðinu. Því sé þeim heimilt að rifta kaupunum á grundvelli 1. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000. Af hálfu aðalstefnenda er einnig á því byggt að verklagsreglur Saga Capital séu ein af undirliggjandi forsendum samninga þeirra við bankann, og því grundvallaratriði að bankinn fari eftir þeim í viðskiptum sínum. Verklagsreglurnar séu birtar opinberlega á heimasíðu aðalstefnda og því hluti af samningi aðila. Bankinn hafi gróflega brotið reglurnar, þegar hann upplýsti ekki að hann væri sjálfur eigandi stofnfjárbréfanna. Í ákvæði 13.1 í reglunum sé hins vegar að finna skýrt vanefndaúrræði, þegar brotið sé gegn reglunum, en þar segi: „Viðskipti sem brjóta gegn reglum þessum skulu ganga til baka ef unnt er, en annars skal leitast við að gera hagnað upptækan þannig að hann renni til bankans.“ Verklagsreglurnar séu í samræmi við leiðbeinandi tilmæli FME nr. 1/2001, en í 7. kafla þeirra tilmæla komi fram þau fyrirmæli að viðskipti fjármálafyrirtækja, sem feli í sér brot gegn 3. kafla, um viðskipti fyrir eigin reikning, skuli ganga til baka. Þar sem aðalstefndi hafi með bindandi yfirlýsingu lögmanns síns frá 7. nóvember 2007 viðurkennt að hafa brotið gegn eigin verklagsreglum, krefjast aðalstefnendur þess að kaupin gangi til baka með riftun kaupsamnings. Í þriðja lagi, og til frekari stuðnings öðrum kröfum sínum, byggja aðalstefnendur á því að Saga Capital hafi brotið gróflega gegn ákvæðum laga og reglna um aðskilnað starfssviða fjármálafyrirtækja, til að koma á viðskiptum við aðalstefnendur. Vísa þeir einkum til 13. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, þar sem kveðið er á um aðskilnað starfssviða, svo og til leiðbeinandi verklagsreglna FME nr. 1/2001. Í 7. lið þeirra reglna komi fram að fyrirtæki beri m.a. að aðgreina viðskipti fyrir eigin reikning, miðlun og eignastýringu, en samkvæmt 8. lið skuli tryggja sérstaklega að viðkvæmar upplýsingar berist ekki milli starfssviða. Rökin fyrir reglunum séu að starfsmenn einstakra sviða fjármálafyrirtækja megi ekki nýta sér upplýsingar um viðskiptavini sem verði til innan annarra sviða fyrirtækisins. Þannig verði ákvarðanir innan hvers sviðs að vera teknar á þeim forsendum og eftir þeim reglum sem það svið starfi eftir, en megi ekki nýta til að koma á viðskiptum innan annarra sviða sama fyrirtækis. Verklagsreglur aðalstefnda fjalli ítarlega um aðskilnað starfssviða, aðallega 4. kafli þeirra, og komi þar m.a. fram, að eigin viðskipti félagsins skuli skilin frá miðlun og útlánasviði, bæði innan húsrýmis og í samskiptum starfsmanna. Telja aðalstefnendur ljóst að reglur um aðskilnað starfssviða hafi verið þverbrotnar þegar aðalstefndi kom á viðskiptum við Insolidum ehf. 20. júlí 2007. Þannig hafi forstjóri aðalstefnda hringt í framkvæmdastjóra Insolidum ehf. og boðið honum til kaups allan þann fjölda af stofnfjárbréfum í SPRON sem hann kærði sig um, og að auki boðið fram lán fyrir öllu kaupverðinu. Í einu símtali sé því öllu blandað saman; miðlun, viðskiptum fyrir eigin reikning bankans og útlánum. Að dómi aðalstefnenda er brot þetta sérstaklega ámælisvert, þegar haft er í huga að aðalstefndi neitaði aðalstefnendum um lánsfé tæpum mánuði fyrr, eða 22. júní 2007, þótt engin breyting sem heitið geti hafi orðið á fjárhagsstöðu Insolidum ehf. frá þeim tíma til 20. júlí. Hins vegar hefði sú breyting orðið hjá aðalstefnda að nú vildi hann, eða annar stærsti hluthafi hans, selja, og þá mátti lána. Hefði aðalstefndi ekki brotið reglur um aðskilnað, fullyrða aðalstefnendur að fyrri afstaða bankans til lánveitingar hefði verið óbreytt. Til að koma kaupunum á hefði aðalstefnda verið nauðsynlegt að brjóta reglur um aðskilnað starfssviða og breyta um leið afstöðu lánasviðs félagsins. Að áliti aðalstefnenda voru framangreind brot aðalstefnda liður í því að koma á viðskiptum. Brot þessi auki enn á ólögmæti viðskiptanna og styðji við fyrri málsástæður þeirra um riftun á grundvelli almennra reglna samninga- og kröfuréttar, sem og ákvæða laga nr. 50/2000. Þá veiti brotin sjálfstæða riftunarheimild á grundvelli reglu 13.1 í verklagsreglum aðalstefnda. Með bréfi 14. nóvember 2007 frá lögmanni aðalstefnda var aðalstefnendum tilkynnt að sá fyrrnefndi hefði leyst til sín 47.500.000 stofnfjárbréf á grundvelli handveðssamnings, sem gerður var á grundvelli lánssamnings Saga Capital og Insolidum ehf. Með því móti hefði aðalstefndi öðlast umráð bréfanna. Telja aðalstefnendur að þar með hafi Insolidum ehf. skilað stofnfjárbréfunum. Insolidum ehf. beri einnig að skila þeim verðmætum sem það hafi fengið á grundvelli lánssamnings, samtals 571.575.890 krónum, en aðalstefnda beri að skila kaupverði bréfanna, auk þóknunar og lántökugjalds, einnig samtals 571.575.890 krónum. Ekki þurfi þó að fjalla um endurgreiðslu peninganna, þar eða stefndi hafi fært þá sér til tekna, þótt þeir hafi aldrei farið á milli aðila. Aðalstefnendur mótmæla þeim sjónarmiðum aðalstefnda að það komi í veg fyrir riftun að ekki sé hægt að skila hinu selda í sama horfi og það var þegar kaup áttu sér stað. Telja þeir að breyting á verðgildi vegna markaðsaðstæðna hamli því á engan hátt að riftun geti átt sér stað á grundvelli forsendna í upphaflegum kaupum. Riftun hafi þá lögfræðilegu merkingu að samningar gangi til baka. Til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni vísa aðalstefnendur til 1. mgr. 129. gr. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda í aðalsök Aðalstefndi mótmælir ásökunum aðalstefnenda um að forstjóri Saga Capital hafi, í félagi með fyrirsvarsmanni Sundagarða hf., sem átti u.þ.b. 10% hlut í bankanum, látið bankann kaupa stofnfjárbréf í SPRON á of háu verði og selt hluta þess áfram til Insolidum ehf., einnig á of háu verði. Til þess eigi þeir að hafa notfært sér innherjaupplýsingar, en án þess að aðalstefnendur láti uppi hvaða upplýsingar það voru eða hvert hið rétta verð hafi átt að vera í viðskiptunum. Í ásökununum felist að forstjóri aðalstefnda og fyrirsvarmaður Sundagarða hf., sem jafnframt var stjórnarmaður í SPRON, hafi haft fé af bankanum sjálfum og Insolidum ehf. Fullyrðir aðalstefndi að staðhæfingar þessar séu með öllu tilhæfulausar og settar fram af ábyrgðarleysi og án sannana. Þá mótmælir aðalstefndi því að skilyrði riftunar hafi nokkru sinni verið fyrir hendi, og allra síst eftir verðrýrnun bréfanna í kjölfar mikils verðfalls á fjármálamörkuðum og aðgerðarleysis eigenda Insolidum ehf. við áskorunum starfsmanna aðalstefnda um frekari tryggingar. Leggur aðalstefndi áherslu á að lagaskilyrði til riftunar í verðbréfaviðskiptum séu mjög þröng og nægi ekki það eitt að ekki hafi verið gætt allra form- og verklagsreglna, sem fara átti eftir. Líti aðalstefnendur framhjá því að þeir þurfi að sýna fram á galla, sem hafi leitt til verulegrar hlutfallslegrar verðmætarýrnunar miðað við kaupverð, auk annarra skilyrða. Aðalstefndi tekur fram að 20. júlí 2007 hafi Saga Capital keypt stofnfjárhluti í SPRON að nafnverði 188.657.257 krónur. Upplýst sé að seljandi bréfanna var Sundagarðar hf. og að fyrirsvarmaður þess sé Gunnar Gíslason, stjórnarmaður í SPRON. Þá liggi fyrir að Sundagarðar hf. séu og hafi verið hluthafi í Saga Capital, með ríflega 10% hlut. Á þeim tíma er viðskiptin áttu sér stað áttu Sundagarðar hf. ekki fulltrúa í stjórn aðalstefnda, og er fullyrt að engin saga hafi verið um viðskipti félaganna. Jafnframt er staðhæft að kaup aðalstefnda á stofnfjárbréfum af Sundagörðum hf. verði ekki skilgreind sem fyrirgreiðsluviðskipti og að allra reglna hafi verið gætt í þeim viðskiptum. Þá komi og fram í gögnum málsins að eftir 20. júlí 2007 hafi Sundagarðar hf. átt 286.915.556 stofnfjárhluti að nafnverði. Af þeim hlutum sem aðalstefndi hafi keypt hafi bankinn haldið eftir sem fjárfestingu til lengri tíma 50.500.000 stofnfjárhlutum, en 47.500.000 hlutir hafi verið seldir Insolidum ehf. Restin hafi hins vegar verið seld tveimur öðrum félögum sama dag. Að því er varðar ásakanir um innherjaviðskipti byggir aðalstefndi í fyrsta lagi á því að ákvæði IX. kafla laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, hafi ekki gilt um viðskipti með stofnfjárbréf SPRON, þar sem bréfin hafi verið óskráð. Gildissvið innherjaákvæða laganna sé takmarkað við „verðbréf sem skráð hafa verið eða óskað hefur verið eftir að verði skráð á skipulegum verðbréfamarkaði“, eins og segi í 1. tl. 1. mgr. 56. gr. laganna. Stofnfjárbréf í sparisjóði sé hins vegar ekki hægt að skrá á skipulegum verðbréfamarkaði, þar sem takmarkanir gildi um framsöl þeirra. Ljóst sé einnig að innherjareglur laganna verði fyrst virkar eftir að óskað hafi verið eftir skráningu. Í þessu sambandi bendir aðalstefndi jafnframt á að samkvæmt 13. gr. skilmála Saga Capital skuldbindi viðskiptavinur sig til að tilkynna bankanum ef hann er innherji í félagi sem innherjaákvæði verðbréfaviðskiptalaganna taki til, eða aðrar sambærilegar ástæður takmarki heimild hans til að eiga viðskipti með ákveðna fjármálagerninga. Aðalstefnda hafi hins vegar ekki borist nein slík tilkynning frá Sundagörðum hf. eða Gunnari Gíslasyni vegna viðskipta með stofnfjárbréf. Enn fremur bendir aðalstefndi á að undirbúningur að skráningu SPRON hafi hafist 7. ágúst 2007, en þá hafi markaði með stofnfjárhluti verið lokað. Ákvæði um innherjaviðskipti hafi því ekki átt við í viðskiptum Sundagarða hf. 20. júlí 2007. Því sé merkingarlaust að tala um innherjaupplýsingar um stofnfjárbréfin, innherja í SPRON eða innherjaviðskipti með bréfin, á þeim tíma er innherjaákvæðin hafi ekki átt við í viðskiptum með stofnfjárbréfin. Í öðru lagi vísar aðalstefndi til fyrirliggjandi yfirlýsingar stjórnar SPRON frá 7. febrúar 2008. Þar komi fram að SPRON hafi á árinu 2004 haft frumkvæði að því að setja reglur um viðskipti innherja með stofnfjárhluti. Í kjölfar þess hefði verið óskað eftir umsögn FME um stofnun tilboðsmarkaðar og gerð reglnanna. FME hefði hins vegar lagst gegn slíku og vísað til þágildandi 34. gr. kauphallarlaga nr. 34/1998. Í yfirlýsingu stjórnar komi einnig fram að viðskipti stjórnarmanna SPRON fyrir skráningu í kauphöll hefðu verið heimil og í samræmi við lög, enda hefðu engar innherjaupplýsingar legið fyrir eftir að gerð hefði verið grein fyrir ákvörðun stjórnarinnar um skráningu í kauphöll 17. júlí 2007. Þá hefði jafnframt komið fram í fjölmiðlum að verðmat Capacent á SPRON væri um 60 milljarðar króna. Innherjum hefði því verið frjálst að eiga viðskipti með stofnfjárhluti fram til 7. ágúst 2007, þegar markaði með stofnfjárhluti var hætt og undirbúningur hafinn að skráningu SPRON í kauphöll. Í þriðja lagi áréttar aðalstefndi að langur tími sé liðinn frá viðskiptum aðila. Á þeim tíma hefði SPRON farið í gegnum ítarlega skoðun, meðal annars í skráningarferli, og hefði ekkert komið fram um að fyrir Gunnari Gíslasyni og forstjóra Saga Capital hefðu legið óbirtar verðmótandi upplýsingar. Í fjórða lagi mótmælir aðalstefndi að Gunnari Gíslasyni og forstjóra aðalstefnda sé samsamað, þannig að hafi Gunnar haft innherjaupplýsingar þá hafi forstjóri aðalstefnda einnig haft þær. Hafi stjórnarmenn í SPRON ekki farið að gildandi reglum í sínum viðskiptum beri aðalstefndi ekki ábyrgð á því. Í fimmta lagi bendir aðalstefndi á að á þessum tíma hefði Saga Capital sjálft fjárfest í stofnfjárbréfum SPRON til lengri tíma, fyrir enn hærri upphæð en seld var Insolidum ehf. og tveimur öðrum félögum, sem bæði séu hluthafar bankans. Væri slíkt fjarstæðukennt, ef Saga Capital hefði búið yfir vitneskju um að kaupverðið í viðskiptunum væri allt of hátt. Auk þessa mótmælir aðalstefndi þeirri málsástæðu aðalstefnenda að Saga Capital hafi vísvitandi leynt þá hver væri mótaðili í viðskiptum þeirra. Því til stuðnings bendir aðalstefndi á að bankinn hafi gert samning við Arion verðbréfavörslu hf. um að það fyrirtæki annaðist uppgjör verðbréfaviðskipta Saga Capital og hefði fyrirtækið borið ábyrgð á að gefa út kaupnótu vegna viðskiptanna, sem og allar viðskiptakvittanir aðalstefnda. Eftir að aðalstefnendur höfðu gert athugasemdir við kvittunina hefði aðalstefndi farið að grennslast fyrir um hvers vegna áletrun um aðild bankans kæmi þar ekki fram. Í ljós hefði þá komið að slík áletrun kæmi ekki fram með sjálfvirkum hætti í tölvukerfum Arion hf., og virtist sem tölvukerfi þess tæki ranga ákvörðun. Arion hf. hefði enn ekki fundið lausn á þessu vandamáli, en ynni að lausn þess í samvinnu við OMX kauphöllina. Fullyrðir aðalstefndi að vandamál þetta sé ekki aðeins hjá Saga Capital, önnur fjármálafyrirtæki búi einnig við hið sama. Samkvæmt því telur aðalstefndi að ágalli á kvittuninni til Insolidum ehf. verði ekki rakinn til mistaka, og því síður ásetnings starfsmanna aðalstefnda, heldur galla í tölvukerfi og verklagi hjá Arion hf. Um leið er tekið fram að ábyrgð aðalstefnda vegna þessa sé sérstaklega undanskilin í lokamálsgrein 11. gr. almennra skilmála Saga Capital. Telur aðalstefndi að aðalstefnendur geri mun meira úr ágalla á kvittuninni en efni standi til, enda hafi upplýsingar sem áttu að koma þar fram, allar legið fyrir daginn sem viðskiptin áttu sér stað. Loks bendir aðalstefndi á að í 12. gr. leiðbeinandi tilmæla FME nr. 1/2001 segi að tilgangur með áletruninni sé að gefa viðskiptamanni kost á að leggja mat á stöðu sína gagnvart fjármálafyrirtækinu. Þá er því einnig mótmælt að verklagsreglur bankans um eigin viðskipti hafi verið brotnar í viðskiptum aðila. Fullyrt er að engar trúnaðarupplýsingar hafi lekið á milli sviða og samið hafi verið um verðbréfafjármögnun. Aðalstefnendur hafi vitað nákvæmlega um forsendur viðskiptanna, undirritað og samþykkt öll skjöl í tengslum við þau, án skilyrða eða athugasemda. Hefðu þeir ekki sætt sig við viðskiptin hafi þeim borið að koma athugasemdum á framfæri miklu fyrr. Telur aðalstefndi að tilvísun aðalstefnenda til gr. 6.4 í verklagsreglum bankans ekki eiga við, þar sem Saga Capital hafi ekki verið í ráðgjafarhlutverki í viðskiptum aðila. Loks kveðst aðalstefndi sérstaklega mótmæla túlkun aðalstefnenda á gr. 13.1 í verklagsreglum um eigin viðskipti bankans. Í ákvæðinu felist ekki sjálfstæð riftunarheimild, heldur sé hún bundin við viðskipti sem séu óheimil samkvæmt reglunum, og ætlað að vernda bankann gegn ólögmætum viðskiptum starfsmanna. Með því sé alls ekki verið að opna greiðari riftunaraðgang gegn fjármálafyrirtækjum en leiði af almennum reglum. Þá sé varnagli í ákvæðinu, þar sem segi að viðskipti skuli ganga til baka „ef unnt er.“ Eðli verðbréfamarkaðar sé að hreyfast á miklu meiri hraða en t.d. markaðir með fasteignir og flestar tegundir lausafjármuna. Því megi ljóst vera að ekki sé unnt að láta verðbréfaviðskipti ganga til baka mánuðum síðar, þegar hagnaðarvon aðila hafi ekki gengið eftir. Með tómlæti sínu hafi aðalstefnendur hins vegar samþykkt viðskiptin og tekið áhættuna af þeim. Af hálfu aðalstefnda er tekið fram að í 5. gr. almennra skilmála bankans sé að finna ákvæði um símaupptökur. Komi þar fram að til að tryggja öryggi viðskiptavinar og bankans, svo og til að leiðrétta hugsanlegan misskilning, kunni símtöl að vera hljóðrituð, án þess að sérstaklega sé um það tilkynnt hverju sinni. Af þessu verði sú ályktun dregin að bankinn beri ekki ábyrgð á því ef hljóðritun hefur ekki átt sér stað, eins og eigi við í því tilviki þegar umdeild viðskipti aðila fóru fram. Því hafi ekki verið unnt að leggja fram hljóðritanir af símtölum Páls Ágústs og starfsmanns og forstjóra aðalstefnda 20. júlí 2007. Jafnframt tekur aðalstefndi fram að honum sé ekki fært að verða við áskorun aðalstefnenda um að kynna þeim gögn er snerti aðra viðskiptamenn, þar eð ákvæði 58. gr. laga nr. 161/2002 standi því í vegi. Að auki sé kveðið á um slíka þagnarskyldu starfsmanna gagnvart viðskiptamönnum í almennum skilmálum Saga Capital. Samkvæmt framanrituðu telur aðalstefndi sig hafa fært fyrir því rök að engin skilyrði séu til að rifta kaupsamningi aðila um stofnfjárbréf í SPRON 20. júlí 2007. Um leið er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að Saga Capital hafi vísvitandi beitt blekkingum í viðskiptum við aðalstefnendur. Þá eigi málatilbúnaður þeirra um innherjaviðskipti ekki við nein rök að styðjast. Jafnframt er því mótmælt að forstjóri aðalstefnda hafi leynt aðalstefnendur hver hafi verið seljandi bréfanna. Þar fyrir utan sé ósönnuð sú fullyrðing aðalstefnenda að ákvörðun þeirra um kaupin hafi verið tekin út frá því hver hafi verið seljandi, a.m.k. hafi aðalstefnda verið ókunn sú ákvörðun. Kröfum sínum til frekari stuðnings vísar aðalstefndi til þess að aðalstefnendur hafi ekki sýnt fram á að Saga Capital hafi brotið gegn hagsmunum þeirra. Í gögnum málsins sé ekki vísbending um að verð í viðskiptunum hafi verið óeðlilega hátt, aðalstefnendur hafi átt frumkvæði að þeim og verið kunnugt um forsendur þeirra, án ráðlegginga aðalstefnda. Viku síðar hafi þeir meira að segja keypt fleiri stofnfjárbréf í SPRON fyrir milligöngu annars fyrirtækis. Staðhæfir aðalstefndi að hann hafi í viðskiptum aðila á engan hátt brotið gegn lagaákvæðum, eigin verklagsreglum eða hagsmunum aðalstefnenda. Staðhæfingar aðalstefnenda um annað séu ósannaðar. Þá ítrekar aðalstefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að stofnfjárbréfin hafi verið haldin galla, þ.e. að þau hafi ekki haft þá eiginleika söluhlutar sem kveðið sé á um í 17. gr. laga nr. 50/2000, um lausafjárkaup. Enn fjarlægara sé að aðalstefnendur hafi sýnt fram á að bréfin hafi verið haldin verulegum galla, en slíkt sé skilyrði riftunar samkvæmt 39. gr. sömu laga. Auk þessa vísar aðalstefndi til 66. gr. lausafjárkaupalaga. Þar komi fram að aðeins sé heimilt að rifta kaupum að kaupandi geti skilað hlut að öllu verulegu leyti í sama ástandi og magni og hlutur var í, þegar kaupandi veitti honum viðtöku. Í þessu tilviki hafi hið selda rýrnað um nærri 50% að verðgildi í höndum Insolidum ehf. Þar sem aðalstefnendur ætlist ekki til að tekið verði tillit til verðmætarýrnunar við mat á riftuninni, né hyggist þeir bæta verðmætarýrnunina sérstaklega við skil, séu skilyrði riftunar ekki fyrir hendi, sbr. lokamálsgrein 66. gr. sömu laga. Þá telur aðalstefndi að vegna tómlætis og aðgerðarleysis aðalstefnenda séu skilyrði riftunar ekki heldur fyrir hendi, sbr. 32. og 39. gr. lausafjárkaupalaga. Þeir hafi setið á bréfunum og ætlað sér að hagnast á þeim til lengri tíma. Þegar bréfin hafi hins vegar fallið í verði um nær 50% hafi blaðinu verið snúið við. Telur aðalstefndi að ekki sé unnt að láta gömul verðbréfaviðskipti ganga til baka, eins og ekkert hafi í skorist, eftir að allar aðstæður á verðbréfamarkaði hafi gjörbreyst. Loks áréttar aðalstefndi að aðalstefnendur hafi ekki gert líklegt að þeir hafi orðið fyrir tjóni. Hafi þeir hins vegar orðið fyrir tjóni, telur aðalstefndi að skorti algerlega sönnun um orsakasamband þess og atvika, sem Saga Capital beri með réttu ábyrgð á. Málskostnaðarkrafa er reist á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Er þess krafist að við málskostnaðarákvörðun verði gætt að skyldu aðalstefnda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns, þar eð bankinn sé ekki virðisaukaskattskyldur. Málsástæður og lagarök stefnanda í gagnsök Í gagnstefnu Saga Capital Fjárfestingarbanka hf. á hendur Insolidum ehf. er á því byggt að ekki séu uppfyllt skilyrði fyrir riftun lánssamnings, merkts sem lánssamningur nr. 131, sem aðilar undirrituðu 3. ágúst 2007. Er þar gerð grein fyrir helstu efnisatriðum lánssamningsins. Jafnframt segir þar að lækkanir á markaði haustið 2007 hafi leitt til þess að gagnstefndi, Insolidum ehf., hafi ekki lengur uppfyllt skilyrði lánssamningsins um 150% tryggingaþekju gagnvart lánsfjárhæð og um að eigið fé næmi 150% af lánsfjárhæð. Því hefði gagnstefnandi 24. október 2007 kallað eftir auknum tryggingum. Í fyrstu hefði gagnstefndi ekki hafnað frekari tryggingum, en síðar hefði afstaða hans breyst og hann ekki orðið við ítrekuðum áskorunum um að leggja fram frekari tryggingar. Því hefði gagnstefnandi tilkynnt gagnstefnda um gjaldfellingu kröfunnar með bréfi 8. nóvember 2007. Í kjölfarið hefði gagnstefnandi látið selja hlutabréf í SPRON hf., sem hann hafði 1. handveðrétt í samkvæmt handveðssamningum, og hafi söluverðið samtals verið 317.631.941 króna, sem hafi verið ráðstafað sem innborgun á lánið. Að frádregnum áföllnum dráttarvöxtum og samningsvöxtum hefðu 283.717.384 krónur gengið upp í höfuðstól lánsins. Eftirstöðvar höfuðstóls á innborgunardegi, 19. nóvember 2007, nemi því 298.282.616 krónum, sem sé sú fjárhæð sem gagnstefnandi krefji nú gagnstefnda um. Frá þeim degi reiknist síðan dráttarvextir. Til stuðnings kröfu sinni vísar gagnstefnandi til meginreglunnar um að samninga beri að halda. Krafan hafi fallið í gjalddaga 8. nóvember 2007, er gagnstefnandi hafi lýst yfir gjaldfellingu lánsins. Áfallnir vextir og dráttarvextir til þess dags hafi þá verið gerðir upp með áðurnefndri innborgun. Er á því byggt að frá og með innborgunardegi, 19. nóvember 2007, beri krafan dráttarvexti samkvæmt ákvæðum lánssamningsins, sbr. og III. og IV. kafli laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er reist á 130,. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þá kveðst gagnstefnandi höfða gagnsök þessa til sjálfstæðs dóms, með heimild í 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en dómkröfur, bæði í aðalsök og gagnsök, eigi rætur að rekja til lánssamnings málsaðila. Málsástæður og lagarök stefnda í gagnsök Sýknukrafa gagnstefnda byggist á því að samningum aðila, þ.á m. lánssamningi, hafi verið rift 8. nóvember 2007 og hafi nú þegar farið fram skil á verðmætum sem farið hafi á milli aðila á grundvelli þeirra samninga sem rift hefur verið. Því eigi gagnstefnandi engar kröfur á gagnstefnda á grundvelli samninganna. Um grundvöll riftunar og málsástæður vísar gagnstefndi til stefnu í aðalsök. Áréttar hann að gerð kaupsamnings aðila um 47.500.000 stofnfjárhluti í SPRON hafi verið ákvörðunarástæða fyrir gerð annarra samninga um kaupin, þ.m.t. þess lánssamnings sem gagnsök sé reist á. Því hafi honum verið heimilt að rifta lánssamningnum, m.a. með stoð í réttarreglum um brostnar forsendur. Þá er einnig á því byggt að brot gagnstefnanda á reglum um innherjaviðskipti, aðskilnað starfssviða og eigin verklagsreglum hafi veitt gagnstefnda sjálfstæða heimild til riftunar lánssamningsins. Sem frekari rökstuðnings vísar gagnstefndi einnig til 3. tl. 2. mgr. 1. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, en þar segi að lögin gildi um veitingu lánsheimilda, ábyrgð eða lán til fjárfestis, þannig að hann geti átt viðskipti með einn eða fleiri fjármálagerninga, ef fjármálafyrirtæki sem veiti lánsheimildina eða lánið annist viðskiptin. Þar sem gagnstefnandi bæði veitti lánsheimildina og annaðist viðskiptin hafi ákvæðið gilt beint um gerð lánssamningsins. Gagnstefndi tekur fram að hann telji dómkröfur gagnstefnanda rangt reiknaðar. Við sölu bréfanna 19. nóvember 2007 hafi Saga Capital leyst bréfin til sín. Í þeim tilvikum mæli handveðsamningarnir fyrir um að bréfin skuli innleyst á meðalgengi sjö síðustu viðskiptadaga, hvort sem þau séu skráð á skipulegum verðbréfamarkaði eða stofnfjármarkaði. Í stað þess að miða innlausn við meðalgengi síðustu sjö daga hefði gagnstefnandi miðað við það tilboð sem barst í bréfin á markaði, en það tilboð hefði komið frá gagnstefnanda sjálfum, og hljóðað upp á gengið 12,90. Meðalgengi síðustu sjö daga hefði hins vegar verið 13,75 og nemi innlausnarverð bréfanna því 338.526.002 krónum, að teknu tilliti til þóknunar gagnstefnanda. Mismunurinn sé því 20.894.061 króna. Þá mótmælir gagnstefndi sérstaklega dráttarvaxtakröfu gagnstefnanda. Hafi gagnstefnda aldrei verið sent kröfubréf með sundurliðun á meintri skuld og því sé enginn grundvöllur til að krefjast dráttarvaxta af kröfunni, fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögu. Loks kveðst gagnstefndi mótmæla ráðstöfun gagnstefnanda á því sem hann kalli innborgun á kröfuna 19. nóvember 2007, en þar sé innborgun m.a. ráðstafað til greiðslu dráttarvaxta, án þess að skýrt sé hvernig séu til komnir. Um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Munnleg sönnunarfærsla fyrir dómi Við aðalmeðferð gáfu skýrslu fyrir dóminum Páll Ágúst Ólafsson, framkvæmdastjóri Insolidum ehf., Þorvaldur Lúðvík Sigurjónsson, forstjóri Saga Capital Fjárfestingarbanka hf., svo og vitnin Geir Gíslason, framkvæmdastjóri útlánasviðs Saga Capital, Gunnar Þór Gíslason, forsvarsmaður Sundagarða hf., og Guðrún Óladóttir Blöndal, framkvæmdastjóri Arion verðbréfavörslu hf. Í framburði sínum rakti Páll Ágúst Ólafsson aðdraganda viðskipta við Saga Capital 20. júlí 2007. Sagðist hann eingöngu hafa verið að leita eftir fjármögnun frá bankanum, en hefði þó haft í huga að kanna með kaup á stofnfjárbréfum gengi málaleitan hans eftir. Sagðist hann hafa orðið hissa á því að forstjóri bankans vildi fá síma sinn og hefði hann síðar hringt í sig. Forstjórinn hefði þó afsakað sig með því að framkvæmdastjóri verðbréfamiðlunar væri í fríi og væri hann að sinna hans hlutverki. Erindi forstjórans hefði verið að bjóða honum að kaupa stofnfjárbréf í SPRON í eins miklu magni og áhugi væri á, og lána fyrir öllum kaupunum. Hefði forstjórinn nefnt að hann væri með seljanda að bréfunum, en ætti eftir að semja við hann um verðið. Seljandi væri ekki bankinn sjálfur, en hins vegar gæti hann ekki gefið upp nafn seljandans vegna trúnaðarskyldu gagnvart honum. Páll Ágúst kvaðst þá hafa spurt forstjórann hvers vegna seljandinn væri að selja á þessum tíma og hefði forstjórinn svarað því að seljandinn væri svo stór, fjársterkur og eignamikill að hann vildi dreifa áhættu sinni á þessum tíma, sem hann taldi heppilegan til að losa um stöðu í SPRON. Forstjórinn hefði einnig tekið fram, í tilefni af fyrirspurn hans, að verðið væri gott og ætlaði Saga Capital einnig að kaupa á þessu verði. Páll Ágúst var að því spurður hvort hann hefði hætt við kaupin ef upplýsingar hefðu legið fyrir um að Saga Capital eða Sundagarðar hf. væru seljandi bréfanna, og sagði hann að þá hefðu þau ekki verið keypt. Ákvörðun um kaup bréfanna hefði byggst á þeirri forsendu að annar en bankinn væri seljandi. Hefði hann vitað að bankinn væri seljandinn hefði hann horft á fjárfestingarráðgjöf forstjórans í allt öðru ljósi. Fram kom einnig í framburði hans að hann þekkti þær reglur sem giltu um sparisjóði og að stofnfjárbréf væru ekki skráð á skipulögðum verðbréfamarkaði, svo og að reglur um innherja giltu ekki um viðskipti með stofnfjárbréf. Spurður um verðmat Capacent og niðurstöður þess sagði Páll Ágúst að sér hefði verið kunnugt um að verðmatið hefði verið gert, svo og um niðurstöðu þess, en forsendur verðmatsins hefðu hins vegar ekki legið fyrir á þessum tíma. Hann neitaði því að hafa leitað að hagstæðara verði hjá öðrum fjármálafyrirtækjum, en kvaðst þó hafa vitað að einhver viðskipti hefðu átt sér stað á stofnfjármarkaði Sparisjóðsins sjálfs í Reykjavík, en ekki í hve miklu magni það var. Sérstaklega spurður um þær upplýsingar sem haldið væri fram í málinu að væru innherjaupplýsingar og hefðu verið hagnýttar í viðskiptum aðila, sagði Páll Ágúst að annars vegar hefðu það verið upplýsingar um verðmat Capacent, en hins vegar upplýsingar um hver væri raunverulegur seljandi bréfanna. Ekki kvaðst hann hafa forsendur til að meta það hvort þær innherjaupplýsingar hefðu haft áhrif á verð bréfa í SPRON eftir 20. júlí 2007. Í máli Þorvaldar Lúðvíks Sigurjónssonar kom fram að Saga Capital hefði á umræddum tíma starfrækt upplýsingavettvang um verðmyndun á stofnfjárbréfum, bæði í SPRON og öðrum sparisjóðum. SPRON hefði á sama tíma einnig starfrækt slíkan upplýsingavettvang. Allt frá árinu 2005 hefði ásókn í stofnfjárbréf aukist og hefðu þau hækkað umtalsvert í verði fyrri hluta árs 2007. Þorvaldur Lúðvík sagðist hafa rætt símleiðis við Gunnar Gíslason í Sundagörðum hf., líklega 18. júlí 2007. Í því símtali hefði Gunnar lýst áformum um að selja öll bréf Sundagarða hf. í SPRON, en Þorvaldur þá lýst þeirri skoðun sinni að hann skyldi frekar selja þriðjungshlut, enda stæðu væntingar til þess að bitist yrði um bréfin. Eftir þetta hefðu þeir ekki ræðst við fyrr en eftir hádegi 20. júlí. Að morgni þess dags hefði Geir Gíslason, framkvæmdastjóri útlánasviðs bankans, komið að máli við sig til þess að ræða möguleika á stórri lánveitingu til Insolidum ehf. Hefði Geir reifað þessa lánsumsókn og talið að skilyrði væru fyrir kaupum að ákveðinni upphæð, með tilliti til veðþekju. Að því loknu hefði hann spurt Geir hvort bréfin væru í hendi hjá Insolidum ehf. til fjármögnunar, en Geir svarað því neitandi. Kvaðst Þorvaldur þá hafa sagt að Saga Capital gæti hjálpað og óskaði eftir símanúmeri hjá Páli Ágústi, enda hefði framkvæmdastjóri markaðsviðskipta bankans þá verið fjarverandi og hann einn með umboð til þess að tala við mögulegan viðskiptavin. Því hefði hann hringt í Pál Ágúst. Í því samtali hefðu þeir rætt um fjárfestinguna og það verð og magn, sem komið hefði fram á síðu SPRON. Hefði Þorvaldur talið verðið þar of hátt, sem stafaði líklega af litlu magni. Síðar þennan sama dag hefði Gunnar Gíslason hringt og sagst ætla að selja þriðjung bréfa Sundagarða hf. Var það samdóma álit þeirra að verðið á upplýsingavettvangi SPRON væri of hátt og hefði Gunnar sæst á mun lægra verð. Eftir að hafa ráðfært sig við framkvæmdastjóra áhættustýringar og framkvæmdastjóra eigin viðskipta bankans, kvaðst Þorvaldur hafa tekið ákvörðun um að bankinn keypti bréfin af Sundagörðum hf. fyrir um tvo milljarða króna. Kvaðst hann sjálfur hafa talið verðið ásættanlegt, en um leið verið vongóður um að geta selt hluta þeirra. Einnig hefði það verið ásetningur bankans að taka eignarhlut í SPRON, í þeirri von að slagur yrði um bréfin eftir skráningu á markaði. Tók hann fram að Insolidum ehf. hefði notið þess afsláttar sem honum hefði tekist að ná fram í samningum við Sundagarða hf. Aðspurður hvort einhverjar innherjaupplýsingar hefðu komið fram í samtölum við Gunnar Gíslason, sagði Þorvaldur að ekkert hefði þar komið fram sem hljómaði öðruvísi en eðlilegar upplýsingar sem þá þegar voru opinberar. Þorvaldur tók fram að vel gæti hugsast að túlka hefði mátt orð hans í fyrsta samtali við Pál Ágúst á þá leið að hann væri milligöngumaður við sölu bréfanna, en ekki seljandi, enda hefði hann þá ekki haft bréfin til reiðu og verið á sama tíma að semja við Gunnar. Hins vegar kvaðst hann þess fullviss að í síðari samtölum við Pál Ágúst hefði komið fram að Saga Capital væri eigandi bréfanna og ætti stóran hlut. Þó gæti hann ekki fullyrt hvort hann hefði sagt að bankinn væri að selja sín bréf, hins vegar hefði Páli Ágústi verið ljóst að þeir væru á sama báti. Hagsmunir beggja hefðu verið hinir sömu, svo og áhætta af verðþróun bréfanna. Í skýrslu sinni kvaðst Þorvaldur Lúðvík ekki minnast þess að hafa í samtali við Pál Ágúst boðið Insolidum ehf. ótakmarkað magn af bréfum til fjármögnunar, þegar þess væri gætt að fyrri málaleitan félagsins um lánsfjármögnun hefði verið hafnað, þar eð tryggingaþekja var ekki nægjanleg. Hins vegar hefði verð eigna Insolidum ehf. hækkað verulega í verði frá fyrri málaleitan félagsins og tryggingaþekja orðin nægileg fyrir kaupum að ákveðnu marki þennan dag. Þegar Þorvaldur var að því spurður hvort hann hefði veitt Páli Ágústi fjárfestingarráðgjöf svaraði hann því þannig að hann hefði lýst skoðunum sínum á verðmyndun og hvernig hann teldi að þróunin yrði á markaði með hliðsjón af því sem áður hefði gerst í tilvikum Sparisjóðs Keflavíkur og Byrs. Hefði hann talið að hið sama myndi gerast með stofnfjárbréf SPRON, sérstaklega þar sem hann hefði verið eini sparisjóðurinn sem búinn var að lýsa því yfir að yrði skráður á almennan hlutabréfamarkað. Þorvaldur var einnig að því spurður hvort viðskipti bankans og Insolidum ehf. flokkuðust sem miðlun á bréfum eða eigin viðskipti. Svaraði hann því til að um hefði verið að ræða miðlun, fyrir hönd eigin viðskipta. Forstöðumaður miðlunar hefði verið fjarverandi þennan dag og hefði hann því sjálfur annast um miðlunina. Fram kom einnig í máli hans að viðskiptin hefðu ekki verið á svokölluðum Saga-Market. Framburður Geirs Gíslasonar um aðdraganda viðskipta Saga Capital og Insolidum ehf. 20. júlí 2007 var á sama veg og hjá forstjóra Saga Capital. Hann sagðist hafa vitað að fyrirhugað lán væri ætlað til kaupa á bréfum SPRON, en ekki hver væri eigandi þeirra. Fram kom einnig í máli hans að samskipti hans og forsvarsmanna Insolidum ehf. hefðu verið með ágætum og aldrei gætt neinnar óánægju af hálfu hinna síðarnefndu, fyrr en SPRON fór á markað og Saga Capital gerði veðkall og óskaði frekari trygginga. Í máli Gunnars Þórs Gíslasonar kom fram að hann væri persónulega hluthafi í Saga Capital og jafnframt í forsvari fyrir félag sem væri þar stór hluthafi. Á árunum 2004 til 2008 hefði hann jafnframt setið í stjórn SPRON. Spurður um ástæðu og aðdraganda að sölu Sundagarða hf. á 185 milljón stofnfjárhlutum í SPRON 20. júlí 2007 sagði Gunnar að Sundagarðar hf. hefðu um nokkurt árabil átt 5% stofnfjár í SPRON. Hluturinn hefði aukist mjög að verðmæti og hefði verið orðinn býsna stór hluti af heildareignum félagsins, svo stór að ástæða þótti til að losa um og dreifa áhættu í eignasafni félagsins. Daginn eftir stjórnarfund í SPRON 17. júlí 2007, þar sem kynnt voru áform stjórnar um að breyta sparisjóðnum í hlutafélag, sagðist hann hafa haft samband við regluvörð SPRON, Pál Árnason að nafni, og fengið hjá honum heimild til að eiga viðskipti með stofnfjárbréfin, sem innherji. Að því búnu hefði hann hringt í Þorvald Lúðvík og rætt um að til stæði að Sundagarðar hf. seldu stóran hlut, enda hefði hann ekki viljað að bréfin yrðu seld innan stofnfjármarkaðar SPRON. Þorvaldur hefði ekki tekið illa í erindið og ætlaði að skoða málið. Einum eða tveimur dögum síðar hefðu þeir náð samkomulagi um verð og magn bréfa. Hefði það verið um 40% af stofnfjárbréfum Sundagarða hf. í SPRON og tók Gunnar fram að Sundagarðar hf. hefðu ekki selt fleiri hluti fyrr en við skráningu SPRON. Sérstaklega aðspurður sagðist hann ekki hafa búið yfir neinum öðrum upplýsingum um SPRON en þeim sem þá voru opinberar. Jafnframt sagðist hann ekki muna eftir því hvort Þorvaldur Lúðvík hefði sagt honum að hann hefði kaupendur að hluta bréfanna. Sjálfur hefði hann þó gert ráð fyrir því að bankinn ætlaði að selja bréfin áfram að einhverju leyti. Gunnar Þór var einnig spurður um umræður í stjórn SPRON um verðmat Capacent á tímabilinu frá maí til júlí 2007. Fram kom í svari hans að höfundar matsins hefðu komið á fund stjórnar og kynnt efni matsgerðarinnar. Jafnframt hefði stjórnin rætt um verðmatið, en þó aðallega hlutfallið milli eignarhluta stofnfjáreigenda og sjálfseignarstofnunarinnar, þ.e. 85% á móti 15%. Tók hann einnig fram að verðmatið hefði miðast við 31. mars og hefði ýmislegt breyst á verðbréfamarkaði á þeim fjórum mánuðum, fram að stjórnarfundi 17. júlí 2007. Gunnar var einnig inntur svara við því hvers vegna Sundagarðar hf. væru skráðir seljendur stofnfjárbréfa til Insolidum ehf. á framsalslista SPRON. Sagðist hann ekki geta svarað því, en tók fram að sá listi yfir framsöl sem lagður hefði verið fyrir stjórnina í umrætt sinn hefði verið mjög langur. Tilgangurinn væri sá að gæta þess að enginn eignaðist meira en 10% af stofnfjárbréfum, enda hefði slíkt verið óheimilt, og því hefði stjórnin þurft að samþykkja framsal bréfanna. Fyrir dómi hafnaði Gunnar Þór í fyrstu að upplýsa um kaupgengi á bréfum SPRON í viðskiptum Sundagarða hf. og Saga Capital 20. júlí 2007, og vísaði til þess að þær upplýsingar lægju fyrir í trúnaði hjá dómara málsins. Síðar samþykkti hann að trúnaði yrði aflétt. Samkvæmt kvittunum var gengið í viðskiptunum 11,576723. Guðrún Óladóttir Blöndal upplýsti að Arion verðbréfavarsla hf. annaðist uppgjör fyrir Saga Capital gagnvart verðbréfaskráningum og vörsluaðilum, svo og gagnvart bönkum. Hún staðfesti að starfsmenn Saga Capital hefðu haft samband við hana og undrast að á kvittun vantaði áritun um að Saga Capital væri mótaðili í viðskiptum við Insolidum ehf. Sagði hún skýringuna vera þá að þegar selt væri úr miðlunarsafni kæmi ekki áletrunin fram. Öðru máli gegndi þegar selt væri úr eigin bók fjármálafyrirtækisins, en þá kæmi áletrun fram. Miðlunarsafnið væri hins vegar þess eðlis að þar gætu safnast bréf frá mörgum aðilum, bæði af eigin bók og frá öðrum seljendum, sem síðan væru seld í einni færslu til viðskiptavinar. Stöfuðu erfiðleikarnir af því að bréfin væru rafræn. Í tilviki Saga Capital hefðu öll eigin viðskipti bankans farið í gegnum miðlunarsafnið og því hefði áletrun ekki komið fram. Niðurstaða Aðalsök Krafa aðalstefnenda um riftun á kaupsamningi Insolidum ehf. og aðalstefnda, Saga Capital Fjárfestingarbanka hf., sem gerður var 20. júlí 2007 um 47.500.000 stofnfjárbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, er einkum á því reist að stofnfjárbréfin hafi í reynd ekki staðið undir því kaupverði sem um var samið, og hafi aðalstefnda verið það ljóst. Vegna tengsla aðalstefnda við fyrrverandi eiganda stofnfjárhlutanna hafi hann búið yfir innherjaupplýsingum um verðmæti hlutanna og hafi aðalstefndi hagnýtt sé þær upplýsingar með ólögmætum hætti og beitt aðalstefnendur blekkingum til þess að koma viðskiptum á. Af þessum sökum hafi hið selda verið haldið slíkum göllum að riftun varði. Kröfu sinni til stuðnings vísa aðalstefnendur til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, m.a. reglna um brostnar forsendur, 18. og 19. gr., sbr. og 1. mgr. 39. gr. kaupalaga nr. 50/2002, sem og ákvæða verklagsreglna aðalstefnda, einkum gr. 13.1 í þeim reglum. Þá er einnig sérstaklega vísað til 30. gr. samningalaga nr. 7/1936. Áður en fjallað verður um þær vanefndir sem aðalstefnendur telja að rekja megi til aðalstefnda þykir rétt að greina stuttlega frá samskiptum aðila í aðdraganda viðskiptanna, svo og stöðu eigenda Insolidum ehf. gagnvart aðalstefnda. Í gögnum málsins kemur fram að eigendur Insolidum ehf., Dögg Pálsdóttir og Páll Ágúst Ólafsson, leituðu til aðalstefnda í maí og júní 2007 um fjármögnun fjárfestinga félagsins. Í málaleitan þeirra kom fram að þau hefðu trú á fjárfestingum í stofnfjárbréfum sparisjóða og hefðu þá þegar staðið í nokkrum slíkum, einkum í bréfum SPRON og Sparisjóðsins Byrs. Fjárfestingarnar hefðu skilað góðum arði og vildu þau auka stofnfjáreign sína í þessum sparisjóðum, og hugsanlega fleiri sparisjóðum þar sem völ væri á stofnfjárbréfum. Til tryggingar fyrirhugaðri fjármögnun buðu þau fram handveð í sjálfum stofnfjárbréfunum, en einnig hlutabréf sín í Insolidum ehf., ef þörf krefði. Eftir frekari samskipti aðila í tölvupósti 21. júní 2007, þar sem enn var fjallað um beiðni eigenda Insolidum ehf. um aðstoð við fjármögnun fjárfestinga félagsins, var það niðurstaða aðalstefnda að hann gæti ekki sætt sig við veð í Insolidum ehf., enda væri krafa gerð um tryggingaþekju sem aðalstefndi gæti ekki vikið frá. Engu að síður benti hann á að mögulegt væri að lána Insolidum ehf. fé gegn tryggingum í óveðsettum stofnfjárbréfum félagsins og fasteignum þess. Af gögnum málsins verður ekki séð að aðilar hafi átt frekari samskipti sín í milli fyrr en 20. júlí 2007, en að morgni þess dags barst aðalstefnda tölvupóstur frá Páli Ágústi með beiðni um fjármögnun á allt að 750.000.000 króna, eða sem svaraði til 50 til 80 milljóna stofnfjárhluta. Í tölvupóstinum tók Páll Ágúst fram að Insolidum ehf. hefði hug á að bæta verulega við sig í SPRON, ekki síst í ljósi þeirra tíðinda að félagið yrði skráð á markað. Ofanritað sýnir, svo ekki verður um villst, að eigendur Insolidum ehf. áttu frumkvæði að því að óska eftir liðsinni aðalstefnda, bæði um fjármögnun fjárfestinga félagsins, en einnig um kaup á stofnfjárbréfum sparisjóða. Þá verður síðastnefnt tölvubréf Páls Ágústs ekki skilið öðruvísi en svo að í því sé hann bæði að óska liðsinnis aðalstefnda við kaup á miklu magni stofnfjárbréfa í SPRON, svo og fjármögnun þeirra viðskipta, enda er þess þar hvergi getið að Insolidum ehf. hafi í hyggju að semja um kaup bréfanna við annan en aðalstefnda. Framburður Páls Ágústs fyrir dómi styður það einnig. Hins vegar verða ekki aðrar ályktanir dregnar af svarbréfi aðalstefnda við fyrri málaleitan eigenda, en að aðalstefndi hefði á þeim tíma ekki sætt sig við veð í félaginu til tryggingar því láni sem leitað var eftir. Samskipti aðila bera þess einnig vitni að eigendur Insolidum ehf. höfðu bæði mikla þekkingu á viðskiptum á verðbréfamarkaði og reynslu af viðskiptum með stofnfjárbréf sparisjóða. Fyrir liggur einnig að tilgangur Insolidum ehf. var m.a. kaup, sala og eignarhald á hlutabréfum og öðrum verðbréfum og hafði félagið hagnast mikið á slíkum viðskiptum. Báðir eru eigendur félagsins lögfræðingar að mennt og sagði Páll Ágúst fyrir dómi að hann þekkti þær reglur sem giltu um sparisjóði, að stofnfjárbréf væru ekki skráð á skipulegum verðbréfamarkaði og að reglur um innherja tækju ekki til viðskipta með stofnfjárbréf. Þá ber jafnframt að geta þess að forsenda fyrir markaðsviðskiptum aðalstefnenda við aðalstefnda var að eigendur samþykktu almenna skilmála Saga Capital, sem varð um leið hluti af þeim samningi sem gerður var á milli aðila. Í 11. gr. skilmálanna kemur m.a. fram að viðskiptavinur geri sér ljóst að þau viðskipti sem hann kunni að eiga á grundvelli skilmálanna geti verið sérstaklega áhættusöm og að viðskipti með óskráð verðbréf séu auk þess mun áhættusamari en með skráð verðbréf. Þá er þar tekið fram að bankinn veiti ekki ráðgjöf um einstök viðskipti, enda veiti hann eingöngu fagfjárfestum þjónustu. Því beri viðskiptavini að afla sér ráðgjafar utanaðkomandi sérfræðings, telji hann hennar þörf. Jafnframt er áréttað, að óski viðskiptavinur eftir áliti starfsmanna bankans á tilteknum viðskiptum, sé slíkt álit eingöngu byggt á skoðunum viðkomandi starfsmanns, en skuli ekki skoðast sem aðstoð við val á fjarfestingarkostum. Loks er þar tekið fram að Saga Capital beri hvorki ábyrgð á að verðbréf beri þá ávöxtun sem bankinn eða viðskiptavinur hafi væntingar um. Eigendur Insolidum ehf. undirrituðu skilmálana 23. júlí 2007, en sjá má af tölvupóstsamskiptum aðila að skilmálarnir voru sendir mun fyrr til undirritunar, og kallaði aðalstefndi sérstaklega eftir þeim 20. júlí 2007. Hér ber einnig að nefna að ekki verður séð að aðalstefnendur hafi lýst nokkrum efasemdum eða komið á framfæri athugasemdum eða kvörtunum vegna viðskipta þeirra við aðalstefnda, fyrr en aðalstefndi hafði vakið athygli þeirra á miklu verðfalli bréfanna 24. október 2007, og þá kallað eftir frekari tryggingum. Til þess tíma virðast samskipti aðila hafa verið með ágætum. Í fyrstu töldu aðalstefnendur ekki ástæðu til að „panikera“ vegna lækkandi gengis, þótt þeir skildu áhyggjur aðalstefnda, og bentu á að um langtímafjárfestingu hefði verið að ræða af þeirra hálfu. Var það ekki fyrr en aðalstefndi hafði ítrekað kröfu sína um frekari tryggingar að aðalstefnendur töldu að þeir hefðu verið blekktir í viðskiptunum. Í nóvembermánuði 2007 óskuðu aðalstefnendur eftir rannsókn Fjármálaeftirlitsins á viðskiptum þeirra við aðalstefnda. Jafnframt rituðu þeir Kauphöll Íslands og ríkislögreglustjóra bréf, þar sem athygli var vakin á viðskiptunum. Af gögnum málsins verður ekki séð að brugðist hafi verið við erindum þeirra. Óumdeilt er að forstjóri Saga Capital hringdi í Pál Ágúst, framkvæmdastjóra Insolidum ehf., 20. júlí 2007, eftir að framkvæmdastjóri útlánasviðs bankans hafði skýrt honum frá lánsumsókn Insolidum ehf. fyrr um morguninn. Halda aðalstefnendur því fram að í samtölum þeirra hafi forstjórinn hvatt þá til kaupa á stofnfjárbréfum í eins miklu magni og þeir vildu, og um leið lofað þeim fjármögnun fyrir öllu kaupverðinu. Þessu hefur aðalstefndi neitað og bent á að aðalstefnendur hafi bæði óskað bæði eftir hærri lánsfjárhæð og fleiri stofnfjárhlutum en viðskipti tókust síðar um. Aðalstefnendur hafa ekki fært sönnur á fullyrðingu sína og verður henni því hafnað. Hinu sama gildir um þá fullyrðingu þeirra að forstjórinn hafi leynt því hver væri seljandi og eigandi stofnfjárbréfanna, svo og að ekki hefði komið til kaupa á bréfunum ef sú vitneskja hefði legið fyrir að aðalstefndi væri eigandi þeirra. Raunar er vandséð að það hafi skipt aðalstefnendur nokkru máli hver var eigandi bréfanna þegar viðskiptin áttu sér stað. A.m.k. skýtur það skökku við að á sama tíma og þeir halda því fram að forsenda þeirra fyrir kaupum á bréfunum hafi verið sú að annar en bankinn væri eigandi þeirra, sagði Páll Ágúst fyrir dómi að bréfin hefðu heldur ekki verið keypt ef seljandinn væri Sundagarðar hf. Engu að síður er því haldið fram af hálfu aðalstefnenda að blekkingar aðalstefnda hafi m.a. falist í því að þeim hefði verið talin trú um að seljandinn væri stór stofnfjáreigandi í SPRON. Fram er komið að starfsmenn Saga Capital leituðu skýringa á því hjá Arion verðbréfavörslu hf. hvers vegna áletrun á kaupnótu bæri ekki með sér að aðalstefndi væri mótaðili í viðskiptum við Insolidum ehf. Að fengnum skýringum framkvæmdastjóra Arion hf. verður ekki á það fallist að aðalstefndi beri á því ábyrgð eða hafi vísvitandi ætlað að leyna aðalstefnendur hver væri mótaðili í umræddum viðskiptum. Í ljósi framritaðs verður að hafna þeirri málsástæðu aðalstefnenda að aðalstefndi hafi vísvitandi leynt því að hann væri eigandi umræddra stofnfjárbréfa. Að sama skapi verður hafnað þeirri óljósu röksemd aðalstefnenda að fjármálafyrirtæki selji ekki verðbréf, nema kaupverðið sé hagstæðara en framtíðarvæntingar þess. Þá er ósönnuð sú fullyrðing aðalstefnenda að allt til 7. nóvember 2007 hefði aðalstefndi komið fram sem umboðsmaður seljanda gagnvart þeim. Verður því ekki talið að aðalstefndi hafi brotið gegn verklagsreglum sínum um eigin viðskipti frá 29. mars 2007, sbr. einkum gr. 3.2. og 6.3. Aðalstefnendur byggja á því að aðalstefndi hafi brotið gegn ákvæðum IX. kafla þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, þegar viðskiptin fóru fram 20. júlí 2007. Í kaflanum er fjallað um meðferð innherjaupplýsinga og viðskipti innherja og er þar tekið fram í 1. tl. 1. mgr. 56. gr. að ákvæði kaflans gildi um verðbréf sem skráð hafi verið eða óskað hafi verið eftir að verði skráð á skipulegum verðbréfamarkaði. Ekki er um það deilt að viðskipti aðila voru með óskráð verðbréf, stofnfjárbréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, sem ekki var hægt að skrá á skipulegum verðbréfamarkaði, þar sem takmarkanir giltu um framsal þeirra, sbr. 64. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þá liggur og fyrir að þegar viðskipti aðila fóru fram, 20. júlí 2007, hafði ekki verið óskað eftir skráningu SPRON í kauphöll. Hins vegar er óumdeilt að á fundi stjórnar sparisjóðsins 17. júlí 2007 var samþykkt að undirbúa breytingu hans í hlutafélag og óska eftir skráningu í kauphöll. Sú skráning gat þó ekki farið fram fyrr en að stofnfjáreigendur höfðu samþykkt að breyta sparisjóðnum í hlutafélag. Var það samþykkt á fundi stofnfjáreigenda 21. ágúst 2007 og hlutafélagið Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis skráð í kauphöll 23. október sama ár. Meðal skjala málsins er einnig tölvubréf frá starfsmanni Fjármálaeftirlitsins, þar sem staðfest er að Kauphöll Íslands hafi ekki borist umsókn SPRON um skráningu félagsins á skipulegum verðbréfamarkaði þegar umrædd viðskipti áttu sér stað, og því hafi innherjaákvæði IX. kafla laga nr. 33/2003 ekki átt við um viðskiptin. Tekur dómurinn undir þau sjónarmið og gerir að sínum. Aðalstefnendur halda því fram að Gunnar Þór Gíslason, forsvarsmaður Sundagarða hf. og stjórnarmaður í SPRON, hafi búið yfir innherjaupplýsingum um að verðmæti stofnfjárbréfanna væri verulega minna en markaðsgengi, og að gengi bréfanna endurspeglaði verulegt ofmat á verðmætum í félaginu. Sundagarðar hf. hafi á umræddum tíma verið annar stærsti eigandi aðalstefnda og honum venslaður, og hafi félagið þannig misnotað aðstöðu sína gagnvart aðalstefnda í skjóli þeirra upplýsinga sem forsvarsmaður þess hafi búið yfir. Benda aðalstefnendur sérstaklega á að á stjórnarfundi í SPRON 17. júlí 2007 hafi verið lagt fram ítarlegt verðmat á sparisjóðnum, unnið af ráðagjafarfyrirtækinu Capacent, og hafi þeim verið neitað um aðgang að því með þeim rökum að það væri trúnaðarmál, allt þar til undir hið síðasta í rekstri þessa máls. Hljóti slíkt að bera vott um að matið hafi falið í sér innherjaupplýsingar, sem Gunnar Þór hafi búið yfir og hagnýtt sér í viðskiptum við aðalstefnda. Þá veki það sömu grunsemdir í hugum aðalstefnenda að Gunnar Þór hafi ekki viljað upplýsa um samninga aðalstefnda og Sundagarða hf. um kaup hins fyrrnefnda á stofnfjárbréfum félagsins. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að innherjaákvæði IX. kafla laga nr. 33/2003 giltu ekki í viðskiptum aðila. Verður því ekki frekar fjallað um þá málsástæðu, en þess í stað vikið að öðrum sjónarmiðum aðalstefnenda hér að ofan. Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði framkvæmdastjóri Insolidum ehf. að honum hefði verið kunnugt um niðurstöður í verðmati Capacent, en forsendur þess hefðu þó ekki legið fyrir. Áður er fram komið að ráðgjafarfyrirtækið mat markaðsvirði SPRON á 59,4 milljarða króna og lágu þær upplýsingar fyrir 18. júlí 2007. Verðmatið var ekki lagt fyrir dóminn fyrr en 9. desember sl., en þá hafði sparisjóðsstjórinn verið kvaddur fyrir dóminn samkvæmt heimild í 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Við munnlegan flutning málsins var af hálfu aðalstefnenda ekki vikið sérstaklega að efni matsskýrslunnar, eða þeim forsendum sem byggt var á, enda verður að telja að þar hafi engar upplýsingar verið að finna sem skipt geti hér máli, eða talist til trúnaðarupplýsinga. Hins vegar fer ekki á milli mála að gengi á stofnfjárbréfum í SPRON á umræddum tíma var í engu samræmi við verðmat Capacent, sem lá fyrir á sama tíma. Verður aðeins ályktað að gengi bréfanna, bæði fyrir og eftir að verðmatið lá fyrir, hafi stjórnast af allt öðru en raunverulegu verðmæti sparisjóðsins, og er þá nærtækast að líta til óraunhæfra væntinga markaðarins vegna fyrirhugaðrar skráningar félagsins í kauphöll. Undir rekstri málsins lagði aðalstefndi fyrir dóminn sem trúnaðarskjal kaupnótur vegna viðskipta Sundagarða hf. og Saga Capital 20. júlí 2007. Við skýrslutöku fyrir dómi, við upphaf aðalmeðferðar, var samþykkt, bæði af hálfu aðalstefnda og Sundagarða hf., að aflétta trúnaði á þeim skjölum. Með því var upplýst að aðalstefndi keypti þann dag af Sundagörðum hf. 185.000.000 stofnfjárhluti í SPRON á genginu 11,576723. Sama dag seldi aðalstefndi Insolidum ehf. 47.500.000 stofnfjárbréf og var gengi í þeim viðskiptum 11,797232. Að fengnum þeim upplýsingum má einkum ráða tvennt. Í fyrsta lagi staðfesta kaupnóturnar að aðalstefndi keypti mun fleiri stofnfjárbréf af Sundagörðum hf. en hann seldi Insolidum ehf. sama dag. Hluta þeirra mun hann hafa selt tveimur öðrum fyrirtækjum, en mismuninum, sem svaraði til 0,53% af heildarstofnfé SPRON, hélt hann eftir fyrir sig. Fær það stoð í framlögðu yfirliti yfir stærstu stofnfjáreigendur í SPRON eftir 24. júlí 2007. Í öðru lagi sýna þær að lítill munur var á gengi bréfanna, annars vegar í viðskiptum aðalstefnda og Sundagarða hf., og hins vegar í viðskiptum aðila þessa máls. Meðal gagna málsins er einnig yfirlit yfir gengi á stofnfjárbréfum SPRON í viðskiptum í júlímánuði 2007. Af því verður ekki annað ráðið en að gengi bréfanna í viðskiptum málsaðila 20. júlí 2007 hafi verið nokkuð hagstæðara en í öðrum viðskiptum með stofnfjárbréf á tímabilinu frá 18. júlí til 23. sama mánaðar. Með vísan til ofanritaðs verður að hafna öllum sjónarmiðum aðalstefnenda, þess efnis að aðalstefndi hafi búið yfir og hagnýtt sér innherjaupplýsingar í viðskiptum þeirra, eða beitt þá blekkingum í því skyni að koma á viðskiptum með stofnfjárbréf, sem í reynd hafi ekki staðið undir því kaupverði sem um var samið. Þótt fyrir liggi að Sundagarðar hf. hafi á umræddum tíma verið annar stærsti hluthafi í Saga Capital, verður ekki séð að sú aðstaða hafi haft nokkur áhrif í viðskiptunum, hvorki milli Sundagarða hf. og aðalstefnda, né síðar milli aðalstefnda og aðalstefnenda. Þá hafa aðalstefnendur á engan hátt fært sönnur á samverknað Sundagarða hf. og aðalstefnda, né sýnt fram á að sú aðstaða eigi að leiða til þess að krafa þeirra verði tekin til greina. Telur dómurinn einnig haldlausa þá ályktun aðalstefnenda að vísbending um samverknað felist í þeirri staðreynd að aðalstefndi hafi ekkert aðhafst gagnvart Sundagörðum hf. vegna þeirra 0,53% stofnfjár, sem bankinn hélt sjálfur eftir í viðskiptum sínum við Sundagarða hf. Að þessu sögðu getur dómurinn því ekki fallist á að viðskipti aðila hafi farið í bága við IX. kafla laga nr. 33/2003, né tilvitnuð ákvæði verklagsreglna aðalstefnda um eigin viðskipti frá 29. mars 2007. Þá stoðar það heldur ekki aðalstefnendur að vísa til reglna samninga- og kröfuréttar um brostnar forsendur, 18. og 19. gr. laga nr. 50/2000, um lausafjárkaup, né 30. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, kröfu sinni til stuðnings. Aðalstefnendur byggja loks á því að Saga Capital hafi gróflega brotið gegn ákvæðum laga og reglna um aðskilnað starfssviða fjármálafyrirtækja, í því skyni að koma á viðskiptum við aðalstefnendur. Því til stuðnings vísa þeir til 13. gr. þágildandi laga um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003, leiðbeinandi tilmæla FME nr. 1/2001 og verklagsreglna aðalstefnda um eigin viðskipti, einkum 4. kafla þeirra. Í tilvitnuðum ákvæðum er fjallað um svokallaða kínamúra, sem ætlað er að aðskilja einstök starfssvið fjármálafyrirtækja og koma í veg fyrir hagsmunaárekstra í verðbréfaviðskiptum. Í 7. gr. leiðbeinandi tilmæla FME nr. 1/2001, segir að fyrirtæki beri að aðgreina viðskipti fyrir eigin reikning, miðlun, eignastýringu, fyrirtækjaráðgjöf, bakvinnslu og önnur svið eftir því sem starfsemi fyrirtækisins gefi tilefni til. Jafnframt segir þar að með aðskilnaði sé átt við að sviðin séu aðskilin í stjórnun, afkomu, upplýsingakerfum og með reglum um samskipti milli sviða. Í samræmi við fyrirmæli laga nr. 33/2003 og leiðbeinandi tilmæli FME hefur aðalstefndi sett sér verklagsreglur um aðskilnað starfssviða, sem finna má í 4. kafla verklagsreglna hans um eigin viðskipti frá 29. mars 2007. Þar er m.a. mælt fyrir um aðskilnað eigin viðskipta frá útlánasviði og verðbréfamiðlun í stjórnun, afkomu og upplýsingakerfum. Að sama skapi eru fyrirmæli um aðskilnað útlánasviðs frá verðbréfamiðlun og eigin viðskiptum. Jafnframt segir þar að í samskiptum milli starfssviða skuli þess gætt að viðkvæmar upplýsingar berist ekki á milli þeirra. Samkvæmt gr. 2.3. í umræddum reglum er forstjóri Saga Capital ekki undanþeginn ákvæðum 4. kafla verklagsreglnanna, og ber honum því einnig að hlíta þeim reglum sem fjalla um aðskilnað starfssviða. Áður hefur því verið lýst að framkvæmdastjóri Insolidum ehf., Páll Ágúst, sendi tölvupóst til framkvæmdastjóra útlánasviðs Saga Capital, Geirs Gíslasonar, 20. júlí 2007, þar sem reifuð voru áform aðalstefnenda um fjármögnun fyrirhugaðra viðskipta. Ekki er um það deilt að Geir kynnti forstjóra aðalstefnda lánsumsóknina, enda var erindið um stóra lánveitingu. Framburður forstjórans og Geirs fyrir dómi er samhljóða um að Geir hefði í viðtali við forstjórann talið að skilyrði væru fyrir kaupum að ákveðinni upphæð, með tilliti til veðþekju. Sérstaklega aðspurður sagðist Geir hins vegar ekki hafa vitað að lánið væri ætlað til kaupa á eigin bréfum, aðeins að það væri ætlað til kaupa á stofnfjárbréfum í SPRON. Forstjóri aðalstefnda hringdi að því loknu í Pál Ágúst. Þótt ágreiningur sé um efni þess samtals og annarra samtala þeirra, er ekki um það deilt að rætt var bæði um kaup aðalstefnenda á stofnfjárhlutum í SPRON og fjármögnun þeirra viðskipta. Lauk samtölum þeirra með því að Insolidum ehf. festi kaup á 47.500.000 stofnfjárhlutum og samþykkti aðalstefndi að fjármagna þau kaup. Fyrir dómi sagðist forstjóri aðalstefnda sjálfur hafa hringt í Pál Ágúst, þar sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta bankans hefði verið fjarverandi og hann einn með umboð til þess að ræða við viðskiptavini. Staðfesti Páll Ágúst þessa frásögn forstjórans fyrir dómi. Af þessu má ráða að framkvæmdastjóri útlánasviðs aðalstefnda lagði sjálfstætt mat á lánsumsókn aðalstefnenda, og taldi að skilyrði væru fyrir kaupum að ákveðinni upphæð. Forstjórinn, í fjarveru framkvæmdastjóra markaðsviðskipta, annaðist síðan miðlun stofnfjárbréfanna. Að þessu leyti verður ekki séð að hagsmunaárekstur hafi orðið í viðskiptunum, þar sem ákvarðanataka fór fram á aðskildum starfssviðum, þótt vissulega kunni það að orka tvímælis að forstjóri, sem æðsti starfsmaður bankans og yfirmaður allra starfssviða, taki slíkar ákvarðanir. Þar sem framkvæmdastjóra Insolidum ehf. var hins vegar kynnt í upphafi samtalsins að forstjórinn væri jafnframt í hlutverki framkvæmdastjóra markaðsviðskipta, þykja ekki efni til að taka undir þau rök aðalstefnenda að framganga forstjórans hafi falið í sér brot á reglum um aðskilnað starfssviða. Með vísan til alls framanritaðs er það niðurstaða dómsins að ekki séu skilyrði til þess að verða við kröfu aðalstefnenda um riftun á kaupsamningi Insolidum ehf. og aðalstefnda um kaup Insolidum ehf. á 47.500.000 stofnfjárbréfum í SPRON 20. júlí 2007, enda enga þá galla að finna á hinu selda eða í söluferlinu, sem metið verði til verulegra vanefnda af hálfu aðalstefnda, sbr. 1. mgr. 39. gr. laga nr. 50/2000, um lausafjárkaup. Verður aðalstefndi því sýknaður af kröfum þeirra. Gagnsök Aðalstefndi hefur í máli þessu höfðað gagnsök á hendur Insolidum ehf. og gerir kröfu um að félagið verði dæmt til að greiða honum 298.282.616 krónur, ásamt nánar tilgreindum vöxtum. Byggist krafan á lánssamningi aðila frá 3. ágúst 2007, að fjárhæð 582.000.000 króna, sem var að langstærstum hluta varið til fjármögnunar þeirra viðskipta sem áður eru rakin. Til tryggingar skuldinni var lánveitanda settur að handveði nánar tilgreindur fjöldi stofnfjárhluta í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, Byr sparisjóði og Sparisjóði Keflavíkur, svo og allir hlutir í lántaka. Samhliða lánssamningnum voru gerðir átta handveðsamningar til að veita þessar tryggingar. Fram kemur í gögnum málsins að 24. október 2007 kallaði gagnstefnandi, Saga Capital, eftir auknum tryggingum vegna mikillar lækkunar á virði bréfanna og lækkandi tryggingaþekju. Í fyrstu hafnaði gagnstefndi, Insolidum ehf., ekki frekari tryggingum, en óskaði eftir fresti til að leysa vandann í samráði við viðskiptabanka sinn, Sparisjóð Reykjavíkur og nágrennis. Eftir ítrekaðar áskoranir um frekari tryggingar, og án þess að brugðist væri við af hálfu gagnstefnda, gjaldfelldi gagnstefnandi kröfu sína samkvæmt umræddum lánssamningi 8. nóvember 2007. Í bréfi lögmanns gagnstefnanda þann dag kemur fram að Saga Capital meti hlutfall tryggingaþekju 108% og áætlað eigið fé Insolidum ehf. 96.606.439 krónur, eða innan við 16% af lánsfjárhæð. Samkvæmt bréfinu nam skuld Insolidum ehf. við gagnstefnanda 611.242.322 krónum með vöxtum, en án kostnaðar. Um heimild til gjaldfellingar var vísað til greinar 9.2. í lánssamningi. Með bréfi 12. nóvember 2007 til lögmanns gagnstefnda tilkynnti gagnstefnandi að hann hygðist næsta dag hefja fullnustu á kröfu sinni samkvæmt lánssamningi aðila með því að ráðstafa verðmætum, sem honum hefðu verið sett að handveði, ef ekki yrði orðið við áskorun um að greiða kröfuna. Gagnstefnandi fylgdi þessu eftir 14. sama mánaðar með því að hann leysti til sín hlutabréf í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf., sem komið höfðu í stað stofnfjárhluta sem hann hafði að handveði frá Insolidum ehf. og Dögg Pálsdóttur, fyrir 317.631.941 krónu. Var fjárhæðinni ráðstafað sem innborgun á lánið. Á kaupnótu kemur fram að dagsetning uppgjörs sé 19. nóvember 2007. Að frádregnum áföllnum dráttarvöxtum og samningsvöxtum gengu 283.717.384 krónur upp í höfuðstól lánsins. Eftirstöðvar námu því 298.282.616 krónum. Gagnstefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að lánssamningi aðila hafi verið rift 8. nóvember 2007 og hafi þegar farið fram skil á verðmætum sem farið hafi á milli aðila. Því eigi gagnstefnandi engar kröfur á gagnstefnda á grundvelli samninganna. Þar sem dómurinn hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið skilyrði til riftunar kaupsamnings aðila, þykir ekki ástæða til að fjalla um þá málsástæðu gagnstefnda, þótt hún lúti hér að riftun á lánssamningi sömu aðila, enda sömu rökum teflt fram í báðum tilvikum. Verður því ekki fallist á sýknukröfu gagnstefnda. Samkvæmt áðurnefndum handveðsamningum, til tryggingar lánssamningi aðila, gat lántaki leyst til sín verðbréfin að því marki sem þörf var á til fullnustu kröfu hans, miðað við meðalgengi bréfanna eins og það var skráð á skipulegum verðbréfamarkaði síðustu 7 daga áður en fullnusta færi fram. Á kvittunum gagnstefnanda fyrir sölu þeirra stofnfjárhluta sem hann hafði að handveði er sölugengið skráð 12,90. Gagnstefndi heldur því fram að sölugengið eigi að vera 13,75, og sé það gengi meðalgengi síðustu 7 daga fyrir innlausn. Dómurinn hefur engar forsendur til að leggja mat á réttmæti þeirra athugasemda gagnstefnda, þar eð engin gögn hafa verið lögð fyrir hann er sýna meðalgengi bréfanna á umræddum tíma. Verður gagnstefndi að bera hallann af því. Gagnstefndi mótmælir jafnframt dráttarvaxtakröfu gagnstefnanda á þeim forsendum að honum hafi aldrei verið sent kröfubréf með sundurliðun á meintri skuld. Þessu er til að svara að í bréfi gagnstefnanda 8. nóvember 2007, þar sem lýst var yfir gjaldfellingu skuldarinnar, kemur fram að skuldin nemi 611.242.322 krónum með vöxtum, en án kostnaðar. Síðar í bréfinu segir að dráttarvextir reiknist frá og með sama degi, þ.e. 8. nóvember 2007. Er það í samræmi við ákvæði 11.1. í margnefndum lánssamningi, þar sem fram kemur að dráttarvextir greiðist frá og með gjaldfellingardegi til greiðsludags. Mótmæli gagnstefnda eiga því ekki við rök að styðjast. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður krafa gagnstefnanda tekin til greina eins og hún er fram sett í gagnstefnu og nánar greinir í dómsorði. -------------------------- Með hliðsjón af úrslitum málsins, bæði í aðalsök og gagnsök, svo og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verða aðalstefnendur og gagnstefndi dæmd til greiðslu málskostnaðar. Áður er komið fram að bú Insolidum ehf. hefur verið tekið til gjaldþrotaskipta og er mál þetta rekið á kostnað og áhættu aðalstefnendanna, Daggar Pálsdóttur og Páls Ágústs Ólafssonar, samkvæmt heimild í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Verður málskostnaður því lagður á þau að óskiptu. Í málinu liggur frammi málskostnaðaryfirlit frá aðalstefnda og gagnstefnanda, samtals að fjárhæð 18.808.199 krónur. Kemur þar fram að málflutningsþóknun sé samkvæmt gjaldskrá Markarinnar lögmannsstofu hf., og ráðist hún af fjárhagslegum hagsmunum er svari til fjárkröfu í gagnsök. Dómurinn getur ekki fallist á að málskostnaður verði í máli þessu ákvarðaður eftir þeim hagsmunum sem tekist er á um í gagnsök. Þess í stað verður litið til umfangs málsins og áætlaðs vinnuframlags lögmannsins. Með það í huga, svo og að teknu tilliti til þóknunar vegna málflutnings um frávísunarkröfu 18. september sl., þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 2.800.000 krónur. Hefur þá einnig verið tekið tillit til skyldu aðalstefnda og gagnstefnanda til greiðslu virðisaukaskatts. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Aðalstefndi, Saga Capital Fjárfestingarbanki hf., er sýkn af kröfum aðalstefnenda, þrotabús Insolidum ehf., Daggar Pálsdóttur og Páls Ágústs Ólafssonar. Gagnstefndi, þrotabú Insolidum ehf., greiði gagnstefnanda, Saga Capital Fjárfestingarbanka hf., 298.282.616 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 19. nóvember 2007 til greiðsludags. Aðalstefnendur, Dögg Pálsdóttir og Páll Ágúst Ólafsson, greiði óskipt aðalstefnda og gagnstefnanda 2.800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 118/2005
Fjöleignarhús Fasteignakaup Galli Skaðabætur Skuldajöfnuður
M seldi S íbúð í fjöleignarhúsi árið 2002, en M er byggingameistari og hafði reist húsið. S hélt eftir hluta af greiðslum sínum samkvæmt kaupsamningi, þar sem hún taldi að íbúðin hafi verið afhent of seint og að hún væri gölluð, þar sem baðherbergið hafi reynst minna en framlagðar teikningar við kaupsamningsgerð hafi borið með sér. Dráttur á afhendingu eignarinnar var talinn óverulegur og taldist S því ekki eiga rétt á bótum úr hendi M af þeim sökum. Gegn mótmælum S var ekki talið leitt í ljós að hún hafi skoðað eignina eftir að settur hafði verið upp sérstakur lagnaveggur á baðherbergi, sem leiddi til þess að breidd herbergisins varð minni en aðalteikning sýndi. Sú teikning hafði legið frammi við gerð kaupsamnings en ekki sérteikning sem M hafði unnið eftir og sýndi raunverulega stærð baðherbergisins. Þá var ekki sýnt fram á að umrædd breyting hafi verið kynnt S fyrir kaupin. Talið var að íbúðin hafi verið haldin galla í skilningi 2. mgr. 19. gr. laga um fasteignakaup og bótakrafa S á hendur M, næmi hærri fjárhæð en krafa M á hendur henni um greiðslu eftirstöðva samkvæmt kaupsamningi. Var S sýknuð af kröfu M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2005. Hann krefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér 617.660 krónur með vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 10. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 417.660 krónum frá 20. september 2002 til 11. október 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af 200.000 krónum frá 20. september 2002 til 11. október 2003, en af 617.660 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi seldi áfrýjandi með kaupsamningi 12. júlí 2002 stefndu fjögurra herbergja íbúð í fjöleignarhúsinu nr. 27 við Ljósuvík í Reykjavík. Áfrýjandi er byggingameistari og reisti hann húsið. Samkvæmt kaupsamningnum var íbúðin 95,7 m², kaupverð 13.600.000 krónur og skyldi íbúðin afhent í ágúst 2002 í samræmi við skilalýsingu er teldist hluti af samningnum. Skilalýsingin var sameiginleg fyrir allar íbúðir hússins, 9 talsins. Í henni sagði meðal annars um baðherbergi að í þeim skyldu vera „vaskur, salerni og baðkar eða sturtubotn, einnig eru öll baðherbergin flísalögð í dyrahæð.“ Fram er komið að breidd baðherbergisins reyndist um 22 cm minni en gert var ráð fyrir á þeirri aðalteikningu af íbúðinni sem lá frammi við kaupsamningsgerð þar sem ekki var sýndur „falskur“ lagnaveggur innan á steyptan vegg milli baðherbergis og stofu. Íbúðin var afhent stefndu 12. september 2002. Stefnda hélt eftir greiðslu á 617.660 krónum sem er höfuðstóll stefnufjárhæðar málsins og sætir hún ekki tölulegum ágreiningi. Stefnda taldi að íbúðin hefði verið afhent of seint og að hún hefði ekki þá kosti sem áfrýjandi hefði ábyrgst við söluna varðandi stærð og skipulag, þar sem baðherbergið hafi reynst minna en framlagðar teikningar við kaupsamningsgerð hafi borið með sér með þeim afleiðingum að nýtingarmöguleikar hefðu orðið minni en gengið hefði verið út frá við kaupin. Þannig hefði áfrýjandi tekið einhliða ákvörðun um að setja niður sturtubotn í herbergið þar sem ekki hefði reynst unnt að setja þar inn baðkar af eðlilegri stærð eins og hún hefði viljað. Jafnframt hafi salerni, þvottalaug og ofni verið komið fyrir á öðrum stað en gert hafi verið ráð fyrir á teikningu. Kveður stefnda tjón sitt felast í því að hún þurfi annað hvort að lagfæra gallann eða verðfella eignina við sölu þegar til komi. Áfrýjandi bendir á að stefnda hafi skoðað eignina oftar en einu sinni fyrir kaupin og hafi hann upplýst hana um öll atriði er máli skiptu. Íbúðin hafi ekki verið seld á grundvelli teikninga heldur skoðunar stefndu, enda hafi ekki verið vísað til teikninga í kaupsamningi. Þá bendir áfrýjandi á að í sérteikningu af íbúðinni 15. apríl 2000, samþykktri af byggingarfulltrúa, sé stærð baðherbergis sýnd í fullu samræmi við stærð þess í dag. Því hafi ekki verið um að ræða nein mistök af hálfu áfrýjanda við smíði íbúðarinnar. Þessar teikningar hafi verið tiltækar fyrir sölu íbúðarinnar og stefnda getað kynnt sér þær. Þá komi skýrt fram, bæði á aðalteikningu og sérteikningu, að ekki hafi verið sérstaklega gert ráð fyrir baðkari í baðherbergi íbúðarinnar. Í skilalýsingu komi heldur ekki annað fram en að í íbúðum hússins yrði annað hvort baðkar eða sturta, eftir því um hvaða íbúð væri að ræða. Þá vísar áfrýjandi til þeirrar grundvallarreglu sem fram komi í 21. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, að stærðarfrávik þurfi að vera veruleg til þess að þau teljist galli, en svo sé ekki í þessu máli. Einnig hafi allar stærðir varðandi íbúðina verið samþykktar af byggingarfulltrúa fyrir kaupin, en byggingarfulltrúi hafi heimild til að taka tillit til aðstæðna um þessi atriði. Endanleg útfærsla á baðherbergi íbúðarinnar, meðal annars með því að setja niður dýpri sturtubotn en almennt tíðkast, hafi verið samkvæmt fyrirvaralausu samkomulagi aðila fyrir afhendingu eignarinnar. Afhending hafi farið fram án athugasemda eða fyrirvara af hálfu stefndu auk þess sem um hafi verið að ræða óverulegan drátt á afhendingu. Þá hafi stefnda ekki sýnt fram á fjárhagslegt tjón en hinn dómkvaddi matsmaður hafi ekki verið beðinn um að meta það. Fráleitt sé að leggja til grundvallar matsgerð um hvað kosti að færa til millivegg ásamt lögnum, eins og gert sé í héraðsdómi. II. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er flatarmál baðherbergisins 4,6 m², eða 0,2 m² minna en sú lágmarksstærð sem krafist er í grein 80.3. í byggingarreglugerð nr. 441/1998 að vera skuli á baðherbergi í íbúðum þar sem einungis eitt baðherbergi er að finna. Fram er komið að bæði stefnda og sambýlismaður hennar skoðuðu umrædda íbúð fyrir kaupin. Var íbúðin þá enn í smíðum. Hins vegar hefur ekki verið leitt í ljós gegn mótmælum stefndu að skoðun hafi farið fram eftir að settur hafði verið upp sérstakur lagnaveggur innan á steyptan vegg milli baðherbergis og stofu er leiddi til þess að breidd baðherbergis varð 22 cm minni en aðalteikning sýndi. Þá er fram komið að þrátt fyrir að áfrýjandi hafi unnið við byggingu íbúðarinnar eftir sérteikningu, sem sýndi raunverulega stærð baðherbergisins, lá sú teikning ekki frammi við gerð kaupsamnings heldur einungis aðalteikningin sem gaf ekki rétta mynd af stærðinni. Verður því við það að miða að stefnda hafi við kaupin mátt gera ráð fyrir að stærð baðherbergisins væri í samræmi við aðalteikningu þar sem ekki var sýndur sérstakur veggur fyrir lagnir. Þrátt fyrir að stærðarfrávik frá byggingarreglugerð komi fram á umræddri sérteikningu, sem samþykkt var af byggingarfulltrúa, er á það að líta að ekki hefur verið sýnt fram á að umrædd breyting hafi verið kynnt stefndu sérstaklega fyrir kaupin. Þá er ósannað að samkomulag hafi tekist með aðilum eftir kaupin en fyrir afhendingu eignarinnar, um annað en frágang sturtubotns á baðherbergi og verður ekki fallist á með áfrýjanda að stefnda hafi látið hjá líða að hafa uppi nauðsynlega fyrirvara við afhendingu eignarinnar. Samkvæmt öllu framanrituðu var íbúðin haldin galla í skilningi 2. mgr. 19. gr. laga nr. 40/2002 og breytir skírskotun áfrýjanda til ákvæða 21. gr. laganna því ekki, enda var íbúðin ekki minni en gert var ráð fyrir við kaup. Krafa stefndu til skuldajöfnuðar byggist á matsgerð þar sem metinn var kostnaður við að bæta úr þeim galla sem á baðherberginu var. Eins og að framan er rakið heldur áfrýjandi því fram að með því séu ekki færðar sönnur á fjárhagslegt tjón stefndu af því að hafa ekki fengið íbúðina afhenta í því ástandi sem um var samið. Þegar bóta er krafist vegna galla í fasteignakaupum er tíðkanlegt að miða fjárhæð krafna við viðgerðarkostnað. Þykir stefnda mega haga kröfugerð sinni með þessum hætti enda hefur áfrýjandi ekki leitt að því líkur að verðrýrnun íbúðarinnar sé önnur og minni en sem nemur kostnaði við úrbætur. Þá er með vísan til forsendna fallist niðurstöðu héraðsdóms um afhendingardrátt. Samkvæmt öllu framanrituðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Magnús G. Jensson, greiði stefndu, Sigurósk G. Kristjánsdóttur, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2005. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 6. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Magnúsi G. Jenssyni, kt. 290633-3549, Ljósuvík 20, Reykjavík, gegn Sigurósk G. Kristjánsdóttur, kt. 160168-3319, Ljósuvík 27, Reykjavík, með stefnu birtri 17. október 2003. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða 617.660 kr. með vöxtum eins og Seðlabanki Íslands ákvarðar skv. 4. gr., sbr. 10. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 417.660 kr. frá 20.09. 2002 til 11.10. 2003, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 200.000 kr. frá 20.09. 2002 til 11.10. 2003, en af 617.660 kr. frá þeim degi til greiðsludags og að vextir og dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Enn fremur krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi. Til vara er gerð sú krafa að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar stórlega og að málskostnaður verði látinn niður falla. Þá er krafist skuldajafnaðar vegna bótakrafna stefndu sem sprottnar eru af vanefndum stefnanda en þær kröfur nema 696.480 kr. auk vaxta samkvæmt 1ögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og málskostnaðar að skaðlausu. Málsástæður stefnanda Stefnandi hafnar bótakröfum stefndu, m.a. með vísan til þess að samkvæmt skilalýsingu fyrir eignina, sem var hluti kaupsamningsins, hafi ekki verið gert ráð fyrir baðkari í baðherbergi þessarar íbúðar. Það megi einnig glöggt sjá af teikningum af íbúðinni. Þá hafi stefnda skoðað íbúðina fyrir kaupin og við þá skoðun mátt gera sér grein fyrir að ekki yrði baðkar í baðherbergi, auk þess sem henni hafi verið skýrt frá því sérstaklega. Þá vísar stefnandi til ákvæðis 21. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, þar sem sé sérstakt ákvæði um stærðarfrávik í fasteignakaupum. Samkvæmt kaupsamningi aðila skyldi íbúðin afhent í ágúst 2002. Stefnda hafi tekið við íbúðinni athugasemdalaust þann 12. september það ár. Allnokkru síðar hafi stefnda gert kröfu um 40.000 kr. í bætur vegna afhendingardráttar. Stefnandi hafnar þeirri kröfu og telur sér ekki bera að greiða stefndu bætur vegna 12 daga seinkunar á afhendingu með vísan til þess að stefnda hafi tekið við íbúðinni athugasemda- og fyrirvaralaust og einnig vegna þess að hér væri um svo óverulegan drátt á afhendingu að ræða, sem helgaðist af óviðráðanlegum atvikum að ekki gæti skapað henni rétt til bóta. Þá hafi stefnda heldur ekki sýnt fram á neitt fjártjón af þessum sökum. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að stefnda hafi ekki staðið full skil á skuldbindingum sínum samkvæmt kaupsamningi þeirra frá 12. júlí 2002 og að mótbárur hennar eigi ekki við lagarök að styðjast. Stefnandi byggir jafnframt á því að hann hafi í einu og öllu efnt samningsskyldur sínar samkvæmt kaupsamningnum. Stefnandi hafi ítrekað skorað á stefndu að standa við samningsskyldur sínar, síðast með bréfi lögmanns hans dags. 11. september 2003 til lögmanns hennar, án þess að það hafi borið árangur. Málshöfðun þessi sé því stefnanda óhjákvæmileg. Til stuðnings dómkröfum sínum vísar stefnandi til meginreglna íslensks kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og vanefndir þeirra og vanefndaúrræði. Vísar hann til ákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, m.a. til 34. gr. laganna og V. kafla þeirra um vanefndaúrræði seljanda fasteignar. Um vexti og dráttarvexti vísar stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum til 3. gr., 4. gr., 6. gr. og 10. gr. Um málskostnað vísar stefnandi til ákvæða XXI. kafla eml. nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. Um virðisaukaskatt á málskostnað er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður stefndu Af hálfu stefndu er tekið fram að við kaup íbúðarinnar hafi henni verið afhent gögn, sem voru auk kaupsamnings skilalýsing yfir fasteignina og aðalteikning af fasteigninni. Samkvæmt þeirri teikningu sem íbúðin var seld eftir og liggi til grundvallar í viðskiptum aðila hafi verið gert ráð fyrir staðsetningu á baðherbergi og tilgreind stærð á baðherbergi, að breidd 1,80 metrar. Þá hafi verið gert ráð fyrir staðsetningu á salerni og vaski og ofni eins og aðalteikning beri með sér. Á baðherberginu hafi verið auðkenndur reitur fyrir baðkar eða sturtu. Við athugun síðar hafi komið í ljós að seljandi hafði gert stórfelld mistök, sem fólust í því, að hann virtist hafa gleymt að gera ráð fyrir vatnslögnum um baðherbergi til þess að tengja tæki og ofna. Fór svo, að við úrlausn þessa varð baðherbergið miklu minna en gert hafði verið ráð fyrir og reyndist breiddin, þegar veggir höfðu verið flísalagðir, vera 153,5 cm í stað 180 cm. Því var um að ræða stórfellda minnkun á baðherbergi eða um samtals 2,089 fermetra. Samkvæmt skilalýsingu hafi verið gert ráð fyrir því í upphafi að kaupandi gæti valið um sturtubotn eða baðkar. Hafi kaupandi ávallt talið sig eiga völina að þessu leyti. Við mistök seljanda hafi hins vegar komið upp sú staða að seljandi synjaði kaupanda um að leggja fyrir baðkari á þeirri forsendu að eigi væri nægilegt rými fyrir baðkar í eigninni. Þrátt fyrir ábendingar kaupanda um aðra úrfærslu og lausn hafi seljandi eigi sinnt slíkum ábendingum og tilmælum heldur sett niður, með einhliða hætti, sturtubotn á þeirri forsendu að ekki væri annar möguleiki til staðar. Hafi stefnda orðið að hlíta þeirri tilhögun. Mistök seljanda hafi leitt til þess að hann vék frá þeirri teikningu, sem hafði verið lögð til grundvallar í kaupum aðila. Þrátt fyrir andmæli kaupanda og athugasemdir hafi salerni verið lagt á öðrum stað en gert hafði verið ráð fyrir samkvæmt teikningu og enn fremur þvottalaug og ofn á baðherbergi. Þegar upp var staðið reyndist baðherbergið vera með allt öðrum nýtingarmöguleikum og sýnu minna heldur en gengið hafði verið út frá í kaupum milli aðila. Kröfur stefndu séu sprottnar af því, að hún hafi krafist úrbóta og lagfæringa af þessum sökum þ.e. að eignin sé sýnu minni og notagildi lakara heldur en gengið var út frá í upphafi. Þá sé eignin ekki eins og um var samið við kaupin og sé því gölluð i skilningi laga um fasteignakaup. Í samræmi við áskilnað í greinargerð byggir stefnda kröfur sínar um meinta galla á niðurstöðu framlagðrar matsgerðar. Samkvæmt kaupsamningi aðila átti afhendingardagur fasteignarinnar að vera ágúst 2002. Stefndi hafi gert kröfu um bætur vegna afhendingardráttar á grundvelli þess að eignin hafi ekki verið afhent fyrr en 12. september 2002. Vegna afhendingardráttar sé gerð krafa um bætur vegna þeirra óþæginda og vandræða, sem af hlutust en hún hafi þurft að afhenda sína fasteign 15. september 2002 og hafði því einungis tvo daga til þess að undirbúa og standa að eigin flutningi. Krafa um skaðabætur og miska sé reist annars vegar á þeirri forsendu að af afhendingardrætti hafi hlotist stórfelld óþægindi og vandræði meðal annars vegna þess að hún hafi þurft að flytja inn í íbúðina án gólfefna og jafnframt vegna þess að hún hafi misst afnot af eigninni í tólf daga frá umsömdum afhendingartíma. Sé því krafa samkvæmt þessum lið talin hæfileg 200.000 kr. Ágreiningslaust sé að stefnda hafi greitt 13.400.000 kr. með skilum til stefnanda. Samkvæmt samningi aðila hafi stefnda átt að greiða afföll af húsbréfum að hluta til en ágreiningslaust sé að sú fjárhæð sé 417.660 kr. Samtals sé því ógreidd fjárhæð til stefnanda úr hendi stefndu 617.660 kr. Fljótlega eftir afhendingu hafi stefnda kvartað yfir göllum á fasteigninni, sem fólust í því, að baðherbergið reyndist vera minna heldur en lofað var samkvæmt þeirri teikningu, sem lá fyrir við kaup aðila og jafnframt að innrétting á baðherbergi væri ekki með umsömdum hætti. Seljandi hafði komist í vandræði vegna þess, að svo virtist, sem gleymst hefði að gera ráð fyrir lögnum í íbúðinni en fyrir þær sakir hafi málsetning innan íbúðarinnar verið skert stórlega og lagðir um loft íbúðarinnar lagnastokkar, sem ekki hafði verið gert ráð fyrir við sölu á eigninni. Umkvartanir stefndu hafi engan árangur borið en jafnframt hafi kaupandinn kvartað yfír því, að afhending á eigninni hefði ekki farið fram á réttum og umsömdum tíma. Í máli þessu liggi fyrir athugasemdir og skjöl varðandi samskipti aðila. Stefnda hafi reynt að leita réttar síns og ná fram sanngjarnri og eðlilegri niðurstöðu í lögskiptum aðila varðandi umrædda fasteign en allt hafi komið fyrir ekki. Af hálfu stefndu séu ekki hafðar uppi varnir gegn kröfu stefnanda að öðru leyti en því að vegna meintra galla á eigninni og vanefnda seljanda þá hafi stefnda haldið eftir hluta kaupverðs með þessum hætti eða samtals 617.660 kr. Verði það að teljast eðlilegt, rétt og sanngjarnt í samræmi við alla venju í fasteignakaupum að kaupandi grípi til stöðvunarréttar. Greiðsluskylda stefndu sé hins vegar ágreiningslaus og hafi ávallt verið en stefnda hafi boðið fram greiðslu gegn því að stefnandi fallist á eðlilegar, sanngjarnar og réttar skaðabætur vegna afhendingardráttar og vanefnda. Af hálfu stefndu er vísað til laga um fasteignakaup nr. 40/2002 einkum 30. gr. laganna varðandi meinta galla en telja verði að um sé að ræða ótvíræða galla, sem seljenda beri að bæta kaupanda. Eignin uppfylli ekki þá lýsingu, sem gefin var við kaupin meðal annars vegna lagna, rangrar staðsetningar á hreinlætistækjum í baðherbergi svo og vegna þess að stærð baðherbergis sé ekki í samræmi við teikningar. Af hálfu stefndu sé höfð uppi gagnsök til skuldajafnaðar við kröfu stefnanda vegna þessa. Vísað er til 18. gr., sbr. og 27. og 37. gr. laga 1. mgr. e.-lið og ákvæði 41. gr. laga nr. 40/2002. Þá er enn fremur vísað til 1. mgr. 44. gr. sömu laga varðandi heimild til þess að halda eftir greiðslu og venju í fasteignakaupum. Þá vísar stefnda til laga nr. 91/1991 einkum 1. mgr. 130. gr. laganna og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnda sé eigi virðisaukaskattsskyld og beri nauðsyn til þess að fá dæmdan virðisaukaskatt á málflutningsþóknun lögmanns síns og sé sú krafa reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Sýknukröfu sína í málinu byggir stefnda á því að hún eigi gagnkröfur á hendur stefnanda vegna galla á hinni seldu eign og vegna dráttar á afhendingu eignarinnar. Gagnkröfur stefndu eru byggðar á niðurstöðu matsgerðar að fjárhæð 698.100 kr. að því er varðar meinta galla á baðherbergi, en vegna afhendingardráttar hefur stefnda krafist bóta að fjárhæð 200.000 kr. Gagnkröfur eru hafðar uppi til skuldajafnaðar við fjárkröfu stefnanda samkvæmt áskilnaði í greinargerð, sbr. og bókun í þinghaldi 14. október 2004. Samkvæmt grein 80.3 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 skal í hverri íbúð vera hreinlætisaðstaða, vatnssalerni, bað og handlaug. Hreinlætistækjum má koma fyrir í einu herbergi sem má minnst vera 4,8 m2 eða í tveimur herbergjum samtals a.m.k. 6,5 m2 og skal handlaug vera í báðum. Samkvæmt mælingu dómkvadds matsmanns er flatarmál baðherbergisins 4,60 m² eða 0,2 m² minna en framangreind lágmarksstærð. Þá er tekið fram í matsgerð að baðherbergið uppfylli ekki lágmarksbreidd byggingarreglugerðar sem krafist sé varðandi aðgengi fyrir fatlaða. Breidd á baðherbergi sé um 22 cm minni en búast megi við miðað við teikningar, sem stafi af „fölskum” lagnavegg sem settur hafi verið upp innan á steyptan vegg milli baðherbergis og stofu. Þá er ljóst að flatarmál baðherbergis er mun minna en ráð var fyrir gert samkvæmt aðaluppdrætti, samþykktum 7. nóvember 2000, en þær teikningar lágu til grundvallar kaupum stefndu á íbúðinni. Í skilalýsingu fasteignarinnar að Ljósuvík 27, Reykjavík, sem er hluti kaupsamnings aðila, kemur fram að gert er ráð fyrir baðkari eða sturtubotni í baðherbergi. Fyrir liggur í máli þessu að ekki var unnt að koma fyrir baðkari í baðherbergi íbúðarinnar og þess vegna var sturtubotn settur. Samkvæmt framansögðu verður að telja að hin selda eign sé gölluð í skilningi 18. gr., 2. mgr. 19. gr., 21. gr. og 27. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 og stefnandi sé því bótaskyldur gagnvart stefndu af þeim sökum, sbr. 1. mgr. 43. gr. laganna. Eftir atvikum þykir mega leggja kostnaðarmat matsgerðar að fjárhæð 698.100 kr., sem ekki hefur verið hnekkt, til grundvallar bótakröfu stefndu að þessu leyti. Stefnda hefur krafist bóta að fjárhæð 200.000 kr. vegna afhendingardráttar íbúðarinnar. Samkvæmt kaupsamningi bar að afhenda íbúðina í ágúst 2002. Er það sameiginlegur skilningur aðila að frestur til afhendingar hafi verið út þann mánuð. Fyrir liggur að stefnda fékk eignina afhenda 12. september 2002. Verður að telja að um óverulegan drátt á afhendingu hafi verið að ræða, auk þess sem stefnda tók við íbúðinni án fyrirvara um afhendingardrátt. Stefnda telst því ekki eiga rétt á bótum úr hendi stefnanda af þeim sökum. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að stefnda á bótakröfu á hendur stefnanda, sem nemur hærri fjárhæð en óumdeild fjárkrafa stefnanda á hendur henni. Með vísan til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessum úrslitum málsins ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað, sem ákveðst 460.000 krónur og hefur þá verið tekinn með matskostnaður að fjárhæð 209.160 krónur samkvæmt reikningi og tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefnandi greiði stefndu 460.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 391/2010
Kærumál Greiðslustöðvun Vanreifun
Með úrskurði héraðsdóms var N veitt heimild til áframhaldandi greiðslustöðvunar. S, sem kvaðst eiga skuldabréf útgefin af N að höfuðstól samtals 100.000.000 krónur sem tryggð væru með fyrsta veðrétti í fasteigninni H, mótmælti því að N yrði veitt þessi heimild og kærði úrskurðinn. Talið var að málatilbúnaði N í beiðnum hans frá 10. maí 2010 um greiðslustöðvun og áframhaldandi greiðslustöðvun 2. júní sama ár og öðrum framlögðum gögnum væri í mörgum atriðum áfátt með tilliti til ákvæða laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þannig hefði meðal annars greinargerð N um eignir sínar falist í talningu upplýsinga úr framlögðum árreikningi, þar sem þær voru sundurliðaðar í eignfærðan kostnað af lóð og framkvæmdum við H, skammtímakröfur og handbært fé. Í engu hefði verið getið um markaðsverð fasteignarinnar, á hendur hverjum kröfur N væru eða hvert væri nánar handbært fé. Mjög skorti á að fram kæmi í upphaflegri beiðni N ítarleg greinargerð um hvað ylli verulegum fjárhagsörðugleikum hans, í hverju þeir fælust og hvernig hann hygðist leysa úr þeim og hafði ekki verið nægilega úr því bætt í greinargerð, sem fylgdi beiðni hans til áframhaldandi greiðslustöðvunar. Þá kom yfirlýsing löggilts endurskoðanda um að bókhald N væri í lögboðnu formi fyrst fram í málinu með greinargerð hans fyrir Hæstarétti. Vegna þessara annmarka á málatilbúnaði N var talið að héraðsdómi hefði verið ófært að meta hvort fyrirmæli 2. mgr. 12. gr., sbr. 1. tölulið 2. mgr. 17. gr. laga nr. 21/1991 kynnu að standa því í vegi að honum yrði veitt heimild til áframhaldandi greiðslustöðvunar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. júní 2010, þar sem varnaraðila var veitt heimild til áframhaldandi greiðslustöðvunar til 1. september sama ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði synjað um heimild til áframhaldandi greiðslustöðvunar og gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins leitaði varnaraðili 10. maí 2010 heimildar til greiðslustöðvunar. Í beiðni um hana var greint frá því að hann hafi staðið að byggingu húss á lóð Smáralindar að Hagasmára 3 í Kópavogi, svokallaðs Norðurturns, sem ætlunin hafi verið að leigja út undir verslanir og skrifstofur. Framkvæmdir við þetta hús hafi byrjað á árinu 2007, en stöðvast í „efnahagshruninu 2008“ og væri ekki ljóst hvenær þær gætu hafist aftur vegna mikillar óvissu um öflun fjár til verksins og framtíðarhorfur varnaraðila. Samkvæmt efnahagsreikningi hafi eignir hans í lok árs 2009 verið lóð og eignfærður framkvæmdakostnaður vegna fasteignarinnar, 1.200.000.000 krónur, skammtímakröfur að fjárhæð samtals 4.399.815 krónur og handbært fé, 3.907.424 krónur. Skuldir hans við lánastofnanir hafi numið 3.379.927.189 krónum og aðrar skammtímaskuldir 10.152.006 krónum, en hlutafé hafi verið 1.000.500.000 krónur. Að teknu tilliti til ójafnaðs taps frá fyrra ári hafi eigið fé varnaraðila verið neikvætt í árslok 2009 um 2.181.771.956 krónur. Um skuldir var tekið fram að á fyrsta veðrétti í fasteigninni Hagasmára 3, sem væri að fasteignamatsverði 238.750.000 krónur, hvíli veðskuldabréf í eigu sjö aðila og skuld samkvæmt þeim væri samtals 2.236.026.375 krónur með áföllnum vöxtum til 5. mars 2010, en aðrar skuldir varnaraðila væru „tryggðar með síðari veðréttum á eigninni.“ Frá hausti 2008 hafi legið fyrir að hann gæti ekki staðið við allar skuldbindingar sínar og hafi lánardrottnar tekið upp samráð til að forðast að hann yrði tekinn til gjaldþrotaskipta. Með þessu hafi komið fram að eigendur 94% krafna á fyrsta veðrétti væru reiðubúnir til að gerast eigendur að félaginu og hefja viðræður um að ljúka byggingu hússins að Hagasmára 3 ásamt því að tryggja fé til verksins, svo og að semja við síðari veðhafa um að fella niður kröfur þeirra, en þessum ráðagerðum hafi þeir síðastnefndu allir verið sammála. Varnaraðili hygðist nýta heimild til greiðslustöðvunar til að koma nýrri skipan á fjármál sín með því í fyrsta lagi að fella niður allt eldra hlutafé og hækka það síðan með framlögum að fjárhæð 500.000 krónur, í öðru lagi að fá mat á raunvirði eigna sinna til að geta samið við eigendur annarra krafna en þeirra, sem hvíli á fyrsta veðrétti í áðurnefndri fasteign, um að fella þær niður, í þriðja lagi að „ganga úr skugga um hagsmuni félagsins gagnvart aðliggjandi fasteignum“ og í fjórða lagi að gera samninga um að ljúka byggingu hússins og öflun fjár til framkvæmdanna. Með beiðninni lagði varnaraðili fram óundirritaðan ársreikning 2009, upplýsingar úr landskrá fasteigna um Hagasmára 3, veðbandayfirlit fyrir þá fasteign, vottorð úr hlutafélagaskrá um varnaraðila og samþykktir hans. Þessi beiðni var tekin fyrir í Héraðsdómi Reykjaness 12. maí 2010 og kveðinn samdægurs upp úrskurður um heimild varnaraðila til greiðslustöðvunar, sem skyldi standa til nánar tilgreinds tíma 2. júní sama ár, þegar þinghald yrði háð til að taka málið fyrir á ný. Aðstoðarmaður varnaraðila við greiðslustöðvun lét frá sér fara tilkynningu til lánardrottna 12. maí 2010 um að framangreind heimild hafi verið veitt, en 26. sama mánaðar boðaði hann þá til fundar, sem haldinn yrði 1. júní sama ár. Fundarboði þessu virðist hafa verið beint til Íslandsbanka hf., Glitnis banka hf., Grænastekks ehf., Bilskirnis ehf., Tryggingamiðstöðvarinnar hf., Lífeyrissjóðs verkfræðinga og sóknaraðila. Fundurinn var haldinn þann dag og sóttur af hálfu allra, sem boðaðir voru, en þar vakti aðstoðarmaður varnaraðila athygli á að láðst hafi að fylgja fyrirmælum 1. mgr. 13. gr. laga nr. 21/1991 um að efna bæri til fundarins í síðasta lagi þremur sólarhringum fyrir lok greiðslustöðvunar og gerðu ekki aðrir en sóknaraðili athugasemdir af því tilefni. Fyrir fundarmenn var lögð samantekt, sem hafði að geyma samhljóða upplýsingar um eignir og skuldir varnaraðila og fram komu í beiðni hans um heimild til greiðslustöðvunar, en þar var þó jafnframt getið um að verið væri að „kanna lögfræðilegan grundvöll“ fyrir kröfu á hendur Smáralind ehf. að fjárhæð 1.265.000.000 krónur og á hendur „BYGG vegna verksamnings“ að óvissri fjárhæð, svo og fyrir skuld við ríkissjóð „vegna virðisaukaskattskvaðar“ að fjárhæð 700.000.000 krónur. Þá var einnig tekið fram að varnaraðili myndi leita heimildar til áframhaldandi greiðslustöðvunar til að kanna til hlítar réttarstöðu sína gagnvart Smáralind ehf. og Byggingarfélagi Gunnars og Gylfa ehf., svo og að „leita samninga um að endurbæta efnahagsreikning félagsins“ með því samhliða að semja við lánardrottna um skuldbreytingar, semja um framhald framkvæmda við húseign varnaraðila gegn því að sá, sem tæki það að sér, fengi að hluta greitt með eignarhlut í fasteigninni eða „eiginfé“ og semja við Smáralind ehf. um rekstur sameiginlegra svæða. Af fundargerð verður ráðið að rætt hafi verið á fundinum um ýmis atriði, sem fram komu í þessari samantekt, og þess hafi einnig verið getið þar að „núverandi eigendur félagsins“ hafi nýlega tekið við því, svo og að greiðslustöðvunartími hafi verið nýttur til gagnaöflunar og viðræðna við helstu lánardrottna. Tekið var fram í fundargerðinni að sóknaraðili teldi „að ekkert hefði verið gert“ á greiðslustöðvunartímanum og myndi hann mótmæla að áframhaldandi greiðslustöðvun yrði heimiluð. Í samræmi við fyrrnefndan úrskurð héraðsdóms var málið tekið fyrir á ný 2. júní 2010 og lagði þá varnaraðili fram beiðni um að sér yrði áfram heimiluð greiðslustöðvun. Hann lagði einnig fram áðurgreindar tilkynningar og fundarboð til lánardrottna, fundargerð frá fundinum 1. júní 2010 ásamt athugasemdum frá tveimur fundarmönnum um efni hennar, samantektina, sem þar var lögð fyrir, og vottorð um varnaraðila úr fyrirtækjaskrá. Þá lagði hann einnig fram greinargerð um beiðni sína, en efni hennar er tekið upp nánast í heild og orðrétt sem lýsing atvika í II. kafla hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili, sem kveðst eiga skuldabréf útgefin af varnaraðila að höfuðstól samtals 100.000.000 krónur sem tryggð séu með fyrsta veðrétti í fasteigninni að Hagasmára 3, mætti í þinghaldinu 2. júní 2010 og mótmælti að varnaraðila yrði veitt áframhaldandi heimild til greiðslustöðvunar. Við svo búið var mál þetta þingfest um framkominn ágreining, sem leyst var úr með hinum kærða úrskurði 8. sama mánaðar að undangengnum munnlegum málflutningi sama dag. II Samkvæmt 2. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 21/1991 skulu í beiðni um heimild til greiðslustöðvunar meðal annars koma fram sundurliðaðar upplýsingar um eignir og skuldir skuldarans, sem hennar leitar, og ítarleg greinargerð um hvað valdi verulegum fjárhagsörðugleikum hans, í hverju þeir felist og hvernig hann hyggist leysa úr þeim. Með beiðni skuldara, sem er bókhaldsskyldur, skal einnig fylgja yfirlýsing löggilts endurskoðanda um að bókhald hans sé í lögboðnu formi. Þegar leitað er heimildar til áframhaldandi greiðslustöðvunar ber meðal annars að leggja fram skrá aðstoðarmanns um eignir og skuldbindingar skuldarans og greinargerð aðstoðarmannsins um hvernig staðið hafi verið að aðgerðum á greiðslustöðvunartíma og hverjar ráðstafanir verði gerðar ef beiðni verður tekin til greina, sbr. 2. mgr. 15. gr. sömu laga. Málatilbúnaði varnaraðila í beiðnum hans frá 10. maí og 2. júní 2010 og öðrum framlögðum gögnum er í mörgum atriðum áfátt með tilliti til þeirra lagaákvæða, sem að framan greinir. Þegar varnaraðili leitaði heimildar til greiðslustöðvunar í öndverðu fólst greinargerð hans um eignir sínar í talningu upplýsinga úr framlögðum ársreikningi, þar sem þær eru sundurliðaðar í eignfærðan kostnað af lóð og framkvæmdum að Hagasmára 3, skammtímakröfur og handbært fé. Í engu var getið um markaðsverð fasteignarinnar eins og hún þá var, á hendur hverjum kröfur varnaraðila væru eða hvert væri nánar svonefnt handbært fé, auk þess sem fjárhæðir, sem tilgreindar voru, tóku allar mið af stöðu 31. desember 2009 í stað þess tíma, sem beiðni var gerð. Eins var að verki staðið þegar varnaraðili leitaði heimildar til áframhaldandi greiðslustöðvunar. Upplýsingar í beiðni varnaraðila 10. maí 2010 um skuldbindingar hans fólust í því einu að greina frá heildarfjárhæð skulda við lánastofnanir, 3.379.927.189 krónur, og annarra skammtímaskulda, 10.152.006 krónur, eins og þær stóðu í lok árs 2009, auk þess sem tekið var fram hver heildarstaða skulda, sem hvíldu á fyrsta veðrétti í fasteigninni að Hagasmára 3, hafi verið með áföllnum vöxtum 5. mars 2010, svo og að eigendur þeirra krafna væru sjö talsins. Þess var einnig getið að aðrir skuldir væru tryggðar með síðari veðrétti í fasteigninni. Lánardrottnar voru ekki nafngreindir eða sagt frá fjárhæð skuldar við hvern þeirra. Þá var í engu skýrt út hvernig eða hvers vegna varnaraðili gerði mun á skuldum við lánastofnanir og aðra lánardrottna, en í því sambandi er þess og að gæta að þegar varnaraðili efndi um síðir til fundar með lánardrottnum beindi hann boði um hann til sjö aðila, þar af fjögurra, sem ekki geta talist til lánastofnana og fóru þeir þó með verulega hærri kröfur á hendur varnaraðila en sem nam áðurnefndum 10.152.006 krónum. Úr þessum annmörkum var í engu bætt þótt varnaraðili legði fram veðbandayfirlit vegna áðurnefndrar fasteignar, enda ber það aðeins með sér hver hafi verið upphaflegur veðhafi og höfuðstóll hverrar skuldar, en þess er og að geta að á yfirlitinu er greint frá því að á öðrum veðrétti í eigninni hvíli tryggingarbréf fyrir 1.071.000.000 krónum til Landsbanka Íslands hf., sem hvergi er annars staðar vikið að sem lánardrottni varnaraðila. Þá hefur á engu stigi í málatilbúnaði varnaraðila verið getið um skilmála skulda hans við einstaka lánardrottna eða hvort eða að hvaða leyti kröfur þeirra séu þegar gjaldfallnar. Mjög skorti á að fram kæmi í upphaflegri beiðni varnaraðila ítarleg greinargerð um hvað ylli verulegum fjárhagsörðugleikum hans, í hverju þeir fælust og hvernig hann hygðist leysa úr þeim og var ekki nægilega úr því bætt í greinargerð, sem fylgdi beiðni hans um heimild til áframhaldandi greiðslustöðvunar. Yfirlýsing löggilts endurskoðanda um að bókhald varnaraðila væri í lögboðnu formi kom fyrst fram í málinu með greinargerð hans fyrir Hæstarétti, en í stað slíkrar yfirlýsingar gat ekki komið að hann legði fram síðasta ársreikning sinn, sem honum var án tillits til þessa skylt að leggja fram samkvæmt 2. málslið 4. mgr. 7. gr. laga nr. 21/1991, auk þess sem sá ársreikningur var ekki undirritaður. Vegna framangreindra annmarka á málatilbúnaði varnaraðila var héraðsdómi ófært að meta hvort fyrirmæli 4., 5., 6. eða 7. töluliðar 2. mgr. 12. gr., sbr. 1. tölulið 2. mgr. 17. gr. laga nr. 21/1991 kynnu að standa því í vegi að honum yrði veitt heimild til áframhaldandi greiðslustöðvunar. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðili, Norðurturninn ehf., greiði sóknaraðila, Sigurði Sigurgeirssyni, samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 5/2007
Laun Gjalddagi Dráttarvextir Fyrning
E krafðist viðurkenningar á skyldu Í til greiðslu dráttarvaxta af vangoldnum launum til hans vegna tímabilsins 1. september 2001 til 1. maí 2004. Ágreiningur hafði verið um túlkun á kjarasamningi og stofnanasamningi Í og L, stéttarfélags E, en með dómum Hæstaréttar frá 18. mars 2004 var fallist á skilning L á efni samningsins. Í leiðrétti laun E í samræmi við dóma Hæstaréttar en taldi sér hins vegar ekki skylt að greiða dráttarvexti á hin vangoldnu laun. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 70/1996 skulu laun greidd eftir á fyrsta virkan dag hvers mánaðar. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 er kröfuhafa heimilt, þegar gjalddagi skuldar er ákveðinn, að krefja skuldara um dráttarvexti, sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Bar Í á grundvelli þessara ákvæða skyldu til greiðslu dráttarvaxta á hin vangreiddu laun E og skipti í því sambandi ekki máli þótt ágreiningur væri um greiðsluskyldu. Samkvæmt 2. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905 fyrnast vextir á fjórum árum. Ekki var talið að líta mætti svo á að með greiðslu Í til E 7. og 14. maí 2004, sem ætlað var að greiða einungis höfuðstól hinna vangoldnu launa E, hafi falist viðurkenning á skyldu Í til greiðslu dráttarvaxta. Var því fallist á þá málsástæðu Í að þeir dráttarvextir sem féllu til fyrir 26. apríl 2002 væru fyrndir. Í samræmi við framangreint var viðurkennd skylda Í til greiðslu dráttarvaxta af vangoldnum launum til E vegna tímabilsins 26. apríl 2002 til 1. maí 2004.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari, Helgi Birgisson settur hæstaréttardómari og Stefán Már Stefánsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2007. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi var skipaður lögreglumaður við embætti lögreglustjórans í Reykjavík til fimm ára frá 1. janúar 1999. Hann baðst lausnar í apríl það ár, en var settur til að gegna sama starfi frá 22. ágúst 2001. Hann var skipaður á ný til að gegna starfanum til fimm ára frá 1. mars 2002. Um réttarstöðu hans gilda einkum ákvæði lögreglulaga nr. 90/1996 og lög nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Áfrýjandi og Landssamband lögreglumanna gerðu með sér kjarasamning 13. júlí 2001. Sérstakur stofnanasamningur var gerður 21. nóvember sama ár. Ágreiningur reis um túlkun ákvæða þessara samninga, sem lutu að því, að hvaða leyti starfsaldur hefði áhrif á röðun í launaflokka. Taldi áfrýjandi að einungis bæri að miða við starfsaldur í lögreglu, en Landssamband lögreglumanna taldi að miða bæri við starfsaldur í lögreglustörfum og þess starfsaldur sem lögreglumenn kynnu að hafa áunnið sér í öðrum störfum hjá ríki og sveitarfélögum. Hafði sú regla gilt samkvæmt eldri kjarasamningi. Áfrýjandi greiddi lögreglumönnum, þar með talið stefnda, laun í samræmi við framangreindan skilning sinn. Fimm lögreglumenn höfðuðu mál á hendur áfrýjanda og kröfðust viðurkenningar á rétti sínum til röðunar í tiltekna launaflokka samkvæmt framangreindum kjarasamningi. Fjórir þeirra kröfðust einnig greiðslu vangoldinna launa auk dráttarvaxta. Dæmt var í málum þeirra í Hæstarétti 18. mars 2004. Með þeim dómum var fallist á þann skilning á reglum um starfsaldur, sem Landssamband lögreglumanna hafði lagt til grundvallar, svo og á rétt þeirra, sem höfðu uppi fjárkröfur, til dráttarvaxta á vangoldin laun. Áfrýjandi leiðrétti laun stefnda til samræmis við dóma Hæstaréttar í áður nefndum málum með tveimur greiðslum 7. og 14. maí 2004 samtals 1.511.428 krónur. Stefndi ritaði bréf til áfrýjanda 18. maí 2004 og krafði um dráttarvexti á þær greiðslur sem hann hafði fengið með vísan til dóms Hæstaréttar í einu framangreindra mála. Var kröfu hans hafnað. Í kjölfarið fylgdu tvö önnur bréf stefnda þar sem gerð var sama krafa og var þeim báðum svarað á þann veg að áfrýjandi teldi sér ekki skylt að greiða dráttarvexti. Síðasta svarbréf áfrýjanda er frá 16. nóvember 2004. II. Um gjalddaga launagreiðslna til stefnda vegna starfa hans hjá áfrýjanda gildir 10. gr. laga nr. 70/1996, en samkvæmt því skulu laun hans greidd eftir á fyrsta virkan dag hvers mánaðar. Sé gjalddagi peningakrafna fyrir fram ákveðinn er mælt fyrir um í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, að kröfuhafa sé heimilt að krefja skuldara um dráttarvexti, sem reiknast af ógreiddri peningakröfu frá og með gjalddaga fram að greiðsludegi. Áfrýjandi heldur því fram, að honum sé ekki skylt að greiða dráttarvexti á hin vangoldnu laun þar sem réttmætur ágreiningur hafi verið um skyldu hans til greiðslu launanna, sem ekki hafi verið skorið úr fyrr en með framangreindum dómum Hæstaréttar 18. mars 2004. Vísar hann til 7. gr. laga nr. 38/2001 þar sem segi meðal annars að ef atvik, sem varði kröfuhafa og skuldara verður ekki kennt um, valda því að greiðsla fer ekki fram skuli ekki reikna dráttarvexti á kröfuna. Telur hann að skýra beri reglu þessa svo, að hann leysist undan skyldu til að greiða dráttarvexti á hin vangoldnu laun. Undantekningarreglu 1. málsl. 7. gr. laga nr. 38/2001 verður ekki beitt í tilviki eins og því sem hér er til úrlausnar, þótt ágreiningur hafi verið um túlkun á ákvæðum kjarasamnings og stofnanasamnings. Verður áfrýjandi að bera hallann af því að skilningi hans á reglum um starfsaldur var hafnað. Áfrýjandi heldur því einnig fram að stefndi hafi með tómlæti sínu glatað rétti til dráttarvaxta, sem hann kann að hafa átt, enda hafi hann ekki gert kröfu um vangoldin laun né dráttarvexti fyrr en með bréfi 18. maí 2004 að hann krafðist dráttarvaxta, eftir að uppgjör launanna til hans hafði farið fram. Þótt stefndi hafi haldið að sér höndum um kröfugerð á meðan dómsmál um réttarstöðu starfsfélaga hans voru rekin og ekki gert kröfu um dráttarvexti fyrr en eftir að uppgjör á vangoldnum launum til hans hafði farið fram, verður ekki talið að hann hafi sýnt af sér tómlæti, sem hafa eigi réttarverkanir fyrir hann. Þá teflir áfrýjandi fram þeirri málsástæðu, að hvað sem öðru líði séu dráttarvextir, sem kunni að hafa fallið á kröfu stefnda fyrir 26. apríl 2002, fyrndir. Vísar hann til þess að kröfur um vexti fyrnist á fjórum árum samkvæmt 2. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Stefna í málinu hafi verið birt 26. apríl 2006 og séu því vextir, sem fallið hafi til fyrir 26. apríl 2002, fyrndir. Stefndi heldur því fram, að greiðslur þær, sem áfrýjandi hafi innt af hendi 7. og 14. maí 2004, hafi falið í sér innborgun á skuld við hann og viðurkenningu áfrýjanda á skuldinni í skilningi 6. gr. laga nr. 14/1905. Hafi nýr fyrningarfrestur því hafist er innborgunin átti sér stað. Í 6. gr. laga nr. 14/1905 segir meðal annars að viðurkenni skuldunautur skuld sína við kröfueiganda annað hvort með berum orðum eða á annan hátt, t.d. með því að lofa borgun eða greiða vexti, eftir þann tíma er fyrningarfrest ella hefði átt að telja frá, hefjist nýr fyrningarfrestur frá þeim degi er viðurkenningin átti sér stað. Af gögnum málsins má sjá, að er áfrýjandi innti greiðslurnar af hendi, var það ætlan hans að greiða einungis höfuðstól hinna vangoldnu launa. Stefndi leit frá öndverðu einnig svo á. Hafði hann í samræmi við það uppi kröfur um dráttarvexti og höfðar mál þetta til viðurkenningar á rétti sínum til þeirra. Verður því ekki litið svo á, að greiðslu áfrýjanda hafi að einhverju leyti verið varið til lúkningar á áföllnum dráttarvöxtum. Greiðsla höfuðstóls skuldar og sú viðurkenning á skuldinni, sem í því kann að felast af hálfu skuldara, leiðir ekki til þess að líta beri sjálfkrafa svo á, að hann hafi einnig viðurkennt skyldu sína til greiðslu dráttarvaxta. Reglur laga nr. 14/1905 miða við að höfuðstóll skuldar annars vegar og vextir eða dráttarvextir hins vegar fyrnist sjálfstætt. Verður því að meta hverju sinni, hvort greiðsla höfuðstóls feli einnig í sér viðurkenningu á skyldu til að greiða vexti eða dráttarvexti. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að áfrýjandi hafi með greiðslu höfuðstóls hinna vangoldnu launa fallist á skyldu til að greiða dráttarvexti. Verður því fallist á að dráttarvextir, sem féllu til fyrir 26. apríl 2002, séu fyrndir. Verður niðurstaðan sú, að viðurkennd er skylda áfrýjanda til greiðslu dráttarvaxta af vangoldnum launum til stefnda vegna tímabilsins frá 26. apríl 2002 til 1. maí 2004. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennd er skylda áfrýjanda, íslenska ríkisins, til greiðslu dráttarvaxta af vangoldnum launum til stefnda, Einars G. Guðjónssonar, vegna tímabilsins frá 26. apríl 2002 til 1. maí 2004. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta höfðaði Einar G. Guðjónsson með stefnu birtri 26. apríl 2006 á hendur fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 3. nóvember sl. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skylda stefnda til greiðslu dráttarvaxta af vangoldnum launum til stefnanda vegna tímabilsins 1. september 2001 til 1. maí 2004, sem greidd voru 7. og 14. maí 2004. Stefnandi krefst málskostnaðar samkvæmt reikningi. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Ríkið og Landsamband lögreglumanna gerðu með sér samning um kjaramál lögreglumanna 13. júlí 2001. Síðan var gerður sérstakur stofnanasamningur 21. nóvember 2001. Með þessu samkomulagi var breytt nokkuð reglum um launahækkun vegna starfsaldurs. Urðu af þessu nokkrar deilur. Nokkrir lögreglumenn höfðuðu mál á hendur ríkinu og lauk þeim með dómum Hæstaréttar 18. mars 2004. Stefnandi þessa máls hafði ekki höfðað mál, en í framhaldi af dómum þessum voru launagreiðslur til hans fyrir tímabilið frá 1. september 2001 til apríl 2004 leiðréttar. Greiðslur þessar voru inntar af hendi 7. og 14. maí 2004. Námu þær samtals 1.511.428 krónum. Um var að ræða höfuðstól þess sem vantað hafði á fullar launagreiðslur, en vextir voru ekki greiddir. Svipaðar greiðslur munu hafa verið inntar af hendi til fleiri lögreglumanna, sem eins og stefnandi höfðu ekki höfðað mál. Með bréfi til fjármálaráðuneytisins, dagsettu 18. maí 2004, óskaði stefnandi eftir því að greiddir yrðu dráttarvextir af hinni vangreiddu upphæð. Vísaði hann í bréfi sínu til dóms Hæstaréttar í einu af áðurnefndum málum. Ráðuneytið svaraði stefnanda með bréfi 1. júlí 2004. Þar var beiðni stefnanda um greiðslu dráttarvaxta hafnað. Segir í bréfinu að grundvöllur til greiðslu dráttarvaxta sé sá að fjárkrafa hafi verið höfð uppi af hálfu aðila og að dráttur hafi orðið á greiðslu. Þar sem stefnandi hafi ekki haft uppi fjárkröfu fyrr en með bréfinu 18. maí 2004 hafi ekki orðið dráttur á greiðslu til hans. Nokkur bréf gengu á mili aðila næstu mánuði, en afstaða þeirra breyttist ekki. Mál þetta var loks höfðað eins og áður segir með stefnu, birtri 26. apríl 2006. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að óumdeilt sé að honum hafi verið raðað í rangan launaflokk. Sú röðun hafi verið leiðrétt og vangoldin laun greidd. Hann eigi hins vegar kröfu um greiðslu dráttarvaxta af hinni vangreiddu fjárhæð. Stefnandi sé ríkisstarfsmaður. Samkvæmt 10. gr. laga nr. 70/1996 sé gjalddagi launa ríkisstarfsmanna fyrsti virki dagur hvers mánaðar. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/2001 geti kröfuhafi krafist dráttarvaxta frá gjalddaga fram að greiðsludegi. Stefnandi telur að launakrafa sín sé peningakrafa. Ljóst sé að stefndi hafi ekki greitt honum laun í samræmi við kjarasamning. Þar sem gjalddagi einstakra launagreiðslna sé fyrir fram ákveðinn beri að greiða dráttarvexti frá gjalddaga þar til greitt er. Stefnandi telur að því beri að fallast á kröfu sína um viðurkenningu á skyldu stefnda til að greiða dráttarvexti. Þá vísar stefnandi til þess að með áðurnefndum hæstaréttardómi hafi lögreglumanni í sambærilegri stöðu og hann sjálfur, verið dæmd vangoldin laun auk dráttarvaxta. Synjun stefnda á því að greiða sér dráttarvexti telur stefnandi fela í sér brot á jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt meginreglum vinnuréttar hvíli engin kvöð á launþega að setja fram ákveðna launakröfu í hverjum mánuði eða krefja sérstaklega um greiðslu ef hann telur vanta upp á launagreiðslur. Hann hafi ekki sýnt af sér neins konar tómlæti við innheimtu kröfu sinnar. Í málflutningi mótmælti stefnandi því að hluti kröfu sinnar væri fyrndur. Miða yrði við að með greiðslunum í maí 2004 hafi verið greiddir áfallnir vextir og upp í höfuðstól og fyrning þar með verið rofin. Auk áðurgreindra réttarheimilda vísar stefnandi til ákvæða kjarasamninga og almennra reglna um skuldbindingargildi samninga. Loks er vísað til meginreglna stjórnsýsluréttar og 5. og 6. gr. laga nr. 38/2001. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi segir að stefnandi hafi ekki haft uppi fjárkröfu fyrr en eftir að fullnaðaruppgjör hafði farið fram. Hann kveðst því hafna því að honum beri að greiða dráttarvexti af þeim fjárhæðum sem greiddar voru. Stefndi telur að hann hafi haft lögmætar ástæður til að halda eftir greiðslum þar til dómur Hæstaréttar lá fyrir. Mikill vafi hafi leikið á um túlkun viðkomandi samningsákvæða. Vísar stefndi hér til 7. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Enginn samningur hafi verið gerður við stefnda um að niðurstöður í dómunum skyldu einnig gilda um hans mál. Telur stefndi sig því ekki bundinn gagnvart stefnanda af vaxtaákvörðun í dómunum. Þá mótmælir stefndi því að með afstöðu sinni brjóti hann gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga. Það sé lögfræðilegur munur á máli stefnanda og þeirra lögreglumanna sem höfðuðu mál á sínum tíma. Dómur sé ekki bindandi nema fyrir aðila, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi hafi ekki haft uppi fjárkröfur fyrr en eftir að honum hafði verið greitt. Stefndi telur að greiðsluskylda gagnvart stefnanda hafi fyrst orðið til er dómar gengu í málum lögreglumannanna þann 18. mars 2004. Enginn dráttur hafi því orðið á greiðslum til stefnanda. Vinnuveitandi hafi þurft að túlka kjarasamning og niðurstaða hafi ekki legið fyrir fyrr en með dómi Hæstaréttar. Réttur til dráttarvaxta stofnist ekki fyrr en sú niðurstaða liggi fyrir, í þeim tilvikum er viðkomandi hefur ekki reynt að sækja rétt sinn. Forsendur og niðurstaða. Stefnandi hefur krafist viðurkenningar á rétti en ekki greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. Er honum þetta heimilt hér samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Atvik máls þessa eru óumdeild. Stefndi ákvað að fylgja niðurstöðu Hæstaréttar um alla þá lögreglumenn sem eins var ástatt um og greiða þeim laun í samræmi við þá túlkun kjarasamnings sem rétturinn taldi rétta. Með dómi Hæstaréttar var ekki skapaður réttur, heldur viðurkennt að réttur væri fyrir hendi og veittur aðfararhæfur dómur til að honum yrði framfylgt. Viðurkenning stefnda á rétti stefnanda til frekari launagreiðslna fól því í sér viðurkenningu á því að greiða hefði átt samkvæmt þeim niðurstöðum sem Hæstiréttur komst að þegar frá byrjun sumarið 2001. Gjalddagi launa er fyrir fram ákveðinn. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 bar stefnda því að greiða stefnanda dráttarvexti af þeim hluta sem vangreiddur var, frá gjalddaga hverrar greiðslu. Krafa stefnanda er ekki fallin niður fyrir tómlæti eða fyrnd. Greiðslu stefnda í maí 2004 getur stefnandi metið sem greiðslu áfallinna vaxta og hluta höfuðstóls. Skiptir ekki máli í þessu sambandi þó ekki hafi verið formlega samið um að niðurstöður í áðurgreindum dómsmálum skyldu gilda um stefnanda. Verða kröfur stefnanda samkvæmt framansögðu teknar til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Stefnda ber að greiða stefnanda 275.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Stefndi greiði stefnanda 275.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 33/1999
Þinglýsing Lóðarleigusamningur Sératkvæði
Veðlán bankans B hvíldi á landspildu í eigu byggingaverktakans H. I og Ó keyptu fasteignina A af H og skyldi H reisa hús á fasteigninni. Fasteignin A var hluti af spildunni en hafði enn ekki verið sérgreind í veðmálabókum. Lét H skuldarinnar ekki getið. Við sérgreiningu fasteignarinnar A úr spildunni urðu þau mistök að veðskuldarinnar var ekki getið. Sveitarfélagið M, sem gerði lóðarleigusamning við I og Ó upplýsti þau heldur ekki um skuldina enda þótt sveitarfélagið hefði samþykkt hana sem þinglýstur eigandi landsins á sínum tíma. H varð gjaldþrota áður en byggingunni var lokið. Héldu þau I og Ó þá áfram framkvæmdum við húsbygginguna á eigin vegum og þinglýstu m.a. tveimur skuldabréfum athugasemdalaust á eignina. Við þinglýsingu þriðja skuldabréfsins var rituð athugasemd um veðrétt B. Í framhaldi af þessu fékk B veðrétt sinn staðfestan með dómi og lét selja eignina nauðungarsölu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 1999 og krefst hann aðallega sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á dæmdri fjárhæð og að málskostnaður verði látinn niður falla. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu 12. febrúar 1999. Krefjast þau þess aðallega að aðaláfrýjandi, en ella varastefndi, verði dæmdur til að greiða þeim 10.000.000 krónur, eða aðra lægri fjárhæð, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. desember 1996 til greiðsludags. Þá krefjast þeir þess að sá framangreindra aðila, sem dæmdur verður til að greiða þeim kröfu sína, verði einnig dæmdur til að greiða hæfilegan málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en málskostnaður verði að öðru leyti látinn niður falla. Varastefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að því er hann varðar og að gagnáfrýjendur verði dæmdir til að greiða honum málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til þrautavara krefst hann verulegrar lækkunar á kröfum gagnáfrýjenda og niðurfellingar málskostnaðar. I. Málsatvik eru rakin í héraðsdómi. Með dómum Hæstaréttar 26. mars 1998 í sex málum, sem vörðuðu fasteignir við Aðaltún í Mosfellsbæ, var því slegið föstu, að mistök hefðu orðið af hálfu þinglýsingardómara við embætti sýslumanns í Kjósarsýslu, þegar lóðarleigusamningum og afsölum vegna þessara fasteigna var þinglýst síðla árs 1988. Ótvírætt er að sams konar mistök urðu við þinglýsingu lóðarleigusamnings um Aðaltún 6 í Mosfellsbæ 6. desember 1988. Við sérgreiningu eignarinnar í fasteignabók láðist að færa á blað hennar veðrétt Búnaðarbanka Íslands samkvæmt tryggingarbréfi, sem þinglýst hafði verið 19. janúar 1988, að fjárhæð 7.200.000 krónur, sem naut veðréttar í 13 byggingarlóðum við Aðaltún. Í framhaldi þessa var kaupsamningi gagnáfrýjenda við Hamra hf. þinglýst 9. desember 1988 án athugasemdar um þennan veðrétt og síðar tveimur skuldabréfum, er gagnáfrýjendur gáfu út til Kletthamra hf. í janúar og febrúar 1989. Kaupsamningur gagnáfrýjenda við Hamra hf. var gerður 17. febrúar 1988, tæpum mánuði eftir þinglýsingu tryggingarbréfs Búnaðarbanka Íslands. Fóru kaupin fram að því er virðist fyrir milligöngu fasteignasölu á vegum byggingafélagsins. Eignin Aðaltún 6 var á þessum tíma ekki sérgreind í fasteignabókum, þannig að ekki var um það að ræða að sérstaks veðbókarvottorðs yrði aflað um hana. Í kaupsamningi var þess ekki getið, hvort veðbönd hvíldu á eigninni eða ekki. Af skjölum málsins verður ráðið, að gagna hafi ekki verið aflað um þessi efni. Viðsemjandi gagnáfrýjenda, sem ekki var grandlaus, skýrði að þeirra sögn ekki frá veðrétti Búnaðarbankans. Hins vegar ber að líta til þess, að það er grundvallaratriði í viðskiptum sem þessum, að kannaðar séu heimildir seljanda og fengin örugg vitneskja um viðkomandi fasteign. Við öflun gagna um heimildir seljandans og könnun á skráningum í fasteignabækur um þá landspildu, er lóðin var úr, hefði komið í ljós hvers kyns var. Gagnáfrýjandanum Hauki átti að vera ljóst mikilvægi þessa þáttar í fasteignaviðskiptum, þar sem hann hafði sjálfur tekið þátt í rekstri fasteignasölu. Sú krafa, sem gagnáfrýjendur hafa uppi í máli þessu gegn aðaláfrýjanda, byggist fyrst og fremst á því að vegna framangreindra þinglýsingarmistaka hafi þau tekið ákvörðun um framhald byggingar hússins eftir gjaldþrot Hamra hf. á röngum forsendum þar sem þeim hafi verið ókunnugt um tilvist veðréttar Búnaðarbanka Íslands, en vitneskju um hann hafi þau fengið þremur mánuðum síðar. Töluleg útlistun á kröfu þeirra er byggð á kostnaði við að halda áfram byggingu hússins, bæði fyrir og eftir að þau fengu vitneskju um veðréttinn, kostnaði vegna innheimtuaðgerða og uppboðsmeðferðar vegna ýmissa skulda þeirra og lögmannskostnaði vegna hagsmunagæslu fyrir þau á árunum 1991-1994. Nema þessir liðir í heild rúmlega 10 milljónum króna. Það eru skilyrði fyrir bótaskyldu ríkissjóðs vegna þinglýsingarmistaka eins og hér um ræðir, samkvæmt a. lið 49. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 23. gr. laga nr. 85/1989, að sýnt sé fram á tjón, sem telja verði sennilega afleiðingu þeirra, og að aðili sé grandlaus. Fram hjá því verður ekki horft að erfiðleikar gagnáfrýjenda hljóta fyrst og fremst að teljast bein afleiðing vanefnda og gjaldþrots viðsemjanda þeirra. Þegar á allt er litið, verður að telja, að tjón þeirra sé ekki sennileg afleiðing þinglýsingarmistakanna og gagnáfrýjendur hefðu mátt vita um tilvist tryggingarbréfs Búnaðarbanka Íslands, auk þess sem viðsemjandi þeirra var sannanlega grandsamur. Er hvorugt framangreindra skilyrða því uppfyllt. Ekki verður á það fallist að unnt sé að dæma málið á öðrum bótagrundvelli. Leiðir þetta til sýknu aðaláfrýjanda af kröfum gagnáfrýjenda. II. Kröfur gagnáfrýjenda á hendur varastefnda eru á því reistar að stjórnendum bæjarfélagsins hafi verið skylt að vekja athygli gagnáfrýjenda á tilvist tryggingarbréfs Búnaðarbanka Íslands, þegar lóðarleigusamningurinn var gerður, en þinglýsing bréfsins hafi byggst á veðleyfi varastefnda, sem á þeim tíma var þinglýstur eigandi landsins. Varastefndi og Hamrar hf. gerðu hinn 26. nóvember 1987 með sér samkomulag um úthlutun og uppbyggingu umræddra lóða við Aðaltún í Mosfellsbæ og var Hömrum hf. úthlutað þessum lóðum til skipulags og byggingar íbúðarhúsa. Samkvæmt 5. gr. samkomulagsins fékk byggingafélagið rétt til veðsetningar hjá Búnaðarbanka Íslands fyrir allt að 7,2 milljónum króna. Í samræmi við það áritaði varastefndi framangreint tryggingarbréf Búnaðarbanka Íslands 12. janúar 1988. Af hálfu varastefnda er því mótmælt að á honum hafi hvílt skylda samkvæmt lögum eða venju til að tilgreina veðsetningu Hamra hf. í lóðarleigusamningi með þeim hætti er gagnáfrýjendur byggja á. Ljóst verður að telja að í lóðarleigusamningi eins og þeim, sem hér um ræðir, beri leigusala að tilgreina þær kvaðir og bönd, sem á lóð hvíla af hans hálfu. Til veðbanda þeirra, sem hér um ræðir, var hins vegar stofnað af hálfu byggingaraðila, viðsemjanda gagnáfrýjenda, eftir úthlutun lóðarinnar. Í málflutningi sínum hafa gagnáfrýjendur ekki skírskotað til lagaákvæða eða óyggjandi gagna, er leiði til þeirrar ályktunar, að varastefnda hafi verið skylt að geta þessara veðbanda í lóðarleigusamningi. Þykir ekki unnt að byggja á því að slík skylda hafi verið fyrir hendi. Hér verður og að líta til þess að varastefndi mátti búast við því að viðskipti gagnáfrýjenda og Hamra hf. hefðu farið fram eins og tíðkast í fasteignaviðskiptum, þar á meðal um athugun eignaheimilda og veðbanda. Umræddu tryggingarbréfi hafði sem fyrr segir verið þinglýst þegar kaupsamningur gagnáfrýjenda og Hamra hf. var gerður. Með hliðsjón af framangreindum atriðum þykir verða að sýkna varastefnda af kröfum gagnáfrýjenda. Eins og atvikum máls þessa er háttað þykir rétt að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, og varastefndi, Mosfellsbær, skulu vera sýknir af kröfum gagnáfrýjenda. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ég tel að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm með vísan til forsendna hans um annað en málskostnað gagnvart Mosfellsbæ, sem ég tel að fella beri niður. Þá tel ég, að aðaláfrýjandi eigi að greiða gagnáfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 2. þessa mánaðar, er höfðað með stefnu, þingfestri 7. október 1997. Stefnendur eru Haukur Haraldsson, kt. 151049-8189, og Oddbjörg Óskarsdóttir, kt. 190650-2359, bæði til heimilis að Eyjabakka 24, Reykjavík. Stefnt er aðallega ríkissjóði Íslands, kt. 550169-2829, Arnarhvoli, Reykjavík, en til vara Mosfellsbæ, kt. 470269-5969, Þverholti 3, Mosfellsbæ. Stefnendur krefjast þess, að stefndi, ríkissjóður, hér á eftir nefndur íslenska ríkið, verði dæmdur til að greiða þeim 10.000.000 krónur, eða aðra lægri fjárhæð að mati dóms­ins, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. desember 1996 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess, að stefnendur hafi ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti, sem þau verði að greiða af lögmannsþóknun. Stefnandi gerir sömu kröfur og að ofan greinir á hendur á hendur stefnda, Mos­fells­bæ, sem stefnt er til vara samkvæmt heimild í 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar úr þeirra hendi, en til vara verulegrar lækkunar á dómkröfum þeirra og að í því tilviki verði máls­kostn­aður látinn niður falla. Upphaflega kröfðust stefndu aðallega frávísunar frávísunar málsins, en féllu frá þeirri kröfu við aðalmeðferð málsins. I. Málavextir Með tveimur afsölum, öðru útgefnu 7. október 1986 og þinglýstu 13. apríl 1987 og hinu útgefnu 30. október 1987 og þinglýstu 27. nóvember sama ár, eignaðist Mos­fells­­bær tvær landspildur úr landi Lágafells þar í bæ. Með samningi, dagsettum 26. nóvember 1987, úthlutaði sveitarfélagið Byggingarfélaginu Hömrum hf. landi þessu til skipu­­lags og byggingar íbúðarhúsa. Áður en uppdrætti og yfirlýsingu um skiptingu lands­­ins í byggingarlóðir hafði verið þinglýst, afhenti Búnaðarbanki Íslands þann 14. janúar 1988, til þinglýsingar við embætti sýslumannsins í Kjósarsýslu tryggingarbréf, út­gefið af Byggingarfélaginu Hömrum hf. hinn 12. janúar 1988. Í upphafi bréfsins er skuld­­ari tilgreindur Byggingarfélagið Hamrar hf. og/eða Páll Harðarson, en hann var fram­­kvæmdastjóri félagsins. Í meginefni bréfsins kemur fram, að til tryggingar skað­lausri greiðslu, að höfuðstólsfjárhæð allt að samtals 7.200.000 krónur, auk verðbóta, drátt­arvaxta og alls kostnaðar, séu Búnaðarbankanum veðsettar byggingarlóðirnar nr. 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24, og 26 við Aðaltún í Mosfellsbæ, með öllum fram­­kvæmdum og öðru tilheyrandi. Þá segir, að lóðirnar séu úr landi Lágafells, en þing­­lýstur eigandi sé Mosfellshreppur samkvæmt tveimur nánar tilgreindum afsölum. Sé eignin veðsett með fyrsta veðrétti og uppfærslurétti. Að lokum er í bréfinu ákvæði um, að verði bú skuldara tekið til skiptameðferðar sem gjaldþrota, sé veðhafa heimilt að gjald­fella og eindaga allar slíkar skuldir fyrirvaralaust og án uppsagnar. Mosfellsbær samþykkti veðsetninguna með áritun á tryggingarbréfið, og var það fært sem veð á báðar ofangreindar landspildur. Var bréfinu þinglýst 19. janúar 1988. Í fram­­haldi af þessari tryggingu veitti bankinn byggingarfélaginu ýmsa fyrirgreiðslu. Hinn 17. febrúar 1987 gerðu stefnendur kaupsamning við Byggingarfélagið Hamra hf. um kaup á fasteigninni nr. 6 við Aðaltún í Mosfellsbæ, en þá hafði verið gengið frá skipt­ingu umrædds lands í byggingarlóðir, án þess að henni hefði þá verið þinglýst. Í samn­ingnum var ekkert tekið fram um áhvílandi veð á eign­inni. Var heildarverð ákveðið 4.800.000 krónur, og skyldu stefnendur greiða 4.200.000 krónur innan árs, en eftir­stöðv­arnar, 600.000 krónur, áttu að greiðast með skuldabréfi til 5 ára. Í samningnum var tekið fram, að Hömrum hf. væri heimilt að taka veðlán út á eign­­ina, sem næmi láninu frá Húsnæðisstofnun, en Hamrar hf. skyldu hafa losað veðið af eign­inni, er húsnæðislán kæmi og afsal yrði gefið út. Hinn 19. júní 1988 undirritaði áðurnefndur Páll Harðarson ábyrgðaryfirlýsingu til Bún­­að­ar­banka Íslands, þar sem fram kom, að hann tækist á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu 12 veðskuldabréfa, að fjárhæð 7.200.000 krónur, sem öll væru útgefin af Bygg­­ing­ar­fél­aginu Hömrum hf. til bankans. Væri hvert bréf að fjárhæð 600.000 krónur og þau tryggð sam­kvæmt texta þeirra með veði í fasteignunum nr. 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24 og 26 við Aðaltún og kæmi eitt veðskuldabréf til með að hvíla á hverju húsi. Yrði veðskuldabréfunum ekki þinglýst, fyrr en húsin væru orðin fokheld og lóð­­irn­ar sérgreindar í veðmálabókum. Tækju kaupendur húsanna að sér að greiða bréfin sam­­kvæmt ákvæðum í kaupsamningum Hamra hf. við þá og þyrftu þeir að fá bréfunum nafn­­breytt í bankanum eftir afhendingu húsanna. Þangað til þinglýsing bréfanna færi fram, væri veðtrygging bankans í formi fyrrgreinds tryggingarbréfs, að fjárhæð 7.200.000 krónur, með veði í öllum lóðunum óskiptum. Bæru öll bréfin grunn­vísi­töl­una 1968 og vexti frá 1. mars 1988. Bréfum þessum var hins vegar aldrei þinglýst. Þann 5. desember 1988 gerðu stefnendur og varastefndi með sér leigusamning um lóð til íbúð­ar­hús­bygg­ingar, þar sem Hömrum hf. var leigð lóðin Aðaltún 6, en í samn­ingn­um var ekkert getið um áhvílandi lán á eigninni eða kvaðir varðandi veðsetningu. Samn­ingurinn var mót­tekinn til þinglýsingar sama dag og innfærður næsta dag at­huga­semda­laust á blað umræddrar fast­eignar í þinglýsingabók. Byggingarfélagið Hamrar hf. stóð ekki við ákvæði kaupsamningsins um frágang húss­­ins og skil framkvæmda á réttum tíma og var úrskurðað gjaldþrota 21. nóvember 1988. Stefnendur ákváðu að krefjast ekki riftunar á kaupsamningnum við félagið, en reyna heldur að ljúka byggingunni á eigin vegum. Hins vegar lýstu þeir kröfu í þrotabú félags­ins, þar sem gerð var grein fyrir því, sem ógert væri af hálfu seljanda samkvæmt kaup­samningnum, og að kostnaður við þær framkvæmdir yrði mun meiri, en næmi eftir­stöðvum samningsverðsins. Lýstu stefnendur yfir skuldajöfnuði að þessu leyti. Þá lýstu þeir jafnframt í búið sem almennri kröfu bótakröfu vegna tjóns, sem þeir töldu sig hafa orðið fyrir vegna vanefnda félagsins. Viðurkenndi þrotabúið skulda­jafn­að­ar­kröf­una, en jafnframt tók skiptastjóri þá ákvörðun, við gerð kröfuskrár þrotabúsins, að lýsa ekki yfir afstöðu til almennra krafna, þar sem ljóst væri, að ekkert myndi koma upp í þær við skiptin. Stefnendur héldu áfram framkvæmdum við húsið, og hinn 3. janúar 1989 gerðu þau samning við verktaka um tiltekna verkþætti. Til greiðslu á því verki gáfu þeir út skulda­bréf, að fjárhæð 1.250.000 krónur, tryggt með 1. veðrétti í fasteigninni. Það bréf var afhent til þinglýsingar 4. sama mánaðar og því þinglýst án athugasemda. Stefnendur gáfu út annað skuldabréf þann 16. febrúar 1989, að fjárhæð 1.350.000 krónur, tryggt með 2. veðrétti í eigninni. Var það afhent samdægurs til þinglýsingar og þinglýst án at­huga­semda. Hinn 8. mars 1989 gáfu stefnendur enn út skuldabréf með veði í eigninni, að fjárhæð 550.000 krónur. Var því þinglýst 10. sama mánaðar með svohljóðandi at­huga­semd: "Á lóð í landi Lágafells hvílir tryggingarbréf útg. af Hömrum hf. kr. 7.200.000." Við yfirheyrslu hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins 8. janúar 1990 viðurkenndi Páll Harðar­­son, að kaupendum einstakra húsa við Aðaltún hefði ekki, við gerð kaup­samn­inga, verið tilkynnt um skuldir við Búnaðarbankann, eða veðsetningu eignanna, og þeim ein­ungis verið gerð grein fyrir því, að Hamrar hf. myndu veita kaupendum lán, að fjár­hæð 600.000 krónur, sem tryggt yrði með veði í hverri eign. Þá kom fram hjá Páli, að um­ræddar ráð­stafanir Hamra hf. gagnvart Búnaðarbankanum hefðu verið vegna eldri skulda og að engar nýjar lánveitingar bankans lægju þarna að baki. Þann 25. janúar 1991 var ákæra gefin út á hendur Páli, þar sem honum var m.a. gefið að sök að hafa ráðstafað leiguréttindum Byggingarfélagsins Hamra hf., og með dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 19. mars 1993, var hann sakfelldur fyrir brot gegn 2. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 vegna háttsemi sinnar gagnvart Bún­­aðarbankanum. Af hálfu stefnenda og annarra fasteignareigenda við Aðaltún í Mosfellsbæ var reynt að ná samkomulagi við Búnaðarbanka Íslands út af veðsetningu þeirri, er mál þetta tekur til, og í því skyni haldnir fundir með fyrirsvarsmönnum bankans, rík­is­lög­manni, sýslu­manninum í Kjósarsýslu og lögmönnum eigenda fasteignanna, en þær sátta­til­raunir báru ekki árangur. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 1993 var tekin til greina krafa Bún­­aðarbankans á hendur stefnendum og fleiri fasteignareigendum við Aðaltún um stað­­festingu á 2. veðrétti bankans, m.a. í fasteign stefnenda. Þeim dómi var áfrýjað af hálfu eigenda fasteignanna. Með dómi Hæstaréttar 21. september 1995 var viðurkennt, að Búnaðarbankinn ætti 2. veðrétt í umræddri fasteign stefnenda til tryggingar kröfum bank­­ans á hendur þrotabúi Byggingarfélagsins Hamra hf. samkvæmt 12 skuldabréfum, hverju að fjárhæð 600.000 krónur, öllum útgefnum af Hömrum 10. júní 1988, og til trygg­­ingar kröfum bankans á hendur Páli Harðarsyni samkvæmt ábyrgð hans á of­an­greind­um skulda­bréfum með yfirlýsingu, dagsettri 19. júní 1988. Miðast hámark veð­rétt­arins sam­kvæmt tryggingarbréfinu frá 12. janúar 1988 við 7.200.000 krónur, auk drátt­arvaxta sam­kvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 22. nóvember 1988 til greiðslu­dags, auk alls kostnaðar. Eftir ofangreindan dóm Hæstaréttar hafa stefnendur leitað eftir skaðabótum úr rík­is­­sjóði, en af hans hálfu hefur bótaskylda ekki verið viðurkennd og greiðslu þar með neitað, síðast með bréfi ríkislögmanns, dagsettu 22. nóvember 1995. Þann 2. október 1996 krafðist Búnaðarbanki Íslands nauðungarsölu á fasteign stefn­enda til fullnustu á kröfum sínum samkvæmt hæstaréttardóminum, sem þá voru taldar nema samtals 45.277.199 krónum. Framhaldsuppboð fór fram 9. desember sama ár, og var eignin seld á 5.000.000 króna. II. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur reisa kröfur sínar á hendur stefnda, íslenska ríkinu, á því, að á árunum 1988 og 1989 hafi átt sér stað mistök við embætti bæjarfógetans í Mosfellsbæ, sem jafn­framt var sýslumaður Kjósarsýslu. Hafi mistökin haft í för með sé verulegt fjártjón fyrir þau. Séu mistökin fólgin í eftirtöldum atriðum: 1. Veðréttur samkvæmt áðurgreindu tryggingarbréfi Búnaðarbanka Íslands, að fjár­hæð 7.200.000 krónur, hafi ekki verið færður inn á viðeigandi blað í fasteignabók em­bættisins, er lóðin nr. 6 við Aðaltún var sérgreind í fasteignabók. 2. Vanrækt hafi verið að skrá athugasemd um veðrétt samkvæmt trygg­ing­ar­bréf­inu, er lóðarsamningi stefnenda og Mosfellsbæjar var þinglýst 6. desember 1988. 3. Vanrækt hafi verið að skrá athugasemd um veðrétt samkvæmt trygg­ing­ar­bréf­inu, er þinglýst var tveimur skuldabréfum, útgefnum af stefnendum í janúar og febrúar 1989. Stefnendur telja, að skylt hafi verið samkvæmt 7. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 að skrá athugasemd um veðrétt samkvæmt tryggingarbréfinu á öll skjöl, sem þinglýst var á umrædda lóð, og að vanræksla á því hafi haft í för með sér verulegt fjárhagslegt tjón fyrir þá. Beri stefndi, ríkissjóður, beina og sjálfstæða ábyrgð samkvæmt 49. gr. þing­lýsingalaga á því fjártjóni, sem stefnendur hafi orðið fyrir vegna þessara mistaka starfs­manna sinna. Jafnframt er sjálfstætt byggt á því, að umrædd mistök hafi ekki verið eiginleg þing­lýs­ingarmistök, heldur mistök, sem starfsmenn bæjarfógetaembættisins hafi gert í skrif­stofu­störfum sínum og stefndi, ríkissjóður, beri vitaskuld ábyrgð á. Sé hér átt við, að inn­færsla á blöð í fasteignabók, sem gerð er við uppskiptingu lands í lóðir, sé ekki þing­lýs­ing, heldur skrifstofuvinna, rétt eins og þegar upplýsingar úr handfærðum þing­lýs­inga­bókum eru færðar upp í tölvur. Stefnendur byggja kröfur sínar á hendur Mosfellsbæ á því, að stjórnendum bæjar­fél­agsins hafi verið skylt að vekja athygli stefnenda á tilvist tryggingarbréfs Bún­að­ar­bank­ans á þeim tíma, sem leigulóðarsamningurinn var gerður, en þinglýsing trygg­ing­ar­bréfs­ins hafi verið gerð á grundvelli skriflegs veðleyfis Mosfellsbæjar, sem á þeim tíma hafi verið þinglýstur eigandi landsins. Telji stefnendur hafið yfir vafa, að hefði þeim verið kunnugt um umrædd veðbönd samkvæmt tryggingarbréfi Búnaðarbankans á þeim tíma, sem þau gengu frá lóðarleigusamningnum, hefðu þeir ekki gert þann samning. Stefnendur telji nánast ómögulegt að sanna raunverulegt fjártjón sitt vegna þessa alls og geri því kröfu um, að bætur verði dæmdar að álitum samkvæmt gögnum um alla þá fjármuni, sem þeir hafi lagt í umrætt hús, fjármagnskostnað, málskostnað og annað, sem leitt hafi af þeirri ótrúlegu stöðu, er þau hafi lent í. Talið sé, að markaðsverð fasteignarinnar Aðaltúns 6 sé nú á bilinu 10 - 12 milljónir króna, miðað við venjuleg kjör á fasteignamarkaði. Geri stefnendur kröfu um bætur, að fjár­hæð 10 milljónir króna, og miða þá kröfugerð við verðlag 9. desember 1996, er eignin var seld nauðungarsölu, en eftir það beri að reikna dráttarvexti á bótafjárhæðina. Við ákvörðun bóta að álitum verði að hafa eftirtalin útgjöld stefnenda vegna umræddrar fast­eignar í huga og jafnframt verði tekið tillit til þess, að þeir hafi orðið fyrir tjóni af við­skiptum sínum við Byggingarfélagið Hamra hf., er það félag varð gjaldþrota: Verksamningur við Kletthamra hf. á árinu 1989, upphafleg fjárhæð samtals 2.885.400 krónur. Reikningur vegna múrverks frá árinu 1989, upphafleg fjárhæð samtals 234.049 krónur samkvæmt stefnu. Verksamningur við Glermassann frá árinu 1989, upphafleg fjárhæð samtals 1.202.000 krónur. Viðskipti við BM Vallá hf. vegna byggingarefnis 1989 - 1990, upphafleg fjárhæð sam­tals 231.312 krónur. Lögmannskostnaður vegna hagsmunagæslu 1991 - 1994, upphafleg fjárhæð sam­tals 815.675 krónur. Vaxtagjöld og annar kostnaður vegna krafna, sem upphaflega var stofnað til í við­skipt­um við Kletthamra hf., en voru síðan framseldar öðrum, 4.542.895 krónur. Samtals nemi þessir liðir 9.911.331 krónum. Tjónið sé þó vitaskuld miklu meira vegna greidds byggingarkostnaðar, sem stefnendur hafi ekki haldið saman kvittunum fyrir, vegna vaxta, sem þeir hafi lagt í húsið og gæslu hagsmuna sinna, svo og vegna verð­lagsbreytinga. Þá telji stefnendur sig hafa tekið sanngjarnt tillit til þess hagræðis, sem ætla megi, að þeir hafi haft af því að geta, þrátt fyrir allt, búið undanfarin ár í hús­inu. Einnig beri að taka tillit til þeirra miklu rauna, orkusóunar og angistar, sem stefn­endur hafi haft af máli þessu. Í kröfugerð stefnenda felist krafa um, að dómurinn ákvarði bætur til þeirra lægri, en 10 milljónir króna, verði ekki talið, að tjónið nemi allri þeirri fjárhæð. Um stefnuháttu í máli þessu vísa stefnendur til 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. III. Málstæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er á því byggt, að samkvæmt 49. gr. þinglýsingalaga sé það skil­yrði þess, að um bótaábyrgð geti verið að ræða af hálfu ríkissjóðs, að um endanlegt tjón sé að ræða. Verði tjónið að vera sennileg afleiðing af mistökum þing­lýs­ing­ar­dóm­ara/­þing­lýsingarstjóra og verði bótakrefjandinn að vera grandlaus og megi ekki sjálfur eiga sök á tjóninu. Sama eigi við um þann, sem hann leiði rétt sinn frá. Verði öll þessi skil­yrði að vera uppfyllt. Jafnframt verði tjónið að stafa frá einhverju þeirra atriða, sem upp eru talin í a-e liðum greinarinnar. Sé skilyrðum greinarinnar ekki fullnægt að mati stefnda og því ekki um bótaábyrgð af hans hálfu að ræða. Því hafi verið slegið föstu í Hrd. 1995:2064 (2066), að umræddu tryggingarbréfi, að fjárhæð 7.200.000 krónur, hafi verið réttilega þinglýst. Séu þannig ekki til staðar mis­tök varðandi þá þinglýsingu. Kaupsamningur stefnenda og Hamra hf., dagsettur 17. febrúar 1988, hafi verið mót­tekinn til þinglýsingar 16. nóvember 1988 og innfærður í þinglýsingabækur 9. desem­ber sama ár með eftirfarandi athugasemd: "Lóðarl.s.þingl. á kaupendur þ. 05.12.1988." Umræddum lóðarleigusamningi hafi verið þinglýst 6. desember 1988. Riti undir hann bæjarstjóri varastefnda og stefnendur málsins. Sé hvergi tilgreint á samningnum, að Aðaltún 6 tengist landspildum í landi Lágafells, þar sem greint tryggingarbréf var áhvílandi. Eigi að sjálfsögðu að geta um slíkt á lóðarleigusamningum, og hafi það verið gert hjá öðrum sveitarfélögum. Að auki séu stefnendur í beinu samningssambandi við bæjar­sjóð, og hafi bæjarstjóra augljóslega borið að upplýsa þá um tryggingarbréfið. Sé óraun­hæft við þessar aðstæður að gera þá kröfu til þinglýsingarstjóra, að hann viti eða rann­saki úr hvaða eign lóðin sé, eða að tengja bréfið frá 12. janúar 1988 við þessa lóð. Hafi þinglýsingarstjóri mátt treysta því, að skjöl þau, er hann hafði til þinglýsingar, bæru með sér allar kvaðir, er hvíldu á eigninni, þ.á m. veðbönd, en ekki einungis kvaðir varð­andi bílastæði, gangstíga o.þ.h. Hafi þinglýsingarstjórinn því þinglýst skjalinu sam­kvæmt efni sínu og þar af leiðandi ekki um mistök að ræða, er leigusamningnum var þing­lýst. Verði talið, að um mistök hafi verið ræða af hálfu þinglýsingarstjóra, er á því byggt, að þau hafi ekki valdið stefnendum neinu tjóni. Kaupsamningurinn að húsinu hafi verið gerður 17. febrúar 1988, en þá hafi einungis tryggingarbréfinu verið þinglýst. Hafi verið um einhver mistök að ræða, hafi þau átt sér stað í desember 1988. Þá þegar hafi stefn­endur verið búnir að greiða að fullu kaupverð eignarinnar, miðað við það verk, sem ólokið var af hálfu Hamra hf. Að því leyti, sem stefnendur hafi orðið fyrir tjóni, stafi það af vanefndum Hamra hf. og Páls Harðarsonar, en þeir hafi ekki getað staðið við samninginn vegna gjaldþrots. Skipti ætluð mistök í janúar og febrúar 1989 því ekki máli. Þá sé á það bent, að stefnendur hafi tekið þá ákvörðun við gjaldþrot Hamra hf. að halda áfram byggingu hússins og væntanlega auka þar með við tjón sitt, og sé sú ákvörðun ekki á ábyrgð stefnda. Auk þess sé á það bent, að stefnendur hafi tekið að sér í kaupsamningnum að greiða 600.000 krónur til Hamra hf., sem svari til hlutdeildar þeirra í skuldinni samkvæmt tryggingarbréfinu. Hefði það engu breytt varðandi tjón stefn­enda, þótt athugasemd hefði verið gerð á leigusamninginn frá 5. desember 1988, þar sem þeir höfðu þá gengið frá kaupsamningnum. Á það sé bent, að stefnendur geti ekki talist grandlausir í skilningi 19. gr. þing­lýs­inga­laga, þar sem þeir hafi ekki sjálfir aflað upplýsinga um áhvílandi veð á eign þeirri, sem þeir festu kaup á greint sinn. Hafi það verið á þeirra áhættu að gera kaupsamning og efna hann, án þess að fyrir þeim lægi þinglýst eignarheimild viðsemjanda þeirra og traustar upplýsingar um eignina eða þær landspildur, sem hún var úr. Hefðu þeir aflað sér upplýsinga um það, hefði veðréttur Búnaðarbankans komið í ljós. Jafnframt hefðu þeir sjálfir getað kannað frumeignarheimild Aðaltúns 6 með sama árangri. Þá sé jafnframt byggt á því, að stefnendur eigi ekki meiri rétt, en sá átti, er þau leiða rétt sinn frá. Fyrir liggi í málinu, að forsvarsmaður varastefnda og Páll Harðarson hafi vitað um tryggingarbréfið og áhvílandi veð. Geti þeir aldrei átt rétt á bótum, frekar en sá, er leiðir rétt sinn frá þeim. Þeirri málsástæðu stefnenda, að um mistök starfsmanna bæjarfógetaembættisins hafi verið að ræða, sem þeir hafi gert í skrifstofustörfum sínum og stefndi beri ábyrgð á, sé alfarið hafnað. Það að skipta upp eign og búa til nýtt blað í þinglýsingarbók, sé hluti af þinglýsingaferlinu, en ekki skrifstofustarf. Um varakröfu vísar stefndi til þess, að taka verði tillit til aðgæsluleysis stefnenda og lækka tildæmdar bætur í ljósi eigin sakar þeirra. Þá beri að taka tillit til þess, að tjón stefn­enda sé fyrst og fremst að rekja til vanefnda Hamra hf. Einnig beri að hafa hliðsjón af því, að stefnendur hefðu getað takmarkað tjón sitt með því að gera, eins og aðrir fast­eignareigendur við Aðaltún, upp hæstaréttardóminn frá 21. september 1995 með út­gáfu veðskuldabréfs. Málsástæður og lagarök varastefnda Um sýknukröfu vísar varastefndi til þess, að honum hafi ekki borið skylda til að geta um tryggingarbréfið á lóðaleigusamningnum, enda tíðkist slíkt almennt ekki við gerð slíkra samninga. Í lóðarleigusamninga séu, eðli máls samkvæmt, einungis tekin upp ákvæði, sem snerta leiguréttarsambandið sem slíkt. Ákvæði um kvaðar taki þannig ein­ungis til leiguréttarkvaða á borð við kvöð um bílastæði, opin svæði, sameign og fleira þess háttar. Bent sé á, að ekki þurfi að gera athugasemd samkvæmt 3. mgr. 7. gr. þing­lýsingalaga nr. 39/1978 á lóðarleigusamning, þó að ekki sé getið um veðbönd á þeirri eign, sem verið sé að leigja, sbr. hins vegar þegar um sé að ræða þinglýsingu skjala, sem snerta yfirfærslu eignarréttar eða lántökur (eins og t.d. kaupsamning). Breyti tilvist tryggingarbréfsins engu um leiguréttinn, enda hafi hann ekki verið veð­settur í tryggingarbréfinu. Þá hafi varastefndi enga vitneskju haft um það, hvort umrætt tryggingarbréf væri enn áhvílandi á þeim framkvæmdum, sem Hamrar hf. höfðu haft með höndum, er lóð­ar­leigu­samningurinn var gerður við stefnendur. Venja sé í fasteignaviðskiptum, að veð­bók­arvottorð liggi frammi við kaupsamnings- og afsalsgerð. Varastefndi hafi enga aðild átt að viðskiptum stefnenda og Hamra hf. og því mátt gera ráð fyrir því, sem venjulegt sé við samningsgerð af þessum toga. Vísar varastefndi í sambandi til 47. gr. kaupalaga nr. 39/1922 um varúðarskyldu kaupanda. Hefðu stefnendur sýnt af sér eðlilega að­gæslu, megi ganga út frá því, að þeir hefðu öðlast vitneskju um veðbönd Búnaðarbanka Íslands strax við kaupsamningsgerð. Megi því rekja tjón stefnenda alfarið til eigin sakar þeirra. Stefnendur hafi verið búnir að ákveða að halda áfram með umrædda húsbyggingu við Aðaltún 6, áður en þeir gerðu lóðarleigusamninginn við varastefnda. Af þeim sökum sé ljóst, að lóðarleigusamningurinn hafi ekki á nokkurn hátt snert þá ákvörð­un­ar­töku þeirra að taka við eigninni og reyna að klára bygginguna. Verði ekki annað séð, en að ætlað tjón stefnenda megi rekja beint til þeirrar ákvörðunar stefnenda. Þá geti ætlað tjón stefnenda aldrei talist vera sennileg afleiðing þess, að varastefndi gat ekki um trygg­ingarbréfið við gerð lóðarleigusamningsins. Raunveruleg orsök þess, að stefnendur vissu ekki um tilvist tryggingarbréfsins, sé sú, að viðsemjandi þeirra, Hamrar hf., hafi vanrækt að geta um það í kaupsamningnum. Kaup­samningi þessum hafi verið þinglýst án athugasemda af hálfu þinglýsingardómara. Fleiri skjölum hafi verið þinglýst í kjölfarið, án nokkurra athugasemda um tilvist bréfs­ins. Fari svo, að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu, að um mistök hafi verið að ræða af hálfu þinglýsingarstjóra eða annarra starfsmanna bæjarfógeta, beri varastefndi enga ábyrgð á því. Í leigusamningnum komi fram, að umræddar lóðir við Aðaltún séu úr landi Lágafells. Hefði því átt að vera leikur einn fyrir þinglýsingardómara að gera sér grein fyrir tilvist tryggingarbréfsins, að því er varðar eignina Aðaltún 6 úr landi Lága­fells, með því að viðhafa vinnubrögð góðs og gegns þinglýsingardómara. Þá beri varastefndi ekki ábyrgð á, hvernig staðið var að uppskiptingu lands innan bæjarmarka Mos­fellsbæjar í þinglýsingarbókum bæjarfógeta. Til viðbótar ofangreindu sé á því byggt, að stefnendur geti ekki átt ríkari rétt á hendur varastefnda, en sá aðili, sem þeir leiddu rétt sinn frá, þ.e. Hamrar hf., en fyrir­svars­maður þess félags hafi vitað um tilvist tryggingarbréfsins, enda hafi það verið gefið út af félaginu. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni, sem vara­stefndi beri ábyrgð á, beri að lækka kröfu þeirra verulega vegna eigin sakar sem og van­rækslu þeirra á að takmarka tjón sitt. Þegar mál þetta var höfðað, hafi verið liðin tæp 9 ár frá því varastefndi gerði um­rædd­an lóðarleigusamning og varastefndi ekki vitað neitt allan þann tíma, að til stæði að beina kröfum að honum. Leiði tómlæti stefnenda í þessu efni til þess, að krafa þeirra á hendur varastefnda, sé henni til að dreifa, hafi verið niður fallin fyrir tómlæti, er þeir höfð­uðu málið, sbr. 52. gr. kaupalaga. Upphaf fyrningarfrests í máli þessu beri að miðað við þann dag, sem umræddur lóð­arleigusamningur var gerður, eða 5. desember 1988. Stefnendur byggi bótakröfu sína á því, að starfsmenn varastefnda hafi vanrækt þá skyldu að geta um trygg­ing­ar­bréfið á samningnum. Sé því um að ræða skaðabótakröfu innan samninga og hún því fyrnd samkvæmt 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfu­rétt­inda. Sé því einnig krafist sýknu á þeim grundvelli, verði niðurstaðan sú, að um sé að ræða bótaábyrgð af hálfu varastefnda. IV. Niðurstaða Svo sem áður greinir, var tryggingarbréf, að fjárhæð 7.200.000 krónur, fært hinn 19. janúar 1988 í veðmálabækur Kjósarsýslu á fasteign Mosfellsbæjar í landi Lágafells þar í bæ. Kemur fram í bréfinu, að sveitarfélaginu séu veðsettar 13 byggingarlóðir úr um­ræddu landi, nánar tiltekið lóðirnar nr. 2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22, 24 og 26 við Aðaltún, en þær höfðu ekki verið sérgreindar í fasteignabók, er þinglýsingin átti sér stað. Í dómi Hæstaréttar frá 21. september 1995, í málinu nr. 166/1993, er staðfest sú nið­urstaða Héraðsdóms Reykjavíkur, að tryggingarbréfinu hafi verið réttilega þing­lýst, en í héraðsdóminum kemur m.a. fram, hvað þá niðurstöðu varðar, að í bréfinu sé gerð skil­merkilega grein fyrir veðinu og að þar sem engum eignarréttaryfirlýsingum hafi þá verið þinglýst um einstakar lóðir, hafi ekki verið efni til að bókfæra bréfið, eins og lóð­irnar væru sjálfstæðar eignir. Hafi það ekki verið fyrr en síðar, þegar rétt var talið að sér­greina lóðirnar í fasteignabók, að þess hafi ekki verið gætt að geta trygg­ing­ar­bréfs­ins á blöðum hinna nýju fasteigna. Á þinglýsingarstjóra hvílir rannsóknarskylda samkvæmt 5. mgr. 7. gr. þing­lýs­inga­laga nr. 39/1978, en þar kemur skýrlega fram, að skjal verði ekki afhent þing­lýs­ing­ar­beið­­anda, fyrr en rannsókn á því sé lokið. Samkvæmt sama lagaákvæði skal greiða úr því svo fljótt sem föng eru á, og eigi síðar en innan tveggja vikna frá því skjal barst til þing­­lýsingar, hvort það verði fært í þinglýsingabók. Í lóðarleigusamningi þeim, er hér um ræðir, var ekki getið ofangreinds trygg­ing­ar­bréfs og þá kom heldur ekkert fram í honum um tengsl lóðarinnar við umrædda fasteign Mos­­fellsbæjar í landi Lágafells. Hins vegar verður að telja, að þinglýsingardómara hafi, í ljósi rannsóknarskyldu sinnar, borið að gæta þess af sjálfsdáðum, er eignin var sér­greind í landi Lágafells með því útbúið var sérstakt blað fyrir hana í fasteignabók, að trygg­ingarbréfið væri fært sem veð á fasteignina og geta þess, að það hvíldi jafnframt á öllum hinum lóðunum við Aðaltún, er að framan greinir og um er rætt í trygg­ing­ar­bréf­inu. Er það því niðurstaða dómsins, að mistök hafi orðið að þessu leyti við sérgreiningu eign­arinnar í fasteignabók embættis sýslumannsins í Kjósarsýslu. Felast mistökin í því, að við sérgreiningu eignarinnar átti að skrá athugasemd í fasteignabók um veðrétt Bún­að­arbanka Íslands samkvæmt tryggingarbréfinu, sbr. 3. mgr. 7. gr. þinglýsingalaga, þar sem greinilegt ósamræmi var milli réttinda þeirra, sem lóðarleigusamningurinn átti að veita og veðréttar bankans. Það er skilyrði þess, að um bótaábyrgð ríkissjóðs sé að ræða samkvæmt 49. gr. þing­­lýsingalaga, að tjón sé sennileg afleiðing af mistökum þinglýsingardómara, nú þing­lýs­­ingarstjóra, sbr. lög nr. 85/1989. Jafnframt er áskilið í nefndu ákvæði, að aðili sé grand­­laus um, að veðbókarvottorð sé rangt. Ber stefnandi sönnunarbyrðina fyrir því, að fjárhagslegt tjón hafi hlotist af ofangangreindum mistökum þinglýsingardómara. Að áliti dómsins verður að miða við, að stefnendum hafi ekki verið kleift að afla veð­bókarvottorðs umræddrar fasteignar, fyrr en að lokinni þinglýsingu lóð­ar­leigu­samn­ings­ins. Þykja stefnendur hafa mátt treysta því við útgáfu og þinglýsingu þess lög­gern­ings, að að eignin væri veðbandslaus. Voru stefnendur því grandlausir um tilvist trygg­ing­arbréfsins á því tímamarki í skilningi 19. gr. þinglýsingalaga og allt þar til þau fengu af­hent úr þinglýsingu skuldabréf, útgefið 8. mars 1989, að fjárhæð 550.000 krónur, sem tryggt var með 2. veðrétti í eigninni. Var bréfinu þinglýst 10. sama mánaðar með þeirri at­hugasemd, að á lóð í landi Lágafells hvíldi umrætt tryggingabréf, útgefið af Hömrum hf. Í málinu liggur fyrir kröfulýsing lögmanns stefnenda í þrotabú Hamra hf., dagsett 10. febrúar 1989. Segir þar, að stefnendur hafi greitt 3.500.000 krónur af kaupverði um­ræddrar eignar, sem var 4.800.000 krónur. Sé áætlaður kostnaður við að ljúka verk­inu til samræmis við ákvæði kaupsamnings 1.963.000 krónur samkvæmt sundurliðun þar að lútandi. Þá voru ógreidd gatnagerðargjöld, að fjárhæð 446.487 krónur. Áður, eða 3. janúar sama ár, höfðu stefnendur og Kletthamrar hf. gert með sér verksamning um að ljúka þeim framkvæmdum, sem Hamrar hf. höfðu tekið að sér samkvæmt kaup­samn­ingi, fyrir 2.300.000 krónur. Lá þá fyrir yfirlýsing skiptastjóra þrotabúsins frá 28. nóvember 1988 um, að búið gæti ekki staðið við þær skuldbindingar, sem það hefði tekið að sér gagnvart stefnendum, umfram það, sem þegar hefði verið gert. Að auki gerði stefnendur munnlegan samning við sama byggingaraðila í byrjun mars um tiltekna verk­þætti, að fjárhæð 550.000 krónur. Auk þess skuldbréfs, er að ofan greinir, höfðu stefnendur, á tímabilinu frá því áð­ur­nefnd þinglýsingarmistök urðu og þar til þeir fengu vitneskju um þau samkvæmt fram­ansögðu, skuldsett eign sína með útgáfu tveggja veðskuldabréfa, öðru útgefnu 3. janúar 1989, að fjárhæð 1.250.000 krónur, og hinu 16. næsta mánaðar, að fjárhæð 1.350.000 krónur. Var báðum bréfunum þinglýst athugasemdalaust. Námu veð­setn­ingar stefnenda á þessu tímabili því samtals 3.150.000 krónum. Verður ráðið af gögnum málsins, að andvirði skuldabréfanna hafi runnið til framkvæmda við eignina. Svo sem áður greinir er það mat dómsins, að stefnendur hafi mátt treysta því, að þau veðbókarvottorð, sem gefin voru út í tilefni af lántökum þeirra samkvæmt fram­an­greind­um veðskuldabréfum væru rétt í hvívetna. Verður jafnframt að telja, að sú rétt­mæta ætlan þeirra hafi verið ákvörðunarástæða fyrir lántökunum og áframhaldandi bygg­ingarframkvæmdum við Aðaltún 6. Er það tjón stefnenda, sem leiðir af skuld­setn­ingu þessari, þar af leiðandi sennileg afleiðing af þeim mistökum, sem gerð voru, er fast­eign stefnenda var aðgreind í þinglýsingarbókum embættis sýslumannsins í Kjósar­sýslu greint sinn. Leiddu þessi mistök til þess, að gefin voru út efnislega röng veð­bók­ar­vottorð í tilefni af útgáfu ofangreindra veðskuldabréfa, sbr. a. lið 1. mgr. 49. gr. þing­lýs­ingalaga. Þá liggja fyrir í málinu reikningar vegna framkvæmda við Aðaltún 6 á tíma­bil­inu frá 19. janúar til 7. mars 1989, samtals að fjárhæð 303.838 krónur, sem jafnframt verður að telja sennilegt tjón stefnenda vegna þinglýsingarmistakanna. Eftir að stefnendur fengu vitneskju um þinglýsingarmistökin, kusu þeir engu að síður að halda áfram framkvæmdum við eignina. Voru þær framkvæmdir á ábyrgð og áhættu þeirra sjálfra. Er annað tjón, sem stefnendur krefja stefnda um, þar á meðal vegna lögfræðikostnaðar í tilefni af málarekstri fasteignareigenda við Aðaltún gegn Bún­aðarbanka Íslands út af tryggingarbréfinu frá 12. janúar 1988, sem dæmt hefur verið, að réttilega hafi verið þinglýst, að áliti dómsins ekki sennileg afleiðing af mis­tök­um þessum. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins, að tjón stefnenda vegna um­ræddra þinglýsingarmistaka, sem stefndi, íslenska ríkið, ber bótaábyrgð á, nemi samtals 3.453.838 krónum. Ber að dæma stefnda til að greiða stefnendum þá fjárhæð, ásamt drátt­arvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þingfestingardegi, 7. október 1997, til greiðsludags, og málskostnað, er þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur, eftir að tekið hefur verið tillit til greiðslu virðisaukaskatts af mál­flutn­ings­þóknun. Af ofangreindri niðurstöðu leiðir, að ekki kemur til skoðunar, hvort til sé að dreifa í máli þessu bótaábyrgð varastefnda gagnvart stefnendum. Eftir þessum úrslitum er rétt, að stefnendur greiði varastefnda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn 200.000 krónur, að teknu tilliti til virð­is­auka­skatts af málflutningsþóknun. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnendum, Hauki Haraldssyni og Oddbjörgu Óskars­dóttur, 3.443.838 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. október 1997 til greiðsludags og 600.000 krónur í málskostnað. Stefnendur greiði varastefnda, Mosfellsbæ, 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 425/2017
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Fyrning
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar ákvörðun sýslumanns um að láta standa óraskað frumvarp til úthlutunar á söluverði við nauðungarsölu á helmingshluta Á í fasteign í Hafnarfirði var breytt þannig að upp í kröfu A hf. í söluverðið skyldi greiðast 22.506.931 króna í stað 26.240.166 króna. Í dómi héraðsdóms sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti kom meðal annars fram að andvirði eignarhlutar E í fasteigninni hefði verið ráðstafað inn á skuldina í mars 2015 og hefðu því áfallnir vextir frá apríl 2011 verið ófyrndir samkvæmt 3. gr. sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og andvirðinu ráðstafað til greiðslu þeirra og inn á höfuðstól lánsins.
DómurHæstaréttar.Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og GretaBaldursdóttir.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2017, en kærumálsgögn bárustréttinum 13. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. júní2017, þar sem ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 8. september 2016, umað láta standa óraskað frumvarp 4. maí sama ár til úthlutunar á söluverði viðnauðungarsölu á helmingshluta sóknaraðila í fasteigninni að Furuási 41 í Hafnarfirði,var breytt á þá leið að upp í kröfu varnaraðila í söluverðið skuli greiðast 22.506.931króna í stað 26.240.166 króna. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr.90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að frumvarpinu verðibreytt á þá leið að hafnað verði kröfu varnaraðila um greiðslu af söluverðifasteignarinnar, en til vara að greiðslan verði lækkuð. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísantil forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Ásgeir Helgi Ásgeirsson, greiði varnaraðila, Arion banka hf., 350.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness,föstudaginn 16. júní 2017Beiðni sóknaraðila um úrlausn dómsins barst HéraðsdómiReykjaness 16. september 2016. Málið var tekið til úrskurðar að afloknummunnlegum málflutningi 14. júní 2017. Sóknaraðili er Ásgeir Helgi Ásgeirsson, kt. [...], Furuási41, Hafnarfirði.Varnaraðili er Arion banki, kt. 581008-0150, Borgartúni 19,Reykjavík.Sóknaraðili krefst þess að frumvarp sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar að Furuási 41 íHafnarfirði, fastanúmer 230-2946, 50% eignarhluta, verði fellt úr gildi og aðfrumvarpinu verði breytt þannig: Aðallega að kröfu varnaraðila Arion banka hf.samkvæmt 3. tölulið frumvarpsins verði hafnað, en til vara að hún verði lækkuðað mati dómsins. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila.Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnaðog að ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 8. september 2016, ínauðungarsölumáli nr. 467/2015, þess efnis að frumvarp til úthlutunar ásöluverði fasteignarinnar að Furuási 41, 50% eignarhluta, Hafnarfirði,fastanúmer 230-2946, standi óhaggað og verði staðfest, en þó þannig aðfrumvarpinu verði breytt á þann veg að upp í kröfu varnaraðila samkvæmt 3.tölulið frumvarpsins greiðist 24.095.156 krónur í stað 26.240.166 króna.Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila.IHinn 27. febrúar 2008 gaf sóknaraðili út veðskuldabréf tilFrjálsa fjárfestingarbankans að jafnvirði 27.000.000 krónur, að 70% ísvissneskum frönkum og 30% japönskum jenum. Samkvæmt skilmálumveðskuldabréfsins skyldi endurgreiða skuldina með 480 afborgunum, í fyrstaskipti 2. apríl 2008. Lánið skyldi bera vexti samkvæmt nánari útlistun ískuldabréfinu. Til tryggingar greiðslu á skuldinni var fasteignin að Furuás 41,fastanúmer 230-2946, Hafnarfirði, eign sóknaraðila og Evu Lindar Ágústsdóttur,kt. [...], sett að veði með fyrsta veðrétti. Hinn 12. desember 2008 var gerðurviðauki við skuldabréfið þar sem greiðslur af því voru frystar í fjóra mánuði,frá og með gjalddaga 3. nóvember 2008 til gjalddaga 2. mars 2009. Ekkert hefurverið greitt af láninu síðan viðaukinn var gerður.Í ársbyrjun 2011 var lánið endurreiknað á grundvelli ákvæðistil bráðabirgða X laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, og í framhaldinuvar niðurstaða endur­útreikningsins, sem gerður hafði verið í samræmi við fyrirmæli18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, kynnt sóknaraðila, sbr.ákvæði til bráðabirgða XI laganna. Sóknaraðili hvorki staðfestiendurgreiðslufyrirkomulag lánsins né skrifaði undir ný skuldaskjöl því tilstaðfestingar og var honum þá tilkynnt að láninu hefði sjálfkrafa verið breyttí óverðtryggt lán með jöfnum afborgunum í íslenskum krónum. Við endurútreikningmyndaðist nýr höfuðstóll lánsins að fjárhæð 37.169.102 krónur miðað við 16.apríl 2011. Skuldina skyldi sóknaraðili endurgreiða í samræmi við upphaflegaeða síðar ákvarðaða endurgreiðsluskilmála, allt að teknu tilliti til þeirrabreytinga sem leiddi af ákvæði 18. gr. fyrrgreindra laga, sbr. 4. málslið 5.mgr. 18. gr. laganna.Með heimild í lögum nr. 125/2008 tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun21. mars 2009 að taka yfir vald stofnfjárfundar SPRON, og víkja stjórn sjóðsinsog skipa skilanefnd yfir hann. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var enn fremurstofnað sérstakt hlutafélag, Drómi hf., kt. 710309-1670, sem tók við eignumSPRON. Ákvörðun þessi náði einnig til eigna dótturfélags SPRON, Frjálsafjárfestingarbankans hf. Hinn 31. desember 2013 fékk varnaraðili kröfuna ogtryggingarréttindi fyrir henni framseld frá Dróma hf.Hinn 7. maí 2014 kynnti varnaraðili fyrir sóknaraðilaendurskoðaðan endurútreikning lánsins, sem miðaðist við 6. maí 2014.Endurútreikningurinn var gerður í samræmi við fyrirmæli 18. gr. laga nr.38/2001 en með hliðsjón af forsendum dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 ognr. 464/2012, sem báðir voru kveðnir upp á árinu 2012 og vörðuðuendurútreikning gengistryggðra lána að teknu tilliti til útgefinnafullnaðarkvittana fyrir greiðslum vaxta. Endurútreikningurinn fór þannig framað sérhver afborgun, sem greidd hafði verið af höfuðstól lánsins, var færð tilfrádráttar upphaflegum höfuðstól lánsins í íslenskum krónum. Ef vextir vorufull­greiddir fyrir tiltekið vaxtatímabil var ekki krafist viðbótarvaxta á þvítímabili, enda taldist lántaki hafa fullnaðarkvittun fyrir greiðslu vaxta á þvítímabili. Fyrir þau vaxtatímabil sem engir vextir voru greiddir af láninu stóðuekki rök til annars en að krafa skuldabréfsins bæri óverðtryggða vextiSeðlabanka Íslands, sbr. 3. mgr. 18. gr., sbr. 1. málslið 4. gr., laga nr.38/2001, sbr. jafnframt dóma Hæstaréttar í málum nr. 471/2010 og 518/2011, endaliggja þá engar fullnaðarkvittanir fyrir.Samkvæmt forsendum endurútreikningsins var greiðslu aðfjárhæð 5.900 krónur ráðstafað til lækkunar upphaflegs höfuðstóls lánsins ííslenskum krónum, sem var 27.000.000 króna. Fjárhæð uppsafnaðra óverðtryggðravaxta Seðlabanka Íslands frá 2. október 2008 til 6. maí 2014 nam 15.150.276krónum og bætti varnaraðili þeirri fjárhæð við höfuðstól kröfunnar. Niðurstaðaendurútreikningsins var því sú að eftirstöðvar nýs höfuðstóls lánsins þann 6.maí 2014 námu 42.144.376 krónum (27.000.000 – 5.900 + 15.150.276). Eftirstöðvarskuldarinnar skyldi sóknaraðili greiða samkvæmt upphaflegum eða síðarákvörðuðum endurgreiðsluskilmálum að því er varðaði lánstíma, gjalddaga og aðratilhögun á greiðslu skuldar, sbr. 4. málslið 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001,þ.e. í fyrsta skipti 2. júní 2014. Sóknaraðili greiddi eftir sem áður ekki afskuldinni og var skuldin felld í gjald­daga á þeim degi.Hinn 5. mars 2015 fékk varnaraðili útgefið afsal fyrir 50%eignarhluta Evu Lindar Ágústsdóttur í fasteigninni frá þrotabúi hennar.Eignarhlutinn var lagður út til varnaraðila á grundvelli 129. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. á 25.000.000 króna á veðhafafundi 5. mars2015. Varnaraðili greiddi lögveðskröfur til Lögheimtunnar, bæði gjaldfallnar,1.448.306 krónur, og ógjaldfallnar, 371.430 krónur, samtals 1.819.736 krónur,auk þóknunar skiptastjóra að fjárhæð 303.800 krónur. Andvirði eignarhlutans varráðstafað inn á skuldina, að frádregnum gjaldföllnum hluta lögveðskrafnanna ogþóknunar skiptastjóra, þ.e. samtals 23.247.894 krónur. Hinn 13. apríl 2015 var greiðslu að fjárhæð 533.296 krónurráðstafað inn á kröfuna, en um var að ræða leiðréttingarfjárhæð samkvæmt lögumnr. 35/2014 um leiðréttingu verðtryggðra fasteignaveðlána. Með beiðni, dagsettri 6. september 2015, fór varnaraðiliþess á leit við sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu að 50% eignarhlutursóknaraðila í fyrrgreindri fasteign yrði seld nauðungarsölu. Beiðnin varmóttekin hjá embættinu 28. október 2015. Eignarhlutur sóknaraðila var seldur ánauðungarsölu sem fór fram 1. apríl 2016 og var Landsbankinn hf. hæstbjóðandi.Lýsti varnaraðili kröfu að fjárhæð 26.605.553 krónur í söluandvirðieignarinnar.Útreikningum varnaraðila á kröfunni var mótmælt af hálfusóknaraðila við framhaldssölu og einnig á fyrri stigum nauðungarsölunnar, enþrátt fyrir þau mótmæli hélt varnaraðili sig við útreikning sinn á kröfunni.Samkvæmt frumvarpi að úthlutunargerð á söluverði fasteignarinnar, dagsettu 4.maí 2016, var krafa varnaraðila tekin til greina að öllu leyti. Sóknaraðilimótmælti frumvarpinu 19. maí 2016 í samræmi við ákvæði 52. gr. laga nr. 90/1991um nauðungarsölu og var fundur haldinn í kjölfarið á skrifstofu sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu vegna þeirra mótmæla 8. september 2016. Á þeim fundi hafnaðisýslumaður framkomnum mótmælum sóknaraðila og stóð frumvarp að úthlutun vegnafasteignarinnar Furuás 41, Hafnarfirði því óhaggað. Sóknaraðili leitaði úrlausnar héraðsdóms um ágreininginn íkjölfarið í samræmi við ákvæði 52. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.IISóknaraðili bendir á að nauðungarsölubeiðni hafi verið sendaf hálfu varnaraðila til sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu hinn 6. október2015 og hafi hún verið móttekin af embættinu 28. október 2015. Samkvæmt 17. gr.laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda hafi fyrningu verið slitið við þaðtímamark. Því sé ljóst að allir vextir eldri en frá 28. október 2011 séufyrndir með vísan til 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda þarsem fram komi að almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda sé fjögur ár, en sáfyrningarfrestur eigi við um vexti. Varnaraðili hafi lagt fram endurútreikning á láninu. Ísíðari endurútreikningi varnaraðila, þar sem dagsetning útreiknings sé miðuðvið 6. maí 2014 komi fram að við útreikninginn hafi vöxtum verið bætt við höfuðstólsem numið hafi 15.150.276 krónum. Þar komi enn fremur fram að fyrsti daguróverðtryggðra vaxta Seðlabanka Íslands sé 3. október 2008.Samkvæmt yfirliti yfir útreikning kröfunnar, sem varnaraðilihafi sent sóknaraðila í tölvupósti 12. september sl. megi sjá sundurliðunvaxtakröfunnar. Samtals séu vextir þar tilgreindir 8.962.099 krónur fyrirtímabilið frá 2. október 2008 til 2. október 2011(4.346.800+2.726.005+1.889.294). Þá séu vextir að fjárhæð 152.065 krónur vegnatímabilsins frá 2. október 2011 til 1. nóvember 2011, sem séu 29 dagar. Efvextir eru reiknaðir á því tímabili til 28. október 2011 standi eftir 25 dagarsem geri 131.090 krónur í vexti. Samtals sé því um að ræða 9.093.189 krónur íáfallna vexti á kröfuna fyrir 28. október 2011. Þessum vöxtum hafi verið lýst ísöluandvirði fasteignarinnar að Furuási 41, Hafnarfirði þrátt fyrir að þeirværu fyrndir og hafi varnaraðili ekki viljað lækka kröfu sína að þessu leytiþrátt fyrir ítrekaðar beiðnir þar um af hálfu sóknaraðila.Vextirnir hafi því verið færðir upp á höfuðstól í einu lagivið seinni endurútreikning varnaraðila hinn 6. maí 2014 og dráttarvextirreiknaðir á þann ranga höfuðstól. Þetta hafi varnaraðila verið með ölluóheimilt og hafi sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu borið að færa fjárhæð kröfuvarnaraðila niður í frumvarpi að úthlutunargerð á söluverði fasteignarinnar afsjálfsdáðum, sbr. 4. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Í athugasemdum varnaraðila við mótmæli sóknaraðila viðfrumvarp að úthlutunargerð á söluverði fasteignarinnar að Furuási 41 íHafnarfirði hafi verið vísað til þess að samkvæmt ákvæði til bráðabrigða XIV.kafla laga nr. 38/2001 séu engir vextir kröfunnar fyrndir. Þessu sé mótmælt semröngu en þetta ákvæði taki á engan hátt til þeirra aðstæðna sem hér séu uppi. Íákvæðinu komi fram að fyrningarfrestur uppgjörskrafna vegna ólögmætrarverðtryggingar lánssamninga í formi gengistryggingar reiknist frá 16. júní 2010.Þá segi enn fremur að fyrningarfresturinn skuli vera átta ár frá því tímamarki.Ákvæðið taki til fyrningarfrests endurgreiðslukröfu skuldara á hendurfjármálafyrirtæki og þá hafi ákvæðið einnig verið skýrt þannig að það takijafnframt til kröfu lánveitanda á hendur skuldara um viðbótarvexti, þ.e.a.s.mismun á samningsvöxtum samkvæmt ákvæðum lánssamnings annars vegar ogsvokallaðra 4. gr. vaxta hins vegar, þ.e. óverðtryggðra vaxta SeðlabankaÍslands. Ekki hafi verið á það fallist í dómaframkvæmd að ákvæðið taki tilkröfu lánveitanda um annað en umrædda viðbótarvexti eins og þeir séu ákveðnirmeð endurútreikningi enda sé slík beiting ákvæðisins engan veginn í samræmi viðlögskýringargögn. Umsamdir vextir á kröfu lánveitanda á hendur skuldara getiþví á engan hátt fallið undir þetta bráðabirgðaákvæði laganna. Sóknaraðili kveður að annar eigandi fasteignarinnar aðFuruási 41 í Hafnarfirði, fnr. 230-2946,þ.e. 50% eignarhluta, hafi verið Eva Lind Ágústsdóttir, en bú hennarhafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 24. apríl 2014. Með samningi viðskiptastjóra í þrotabúinu 5. mars 2015 hafi varnaraðili tekið helmingfasteignarinnar að Furuási 41 sem greiðslu upp í lýsta kröfu sína í búið ágrundvelli veðskuldabréfsins. Samningurinn hafi gert ráð fyrir að greiðslan inná lánið næmi 25.000.000 króna. Enga innborgun hafi hins vegar verið að finna ínauðungarsölubeiðni varnaraðila sem síðar hafi þó verið leiðrétt eftir kröfusóknaraðila og megi sjá af gögnum málsins að innborgun hafi verið að fjárhæð23.781.190 krónur. Verðið á 50% eignarhluta fasteignarinnar að Furuási 41, aðfjárhæð 25.000.000 króna, hafi verið verð sem skiptastjóri þrotabúsins ogvarnaraðili hafi ákveðið einhliða sín á milli án nokkurrar aðkomu sóknaraðila.Réttmæti þeirrar ákvörðunar sé dregið í efa af hálfu sóknaraðila en ekkertverðmat hafi verið lagt fram af hálfu varnaraðila til að sýna fram ámarkaðsvirði eignarinnar. Telji sóknaraðili að það standist ekki lög aðutanaðkomandi aðilar geti án hans vitundar og aðkomu ákveðið upp á sitt eindæmiverð eignarinnar þannig að hugsanlegt sé að þær skuldir sem eftir standi og áhann falli verði hærri en ef verðmat hefði verið framkvæmt og lagt tilgrundvallar. Telur sóknaraðili að tilefni og skilyrði séu til þess að íslíkum tilvikum beri að gera þá kröfu til fjármálastofnana að fyrir liggiverðmat á markaðsvirði eignarinnar miðað við þann dag er eignin er tekin yfiraf hálfu þrotabúsins. Telji sóknaraðili að í þessu tilviki eigi að beitalögjöfnun frá ákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu þar sem framkomi að hafi sá sem notið hefur réttinda yfir eign ekki fengið þeim fullnægtmeð öllu af söluverðinu þá geti hann aðeins krafið gerðarþola eða annan umgreiðslu þess sem eftir standi af skuldbindingunni að því leyti sem hann sýnifram á að markaðsverð eignarinnar við samþykki boðs hefði ekki nægt tilfullnustu kröfunnar. Önnur aðferð en beiting 57. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu við þessi skilyrði geti leitt til þess að fjármálafyrirtækihagnist með ólögmætum hætti á kostnað skuldarans eða veðsalans. Slík niðurstaðagengi augljóslega í berhögg við vilja löggjafans og tilgang fyrrgreindslagaákvæðis. Það sé álit sóknaraðila að verðmæti eignarinnar við útgáfuafsals hafi verið mun hærra og að niðurstaða dómkvadds matsmanns myndi leiðaslíkt í ljós yrði slíks mats aflað. Sóknaraðili bendir á að samkvæmt verðmati Áss fasteignasöluehf. hafi verðmæti eignarhlutans numið 26.750.000 krónum þegar afsal var gefiðút til varnaraðila. Þar muni því 1.750.000 krónum frá því verði sem eigninnivar afsalað á til varnaraðila frá þrotabúi Evu Lindar. Sé fjárhæðin 23.636.743krónur, sem ráðstafað hafi verið inn á kröfuna þegar afsal var gefið út tilvarnaraðila, dregin frá 25.000.000 króna standi eftir 1.218.810 krónur. Séuþessar tölur lagðar saman fáist fjárhæðin 2.968.810 krónur, sem sé sú fjárhæðsem varnaraðili hafi hagnast um á kostnað sóknaraðila.Jafnframt kveðst sóknaraðili byggja á því að varnaraðilihafi glatað veðtryggingu sinni fyrir öllum vöxtum sem voru eldri en 12 mánaðaer varnaraðili lagði fram uppboðsbeiðni sína. Úthlutun af andvirðifasteignarinnar til greiðslu eldri vaxta geti því aldrei farið fram ágrundvelli veðréttinda varnaraðila samkvæmt skuldabréfinu sem tryggt hafi veriðmeð 1. veðrétti í eigninni. Þessir vextir séu eftirstæðir og eigi ekkert aðgreiðast upp í þá fyrr en greiðslu annarra veðkrafna sem framar standa erlokið. Um þetta kveðst sóknaraðili vísa til b-liðar 1. mgr. 5. gr. laga nr.75/1997 um samningsveð. IIIVarnaraðili kveðst hafna því að vextir af kröfu hans séufyrndir. Krafan sé reiknuð samkvæmt fyrirmælum 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr.einkum 1., 3. og 5. mgr. ákvæðisins. Af nefndum lagaákvæðum leiði að vextisamkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna skuli reikna á upphaflegan höfuðstólskuldar, í íslenskum krónum, frá og með stofndegi kröfunnar, sem hafi verið 27.febrúar 2008. Þegar tekið hafi verið tillit til þeirra greiðslna sem inntarhafi verið af hendi vegna skuldarinnar, sbr. umfjöllun hér að framan, myndiþannig útreiknuð fjárhæð eftirstöðvar skuldarinnar, þ.e. nýjan höfuðstólskuldarinnar, sem endurgreiða skuli í samræmi við fyrirmæli 4. málsliðar 5.mgr. 18. gr. laganna.Endurútreikningur lánsins hafi verið endurskoðaður miðað við6. maí 2014 vegna uppkvaðningar dóma Hæstaréttar í málum nr. 600/2011 og464/2012. Það hafi verið niðurstaða endurútreikningsins, miðað við fyrrgreindarforsendur, að nýr höfuðstóll lánsins væri 42.144.376 krónur og kveðstvarnaraðili byggja á því að útreikningurinn sé réttur og í samræmi viðfyrirmæli laga og fordæmi Hæstaréttar.Framangreindu til viðbótar kveðst varnaraðili benda á aðfyrningarfrestur uppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga íformi gengistryggingar reiknist frá 16. júní 2010, sbr. ákvæði til bráðabirgðaXIV laga nr. 38/2001, sbr. e-lið 2. gr. laga nr. 151/2010. Með lögum nr.38/2014 hafi bæst nýr málsliður við ákvæðið þar sem mælt væri fyrir um aðfyrningarfresturinn skyldi vera átta ár frá því tímamarki. Um væri að ræðasérákvæði sem gilti framar hinum almenna fyrningarfresti samkvæmt ákvæðum laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt orðanna hljóðan sé ákvæðiðekki bundið við „endurgreiðslukröfur skuldara á hendur fjármálafyrirtækjum“ eðakröfu lánveitanda um „mismun á samningsvöxtum samkvæmt ákvæðum lánssamningsannars vegar og svokallaðra 4. gr. vaxta hins vegar“, líkt og sóknaraðili byggiá. Þvert á móti taki það til allra uppgjörskrafna vegna lána sem feli í sérólögmæta gengistryggingu. Einnig sé vísað til ákvæðis 26. gr. laga nr. 150/2007um fyrningu kröfuréttinda, en af því leiði að krafa varnaraðila um vexti afkröfu sóknaraðila sé hvað sem öðru líði ekki fyrnd, enda séu kröfurnar af sömurót runnar.Þegar öll þau ákvæði sem hér hafa verið rakin séu metinheildstætt og í samræmi við hvert annað fáist ekki séð að vextir af kröfunniséu fyrndir. Með vísan til þess og alls þess sem að framan sé rakið verði aðhafna þessari málsástæðu sóknaraðila.Sóknaraðili byggi í öðru lagi á því að varnaraðili hafiráðstafað of lágri fjárhæð inn á kröfuna við yfirtöku varnaraðila á 50%eignarhlut Evu Lindar Ágústsdóttur í fasteigninni. Staðhæft sé að greiðslanhafi verið of lág um fjárhæð sem nemi 2.968.810 krónum „sem varnaraðili [hafi]hagnast [um] á kostnað sóknaraðila“. Kveðst varnaraðili hafna þessu. Áveðhafafundi þrotabúsins, sem fram hafi farið samkvæmt 129. gr. laga nr.21/1991, hafi verið samþykkt sú tillaga skiptastjóra að varnaraðila yrði lagðurút eignarhlutinn á 25.000.000 króna og hafi engar athugasemdir komið fram afhálfu annarra veðhafa. Gert hafi verið ráð fyrir að varnaraðili myndi standaskil á ógreiddum lögveðskröfum, sem sagðar hafi verið að fjárhæð 1.770.662krónur ásamt kostnaði vegna útlagningarinnar. Svo hafi farið að greidd hafiverið þóknun skiptastjóra vegna útlagningarinnar að fjárhæð 303.800 krónur oggjaldfallnar lögveðskröfur að fjárhæð 1.448.306 krónur, eins og áður hafi veriðrakið. Samkvæmt þessu hafi 23.247.894 krónur verið greiddar inn á lánið. Þessiráðstöfun sé í samræmi við venjur við ráðstöfun útlagningarverðs fasteigna ágrundvelli 129. gr. laga nr. 21/1991, sbr. til hliðsjónar 1. mgr. 50. gr. laganr. 90/1991 um nauðungarsölu.Í greinargerð sóknaraðila sé staðhæft að verðmat semendurspegli markaðsverð eignar þurfi að liggja fyrir og að lögjafna beri frá57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Þessu kveðst varnaraðili mótmæla.Varnaraðili geti fallist á að í eðli sínu sé ráðstöfun fasteignar samkvæmt 129.gr. laga nr. 21/1991 annars vegar og samkvæmt fyrirmælum laga nr. 90/1991 hinsvegar sambærileg ráðstöfun. Þó sé ákveðið atriði sem greini á milli. Þegar eigner ráðstafað samkvæmt 129. gr. laga nr. 21/1991 sé það gert með atbeina þessaðila sem einn sé bær til að ráðstafa eign þrotabúsins, þ.e. skiptastjóra, sbr.122. og 124. gr. laga nr. 21/1991. Þegar svo hátti til sé markaðsverðeignarinnar ákveðið og samþykkt af hálfu allra aðila, þ.e. skiptastjóra ogveðhafa eignarinnar. Þegar fram fari nauðungarsala á eign samkvæmt fyrirmælumlaga nr. 90/1991 fari sú ráðstöfun fram án atbeina eiganda viðkomandi eignar oghafi viðkomandi því ekki kost á að hafa áhrif á söluverð eignarinnar, þ.e.eiginlegt markaðsverð hennar. Því sé nauðsynlegt í þeim tilvikum að setja þannvarnagla sem fram komi í 57. gr. laga nr. 90/1991. Það sé ekki að ástæðulausuað ekkert sambærilegt ákvæði sé að finna í lögum nr. 21/1991 enda hafi engin þörfverið á sambærilegum varnagla þegar skiptastjóri, sem fyrirsvarsmaður eigandaeignarinnar, samþykki ráðstöfunina sérstaklega.Sóknaraðili byggi í þriðja lagi á því að hluti afdráttarvaxtakröfu varnaraðila sé eftirstæðir dráttarvextir, sbr. b-lið 1. mgr.5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Varnaraðili kveðst geta fallist á þáröksemd, en þó aðeins að hluta. Ákvæðið mæli fyrir um að vextir af skuld semfallið hafi í gjalddaga einu ári áður en beiðni um nauðungarsölu veðsettrareignar var sett fram séu tryggðir með aðalkröfunni. Beiðni varnaraðila umnauðungarsölu hafi verið sett fram 28. október 2015, en af því leiði aðdráttarvextir varnaraðila á tímabilinu frá 2. júní 2014 til 28. október 2014séu eftirstæðir og ættu með réttu ekki að vera hluti af þeirri fjárhæð semtiltekin sé í frumvarpi sýslumanns.Með vísan til alls þess sem að ofan greini telji varnaraðiliað staðfesta beri ákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 8. september2016, í nauðungarsölumáli nr. 467/2015, þess efnis að frumvarp til úthlutunar ásöluverði fasteignarinnar að Furuási 41, 50% eignarhluta, Hafnarfirði,fastanúmer 230-2946, standi óhaggað, en þó þannig að frumvarpinu verði breytt áþann veg að upp í kröfu varnaraðila samkvæmt 3. tölulið frumvarpsins greiðist24.095.156 krónur í stað 26.240.166 krónur. Nánar tiltekið sundurliðistfjárhæðin með eftirfarandi hætti:Höfuðstóll, gjaldfelldur 42.144.376krónurSamningsvextir til 02.06.2014 205.454krónurDráttarvextir frá28.10.2014-01.04.2016 5.152.071krónurBanka- og stimpilkostnaður 20.895krónurInnheimtuþóknun 241.304krónurKostnaður vegna greiðsluáskorunar 6.000krónurUppboðsbeiðni 6.000krónurKostnaður vegna uppboðs 83.416krónurKröfulýsing 12.000krónurAnnar kostnaður 1.700krónurVextir af kostnaði 3.130krónurInnborgun 5. mars 2015 -23.247.894krónurInnborgun 13. apríl 2015 -533.296krónurSamtals kr. 24.095.156krónurEftirstæðir drv. frá02.06.2014-28.10.2014 2.232.776krónurHeildarskuld samtals 26.327.932krónurVarnaraðili vísar til meginreglna kröfu- og samningaréttarum skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga. Vísað er tillaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. einkum 3., 4., 18. gr., ogákvæða til bráðabirgða X, XI og XIV laganna. Einnig er vísað til 26. gr. laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og laga nr. 35/2014 um leiðréttingu verð­tryggðrafasteigna­veðlána. Þá er vísað til laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu og laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Varðandi kröfu um málskostnað er vísaðtil ákvæða laga nr. 91/1991, einkum og sér í lagi 129. gr. og 130. gr. þeirra.IVEins og framan greinir var 50% eignarhluti sóknaraðila ífasteigninni að Furuási 41 í Hafnarfirði seldur nauðungarsölu 1. apríl 2016.Varnaraðili lýsti kröfu í söluverðið vegna veðskuldabréfs upphaflega að fjárhæð27.000.000 króna, sem útgefið var 27. febrúar 2008 af sóknaraðila, með 1.veðrétti í eigninni. Endanleg krafa varnaraðila í söluverðið var um greiðslu á26.605.553 krónum og hafði þá verið tekið tillit til innborgana inn á lánið aðfjárhæð 23.781.190 krónur. Í frumvarpi að úthlutunargerð á söluverðifasteignarinnar féllst sýslumaður á kröfu varnaraðila eins og henni var lýst. Ímálinu leitar sóknaraðili úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun sýslumanns 8.september 2016 að hafna mótmælum hans við útreikningum á kröfu varnaraðila ogað frumvarpið skyldi standa óhaggað. Hefur sóknaraðili teflt fram þremurmálsástæðum fyrir því að kröfu varnaraðila í söluandvirðið skuli hafnað eða húnlækkuð.Í fyrsta lagi er á því byggt að allir vextir eldri en frá28. október 2011 séu fyrndir samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda og að fyrndir vextir hafi verið færðir upp á höfuðstól ánheimildar. Beri vegna þessa að lækka kröfu varnaraðila um 9.093.189 krónur. Fyrir liggur að við endurútreikningvarnaraðila á lánum sóknaraðila átti varnaraðili kröfu á hendur sóknaraðilavegna ógreiddra vaxta. Bæði við endurútreikning 16. apríl 2011 og viðleiðréttan endurútreikning 6. maí 2014 lagði varnaraðili áfallna en ógreiddavexti af lánunum fram að viðkomandi degi við höfuðstól lánsins þannig að þaðmyndaði nýjan höfuðstól lánsins. Hefur varnaraðili stutt heimild sína til þessavið fyrrnefnda 18. gr. laga nr. 38/2001.Í 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010 sem tóku gildi 29. desember 2010, er kveðið á um aðferð sem leggja skal til grundvallar þegar gengið ertil uppgjörs vegna krafna sem hafa haft að geyma ákvæði um ólögmæta vexti ogverðtryggingu. Samkvæmt ákvæðinu skal við ákvörðun endurgreiðslu eða útreikningá stöðu skuldar, eins og á við í því tilviki sem hér um ræðir, vaxtareiknaupphaflegan höfuðstól kröfu miðað við vexti samkvæmt 4. gr. laganna. Fráhöfuðstól og áföllnum vöxtum skal síðan draga þær fjárhæðir sem inntar hafaverið af hendi fram að uppgjörsdegi í vexti, hvers kyns vanskilaálögur ogafborganir miðað við hvern innborgunardag. Í ákvæðinu segir síðan að þannigútreiknuð fjárhæð myndi eftirstöðvar skuldarinnar og skuli þá upphaflegir eðasíðar ákvarðaðir endurgreiðsluskilmálar gilda að því er varði lánstíma,gjalddaga og aðra tilhögun á greiðslu skuldar, allt að teknu tilliti til þeirrabreytinga sem leiði af ákvæðum greinarinnar. Í 6. mgr. 18. gr. er síðan kveðiðá um hvernig með skuli fara ef útreikningur á uppgjöri samkvæmt 5. mgr. leiðirtil þess að krafan teljist að fullu greidd eða skuldari teljist hafa ofgreittog eigi kröfu á hendur lánveitanda.Í bráðabirgðaákvæði X við lög nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu, sbr. breytingalög nr. 151/2010, kemur fram að hafihúsnæðislán verið ólögmætt gengistryggt lán, eins og í því tilviki sem hér umræðir, fari um uppgjör vegna ofgreiðslu og framtíðarskilmálaskuldbindingarinnar eftir því sem greini í 18. gr. laganna. Þá segir íbráðabirgðaákvæði XI við lögin að fjármálafyrirtæki, sem veitt hefur lán erfellur undir bráðabirgðaákvæði X, skuli eigi síðar en 60 dögum eftir gildistökulaganna, þ.e. laga nr. 151/2010, senda skuldara útreikning á nýjum höfuðstólog/eða endurgreiðslu ofgreidds fjár sem af uppgjörinu leiði. Slíkan útreikningskuli jafnframt senda ábyrgðarmanni eða veðeiganda, sbr. 8. mgr. 18. gr.laganna. Sanni ábyrgðarmaður eða veðhafi ekki rétt sinn til greiðslna innanþeirra tímamarka sem fjármálafyrirtæki setur í fyrrgreindri tilkynningu séfjármálafyrirtæki heimilt að færa höfuðstól til samræmis við útreikning eðaendurgreiða skuldara ofgreitt fé óski hann þess. Í lok ákvæðisins segir aðlánveitanda beri að hafa frumkvæði að uppgjöri og að slíkt uppgjör skuli farafram innan 90 daga frá gildistöku laga nr. 151/2010, en þau tóku gildi 22.desember 2010. Samkvæmt gögnum málsins endurreiknaðivarnaraðili lán sóknaraðila í samræmi við fyrirmæli 5. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001 hinn 16. apríl 2011, þ.e. reiknaðir voru vextir samkvæmt 1. málslið 4.gr. laganna á upphaflegan höfuðstól lánsins og var dregin frá sú fjárhæð semgreidd hafði verið inn á lánið. Fram kemur hjá varnaraðila að í framhaldinuhafi sóknaraðila verið kynnt niðurstaða endurútreikningsins, en engin viðbrögðhafi borist frá sóknaraðila. Hafi honum því verið tilkynnt að varnaraðili hefðibreytt láninu í óverðtryggt lán með jöfnum afborgunum í íslenskum krónum ísamræmi við fyrirmæli 18. gr. laga nr. 38/2001 og að nýr höfuðstóll þess væriað fjárhæð 37.169.102 krónur miðað við 16. apríl 2011.Framangreint uppgjör varnaraðila fór fram ísamræmi við fyrirmæli 5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 og myndaði niðurstaðaendurútreikningsins nýjan höfuðstól lánsins miðað við uppgjörsdaginn 16. apríl2011. Eftir að slíkt uppgjör hafði farið fram hafði varnaraðili ekki heimildtil að breyta einhliða lánssamningi aðila með íþyngjandi hætti gagnvart lántakanema til kæmi samþykki hans eða sérstök heimild í lögum. Að mati dómsins gatvarnaraðili ekki á grundvelli 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010,staðið einhliða fyrir nýju uppgjöri á láninu og bætt áföllnum og ógreiddumvöxtum við höfuðstól lánsins miðað við síðari dagsetningu án þess að samþykkisóknaraðila sem lántaka kæmi til. Nýr endurútreikningur varnaraðila álánssamningi aðila hinn 6. maí 2014 átti samkvæmt framangreindu því hvorki stoðí lögum né var hann samþykktur af lántaka. Verður því ekki á honum byggt ímálinu.Að gengnum dómi Hæstaréttar 15. febrúar2012 í máli nr. 600/2011, þar sem því var hafnað að kröfuhafi gæti á grundvellilaga nr. 151/2010 átt tilkall til viðbótarvaxta fyrir liðna tíð, barvarnaraðila hins vegar að leiðrétta endurútreikning lánsins með hliðsjón afniðurstöðu dómsins og miðað við uppgjörsdaginn 16. apríl 2011. Samkvæmt gögnummálsins nam leiðréttur höfuðstóll lánsins þann dag miðað við áðurgreindarforsendur 35.131.496 krónum.Með lögum nr. 151/2010 var enn fremurlögfest bráðabirgðaákvæði XIV við lög nr. 38/2001 um að fyrningarfresturuppgjörskrafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga í formigengistryggingar reiknaðist frá 16. júní 2010. Með lögum nr. 38/2014 bættistnýr málsliður við ákvæðið þess efnis að fyrningarfresturinn skyldi vera átta árfrá fyrrgreindu tímamarki.Í greinargerð með frumvarpi til laganna ervísað til dóms héraðsdóms 4. mars 2014 í máli nr. E-2296/2013 um að skýra verðibráðabirgðaákvæði XIV á þann veg að fyrningarfrestur vegna krafna semgrundvallaðar séu á endurútreikningi samkvæmt 5. mgr. 18. gr. laganna hafifyrst hafist 16. júní 2010, sem og að ákvæðið ætti jafnt við umendurgreiðslukröfu lántaka sem kröfu lánveitanda vegna viðbótarvaxta. Ennfremur er tekið fram í greinargerðinni að dómur Hæstaréttar 15. febrúar 2012 ímáli nr. 600/2011 breytti því ekki að með ákvæði til bráðabirgða XIV hafi veriðtekið af skarið um að miða skyldi upphaf fyrningarfrests við 16. júní 2010.Samkvæmt framangreindu gildirfyrningarregla bráðabirgðaákvæðis XIV við lög nr. 38/2001 um uppgjörskröfuvegna lánssamnings aðila, sem eins og áður greinir nam 35.131.496 krónum áuppgjörsdegi 16. apríl 2011. Frá þeim degi reiknuðust vextir samkvæmt 1. málslið4. gr. laganna af hinum nýja höfuðstól.Samkvæmt gögnum málsins gjaldfelldivarnaraðili lán sóknaraðila 2. júní 2014. Þann dag námu gjaldfelldareftirstöðvar lánsins 42.341.992 krónum, þar af voru áfallnir samningsvextir frá16. apríl 2011 að fjárhæð 7.210.496 krónur. Frá 2. júní 2014 reiknuðustdráttarvextir af kröfunni.Samkvæmt 3. gr., sbr. 1. mgr. 2. gr., laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnist hver greiðsla á fjórum árum. Erandvirði eignarhluta Evu Lindar Ágústsdóttur í fasteigninni, 23.247.894 krónum,var ráðstafað inn á skuldina hinn 5. mars 2015 voru áfallnir vextir frá 16.apríl 2011 því ófyrndir og var andvirðinu ráðstafað til greiðslu þeirra og inná höfuðstól lánsins, en eftir þá greiðslu nam fjárhæð lánsins 20.970.673krónum.Í öðru lagi er á því byggt að varnaraðilihafi glatað veðtryggingu sinni fyrir vöxtum sem voru eldri en 12 mánaða þegarvarnaraðili lagði fram beiðni sína um nauðungarsölu, sbr. b-lið 5. gr. laga nr.75/1997 um samningsveð. Í ákvæðinu er kveðið á um að vextir af skuld sem falliðhafi í gjalddaga á einu ári áður en beiðni um nauðungarsölu veðsettrar eignarer sett fram séu tryggðir með aðalkröfunni, nema annað leiði af samningi þeimsem til veðréttarins stofnaði. Ígreinargerð sinni hefur varnaraðili fallist á að dráttarvextir á tímabilinu frá2. júní 2014 til 28. október 2014, að fjárhæð 2.232.776 krónur, séueftirstæðir, sbr. b-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, oghefur verið tekið tillit til þess við framangreindan útreikning á eftirstöðvumkröfu varnaraðila. Aðrir vextir teljast uppgreiddir samkvæmt framangreindu. Aðteknu tilliti til framangreinds nam fjárhæð lánsins hinn 13. apríl 2015 21.241.835 krónum, en þann dag varleiðréttingarfjárhæð samkvæmt lögum nr. 35/2014 um leiðréttingu verðtryggðrafasteignaveðlána að fjárhæð 533.296 krónur ráðstafað inn á lánið og eftir þáinnborgun námu gjaldfelldar eftirstöðvar lánsins 20.708.539 krónum.Samkvæmtframangreindu standa aðeins eftir áfallnir dráttarvextir frá 13. apríl 2015 til27. október 2015 að fjárhæð 1.423.947 krónur, sem féllu á kröfuna á síðustu sexmánuðum áður en uppboðsbeiðni varnaraðila var móttekin hjá sýslumanni.Loks byggirsóknaraðili á því að varnaraðilihafi ráðstafað of lágri fjárhæð inn á kröfuna við yfirtöku á 50% eignarhlut EvuLindar Ágústsdóttur í fasteigninni. Er á því byggt að miða hefði átt innborguninn á skuldina við verðmat á markaðsvirði eignarinnar samkvæmt lögjöfnun fráákvæði 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu.Óumdeilt er í málinu að eignarhlut Evu Lindar í fasteigninniFuruási 41 í Hafnarfirði var ráðstafað í samræmi við fyrirmæli 129. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Líta verður til þess að þegar eign erráðstafað samkvæmt 129. gr. laga nr. 21/1991 er það gert með heimildveðhafafundar og fyrir atbeina skiptastjóra, sem fer með forræði þrotabúsins. Ílögum nr. 21/1991 er ekki að finna sambærilegt ákvæði við 57. gr. laga nr.90/1991. Ákvæði þetta kom nýtt inn í síðarnefnd lög með lögum nr. 60/2010, semfólu þó í sér breytingar á bæði lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. oglögum nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Með hliðsjón af framangreindu verður hafnaðkröfu sóknaraðila um að beita skuli ákvæðinu með lögjöfnun um tilvikið.Með hliðsjón af öllu framangreindu skal við úrlausn málsinsmiðað við að gjaldfelldar eftirstöðvar lánsinshinn 13. apríl 2015 hafi verið að fjárhæð 20.708.539 krónur, en við þá fjárhæðskal bæta áföllnum dráttarvöxtum frá þeim degi til 27. október 2015 að fjárhæð1.423.947 krónur og áföllnum kostnaði að fjárhæð 374.445 krónur, sem ekki hefursætt mótmælum af hálfu sóknaraðila. Samanlagt er um að ræða kröfu að fjárhæð 22.506.931króna.Með hliðsjón af öllu framangreindu ber að breyta frumvarpisýslumanns, dagsettu 4. maí 2016, að úthlutunargerð söluandvirðis 50%eignarhluta í fasteigninni að Furuási 41, Hafnarfirði, fastanúmer 230-2946, áþann veg að upp í kröfu varnaraðila samkvæmt 3. tölulið frumvarpsins greiðist22.506.931 króna í stað 26.240.166 króna. Með hliðsjón af málsúrslitum þykir rétt að fella niðurmálskostnað.Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðþennan.ÚRSKURÐARORÐ:Frumvarpi sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu að úthlutunargerð söluandvirðis 50% eignarhluta ífasteigninni að Furuási 41, Hafnarfirði, fastanúmer 230-2946, dagsettu 4. maí2016, skal breytt á þann veg að upp í kröfu varnaraðila samkvæmt 3. töluliðfrumvarpsins greiðist 22.506.931 króna í stað 26.240.166 króna.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 214/1999
Húsaleigusamningur Ábyrgð Endurgreiðsla ofgreidds fjár
Í kaupsamningi um fasteign var ákvæði þess efnis að seljandinn E tryggði kaupandanum Þ skaðleysi vegna leigutekna sem töpuðust vegna þess að leigjendur segðu upp samningum, framlengdu þá ekki eða til riftunar kæmi af ástæðum sem ekki yrðu raktar til Þ. Til vanskila kom hjá einum leigjandanum og krafði Þ E um greiðslu á grundvelli ábyrgðarinnar. E greiddi nokkra fjárhæð inn á kröfu Þ en síðar reis ágreiningur um hvort ábyrgðin næði til þessara atvika. Krafði Þ E um eftirstöðvar kröfunnar í dómsmáli en E gagnstefndi Þ til endurgreiðslu þess fjár sem hann hafði greitt. Talið var að ekki mætti túlka ábyrgðaryfirlýsingu E svo rúmt að hann hefði almennt ábyrgst vanskil leigjendanna. Hefði því ábyrgðin ekki náð til annars en þeirra leigutekna sem töpuðust eftir að leigusamningnum hafði verið rift. Á hinn bóginn var Þ sýknaður af endurgreiðslukröfu E.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júní 1999. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.217.434 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 31. desember 1996 til greiðsludags, allt að frádregnum samtals 1.100.000 krónum, sem greiddar voru inn á kröfuna 15. apríl og 28. október 1997. Þá krefst hann sýknu af kröfu, sem stefndi gerði í gagnsök í héraði. Áfrýjandi krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að hann verði sýknaður af fyrrgreindri greiðslukröfu áfrýjanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málið á rætur að rekja til kaupa áfrýjanda á skrifstofuhúsnæði á 6. hæð hússins að Suðurlandsbraut 4a í Reykjavík af stefnda og sameiganda hans að húsnæðinu, Sigurði G. Guðjónssyni hæstaréttarlögmanni. Stefndi og sameigandi hans höfðu leigt út húsnæðið í tvennu lagi, annars vegar með samningi við Þingholt hf. 7. febrúar 1990 og hins vegar með samningi við Árna Björn Birgisson og Ráðgjafaþjónustuna Tengsl hf. 26. ágúst 1993. Leigutími samkvæmt fyrrnefnda samningnum var til 1. apríl 2000, en leigutíma samkvæmt þeim síðarnefnda mun hafa verið lokið á árinu 1995 eftir hljóðan hans, þótt leigutakar nýttu enn sinn hluta húsnæðisins. Í kaupsamningi áfrýjanda við stefnda og sameiganda hans 17. ágúst 1995 var ráðgert að áfrýjandi yrði bundinn af þessum húsaleigusamningum, en þar var jafnframt svohljóðandi ákvæði: „Seljandi tryggir kaupanda skaðleysi vegna tapaðra leigutekna næstu tvö árin (þ.e. til 01.08.1997) sem yrði vegna þess að núverandi leigjendur segi upp samningum, framlengi þá ekki eða til riftunar komi af ástæðum sem ekki verði rekið til leigusala. Skaðleysi miðast við núverandi samninga ... Kaupandi skal tilkynna seljendum um stöðu mála strax og hann fær vitneskju um lok leigusamninga og skulu aðilar þá sameiginlega afla nýrra leigjenda á sambærilegum kjörum.“ Þingholt hf. stóð áfrýjanda skil á greiðslu húsaleigu til og með september 1996. Í lok þess árs nam ógreidd leiga félagsins 835.228 krónum auk dráttarvaxta að fjárhæð 25.953 krónur. Með bréfi 20. janúar 1997 tilkynnti áfrýjandi stefnda um þessi vanskil og sendi honum yfirlit um greiðslustöðu leigjandans „með tilvísun til skaðleysisábyrgðar samkvæmt kaupsamningi vegna 6. hæðar Suðurlandsbrautar 4a, Reykjavík, dags. 17.8.1995 ...“, eins og sagði í bréfinu. Í kjölfarið tók áðurnefndur hæstaréttarlögmaður að sér að innheimta ógreidda húsaleigu hjá Þingholti hf. og sendi félaginu meðal annars innheimtubréf í nafni áfrýjanda 4. febrúar 1997. Af þessu mun ekki hafa orðið árangur að öðru leyti en því að greiðsla að fjárhæð 100.000 krónur barst inn á bankareikning áfrýjanda 15. apríl 1997. Greiðanda var ekki getið á gögnum um þessa innborgun, en í málinu er ekki deilt um að hún hafi stafað frá Þingholti hf. Um þær mundir tók Karl G. Sigurbjörnsson héraðsdómslögmaður við innheimtutilraunum og fékk 16. apríl 1997 kyrrsettar eignir til tryggingar skuldinni. Sama dag beindi sá lögmaður greiðsluáskorun til leigjandans, sem bar þá orðið heitið Hestor ehf., og tilkynnti um leið að húsaleigusamningnum yrði rift án frekari fyrirvara ef leiguskuldin yrði ekki greidd innan sjö sólarhringa. Áskorun þessi var birt fyrirsvarsmanni félagsins 18. apríl 1997. Greiðsla fékkst ekki úr hendi félagsins og aflaði þá lögmaðurinn úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 20. maí sama árs um heimild til að fá það borið út úr húsnæðinu. Að þessu gerðu mun félagið hafa vikið úr húsnæðinu, en nýr leigjandi tekið við því 1. júní 1997. Áfrýjandi ritaði stefnda og fyrrum sameiganda hans bréf 10. júní 1997. Þar vísaði áfrýjandi til fyrrnefnds bréfs 20. janúar sama árs og kvaðst á þeim tíma hafa metið málavexti svo að rétt væri að beita heimild til riftunar húsaleigusamnings við Þingholt hf. og hörðum aðgerðum til innheimtu skuldar félagsins. Með tilliti til hagsmuna stefnda og fyrrum sameiganda hans vegna ábyrgðar, reynslu þeirra af viðskiptum við félagið og faglega stöðu þeirra hefði áfrýjandi hins vegar eftir viðtöl við þá ekki talið efni til frekari aðgerða. Um miðjan apríl hafi þeir falið lögmanni sínum, Karli G. Sigurbjörnssyni, að annast innheimtu skuldarinnar, riftun leigusamnings og rýmingu húsnæðisins, en af því hafi orðið sá árangur að húsnæðið hafi verið rýmt í lok maí 1997 og fyrir þeirra atbeina tekist að leigja það öðrum frá 1. næsta mánaðar. Sagði síðan í bréfinu: „Ljóst má vera að skaði minn vegna missis leigutekna af húsnæðinu er verulegur en ábyrgð ykkar á leigutekjum var hluti þess sem ég greiddi fyrir við kaup mín á húseigninni þann 17. ágúst 1995. Það er krafa mín að þið semjið við mig um greiðslu þeirra vanskila sem orðið hafa og þið genguð í ábyrgð fyrir án þess að til frekari aðgerða þurfi að koma.“ Með bréfinu fylgdi reikningsyfirlit vegna húsaleigusamningsins við Þingholt hf. Var þar sundurliðuð skuld vegna húsaleigu til loka leigutímans, 1.839.335 krónur, kostnaðar af innheimtuaðgerðum, 4.950 krónur, gjalda í hússjóð í sjö mánuði, 117.691 króna, og kostnaðar af hreingerningu húsnæðisins, 40.462 krónur, eða samtals 2.002.438 krónur, sem að viðbættum áföllnum dráttarvöxtum, 35.486 krónum, gerðu alls 2.037.924 krónur. Hafði þá verið tekið tillit til fyrrnefndrar innborgunar 15. apríl 1997. Ekki verður séð að stefndi eða fyrrum sameigandi hans hafi gert athugasemd við áfrýjanda vegna efnis þessa bréfs. Óumdeilt er að í framhaldi af þessu bréfi ræddi áfrýjandi nokkuð oft við stefnda og gekk þá eftir að fá húsaleiguskuldina greidda vegna ábyrgðar stefnda á henni. Stefndi greiddi áfrýjanda 1.000.000 krónur 28. október 1997. Í texta kvittunar fyrir greiðslunni, sem stefndi ritaði sjálfur, sagði að hann hafi greitt áfrýjanda nefnda fjárhæð „inn á ábyrgð v/húsaleiguskuldar Þingholts ehf. v/húsaleigu 6. hæð vestur Suðurlandsbraut 4a, Reykjavík, veturinn ´96-´97.“ Tilraunum til að innheimta húsaleiguskuldina hjá Hestor ehf. var haldið áfram þar til 3. september 1998, þegar gert var árangurslaust fjárnám hjá félaginu fyrir kröfu áfrýjanda, sem ekkert hafði þá fengist greitt inn á umfram það, sem áður er getið. Áfrýjandi höfðaði þetta mál, sem var þingfest í héraði 25. nóvember 1998, og krafðist að fá greiddar áðurnefndar 2.217.434 krónur, sem mun vera samanlögð fjárhæð skuldarinnar samkvæmt sundurliðuninni í bréfi hans 10. júní 1997 að viðbættum kostnaði af málsókn og árangurslausum innheimtuaðgerðum gegn Hestor ehf. Stefndi höfðaði gagnsök í héraði 15. desember 1998 og krafðist þess að áfrýjanda yrði gert að endurgreiða sér 1.000.000 krónur, eða sem svarar áðurnefndri innborgun 28. október 1997. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda í aðalsök, en krafa stefnda í gagnsök tekin til greina. II. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms hlutaðist áfrýjandi til um að skýrsla yrði tekin fyrir dómi 2. júní 1999 af Ægi Breiðfjörð Sigurgeirssyni, sem hafði milligöngu sem fasteignasali um kaup áfrýjanda á umræddu húsnæði af stefnda og fyrrum sameiganda hans. Í skýrslunni greindi fasteignasalinn frá því að þegar áfrýjandi gerði fyrst tilboð í húsnæðið hafi vesturhluti þess verið leigður Þingholti hf. til langs tíma, en tveir eða þrír leigutakar hafi staðið saman að leigu austurhluta þess og leigutími samnings þeirra verið útrunninn. Í tilboði áfrýjanda hafi verið gerður fyrirvari vegna leigusamninganna, þar sem áskilið hafi verið að þeir yrðu endurnýjaðir á svokölluðum löglegum eyðublöðum til minnst tveggja ára með óbreyttri leigufjárhæð. Eigendur húsnæðisins hafi gert áfrýjanda gagntilboð, en þar hafi meðal annars komið fram að þeir tækju að sér að endurnýja leigusamninga, svo sem áfrýjandi hafði áskilið. Þetta hefði eigendunum hins vegar ekki tekist. Af því tilefni hafi eigendurnir sent fasteignasalanum bréf 19. júní 1995, sem hann las upp í skýrslu sinni fyrir dómi. Þar mun meðal annars hafa komið fram eftirfarandi: „Gerður er fyrirvari um að leigusamningur til tveggja ára liggi fyrir. a) Um vesturhluta eignarinnar er langtímasamningur við Þingholt hf. sem fram til þessa dags hefur verið efndur og er engin ástæða til að ætla annað en svo verði áfram. Leigutaki hefur aldrei gefið til kynna að breytinga sé að vænta. Í ljósi þess teljum við mjög óeðlilegt að gerð sé krafa um einhverjar breytingar á gildandi húsaleigusamningi. b) Leigutakar í austurhluta 6. hæðar, þ.e. Árni Björn Birgisson endurskoðandi og Ráðgjafaþjónustan Tengsl hf. hafa lýst yfir að þau séu reiðubúin að undirrita eins árs leigusamning ... Árni Björn hefur lýst áhuga á lengri leigutíma, en ... eigendur Ráðgjafaþjónustunnar Tengsla hf. vilja ekki binda hendur sínar til lengri tíma en eins árs í senn. Þó teljum við nokkuð víst að til framlengingar komi að eins árs leigutíma loknum. Við erum reiðubúnir að tryggja ... skaðleysi hvað varðar leigutekjur af austurhluta í tvö ár frá undirskriftardegi kaupsamnings, enda verði haft samráð við okkur eigi síðar en þrem mánuðum áður en til rýmingar kemur. ... Meðfylgjandi er uppkast að yfirlýsingu okkar ...“. Sagði fasteignasalinn slíkt uppkast jafnframt hafa borist sér og las hann það upp fyrir dómi. Samkvæmt því, sem hann greindi þannig í skýrslu sinni, létu eigendur húsnæðisins í ljós að þeir myndu „tryggja kaupanda skaðleysi í tvö ár hvað varðar húsaleigugreiðslur“, en efni yfirlýsingarinnar var þó bundið við leigu á austurhluta húsnæðisins. Fasteignasalinn kvað áfrýjanda ekki hafa sætt sig við síðastnefnda yfirlýsingu og hafi í kjölfarið verið unnið frekar að texta ákvæðis, sem lyti að leigusamningum um húsnæðið. Hafi áfrýjandi að endingu komið með tillögu, sem hafi orðið til með aðstoð ráðgjafa hans. Sú tillaga hafi verið samþykkt og felld inn í kaupsamninginn, en þar er um að ræða fyrrnefnt ákvæði um ábyrgð vegna húsaleigusamninga, sem ágreiningur aðilanna stendur um. III. Samkvæmt hljóðan kaupsamnings aðilanna tryggði stefndi ásamt sameiganda sínum að hinu selda húsnæði áfrýjanda skaðleysi vegna leigutekna á tímabilinu allt til 1. ágúst 1997, sem kynnu að tapast í fyrsta lagi vegna uppsagnar þáverandi leigutaka á húsaleigusamningum, í öðru lagi vegna þess að þeir fengjust ekki til að endurnýja leigusamninga eða í þriðja lagi vegna riftunar á samningum af ástæðum, sem ekki yrðu raktar til áfrýjanda. Orðalag samningsins um þessi efni gefur ekki tilefni til svo víðtækrar skýringar að með honum sjálfum hafi seljendur húsnæðisins gengist almennt í ábyrgð fyrir efndum leigutaka. Af því, sem áður var rakið, verður að telja sýnt að samningsákvæði um þetta efni hafi í upphafi komið til umræðu vegna óvissu um framhald leigusamnings um aðra hluta húsnæðisins en Þingholt hf. hafði á leigu. Að gættum þessum rótum ákvæðisins standa líkur gegn því að seljendur hafi ætlað sér að ábyrgjast annað en að áfrýjanda tækist að leigja út húsnæðið um tveggja ára skeið og yrði ekki fyrir missi leigutekna vegna loka leigusamnings, sem honum yrði ekki gefin sök á. Hafi aðilarnir ætlað að semja um annars konar og víðtækari ábyrgð seljendanna hefði þeim verið í lófa lagið að kveða skýrlega á um það í ákvæði skriflega kaupsamningsins. Í þessu ljósi verður að fella á áfrýjanda sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu hans að seljendurnir hafi, hvað sem líður orðalagi skriflegs samnings þeirra, í reynd gengist undir að ábyrgjast að öllu leyti greiðslu leigutekna. Þeirri sönnunarbyrði hefur áfrýjandi ekki fullnægt. Breytir engu í þeim efnum að stefndi hafi með greiðslu sinni 28. október 1997 borið sig að eins og slík ábyrgð hvíldi á honum, enda hefur ekki verið hnekkt þeirri staðhæfingu hans að hann hafi innt greiðsluna af hendi vegna eftirgangsmuna áfrýjanda og án þess að hafa rifjað upp ákvæði kaupsamningsins. Með umræddu ákvæði kaupsamningsins gekkst stefndi sem áður segir undir að tryggja skaðleysi áfrýjanda af því að fara á mis við leigutekjur vegna riftunar leigusamnings, sem honum yrði ekki gefin sök á. Orðalag kaupsamningsins um þetta er ekki unnt að skýra svo að skuldbinding stefnda hafi náð til annarra leigutekna en þeirra, sem áfrýjandi kynni að tapa eftir að leigusamningi hefði verið rift. Áfrýjandi lét ekki verða af því að rifta leigusamningi við Þingholt hf. fyrr en með áðurnefndri yfirlýsingu 16. apríl 1997, þótt rifta hefði mátt vegna vanefnda félagsins þegar á árinu 1996. Stefndi hafði ekki forræði á því hvort áfrýjandi nýtti sér heimild til að rifta samningnum. Þótt áfrýjandi hafi dregið það á langinn vegna ráðlegginga fyrrum sameiganda stefnda, svo sem hann heldur fram, getur það ekki breytt inntaki ábyrgðar stefnda gagnvart honum. Eru því ekki efni til að láta ábyrgð stefnda ná á þessum grundvelli til leigutekna, sem áfrýjandi fór á mis við eftir að hann öðlaðist heimild til að rifta leigusamningnum við Þingholt hf. en áður en hann lét í reynd verða af því. Samkvæmt yfirlýsingunni, sem Karl G. Sigurbjörnsson héraðsdómslögmaður beindi til Þingholts hf. 16. apríl 1997 í þágu áfrýjanda, bar að líta svo á að húsaleigusamningi þeirra væri rift ef greiðsla bærist ekki á vangoldinni leigu innan viku frá því að yfirlýsingin yrði birt fyrirsvarsmanni félagsins. Sú birting fór fram 18. sama mánaðar. Verður því að leggja til grundvallar að leigusamningnum hafi verið rift frá 25. apríl 1997 að telja. Eftir þann tíma féll í gjalddaga húsaleiga fyrir maí að fjárhæð 205.003 krónur. Áfrýjandi mátti réttilega krefja stefnda um þá greiðslu í skjóli fyrrnefnds ákvæðis í kaupsamningi þeirra. Samkvæmt framangreindu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af kröfunni, sem áfrýjandi gerði á hendur honum í aðalsök í héraði, enda var sú fjárhæð, sem áfrýjandi gat eftir áðursögðu með réttu krafið stefnda um, langt innan þess, sem stefndi greiddi honum 28. október 1997. IV. Þegar metið er hvort stefndi eigi rétt á að fá aftur úr hendi áfrýjanda greiðslu sína 28. október 1997 að frádregnum áðurnefndum 205.003 krónum verður að líta til þess að samkvæmt gögnum málsins höfðu báðir aðilarnir mikla reynslu af viðskiptum. Stefndi hafði um árabil staðið með öðrum að rekstri lögmannsstofu, þótt hann sé ekki lögfræðingur að mennt. Hann átti að hafa undir höndum öll gögn varðandi viðskipti sín við áfrýjanda á þeim tíma, sem hér skiptir máli. Hann sýndi því af sér stórfellt gáleysi þegar hann greiddi áfrýjanda verulega fjárhæð án þess að gæta nægilega að efni þeirra gagna, en honum nægir engan veginn til afsökunar að áfrýjandi kunni að hafa gengið eftir greiðslu af festu og ákveðni. Þegar hér var komið sögu hafði áfrýjandi tvívegis krafið stefnda bréflega um greiðslu í skjóli ákvæðis kaupsamnings þeirra um skaðleysi vegna leigusamninga, en ekki verið tjáð sú afstaða viðsemjenda sinna að þeir teldu ábyrgð sína ekki ná svo langt, sem hann héldi fram. Eru því ekki efni til annars en að líta svo á að áfrýjandi hafi tekið við greiðslunni úr hendi stefnda í grandleysi um að ábyrgð hafi ekki réttilega hvílt á honum. Af hálfu stefnda var því fyrst hreyft við áfrýjanda að hann teldi vafa um ábyrgð sína í bréfi 25. nóvember 1998, sama dag og aðalsök í málinu var þingfest í héraði, en þá voru liðnir tæpir þrettán mánuðir frá því að greiðslan var innt af hendi. Að gættum þessum atvikum verður ekki fallist á að fullnægt sé skilyrðum fyrir því að stefndi fái endurheimt greiðslu úr hendi áfrýjanda. Verður áfrýjandi því sýknaður af þeirri kröfu, sem stefndi gerði í gagnsök í héraði. Í ljósi úrslita málsins er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Þórður Stefánsson, og stefndi, Einar Sigfússon, eru hvor fyrir sig sýknir af kröfum hins. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. mars 1999. I. Aðalsök í máli þessu, sem dómtekið var 23. febrúar 1999 hefur Þórður Stefánsson, kt. 181132-2139, Hamarsbraut 8, Hafnarfirði, vegna einkafirma síns, Merko, kt. 461290-1169 s.st., höfðað fyrir dóminum með stefnu birtri 11. nóvember 1998 gegn Einari Sigfússyni, kt. 151248-4469, Aratúni 9, Garðabæ. Í aðalsök eru dómkröfur aðalstefnanda þær, að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 2.217.434,-, ásamt með vanskilavöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, þannig: af kr. 861.181,- frá 31/12 1996 til 1/1 1997, þá af kr. 1.064.046,- frá þ.d. til 1/2 s.á., þá af kr. 1.267.604,- frá þ.d. til 1/3 s.á., þá af kr. 1.471.220,- frá þ.d. til 1/4 s.á., þá af kr. 1.674.778,- frá þ.d. til 1/5 s.á., þá af kr. 1.879.781,- frá þ.d. til 31/5 s.á., þá af kr. 2.037.934,- frá þ.d. til 14/5 1998, þá af kr. 2.187.934,- frá þ.d. til 2/7 s.á., þá af kr. 2.202.434,- frá þ.d. til 3/9 s.á., en af stefnufjárhæðinni, kr. 2.217.434,- frá þ.d. til greiðsludags, allt þó að frádregnum innborgunum, samtals að fjárhæð 1.100.000,-, er greiddust inn á kröfuna, þannig: kr. 100.000,- þann 15/4 1997 og kr. 1.000.000,- þann 28/10 1997. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar úr hendi aðalstefnda samkvæmt málskostnaðarreikningi. Af hálfu aðalstefnda er krafist sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda. Þá krefst aðalstefndi málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda. Gagnsök er höfðuð með stefnu birtri lögmanni gagnstefnda 15. desember 1998. Í gagnsök gerir gagnstefnandi Einar Sigfússon þær dómkröfur að gagnstefnda Þórði Stefánssyni verði gert að endurgreiða honum kr. 1.000.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 28. október 1997 til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu þar á meðal greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Í gagnsök gerir gagnstefndi þá kröfu að hann verði alfarið sýknaður af kröfum gagnstefnanda og honum tildæmdur málskostnaður að skaðlausu. II. Með kaupsamningi dagsettum 17. ágúst 1995 keypti aðalstefnandi í máli þessu Þórður, 6. hæð hússins nr. 4A við Suðurlandsbraut í Reykjavík af aðalstefnda Einari og þáverandi meðeiganda hans Sigurði G. Guðjónssyni hrl. Hið selda húsnæði var þá í útleigu til 1. apríl árið 2000 samkvæmt húsaleigusamningi dagsettum 7. febrúar 1990. Leigan skyldi greidd mánaðarlega fyrirfram, hinn 1. hvers mánaðar. Í umræddum kaupsamningi málsaðila frá 17. ágúst 1995 er svohljóðandi ákvæði: „A.2. Seljandi tryggir kaupanda skaðleysi vegna tapaðra leigutekna næstu tvö árin (þ.e. til 01.08.1997) sem yrði vegna þess að núverandi leigjendur segi upp samningum, framlengi þá ekki eða til riftunar komi af ástæðum sem ekki verði rekið (sic.) til leigusala. Skaðleysi miðast við núverandi samninga dags. 07.02.1990 (nú kr. 197.069,- pr. mán. m.v. lánskj. vt. 3912) og dags. 26.08.1993 (nú kr. 89.278,- pr. mán m.v. bygg. vt. 204,6). Kaupandi skal tilkynna seljendum um stöðu mála strax og hann fær vitneskju um lok leigusamninga og skulu aðilar þá sameiginlega afla nýrra leigjenda á sambærilegum kjörum.” Húsaleigusamningur við stefnda Þingholt hf. fór í vanskil í september 1996, og frá 8. október það ár hefur leigutaki engar leigugreiðslur innt af hendi, að undanskildum 100.000 krónum 15. apríl 1997. Með bréfi dags. 20. janúar 1997 tilkynnti aðalstefnandi aðalstefnda um vanskilin „með tilvísun til skaðleysisábyrgðar í kaupsamningi”. Nokkrum dögum síðar hófst Sigurður G. Guðjónsson hrl. handa um innheimtu húsaleiguskuldarinnar, með innheimtubréfi dags. 4. febrúar 1997. Lögmaðurinn var samkvæmt kaupsamningi málsaðila frá 7. febrúar 1990 annar seljenda, við hlið aðalstefnda Einars. Gagnvart leigutakanum kom hann fram sem umboðsmaður kröfuhafa, aðalstefnanda í máli þessu. Innheimtubréfið bar ekki árangur og fól lögmaðurinn Karli G. Sigurbjörnssyni hdl. að innheimta kröfuna með lögsókn. Kyrrsetning fór fram hinn 16. apríl 1997 og var staðfest með dómi í staðfestingar- og innheimtumálinu uppkveðnum 31. október 1997. Dómskuldin var aldrei innheimt og kveður aðalstefnandi ástæðuna þá, að skömmu eftir dómsuppsögu hafi komið í ljós þeir annmarkar á málatilbúnaði að stefnandi, dómhafi, var tilgreindur Merko ehf. en ekki Merko einkafirma Þórðar Stefánssonar. Hann hafi því „látið málið niður falla “ og ekki aðhafst frekar til fullnustu dómsins. Jafnframt innheimtu kröfunnar hófst lögmaðurinn handa um rýmingu húsnæðisins. Leigutaki yfirgaf húsnæðið í maí 1997, án þess að gera skil á leigugjaldi. Frá 1. júní 1997 hefur aðalstefnandi leigt húsnæðið öðrum aðila og notið leigutekna. Í bréfi aðalstefnanda Þórðar dagsettu 10. júní 1997 til seljenda húsnæðisins þeirra Sigurðar G. Guðjónssonar hrl. og aðalstefnda Einars Sigfússonar segir: „Ég vísa til bréfs míns frá 20. janúar s.l., þar sem ég með tilvísun til skaðleysisábyrgðar ykkar vegna leigusamninga á 6. hæð Suðurlandsbrautar 4a gerði grein fyrir vanskilum. Þá þegar mat ég málavexti svo að rétt væri að beita ákvæðum húsaleigulaga með riftun leigusamnings við Þingholt hf. og hörðum innheimtuaðgerðum til innheimtu skuldarinnar. Með tilliti til þess að þið höfðuð hagsmuna að gæta vegna ábyrgðar ykkar, höfðuð reynslu af viðskiptum við viðkomandi leigjendur og faglega stöðu til innheimtuaðgerða, þá taldi ég eftir viðtöl við ykkur, ekki efni til frekari aðgerða af minni hálfu, enda hefðu slíkar aðgerðir leitt til innheimtukostnaðar hjá þriðja aðila. Mér kom því mjög á óvart að þið gáfuð skuldara rúman frest til samninga um greiðslu skuldarinnar samtímis því að skuldin hækkaði mjög verulega. Loks um miðjan apríl fóluð þið lögmanni ykkar, Karli Sigurbjörnssyni, að annast innheimtu skuldarinnar, riftun leigusamnings og rýmingu húsnæðisins með þeim árangri að húsnæðið losnaði í lok maí og fyrir ykkar atbeina tókst að leigja það frá 1. júní s.l. Þá hefi ég falið lögmanni ykkar, Karli Sigurbjörnssyni, að sjá um innheimtu og riftun vegna húsaleigusamnings fyrir austurhluta 6. hæðar sem þið einnig eruð í skaðleysisábyrgð fyrir, en sá samningur hefur verið í stöðugum vanskilum auk þess sem hússjóðsgjöld hafa verið ógreidd. Ljóst má vera að skaði minn vegna missis leigutekna af húsnæðinu er verulegur en ábyrgð ykkar á leigutekjum var hluti þess sem ég greiddi fyrir við kaup mín á húseigninni þann 17. ágúst 1995. Það er krafa mín að þið semjið við mig um greiðslu þeirra vanskila sem orðið hafa og þið genguð í ábyrgð fyrir án þess að til frekari aðgerða þurfi að koma.” Því bréfi var ekki svarað. Þann 28. október 1997 greiddi aðalstefndi kr. 1.000.000 inn á ábyrgð v/húsaleiguskuldar Þingholts hf. vegna húsaleigu 6. hæðar vestur, Suðurlandsbraut 4 A, Reykjavík, veturinn 1996-1997. Þá fjárhæð endurkrefur gagnstefnandi Einar í gagnsök. Með stefnu birtri 17. febrúar 1998 höfðaði aðalstefnandi í máli þessu Þórður mál fyrir hérðasdómi Reykjavíkur til heimtu sömu kröfu og í máli þessu á hendur leigutakanum Hestor ehf. (áður Þingholti hf.) og seljendum samkvæmt kaupsamningi þeim Einari Sigfússyni og Sigurði G. Guðjónssyni hrl., en féll hinn 7. apríl frá málsókn á hendur tveimur þeim síðasttöldu. Dómur í því máli var kveðinn upp þann 14. maí 1998, þar sem kröfur aðalstefnanda á hendur leigutakanum voru teknar til greina að öllu leyti. Innheimta skuldarinnar samkvæmt þeim dómi endaði með árangurslausri aðfarargerð hjá leigutakanum þann 3. september 1998. Ekki hefur verið skýrt í máli þessu hvers vegna aðalstefnandi Þórður féll frá lögsókn á hendur aðalstefnda Einari, fyrir sömu kröfum og hann nú hefur uppi í máli þessu. III. Dómkröfur aðalstefnanda í aðalsök Þórðar Stefánssonar eru einkum studdar þeim rökum sem fram koma í áður tilvitnuðu bréfi hans frá 10. júní 1997. Samkvæmt kaupsamningi um eignina hafi seljandi samið um það við kaupanda að tryggja honum skaðleysi vegna tapaðra leigutekna næstu tvö árin af ástæðum sem ekki verði raktar til leigusala. Aðalstefnandi hafi rækt þá samningsskyldu sína að tilkynna seljendum án ástæðulauss dráttar um greiðslufall á leigunni og lagt til að riftun og hörðum innheimtuaðgerðum yrði beitt. Annar seljandinn, Sigurður G. Guðjónsson hrl., hafi tekið málið að sér, í raun sem lögmaður beggja aðila máls þessa. Skortur á framlagðri riftunaryfirlýsingu sé því alfarið á ábyrgð aðalstefnda eftir að Sigurður G. Guðjónsson hrl. tók við málinu, í framhaldi af tilkynningu aðalstefnanda hinn 20. janúar 1997. Þá hafi aðalstefndi beinlínis viðurkennt greiðsluskyldu sína samkvæmt umræddu ákvæði kaupsamningsins með því að greiða sjálfur og án nokkurs fyrirvara kr. 1.000.000 inn á kröfuna hinn 28. október 1997. Til þess sé að líta að aðalstefndi sé vanur viðskiptum og hafi notið aðstoðar fyrrum meðeiganda síns Sigurðar G. Guðjónssonar hrl. og geti því með engu móti borið fyrir sig að hann hafi greitt vegna villu um efni skuldbindingar sinnar. Efni hins umdeilda ákvæðis kaupsamningsins hafi þá áður verið margrætt og á kvittun fyrir greiðslunni sé skráð: „...inn á ábyrgð v/ húsaleigu.” Dómkrafa aðalstefnanda í aðalsök er þannig sundurliðuð: IV. Sýknukrafa aðalstefnda í aðalsök er einkum studd þeim rökum að hann hafi með framangreindu samningsákvæði einungis ábyrgst skaðleysi kaupanda í þremur tilvikum: Núverandi leigjendur segi upp samningnum. Núverandi leigjendur framlengi ekki leigusamningnum. Núverandi leigjendur rifti leigusamningi af ástæðum sem ekki verði raktar til leigusala. Ekkert af þessu hafi gerst innan ábyrgðartímans. Ákvæðið verði ekki túlkað á þann veg að seljendur hafi gengist í persónulega ábyrgð á réttum efndum leigutakans. Þegar af þessari ástæðu beri að hafna öllum kröfum aðalstefnanda. Í öðru lagi hafi kaupanda borið að tilkynna seljendum um stöðu mála strax og hann fengi vitneskju um þau atvik, sem lýst er í ákvæðinu og aðilar skyldu þá sameiginlega afla nýrra leigjenda. Umræddum samningi hafi lokið í maí 1997, er leigutaki yfirgaf húsnæðið. Þann 1. júní sama ár hafi nýir leigjendur tekið við húsnæðinu, þannig að tjón aðalstefnanda vegna loka umrædds leigusamnings hafi ekkert orðið. Jafnvel þótt fallist yrði á þá skoðun aðalstefnanda að seljendur hafi tekið á sig skaðleysisábyrgð á greiðslu húsaleigunnar þá telur aðalstefndi að aðalstefnandi hafi í því tilviki borið að ljúka leigusamningnum þegar í stað er vanefnd varð með riftun og tilkynna það aðalstefnda tafarlaust, eins og kveðið sé sérstaklega á um í ákvæðinu. Aðalstefnandi hafi ekki gripið til þessara ráðstafana en með þeim hefði hann getað takmarkað tjónið vegna vanskilanna og aðalstefnda gefist kostur á að takmarka það enn frekar með því að finna nýjan leigutaka, eins og ákvæðið geri ráð fyrir. Af þessum ástæðum beri einnig að hafna öllum kröfum aðalstefnanda í málinu. Aðalstefnandi hafi fyrst sent aðalstefnda tilkynningu um vanskil leigutaka með bréfi dags. 20. janúar 1997. Sérstök lækkunarkrafa aðalstefnda byggist á því að vanskil leigutaka fram að því séu alfarið á ábyrgð aðalstefnanda, þar sem hann hafi ekki sinnt tilkynningarskyldu sinni fram að þeim tíma. Ábyrgð aðalstefnda taki þannig ekki til vanskila fyrr en frá og með næstu mánaðarmótum eftir þessa tilkynningu. Sú fjárhæð sé lægri en innborgun aðalstefnda hinn 28. 10. 1997: Aðalstefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda. Eins og hún er fram sett í stefnu er ekki tekið tillit til framkominna innborgana. Aðalstefndi telur einnig að yrði fallist á bótaskyldu beri að miða upphafstíma dráttarvaxta við dómsuppsögu. Varðandi greiðslu að fjárhæð kr. 1.000.000 til aðalstefnanda þann 28. október 1997 „inn á ábyrgð v/húsaleigu”, eins og segi í kvittun, þá kveðst aðalstefndi hafa greitt fjárhæðina í villu um efni skuldbindingar sinnar þegar hann greiddi inn á kröfuna. Þá villu megi fyrst og fremst rekja til bréfs aðalstefnanda dags. 10. júní 1997, en hann, aðalstefndi, hafi treyst því að aðalstefnandi færi rétt með inntak skaðleysisábyrgðarinnar. Með gagnstefnu sé höfðuð gagnsök til sjálfstæðs dóms til endurgreiðslu fjárhæðarinnar. V. Stefnukrafan í gagnsök er um endurgreiðslu á þeim kr. 1.000.000,- sem gagnstefnandi greiddi gagnstefnda hinn 28. október 1997. Ekki er stefnt til endurgreiðslu á þeim kr. 100.000,- sem greiddust hinn 15. apríl 1997 af leigjendum húsnæðisins. Gagnstefnandi kveðst byggja kröfuna á ólögfestum reglum kröfuréttarins um endurheimt ofgreidds fjár. Gagnstefnandi telur sig hafa innt greiðsluna af hendi á röngum forsendum. Gagnstefndi hafi lýst kröfunni þannig að gagnstefnandi væri, ásamt Sigurði G. Guðjónssyni lögmanni, í ábyrgð vegna missis gagnstefnda af leigutekjum af hinu keypta húsnæði. Gagnstefnandi kveðst hafa treyst því að þessi lýsing gagnstefnda á skaðleysistryggingarákvæði kaupsamningsins væri rétt. Kröfunni hafi einnig verið beint að Sigurði G. Guðjónssyni, lögmanni, en hann hafi hafnað allri greiðsluskyldu. Í framhaldi hafi gagnstefnandi leitað til lögmanns og hafi þá fyrst orðið ljóst að hann hafi innt greiðsluna af hendi á röngum forsendum. Sanngirnisjónarmið mæla með endurgreiðslu í tilvikum sem þessum, þar sem gagnstefnandi innti umrædda greiðslu greinilega af hendi á röngum forsendum. Þessar röngu forsendur stöfuðu frá gagnstefnda, m.a. vegna bréfs hans frá 10. júní 1997. Krafa um dráttarvexti styðst við III kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um að tekið verði tillit til skyldu hans til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns er skaðleysiskrafa, þar sem hann er ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og nýtur því ekki frádráttarréttar vegna skattsins. Þessum málsástæðum mótmælir gagnstefndi algerlega og vísar til þess sem að framan hefur verið rakið, en bendir einnig á eftirfarandi: Ákvæði í kaupsamningi aðila um skaðleysisábyrgð seljanda eignarinnar sé samið af aðilum í sameiningu, og í því skyni að tryggja hagsmuni beggja samningsaðila. Er gagnstefndi keypti umrætt húsnæði hafi umrædd ábyrgð fyrir vanefndum leigumála verið hluti þess sem hann greiddi fyrir. Gagnstefnandi og fyrrum meðeigandi hans, Sigurður G. Guðjónsson, hrl., hafi um árabil annast rekstur lögfræðiskrifstofu og þeim hafi verið í lófa lagið að orða texta ákvæðisins skýrar, hafi það verið ætlun þeirra að firra sig ábyrgð eða skýra ákvæðið á þann hátt sem nú er haldið fram af hálfu gagnstefnanda. Verði að ætla að á þeim hafi hvílt ríkari skylda en ella í þessu efni, þar sem gagnaðili þeirra, gagnstefndi, er ólöglærður. Gagnstefnandi mótmælti aldrei skilningi gagnstefnda á umræddri ábyrgðaryfirlýsingu. Hann ritaði undir kaupsamninginn, móttók bréf frá gagnstefnda þar sem vísað var til ábyrgðarinnar, átti við hann viðtöl um hið sama, greiddi honum inn á skuldina, en gerði engar athugasemdir við þann skilning sem gagnstefndi lagði í ákvæðið, fyrr en nú. Í gagnstefnu virðist hreinlega á því byggt að gagnstefnandi hafi ekki fyrr lesið yfirlýsinguna, en treyst skilningi gangstefnda. Veki þetta furðu, bæði í ljósi fyrra starfs gagnstefnanda og hins ekki síður, að verið var að krefja hann um verulegar fjárhæðir sem hann hafði ábyrgst. Enginn fyrirvari sé í áðurnefndri kvittun, sem rituð sé af gagnstefnanda, dags. 27.10.1997, þess efnis að hann telji sig í vafa um greiðsluskyldu sína. Þvert á móti er hún afdráttarlaus viðurkenning hans á greiðsluskyldu hans. Það sé ekki fyrr en með gagnstefnu, tæpum 14 mánuðum eftir að greiðslan var innt af hendi, að gagnstefnandi teflir fram því sjónarmiði að hann hafi greitt í rangri trú. Vekur þetta tómlæti undrun gagnstefnda, ekki síst vegna þess að gagnstefnandi hafði um árabil haft bein afskipti af lögfræðiinnheimtu og uppgjöri krafna. Bar honum tafarlaust að vekja máls á þessu sjónarmiði við gagnstefnda, ef hann taldi minnsta vafa leika á um greiðsluskyldu sína. Sýknukröfu sinni til stuðnings vísar gagnstefndi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir samninga, túlkun þeirra og gildi gagnkvæmra skuldbindinga. Jafnframt vísar hann til ólögfestra reglna kröfuréttarins um skilyrði fyrir endurheimt ofgreidds fjár. Krafa um málskostnað er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu gagnstefnanda er þeirri málsástæðu gagnstefnda mótmælt, að hann sökum menntunar sinnar og reynslu af lögfræðistörfum eigi að bera ríkari ábyrgð og hallann af því ef orðalag ákvæðis um skaðleysisábyrgð seljanda sé orðað með óljósum hætti. Á það er bent að gagnstefndi og fasteignasalinn hafi fyrst og fremst komið að samningu þessa ákvæðis. Ennfremur er því haldið fram að báðir málsaðilar, gagnstefnandi og gagnstefndi, hafi reynslu í viðskiptum og verði á hvorugan hallað í þeim efnum. Gagnstefnandi mótmælir þeirri málsástæðu gagnstefnda, að hann hafi firrt sig rétti til þess að hafa endurkröfu uppi, á þeirri forsendu að hann, gagnstefnandi, hafi ekki skriflega mótmælt skilningi gagnstefnda á inntaki skaðleysisábyrgðar seljanda. Þá mótmælir gagnstefnandi því að réttur hans til endurgreiðslu hafi fallið niður á þeirri forsendu að hann hafi greitt án fyrirvara. Á því er byggt að gagnstefnanda hafi orðið á mistök er hann greiddi gagnstefnda og honum verða mistökin ekki ljós fyrr en til málshöfðunar kom og hann hafi þá leitað sér lögfræðilegrar aðstoðar. Að lokum er þeirri málsástæðu gagnstefnda mótmælt að hann hafi firrt sig rétti til þess að hafa kröfuna uppi fyrir tómlæti. Það hafi liðið 14 mánuðir frá því að hann greiddi þar til að gagnstefnandi fór að gera reka að því að hafa kröfuna uppi. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að hann hafi, um leið og honum urðu ljós mistökin, gert ráðstafanir með þingfestingu gagnsakar. Báðir málsaðilar komu fyrir dóm og gáfu aðilaskýrslu. Ennfremurkomu fyrir dóm sem vitni, Sigurður G. Guðjónsson hrl. og Karl G. Sigurbjörnsson hdl. Það kom fram í aðalskýrslu aðalstefnanda fyrir dómi að það hafi tekið langan tíma að koma á nefndum kaupsamningi og hafi einmitt þetta ákvæði kaupsamningsins, þ.e.a.s. inntak skaðleysisábyrgðar seljanda, tekið langan tíma að semja um. Það kom ennfremur fram í máli aðalstefnanda fyrir dómi að hann hefði orðað það við aðalstefnda hvort hann og Sigurður G. Guðjónsson hafi verið reiðubúnir til þess að taka hæðina á leigu og framleigja hana síðan leigjendunum. Því hafi þeir alfarið hafnað. Fyrir dómi hélt aðalstefndi því fram að það hafi aldrei staðið til að ábyrgjast vanefndir leigjenda á leigugreiðslum. Bæði aðalstefndi og Sigurður G. Guðjónsson, lögmaður, báru fyrir dómi að tilgangurinn með nefndu ákvæði í kaupsamningnum hafi verið fyrst og fremst átt að tryggja kaupanda fasteignarinnar, aðalstefnanda, skaðleysi ef leigjendur myndu fara úr húsnæðinu, af þar til greindum ástæðum. Á þessum tíma hafi leigumarkaður verið þungur. VI. Samkvæmt kaupsamningi málsaðila lofaði seljandi, aðalstefndi, að tryggja skaðleysi kaupanda, vegna tapaðra leigutekna, þ.á m. vegna riftunar af ástæðum sem ekki yrðu raktar til leigusala. Þegar framburður beggja málsaðila og vitnisins Sigurðar G. Guðjónssonar hrl., fyrir dómi er virtur, en bæði aðalstefndi og vitnið báru að það hefði aldrei verið ætlun þeirra að gangast í persónulega ábyrgð fyrir réttum efndum leigutakans og það haft í huga sem aðalstefnandi skýrði frá fyrir dómi, að seljendur hefðu hafnað tillögu aðalstefnanda að þeir, seljendur, tækju hæðina á leigu og framleigðu hana leigjendunum, þá verður á það fallist með aðalstefnda að skaðleysisákvæði kaupsamningsins tekur ekki til vanefnda á leigugreiðslum. Af þeirri ástæðu skal aðalstefndi vera sýkn af kröfum aðalstefnanda í aðalsök. Gagnstefnandi kveðst hafa greitt þann 27. október 1997 í góðri trú um réttmæti kröfulýsingar gagnstefnda, eins og henni er lýst í bréfi gagnstefnda 10. júní 1997. Enda þótt fallast megi á það með gagnstefnda að langur tími hafi liðið frá því að gagnstefnandi innti greiðsluna af hendi, þar til hann krefur gagnstefnda um endurgreiðslu, þá liggur ekki annað fyrir í málinu en að gagnstefnandi hafi krafið gagnstefnda um endurgreiðslu þegar honum var ljóst að hann hafði ranglega greitt umrædda fjárhæð. Þar sem hér er um viðskiptakröfu að ræða og ekki hefur verið haldið fram að það myndi bitna harkalegar á gagnstefnda að þurfa að greiða umþrætta fjárhæð, en á gagnstefnanda að fá hana ekki endurgreidda, og þegar það er haft í huga að meginreglan er sú að réttur til endurgreiðslu er fyrir hendi þegar ranglega hefur verið greitt, verður niðurstaða dómsins sú að taka kröfu gagnstefnanda til greina. Gagnstefndi skal því greiða gagnstefnanda kr. 1.000.000 með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Með vísan til niðurstöðu í aðalsök og gagnsök þykir rétt að aðalstefndi greiði gagnstefnanda í málskostnað 140.000 krónur og hefur þá ekki verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Dóm þennan kvað upp Ólöf Pétursdóttir, dómstjóri. Dómsorð: Aðalstefndi, Einar Sigfússon, skal vera sýkn af kröfum aðalstefnanda, Þórðar Stefánssonar, í aðalsök. Gagnstefndi, Þórður Stefánsson, skal greiða gagnstefnanda 1.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 27. október 1997 til greiðsludags. Gagnstefndi greiði gagnstefnanda 140.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 768/2016
Sveitarfélög Stjórnsýsla Stjórnvaldsákvörðun Rannsóknarregla Andmælaréttur Miskabætur Aðildarskortur Flýtimeðferð
Í málinu kröfðust E o.fl. þess að felldar yrðu úr gildi nánar tilgreindar ákvarðanir sveitarfélagsins G og V frá árinu 2016 þar sem hafnað var beiðnum þeirra um að á tímabilinu frá 1. maí 2016 til 1. maí 2018 fengi hvert þeirra fyrir sig allt að 120 ferðir á mánuði með ferðaþjónustu fatlaðs fólks þar sem kostnaður við hverja ferð miðaðist við fargjald í almenningssamgöngur. Þá kröfðust þau einnig miskabóta á þeim grunni að umþrættar ákvarðanir hefðu falið í sér ólögmæta meingerð gagnvart þeim í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ákvarðanir þær sem E o.fl. krefðust ógildingar á hefðu verið teknar af V og ekki yrði séð að efni hefði staðið til að E o.fl. beindu kröfum sínum jafnframt að sveitarfélaginu G. Var hann því sýknaður af þeim með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með hliðsjón af gögnum málsins var talið að V hefði ekki vegið og metið aðstæður og getu hvers og eins þeirra E o.fl. til að geta nýtt sér almenningssamgöngur áður en umþrættar ákvarðanir voru teknar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá hefðu E o.fl. ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um þau gögn sem lágu til grundvallar ákvörðunum V, sbr. 13. gr. sömu laga. Var því fallist á ógildingarkröfu E o.fl. Á hinn bóginn var ekki talið að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga um ólögmæta meingerð væri fullnægt. Var því miskabótakröfu E o.fl. hafnað.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnssonog Viðar Már Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18.nóvember 2016. Þeir krefjast þess aðallega að málinu verði vísað fráhéraðsdómi, til vara að þeir verði sýknaðir af kröfum stefndu en að þvífrágengnu að fjárkröfur þeirra verði lækkaðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast hvert fyrir sigstaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úrhendi áfrýjenda, án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt. Með dómi Hæstaréttar 14. desember 2016 ímáli nr. 769/2016 voru staðfest ákvæði hins áfrýjaða dóms um að vísa fráhéraðsdómi hluta af dómkröfum stefndu. Kröfum áfrýjenda um að málinu verði aðöðru leyti vísað frá héraðsdómi er hafnað með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms.Ákvarðanir þær sem stefndu krefjastógildingar á voru teknar af áfrýjandanum Velferðarþjónustu Árnesþings. Eins ogmál þetta liggur fyrir verður ekki séð að efni hafi verið til að stefndu beindukröfum sínum jafnframt að áfrýjandanum Grímsnes- og Grafningshreppi og verðurhann því sýknaður af þeim með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur lagt framný gögn sem þeir kveða hafa legið til grundvallar þeim ákvörðunum sem um erdeilt í máli þessu. Er um að ræða gögn um mat á stuðningsþörf hvers stefndufyrir sig, svokallað SIS-mat Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins. Afgögnum málsins verður ekki ráðið að málsástæða byggð á þessum grunni hafi veriðhöfð uppi í héraði. Hún er því of seint fram komin og kemur ekki til álita viðúrlausn málsins fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Aðþessu gættu verður með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hansum að fella úr gildi þær ákvarðanir sem áfrýjandinn Velferðarþjónusta Árnesþingstók 24. júní og 5. júlí 2016 og fólu í sér að kröfum stefndu um ferðaþjónustuvar hafnað að öllu leyti eða hluta. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætrimeingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur tilþess sem misgert var við. Í skilyrði ákvæðisins umólögmæta meingerð felst áskilnaður um að tjóni sé valdið með saknæmri háttsemien sé um að ræða gáleysi tjónsvalds verði það að hafa verið verulegt. Stefnduhafa ekki sýnt fram á það með viðhlítandi rökum að þessu skilyrði sé fullnægtum þær ákvarðanir, sem felldar eru úr gildi á þeim forsendum að málsmeðferðáfrýjandans Velferðarþjónustu Árnesþings hafi ekki í öllum atriðum verið ísamræmi við ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður þessi áfrýjandi þvísýknaður af kröfum stefndu um miskabætur.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður milliáfrýjandans Grímsnes- og Grafningshrepps og stefndu. Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um málskostnað milli áfrýjandans Velferðarþjónustu Árnesþings ogstefndu verður staðfest. Þeim áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti semrennur í ríkissjóð.Um gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer einsog í dómsorði segir. Dómsorð:Áfrýjandinn Grímsnes- ogGrafningshreppur er sýknaður af kröfum stefndu, Eddu Guðmundsdóttur, IngólfsAndrasonar, Leifs Þórs Ragnarssonar, Lovísu Maríu Erlendsdóttur, Rúnars ÞórsBirgissonar, Sigurðar Gíslasonar og Úlfhildar Stefánsdóttur. ÁfrýjandinnVelferðarþjónusta Árnesþings er sýknaður af fjárkröfum stefndu.Héraðsdómur skal að öðru leytivera óraskaður um annað en málskostnað milli áfrýjandans Grímsness- ogGrafningshrepps og stefndu.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifellur niður milli áfrýjandans Grímsness- og Grafningshrepps og stefndu.Áfrýjandinn VelferðarþjónustaÁrnesþings greiði 1.400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti semrenni í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannsþeirra, 200.000 krónur vegna hvers þeirra. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 3. nóvember 2016. Mál þetta, sem tekið var til dóms aðlokinni aðalmeðferð þann 6. október sl., er höfðað með réttarstefnu birtri 18.ágúst 2016. Stefnendureru Edda Guðmundsdóttir, kt. [...], Undirhlíð 8, 801 Selfossi, Rúnar ÞórBirgisson, kt. [...], Undirhlíð 6, 801 Selfossi, Lovísa Maria Erlendsdóttir,kt. [...], Undirhlíð 17, 801 Selfossi, Úlfhildur Stefánsdóttir, kt. [...],Undirhlíð 15, 801 Selfossi, Leifur Þór Ragnarsson, kt. [...], Undirhlið 7, 801Selfossi, Ingólfur Andrason, kt. [...], Selhamri, 801 Selfossi, og SigurðurGíslason, kt. [...], Undirhlíð 11, 801 Selfossi. Stefán Loftur Stefánsson, kt. [...],Glæsihvarfi 1, 203 Kópavogi, er faðir Úlfhildar Stefánsdóttur ogfyrirsvarsmaður hennar sem lögráðamaður. Stefndueru Grímsnes- og Grafningshreppur, kt. [...], Borg, 801 Selfossi, ogVelferðarþjónusta Árnesþings, Sunnumörk 2, 810 Hveragerði. IngibjörgHarðardóttir, kt. [...], Björk 2, 801 Grímsnes- og Grafningshreppi, ersveitarstjóri stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps og fyrirsvarsmaður. MaríaKristjánsdóttir, kt. [...], Heiðarbrún 86, 810 Hveragerði, er forstöðumaðurstefnda skóla- og Velferðarþjónustu Árnesþings, og fyrirsvarsmaður. Dómkröfurstefnanda eru svofelldar: Í fyrsta lagikrefjaststefnendur Edda, Rúnar, Lovísa, Úlfhildur, Ingólfur og Sigurður þess hver umsig aðallega að felldar verði úr gildi stjórnvaldsákvarðanir stefndu 24. júní2016 sem beindust að hverjum stefnanda fyrir sig og fólu í sér synjun á kröfusérhvers stefnanda um að á tímabilinu 1. maí 2016 – 1. maí 2018 fengi hverstefnandi fyrir sig allt að 120 ferðir á mánuði með ferðaþjónustu fatlaðs fólksþar sem kostnaður við hverja ferð miðast við fargjald í almenningssamgöngur.krefststefnandi Leifur þess aðallega að felld verði úr gildi stjórnvaldsákvörðunstefndu 5. júlí 2016 sem fól í sér synjun á kröfu stefnanda um að á tímabilinu1. maí 2016 – 1. maí 2018 fengi stefnandi allt að 120 ferðir á mánuði meðferðaþjónustu fatlaðs fólks þar sem kostnaður við hverja ferð miðast viðfargjald í almenningssamgöngur.krefjaststefnendur Edda, Rúnar, Lovísa, Úlfhildur, Ingólfur og Sigurður þess hver umsig til vara að viðurkennt verði að ákvarðanir stefndu 24. júní 2016, um aðsynja kröfu hvers stefnanda fyrir sig um að á tímabilinu 1. maí 2016 – 1. maí2018 fengi hver stefnandi fyrir sig allt að 120 ferðir á mánuði meðferðaþjónustu fatlaðs fólks þar sem kostnaður við hverja ferð miðast viðfargjald í almenningssamgöngur, hafi verið ólögmætar.krefststefnandi Leifur þess til vara að viðurkennt verði að ákvörðun stefndu 5. júlí2016, um að synja stefnanda um að á tímabilinu 1. maí 2016 – 1. maí 2018 fengistefnandi allt að 120 ferðir á mánuði með ferðaþjónustu fatlaðs fólks þar semkostnaður við hverja ferð miðast við fargjald í almenningssamgöngur, hafi veriðólögmæt. Í öðru lagikrefjastallir stefnendur þess að viðurkennt verði að gagnvart þeim hverjum fyrir sighafi stefndu frá 1. mars 2016 verið óheimilt að synja beiðnum um ferðaþjónustuá þeim grundvelli að beiðnin nái til aksturs innan byggðahverfisins Sólheima ogeinnigaðviðurkennt verði að gagnvart stefnendum hverjum fyrir sig hafi stefndu frá 1.mars 2016 verið óheimilt, á grundvelli 2. mgr. 2. gr. reglna stefndu umferðaþjónustu, að synja beiðnum um ferðaþjónustu á þeim grundvelli að beiðninlúti að akstri út fyrir mörk lögheimilissveitarfélags. Í þriðja lagi krefjastallir stefnendur þess að stefndu greiði sameiginlega hverjum og einum stefnanda2.000.000 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 26. maí 2016 til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefjastallir stefnendur þess einnig að stefndu greiði sameiginlega hverjum stefnandafyrir sig málskostnað. Dómkröfurstefndu eru svofelldar: Aðallega að málinu verði vísað frádómi.Tilvara að stefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda.Tilþrautavara að stefndu verði sýknuð að svo stöddu af kröfum stefnenda í 1. og 2.tl. kröfugerðar í stefnu en stefndu sýknuð af öðrum kröfum stefnenda.Þáer þess krafist í öllum tilvikum að stefnendur verði in solidum dæmdur til aðgreiða stefndu málskostnað að skaðlausu að mati réttarins eða samkvæmt síðarframlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Málið er rekið eftir ákvæðum XIX.kafla laga nr. 91/1991. Lögmenn aðila urðu ásáttir um ogæsktu þess að fjallað yrði um frávísunarkröfur stefndu í aðalmeðferð án þess aðsérstakt þinghald yrði háð til munnlegs málflutnings um þær eða sérstaklegaúrskurðað um þær. Málavextir Með bréfum lögmanns stefnenda, dags.26. apríl 2016, til stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps sóttu allir stefnendurum ferðaþjónustu. Allar umsóknirnar voru um ferðaþjónustu fyrir tímabilið 1.maí 2016 – 1. maí 2018. Var þess krafist að í ferðaþjónustunni fælist rétturtil allt að 120 ferða á mánuði og kostnaður við hverja ferð miðaðist viðfargjald í almenningssamgöngur. Þá segir í öllum umsóknunum að verði ekkifallist á þá kröfu þá sé þess krafist að sveitarfélagið taki rökstudda ákvörðunum þjónustu sem nægi til þess að umsækjandi geti sinnt daglegu lífi, þ.m.t.skóla, tómstundum og ferðum til að sækja heilbrigðisþjónustu. Krefst hverumsækjandi þess að rétturinn felist m.a. í ferðum innan Sólheimasvæðisins, m.a.til og frá mötuneyti, í félagsstörf, í tómstundir og hæfingu. Jafnframt íferðum milli Sólheimasvæðisins og áfangastaða innan og utan sveitarfélagsins ogtekið fram að áfangastaðir utan Sólheimasvæðisins geti m.a., en ekki eingöngu,verið t.d. ferðir til að sækja heilbrigðisþjónustu, tómstundir og félagslíf. Erí umsóknunum gerð nokkur grein fyrir högum hvers umsækjanda og hver beiðnirökstudd. Með bréfi, dags. 12. maí 2016, tilstefnda Grímsnes- og Grafningshrepps ítrekaði lögmaður stefnenda erindin. Með bréfi lögmanns stefndu, dags.31. maí 2016, var lögmanni stefnenda tilkynnt að með vísan til 4. gr. reglnastefnda Velferðarþjónustu Árnesþings, sbr. 2. mgr. 7. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, væri umsóknunum vísað til meðferðar hjá stefnda VelferðarþjónustuÁrnesþings. Með bréfum stefnda VelferðarþjónustuÁrnesþings til lögmanns stefnenda, dags. 24. júní og 5. júlí 2016 var tekinafstaða til umsóknanna. Var fallist á að stefnandi Edda uppfyllti skilyrðifyrir ferðaþjónustu til að sækja námskeið Fræðslunetsins, heilbrigðisþjónustuog tómstundir/þjónustu utan Sólheimasvæðisins. Sagði um ferðarþjónustu þessastefnanda að akstursþjónustan væri veitt innan marka lögheimilissveitarfélags,á heilsugæslustöð sem þjóni Sólheimum auk þess sem hún nái til miðlægrarþjónustu á Selfossi. Um sé að ræða 18 ferðir á mánuði að jafnaði skv. 5. gr.reglna stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk.Vakin var athygli á að ekki væri um að ræða akstur innan Sólheimasvæðisins þarsem stefnandi Edda gæti farið fótgangandi innan svæðisins með lítilli aðstoð ogum væri að ræða afar stuttar vegalengdir. Öðrum umsóknum var hafnað þar semumsækjandi væri fær um að nýta sér almenningssamgöngur og ferðast án aðstoðar.Ekki segir neitt um það í svarbréfunum á hverju það mat byggir eða hvaða gögnlágu því mati til grundvallar, a.ö.l. en því að í öllum bréfunum segir ástaðlaðan hátt að við afgreiðslu á umsóknum um ferðaþjónustu sé lagt mat á getuog færni notanda og möguleika hans til að nýta sér þjónustu almenningssamgangnaeða annarra ferðamöguleika. Skilyrði fyrir því að veita ferðaþjónustu sé m.a.að umsækjandi geti ekki nýtt sér almenningssamgöngur vegna fötlunar. Fram hafa verið lögð vottorð HelguRúnar Garðarsdóttur læknanema um stefnendur þar sem fram kemur um þau öll aðvegna þroskahömlunar geti þau ekki notað almenningssamgöngur og þurfi því áakstursþjónustu að halda. Þá hafa einnig verið lögð fram vottorð PétursSkarphéðinssonar héraðslæknis um stefnendur þar sem fram kemur, með smávægilegamismunandi orðalagi, að stefnendur geti ekki nýtt sér almenningssamgöngur og ergerð grein fyrir ástæðum þess fyrir hvern og einn í vottorðunum. Þá hefur verið lagt fram skjal meðfyrirsögninni „Mat á stuðningsþörf“ frá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisinsfrá apríl 2011 þar sem lýst er svokölluðu sis-mati, sem stendur fyrir „supportintensity scale“ en þar kemur m.a. fram að stuðningsþörf sé skipt í 12 flokkaauk flokka sem merktir eru XII A og XII B. Jafnframt hefur verið lagt framskjal frá stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings þar sem því er lýst aðstefnendur séu í sis flokkum 3-5. Stefnandi Lovísa María sé í sis flokki 3,stefnendur Edda, Rúnar Þór, Leifur Þór, Úlfhildur og Sigurður séu metin í sisflokki 4 og stefnandi Ingólfur í sis flokki 5. Ekki er gerð grein fyrirflokkuninni og forsendum hennar gagnvart hverjum og einum stefnenda, a.ö.l. enþví að geta þess að stefnandi Edda hafi fengið samþykkta ferðaþjónustu vegnaaldurs. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnendur lýsa málsástæðum oglagarökum sínum með eftirfarandi hætti:Málsgrundvöllurog tilgangur málsóknar Stefnendur kveða að stefndi [sic.],án þess að tekið sér fram hvorn stefnda átt sé við, beri lögboðna skyldu tilþess að veita stefnendum ferðaþjónustu sem geri þeim kleift að stunda nám,njóta tómstunda og félagsstarfs að eigin vali. Þá sé stefnendum nauðsynlegt aðsækja heilbrigðisþjónustu sem ekki sé veitt innan sveitarfélagsins.Ferðaþjónustan sé þannig nauðsynleg forsenda þess að stefnendur eigi tök á aðlifa sem eðlilegustu lífi, eftir getu þeirra, og yfirstíga þær takmarkanir semfötlun þeirra setji þeim. Stefndi [sic.] hafi synjaðstefnendum um nauðsynlega þjónustu og þannig brotið gegn lagaskyldum sínum.Brotin hafi gríðarlega íþyngjandi afleiðingar í för með sér fyrir stefnendurenda sé ferðaþjónustan grunnskilyrði þess að stefnendur geti notiðnauðsynlegrar heilbrigðisþjónustu, annarrar þjónustu, félagsstarfa o.fl. Um aðild vísa stefnendur til þess aðþeir séu allir fatlaðir einstaklingar í skilningi 2. gr. laga nr. 59/1992, ummálefni fatlaðra. Þá séu stefnendur jafnframt allir búsettir í byggðahverfinu áSólheimum í Grímsnes- og Grafningshreppi. Stefnendur eigi það enn fremursameiginlegt að þeir komist ekki sjálfir á milli staða og hafi því þörf fyrirferðaþjónustu skv. 35. gr. laga nr. 59/1992 til að komast á milli áfangastaðaog sækja nám, vinnu, tómstundir og heilbrigðisþjónustu. Stefnendum hafi hinsvegar öllum verið synjað um þá ferðaþjónustu sem sé þeim nauðsynleg. Aðildstefnenda sé samlagsaðild sem byggi á því að þeir séu allir í sömu aðstöðu sbr.19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Aðild stefnda Grímsnes- ogGrafningshrepps byggi á því að stefndi sé sveitarfélag þar sem stefnendur séubúsettir. Sveitarfélagið beri lagaskyldu gagnvart íbúum sveitarfélagsins, sér ílagi samkvæmt lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðra, lögum nr. 40/1991, umfélagsþjónustu sveitarfélaga, leiðbeinandi reglum fyrir sveitarfélög umferðaþjónustu fyrir fatlað fólk, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og öðrumviðeigandi lagareglum. Stefndi Grímsnes- og Grafningshreppur sé jafnframt aðiliað samstarfssamningi sveitarfélaga um skóla- og velferðarþjónustu Árnesþings,samkvæmt samstarfssamningi þess efnis, dagsettum 18. desember 2013. Samkvæmtsamningnum fari sérstök nefnd oddvita/sveitarstjóra, í umboði viðkomandisveitarstjórna, með yfirstjórn skóla- og velferðarþjónustu. Aðild stefnda VelferðarþjónustuÁrnesþings sé til komin vegna þess að velferðarþjónustan sé það stjórnvald semhafi tekið ákvarðanirnar sem um sé deilt í málinu. Svo virðist semsveitarfélagið hafi framselt vald sitt að meira eða minna leyti leyti að því ervarði ferðaþjónustuna. Stefnendur geti ekki sleppt því aðstefna stjórnvaldinu sem hafi tekið hinar umdeildu ákvarðanir og stefnendurgeti heldur ekki sleppt því að sleppa [sic.] stjórnvaldinu sem beri skyldunatil að veita þjónustuna samkvæmt lögum. Um aðild stefndu vísa stefnendur til18. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, enda virðist annar stefndu takaákvörðunina fyrir hinn stefnda. Verði ekki talið að 18. gr. laganna eigi við sétil vara byggt á samlagsaðild samkvæmt 19. gr. laganna þar sem ljóst virðist aðbáðir stefndu fari með hlutverk við ákvarðanir um og veitingu á ferðaþjónustuþeirri sem stefnendur sækjast eftir. Dómur þurfi þannig að binda báða stefndu.Ef eitthvað sé óljóst um aðild sé við stefndu að sakast. Stefnendur eigi ekkiað bera hallann af því að sveitarfélagið, þar sem þeir búi, hafi kosið aðframselja vald eða með öðrum hætti ráðstafa því með samningum eða öðrum hætti. Stjórnarskrá Samkvæmt 1. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. 14. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, skuli öllumsem þess þurfa, tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku,elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skuliöllum tryggðum í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi.Sæki ákvæðið meðal annars fyrirmynd í 24. gr. alþjóðasamnings Sameinuðuþjóðanna um borgarlega og stjórnmálaleg réttindi (SBSR). Í athugasemdum við 14. gr. frumvarpsþess er hafi orðið að lögum nr. 97/1995, komi fram að gengið sé út frá því aðnánari reglur um opinbera aðstoð, þ. á m. félagslega aðstoð, verði settar meðlögum en með ákvæðinu sé markaður sá rammi að til þurfi að vera reglur semtryggi þessa aðstoð. Sé þar með lögð jákvæð skylda á hendur löggjafans aðtryggja þau réttindi sem 76. gr. stjórnarskrárinnar taki til. Það sé ljóst af þessu ákvæði aðstjórnarskrárgjafinn hafi séð ástæðu til þess að kveða sérstaklega á um skyldualmenna löggjafans til að mæla fyrir um opinbera fjárhagsaðstoð ríkis ogsveitarfélaga til þeirra sem þess þurfa. Þá skyldu hafi löggjafinn uppfylltm.a. með lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks. Stefnendur eigi það sameiginlegt aðþeir hafi ríka getu til að lifa sem eðlilegustu lífi þrátt fyrir fötlun sína.Þannig hafi stefnendur, hver fyrir sig, mikla getu til samfélagsþátttöku,menntunar og fleira. Til að geta nýtt þessa getu sína þurfi stefnendur hinsvegar aðstoð samfélags síns í formi ákveðinnar þjónustu sem hafi það aðmarkmiði að vega upp þá skerðingu sem þau búi við. Réttur þeirra til þessararþjónustu leiði bæði af ákvæðum stjórnarskrár, sér í lagi 76. gr., sem ogákvæðum almennra laga. Af framkvæmd dóma og fræðiskrifum um framangreinda 76.gr. á síðustu árum sé ljóst að einstaklingur, sem þess þurfi, eigi beinan ograunhæfan rétt til aðstoðar frá hinu opinbera vegna sjúkdóma eða fötlunar, enekki þess eins að komið verði á fót ákveðnu kerfi. Þannig tryggi 76. gr.stjórnarskrár og verndi ákveðinn grundvallarrétt sem ekki verði afeinstaklingnum tekinn. Telji maður brotið gegn þessum rétti með lagasetningueða stjórnvaldsákvörðun geti hann leitað úrlausnar dómstóla eins og við eigi umönnur stjórnarskrárvarin réttindi. Réttur stefnenda til aðstoðar, sem þeim sénauðsynleg til að lifa eðlilegu lífi og stunda nám sitt, tómstundir ogfélagsstarf á við ófatlaðan einstakling, falli innan þessa grundvallarréttar.Það sé svo aftur skylda stefnda [sic.] að sjá þeim fyrir þessari þjónustu.Synjun stefnda [sic.] þar um sé því ólögmæt og beri því að ógilda hana meðdómi. Þá sé það grundvallaratriði að þaulágmarksréttindi, sem felist í síðastnefndu stjórnarskrárákvæði séu tryggð, tilað einstaklingar fái notið þeirra mannréttinda, sem jafnræðisregla 65. gr.stjórnarskrárinnar kveði á um, þ.e. að allir skuli vera jafnir fyrir lögum ognjóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana,þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarþáttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðruleyti. Þessi regla sé einnig lögfest í 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Mikilvægi jafnræðisreglunnar felistekki aðeins í því að vera almenn regla um bann við mismunun í lagsetninguheldur jafnframt í tengslum við skýringu laga. Öll mismunun verði þannig aðbyggjast á málefnalegum sjónarmiðum og takmörkun á mannréttindum beri að túlkaþröngt og borgara í hag. Í tilviki stefnenda sé um að ræða mjög mikilvægmannréttindi þeirra, þ.e. réttinn til ferðaþjónustu sem uppfylli þarfir þeirraog geri þeim kleift að stunda nám, njóta tómstunda, félagsstarfs og félagslífs,með sama hætti og ófatlað fólk. Ferðaþjónustan sé um leið grundvöllur þess aðstefnendur fái notið annarra réttinda og lífsgæða, t.d. heilbrigðisþjónustu,félagslífs o.s.frv. Stefnendur hafi þurft að sætaskerðingu á þeirri þjónustu sem þeim sé nauðsynleg til að njóta þeirramannréttinda sem kveðið sé á um í 76. gr. stjórnarskrárinnar. Skerðingin sémeðal annars til komin fyrir þær sakir að stefnandi [sic.] veiti ekki þjónustuút fyrir sveitarfélagsmörk stefnda og ekki innan þess svæðis þar sem stefnendurséu búsettir. Þannig hafi stefnendum verið mismunað um þá þjónustu sem þeim sénauðsynleg á grundvelli búsetu. Slík mismunun feli í sér brot á 65. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Mismununin byggi áómálefnalegum sjónarmiðum og tryggi ekki að jafnræðis sé gætt meðal borgarannaóháð búsetu. Alþjóðasáttmálar Það sé viðurkennd regla að norrænumrétti að skýra skuli lög til samræmis við þá alþjóðasamninga sem ríki er aðiliað eftir því sem kostur sé. Þá segi enn fremur í 2. mgr. 1. gr. laga nr.59/1992, um málefni fatlaðs fólks, að við framkvæmd laganna skuli tekið mið afalþjóðlegum skuldbindingum Íslands, einkum samningi Sameinuðu þjóðanna umréttindi fatlaðs fólks (SRFF). SRFF hafi verið undirritaður fyrirÍslands hönd þann 30. mars 2007 og sé hann í fullgildingarferli þegar mál þettaer höfðað. Sérstaklega sé fjallað um ferilmál fatlaðra einstaklinga í 20. gr.sáttmálans. Þar sé kveðið á um að aðildarríki skuli gera árangursríkarráðstafanir til þess að tryggja að einstaklingum sé gert kleift að fara allrasinna ferða og tryggja sjálfstæði fatlaðs fólks í þeim efnum, eftir því semfrekast sé unnt, m.a. með því að greiða fyrir því að fatlað fólk geti fariðallra sinna ferða með þeim hætti sem þeir kjósa, og þegar þeim hentar, gegnviðráðanlegu gjaldi. Þannig beri stefnda, semsveitarfélagi, að veita fötluðu fólki aðgang að ferðaþjónustu og tryggja þannigsjálfstæði einstaklinganna. Slíkt sé í samræmi við markmið laga um málefnifatlaðra, sem sé að tryggja fötluðu fólki jafnrétti og sambærileg lífskjör viðaðra þjóðfélagsþegna og skapa því skilyrði til að lifa eðlilegu lífi, sbr. 1.mgr. 1. gr. laganna. Ennfremur beri stefnda [sic.] að tryggja raunverulegtaðgengi einstaklinga að ferðaþjónustu og felist það m.a. í því að greiða fyrirþær ferðir sem fatlaður einstaklingur þurfi að fara til að geta m.a. stundaðnám og tómstundir. Ljóst sé að ákvörðun stefnda [sic.]sem um sé deilt brjóti gegn framangreindum skyldum stefnda [sic.] og réttistefnenda. Sé ákvörðun sú sem um sé deilt í máli þessu því ógildanleg og sékrafist dóms þar að lútandi. Þá hafi íslenska ríkið lögfest MannréttindasáttmálaEvrópu með þeirri vernd sem sáttmálinn veiti, sbr. lög nr. 62/1994. Í 14. gr.sáttmálans sé kveðið á um að réttindi þau og frelsi sem lýst er í samningnumskuli tryggð án nokkurs manngreinarálits, meðal annars þjóðfélagsstöðu. Stefnendurtelji að stjórnvaldsákvörðun stefnda [sic.] um að synja þeim um ferðaþjónustubrjóti í bága við ákvæðið, þar sem stefnendur fái ekki notið sömu grunnþjónustuog aðrir einstaklingar á Íslandi með sambærilega fötlun. Telja stefnendur auk þess að framangreindsynjun stefnda [sic.] á ferðaþjónustu brjóti í bága við MannréttindayfirlýsinguSameinuðu þjóðanna, nánar tiltekið 7. gr. sem kveði á um að öllum skuli tryggðvernd gegn hvers konar mismunun sem brjóti í bága við yfirlýsinguna. Í 22. gr. yfirlýsingarinnar sékveðið á um að allir þjóðfélagsþegnar skuli fyrir atbeina hins opinbera, ísamræmi við skipulag og bjargráð hvers ríkis, eiga rétt á félagslegu öryggi ogþeim efnahagslegu, félagslegu og menningarlegu réttindum, sem séu nauðsynlegtil þess að virðing þeirra og þroski fái notið sín. Í 1. mgr. 25. gr.yfirlýsingarinnar sé auk þess kveðið á um að allir eigi rétt á lífskjörum semnauðsynleg séu til verndar heilsu og vellíðan þeirra sjálfra og fjölskylduþeirra. Teljist þar til, meðal annars, nauðsynleg félagsleg þjónusta. Í 2. mgr.25. gr. yfirlýsingarinnar sé kveðið á um að börnum skuli veitt sérstök vernd ogaðstoð og að öll börn skuli njóta félagslegrar verndar. Í 27. gr.yfirlýsingarinnar sé kveðið á um að öllum beri réttur til þess að taka frjálsanþátt í menningarlífi samfélagsins, njóta lista, eiga þátt í framförum á sviðivísinda og verða aðnjótandi ábata er af þeim leiði. Ísland hafi fullgilt félagssáttmálaEvrópu en markmið sáttmálans hafi meðal annars verið að tryggja að menn fáinotið félagslegra réttinda og njóta félagslegrar velferðarþjónustu en í 13. gr.sáttmálans sé kveðið á um réttinn til félagslegrar aðstoðar. Í 14. gr. sékveðið á um að til þess að réttur til að njóta góðs af félagslegrivelferðarþjónustu sé nýttur, skuldbindi samningsaðilar sig til þess að efla eðaláta í té þjónustu, sem með því að beita félagslegum vinnubrögðum myndi stuðlaað velferð og þroska einstaklinga og hópa í samfélaginu og að aðlögun þeirra aðhinu félagslega umhverfi. Stefnendur geti að óbreyttu til dæmis ekki stundaðnám sitt og sótt nauðsynlega þjónustu. Þá geti þau ekki stundað félagslíf ánverulegra takmarkana og fengið tækifæri á að aðlagast félagslegu umhverfi meðþeim hætti sem 14. gr. sáttmálans sé ætlað að tryggja. Stefnendur telji aðsynjun stefnda [sic.] á að veita þeim allt að 120 ferðir með ferðaþjónustu ástrætisvagnafargjaldi komi í veg fyrir að þau geti notið þeirrar félagsleguvelferðarþjónustu sem framangreind ákvæði félagsmálasáttmála Evrópu tryggi. Þá hafi Ísland fullgilt alþjóðasamningSameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi en í 9.gr. samningsins sé kveðið á um rétt sérhvers manns til félagslegs öryggis, þará meðal til almannatrygginga. Í 1. mgr. 15. gr. samningsins sé kveðið á um aðaðilar samningsins viðurkenni rétt sérhvers manns, meðal annars til þess aðtaka þátt í menningarlífi og í 2. mgr. 15. gr. að aðilar samningsins skuli geraráðstafanir til þess að framfylgja þessum rétti að öllu leyti. Telja stefnendurað við núverandi ástand geti þau ekki notið til fulls þátttöku í ýmsumviðburðum í menningar- og félagslífi. Þá hafi Ísland fullgiltalþjóðasamning Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi en í26. gr. samningsins sé kveðið á um að allir skuli vera jafnir fyrir lögum og eigarétt á sömu lagavernd án nokkurrar mismununar. Lögin skuli því í þessu skynibanna hvers konar mismunun og ábyrgjast öllum mönnum jafna og raunhæfa verndgegn mismunun meðal annars vegna félagslegs uppruna eða annarra aðstæðna. Af ákvæðum framangreindra samninga,yfirlýsinga og sáttmála sé ljóst að íslenska ríkið hafi meðal annarsskuldbundið sig til að tryggja stefnendum rétt til þjónustu, sem geri þeimkleift að lifa lífi sínu til jafns við aðra, hafa raunverulegan aðgang að ognjóta menntunar, þjálfunar, tómstundaiðju, félagslífs og frjálsrar þátttöku ímenningarlífi og listum. Stefnda [sic.] beri þannig að veita stefnendumferðaþjónustu sem uppfylli þarfir þeirra. Lögnr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks Stefnendur kveða að með lögum nr.152/2010, til breytinga á lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks, hafiverið gerð sú breyting að fagleg og fjárhagsleg ábyrgð á framkvæmd þjónustufyrir fatlað fólk hafi flust frá ríki til sveitarfélaga. Sveitarfélög beri núskv. 4. gr. laganna, ábyrgð á skipulagi og framkvæmd þjónustu við fatlað fólk,þar með talið gæðum þjónustunnar, sem og kostnaði vegna hennar. Innifalið íþeirri ábyrgð sé að tryggja fötluðum einstaklingi rétt á þjónustu þar sem hannkýs að búa. Þar sem stefnendur séu allirfatlaðir einstaklingar þá eigi þau rétt á þjónustu samkvæmt lögum nr. 59/1992,um málefni fatlaðs fólks, sbr. 2. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. lagannasé markmið laganna að tryggja fötluðu fólki jafnrétti og sambærileg lífskjörvið aðra þjóðfélagsþegna og skapa því skilyrði til þess að lifa eðlilegu lífi.Inntak þeirrar þjónustu sem sveitarfélagið eigi að veita, og beri ábyrgð á, sésvo nánar útfært í lögunum. Þá segja stefnendur að í 7. gr.laganna sé kveðið á um rétt fatlaðs fólks til almennrar þjónustu ríkis ogsveitarfélaga, og enn fremur áréttað að ávallt skuli leitast við að „veitafötluðu fólki þjónustu samkvæmt almennum lögum á sviði menntunar ogheilbrigðis- og félagsþjónustu.“ Ef þörf fatlaðs einstaklings sé hins vegarmeiri en svo að hægt sé að uppfylla hana með almennri þjónustu beri viðkomandiað fá viðbótarþjónustu samkvæmt lögunum. Til að tryggja fötluðu fólkijafnrétti, mæli lög nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks, fyrir um skyldusveitarfélaga til þess að veita slíkum einstaklingum, sem ekki geti nýtt séralmenningsfarartæki sökum fötlunar sinnar, kost á ferðaþjónustu, sem geri þeimkleift að stunda atvinnu og nám sem og að njóta tómstunda. Þá skulieinstaklingar þessir jafnframt eiga rétt á ferðaþjónustu vegna aksturs áþjónustustofnanir og vegna annarrar sértækrar þjónustu sem þeim sé veittsérstaklega, sbr. 1. og 2. mgr. 35. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðsfólks. Í ákvæðinu segi að fatlaðir einstaklingar skuli eiga rétt áferðaþjónustu sem geri þeim kleift að stunda atvinnu, nám og njóta tómstundameð sama hætti og ófatlað fólk. Lögum félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991 Löggjafinn hafi enn fremur leitastvið að uppfylla jákvæðar skyldur sínar með setningu laga um félagsþjónustusveitarfélaga nr. 40/1991. Samkvæmt athugasemdum við frumvarp að lögunum berisveitarfélagi að útfæra réttinn til þjónustu með almennum hætti og miða aðstoðsína við aðstæður hvers umsækjanda fyrir sig. Í 1. gr. laganna segi að markmiðfélagsþjónustu á vegum sveitarfélaga sé að tryggja fjárhagslegt og félagslegtöryggi, m.a. með því að veita aðstoð svo íbúar geti stundað atvinnu og lifaðsem eðlilegustu lífi. Sú aðstoð geti falið í sér fjárhagsaðstoð, sbr. 2. tl. 2.gr., og þjónustu við fatlaða einstaklinga, sbr. 7. tl. 2. gr. laganna. Í lögunum sé jafnframt tekiðsérstaklega á þjónustu við fatlað fólk og beri sveitarfélögum að „vinna að þvíað fötluðum, hvort sem heldur er af líkamlegum eða andlegum ástæðum, séu tryggðsambærileg lífskjör og jafnrétti á við aðra þjóðfélagsþegna. Jafnframt skalskapa fötluðum skilyrði til að lifa sem eðlilegustu lífi miðað við getu hversog eins“, sbr. 42. gr. laganna. Samkvæmt framangreindu sé ljóst aðsveitarfélögum beri að skapa skilyrði fyrir íbúa sveitarfélagsins sem búi viðlíkamlega sem og andlega fötlun til að lifa eðlilegu lífi. Ein leið til þess séað veita einstaklingi ferðaþjónustu til að hann geti stundað nám, iðkaðtómstundir og stundað það félagsstarf sem hann kýs. Með ákvörðunum stefndu um að synjastefnendum um ferðaþjónustu sniðgangi stefndu skyldur sínar og brjóti þanniggegn rétti stefnenda. Leiðbeinandireglur fyrir sveitarfélög um ferðaþjónustu fatlaðra Stefnendur kveða aðvelferðarráðuneytið hafi jafnframt gefið út reglur fyrir sveitarfélög umferðaþjónustu fyrir fatlað fólk, sbr. heimild þess efnis í 35. gr. laga nr.59/1992. Reglurnar hafi öðlast gildi þann 1. febrúar 2012 og skýri nánar réttfatlaðs fólks til ferðaþjónustu sveitarfélaga, m.a. með því að varpa ljósi áinntak og fyrirkomulag slíkrar ferðaþjónustu og veita leiðbeiningar um þjónustuhættiog þjónustustig hennar. Reglunum sé þannig ætlað að stuðla að samræmi á millisveitarfélaga og þjónustusvæða í ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk og feli því ísér mikilvægt skref í þá átt að tryggja lögbundin mannréttindi fatlaðs fólks áÍslandi. Samkvæmt reglunum beri stefndaskylda, líkt og öðrum sveitarfélögum, að veita fötluðu fólki ferðaþjónustu semskapi því skilyrði til að lifa sem eðlilegustu lífi miðað við getu hvers ogeins og jafna aðstöðumun sem kunni að vera til staðar milli fatlaðs fólks ogófatlaðs fólks við aðgengi að almenningsfarartækjum. Skuli reglur sveitarfélagaum slíka ferðaþjónustu tryggja að fötlun einstaklinga komi ekki í veg fyrir aðþeir geti stundað atvinnu og nám og notið tómstunda og afþreyingar. Þá sé áttvið atvinnu, nám og tómstundir sem hinn fatlaði einstaklingur hafi sjálfurvalið sér, sbr. 1. og 2. mgr. 1. gr. reglnanna. Stefndi [sic.] skuli í öllumtilvikum meta þarfir og markmið viðkomandi einstaklings og getu hans til að náþeim markmiðum, sbr. 4. mgr. 3. gr. reglnanna og viðmið um ferðafjölda skulitaka mið af þörfum hvers einstaklings, sbr. 1. mgr. 3. gr. reglnanna. Slíkt matgrundvallist á markmiðum einstaklings, m.a. hvað varðar atvinnu, nám ogtómstundir og hvaða þarfir hann hafi fyrir ferðaþjónustu, sem myndi gera honumkleift að ná þeim markmiðum, sbr. 1. og 2. máls. 2. mgr. 8. gr. reglnanna. Stefnda [sic.] beri að framkvæmaþjónustuna þannig að hún styðji við það markmið að efla vald fatlaðs fólks yfiraðstæðum sínum og lífi, styrkja félagslega stöðu þess, sjálfsvirðingu oglífsgæði, sbr. 1. mgr. 8. gr. reglnanna. Þá beri stefnda og öðrumsveitarfélögum að leitast við að tryggja fjölbreytt þjónustuframboð á sviðiferðaþjónustu, svo sem með aðgangi að leigubifreiðum, sbr. 3. málsl. 2. mgr. 8.gr. reglnanna. Viðmið um ferðafjölda skuli taka mið af þörfum hvers og eins,sbr. 1. mgr. 3. gr. reglnanna. Við úrlausn erinda um ferðaþjónustuskuli einnig, samkvæmt reglunum, gætt að reglum stjórnsýsluréttar. Beri þvím.a. að gefa notanda og talsmanni hans, ef við á, andmælarétt áður en ákvörðunum ferðaþjónustu við hann er tekin. ReglurVelferðarþjónustu Árnesþings um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk Stefnendur vísa til þess að í 3.mgr. 35. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks sé að finnaheimildarákvæði fyrir sveitarstjórnir til að setja reglur um þjónustuna. Skýrtsé þó kveðið á um það í ákvæðinu að slíkar reglur skuli settar á grundvelliákvæðisins og hinna leiðbeinandi reglna ráðherra. Þær reglur semsveitarstjórnir setji á grundvelli 2. mgr. 35. gr. laga nr. 59/1992, um málefnifatlaðs fólks megi þannig hvorki ganga gegn ákvæðum laganna né hinumleiðbeinandi reglum velferðarráðuneytisins. Stefndi [sic.] hafi á grundvelliheimildar í 3. mgr. 35. gr. laga nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks, settreglur um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk, sem hafi verið samþykktar ívelferðarnefnd 27. febrúar 2013 og af aðildarsveitarfélögum dags. 15. apríl2013. Samkvæmt 2. gr. reglnanna sémarkmiðið að gera þeim, sem ekki geta nýtt sér almenningssamgöngur, kleift aðstunda nám, vinnu, hæfingu, sækja heilbrigðisþjónustu og njóta tómstunda. Þá séenn fremur haft að leiðarljósi að aðstoða fatlað fólk til fullrar þátttöku ísamfélaginu og sjálfstæðs lífs eins og kostur er hverju sinni. Þá segi einnig í 2. mgr. 2. gr.reglnanna að akstursþjónustan skuli veitt innan marka lögheimilissveitarfélagsnotandans auk þess sem hún nái til miðlægra þjónustueininga á Selfossi. Í 5. gr. reglnanna komi fram aðferðir til og frá skóla, vinnu, hæfingu og vegna heilbrigðisþjónustu gangifyrir öðrum ferðum. Þá sé fjöldi ferða til annarra erinda háður takmörkunum ogskuli miða við að þær verði ekki fleiri en 18 í mánuði og heildarfjöldi ferðaeigi fleiri en 64 að jafnaði í mánuði, sé akstur vegna tómstunda talinn með. Engin lagastoð sé fyrir þessumreglum sem feli í raun í sér skerðingu þar sem takmörk séu sett á frelsi fólks.Ekki verði séð að nein málefnaleg sjónarmið búi að baki framangreindum reglumsveitarfélagsins.Skyldastefnda til að veita stefnendum ferðaþjónustuAlmennt Stefnendur kveða að ákvæðistjórnarskrár, laga, reglna og alþjóðasamninga leggi skyldur á viðkomandiopinbera aðila. Þeim beri að veita þjónustu sem geri fötluðum einstaklingumkleift að lifa og starfa, eftir fremsta megni, í eðlilegu samfélagi með samahætti og ófatlaðir einstaklingar. Ferðaþjónusta verði í því samhengi að teljastafar mikilvægur þáttur. Verði að gera þá kröfu til slíkrar þjónustu að hún takimið af þörfum hvers einstaklings fyrir sig, svo honum sé gert kleift að lifa ogstarfa eftir fremsta megni í eðlilegu samfélagi með sama hætti og ófatlaðireinstaklingar. Sé það ekki gert, sé ljóst að sveitarfélag hafi sniðgengiðlögbundnar skyldur sínar gagnvart umræddum einstaklingum og þá beinlínis gengiðgegn lögum um málefni fatlaðra og stjórnarskrárinnar. Af öllu framangreindu sé ljóst hvaðaréttarheimildir liggi til grundvallar skyldum stefnda [sic.] til að veitastefnendum umrædda ferðaþjónustu og hvernig beri að túlka þær heimildir. Stefndu geti því ekki sett sérþröngar reglur um aðstoð við fatlað fólk sem búi í sveitarfélaginu, og þanniggengið gegn jákvæðri lagaskyldu stefndu gagnvart stefnendum. Þvert á móti berisveitarfélögum að skapa skilyrði fyrir íbúa sveitarfélagsins, sem búa viðfötlun, til að lifa eðlilegu lífi. Ekki sé því nægjanlegt að einhverþjónusta sé til staðar, heldur verði hún að vera með ákveðnum hætti og náákveðnum markmiðum. Lögbundin ferðaþjónusta við fatlað fólk hafi þaðgrundvallarmarkmið að gera þeim kleift að lifa sem eðlilegustu lífi miðað viðgetu hvers og eins. Það sé því ekki hægt að setja alla fatlaða einstaklingaundir sama hatt enda sé virkni þeirra og geta til þátttöku í samfélaginu jafnmisjöfn og þeir eru margir. Þá skuli þjónustan tryggja sjálfstæði fatlaðs fólksmeð því að tryggja að fólk geti farið allra sinna ferða þegar þeim hentar enekki þegar stefndu hentar. Þá sé augljóst að landfræðileg mörk hafi enginmálefnaleg tengsl við markmið ferðaþjónustunnar og tilgang. Sveitarfélögum beri þannig að gerafötluðum einstaklingum kleift að stunda atvinnu, nám og njóta tómstunda semhinn fatlaði einstaklingur velji sér að stunda en ekki þá sem falli hvað bestað kerfisbundinni framkvæmd sveitarfélagsins. Beri að gera hinum fatlaðaeinstakling fært að lifa eins sjálfstæðu og eðlilegu lífi eins og honum sémögulega kleift að njóta. Stefndu snúi þessum meginreglum á hvolf enda segiskýrt í bréfum þeirra að stefnendur skuli laga þarfir sínar að því kerfi semstefndu hafi komið upp. Sé reyndar bætt um betur og tekið fram að vegnasumarfría verði ekki neinn akstur. Með hliðsjón af framangreindu ogaðstæðum stefnenda sé ljóst að eina leiðin til að tryggja stefnendum aðstoð semgeri þeim kleift að lifa eðlilegu lífi sé að stefndi [sic.] veiti þeimferðaþjónustu sem uppfylli þarfir þeirra og geri þeim kleift að taka þátt ínámi, starfi, tómstundum, félagsstarfi og öðrum samfélagslegum athöfnum sem hún[sic.] hafi getu til og kjósi að taka þátt í. Stefndi [sic.] hafi hins vegarhafnað að veita stefnendum slíka fullnægjandi ferðaþjónustu. Stefnendur kveða að ekki sé til aðdreifa sérákvæðum eða undanþágum sem leysi ákveðin sveitarfélög undan umræddriskyldu. Þannig geti sveitarfélög ekki vikist undan slíkum skyldum sama hvaðaástæða sé gefin fyrir því. Eigi þetta einkum við ef uppgefnar ástæður megirekja til sveitarfélagsins sjálfs svo sem að almenningssamgöngur ísveitarfélaginu séu af skornum skammti.Skyldastefnda [sic.] til að veita ferðaþjónustu innan Sólheima Stefnendur kveða að um akstur innanSólheimasvæðisins gildi allar framangreindar reglur um ferðaþjónustu fatlaðra.Stefnda [sic.] hafi þannig verið óheimilt að synja um allan akstur innansvæðisins enda hafi hann ekki fært fyrir því sérstök rök sem byggi ámálefnalegum sjónarmiðum. Ákvörðun um að veita fötluðu fólki sem býr íbyggðahverfinu Sólheimum ekki ferðaþjónustu innan þess svæðis hafi ekki stoð íneinum þeim lagareglum sem að framan greinir og sé beinlínis í andstöðu viðþær. Til þess að slík almenn synjun stefnda [sic.] gæti telist lögmæt þyrfti aðliggja fyrir einhver heimild sem leysti sveitarfélagið undan skyldunum og legðiþær á hendur öðrum. Ákvörðunin feli enn fremur í sér mismunun í andstöðu viðjafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og stjórnsýsluréttar enda sé stefnendummismunað á grundvelli búsetu. Með vísan til framangreindra reglnaeigi stefnendur þannig rétt á ferðaþjónustu innan Sólheimasvæðisins.Sólheimasvæðið sé innan marka lögheimilissveitarfélags stefnenda, líkt ogsérstaklega sé kveðið á um í 2. mgr. 2. gr. reglna Velferðarþjónustu Árnesþingsum ferðaþjónustu fatlaðs fólks. Um sé að ræða akstur til og frá mötuneyti,akstur í hæfingu og akstur í félagsstörf sem falli undir 35. gr. laga nr.59/1992, um málefni fatlaðs fólks. Þá sé uppfyllt það skilyrði síðastnefndslagaákvæðis að stefnendur eigi þess ekki kost að nýta almenningssamgöngur vegnafötlunar sinnar og komist ekki sjálfir á milli staða. Stefnendur vísa til þess að vegalengdirinnan Sólheimasvæðisins séu töluverðar og sem dæmi að frá Undirhlíð, þar semflestir stefnenda búi, séu um 2 kílómetrar í Vigdísarhús þar sem stefnendurfari í mötuneyti.Skyldastefnda [sic.] til að veita ferðaþjónustu út fyrir sveitarfélagiðStefnendurkveða að samkvæmt 2. gr. reglna um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk séakstursþjónustan einungis veitt innan marka lögheimilissveitarfélags auk þesssem hún nái til miðlægra þjónustueininga á Selfossi. Ákvæðið feli í sértakmörkun á ferðaþjónustu og eigi sér hvorki stoð í lögum né leiðbeinandireglum velferðarráðuneytisins, sem geri sérstaklega ráð fyrir að ferðir getináð út fyrir mörk sveitarfélags. Einnig sé um að ræða takmörkun á þeimréttindum sem felist í ákvæðum laga og stjórnarskrár og þeim alþjóðleguskuldbindingum sem Ísland sé aðili að. Takmörkunin sé einnig í augljósriandstöðu við tilgang og markmið lagareglnanna sem séu grundvöllurferðaþjónustunnar. Auk þess feli ákvörðunin í sér mismunun eftir búsetu íandstöðu við jafnræðisregluna. Engin málefnaleg sjónarmið búi þannig að bakitakmörkuninni.Skyldastefnda [sic.] til að veita ferðaþjónustu til að sækja heilbrigðisþjónustu Stefnendur byggja á að umferðaþjónustu til að sækja heilbrigðisþjónustu gildi öll þau sjónarmið og allarþær reglur sem reifaðar hafi verið að framan. Auk þess liggi í augum uppi aðakstur í slíkum tilgangi ætti að vera í sérstökum forgangi hjá stefnda [sic.]enda megi almennt gera ráð fyrir því að brýn nauðsyn sé fyrir slíkum ferðum. Þáhafi ferðaþjónusta í þessu skyni augljósari og sterkari tengsl við rétteinstaklinga til aðstoðar samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar og samkvæmtalmennum lögum. Þannig beri stefnda [sic.] sérstaklega rík skylda til aðtryggja ferðir í slíkum tilgangi. Ákvörðunstefnda [sic.] feli í sér brot gegn jafnræðisreglu og meðalhófsreglu Stefnendur kveða að ákvörðun stefnda[sic.] um að hafna umsóknum stefnenda um ferðaþjónustu, feli í sér mismunungagnvart stefnendum, í andstöðu við jafnræðisreglu stjórnarskrár,stjórnsýslulaga og alþjóðasamninga. Af jafnræðisreglunni leiði að ef ummismunun er að ræða á milli aðila, verði slík mismunun að byggjast ámálefnalegum sjónarmiðum og skipti þá að sjálfsögðu máli önnurlögskýringarsjónarmið sem varði mannréttindi, t.d. að takmörkun á mannréttindumberi að túlka þröngt. Um sé að ræða réttinn til þess að stunda atvinnu, nám ogiðka tómstundir. Í fyrsta lagi sé stefnendum mismunaðmeð þeim hætti að þeim sé gert ófært að standa jafnfætis ófötluðu fólki. Í öðrulagi sé stefnendum mismunað með þeim hætti að þau njóti ekki sömu þjónustu hjástefnda [sic.] og aðrir fatlaðir einstaklingar njóti innan annarrasveitarfélaga. Þannig veiti stefndu fötluðu fólki ferðaþjónustu á öðrumþéttbýlisstöðum. Hér megi sem dæmi nefna að slík ferðaþjónusta sé veitt innanHveragerðis, sem sé skilgreint þéttþýli. Sólheimar séu einnig skilgreindir semþéttbýli en ferðaþjónustan sé ekki veitt á svæðinu sem feli í sér grófamismunun. Stefndi [sic.] hafi ekki fært fyrirþví rök að framangreind mismunun stefnenda og takmarkanir á mannréttindumþeirra byggi á málefnalegum sjónarmiðum. Synjun stefnda [sic.] á umsóknumstefnenda um ferðaþjónustu, brjóti því gegn jafnræðisreglu og sé því krafistdóms um ógildingu hennar. Stefndu hafi ákveðið að skerðaréttindi stefnenda með þeim hætti sem gerð hafi verið grein fyrir að framan.Stefndu hafi skert réttindin af ásetningi enda eigi stefndu að þekkja aðferðaþjónustan sé stefnendum nauðsynleg til þess að þau geti komist sem næstþví að lifa sjálfstæðu lífi. Stefnda [sic.] beri að sýna fram á að skerðing ámannréttindum stefnenda hafi verið nauðsynleg og réttlætanleg með hliðsjón afmálefnalegum sjónarmiðum. Stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því að ákvarðanirþeirra hafi verið nauðsynlegar, lögmætar og stuðlað að markmiðum viðeigandi laga. Stefnda [sic.] beri einnig að sýnafram á að markmiðum sem ákvarðanirnar stefni að hafi ekki mátt ná með öðrum ogminna íþyngjandi hætti fyrir stefnendur, sbr. meðalhófsreglu 12. gr.stjórnsýslulaga. Stefndu verði að sýna fram á að aðrir kostir hafi ekki veriðtiltækir og að við ákvörðunina hafi verið tekið tillit til þeirra íþyngjandiáhrifa sem synjanirnar hafi fyrir stefnendur. Ákvörðunstefnda [sic.] feli í sér brot gegn lögmætisreglu Stefnendur kveða lögmætisreglunavera eina af meginreglum íslensks stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar og felaí sér að ákvarðanir stjórnvalda skuli almennt eiga sér stoð í lögum. Þá megistjórnvöld ekki ganga í berhögg við önnur lög með ákvörðunum sínum. Brjótiákvörðun í bága við lög sé hún ólögmæt að efni til og ógildanleg. Heimildarákvæði 3. mgr. 35. gr. laganr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks, feli í sér heimild sveitarstjórnum tilhanda til þess að setja reglur um ferðaþjónustu fatlaðra á grundvelli 25. gr.laganna og hinna leiðbeinandi reglna velferðarráðuneytisins. Hvergi séhinsvegar að finna lagaheimild sem kveði á um að sveitarstjórnum sé heimilt aðskerða þau réttindi, sem kveðið sé á um í lögum nr. 50/1992, eða leiðbeinandireglum velferðarráðuneytisins. Heimildarákvæðið feli þannig einungis í sér heimild,sveitarstjórnum til handa, til þess að setja reglur um nánari útfærslu ogframkvæmd þjónustunnar, en þjónustan skuli vera í fullu samræmi við ákvæði laganr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks og hinar leiðbeinandi reglurvelferðarráðuneytisins. Reglur sveitarfélags verði að tryggja a.m.k. þannlágmarksrétt sem felist í ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk. Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr.59/1992, skuli sveitarfélög gefa fötluðu fólki kost á ferðaþjónustu og sémarkmið þjónustunnar að gera þeim, sem ekki geti nýtt sér almenningsfarartækivegna fötlunar sinnar kleift að stunda atvinnu og nám og njóta tómstunda.Samkvæmt 3. máls. 2. mgr. 8. gr. hinna leiðbeinandi reglnavelferðarráðuneytisins beri stefnda og öðrum sveitarfélögum að leitast við aðtryggja fjölbreytt þjónustuframboð á sviði ferðaþjónustu og sbr. 1. mgr. 3. gr.sömu reglna skuli viðmið ferðafjölda taka mið af þörfum hvers og eins. Þær reglur um ferðaþjónustu viðfatlaða einstaklinga, sem stefndi [sic.] hafi sett sér taki ekkert tillit til aðstæðnastefnenda eða þeirra þarfa sem þau hafi fyrir þjónustu eða getu þeirra tilsamfélagsþátttöku. Samkvæmt 5. gr. reglna stefnda [sic.] um ferðaþjónustufatlaðra sé gert ráð fyrir afar takmörkuðum ferðafjölda á einstakling, þ.e.hver einstaklingur geti einungis fengið úthlutað 64 ferðum að jafnaði á mánuðiog þar af séu að hámarki 18 ferðir á mánuði til annarra ferða til og frá skóla,vinnu, hæfingu og vegna heilbrigðisþjónustu. Ein ferð sé skilgreind sem aksturmilli tveggja staða en ekki akstur fram og til baka. Þannig sé hvorki gert ráðfyrir að fatlaður einstaklingur geti sinnt vinnu samhliða skóla eða öfugt eðasinnt tómstundum eða öðrum erindum oftar en að hámarki þrisvar í viku.Reglurnar taki þannig ekki mið af þörfum hvers fatlaðs einstaklings fyrir sig,þvert gegn ákvæðum og markmiðum laga nr. 59/1992 og hinna leiðbeinandi reglnavelferðarráðuneytisins. Kveða stefnendur að samkvæmtlögmætisreglunni verði íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun að byggjast á skýrrilagaheimild svo hún geti talist lögmæt. Samkvæmt framanrituðu sé hvergi aðfinna heimild stefnda [sic.] til handa til þess að skerða þau réttindi semstefnendum séu tryggð með stjórnarskrá, lögum og alþjóðasáttmálum. Samkvæmt framangreindu skortiákvörðun stefnda [sic.] lagastoð og sé af þeim sökum ólögmæt.Ákvörðunstefnda [sic.] feli í sér brot á réttmætisreglu Stefnendur vísa til þess að íréttmætisreglunni felist að ávallt þurfi að byggja stjórnvaldsákvarðanir ámálefnalegum sjónarmiðum. Teljist sjónarmið við úrlausn máls ómálefnalegt sé ekkilöglegt að byggja á því við ákvörðun. Málefnaleg sjónarmið séu þau sjónarmiðsem séu til þess fallin að ná fram markmiðum viðkomandi laga. Sveitarfélögum séskylt að byggja á sjónarmiðum sem komi fram í lögum. Sjónarmið sem hafi ekkilagastoð, séu í andstöðu við lagaákvæði eða vinni gegn markmiðum laga séuómálefnaleg og ólögmætt sé að byggja ákvarðanir á þeim. Stefndu beri sönnunarbyrðina fyrirþví að þau sjónarmið sem þau byggi á séu málefnaleg, einkum þar semákvarðanirnar skerði augljóslega réttindi stefnenda. Í ákvörðunum stefnda [sic.] gagnvartstefnanda Eddu vísi stefndi til þess að hún geti farið fótgangandi innanSólheimasvæðisins með lítilli aðstoð og um sé að ræða afar stuttar vegalengdir. Í ákvörðunum stefnda [sic.] gagnvartstefnendum Rúnari Þór, Lovísu, Úlfhildi og Sigurði vísi stefndi til þess að þauséu fær um að nýta sér almenningssamgöngur og ferðast án aðstoðar. Í ákvörðunum stefnda [sic.] gagnvartstefnendum Ingólfi og Leifi Þór vísi stefndi til þess að Ingólfur og Leifur Þórséu færir um að nýta sér almenningssamgöngur og ferðast með lítilli aðstoð. Ljóst sé að stefndi [sic.] hafi settsér tvær almennar reglur um ferðaþjónustuna sem séu mjög íþyngjandi, hafi engalagastoð og séu í andstöðu við markmið laga o.þ.m. ómálefnaleg. Annars vegar séhér átt við þá almennu reglu að akstursþjónusta sé einungis veitt innanlögheimilissveitarfélags. Hins vegar sú almenna regla að akstur sé ekki veitturinnan Sólheimasvæðisins. Ómálefnalegt sé að byggja ákvörðun áþví að ferðaþjónusta sé einfaldlega ekki veitt innan Sólheimasvæðisins endahafi það engin málefnaleg tengsl við tilgang og markmið ferðaþjónustunnar. Samaeigi við um þá afstöðu að aka ekki út fyrir sveitarfélagsmörk, jafnvel þótteinstaklingur þurfi að sækja nauðsynlega þjónustu til annarra sveitarfélaga.Bæði þessi sjónarmið stefndu gangi beinlínis gegn því markmiði að notendurferðaþjónustu fatlaðs fólks geti lifað sjálfstæði lífi á eigin forsendum ogtekið þátt í samfélaginu til jafns við aðra. Kveða stefnendur að engar upplýsingarhafi verið veittar um mat stefndu að baki þessum almennu takmarkandi reglum semmiðist við landamæri. Þá hafi stefndu heldur ekki sýnt fram á það hvernig mathafi verið framkvæmt á aðstæðum stefnenda eða hvaða sjónarmið hafi legið slíkumati til grundvallar. Stefndu hafi ekki útskýrt nánar hvað átt sé við með aðfólk geti farið fótgangandi með „lítilli aðstoð“. Hvergi komi fram við hvaðberi að miða í þeim efnum, hversu mikla aðstoð stefndu telji nauðsynlega tilþess að réttur til ferðaþjónustu stofnist, ekki komi fram hver eigi að veitaþessa aðstoð o.s.frv. Að sama skapi hafi ekki verið útskýrt hver mörkin séu ávegalengdum til þess að eiga rétt á ferðaþjónustu og hvað felist í „afarstuttum“ vegalengdum. Sérstaka athygli veki að stefndi[sic.] vísi til þess að stefnendur séu færir um að nýta séralmenningssamgöngur. Engar slíkar samgöngur séu til Sólheima og um 10kílómetrar í þá stöð sem sé næst svæðinu. Ferðir séu auk þess mjög stopular fráþeirri stöð og því geti tekið nokkrar klukkustundir að komast frá Sólheimum tilSelfoss. Stefndi [sic.] hafi ekki útskýrt hvernig hann ætlist til þess aðstefnendur komi sér á þann stað þar sem þeir geti nýtt almenningssamgöngur.FormreglurstjórnsýsluréttarAlmennt Stefnendur byggja á því samhliða aðekki hafi verið farið að formreglum stjórnsýsluréttar við töku ákvörðunarinnar.Þannig hafi hvorki aðstæður stefnenda né þörfin fyrir hina umbeðnu aðstoð veriðskoðaðar með fullnægjandi hætti, í bága við rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga og meginreglu um skyldubundið mat. Þá hafi andmælaréttarstefnenda skv. 13. gr. stjórnsýslulaga ekki verið gætt.Rannsóknarregla,skyldubundið mat og andmælaréttur Engan vafa kveða stefnendur leika áþví að þeir teljist fatlað fólk í skilningi laga nr. 59/1992, um málefnifatlaðra. Stefnendur kveðast stunda ýmsa iðju, s.s. skóla, tómstundir,félagsstarf auk þess að sækja sérfræði- og heilbrigðisþjónustu. Þeir hafi þvísannarlega þörf fyrir ferðaþjónustu. Ef stefndi [sic.] hafi talið aðfyrirliggjandi upplýsingar um stefnendur vörpuðu ekki nægilega skýru ljósi áaðstæður þeirra, fötlun þeirra og þarfir, þá hafi stefnda [sic.], með tilvísantil leiðbeiningar- og rannsóknarskyldu hans samkvæmt stjórnsýslulögum, borið aðkalla eftir frekari gögnum og upplýsingum. Það hafi stefndi [sic.] hins vegarekki gert. Þá benda stefnendur á það að viðtöku íþyngjandi stjórnvaldsákvörðunar beri stjórnvaldi að rannsaka svo semkostur er öll þau atriði sem máli geta skipt, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Þá sé stjórnvaldi óheimilt að afnema eða takmarka verulega mat áatvikum máls með því að setja fyrirfram fastákveðin viðmið eða vinnureglur semútiloki í reynd að tekið sé tillit til gildandi lagareglna og sjónarmiða, sbr.reglu um skyldubundið mat stjórnvalda. Þær almennu reglur um ferðaþjónustu viðfatlaða einstaklinga sem stefndi [sic.] hafi sett sér taki ekkert tillit tilaðstæðna stefnenda eða þeirra þarfa sem þau hafi fyrir þjónustu eða getu þeirratil samfélagsþátttöku. Virðist því ljóst að um sé að ræða synjun, án þess að gerðursé nokkur reki að því að meta nauðsynlega þætti eða önnur þau atriði sem skuliliggja til grundvallar ákvörðun stefnda [sic.]. Þá hafi stefnendur ekki fengiðraunhæft tækifæri til að andmæla umræddri synjun eða þeim forsendum sem húnbyggi á. Stefnendur telja því ljóst aðstefndi [sic.] hafi brotið gegn rannsóknarskyldu sinni, reglunni umskyldubundið mat og reglunni um andmælarétt. Beri að hafa hugfast að um sé aðræða afar íþyngjandi ákvörðun fyrir stefnendur sem hafi afdrifaríkarafleiðingar fyrir líf þeirra og velferð. Telja stefnendur því að synjunin séólögmæt og að fella beri hana úr gildi.Rökstuðningur Stefnendur vísa til þess að stefndi[sic.] hafi ekki með nokkru móti rökstutt, andstætt framlögðum gögnumstefnenda, hversvegna hann hafi talið að stefnandi Edda geti farið fótgangandiinnan Sólheimasvæðisins með lítilli aðstoð, hvers vegna hann hafi talið aðstefnendur Rúnar Þór, Lovísa, Úlfhildur og Sigurður væru fær um að nýta séralmenningssamgöngur og ferðast án aðstoðar og hvers vegna hann hafi talið aðstefnandi Ingólfur væri fær um að nýta sér almenningssamgöngur og ferðast meðlítilli aðstoð. Þá sé ekki útskýrt hvernig stefnendur eigi að nýta séralmenningssamgöngur sem séu stopular og í 10 kílómetra fjarlægð frá svæðinu. Þá hafi stefndi [sic.] ekki meðnokkru móti rökstutt hversvegna hann teldi að mat stefnanda á þörf þeirra umallt að 120 ferðir væri rangt. Engu að síður hafi það verið niðurstaða stefnda [sic.] að veitastefnandanum Eddu einungis 18 ferðir á mánuði með ferðaþjónustu. Samkvæmt 1. mgr. 22. gr.stjórnsýslulaga, skuli stjórnvald, að því marki sem ákvörðun þess byggir ámati, í rökstuðningnum greina frá þeim meginsjónarmiðum sem ráðandi hafi veriðvið matið. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skuli stjórnvald einnig, þar semástæða er til, rekja í stuttu máli upplýsingar um þau málsatvik sem höfðuverulega þýðingu við úrlausn málsins. Með tilvísan til hinna ríku hagsmunistefnenda sem stefndi [sic.] hafi fjallað um í ákvörðun sinni, hafi verið fullástæða til þess að stefndi greindi frá þeim meginsjónarmiðum sem ráðandi hafiverið við matið og greindi frá þeim málsatvikum sem hafi haft verulega þýðinguvið úrlausn málsins. Það hafi stefndi [sic.] hins vegar ekki gert. Teljastefnendur stefnda þannig hafa brotið gegn skyldum sínum skv. 22. gr.stjórnsýslulaga. Af þeim sökum telja stefnendur að synjunin sé ólögmæt og aðfella beri hana úr gildi.KröfugerðKrafaum ógildingu ákvarðana Stefnendur kveðast hafa skýralögvarða hagsmuni af því að fá dóm um gildi ákvarðana stefndu sem lúti aðmikilvægum réttindum um ferðaþjónustu til handa stefnendum. Stefnendur telja aðöll skilyrði séu til staðar til þess að ógilda beri ákvarðanirnar.Ákvarðanirnar séu haldnar verulegum annmarka, bæði að formi og efni til, ogengir hagsmunir réttlæti að ákvarðanirnar haldi gildi sínu þrátt fyrirannmarkana.Krafaum viðurkenning á ólögmæti ákvarðana Telji dómstólar að ákvarðanirnarhafi verið ólögmætar en engu að síður séu einhverjar ástæður sem komi í vegfyrir ógildingu þá gera stefnendur til vara kröfu um að dómstólar viðurkennia.m.k. að ákvarðanirnar hafi verið ólögmætar (jafnvel þótt þær séu ekki felldarúr gildi). Vísa stefnendur til þess að ólögmæti leiði ekki sjálfkrafa tilógildingar. Viðurkenning á ólögmæti gangi þannig skemur en ógildingarkrafa.Þessi krafa komi þannig einungis til skoðunar ef ekki verði fallist áógildingu. Krafaum viðurkenningu á að óheimilt sé að beita tilteknum sjónarmiðum Stefnendur kveða að dómur umógildingu ákvörðunar leiði til þess að stefndu þurfi að taka nýja ákvörðun.Dómur um ógildingu eina og sér geti byggst á margs konar forsendum. Slíkurdómur tryggi því ekki að stefndu hætti að beita ólögmætum og ómálefnalegumsjónarmiðum við ákvarðanir sem teknar yrðu í kjölfarið. Stefnendur kveða stefndu hafa gertstefnendum það ljóst að ákvarðanir um ferðaþjónustu muni ávallt byggja átilteknum sjónarmiðum sem séu ólögmæt. Sé hér átt við þau sjónarmið stefndu aðákveða fyrirfram að hafna öllum akstri innan svæðisins sem teljist til Sólheimaog einnig öllum akstri út fyrir sveitarfélagið. Óskum um akstur sé hafnað þegaraf þeirri ástæðu að þjónustan sé einfaldlega hvorki veitt innanSólheimasvæðisins né út fyrir sveitarfélagið. Ákvarðanir um slíkar beiðnir séuþannig teknar án frekari skoðunar eða mati á aðstæðum og þörfum einstaklinga. Auk þess að ná fram ógildingu þeirraákvarðana sem þegar hafi verið teknar hafi stefnendur þannig skýra lögvarðahagsmuni af því að skorið sé úr um að stefndu sé óheimilt að byggja ákvarðanirum ferðaþjónustu á ólögmætum sjónarmiðum og reglum sem séu án lagastoðar og íandstöðu við lög. Krafaum skaðabætur og miskabætur Stefnendur gera hver um sig kröfu umað stefndu greiði 2.000.000 krónur. Kveða stefnendur að krafan skiptist annarsvegar í skaðabætur og hins vegar miskabætur. Kveða stefnendur að skaðabótakrafanuppfylli öll skilyrði sakarreglunnar. Synjanir stefndu séu ólögmætar og háttsemiþeirra sé saknæm (ásetningur eða a.m.k. gáleysi) enda ekki í samræmi við þaðsem gott og gegnt (bonus pater) stjórnvald myndi gera. Tjónið sé sáviðbótarkostnaður sem stefnendur þurfi að greiða fyrir að komast ferða sinnameð öðrum hætti en með þeirri ferðaþjónustu sem stefndu ættu að veita. Vegnasynjana stefndu um að veita ferðaþjónustu þurfi stefnendur nú í flestumtilvikum að greiða fyrir leigubifreiðar til þess að komast milli þeirraáfangastaða sem stefndi neiti að aka þeim. Kostnaður vegna slíkraleigubílaferða sé hóflega áætlaður 1.000.000 krónur fyrir hvern einstakling áþví tímabili sem sótt hafi verið um. Viðbótarkostnaður við hverja ferð nemiþúsundum króna og ferðirnar á tímabilinu skipti hundruðum. Verði því mótmæltáskilja stefnendur sér rétt til þess að leggja fram frekari gögn undir rekstrimálsins þessum kostnaði til sönnunar og til að auka við kröfurnar ef í ljóstkomi að tjónið sé í raun meira og sömuleiðis að höfða sérstakt mál vegnatjónsins. Stefnendur kveða að með synjunum sínumhafi stefndu skert lífsgæði stefnenda gríðarlega mikið. Höfnun á ferðaþjónustuhafi áhrif á möguleika stefnenda til að sinna daglegu lífi og valdi einangrunþeirra. Háttsemin sé þannig meingerð gegn frelsi, friði, æru og persónustefnenda, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnendurtelja hóflegt að krefjast 1.000.000 króna í miskabætur fyrir tímabilið enlífsgæði þeirra skerðist á hverjum einstasta degi sem stefnendum sé synjað umþjónustuna. Dráttarvextir miðist við þaðtímamark er mánuður var liðinn frá því að stefnendur gerðu kröfu um þjónustuna,sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu sína um viðurkenningu réttindabyggja stefnendur á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála ogkveðast þeir hafa lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um lögmæti ákvarðanastefndu og rétt stefnenda samkvæmt lögum og reglum um ferðaþjónustu. Stefnendur vísa til þess að þeirgeri fleiri en eina kröfu á hendur stefndu. Kröfusamlag kveða þeir að byggi á27. gr. laga um meðferð einkamála. Skilyrðum ákvæðisins sé fullnægt enda eigikröfurnar allar rætur að rekja til sama atviks og aðstöðu. Stefnendur kveða að krafa þeirra umallt að 120 ferðir á mánuði séu hófleg. Krafan miðist við meðaltal og geri ráðfyrir því að hver einstaklingur þurfi að fara tvær ferðir af heimili sínu ádag. Tvær ferðir af heimilinu og til baka séu fjórar ferðir daglega og á mánuðiséu það u.þ.b. 120 ferðir. Önnurlagarök Stefnendur vísa til laga nr. 59/1992um málefni fatlaðra, stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum65., 71., og 76. gr. hennar, auk samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindifatlaðs fólks, Mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994,mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna, félagssáttmála Evrópu, semfullgiltur var af Íslands hálfu 15. janúar 1976, og alþjóðasamninga Sameinuðuþjóðanna annarsvegar um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi og hinsvegarefnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem báðir voru fullgiltir afÍslands hálfu 22. ágúst 1979. Þá byggja stefnendur á Leiðbeinandi reglum fyrirsveitarfélög um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk, skv. lögum nr. 59/1992, ummálefni fatlaðs fólks, með síðari breytingum, frá 24. janúar 2012. Þá kveðast stefnendur einnig byggjaá almennum reglum stjórnsýsluréttar og ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Aðild stefnenda byggi á 19. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Málskostnaðarkrafa stefnenda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Um fyrirsvar vísast til 3. og 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991. Umvarnarþing stefnda er vísað til 3. mgr. 33. gr. sömu laga.Málsástæður og lagarök stefnduStefndufæra fram málsástæður sínar og lagarök í þrennu lagi, þ.e. í fyrsta lagi fyrirfrávísunarkröfu, í öðru lagi fyrir sýknukröfu og þriðja lagi fyrir kröfu umsýknu að svo stöddu. Verður þeirri skiptingu haldið hér.A.AÐALKRAFA STEFNDU UM FRÁVÍSUN MÁLSINS..Aðild stefnenda. Stefnduvísa til þess að kröfur stefnenda uppfylli ekki skilyrði til samlagsaðildarsbr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Verði í því efni að skoða hvort samaatvikalýsing eigi við eða kröfur verði studdar við sömu röksemdir ogsönnunargögn skoðuð.Umsé að ræða sjö ákvarðanir sem varði sjö mismunandi einstaklinga. Þó staðastefnenda sé svipuð sé ekki um sömu aðstöðu að ræða þar sem bak við hverja ogeina ákvörðun liggi mismunandi sjónarmið. Afgreiðsla hverrar umsóknar fyrir sighafi lotið að mismunandi sjónarmiðum sem hafi byggt á þörfum hvers stefnandafyrir sig til að nota ferðaþjónustu fyrir fatlaða. Færni stefnenda sémismunandi eftir getu hvers og eins. Í stefnu komi fram að hluti stefnenda séfær um að ferðast sjálfur innan Sólheimasvæðisins en kröfugerð miði þó að þvíað óheimilt sé að synja stefnendum hverjum fyrir sig um akstur innanSólheimasvæðisins. Geti ekki verið um samlagsaðild að ræða þegar óumdeilt sé afhálfu stefnenda að hluti þeirra þurfi með engu aðstoð við að komast á millistaða innan Sólheima. Þáhafi umsókn stefnanda Eddu verið samþykkt að því leyti sem hægt hafi verið aðsamþykkja samkvæmt reglum stefndu Velferðarþjónustu Árnesþings um ferðaþjónustufyrir fatlað fólk. Stefnandi Edda sé því ekki í sömu aðstöðu og stefnendurRúnar Þór, Lovísa María, Úlfhildur, Leifur Þór, Ingólfur og Sigurður, þar semumsókn hennar um ferðaþjónustu hafi verið samþykkt. Í því samhengi sé undarlegtað stefnandi Edda krefjist þess að ákvörðun sú sem veiti henni rétt tilferðaþjónustu verði felld niður. Samlagsaðild geti augljóslega ekki átt viðþegar einn af stefnendum hafi verið metinn í þörf fyrir ferðaþjónustu ólíkthinum.Þettakveða stefndu að varði frávísun málsins í heild sinni þar sem skilyrðisamlagsaðildar séu ekki uppfyllt. 2.Viðurkenningarkrafa um að ólögmætt hafi verið að synja beiðnum umferðaþjónustu. Stefndubenda á að kröfur stefnenda til vara um að viðurkennt verði að ákvarðanirstefnda Velferðarþjónustu Árnesþings 24. júní 2016 og 5. júlí 2016 „um að synjakröfu hvers stefnanda fyrir sig um að á tímabilinu 1. maí 2016 – 1. maí 2018fengi hver stefnandi fyrir sig allt að 120 ferðir á mánuði með ferðaþjónustufatlaðs fólks þar sem kostnaður við hverja ferð miðaðist við fargjald íalmenningssamgöngur, hafi verið ólögmæt“ sé aðeins málsástæða fyrir aðalkröfustefnenda um að fella úr gildi stjórnvaldsákvarðanir stefnda VelferðarþjónustuÁrnesþings 24. júní 2016 og 5. júlí 2016. Málsástæður verði ekki gerðar aðsjálfstæðum kröfulið og stefnendur hafi ekki sjálfstæða lögvarða hagsmuni afúrlausn þessarar kröfu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.3. Viðurkenningarkrafa um að óheimilt hafiverið að synja beiðnum um ferðaþjónustu innan Sólheima.Vegnakrafna stefnenda um að viðurkennt verði að „gagnvart þeim hverjum fyrir sighafi stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings frá 1. mars 2016 verið óheimilt aðsynja beiðnum um ferðaþjónustu á þeim grundvelli að beiðnin nái ekki tilaksturs innan byggðahverfisins Sólheima“ og að viðurkennt verði „gagnvartstefnendum hverjum fyrir sig hafi stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings frá 1.mars 2016 verið óheimilt, á grundvelli 2. mgr. 2. gr. reglna stefndu umferðaþjónustu, að synja beiðnum um ferðaþjónustu á þeim grundvelli að beiðninlúti að akstri út fyrir mörk lögheimilissveitarfélags“ benda stefndu á aðþessar kröfur séu aðeins málsástæða fyrir aðalkröfu stefnenda um að fella úrgildi stjórnvaldsákvarðanir stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings 24. júní 2016og 5. júlí 2016. Málsástæður verði ekki gerðar að sjálfstæðum kröfulið.Stefnendur hafi ekki sjálfstæða lögvarða hagsmuni af úrlausn þessara krafna,sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 4.Ósamræmi í málatilbúnaði stefnenda varðandi ferðaþjónustu innan og utanSólheima.Stefndukveða svo mikið ósamræmi í málatilbúnaði stefnenda hvað kröfugerð þeirra varðarað það leiði til frávísunar. Fyrir liggi að hluti stefnenda sé fær, samkvæmtmálatilbúnaði þeirra sjálfra, um að ferðast innan byggðahverfis Sólheima, sbr.t.d. umfjöllun í stefnu um stefnendurna Sigurð Gíslason og Ingólf Andrason.Ekki sé rökstutt hvers vegna allir stefnendur geri þá greinda kröfu um aksturinnan Sólheima. Þá sé í engu vikið að skyldum sjálfseignarstofnunarinnarSólheima í þessu sambandi innan síns þjónustusvæðis samkvæmt þjónustusamningumvið stefnendur og samkvæmt fyrirmælum reglugerðar nr. 1054, 2010 um þjónustuvið fatlað fólk á heimili sínu og reglugerðar nr. 376, 1996 um atvinnumálfatlaða. Þá hafi umsóknum stefnenda ekki verið hafnað af hálfu stefndaVelferðarþjónustu Árnesþings á þeim grundvelli að beiðni lyti að akstri útfyrir mörk lögheimilissveitarfélags. Sérstaklega hafi verið tekið fram íumræddum ákvörðunum að akstursþjónusta væri veitt innan markalögheimilissveitarfélags, á heilsugæslustöð sem þjóni Sólheimum auk miðlægrarþjónustu á Selfossi. Í tilviki stefnanda, Eddu, hafi m.a. verið tiltekið að húnuppfyllti skilyrði fyrir ferðaþjónustu til að sækja námskeið fræðslunetsins,heilbrigðisþjónustu og tómstundir/þjónustu utan Sólheimasvæðisins. Þetta sé þvíalgerlega óútskýrt í stefnu. Þá hafi í umsóknum lögmanns stefnenda í engu veriðvikið að því hvaða þjónustu umsækjandi þyrfti að sækja utan markasveitarfélagsins. Verði því ekki annað ráðið en að hér sé um lögspurningar aðræða, sem leiði til frávísunar, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála5. Kröfur ódómtækar.Stefndubyggja á því að kröfugerð stefnenda sé verulega vanreifuð og málatilbúnaður svoóljós að frávísun varði. Framsetning málatilbúnaðar stefnenda og hversu óljósarkröfur séu gerðar, auk þess sem málsástæður séu vanreifaðar og í innbyrðisósamræmi við gerðar kröfur, geri það að verkum að mjög erfitt sé fyrir stefnduað taka til varna. Í kröfugerð stefnenda sé t.d. vísað til 1. mars 2016 en íumsóknum þeirra hafi verið vísað til 1. maí 2016. Sé þetta óútskýrt í stefnu.Ennfremur sé krafist viðurkenningar á mjög ótilgreindum réttindum sem ekki sésýnt fram á að stefnendur hafi þörf fyrir. Sé í engu reynt að sýna fram ávanhæfni stefnenda til að nýta sér almenningssamgöngur eða vanhæfni þeirra tilað ferðast um innan hverfis á Sólheimum. Þá sé skilyrði e. liðar 80. gr. lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991 í engu uppfyllt. Þá séu óljós réttindistefnenda lögð fram sem lögspurningar, sem varði frávísun máls frá dómi, sbr.1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefndukveða kröfugerð stefnenda þannig setta fram að krafist sé viðurkenningar á alltað 120 ferðum til framtíðar. Slíkt sé auðvitað ekki mögulegt. Skylda stefnduákvarðist af lögum hverju sinni, sbr. núgildandi 35. gr. laga nr. 59/1992 ogstjórnvaldsfyrirmælum sem sett séu með stoð í fyrrnefndum lögum. Eins og fyrrgreini þurfi að sækja um ferðaþjónustu hjá stefnda Velferðarþjónustu Árnesþingsog setja fram nauðsynlegar upplýsingar um þá þjónustu sem sótt sé um. Ákvörðunsé eðlilega tekin í hverju og einu tilviki varðandi þá þjónustu, sem umsóknlúti að, en ekki sé unnt að taka almenna ákvörðun um hvernig þjónustu kunni aðverða hagað í framtíðinni, enda geti aðstæður og atvik breyst. Beri því að vísakröfum stefnenda frá dómi, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. og 1. mgr. 26. gr. laganr. 91/1991.6.Krafa um skaða- og miskabætur.Stefndubyggja á því að krafa stefnenda um skaða- og miskabætur sé einnig vanreifuð. Umfjárhæð skaðabóta sé eingöngu vísað til áætlunar stefnenda sjálfra um kostnaðvegna leigubílaferða kr. 1.000.000, án allra gagna. Þá sé gerð krafa ummiskabætur að fjárhæð kr. 1.000.000 án þess að nokkur gögn fylgi um hina meintumeingerð stefndu í garð stefnenda eða fjárhæð. Auk þess hafi stefnendur ekkiaflað matsgerðar kröfum sínum til stuðnings. Ljóst sé samkvæmt framansögðu aðmeint tjón stefnenda sé með öllu vanreifað og geti því ekki orðið grundvöllurkröfu á hendur stefndu. Beri því að vísa kröfunni frá dómi.B.VARAKRAFA STEFNDU UM SÝKNU.Verðiekki fallist á aðalkröfu stefndu um frávísun málsins gera stefndu þá kröfu tilvara að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda. Verði ekki talið að vísaberi málinu frá dómi á grundvelli þeirra annmarka á málatilbúnaði stefnenda,aðild og kröfugerð, sem raktir eru að framan þá leiði þær málsástæður sem þareru reifaðar óhjákvæmilega til þess að sýkna verði stefndu af öllum kröfumstefnenda. Auk þess byggir sýknukrafa stefndu á eftirfarandi málsástæðum:.Aðild stefndu.Stefnduvísa til þess að um samaðild stefndu vísi stefnendur til 18. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála með vísan til þess að annar stefndu taki ákvörðunfyrir hinn. Þá kveða stefndu að til vara byggi stefnendur á samlagsaðildsamkvæmt 19. gr. laga nr. 91/1991, þar sem stefnendur telji að báðir stefndufari með hlutverk við ákvarðanir um og veitingu á ferðaþjónustu þeirri erstefnendur sækjast eftir. Þetta kveða stefndu að sé rangt. Byggjastefndu á því að til þess að 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála getiátt við þyrftu stefndu að bera óskipta skyldu. Í máli þessu taki stefndaVelferðarþjónusta Árnesþings þær ákvarðanir sem deilt sé um í máli þessu.Stefndi Grímsnes- og Grafningshreppur hafi ekki tekið ekki umræddar ákvarðanirog beri ekki óskipta skyldu með stefndu Velferðarþjónustu Árnesþings, þósveitarfélagið fylgi þeim ákvörðunum sem teknar séu af stefndaVelferðarþjónustu Árnesþings. Þar sem stefndi Grímsnes- og Grafningshreppurhafi ekki verið aðili að ákvörðunum þeim sem um ræðir í máli þessu beri aðsýkna sveitarfélagið af öllum kröfum stefnenda sökum aðildarskorts, sbr. 2.mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Telja stefndu reyndar óljóst hvort stefnendurbeini kröfum gegn stefnda Grímsnes- og Grafningshrepps til vara á grundvelli 2.mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sé svo beri að vísa kröfumá hendur stefnda Grímsnes- og Grafningshreppi frá dómi, enda skilyrðum fyrirslíkri varaaðild ekki fullnægt.2.Skyldubundið mat stjórnvalda.Stefndukveða að málið snúist í raun og veru um það hvort mat VelferðarþjónustuÁrnesþings á því hvort stefnendur hafi verið í þörf fyrir ferðaþjónustu fyrirfatlaða hafi verið rétt. Sé umsækjandi um ferðaþjónustu fyrir fatlaða ekkisáttur við ákvörðun Velferðarþjónustu Árnesþings um synjun á veitinguakstursþjónustu sé hægt að óska eftir skriflegum rökstuðningi fyrirákvörðuninni. Sé umsækjandi enn ósáttur geti hann reynt að hnekkja matiVelferðarþjónustu Árborgar fyrir Úrskurðarnefnd velferðarmála. Öllumstefnendum, fyrir utan Eddu Guðmundsdóttur, hafi verið synjað um leyfi tilferðaþjónustu fyrir fatlaða þar sem þeir hafi verið taldir vera færir um aðnýta sér almenningssamgöngur og ferðast án aðstoðar. Sé það ekki hlutverkdómstóla að meta hvort umsækjandi um ferðaþjónustu sé fær um að nýta séralmenningssamgöngur, sbr. 61. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Það sé atriðisem heyri undir hið staðbundna stjórnvald að meta hverju sinni og út fráframlögðum gögnum hvort umsækjandi sé í þörf fyrir ferðaþjónustu fyrir fatlaða.Sé það því í verkahring umsækjanda að hnekkja því efnislega mati sem hafi fariðfram t.d. með öflun nýrra gagna. Í máli þessu hafi ekki verið reynt að hnekkjamati stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings með kæru til Úrskurðarnefndarvelferðarmála. Þar sem ekkert hafi komið fram sem geti hnekkt greindu matistefnda Velferðarþjónustu Árnesþings ber að sýkna stefndu.Þásé ætíð ljóst, að ekki sé unnt að fallast á kröfu stefnenda um að felld verðiúr gildi sú stjórnvaldsákvörðun stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings að synjastefnendum um 120 ferðir á mánuði með ferðaþjónustu fatlaðs fólks tvö ár fram ítímann, enda lúti hún að tilteknum ferðafjölda tvö ár fram í tímann. Samkvæmtgildandi reglum þurfi að sækja um og taka ákvörðun í hverju og einu tilvikivarðandi þá þjónustu, sem umsókn lúti að, en ekki sé unnt að taka almennaákvörðun eða binda hendur stefndu um hvernig þjónustu kunni að verða hagaðsvona langt fram í tímann.3.Almenningssamgöngur ekki á ábyrgð stefndu.Stefndubenda á að á grundvelli 7. gr. laga nr. 73/2001 um fólksflutninga ogfarmflutninga á landi hafi Vegagerðin gert samning við Samtök sunnlenskrasveitarfélaga um almenningssamgöngur á starfsvæði þess, sem taki m.a. tilGrímsnes- og Grafningshrepps. Í málatilbúnaði stefnanda sé kvartað undanlélegum almenningssamgöngum í sveitarfélaginu án nánari rökstuðnings eðaskýringa. Sé hvorugum stefndu hægt að kenna um meintar ófullnægjandialmenningssamgöngur þar sem það sé ekki á ábyrgð stefndu að veitaalmenningssamgöngur á svæðinu. Íákvörðun stefnda Velferðarþjónustu Árborgar felist að umsækjendur hafi veriðmetnir sem svo að þeir hafi ekki þörf fyrir ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk þarsem þeir geti nýtt sér almenningssamgöngur. Við mat á hverri umsókn fyrir sigum ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk fari fram fjölþætt mat á því hvortumsækjandi hafi þörf fyrir akstursþjónustu og ef ekki, hvort umsækjandi sé færtil þess að nýta sér almenningssamgöngur. Liggi sömu sjónarmið að bakiafgreiðslu á umsóknum hvort sem almenningssamgöngur í heimabyggð umsækjanda séugóðar eða slæmar. Skipti þá engu að umsækjandi búi í dreifbýli, þar semalmenningssamgöngur séu ekki jafn góðar og í þéttbýli. Sú staðreynd aðumsækjandi búi í dreifbýli með verra aðgengi að almenningssamgöngum gefiumsækjanda ekki rétt á ferðaþjónustu fatlaðra. Sé það val stefnenda að búa áSólheimum með þeim kostum og göllum sem fylgi því að búa þar. Þó aðalmenningssamgöngur í sveitarfélagi kunni að vera lélegar sé umsækjendum ekkimismunað miðað við ófatlaða einstaklinga í sveitarfélaginu sem ekki geti nýttsér einkabíla. Í sveitarfélaginu Grímsnes- og Grafningshreppi sé t.d. fjöldialdraðra og ófatlaðra einstaklinga sem ekki keyri bíl og sé því í sömu stöðu ogstefnendur varðandi það að þurfa að nýta sér almenningssamgöngur. Sé það valhvers og eins einstaklings að búa í dreifbýli með þeim kostum og göllum sem þvífylgi. Í málatilbúnaði stefnanda sé hvergi minnst á hlutverk Samtakasunnlenskra sveitarfélaga til að stuðla að almenningssamgöngum ísveitarfélaginu. Telja stefndu að stefnendum væri réttast að beina erindiþangað sé óánægja af þeirra hálfu með þær almenningssamgöngur sem í boði séu ástarfssvæði þess.4.Ekki sýnt fram á komist hafi verið að rangri niðurstöðu við úrlausn umsókna.Stefndukveða að stefnendur hafi ekki sýnt fram á þeir geti ekki notað almenningssamgöngur.Rökstuðningur stefnenda fyrir því að þau geti ekki nýtt sér almenningssamgöngursé ófullnægjandi. Hafi stefnendur einungis lagt fram læknisvottorð sem séu meðöllu ófullnægjandi. Í vottorðunum sé enginn rökstuðningur fyrir þeirri niðurstöðulæknanemans Helgu Rúnar Garðarsdóttur að stefnendur geti ekki nýtt séralmenningssamgöngur. Í hverju og einu vottorði standi að vegna þroskahömlunargeti viðkomandi ekki nýtt sér almenningssamgöngur og þurfi á akstursþjónustu aðhalda. Eins og áður segir sé við mat á því, hvort umsækjendur um ferðaþjónustufyrir fatlaða eigi rétt á ferðaþjónustu, framkvæmt flókið einstaklingsbundiðmat þar sem farið sé yfir alla þá þætti sem koma þurfi til skoðunar þegar tekinsé ákvörðun um jafn mikilvæg réttindi einstaklinga og akstursþjónustu. Þó aðstefnendur hafi greiningu um fötlun þýði það ekki að þeir séu ekki bærir tilþess að nýta sér almenningssamgöngur.5.Ekki sýnt fram á þörf fyrir 120 ferðir.Stefndukveða að kröfur stefnenda séu gerðar á þeim forsendum að umsóknir stefnenda umferðaþjónustu ákveðið oft á mánuði á ákveðnu tímabili hafi verið synjað. Kröfurstefnenda byggi á synjun stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings á umsóknumstefnenda. Umsóknir stefnenda hafi ekki verið á því formi sem gert sé ráð fyrirað umsóknir berist á. Þegar óskað sé eftir ferðaþjónustu þá sé ekki í boði aðóska eftir ferðaþjónustu takmarkað við 120 ferðir í mánuði óskilgreint ogóbreytt til tveggja ára. Í umsókn um ferðaþjónustu skuli tiltaka hvað óskað séeftir mörgum ferðum í mánuði til vinnu, skóla, hæfingar, dagþjónustu,skólavistunar, skammtímavistunar, sértækrar þjónustu, tómstunda og einkaerinda.Í umsókn sé svo óskað eftir nánari skýringum eða upplýsingum um aðstæðurumsækjenda. Starfsmenn Velferðarþjónustu Árnesþings taki svo hverja umsóknfyrir sig fyrir og meti umsóknina út frá þörfhvers umsækjanda fyrir ferðaþjónustu. Sé það í samræmi við 2. mgr. 8.gr. leiðbeinandi reglna fyrir sveitarfélög um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk.Þá sé skoðað hvort umsækjandi geti komist ferða sinna með öðrum hætti. Sékomist að þeirri niðurstöðu að umsækjandi uppfylli skilyrði til fá veittaferðaþjónustu þá sé umsækjanda úthlutað ferðum í samræmi við 5. gr. reglnaVelferðarþjónustu Árnesþings um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk. Íumsóknum stefnenda hafi verið farið fram á ferðaþjónustu á tímabilinu 1. maí2016 – 1. maí 2018. Beiðnir séu ekki afgreiddar með tilliti til ákveðinstímaramma heldur séu umsóknir afgreiddar með því að meta þörfina fyrirferðaþjónustu. Þá hafi verið óskað eftir 120 óskilgreindum ferðum á mánuði. Séumsækjandi metinn þannig að hann hafi þörf fyrir akstursþjónustu þá sé skoðaðhversu víðtækri þjónustu umsækjandi eigi rétt á. Form umsókna skuli vera meðþeim hætti að óskað sé eftir ákveðið mörgum ferðum á mánuði til vinnu, skóla,hæfingar, dagþjónustu, skólavistunar, skammtímavistunar, sértækrar þjónustu,tómstunda og einkaerinda. Skuli umsækjandi þannig tiltaka sérstaklega hversumargar ferðir hann telji sig þurfa til eftirfarandi þátta í mánuði. Umsókn um120 óskilgreindar ferðir á mánuði sé þannig ótæk til meðferðar þar sem umsókninveiti ekki upplýsingar um þörf umsækjanda.Íkröfugerð stefnenda komi fram að krafan um allt að 120 ferðir í mánuði séhófleg. Krafan miðist við meðaltal og geri ráð fyrir því að hver einstaklingurþurfi að fara í tvær ferðir af heimili sínu á dag. Tvær ferðir af heimilinu ogtil baka séu fjórar ferðir daglega og á mánuði séu það u.þ.b. 120 ferðir.Stefndu kveða að ekki sé sýnt fram á að stefnendur hafi þörf fyrir 120óskilgreindar ferðir á mánuði næstu tvö árin. Ekki séu lagðar fram neinarsönnur fyrir því að nauðsynlegt sé fyrir stefnendur að fá úthlutað þeim ferðumsem óskað sé eftir. Í 5. gr. reglna Velferðarþjónustu Árnesþings umferðaþjónustu fyrir fatlað fólk sé gert ráð fyrir að jafnaði 64 ferðum í mánuðiog tekið fram að ferðir til og frá skóla, vinnu, hæfingu eða vegnaheilbrigðisþjónustu gangi fyrir öðrum erindum. Ekki hafi verið sýnt fram á aðþað viðmið sem fram komi í 5. gr. dugi ekki til að sinna þörfum stefnenda. Ekkihafi verið lagðar fram neinar sannanir fyrir því, til viðbótar sönnun á því aðþeir þurfi á ferðaþjónustu að halda, að stefnendur þurfi að nýta allt að 120ferðir á mánuði. 6.Akstursþjónusta innan Sólheima.Stefndukveða að stefnendur haldi því fram að stefnda Grímsnes- og Grafningshreppi séskylt að veita ferðaþjónustu fyrir fatlaða innan Sólheima og séu ferðir innansvæðisins inni í þeim 120 ferðum sem farið sé fram á. Um sé að ræða akstur tilog frá mötuneyti, akstur í hæfingu, og akstur í félagsstörf sem falli undir 35.gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks. Stefndu kveða að sveitarfélögumberi skylda til að veita akstursþjónustu til þeirra sem ekki geti nýtt séralmenningssamgöngur og til ákveðinna þjónustustofnana. Samkvæmt 1.-4. tl. 9.gr. laga um málefni fatlaðra séu þær stofnanir sem sveitarfélögum sé skylt aðveita akstursþjónustu til hæfingar- og endurhæfingarstöðvar,dagvistunarstofnanir fatlaðra og verndaðir vinnustaðir. Samkvæmt ákvæðinu séljóst að akstur sem ekki falli undir akstur í þær þjónustustofnanir semtilgreindar séu í 1.-4. tl. 9. gr. laga um málefni fatlaðs fólks eða akstur íalmenningssamgöngur sé sveitarfélaginu ekki skylt að veita. Stefnendur hafiekki fært rök fyrir því að akstur innan hverfis eða gatna í sveitarfélaginu fallihér undir. Af leiðbeinandi reglum fyrir sveitarfélög um ferðaþjónustu leiði ogað ferðir í mötuneyti sé eitthvað sem sveitarfélögum sé ekki skylt að bjóða.Hafi stefnendur því enga heimild til að óska eftir akstri innan Sólheima til ogfrá mötuneyti.Hérmegi benda á að sjálfseignarstofnunin Sólheimar annist þjónustu við þá íbúa,sem þar búi á grundvelli þjónustusamnings, sem gerður sé milli hins fatlaðaeinstaklings annars vegar og Sólheima hins vegar, samkvæmt 6. gr. reglugerðarnr. 1054/2010. Viðkomandi þjónustuaðili, sem sjái um að tryggja þeimeinstaklingum sem eiga í hlut ákveðin búsetuúrræði, beri að sjálfsögðu skyldutil að tryggja nauðsynlega þjónustu í samræmi við ákvæði laga innan sínsþjónustusvæðis.7.Kostnaður við ferðaþjónustu fyrir fatlaða.Stefnduvísa til þess að stefnendur krefjist þess að kostnaður við hverja ferð miðistvið fargjald í almenningssamgöngur. Benda stefndu í því efni á að í 3. mgr. 35.gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra sé heimild til handa sveitarfélögum aðinnheimta gjald fyrir ferðaþjónustu sem taki mið af almenningssamgöngum ásvæðinu. Í 5. gr. leiðbeinandi reglna fyrir sveitarfélög um ferðaþjónustu fyrirfatlað fólk segi að í samræmi við gjaldtökuheimild laga um málefni fatlaðsfólks skuli gjaldið taka mið af gjaldi fyrir almenningssamgöngur á viðkomandistað. Í gjaldskrá skóla- og velferðarþjónustu Árnesþings sem sett sé samkvæmt35. gr. laga um málefni fatlaðs fólks nr. 59/1992 komi fram að gjaldskráin takimið af fargjaldi og gjaldsvæði öryrkja og aldraðra sem ferðist meðalmenningssamgöngum. Í 7. gr. reglna stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings umferðaþjónustu fyrir fatlað fólk sé vísað til gjaldskrár ferðaþjónustu fyrirfatlað fólk. Sé kostnaður við hverja ferð því eins og krafa sé gerð um, ísamræmi við fargjöld í almenningssamgöngur.8.Ekki sýnt fram á galla við núgildandi framkvæmd við afgreiðslu umsókna umferðaþjónustu.Stefndukveða að stefnendur hafi ekki með neinum hætti sýnt fram á að afgreiðslaumsókna þeirra um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk hafi ekki verið í samræmi viðgildandi lög og reglur um veitingu akstursþjónustu. Ekki verði betur séð en aðstarfsmenn Velferðarþjónustu Árnesþings hafi fylgt reglum hvívetna og afgreittumsóknir stefnenda í samræmi við gildandi reglur.9.Reglum stjórnsýsluréttar gætt hvívetna við afgreiðslu umsókna.StefndaVelferðarþjónustu Árnesþings hafnar því að málsmeðferð við afgreiðslu umsóknastefnenda hafi verið andstæð stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Í stefnu segi aðstefnendum hafi ekki verið kynnt fyrirhuguð synjun né veittur andmælaréttursamkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga, heldur hafi stefnendum borist formlegákvörðun með bréfum stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings dagsettum 24. júní2016 og 5. júlí 2016. Þá haldi stefnendur því fram að þörfin fyrir hina umbeðnuþjónustu hafi ekki verið skoðuð með fullnægjandi hætti og málsmeðferð fariþannig í bága við rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga og regluna umskyldubundið mat stjórnvalda. StefndaVelferðarþjónustu Árnesþings kveðst hafna þessum staðhæfingum og kveður þærórökstuddar. Í fyrsta lagi hafi ekki verið ekki þörf á að veita andmælarétt viðafgreiðslu umsóknar og í öðru lagi hafi lögmanni stefnenda verið veitt tækifæritil koma frekari sjónarmiðum stefnenda að á fundi eða símleiðis áður enumsóknir stefnenda hafi verið teknar til afgreiðslu en lögmaður stefnenda hafiekki þegið það boð. Umsóknir stefnenda hafi verið afgreiddar eftir aðeinstaklingsbundið mat á hverri umsókn fyrir sig hafi verið framkvæmt og máliðskoðað af gaumgæfni í samræmi við gildandi reglur. Þákveða stefndu stefnendur halda því fram að ákvarðanir um synjun áakstursþjónustu hafi ekki verið rökstuddar. Stefndu kveða að stefndaVelferðarþjónustu Árnesþings hafi ekki borið skylda samkvæmt stjórnsýslulögumað rökstyðja synjun á umsókn, sbr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Stefnendur hafi þó samkvæmt 8. gr. reglna Velferðarþjónustu Árnesþings getaðóskað eftir skriflegum rökstuðningi á ákvörðuninni. Hafi stefnendum því verið ílófa lagið að óska eftir skriflegum rökstuðningi vildu þeir frekari upplýsingarum mat það sem notast hafi verið við við afgreiðslu á umsóknum þeirra. Það hafistefnendur ekki gert heldur höfðað mál þetta. Geti stefnendur því í engu byggtkröfur sínar á framangreindu.0.Ákvarðanir Velferðarþjónustu Árnesþings lögmætar.Stefndukveða að ákvarðanir stefndu Velferðarþjónustu Árnesþings hafi verið lögmætar,bæði að því er varðar form og efni. Reglur stefndu séu málefnalegar, sæki stoðsína í 35. gr. laga nr. 59/1992 og séu í samræmi við leiðbeinandi reglur fyrir sveitarfélögum ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk, og gætt sé jafnræðis þeirra sem þær varði.Ekkert í málatilbúnaði stefnenda gefi heldur til kynna að sú ákvörðun semstefnda Velferðarþjónusta Árnesþings hafi tekið og mat þess á því hvortstefnendur séu færir um að nýta sér almenningssamgöngur hafi verið röng. Það séekki hlutverk dómstóla að meta hvort mat stefnda Velferðarþjónustu Árnesþings áþörf hvers stefnanda fyrir sig sé rétt eða rangt. 1.Skaðabótaábyrgð.Stefnduhafna bótakröfum stefnenda og vísa einkum til eftirfarandi atriða í þvísambandi.a.Almennt.Afhálfu stefndu er því hafnað að sakarreglan eigi við og að skilyrði bótaskylduséu uppfyllt.b.Engin saknæm háttsemi.Stefndukveða að stefnda Velferðarþjónusta Árnesþings hafi ekki sýnt af sér saknæmaháttsemi gagnvart stefnendum og bendir á að sá sem heldur því fram að aðili séskaðabótaskyldur verði að sýna fram á að umræddur aðili hafi sýnt af sérsaknæma háttsemi sem beinst hafi að hverjum stefnanda fyrir sig og valdiðhverjum stefnanda fyrir sig tjóni. StefndaVelferðarþjónusta Árnesþings hafi fylgt öllum settum verklagsreglum viðafgreiðslu umsókna stefnenda og í engu sýnt af sér saknæma háttsemi gagnvartstefnendum.Þákveða stefndu meint tjón allt ósannað. Aðeins sé um að ræða getgátur umvæntanlegan kostnað við leigubílaþjónustu í framtíðinni eða þann miska semhaldið sé fram að stefnendur muni mögulega verða fyrir. Enginn bóta- eðalagagrundvöllur standi til þess að gera stefndu ábyrg fyrir þeim kostnaði semhaldið sé fram að stefnendur þurfi að bera vegna synjunar um akstursþjónustu ogekki hafi stefnendur gert grein fyrir því á hvaða grundvelli stefndu geti orðiðábyrgir fyrir þessum kostnaði. Sama gildi um miskabótakröfu stefnenda. Ekki séunnt að fallast á skaðabótaskyldu þegar með öllu skorti á að gerð séviðhlítandi grein fyrir þeim bótagrundvelli sem krafan byggi á. Stefnendur hafiekki lagt nein gögn fram því til stuðnings því að þeir hafi orðið fyrir tjóniog gegni sama máli um kröfu þeirra fyrir meintan miska.Kveðastefndu að meint tjón stefnenda sé með öllu vanreifað og geti því ekki orðiðgrundvöllur kröfu á hendur stefndu. C.ÞRAUTAVARAKRAFA STEFNDU UM SÝKNU AÐ SVO STÖDDU.Verðiekki fallist á varakröfu stefndu um sýknu af öllum kröfum stefnenda gerastefndu þá kröfu til þrautavara að þeir verði a.m.k. sýknaðir að svo stöddu afkröfum stefnenda í 1. og 2. tl. kröfugerðar í stefnu en sýknaðir af öðrumkröfum stefnenda. Vísa stefndu til þess sem að ofan greinir um það. Stefndubenda á að samkvæmt gildandi reglum beri að sækja um og taka ákvörðun í hverjuog einu tilviki varðandi þá þjónustu, sem umsókn lýtur að, en ekki sé unnt aðtaka almenna ákvörðun um hvernig þjónustu skuli verða hagað í framtíðinni eðahvort í framtíðinni, einhvern tímann, stefnendur þurfi að sækja einhverjaþjónustu utan sveitarfélagsins. Beri því að sýkna stefndu að svo stöddusamkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Umlagarök vísa stefndu til ákvæða laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðs fólks,einkum 9. gr. og 35. gr. Einnig er vísað til laga nr. 40/1991 um félagsþjónustusveitarfélaga, 1., 92. og 93. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011,stjórnarskrár Lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 61. og 78. gr., og 7.gr. laga nr. 73/2001 um fólksflutninga og farmflutninga á landi. Þá er byggt áleiðbeinandi reglum fyrir sveitarfélög um ferðaþjónustu fyrir fatlað fólk,samkvæmt lögum nr. 59/1992, um málefni fatlaðs fólks, með síðari breytingum.Stefndu vísa einnig til reglna Velferðarþjónustu Árnesþings um ferðaþjónustufyrir fatlað fólk og ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 10., 13. 21. og22. gr. laganna. Þá er vísað til reglugerðar nr. 1054/2010 um þjónustu viðfatlað fólk á heimili sínu og reglugerðar nr. 376/1996 um atvinnumál fatlaðra.Stefndu vísa jafnframt til almennra meginreglna íslensks skaðabótaréttar, semog til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá vísa stefndu til laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991, einkum 16., 18., 19., 25., 26. og 80. gr. laganna. Krafastefndu um málskostnað styðst við XXI. kafla síðastnefndra laga. Umvirðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísa stefndu til laga um virðisaukaskattnr. 50/1988. Forsendurog niðurstaða Eins og að ofan greinir er þaðaðalkrafa stefndu að málinu verði öllu vísað frá dómi. Vísa stefndu til þess aðekki séu uppfyllt skilyrði samlagsaðildar skv. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um að dómkröfurstefnenda eigi rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings. Dómurinnfellst ekki á þetta. Stefnendur eru allir búsettir á Sólheimum og stríða allirvið fötlun og þroskaskerðingar, sem þeir kveða að geri þeim ófært að nýta séralmenningssamgöngur. Allir hafa þeir með samskonar röksemdum sótt umferðaþjónustu til stefndu og öllum verið hafnað með sömu rökum, nema stefnandaEddu, sem fékk þó að litlu leyti það sem hún sótti um. Eru umsóknir, aðstæðurstefnenda og afgreiðslur stefndu á erindum þeirra svo sambærilegar að dómurinnlítur svo á að uppfyllt séu framangreind skilyrði 1. mgr. 19. gr. laga nr.91/1991. Þá vísa stefndu um kröfu sína umfrávísun málsins jafnframt til þess að ósamræmi sé í málatilbúnaði stefnendavarðandi ferðaþjónustu innan og utan Sólheimasvæðisins, kröfur séu ódómtækar ogþá kveða stefndu að stefnendur krefjist viðurkenningar á allt að 120 ferðum tilframtíðar en það sé ekki mögulegt. Dómurinn fellst ekki á að ímálatilbúnaði stefnenda sé ósamræmi varðandi ferðaþjónustu innan og utanSólheimasvæðisins sem leiði til þess að málinu verði vísað frá dómi, hvort semer í heild sinni eða að því er varðareinstakar kröfur. Þá verður ekki séð að kröfur séu ódómtækar. Þá beinast kröfurstefnenda ekki að því hvert skuli vera inntak ferðaþjónustu eða hve margarferðir skuli vera, heldur beinast þær að því að felldar verði úr gildistjórnvaldsákvarðanir og/eða að viðurkennt verði ólögmæti þeirra eða röksemdasem þær byggi á. Verður málinu ekki vísað frá á þeim forsendum. Verður þannig ekki fallist áfrávísun málsins í heild sinni. Það er á hinn bóginn álit dómsins aðviðurkenningarkröfur stefnenda um viðurkennt verði að ákvarðanir stefndu 24.júní og 5. júlí 2016, um að synja kröfum um að á tímabilinu 1. maí 2016 – 1.maí 2018 fengi hver stefnandi fyrir sig allt að 120 ferðir á mánuði meðferðaþjónustu fatlaðs fólks þar sem kostnaður við hverja ferð miðast viðfargjald í almenningssamgöngur, hafi verið ólögmætar, sé í eðli sínu málsástæðatil stuðnings aðalkröfu um ógildingu og verður ekki séð að stefnendur hafisjálfstæða lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um þá kröfu og verður hennivísað frá dómi af þeim sökum sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Gegnir sama máli um kröfur stefnenda um að að viðurkennt verði að gagnvart þeimhverjum fyrir sig hafi stefndu frá 1. mars 2016 verið óheimilt að synja beiðnumum ferðaþjónustu á þeim grundvelli að beiðnin nái til aksturs innanbyggðahverfisins Sólheima og einnigaðviðurkennt verði að gagnvart stefnendum hverjum fyrir sig hafi stefndu frá 1.mars 2016 verið óheimilt, á grundvelli 2. mgr. 2. gr. reglna stefndu umferðaþjónustu, að synja beiðnum um ferðaþjónustu á þeim grundvelli að beiðninlúti að akstri út fyrir mörk lögheimilissveitarfélags. Þá er það álit dómsins að krafastefnenda um skaðabætur séu vanreifaðar og verður þeim vísað frá dómi, en ekki verðurfallist á að vísa frá dómi miskabótakröfum stefnenda. Standa þannig til efnislegrarúrlausnar kröfur stefnenda um ógildingu og um miskabætur. Að mati dómsins er vafalaust aðumræddar ákvarðanir, annars vegar frá 24. júní og hins vegar 5. júlí 2016, erustjórnvaldsákvarðanir í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Bar því viðafgreiðslu umsókna stefnenda að gæta að lágmarki málsmeðferðarreglna þeirralaga við töku og undirbúning ákvarðananna. Bera báðir stefndu ábyrgð á umræddumákvörðunum og var stefnendum rétt og heimilt að beina kröfum sínum að báðumstefndu. Í 10. gr. laga nr. 37/1993 segir aðstjórnvald skuli gæta þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun ertekin í því. Í málinu hafa stefndu ekki lagt fram gögn sem sýni að aðstæður oggeta hvers og eins stefnenda hafi verið metin og vegin áður en ákvörðun umerindi hvers og eins þeirra var tekin. Hafa stefndu í málatilbúnaði sínum vísaðtil gagna sem ekki hafa verið lögð fram og sem eru sögð varða hvern og einnstefnenda. Hefur þannig ekki verið sýnt fram á að fullnægt hafi veriðrannsóknarskyldu stefndu við töku ákvarðananna. Má telja að framlögðlæknisvottorð, þar sem fram kemur berlega að enginn stefnenda geti nýtt séralmenningssamgöngur, styðji þetta. Í 13. gr. laga nr. 37/1993 segir aðaðili máls skuli eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður en stjórnvaldtekur ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans ogrök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Inntak þessarar reglu felur ísér að stjórnvaldi ber að kynna aðila þau gögn sem það hyggst byggja synjunsína á og að gefa aðilanum kost á að tjá sig um þau. Ekki liggur fyrir að þettahafi verið gert. Þvert á móti verður ekki betur séð en að umræddar ákvarðanirhafi verið teknar án þess að stefnendum hafi verið kynnt þau gögn sem leiddutil synjunar og án þess að stefnendum hafi verið gefinn kostur á að tjá sig umað þau gögn gætu eða myndu geta leitt til þess að erindum stefnenda yrðisynjað. Verður því að telja að ekki hafi andmælaréttar stefnenda verið gætt tilfulls. Getur engu breytt að stefnendur kunni að hafa vitað af tilvist umræddragagna, ef þeim var ekki ekki gefinn kostur á að tjá sig um að þau gætu leitttil synjunar á erindum stefnenda. Það er því álit dómsins aðstjórnsýsluákvarðanir stefndu um að synja erindum stefnenda hafi verið haldnarslíkum ágöllum að óhjákvæmilegt sé að fella þær úr gildi. Stefnendur hafa gert kröfur ummiskabætur vegna töku framangreindra ákvarðana. Fyrir liggur samkvæmtlæknisvottorðum að stefnendur eru allir ófærir um að nýta séralmenningssamgöngur. Hefur þessu ekki verið hnekkt. Í 1. mgr. 35. gr. laga nr.59/1992 um málefni fatlaðs fólks segir að sveitarfélög skuli gefa fötluðu fólkikost á ferðaþjónustu. Segir jafnframt í ákvæðinu að markmið ferðaþjónustu fatlaðsfólks sé að gera þeim sem ekki geta nýtt sér almenningsfarartæki vegna fötlunarkleift að stunda atvinnu og nám og njóta tómstunda. Ljóst er að þetta er þaðsem umsóknir stefnenda beindust að og það sem þeim var synjað um, meðákvörðunum sem voru haldnar framanlýstum ágöllum. Það er álit dómsins að íþessu hafi falist ólögmæt meingerð gagnvart stefnendum í skilningi b liðar 1.mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ber stefndu að bæta stefnendum þennanmiska og eru bætur hæfilega ákveðnar kr. 500.000 fyrir hvern stefnenda ogverður stefndu gert að greiða bæturnar in solidum með dráttarvöxtum skv. 9.gr., sbr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. september2016 til greiðsludags. Ákvæði 2. mgr. 26. gr. laga nr.91/1991, um sýknu að svo stöddu, geta ekki átt við um ógildingu framangreindrastjórnvaldsákvarðana og skyldu til greiðslu miskabóta. Rétt er að stefndu greiði hverjumstefndenda kr. 100.000 í málskostnað in solidum. Við ákvörðun málskostnaðar erlitið til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Frádómi er vísað kröfum stefnenda, Eddu Guðmundsdóttur, Rúnars Þórs Birgissonar,Lovísu Mariu Erlendsdóttur, Úlfhildar Stefánsdóttur, Leifs Þórs Ragnarssonar, Ingólfs Andrasonar og Sigurðar Gíslasonarum að viðurkennt verði að ákvarðanir stefndu, Grímsnes- og Grafningshrepps ogVelferðarþjónustu Árnesþings, 24. júníog 5. júlí 2016, um að synja kröfu hvers stefnanda fyrir sig um að á tímabilinu1. maí 2016 – 1. maí 2018 fengi hver stefnandi fyrir sig allt að 120 ferðir ámánuði með ferðaþjónustu fatlaðs fólks þar sem kostnaður við hverja ferð miðastvið fargjald í almenningssamgöngur, hafi verið ólögmætar.Frádómi er vísað kröfum stefnenda um að viðurkennt verði að gagnvart þeim hverjumfyrir sig hafi stefndu frá 1. mars 2016 verið óheimilt að synja beiðnum umferðaþjónustu á þeim grundvelli að beiðnin nái til aksturs innanbyggðahverfisins Sólheima og einnig að viðurkennt verði að gagnvart stefnendumhverjum fyrir sig hafi stefndu frá 1. mars 2016 verið óheimilt, á grundvelli 2.mgr. 2. gr. reglna stefndu um ferðaþjónustu, að synja beiðnum um ferðaþjónustuá þeim grundvelli að beiðnin lúti að akstri út fyrir mörklögheimilissveitarfélags.Frádómi er vísað kröfum stefnenda um skaðabætur fyrir fjárhagslegt tjón.Felldareru úr gildi stjórnvaldsákvarðanir stefndu 24. júní og 5. júlí 2016 sembeindust að hverjum stefnanda fyrir sig og fólu í sér synjun á kröfu sérhversstefnanda um að á tímabilinu 1. maí 2016 – 1. maí 2018 fengi hver stefnandifyrir sig allt að 120 ferðir á mánuði með ferðaþjónustu fatlaðs fólks þar semkostnaður við hverja ferð miðast við fargjald í almenningssamgöngur.Stefndugreiði in solidum hverjum stefnenda kr. 500.000 í miskabætur með dráttarvöxtumskv. 9. gr., sbr. 6. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18.september 2016 til greiðsludags.Stefndugreiði in solidum kr. 100.000 hverjum stefnenda í málskostnað.
Mál nr. 605/2012
Skuldamál Aðild
Í hf. höfðaði mál gegn Þ til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi. Þ bar því m.a. við að Í hf. ætti ekki lögvarða kröfu á hendur sér og að ekki hefði verið gerður við hann sérstakur samningur um yfirdráttarlán og væri því ekki fyrir að fara skuld hans við bankann. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að Í hf. væri eigandi hinnar umþrættu kröfu og því réttur aðili að málinu. Þá var talið að með samfelldri notkun sinni á reikningnum allt frá stofnun hans til ársins 2009 hefði Þ samþykkt þær yfirdráttarheimildir sem honum hefðu verið veittar og í gildi hefðu verið hverju sinni. Skipti engu í því sambandi þótt ekki lægi fyrir skriflegur samningur milli aðila. Þá var kröfu Þ um skuldajöfnuð hafnað sem og kröfu hans um að Í hf. bæri að afskrifa kröfu sína á hendur honum. Með vísan til þessa staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um greiðsluskyldu Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 6. júlí 2012. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 22. ágúst 2012 og áfrýjaði hann öðru sinni 19. september sama ár samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Mál þetta höfðar stefndi til innheimtu skuldar á tékkareikningi áfrýjanda nr. 3727. Samkvæmt gögnum málsins námu innstæðulausar færslur á reikningnum 3.527.362 krónum 15. júlí 2010. Með áfrýjun málsins krefst áfrýjandi aðallega endurskoðunar á úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2011, þar sem hafnað var kröfu hans um frávísun málsins, en til vara krefst hann sýknu af kröfu stefnda. Eins og rakið er í niðurstöðum framangreinds úrskurðar byggði áfrýjandi kröfu sína um frávísun frá héraðsdómi á því að stefndi ætti ekki lögvarða kröfu á hendur sér. Sú málsástæða lýtur í reynd að því að stefndi sé ekki réttur eigandi kröfu þeirrar er hann hefur uppi í málinu og eigi þar með ekki aðild að því. Varnir byggðar á þeirri málsástæðu leiða til sýknu en ekki frávísunar, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 og eru því ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi. II Fyrir liggur í gögnum málsins að áfrýjandi stofnaði ofangreindan tékkareikning í Útvegsbanka Íslands 13. desember 1985. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um aðild stefnda að málinu. Samkvæmt 4. gr. laga nr. 94/1933 um tékka skal útgefandi hafa til umráða fé hjá greiðslubankanum, er honum sé heimilt samkvæmt samningi við greiðslubankann að ráðstafa með tékkum. Áfrýjandi ritaði undir yfirlýsingu við umsókn sína um stofnun tékkareiknings, þar sem meðal annars segir að ef innstæða reynist ekki næg á tékkareikningi fyrir útgefnum tékkum geti það haft í för með sér refsiábyrgð lögum samkvæmt. Af reikningsyfirliti, sem og greinargerð áfrýjanda fyrir Hæstarétti má ráða að áfrýjandi hefur ekki notað tékka í mörg ár, heldur debetkort sem tengt er ofangreindum reikningi nr. 3727. Ekki er lengur ágreiningur um að áfrýjandi hafi notað reikning þennan, þar sem áfrýjandi lýsti því skorinort yfir við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti. Það verður einnig ráðið af reikningsyfirliti að áfrýjandi notaði reikninginn allt til loka apríl 2009. Í lögum um neytendalán nr. 121/1994, sem taka til lánssamninga er lánveitandi gerir í atvinnuskyni við neytendur, er kveðið svo á að samningar um yfirdráttarheimild af tékkareikningi falli undir gildissvið laganna. Áfrýjandi hefur haldið því fram að ekki hafi verið gerður við hann sérstakur samningur um yfirdráttarlán og því sé ekki fyrir að fara skuld hans við stefnda. Málsástæða þessi kom fyrst fram í greinargerð áfrýjanda, sem er ólöglærður, til Hæstaréttar, en með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991, verður um hana fjallað. Í 3. gr. laga um neytendalán segir meðal annars að í samningi um yfirdráttarheimild af tékkareikningi svo og sambærilegum lánssamningi með breytilegum höfuðstól skuli neytanda í upphafi slíkra viðskipta veittar upplýsingar um hvaða takmörk séu á lánsupphæðinni, hverjir vextir séu og hvaða gjöld falli á lánið frá þeim tíma er gengið er frá samningi, svo og við hvaða skilyrði megi breyta þeim. Í e. lið 3. gr. segir að þar skuli jafnframt veittar upplýsingar um árlega hlutfallstölu kostnaðar við mismunandi notkun á heimildinni. Ennfremur segir í e. lið að þrátt fyrir ákvæði 5. gr. laganna, þar sem meðal annars er kveðið svo á að lánssamningur skuli gerður skriflega og fela í sér tilgreindar upplýsingar, sé heimilt að breyta yfirdráttarheimild á tékkareikningi að munnlegri beiðni neytanda. Skilmálar stefnda um debetkort, sem áfrýjandi lagði fram fyrir Hæstarétti samrýmast ákvæði e. liðar 3. gr., að því leyti að í þeim kafla skilmálanna þar sem fjallað er um yfirdráttarheimildir, kemur fram í 3. grein að reikningseigandi geti óskað eftir hækkun eða lækkun á yfirdráttarheimild með skriflegri beiðni, símtali, tölvupósti, símbréfi eða í netbanka. Reikningseigandi teljist hafa samþykkt hækkun á yfirdráttarheimild með notkun sinni á reikningnum í kjölfar hækkunar heimildar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að gerður hafi verið sérstakur skriflegur samningur milli áfrýjanda og forvera stefnda um yfirdráttarheimild hins síðarnefnda. Hins vegar liggur fyrir að áfrýjandi notaði fyrrgreindan reikning, fékk send reikningsyfirlit þar sem fram komu breytilegar yfirdráttarheimildir og notaði reikninginn til samræmis við yfirdráttarheimildir hverju sinni. Hefur hann því með samfelldri notkun sinni á reikningnum allt frá stofnun hans til ársins 2009 samþykkt þær yfirdráttarheimildir sem honum voru veittar og í gildi voru hverju sinni og skiptir engu í því sambandi þótt ekki liggi fyrir skriflegur samningur, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. september 2012 í máli nr. 36/2012. Áfrýjanda var birt stefna í máli þessu 30. ágúst 2010. Að því sem áður segir um samfellda notkun áfrýjanda á reikningi sínum er ekki fallist á að krafa stefnda sé fyrnd. Í áfrýjunarstefnu og greinargerð til Hæstaréttar lýsti áfrýjandi varakröfu sinni þannig að auk sýknu krefðist hann skuldajafnaðar við ætlaða gagnkröfu sína vegna tjóns sem starfsmenn Glitnis banka hf. hefðu valdið honum. Þá krafðist hann þess einnig að stefndi yrði dæmdur til að afskrifa kröfu sína á hendur áfrýjanda. Er í raun um málsástæður til stuðnings varakröfu að ræða. Með vísan til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 verður skuldajöfnuði hafnað, þar sem áfrýjandi hefur hvorki tilgreint fjárhæð kröfunnar né sýnt fram á að skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi. Þá verður ekki heldur fallist á röksemdir áfrýjanda fyrir því að stefnda beri að afskrifa kröfu sína á hendur honum. Samkvæmt öllu ofangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Þórir Brynjúlfsson, greiði stefnda, Íslandsbanka hf., 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. apríl 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 14. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík, á hendur Þóri Brynjúlfssyni, Rekagranda 8, Reykjavík, með stefnu birtri 30. ágúst 2010. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 3.527.362 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 3.527.362 kr. frá 15. júlí 2010 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi gerir aðallega þá kröfu að málinu verði vísað frá en til vara að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Með úrskurði héraðsdóms, dags. 6. maí 2011, var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað. Málavextir Þann 13. desember 1985 stofnaði stefndi tékkareikning nr. 3727 við útibú Útvegsbanka Íslands. Árið 1990 voru Útvegsbanki Íslands, Alþýðubanki Íslands, Iðnaðarbanki Íslands og Verslunarbanki Íslands sameinaðir undir nafninu Íslandsbanki, sem síðar var Glitnir og nú Íslandsbanki hf., kt. 491008-0160, sbr. ákvörðun fjármálaeftirlitsins, dags. 14. október 2008. Tékkareikningur stefnda er nú reikningur nr. 513-26-3727 við útibú stefnanda að Lækjargötu 12, Reykjavík. Af hálfu stefnanda var stefnda sent milliinnheimtubréf, dags. 21. apríl 2010, þar sem þeim tilmælum var beint til hans að greiða skuldina eða semja um greiðslu hennar innan tíu daga frá dagsetningu bréfsins ella yrði reikningnum lokað og krafan send lögmanni bankans til innheimtu. Með bréfi stefnanda, dags 11. júní 2010, var stefnda á ný send áskorun sama efnis. Loks sendi stefnandi stefnda innheimtubréf, dags. 21. júlí 2010, og var þá höfuðstóll kröfunnar 3.527.362 kr. sem er stefnufjárhæð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi gerir þá kröfu að málinu verði vísað frá dómi þar sem stefnandi sé ekki aðili að málinu og eigi ekki lögvarða kröfu á hendur stefnda. Stefndi hafi verið í viðskiptum við Glitni hf. og hafi sagt sig frá viðskiptum við stefnanda þar sem hann hafi ekki ætlað að eiga í viðskiptum við þann banka. Stefndi segir í greinargerð sinni að ef krafa stefnanda vegna viðskipta stefnda við Glitni hf. verði viðurkennd, þá eigi hann gagnkröfu á stefnanda vegna taps á viðskiptum sínum við Glitni hf. en stefndi hafi tapað töluverðum fjármunum á þeim viðskiptum. Einnig geri stefndi kröfu um frávísun málsins þar sem stefnandi eigi ekki lögvarða kröfu á hendur honum samkvæmt meginreglum kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga og skuldbindingargildi loforða þar sem ekki hafi verið um neitt loforð eða skuldbindingu að ræða af hálfu stefnda. Hvergi sé til neinn samningur milli stefnda og stefnanda eða Glitnis hf. vegna þeirrar kröfu sem fram sé kominn. Umsókn um tékkareikning í Útvegsbanka frá árinu 1985 hafi að mati stefnda ekkert gildi þar sem efnahagsreikningi Útvegsbanka hefur fyrir löngu verið lokað og allar kröfur hans á hendur viðskiptavinum löngu uppgerðar. Útvegsbankinn sé ekki lengur lögaðili. Sú umsókn hafi ekkert gildi gagnvart meginreglum kröfuréttarins um skuldbindingargildi loforða enda beri stefnandi þær ekki fyrir sig þar sem ekki sé um neinn samning eða loforð að ræða sem gilt sé af hálfu stefnda. Ef fyrrnefnd umsókn hefði haft eitthvert gildi samkvæmt meginreglum kröfuréttarins væri hún löngu fyrnd samkvæmt ákvæðum laga um fyrningu. Ef dómurinn álítur að stefnandi eigi kröfu á stefnda þá biður stefndi dóminn að krefjist þess að stefnandi leggi fram skjöl um öll viðskipti stefnda á öllum reikningum Glitnis hf. síðastliðinn sex ár. Ef stefnandi heldur að hann eigi kröfu á stefnda þá er honum í lófa lagið að afskrifa hana eins og hann hefur gert við marga af „vildar“viðskiptavinum sínum. Stefndi var viðskiptavinur Glitnis hf. og stundaði viðskipti á fjármálamarkaði með milligöngu bankans. Í stuttu máli má segja að rekstur bankans hafi verið byggður á lygi og svikum eins og komið hefur fram í dagsljósið á síðustu mánuðum og vegna þess tapaði stefndi miklu fé á viðskiptum við bankann. Stefndi ætlaði sér aldrei að vera viðskiptavinur stefnanda í ljósi viðskiptasögu sinnar við Glitni hf. enda sleit hann öllum viðskiptum sínum við bankann fljótlega eftir fall hans. Sem viðskiptavinur var stefndi með veðreikninga vegna kaupa og sölu á hlutabréfum og gerði lögformlega undirritaða samninga með ýmsum skilyrðum. Stefndi sinnti veðköllum samkvæmt samningum og tapaði stórfé á þeim viðskiptum. Má segja að öll viðskipti stefnda hafi verið byggð á sandi þar sem um hafi verið að ræða markaðsmisnotkun og bankinn logið með fulltingi greiningadeildar sinnar um ástand bankans og eigin fjármögnun. Verði hlutabréfa hafi verið haldið uppi og villandi upplýsingar gefnar um stöðu efnahagsmála. Enginn óbrjálaður fjárfestir hefði fjárfest á íslenskum hlutabréfamarkaði hefði hann vitað um stöðu mála. Er skemmst að minnast Stím-málsins sem er nú til rannsóknar. Stefndi átti einnig fjármuni í sjóði 9 og tapaði fjármunum við fall bankans. Talað hefur verið um að helstu eigendur bankans, þ.e. stærstu hluthafar og svokallaðir skuggastjórnendur, hafi stjórnað fjárfestingarstefnu sjóðanna í gegnum sjóðsstjóra. Stefnda skilst að viðskipti með fjármuni sjóðs 9 séu í rannsókn en stefndi mun engu að síður senda formlegt erindi til ríkissaksóknara, efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og sérstaks saksóknara og fara fram á rannsókn á málefnum hans. Stefndi keypti hlutabréf í Icelandair þegar það var selt út úr FL group en Glitnir hf. sá um hlutabréfaútboðið. Stefndi tapaði enn og aftur fjármunum á því. Eru áhöld um að ekki hafi verið löglega staðið að því útboði og að eignir Icelandair hafi verið ofmetnar, þ.e. að verðmæti Icelandair með viðskiptavild og efnislegum eigum hafi verið metið of hátt. Það hafði í för með sér að útboðsgengið var of hátt. Stefndi keypti hlutabréf í Icelandair með lánum frá Glitni hf. sem höfðu hlutabréfin að veði. Stefndi seldi bréfin sem betur fer að eigin frumkvæði áður en gengi þeirra féll mikið en þau höfðu fallið þó nokkuð þegar stefndi seldi með þó nokkru tapi. Stefndi hafði samband við sérstakan saksóknara vegna fyrrnefnds hlutabréfaútboðs og mun bráðlega senda formlega beiðni um rannsókn til ríkissaksóknara, efnahagsbrotadeildar og sérstaks saksóknara og fara fram á rannsókn vegna þess. Stefndi keypti hlutabréf í Glitni hf. þegar yfirlýsing var send frá Seðlabanka Íslands og stjórn Glitnis hf. um að íslenska ríkið ætlaði að gerast hluthafi að bankanum. Glitnir hf. var fjóra daga á markaði Kauphallar Íslands eftir þá ákvörðun og áætlað er að tap vegna kaupa á hlutabréfum í bankanum þá daga hafi verið alls 4 milljarðar. Starfsfólk eignastýringar Glitnis hf. hvatti viðskiptavini til að kaupa hlutabréf í bankanum þessa fjóra daga. Hvað gerðist síðan er á allra vitorði. Vaknað hafa spurningar um ábyrgð stjórnenda Glitnis hf., Þorsteins Más Vilhelmssonar stjórnarformanns, o.fl., stjórnenda Seðlabanka Íslands, Davíðs Oddssonar o.fl., og forsvarsmanna ríkisins, þeirra Geirs Haarde, Árna Mathiesen og Björgvins Sigurðssonar. Sú ábyrgð varðar annars vegar upplýsingagjöf stjórnar Glitnis hf. til stjórnar Seðlabankans og fyrrnefndra ráðherra og hins vegar embættisfærslu fyrrnefndra ráðherra og seðlabankastjóra en áhöld eru um að þeir hafi gerst sekir um vanrækslu þar sem þeir skoðuðu ekki stöðu bankans nógu vel. Einnig hafa vaknað spurningar um ábyrgð Fjármálaeftirlitsins og Kauphallar Íslands að því er varðar hvort Glitnir hf. hafi yfirhöfuð átt að vera á markaði kauphallarinnar þessa fjóra daga. Stefndi tapaði fjármunum á kaupum á hlutbréfum í Glitni hf. þessa fjóra daga. Stefndi hefur í hyggju að senda erindi til ríkissaksóknara, efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og sérstaks saksóknara og biðja um formlega rannsókn. Stefndi tók lán hjá Glitni hf. árið 2006 fyrir um 30% af andvirði bifreiðar sem hann keypti. Stefndi hugðist staðgreiða bifreiðina en var bent á að það væri snjallræði að taka svokallað myntkörfulán og nota þá fjármuni sem hann ætti í hlutabréfakaup, það myndi örugglega skila sér í hagnaði fyrir hann sem viðskiptavin. Hlutabréfin hurfu, krónan lækkaði og lánið tvöfaldaðist. Vaknað hafa spurningar um hvort Glitnir hf. og fleiri bankar hafi tekið stöðu gegn krónunni og valdið falli hennar og þar með unnið gegn hagsmunum stefnda og fleiri viðskiptavina. Eftir dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010 hætti stefnandi að senda stefnda greiðsluseðla og viðurkenndi í raun fordæmisgildi dómanna. Stefndi sendi stefnanda greiðsluáskorun þar sem hann fór fram á að stefnandi leiðrétti höfuðstól lánsins í samræmi við dóminn, þ.e. gengistryggingin yrði felld úr gildi og stefnandi sendi stefnda greiðsluseðla með samningsvöxtum. Einnig sendi stefndi stefnanda áskorun um að fá að greiða upp lánið miðað við dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010. Stefnandi varð við hvorugri áskoruninni. Stefndi lítur þannig á að hann eigi rétt á báðu fyrrgreindu miðað við dóma Hæstaréttar og 36. gr. samningalaga sem heimilar að samningi sé vikið til hliðar að hluta til. Stefndi hyggst stefna stefnanda fljótlega vegna þessarar synjunar að viðlögðum skaðabótum þar sem erfitt sé að selja bifreiðina. Af þessari upptalningu sést að það hallar á þrotabú Glitnis hf. eða á stefnanda í viðskiptum hans og stefnda ef krafa stefnanda verður tekin til greina. Stefndi hefur tapað umtalsverðum fjármunum vegna „leiðsagnar bankans“ í fjármálum. Upphæð sú hleypur á nokkrum milljónum. Í viðbót við að hafa tekið stöðu gegn krónunni, hafi það komið fram að starfsfólk bankans virðist hafa vitað af ólögmæti svokallaðra myntkörfulána og spurningar hafa vaknað um það hvort nokkur viðskipti með erlenda gjaldmiðla hafi átt sér stað að baki myntkörfulánunum. Einnig hafa vaknað spurningar um að hve miklu leyti stefnandi hafi afskrifað lán, þar með talin myntkörfulán, sem færð voru úr Glitni hf. en stefnandi innheimtir að fullu, þ.e. að upprunalegu verðgildi. Vonandi geti stjórnendur stefnanda svarað þessum spurningum þegar þeir verða kallaðir til vitnis og leitt í ljós hve miklu stefndi hafi í raun tapað á viðskiptum við Glitni hf. og stefnanda. Einnig geti þeir svarað hve mikla fjármuni stefnandi hafi afskrifað og hjá hverjum. Ef krafa stefnda á hendur stefnanda, sem átti öll sín viðskipti við Glitni hf., verður viðurkennd verður stefnandi að axla þær skyldur og ábyrgð sem Glitnir hf. hafði gagnvart stefnda. Því á skuldajöfnun augljóslega við ef því er að skipta. Þar sem stefndi hefur verið við vinnu erlendis í leiguflugi, en hann er flugstjóri hjá Icelandair, hefur hann ekki haft tíma til að safna saman öllum gögnum er varða viðskipti sín hjá Glitni hf. Stefndi mun leggja þau fram síðar en gerir um leið kröfu um að stefnandi leggi einnig fram þau gögn frá árunum 2004 til 2010. Stefndi mun kalla vitni fyrir dóm til að sýna og sanna hvernig stjórnendur og yfirmenn bankans unnu gegn stefnda sem viðskiptavini og ollu honum skaða langt umfram kröfu stefnanda. Í raun má segja að stefna og kröfugerð bankans sé einelti og áreiti af hendi stefnanda og áskilur stefndi sér rétt til að kæra stefnanda fyrir þær sakir. Stefndi byggir á því að ekki sé til neinn löggerningur sem hefur falinn í sér loforð af hálfu stefnda við stefnanda er varða framkomna kröfu. Stefnandi byggir ekki kröfu sína á meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga eða skuldbindingargildi loforða því að ekki er til nein lögvarin heimild af hálfu stefnanda til að krefja stefnda um greiðslu. Ef stefnandi ætti lögvarða kröfu á hendur stefnda þá myndi stefndi krefjast skuldajafnaðar þar sem hann sannanlega tapaði á viðskiptum við Glitni hf. vegna svika og lyga, eins og kemur fram hér að framan, en stefnandi álítur að hann eigi hlut að máli sem í raun á uppruna sinn í Glitni hf. Því hlýtur stefndi að eiga, með gagnályktun, kröfu á hendur stefnanda um skuldajöfnun ef dómurinn álítur að um lögvarða kröfu sé að ræða. Skuldajöfnun ætti sannanlega rétt á sér ef þrotabú Glitnis hf. gerði kröfu um greiðslu á þeirri upphæð sem stefnt er fyrir. Sú umsókn um tékkareikning sem stefnandi leggur fram hefur ekkert gildi að lögum þar sem Útvegsbanki er ekki lögaðili og það stofnar ekki stefnanda kröfurétt að lögum. Ef umsókn um tékkareikning hefði eitthvert kröfuréttarlegt gildi væri sú krafa löngu fyrnd. Ef tómlæti, Glitnis hf., og/eða stefnanda, við að krefjast loforðs af stefnda hefur valdið réttarspjöllum er það á ábyrgð stefnanda. Niðurstaða Óumdeilt er að stefndi stofnaði tékkareikning í Útvegsbankanum 13. desember 1985 og liggur fyrir umsókn stefnda um stofnun reikningsins. Árið 1990 voru Útvegsbanki Íslands, Alþýðubanki Íslands, Iðnaðarbanki Íslands og Verslunarbanki Íslands sameinaðir undir nafni Íslandsbanka, sem síðar var Glitnir hf. og nú Íslandsbanki hf., kt. 491008-0160, sbr. ákvörðun fjármálaeftirlitsins, dags. 14. október 2008. Í 1. gr. ákvörðunarinnar segir að öllum eignum Glitnis banka hf., hverju nafni sem þær nefnast, svo sem fasteignum, lausafé, reiðufé, eignarhlutum í öðrum félögum og kröfuréttindum sé þegar í stað ráðstafað til Nýja Glitnis banka hf., sem síðar varð Íslandsbanki hf. Í 2. gr. segir að Nýi Glitnis banki hf. taki jafnframt við öllum tryggingarréttindum Glitnis banka hf., þ.m.t. öllum veðréttindum, ábyrgðum og öðrum sambærilegum réttindum sem tengjast kröfum bankans. Sú ákvörðun var tekin með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Úr sambærilegu álitaefni var leyst með dómi Hæstaréttar í máli nr. 567/2011. Af hálfu stefnda hafa ekki verið lögð fram haldbær rök til að vikið verði frá því fordæmi sem sett var með þeim dómi Hæstaréttar. Samkvæmt því og með vísan til ofangreinds dóms telur dómari að krafa sú sem hér er deilt um sé eign stefnanda og hann réttur aðili málsins. Fyrir liggur að stefndi hefur verið eigandi reikningsins frá stofnun hans. Stefndi byggir á því að hann hafi ekki valið að vera í viðskiptum við stefnanda og hafi því tilkynnt honum að hann ætlaði að hætta þeim viðskiptum. Fyrir liggur bréf stefnda, dags. 10. desember 2009, þar sem hann ítrekar, og vísar í fyrra bréf, að viðskiptum hans við stefnanda sé lokið nema hvað varðar bílasamning og óskar eftir því að 38.205 kr. sem lagðar voru inn á reikning 0513-26-3727 fyrir mistök verði lagðar inn á annan reikning stefnda í öðrum banka. Framlögð gögn bera með sér að til skuldarinnar hafi stofnast vegna notkunar stefnda á reikningnum. Samkvæmt framlögðu reikningsyfirliti, dags. 24. ágúst 2010, var stefndi í lok desember 2009 í skuld á reikningum að fjárhæð 3.224.224 kr. Í greinargerð stefnda mótmælir hann ekki fjárhæð kröfunnar né heldur því að hafa notað umræddan reikning. Í málflutningi stefnda hélt hann því fyrst fram að af hálfu stefnanda hefði aldrei verið sýnt fram á að stefndi hafi notað reikninginn en það bæri stefnanda að sanna. Af hálfu stefnanda var málsástæðu þessari mótmælt þar sem hann taldi hana of seint fram komna. Samkvæmt 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skulu málsástæður koma fram í greinargerð og samkvæmt 5. mgr. 105. gr. laganna skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Stefndi hefði getað komið málsástæðu þessari að í greinargerð og er það því mat dómarans, með hliðsjón af nefndum lagaákvæðum, að málsástæða þessi sé of seint fram komin og því verði ekki á henni byggt. Í málflutningi stefnda kom einnig fram að hann teldi að ekki hafi verið gert ráð fyrir yfirdrætti á reikningnum og ekki hafi verið krafist ábyrgðarmanna vegna notkunar á reikningnum og því verði hann ekki dæmdur til greiðslu dómkröfunnar. Var þessu mótmælt af hálfu stefnanda sem benti á að ekki væri þörf á ábyrgðarmönnum og að reikningseigendur bæru sjálfir ábyrgð á notkun reikningi sínum. Af hálfu stefnda var þessari málsástæðu ekki hreyft í greinargerð og ber því með vísan til sömu raka og getið er um hér að ofan að telja að ofangreind málsástæða sé of seint fram komin. Stefndi byggir einnig á því að krafa stefnanda sé fyrnd og vísar til þess að tékkareikningurinn var stofnaður 1985. Stefndi hefur notað reikninginn samfellt síðan hann var stofnaður og til ársloka 2009 þrátt fyrir breytingar sem orðið hafa á formi reikningsins og fjármálastofnuninni sem hafði reikninginn í vörslum sínum. Eins og fyrr hefur verið rakið var stefnda þann 30. ágúst 2010 birt stefna vegna kröfunnar. Ekki er því fallist á það með stefnda að krafa stefnanda sé fyrnd. Stefndi krefst þess að verði krafa stefnanda tekin til greina þá verði henni skuldajafnað við kröfur stefnda á hendur stefnanda. Af hálfu stefnanda hefur því verið mótmælt þar sem ekkert hafi komið fram um fjárhæð krafnanna. Í greinargerð stefnda segir hann að vonandi geti stjórnendur stefnanda svarað spurningum um viðskipti stefnanda og stefnda þegar þeir verði kallaðir til vitnis og leitt í ljós hve miklu stefndi hefur í raun tapað á viðskiptum við Glitni hf. og stefnanda. Með úrskurði héraðsdóms, dags. 17. nóvember 2011, vegna ágreinings um vitnaleiðslur, var fjallað um kröfu stefnda um að leidd yrðu fyrir dóminn níu vitni, m.a. fyrrverandi stjórnarmenn og starfsmenn Glitnis hf. Með úrskurðinum var kröfu stefnanda hafnað en þar segir m.a. í niðurstöðu: „Enginn þeirra, að undanskildum þeim Birnu Einarsdóttur og Hannesi Guðmundssyni, sem hafa aðilastöðu í málinu, hefur þau tengsl við sakarefni málsins, að þýðingu geti haft fyrir úrlausn þess. Þá verður ekki talið að sú sönnunarfærsla hafi þýðingu að því er gagnkröfu stefnda í málinu varðar, eins og málatilbúnaði stefnda í þeim efnum er háttað.“ Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 er varnaraðila rétt að hafa uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar í máli án þess að gagnstefna ef skilyrði fyrir skuldajöfnuði eru fyrir hendi. Gagnkrafan skal þá höfð uppi í greinargerð en sjálfstæður dómur getur ekki gengið um hana. Stefndi lýsir því í greinargerð að hann telji sig eiga kröfur á hendur stefnanda vegna taps sem hann hafi orðið fyrir í viðskiptum við stefnanda, m.a. með hlutabréf. Af hálfu stefnda hafa verið lögð fram gögn vegna viðskipta hans við stefnanda. Ekki verður af málatilbúnaði stefnda séð á hvaða grundvelli kröfurnar eru reistar né heldur hver fjárhæð þeirra er utan þess að stefndi telur að þær nemi milljónum. Þegar að ofangreindum ástæðum eru ekki skilyrði til skuldajafna kröfu stefnanda og kröfum stefnda á hendur stefnanda. Þær varnir sem fram hafa verið færðar af hálfu stefnda geta ekki leitt til sýknu af kröfu stefnanda. Með vísan til ofangreinds er því fallist á kröfu stefnanda eins og hún er sett fram með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 eins og greinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 300.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts og þess að málið hefur áður verið flutt um frávísunarkröfu og um ágreining um vitnaleiðslur. Sigríður Elsa Kjartansdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Þórir Brynjúlfsson, greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., 3.527.362 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 15. júlí 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 733/2016
Kynferðisbrot Börn Hegningarauki Skaðabætur
I var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn A, er hún var 14 ára gömul, með því að hafa nýtt sér yfirburðastöðu sína gagnvart henni og haft við hana samræði og önnur kynferðismök. Var háttsemin talin varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var I gerður hegningarauki samkvæmt 78. gr., sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga auk þess sem tillit var tekið til 1., 2. og 6. töluliða 1. mgr. 70. gr. og a. liðar 195. gr. sömu laga. Var refsing I ákveðin fangelsi í eitt ár og sex mánuði og honum gert að greiða A miskabætur að fjárhæð 1.200.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Eiríkur Tómasson,Greta Baldursdóttir og Markús Sigurbjörnsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. október 2016 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðaverði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, tilvara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur en að því frágengnu að refsing verðimilduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi,en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.500.000 krónur meðvöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur umannað en refsingu ákærða.Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi var með dómi Hæstaréttar 1.október 2015 í máli nr. 170/2015 staðfestur héraðsdómur 19. janúar sama ár þarsem ákærði var dæmdur í fangelsi í þrjú ár og sex mánuði fyrir sambærileg brotog hann er nú sakfelldur fyrir, en þau brot voru framin á árinu 2010. Dómurhafði áður verið kveðinn upp í því máli 5. september 2013 og ákærða gerð samarefsing en sá dómur var ómerktur með dómi Hæstaréttar 12. júní 2014 í máli nr.668/2013. Þegar ákærði framdi það brot sem hann er nú sakfelldur fyrir lá ekkifyrir framangreind niðurstaða Hæstaréttar um ómerkingu dómsins. Í 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 segir að verði maður, sembúið er að dæma fyrir eitt brot eða fleiri, uppvís að því að hafa framið önnurbrot, áður en hann var dæmdur, skuli dæma honum hegningarauka er samsvariþeirri þyngingu hegningarinnar sem kynni að hafa orðið ef dæmt hefði verið umöll brotin í fyrra málinu. Þegar litið er til þess að dómurinn 5. september2013 var ómerktur og ákærði sakfelldur með nýjum dómi 19. janúar 2015, sem einsog að framan greinir var staðfestur með dómi Hæstaréttar 1. október sama ár,verður við það að miða að brot ákærða nú hafi verið framið fyrir uppkvaðningudóms í því máli. Ber því samkvæmt 78. gr., sbr. 77. gr. almennra hegningarlaga,að dæma honum hegningarauka.Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn 14 ára stúlkuog var brot hans alvarlegt og ófyrirleitið. Verður fallist á með héraðsdómi aðvið ákvörðun refsingar skuli líta til 1., 2. og 6. töluliða 1. mgr. 70. gr. og a.liðar 195. gr. almennra hegningarlaga. Að öllu þessu virtu verður refsingákærða ákveðin fangelsi í eitt ár og sex mánuði.Samkvæmt 1. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verðurákærða gert að greiða helming af áfrýjunarkostnaði málsins, þar á meðal af málsvarnarlaunumskipaðs verjanda síns og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola sem ákveðinverða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, en hinnhelmingurinn verður felldur á ríkissjóð.Dómsorð:Ákærði, Ingvar Dór Birgisson, sæti fangelsi í eitt ár og sex mánuði.Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður.Helmingur af áfrýjunarkostnaði málsins, sem er samtals 1.034.668 krónur,þar á meðal málsvarnarlaun verjanda ákærða, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 744.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola,Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.Ákærði greiði hinn helming áfrýjunarkostnaðarins, 517.334 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 12. október 2016. Mál þetta, sem dómtekiðvar 28. september 2016, var höfðað með ákæru héraðssaksóknara, dagsettri 20.apríl sl., á hendur Ingvari Dór Birgissyni, kennitala [...], [...], Reykjavík,„fyrir kynferðisbrot gegn barni 11. mars 2014 með því að hafa á þáverandidvalarstað ákærða að [...] í Kópavogi, þangað sem hann hafði fengið A, þá 14ára gamla til að koma og hitta hann, meðal annars með því að segja henni að svolengi sem hún kæmi og hitti hann myndi hann ekki birta af henni myndir á netinusem sýndu líkama hennar naktan að hluta, nýtt sér yfirburðastöðu sína gagnvartstúlkunni vegna aldurs-, þroska- og aflsmunar og haft við hana samræði íleggöng, haldið henni niðri í rúminu þegar hún reyndi að fara í burtu og íframhaldinu látið stúlkuna hafa við sig munnmök. Telst háttsemi þessi varða við1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 202 gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Afhálfu B, kt. [...], sem gerir kröfu fyrir hönd ólögráða dóttur hennar, A, kt.[...] er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða brotaþola kr.1.500.000 í miskabætur. Gerð er krafa um vexti af fjárhæðinni samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. mars 2014 til þessdags er mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu en með dráttarvöxtum skv. 1.mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá erkrafist þóknunar til handa réttargæslumanni vegna réttargæslustarfa.“ Ákærði krefst þess að hann verðisýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara að hann verði dæmdur til vægustuviðurlaga sem lög leyfa. Þá er þess krafist að bótakröfu verði vísað frá dómien til vara að hún verði lækkuð. Þá er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði.I. Málsatvik Fimmtudaginn 21. maí 2014 kombrotaþoli A á lögreglustöðina á [...] í fylgd móður sinnar. Lagði hún fram kæruá hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gegn sér þann 11. mars 2014 á dvalarstaðhans í Kópavogi. Í skýrslu brotaþolahjá lögreglu greindi hún frá samskiptum við ákærða á netinu í gegnum Skype,Facebook, Snapchat og í síma. Hafi samtöl þeirra verið af kynferðislegum togasem hafi þróast þannig að hann hafi þrýst á hana að senda sér „flassmyndir“,þ.e. myndir sem sýni nekt. Kvað hún hann hafa sent sér myndir líka, m.a. afkynfærum. Þá hafi hann þrýst á hana um að hitta sig á dvalarstað hans og kvaðstmyndu setja myndirnar af henni á netið að öðrum kosti. Hafi hann áður en að þvíkom lýst því í samtölunum hvaða kynferðislegu athafnir hann hugðist framkvæmameð henni en brotaþoli greindi honum frá því að hún hefði ekki haft samræðiáður. Brotaþoli kvað ákærða hafa vitað að hún var 14 ára á þessum tíma en hannhafi verið 29 ára. Brotaþoli kvaðst hafahitt ákærða á heimili hans umræddan dag. Hann hefði leiðbeint henni hvernig húnkæmist til hans frá [...] og greitt fargjald hennar í strætisvagn meðmillifærslu í heimabanka. Hefði hún komið með strætisvagni í [...] að því húntaldi kl. 16:38. Hann hafi tekið á móti henni í húsi sem hún lýsti frekar ogþví sem fyrir augu bar í svefnaðstöðu ákærða á efri hæð. Brotaþoli lýsti því aðákærði hefði haft samræði við hana þar og jafnframt hefði hann beðið hana um aðhafa við hann munnmök sem hún og gerði. Að þessu loknu hafi ákærði sótt skónahennar á neðri hæðina, beðið hana að læðast út svo að leigusalinn heyrði ekki íþeim og labbað með henni á strætisvagnastoppistöð. Hafi hann þurft að mæta ívinnu kl. 18:00. Þá hafi hann gefið henni peninga fyrir farinu heim. Taldi húnsig hafa verið á dvalarstað ákærða frá kl. 17:00-17:30. Brotaþoli kvaðsamskipti á milli þeirra hafa haldið áfram á sömu nótum en ákærði hafi fariðtil Asíu 18. eða 19. mars 2014. Kvaðst brotaþoli hafa trúað vinkonum sínumfyrir því að hún hefði hitt ákærða sem væri mun eldri en hún. Hafi það orðiðtil þess að önnur þeirra hvatti hana til að segja frá því sem gerðist. Hafi húnekki gert sér grein fyrir því fyrr en hún fór að ræða við hana að um nauðgunværi að ræða. Hafi það verið í apríl. Hún hafi hins vegar í fyrstu ekki þoraðað segja neinum fullorðnum frá strax. Samkvæmt upplýsingumþjóðskrár var aðeins einn Ingvar Dór þar skráður. Reyndist það vera ákærði.Samkvæmt gögnum málsins dvaldi ákærði á þessum tíma í Taílandi eða áCayman-eyjum og dróst skýrslutaka af honum af þeim sökum. Kom hann til landsins4. desember 2014 og var fyrst yfirheyrður hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinunæsta dag. Yfirheyrslur yfir ákærða voru samtals fjórar. Ákærði neitaði þvíalfarið í fyrstu yfirheyrslunni 5. desember 2014 að hann hefði haft samræði viðbrotaþola. Kannaðist hann við að hafa hitt hana einu sinni stuttlega fyrirtilviljun í Hamraborg á leið sinni til vinnu. Skömmu áður hefði hann lánaðhenni peninga fyrir strætó með millifærslu á reikning hennar en hún hafi viljaðkomast í bæinn. Þegar hann framkvæmdi millifærsluna hafi hann séð að hún varfædd árið 1999 og því ekki 15 ára. Ákærði kvað þau hafaátt í samskiptum á Skype en hann myndi ekki nákvæmt innihald þeirra og lítiðeftir einhverju kynlífstengdu. Þá hafi hún „addað“ honum á Snapchat. Einhverjarmyndsendingar hafi átt sér stað, einkum á þeim miðli, en hann myndi ekki hvortþað hefðu verið nektarmyndir. Hann hafi hins vegar aldrei sent henninektarmyndir. Þá kvaðst hann ekki hafa átt í samskiptum á Facebook og kannaðistekki við notandanafnið Ingvar Winchester. Samskipti hans og brotaþola hafi hætteftir að hann kom til Taílands. Ákærði taldi líklegt að einhver hefði „hakkað“sig inn á Skype-reikninginn hans. Ákærði varyfirheyrður á ný 9. desember 2014. Hélt hann við sinn fyrri framburð en viðurkenndiað hafa átt opinská kynferðisleg samtöl við brotaþola á Skype. Í þeirriyfirheyrslu kom fram að ákærði hygðist fara af landi brott og stóð því til aðfara fram á farbann yfir honum þann 10. desember 2014. Hins vegar kom í ljós aðákærði hefði farið af landi brott snemma morguns þann dag til Amsterdam. Varþví samdægurs farið fram á að Héraðsdómur Reykjavíkur gæfi út handtökuskipun áhendur honum. Féllst dómurin á að skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008væru uppfyllt og var hann handtekinn í kjölfarið við komu til Amsterdam ogframseldur þaðan 16. júní 2015. Þann sama dag var ákærði úrskurðaður ígæsluvarðhald á grundvelli b.-liðar 95. gr. laga nr. 88/2008. Á þeim tíma beiðákærði dóms Hæstaréttar í máli þar sem honum var gefið að sök kynferðisbrotgagnvart 14 ára stúlku á árinu 2010. Þriðja yfirheyrsla afákærða fór fram 27. ágúst 2015 en þá voru honum m.a. kynnt símagögn sem aflaðhafði verið. Í þeirri yfirheyrslu gerði ákærði athugasemdir um nákvæmni þeirragagna, m.a. vegna þess að ekki hefðu allir sendar á tilteknu afmörkuðu svæði íKópavoginum né öll símtöl úr og í síma brotaþola verið tilgreind. Þegar ákærðavoru kynnt gögn sem fengin voru úr tölvu hans, m.a. af Skype-reikningi, taldihann líklegt að einhver hefði hakkað sig inn á síðuna. Ákærði var loksyfirheyrður 8. september 2015 og var þá spurður ítarlega út í niðurstöðurannsóknar á tölvu hans, m.a. samtöl hans við C á Skype eftir að mál þetta kom upp. Hélt hann sig við sinn fyrriframburð um að hann væri ekki Ingvar Winchester á Facebook. Á meðalrannsóknargagna eru Skype-samtöl á milli ákærða og brotaþola sem afrituð voruúr tölvu hennar. Ná samskiptin yfir tímabilið 7. febrúar til 22. maí 2014 ennotendanöfnin eru undir nafninu ingvardorog [...]. Bera samtölin merki umfjölmargar myndsendingar brotaþola. Í „Skype contact“ lista reiknings hennarfannst ingvardor sem fæddur var 3.mars 1985 sem er fæðingardagur ákærða. Þá var þar að finna farsímanúmer ákærðaá þeim tíma og ljósmynd af honum. Jafnframt eru á meðalrannsóknargagna samtöl á milli brotaþola og Ingvars Winchester frá 3. til 24.apríl 2014 svo og frá 4. júní 2014. Þá var farsímibrotaþola rannsakaður og fór fram greining á símagöngum hjá tæknideildlögreglunnar. Skoðuð voru símasamskipti á milli númera brotaþola og ákærða yfirtímabilið 1. janúar til 1. júní 2014 svo og samskipti á milli númers brotaþolaog tveggja vinkvenna hennar. Leiddi rannsóknin í ljós fjölmargar tengingar,þ.e. símtöl og SMS, á milli númers brotaþola og ákærða frá 9. febrúar til 15.mars 2014 eða 543 sinnum frá númeri ákærða til brotaþola og 485 sinnum fránúmeri brotaþola til ákærða. Þann 11. mars 2014,eða daginn sem brotaþoli kvaðst hafa hitt ákærða á heimili hans, voru brotaþoliog ákærði fimm sinnum í símasambandi. Á tímabilinu frá kl. 15:01 til 16:49hringdi brotaþoli fjórum sinnum í ákærða. Klukkan 16:56 hafi ákærði hringt íbrotaþola og kom símtæki brotaþola fram á sendi við Hamraborg. Þá sendi ákærðiSMS-skilaboð til brotaþola kl. 17:03, þá hafi símtæki hennar komið fram á sendivið Kópavogsbraut en af korti þar sem staðsetning símtækisins er merkt má sjáað sendir á Kópavogsbraut er nær meintum brotavettvangi. Þá rannsakaðilögreglan Facebook-reikning Ingvars Winchester en aðgangi hafði verið lokað aðhluta til frá því um sumarið 2014. Fundust myndir af ákærða þar sem hann varmerktur inn með þessu nafni. Jafnframt fundust hreyfimyndaskeið áFacebook-síðunni „[...]“ þar sem ákærði sést. Á meðal þeirra sem tjáðu sig varaðili að nafni „C“ sem vekur athygli á þvi að vinur hans Ingvar Winchester hafiverið þáttakandi og megi því merkja hann inn á myndskeiðið. Einnig má finnahópmynd á þessari síðu þar sem ákærði sést og er hann merktur á myndinni semIngvar Winchester. Á heimasíðunni„hotornot“ fannst Ingvar Winchester einnig en þar mátti finna nokkrarljósmyndir af ákærða og komu fram upplýsingar um að hann væri 29 ára. Við skoðun áafrituðum gögnum úr fartölvu ákærða sem var haldlögð þegar hann var handtekinnvið komu til Hollands þann 10. desember 2014, kom í ljós að eigandiSkype-forritsins í tölvunni var ingvardor.Einn af „Skype contact“ aðilum hjá honum var [...]. Þá fundust Skype-samtöl ámilli þessara aðila en þessi sömu samtöl var að finna í Skype-samtölumbrotaþola, þó ekki sá hluti þeirra sem var af kynferðislegum toga. Einnigfannst nafnið Ingvar Winchester í Skype-samtali ingvardor við [C] frá 9.desember 2014 þar sem ákærði segir m.a.: „bara það að löggan er að reyna aðklína einhverju öðru rugli á mig vegna þess að þeir eru svo að tapa hinu málinuog þar hef ég neitað því að ingvar winchester sé facebookið mitt og þeir gætuspurt þig um þá síðu hvort hún sé mín vantar bara að þú segir þeim að þú veistekkert hver þetta er.“ Í skýrslulögreglu er umfjöllun um frekari ummerki um Ingvar Winchester í tölvu ákærða. Meðal gagna málsinser samantekt sálfræðings frá 25. ágúst 2009 sem leitað var til vegna hegðunarerfiðleikabrotaþola heima fyrir sem að mestu tengdust erfiðleikum við heimanám. Einkenniathyglisbrests og ofvirkni komu fram í greiningarviðtali og á matslista semmóðir fyllti út. Hins vegar voru hamlandi áhrif einkennanna utan heimilis ekkiljós og því ákveðið að bíða með lyfjagjöf. Mælt var með námsaðstoð fyrirbrotaþola. Greindarpróf var lagt fyrir brotaþola á árinu 2012 og liggjaniðurstöður fyrir í málinu. Í læknabréfi frá Heilbrigðisstofnun [...] frá 23.maí 2014 kemur fram að í maí 2012 hafi staða brotaþola verið endurmetin og lyfreynd sem ekki skiluðu tilætluðum árangri. Þá kemur fram að brotaþoli hafimargsinnis komið á heilbrigðisstofunina vegna meiðsla en í öllum tilvikum hafiþau verið skýrð sem íþróttameiðsl. Í vottorði D,sérfræðings í klínískri barnasálfræði, kemur fram að brotaþoli hafi sótt tólfmeðferðarviðtöl á tímabilinu 4. júlí 2014 til 7. apríl 2015. Lagt hafi veriðmat á líðan í viðtölum við hana og móður og lagðir fyrir brotaþolasjálfsmatslistar. Hafi svör hennar gefið til kynna talsverð einkenniáfallastreitu sem uppfylltu ekki greiningarviðmið áfallastreituröskunar. Íkjölfarið hafi farið fram meðferðarviðtöl sem er þar nánar lýst. Hafi komiðglöggt í ljós að brotaþoli glímdi við verulegan kvíða vegna meintskynferðisbrots, ágengar minningar, sjálfsásökun og sektarkennd. Um miðjameðferð hafi brotaþoli byrjað á lyfjum við kvíða sem hafi slegið á einkennihans og hafi sjálfsöryggi aukist. Við lok meðferðar í apríl 2015 var dagleglíðan og virkni brotaþola mun betri en við upphaf hennar. Tilefni sé þó tilþess að vera vakandi yfir líðan hennar og hvernig hún þróist og nefndisálfræðingurinn sérstaklega sjálfsáskanir brotaþola sem hún hafi átt erfitt meðað losna við.II. Framburðurákærða og vitna fyrir dómi Verður nú gerð greinfyrir framburði ákærða og vitna við aðalmeðferð málsins. Ákærði kannaðist viðSkype-samskipti á milli hans og brotaþola, m.a. vídeósamtöl og hafi notandanafnhans verið ingvardor. Hann kvaðsthins vegar ekki muna eftir þeim sérstaklega eða hvað þau ræddu. Þegar borið erundir hann það sem fram kemur í lögregluskýrslu 9. desember 2014 um að þausamskipti hafi verið kynferðisleg kvaðst hann ekki muna eftir því sem hannhefði sagt í lögregluskýrslum. Þá bar hann einnig fyrir sig minnisleysi þegarborin voru undir hann brot úr Skype-samskiptunum. Kvað hann allt eins líklegtað einhver annar hefði átt í þessum samskiptum við brotaþola. Þá kvaðst ákærðiekki muna eftir neinum myndsendingum og samtölum í síma. Hann hafi áttvídeósamtöl við brotaþola og taldi það skýra hvers vegna hún gæti lýstvistarverum hans innanhúss. Ákærði kvaðst hafa hitt brotaþola í eitt skipti enþá hafi þau ákveðið að hittast í Hamraborg. Brotaþoli hafi komið með strætó enákærði hafi lánað henni fyrir farinu með millifærslu á reikning hennar.Aðspurður kvaðst hann ekkert sérstaklega hafa hugað að aldri hennar en séð aðhún átti afmæli í [...] 1999, hún hefði logið til um aldur og kveðist vera 15ára. Hann kvað rétt að hann hefði dregið úr samskiptum við hana eftir þettaenda fundist verra ef hún væri enn yngri. Hann hefði fengið „einhverjatilfinningu“. Nánar spurður um samskipti við svo unga stúlku kvaðst hann aðeinshafa viljað eignast vini en þó hafi í reynd ekki verið neitt sérstakt semtengdi hann og brotaþola. Hann hafi vitað að hún spilaði [...]. Ákærði kvaðstaðspurður ekki kannast við notandanafnið Ingvar Winchester á Facebook eða þausamskipti sem borin voru undir hann. Hann kannaðist við samskipti við C á Skype 9. desember 2014 en taldi þaustyðja að hann væri ekki Ingvar Winchester á Facebook. Spurður að því hversvegna þar komi fram að hann hefði „straujað“ tölvuna sína í sumar kvað hann þaðvera því hún „hrundi“ hjá honum og hann misst allt sem hann átti. Brotaþoli kvaðst hafaverið í samskiptum við ákærða á netinu en mest hafi það verið á Skype. Þau hafivitað um aldur hvort annars. Samskiptin hafi verið á kynferðislegum nótum ogþau hafi talað um að hittast í kynferðislegum tilgangi. Þá hafi þau sent hvortöðru nektarmyndir. Brotaþoli kvaðst hafa hitt ákærða í eitt skipti í Kópavogien hann hafi sagt við hana að annars færu myndirnar af henni á netið. Hafi hanngreitt rútufarið frá [...] með millifærslu inn á reikning hennar. Þá hafi húnverið í sambandi við ákærða þegar hún kom með strætisvagni upp í Mjódd og síðaní Kópavog en hann hafi vísað henni til vegar. Brotaþoli kvaðst hafa rætt viðvinkonur sínar á leið sinni til ákærða og hafi verið í símanum þegar ákærði komtil dyra. Hún hafi heyrt í mönnum í eldhúsinu þegar hún kom inn. Þá lýstibrotaþoli húsinu að utan, aðkomu að herbergi eða svefnaðstöðu ákærða uppi álofti og því helsta sem fyrir augu bar þar inni. Brotaþoli lýsti því semgerðist í herberginu, hvernig ákærði hefði afklætt hana, látið hana hafa viðsig munnmök og fengið sáðlát í munn hennar. Aðspurð kvaðst hún líka hafa klættsig úr einhverju því hann hefði beðið hana um það. Hann hafi síðan haft viðhana samræði á rúminu og haldið henni niðri með því að halda í axlir hennar.Þegar borinn var undir hana framburður hennar hjá lögreglu um röð kynferðismakakvað hún þeim rétt lýst þar, þ.e. að hún hafi framkvæmt munnmök eftir að húnhafði samræði við hann. Brotaþoli kvaðst sér hafa liðið ömurlega eftir þetta.Hún hafi talið að þau væru að hittast til þess að kynnast betur en þegar þangaðvar komið hafi þetta þróast á annan veg. Aðspurð kvaðst hún hafa kallað á hjálpnokkrum sinnum en þó mjög lágt og þegar þessu lauk hafi hún klætt sig oghlaupið út. Ákærði hafi komið í humátt á eftir henni og þau hafi farið hvortsína leið í strætisvagni en ákærði hafði áður látið hana fá peninga fyrirfarinu. Aðspurð kvaðst hún hafa ætlað að fara inn í eldhúsið þar sem hún heyrðimannamál en ekki gert það því ákærði hefði verið að koma. Hún hefði hringt ívinkonur sínar og sagt þeim að hún hefði hitt 29 ára mann sem hefði misnotaðhana. Önnur þeirra hefði þó vitað um fyrirætlanir hennar. Seinna hafi hún rættvið námsráðgjafa. Brotaþoli kvað það rétt eftir henni haft í lögregluskýrslu aðhún hefði áttað sig betur á því að ákærði hefði í raun nauðgað henni eftir aðhún fór að ræða það sem gerðist. Hafi hún ekki viljað hafa kynferðismök viðákærða umrætt sinn og hafi skilið hann sem svo að það myndi gerast seinna.Spurð um efni Skype-samtala og á Facebook kvaðst hún ekki muna vel eftir efniþeirra í dag. Brotaþoli kvað sér hafa liðið hræðilega eftir þetta í sex tilátta mánuði en allir hafi lagst á eitt við að aðstoða hana og liði henni beturí dag. B, móðir brotaþola,lýsti samskiptum hennar og brotaþola í gegnum tíðina. Kvað hún að á ýmsu hefðigengið og brotaþoli ögrað henni á ýmsan hátt. Hún hafi ekki verið sterkurnámsmaður og því hafi borið á vanlíðan í skóla og hún upplifað sig sem minnimáttar. Þá hafi komið upp vandamál í tengslum við netsamskipti hennar og hafikomið til rannsóknar annað mál sem var fylgt eftir. Vitnið kvað brotaþola hafasagt henni frá þessu máli en ekki gefið nákvæmar lýsingar. Vitnið kvað rétteftir henni haft hjá lögreglu, að hún hefði skilið sem svo að brotaþoli hefðihaft kynmök við eldri mann. E, faðir brotaþola,kvað brotaþola hafa komið ásamt F vinkonu sinni og sagt honum frá því að húnhefði hitt mann sem hún var í samskiptum við á netinu. Þau hafi hist og hannhafi ekki viljað hleypa henni burt, hótað myndbirtingu og hafi hún þá gefiðeftir. Vitnið kvað F hafa verið stoð brotaþola í þessu máli og stutt hana í aðsegja frá því sem gerðist. Aðspurður kvaðst vitnið hafa tekið eftir því hversuheimakær brotaþoli var eftir þetta en fram að því hefði hún verið mjög virk. Þáhafi borið á vandamálum í tengslum við skóla og vini. Vitnið F kvaðst hafavitað af samskiptum brotaþola og ákærða. Hún hafi fengið að sjá hluta skilaboðahans á skjáskotum og hafi hann verið góður við hana. Þau hafi talað um aðhittast og hafi brotaþoli sagt sér að hún ætlaði í bæinn til þess. Vitniðkvaðst hafa vitað að ákærði var um þrítugt og varað við því en hún taldibrotaþola vera ánægða og vildi ekki skipta sér af. Þær hafi þagað yfir því aðhún hefði farið að hitta hann þennan dag. Brotaþoli hafi hringt í hana strax áeftir en ekki lýst nákvæmlega því sem hafði gerst. Brotaþoli hafi sagt henni aðákærði hefði „sofið hjá henni“ og það hafi ekki verið 100% á hennar forsendumþví hún hafi ekki ætlað að hafa við hann samræði. Eftir þetta hafi þær rættmikið saman og hafi brotaþoli þá sagt henni að ákærði hefði látið hana á rúmiðog „gert sína hluti“. Einnig hafi hún sagt henni síðar að þetta hefði veriðnauðgun. Vitnið vissi ekki til þess að brotaþoli hefði rætt við ákærða eftirþað. Hún kvað brotaþola hafa tekið mjög nærri sér þegar þetta fór að fréttast ískólanum og hafa orðið þunglynda á tímabili. Vitnið G kvaðst hafaheyrt í brotaþola sem hafi verið að fara til Reykjavíkur. Hún hafi ekki viljaðhafa vitnið með. Það hafi verið fyrst næsta dag sem hún sagði henni frá því semgerðist. Hún kvaðst hafa hitt mann sem væri eldri en hún og hefði gert við hanaþað sem hún vildi ekki. Hún hafi ekki viljað ræða þetta frekar fyrst en kvaðhann hafa haldið sér niðri en hún komist í burtu og hlaupið út. Nokkrum dögumseinna hafi vitnið fengið ítarlegri lýsingu. Vitnið H,námsráðgjafi í [...], kvaðst hafa heyrt fyrst af þessu 20. maí 2014 þegar faðirbrotaþola hringdi í hana. Hún hafi hitt brotaþola næsta dag. Brotaþoli hafisagt henni að hún hefði hitt eldri mann í Kópavogi og hún hefði ekkert þorað aðbregðast við. Vitnið kvaðst ekki hafa farið nánar út í það. Aðspurð kvaðstvitnið hafa munað samtöl þeirra betur þegar hún gaf skýrslu hjá lögreglu ogvísaði til hennar. Vitnið kvað brotaþola hafa verið hjá henni í samtals 12skipti vegna námsörðugleika en sérstakt teymi hafi verið sett á fót til þess aðveita henni sértæka námsaðstoð. Vitninu kvað sér hafa fundist eins ogsjálfsmynd brotaþola hefði versnað eftir atvikið. Vitnið I kvaðst hafaskotið yfir ákærða skjólshúsi á heimili sínu á árinu 2014 og hefði hann veriðhjá honum í þrjá mánuði. Það hafi ekki verið gestkvæmt hjá ákærða. Kvaðstvitnið ekki muna eftir 11. mars 2014. Hann kvaðst oftast sitja í eldhúsinu semsnýr út að bílaplaninu og yrði því var við gesti væri hann heima. Hann kvaðmjög hljóðbært í húsinu. Vitnið J kvaðst veravinur I og væri oft á heimili hans en hann myndi ekkert eftir 11. mars 2014. Vitnið K kvaðst hafakynnst ákærða í Taílandi 2013 eða 2014 en þeir hafi m.a. farið saman ísvokallað „[...]“. Hann kannaðist við að hafa verið í samskiptum við ákærða áSkype og hafi notandanafn hans verið C. Kvaðvitnið ákærða hafa notað nafnið IngvarWinchester á Facebook og útskýrði vitnið skírskotunina til Winchestersérstaklega. Vitnið kvaðst ekki muna eftir samtali þeirra á Skype í dag en kvaðljóst að ákærði hefði viljað fara huldu höfði á Facebook vegna þess máls sem þávar í gangi. D barnasálfræðingurkom fyrir dóminn og staðfesti vottorð sitt um meðferð brotaþola. Gerði húngrein fyrir uppbyggingu meðferðarinnar og viðtölum sínum við brotaþola. Kvaðstvitnið hafa skilið brotaþola svo að hún hefði farið að hitta ákærða vegna þessað hann hefði undir höndum nektarmyndir af henni sem hún óttaðist að færu ídreifingu. Þá hafi hún skilið hana sem svo að hún hafi ætlað að tala um fyrirhonum en ekki ráðið við aðstæðurnar sem hún stóð frammi fyrir. Aðspurð kvaðstvitnið ekki hafa skoðað sérstaklega önnur atvik úr lífi hennar heldur miðaðistgreiningin við þetta einangraða tilvik, þ.e. meint kynferðisbrot gegn henni.Var vanlíðan hennar sérstaklega rakin til þess og bar hún ákveðin einkenni áfallastreituröskunaren uppfyllti ekki greiningarviðmið. L, fulltrúi frábarnaverndarnefnd [...], kvaðst hafa haft aðkomu að þessu máli þegar hún varviðstödd skýrslutöku af brotaþola hjá lögreglunni á [...]. Hún hefði hitt hanareglulega áður en þetta mál kom upp en tilgangur þess hafi verið að ræðaofbeldi og hvað flokkaðist undir ofbeldi. Hafi það komið til vegna athugunar áþví hvort hún hefði orðið fyrir ofbeldi á heimili sínu. Mrannsóknarlögreglumaður gerði stuttlega grein fyrir aðkomu sinni að málinu.Hann kvaðst hafa ekið með brotaþola í leit að meintum brotavettvangi og hafihún að endingu bent á [...]. Málið hafi síðan verið sent til Reykjavíkur tilfrekari meðferðar hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Nrannsóknarlögreglumaður gerði grein fyrir aðkomu sinni að málinu,verkaskiptingu á milli hans og tæknideildar og úrvinnslu gagna. O, sérfræðingur hjátölvurannsóknardeild, fór yfir aðkomu sína að málinu sem hafi einkum lotið aðþví að taka afrit af tölvugögnum. Notaði hann til þess ákveðin rannsóknartóltil þess að draga fram samskiptasögu viðkomandi tölvu. P, starfsmaðurupplýsinga- og áætlunardeildar lögreglunnar, staðfesti skýrslu sína um símagögnog gerði grein fyrir því hvernig hún var unnin. Fyrst hafi hann fengið þaðverkefni að gera grein fyrir samskiptum á milli símanúmera en síðar að geragrein fyrir staðsetningum. Þá hefði verið skoðað hvaða númer tengdust hvaðasendum og út frá staðsetningu þeirra væri hægt að merkja hnit inn á kort. Áþessum tíma sem um ræðir hafi hins vegar ekki verið unnt að fá upplýsingar fráöllum símafyrirtækjum og því væru ákveðnar eyður hvað varðar staðsetningar.III. Niðurstaða Ákærði neitar sök. Hann kveðstmuna eftir því að hafa verið í samskiptum við brotaþola í gegnum Skype og ísíma. Þá hafi hann aðeins hitt hana í eitt skipti, þann 11. mars 2014, en þaðhafi verið á strætisvagnastoppistöð í Hamraborg. Ákærði kvaðst hafa séð aðbrotaþoli var fædd í [...] árið 1999 þegar hann millifærði á reikning hennarfyrir fargjaldi frá [...] til Reykjavíkur til þess að hitta hann þennan dag. Ákærði neitar þvíhins vegar að hafa haft nokkurt kynferðislegt samneyti við brotaþola. Þá hafihann hvorki beðið brotaþola um að senda sér nektarmyndir né verið í samskiptumvið hana á Facebook undir notandanafninu Ingvar Winchester. Að öðru leyti berákærði fyrir sig minnisleysi um nánast allt, m.a. um efnislegt innihald samtalahans og brotaþola á Skype og um framburð sinn í skýrslutökum hjá lögreglu. Brotaþoli hefur áhinn bóginn borið að hún og ákærði hafi átt í kynferðislegum samskiptum ánetinu, m.a. með myndsendingum. Þá hafi hann haft við hana kynferðismök gegnvilja hennar á dvalarstað hans í Kópavogi. Dómurinn telursannað, með vísan til rannsóknar lögreglu á tölvu ákærða og með stoð afframburði K, að ákærði gekk undir notandanafninu Ingvar Winchester á Facebookog átti m.a. í samskiptum við brotaþola undir því notandanafni. Eins og áður greinirvoru Skype-samskipti brotaþola við ingvardorafrituð af lögreglu af tölvu brotaþola. Þessi samskipti brotaþola sem náyfir langt tímabil voru svo til öll á kynferðislegum nótum. Af þeim verðurráðið að brotaþoli sendi ákærða fjölda mynda af sér fáklæddri eða nakinni.Telur dómurinn fullsannað að þessi samskipti voru á milli ákærða og brotaþolaeins og hún hefur borið um en um þetta ber ákærði fyrir sig minnisleysi eins ogáður greinir. Dómurinn telur ótrúverðugt að ákærði muni ekki eftir samskiptumsínum við brotaþola ekki síst í ljósi þess að hann gat vel gert grein fyriröðrum samtölum sem hann átti um líkt leyti, m.a. við vitnið K. Samskipti þessi beraglöggt með sér að fullorðinn maður talar við reynslulitla unglingsstúlku. Hiðkynferðislega tal er einhliða af hans hálfu og hann stýrir því alfarið. Hannþrýstir á brotaþola með vaxandi þunga og er tilgangurinn sá að sannfæra hana umað hún eigi að koma og eiga sín fyrstu kynferðismök með honum. Ljóst er aðbrotaþoli upplifir þessa athygli hans fyrst á jákvæðan hátt en er þó óörugg ognokkuð á varðbergi. Þegar ákærði verður ágengari og grófari fer brotaþoli undaní flæmingi og lætur ákærði þá óánægju sína í ljós. Kom að því að hann bentihenni ítrekað á þann 4. mars 2014 að hann hefði í fórum sínum nektarmyndir afhenni sem færu ekki á netið svo lengi sem hún hitti hann. Kom þá fram hjá brotaþolaað hann hefði ekki hugmynd um hvað henni liði illa en ákærði sannfærði hana umað þau myndu vera saman þótt þau hefðu samræði í fyrsta skiptið sem hann hittihana. Þann 10. mars 2014 kemur fram í spjalli þeirra að þau muni hittast næstadag. Þá spyr brotaþoli hann nánar um hvað hann vilji gera. Hann svarar: „setjaeh kósý mynd á sem þú færð að velja, spjalla, kúra, kyssa og svo það gerist semgerist.“ Kvaðst hún vilja það sama. Þá kemur fram hjá ákærða að ef hennifinnist óþægilegt það sem gert verði þá lofi hann að stoppa. Biður brotaþolihann þá sérstaklega um að gera ekki eitthvað sem hún ekki vilji. Svarar hannþví til að hún verði að vera jákvæð, ef eitthvað gerist þá eigi hún að leyfaþví að gerast en ekkert slæmt geti gerst. Sendir brotaþoli þá lyndiskarl(emoji) sem túlkaður hefur verið sem sá sem sýnir engin tilfinningalegviðbrögð. Dómurinn telurfullsannað að brotaþoli hafi komið á dvalarstað ákærða þennan umrædda dag.Framburður brotaþola um það er trúverðugur og í samræmi við ofangreind gögnmálsins. Símagögn styðja að hún hafi verið í Kópavogi á þeim tíma sem hún hefurborið um og kemur tímatafla strætisvagna heim og saman við það. Hafa verður íhuga að hún var ókunnug á þessum slóðum og varð að fá leiðbeiningar til þess aðrata á dvalarstað ákærða. Gögn málsins bera einnig með sér símasamskipti ámilli hennar og ákærða. Þá vísaði hún lögreglu á [...] og lýsti vistarverumákærða með fullnægjandi hætti. Þá greindi hún vinkonum sínum F og G frá því aðhún hefði hitt ákærða umrætt sinn. OfangreindSkype-samskipti eru einnig í samræmi við framburð brotaþola um að ákærði hafihaft samræði við hana og að hún hafi haft munnmök við hann. Koma þessarfyrirætlanir ákærða margítrekað fram í samskiptunum. Þá taka samskipti ákærðaog brotaþola eftir atvikið af allan vafa um að þessi kynferðismök fóru fram ogmá sem dæmi nefna ummæli ákærða á Skype þann 28. mars 2014. Einnig í samskiptumþeirra á milli á Facebook 6. apríl 2014. Þykir framburður brotaþola um þessikynferðismök trúverðugur og verður hann lagður til grundvallar. Brotaþoli barum sömu kynferðismök í skýrslu sinni hjá lögreglu. Hins vegar var lýsing hennará einstökum atriðum í atburðarásinni frá því hún kom á dvalarstað ákærða og þartil hún fór út nokkuð á annan veg fyrir dómi en hjá lögreglu. Að mati dómsinshefur það þó ekki, eins og hér er ástatt og í ljósi lýsingar á hinni saknæmuháttsemi ákærða í ákæru, áhrif á mat á trúverðugleika framburðar brotaþola umþau kynferðismök sem þar eru tilgreind. Í ljósi þess sem hérhefur verið rakið telur dómurinn framburð ákærða um að hann hafi ekki haftofangreind kynferðismök við brotaþola, afar ótrúverðugan enda í hrópleguósamræmi við gögn málsins. Með hliðsjón afframangreindu telur dómurinn sannað að ákærði hafi haft samræði og önnurkynferðismök við brotaþola umrætt sinn að [...]. Ákærða var kunnugt umfæðingardag og ár brotaþola. Breytir hér engu að brotaþoli hafi sagt við hannað hún væri 15 ára í Skype-samtali þeirra. Viðurkenndi hann að hafa vitað aldurhennar í yfirheyrslu hjá lögreglu en hér fyrir dómi kvaðst hann ekki muna eftirþví. Þá má geta þess að í títtnefndum Skype-samskiptum áður en brotaþoli hittiákærða var ítrekað minnst á fæðingarár ákærða og brotaþola, aldursmun þeirra ogþað í ýmsu samhengi. Þá gekk hann frá millifærslu inn á reikning brotaþola oghafði þá kennitölu hennar. Þá standast skýringar ákærða um að hann hafimillifært á hana fjárhæð aðeins til þess eins að hitta hana í mýflugumynd íHamraborg ekki skoðun. Heldur ekki sú skýring að hann hafi verið í vinaleit.Ákærði mátti vita að það að vingast við unglingsstúlkur var fráleitt ekki sístí ljósi þess að á þessum tíma var fallinn dómur í héraði þar sem hann varsakfelldur fyrir að hafa brotið kynferðislega gegn 14 ára gamalli stúlku. Erengum vafa undirorpið að ákærða mátti vera ljóst að brotaþoli var aðeins 14 áraog undir kynferðislegum lögaldri þegar þau hittust. Verður ákærði þvísakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákæruvaldið byggir áþví að ákærði hafi jafnframt gerst sekur um nauðgun umrætt sinn en hann hafibæði beitt brotaþola ólögmætri nauðung og ofbeldi til þess að hafa við hanasamræði eins og nánar er lýst í ákæru. Fram kom ímálflutningi verjanda ákærða fyrir dómi að þrátt fyrir að dómurinn teldi sannaðað kynferðismökin hafi átt sér stað hafi þau verið með vilja brotaþola og vísarí því sambandi til samskipta þeirra á Skype en þau hafi haldið áfram á jákvæðumnótum eftir hina meintu nauðgun. Vísar hann sérstaklega til ummæla brotaþolanæsta dag þar sem fram kemur að hún sé enn hrifnari af honum og ekkert stressuðeða feimin lengur. Þessu hafnar dómurinnalfarið og vísar í þessu sambandi til þess sem rakið hefur verið umefnisinnihald Skype-samtals ákærða og brotaþola. Ákærði misnotaði gróflegaaðstöðu sína og nýtti sér yfirburði sína í aldri, reynslu og þroska í því skyniað þrýsta á brotaþola til að hafa við sig kynferðismök. Til merkis um styrkásetnings hans til að ná markmiði sínu beitti hann hana sérstökum þrýstingiþegar hann tefldi því fram að nektarmyndir af henni gætu farið á netið ef húnléti ekki undan vilja hans og hitti hann. Í frumvarpi til lagaum breyting á almennum hegningarlögum nr. 67/2007 kom fram í nefndarálitiallsherjarnefndar, tillaga um breytingu á verknaðarlýsingu 2. gr. frumvarpsins,sem samsvarar núgildandi 1. mgr. 194. gr. laganna. Fól breytingin í sér að íverknaðarlýsinguna bættist til viðbótar við ofbeldi og hótun, verknaðaraðferðinólögmæt nauðung. Segir í nefndarálitinu: „Undir 195. gr. laganna felluraðferðin ólögmæt nauðung, þ.e. ef beitt sé hótunum um eitthvað annað en ofbelditil þess að koma fram kynmökum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að sú háttsemisem falli undir 195. gr. sem ólögmæt kynferðisnauðung muni eftir samþykkt þessfalla undir 194. gr. sem nauðgun. Í stað orðalagsins „ofbeldi eða hótun umofbeldi“ í núgildandi 194. gr. komi „ofbeldi eða hótunum“ skv. 2. gr.frumvarpsins og þar undir falla allar hótanir. Þau tilvik sem hingað til hafiverið dæmd sem brot gegn 195. gr. mætti kalla að notfæra sér aðstöðumun. Þó hefuralltaf orðið að felast einhvers konar hótun í því ella hefðu brotin ekki veriðfelld undir 195. gr.“. Dómurinn telur sannaðað ákærði hafi beitt brotaþola bæði hótun og ólögmætri nauðung til þess að hafavið hana samræði og önnur kynferðismök umrætt sinn. Breytir hér engu að matidómsins að brotaþoli hafi átt samskipti við ákærða eftir þetta. Til þess er aðlíta að ákærði hafði nektarmyndir af henni enn í sínum fórum og hafði ekki eyttþeim eins og hann hafði lofað henni. Hafði hann því enn tangarhald á henni ogverður að meta samskiptin í því ljósi. Við slíkar aðstæður eru því orðin tóm aðhalda því fram að vilji brotaþola hafi verið frjáls. Hins vegar telur dómurinnósannað að ákærði hafi neytt aflsmunar með ofbeldi. Framburður brotaþola umþetta fær hvorki fullnægjandi stoð af vitnisburði þeirra sem hún talaði viðfyrst eftir atburðinn né öðrum gögnum málsins. Þá er ekki samræmi á milli þesssem vitni hafa eftir henni. Með vísan til 108. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 109. gr.laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, verður ákærði sýknaður af þeim hlutaákæru. Að öllu ofangreinduvirtu verður ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði var með dómiHæstaréttar frá 1. október 2015 dæmdur í fangelsi í 3 ár og 6 mánuði fyrir brotgegn 1. mgr. 194. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Brothans nú voru framin fyrir uppkvaðningu þess dóms og ber því að dæma honumhegningarauka samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga sbr. 77. gr. laganna, semsamsvarar þeirri þyngingu hegningarinnar sem kynni að hafa orðið ef öll brotinhefðu verið dæmd í fyrra málinu. Við ákvörðun refsingar er til þess litið aðbrot ákærða beindist að 14 ára stúlku. Brot hans var gróft og ófyrirleitið.Sérstaklega er litið til stigs ásetnings í tengslum við 1. mgr. 194. gr.almennra hegningarlaga en að mati dómsins var um aukinn ásetning að ræða. Þáhefur verið sýnt fram á í málinu með framburði vitna að brotið hafði áhrif áandlega líðan hennar. Vísast í þessu sambandi til 1., 2. og 6. tl. 70. gr. og195. gr. a í almennum hegningarlögum. Verður refsing ákærða ákveðin fangelsi ítvö ár og sex mánuði. Ákærði hefur veriðfundinn sekur um alvarlegt kynferðisbrot gegn brotaþola og er brot hans tilþess fallið að valda henni miska. Verður hann dæmdur til að greiða hennimiskabætur samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Tilstuðnings kröfu um lækkun bóta vísaði verjandi ákærða til þess í málflutningiað brotaþoli hefði orðið fyrir kynferðisbroti um líkt leyti auk þess sem ekkisé útilokað að hún hafi verið beitt líkamlegu ofbeldi á heimili sínu. Dómur í ofangreindukynferðisbrotamáli féll 29. júní sl. í Héraðsdómi Reykjaness en ákærði í þvímáli játaði brot sín og samþykkti bótakröfu. Vörðuðu brot hans gegn brotaþolavið 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga og 209. gr., 1. mgr. 210 a og 2. mgr. 210.gr. almennra hegningarlaga Með vísan til framburðar D, barnasálfræðings, sér ílagi um verklag við mat á afleiðingum kynferðisbrots ákærða, hafnar dómurinnþví að annað brot dragi úr miska brotaþola vegna þessa tiltekna máls. Hið samagildir um ætlað heimilisofbeldi en það á sér enga stoð í gögnum málsins. Telurdómurinn fjárhæð miskabóta hæfilega ákveðna 1.200.000 krónur með vöxtum eins ogí dómsorði greinir. Með vísan til 2. mgr.218. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, ber ákærða að greiða allansakarkostnað málsins. Verjandi lagði ekki fram sundurliðaða tímaskýrslu engerði þess í stað grein fyrir vinnu sinni og akstri í upphafi málflutnings meðþví að tilgreina áætlaðan tímafjölda og kílómetra í akstri. Þegar málið er virtí heild sinni, meðferð þess og umfang þykja hæfileg málsvarnarlaun verjandahans Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl., 1.150.000 krónur og 55.000 kr. vegnaaksturs. Ákærði skal einniggreiða þóknun réttargæslumanns brotaþola, Jónínu Guðmundsdóttur. Með hliðsjónaf tímaskýrslu hennar er hæfileg þóknun ákveðin 650.000 krónur og 13.090 krónurvegna aksturs. Þá skal ákærði greiða 75.000 krónur í annan sakarkostnað. Dóminn kveða upphéraðsdómararnir Sigríður Hjaltested, sem dómsformaður, Sigrún Guðmundsdóttirog Þórður Gunnarsson.D ó m s o r ð : Ákærði, Ingvar DórBirgisson, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Ákærði greiði A,1.200.000 krónur með vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 11.mars 2014 til 9. janúar 2015 en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga, frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiðimálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hrl.,1.150.000 krónur og 55.000 kr. vegna aksturs, þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Jónínu Guðmundsdóttur, 650.000 krónur og 13.090 krónur vegna aksturssvo og 75.000 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 537/2015
Lífeyrisréttur Samningur
HÞ og lífeyrissjóðurinn S gerðu samning í október 1985 um eftirlaun þess fyrrnefnda. Í samningnum var kveðið á um að HÞ skyldi njóta eftirlauna sem næmu 90% af launum framkvæmdastjóra hjá SÍS. Þá var kveðið á um að við andlát HÞ skyldi greiða eftirlifandi maka hans makalífeyri sem næmi 60% af umræddum lífeyri. Í maí 1998 var gert sérstakt samkomulag milli HÞ og S um að í stað þess að greiða lífeyri HÞ sem hlutfall af launum framkvæmdastjóra hjá SÍS skyldi greiða tiltekna fjárhæð á mánuði sem skyldi breytast til samræmis við vísitölu neysluverðs. Þegar HÞ lést árið 2014 var hann giftur HS og var í málinu deilt um hvort hún ætti rétt á makalífeyri frá S samkvæmt umræddum eftirlaunasamningi. Ekki var fallist á þá málsástæðu S að með samkomulaginu frá 1998 hefðu forsendur fyrir eftirlaunasamningnum brostið. Þá var ekki fallist á að með samkomulaginu hefði makalífeyrir verið felldur niður. Þannig hefði samkomulagið einungis breytt því hvernig eftirlaun skyldu reiknuð, en önnur ákvæði eftirlaunasamningsins stæðu óbreytt. Samkvæmt þessu var fallist á kröfur HS um greiðslu makalífeyris frá dánardegi HÞ.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 19. ágúst 2015. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 27. október 2015. Hún krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms að öðru leyti en því að til viðbótar verði viðurkenntað makalífeyrir hennar skuli greiddurmánaðarlega og réttur til hans falli ekki niður nema hún gangi í hjónaband aðnýju. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur eins og greinir í dómsorði.Verðuraðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins ogí dómsorði segir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leytien því að viðurkenndur er réttur gagnáfrýjanda, Helgu Rakelar Stefnisdóttur,til mánaðarlegs makalífeyris frá aðaláfrýjanda, Stöfum lífeyrissjóði, sem nemi60% af 340.000 krónum verðtryggðum með vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitölu181,4 stig.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 1.000.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2015. Mál þetta höfðaði Helga RakelStefnisdóttir, Espigerði 2, Reykjavík, með stefnu birtri í desember 2014 áhendur Stöfum lífeyrissjóði, Stórhöfða 31, Reykjavík. Málið var dómtekið 21. maí sl. Stefnandi gerir þessarkröfur: 1. Að stefndi greiði stefnanda 4.743.169 krónur,auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 470.864 krónumfrá 15. apríl 2014 til 15. maí sama ár, af 942.853 krónum frá þeim degi til 15.júní sama ár, af 1.416.304 krónum frá þeim degi til 15. júlí sama ár, af 1.890.093krónum frá þeim degi til 15. ágúst sama ár, af 2.365.568 krónum frá þeim degitil 15. september sama ár, af 2.840.256 krónum frá þeim degi til 15. októbersama ár, af 3.316.068 krónum frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, af3.791.319 krónum frá þeim degi til 15. desember sama ár, en af 4.743.169 krónumfrá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum samtals aðfjárhæð 488.459 krónur, en greiddar voru 162.434 krónur þann 31. júlí 2014,81.535 krónur þann 31. ágúst 2014, 81.400 krónur þann 30. september 2014,81.593 krónur þann 31. október 2014 og 81.497 krónur þann 30. nóvember2014. 2. Að felldur verði úr gildi úrskurður stefndaum lífeyrisréttindi stefnanda, sem stefndi birti með bréfi dagsettu 17. júlí2014. 3. Að viðurkenndur verði með dómi rétturstefnanda til greiðslu makalífeyris frá stefnda mánaðarlega sem nemur 60% afeftirlaunum, sem eru að fjárhæð 340.000 krónur, verðtryggðum miðað við vísitöluneysluverðs, með grunnvísitölu í janúar 1998, 181,4 stig, þannig að áhrif verðtryggingarskuli reikna mánaðarlega og að réttur til þessa lífeyris falli ekki niður nemastefnandi gangi í hjónaband að nýju. 4. Að stefndi greiði stefnanda málskostnað aðskaðlausu. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda og málskostnaðar. Stefnandi og HermannÞorsteinsson bjuggu saman, að sögn stefnanda frá því í janúar 1997, og gengusíðar í hjúskap. Hermann lést 5. maí2014. Hermann hafði starfað hjáSambandi Íslenskra samvinnufélaga í 50 ár, frá 1935 til 1985, er hann lét af störfum. Síðustu 25 árin var hann framkvæmdastjóriLífeyrissjóðs S.Í.S. Hermann gerði samning viðLífeyrissjóð S.Í.S. um eftirlaun þann 7. október 1985. Í samningnum var ákveðið að hann skyldi njótaeftirlauna sem næmu 90% af launum framkvæmdastjóra hjá Sambandinu. Félli hann frá skyldi greiða eftirlifandimaka makalífeyri sem næmi 60% af þeim lífeyri sem Hermanni hefði borið. Réttur til makalífeyris félli niður efeftirlifandi maki gengi í hjúskap að nýju.Þá var ákveðið að áunnin réttindi Hermanns hjá sjóðnum rynnu tilsjóðsins, þ.e. að lífeyrir yrði ekki greiddur til viðbótar viðeftirlaunin. Nafni Lífeyrissjóðs S.Í.S. varsíðar breytt í Samvinnulífeyrissjóðurinn, en árið 2005 var hann sameinaðurLífeyrissjóðnum Lífiðn. Sameinaðursjóður er stefndi í máli þessu, Stafir lífeyrissjóður. Í stefnu segir að Hermann hafitekið lífeyri samkvæmt áðurnefndum eftirlauna­samningi frá 1. janúar 1987. Nokkrum árum síðar dró mjög úr starfsemiSambandsins og fór svo að viðmiðun um laun framkvæmdastjóra hjá Sambandinu varðóviss. Var gert sérstakt samkomulag þann22. maí 1998 um að í stað þess að greiða hlutfall af launum framkvæmdastjóra,skyldi greiða 340.000 krónur á mánuði, vísitölutryggt. Í samkomulaginu sagði að efnisatriði eldrisamninga um eftirlaunaréttindi Hermanns skyldu falla úr gildi, að því leyti semþau stönguðust á við samkomulagið. Maka­lífeyrirer ekki nefndur í þessu samkomulagi. Þetta samkomulag varðágreiningsefni á meðan Hermann var á lífi.Taldi hann að hann hefði ekki samþykkt samkomulagið, en það finnst ekkiundirritað af honum. Ágreiningi aðila umþetta var lokið með dómi Hæstaréttar 6. júní 2013, en þar var talið aðsamkomulagið væri bindandi um skipti aðila.Nánar þarf ekki að gera grein fyrir þeirri niðurstöðu, en báðir aðilarbyggja nú á þessu samkomulagi. Eftir að Hermann Þorsteinssonlést sótti stefnandi um lífeyri samkvæmt eftir­launasamningnum. Stefndi hafnaði þeirri kröfu, en ákvað hennilífeyri í samræmi við áunnin réttindi Hermanns og samþykktir sjóðsins. Er ástæðulaust að rekja nánar sam­skiptiaðila vegna þessa. Ákvörðun stefndavirðist hafa verið tekin í formi úrskurðar, en bréf sjóðsins dags. 17. júlí2014 er nefnt tilkynning um úrskurð. Aðþví er séð verður er hér vísað til útprentunar vélræns útreikningslífeyrisréttinda, sem ekki er undirritaður.Málsástæður oglagarök stefnanda Stefnandibyggir rétt sinn til makalífeyris á samningi eiginmanns síns heitins, HermannsÞorsteinssonar, og Lífeyrissjóðs S.Í.S., dags. 7. október 1985. Þetta sé í þessu tilvikiþriðjamannslöggerningur sem veiti henni sem þriðjamanni beinan og sjálfstæðanrétt til að krefjast efnda. Samningurinnsé bindandi fyrir stefnda sem loforðsgjafa gagnvart stefnda. Stefnandi byggi enn á því að stefnda hafiverið óheimilt að ákveða einhlið að virða ekki samninginn og skerða um leiðeignarréttindi stefnanda, án nokkurrar lagastoðar eða málefnalegraástæðna. Stefnandisegir að stefndi hafi tekið við öllum skyldum Lífeyrissjóðs S.Í.S. og séskuldbundinn samkvæmt eftirlaunasamningi Hermanns. Gerða samninga skuli efna. Stefnandi vísar einnig til niðurstöðuHæstaréttar í máli nr. 58/2013, sem Hermann rak á hendur stefnda. Þar hafi verið viðurkennt að Hermann hafiverið bundinn af samkomulaginu. Á samahátt sé stefndi bundinn af því, enda hafi hann greitt Hermanni eftirlaunsamkvæmt samningunum. Stefnandibyggir á því að samkomulag aðila frá 22. maí 1998 hafi einungis falið í sérákveðnar breytingar á eftirlaunasamningnum.Ítrekað hafi verið með 4. gr. samkomulagsins að breytt væri þeim atriðumí eftirlaunasamningnum sem stönguðust á við nýja samkomulagið. Ákvæðum eftirlaunasamningsins hafi ekki veriðbreytt í öðru en því sem sérstaklega hafi verið tekið fram. Í 3. gr. eftirlaunasamningsins sé mælt fyrirum makalífeyri. Greiða skulieftirlifandi maka Hermanns 60% þeirra eftir­launa sem hann hefði fengið. Ekki hafi verið haggað við þessu ákvæði. Stefnandisegir lífeyrisréttindi sín varin af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá séu þessi réttindi hennar virk. Engin heimild sé til þess að skerða þau. Þá geti hvorki lög nr. 129/1997 né samþykktirstefnda komið í veg fyrir að stefnandi fái notið réttinda samkvæmteftirlaunasamningnum. Stefnandisegir að réttindi sín séu ákveðin í eftirlaunasamningnum frá 7. október 1985,en réttindin skuli reiknuð samkvæmt samkomulaginu frá 22. maí 1998. Makalífeyrir sinn skuli nema 60% af þeimeftirlaunum sem Hermann hefði fengið. Ísamkomulaginu hafi verið ákveðið að mánaðarleg eftirlaun skyldu nema 340.000krónum. Tvenn mánaðarlaun skyldu greiddí desember hvert ár. Eftirlaun þessiskyldu verðtryggð miðað við vísitölu neysluverðs og miðað hafi verið við grunn­vísitöluí janúar 1998, 181,4 stig. Ístefnu er fjárkrafan samkvæmt fyrsta lið stefnukröfu sundurliðuð. Er þar krafist þess makalífeyris er stefnanditelur að greiða hafi átt á hverjum mánuði frá og með aprílmánuði 2014 tilársloka það ár. Dregin er frá súgreiðsla sem stefnanda barst frá stefnda í samræmi við úrskurð sjóðsins. Telur stefnandi að greiða hafi átt 4.743.169krónur, en einungis voru greiddar 488.459 krónur. Stefnandi telur að greiða hafi átt 470.864krónur fyrir apríl og 471.989 krónur fyrir maí. Stefnanditelur sér heimilt að hafa uppi kröfu um viðurkenningu réttinda samkvæmt 2. mgr.25. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Stefnandi telur að forsendurfyrir eftirlaunasamningnum frá 1985 hafi brostið er Sambandið hætti starfsemiog ekki var lengur unnt að miða við laun framkvæmda­stjóra. Hafi þá verið gert nýtt samkomulag viðHermann og þar sé ekki vikið neitt að makalífeyri. Ákvæði eftirlaunasamningsins um makalífeyrihafi verið samofið ákvæðum um eftirlaun Hermanns. Því hafi ákvæðið um makalífeyri fallið niðurvegna brostinna forsendna um leið og forsendur fyrir ákvörðun fjárhæðareftirlauna Hermanns brustu. Því fariréttur stefnanda eftir samþykktum sjóðsins. Þá byggir stefndi á því aðákvæði eftirlaunasamningsins um makalífeyri hafi fallið brott með samkomulaginufrá 1998. Þetta styður hann við orðalagí dómi Hæstaréttar frá 6. júní 2013, en þar segir um samkomulagið að það hafikomið í stað upphaflegs samnings um eftirlaun. Stefndi bendir á að í 4. gr.samkomulagsins segi að ákvæði eftirlauna­samningsins falli niður að því leytisem þau séu í ósamræmi við ákvæði sam­komulagsins. Samkomulagið hafi falið í sér nýja og mikiðbreytta ákvörðun um eftir­laun og ekkert hafi verið getið um makalífeyrisrétt ísamkomulaginu, hafi ákvæði fyrri samnings um viðbótarmakalífeyrisrétt ekkigetað staðið áfram og því fallið úr gildi.Hafi það enda verið óvenjulegt.Segir stefndi að í raun sé ljóst að 4. gr. samkomu­lagsins hafi átt aðtaka til 3. gr. eftirlaunasamningsins um makalífeyri, enda verði ekki séð hvaðaefnisatriði önnur gætu stangast á við nýja samkomulagið. Stefndi segir að horfa verði tilþess hvernig aðstæður voru þegar umræddir samningar voru gerðir. Þegar eftirlaunasamningurinn var gerður hafiHermann verið kvæntur, en fyrri kona hans hafi látist 1993. Hann hafi því verið ekkill þegar samkomulagiðvar gert 1998. Í munnlegum málflutningihélt stefndi því fram að ósannað væri að stefnandi og Hermann heitinn hefðutekið upp sambúð á árinu 1998, en stefnandi sagði í aðilaskýrslu sinni að þauhefðu hafið sambúð á árinu 1997. Þettastyðji það að vilji samningsaðila hafi ekki staðið til þess að semjasérstaklega um viðbótarmakalífeyri.Forsendur hafi verið aðrar en þegar eftirlaunasamningurinn vargerður. Þá rekur stefndi í greinargerðsinni forsendur fyrir þeim makalífeyri sem stefnanda hafi verið greiddur. Um sé að ræða helming af áunnum rétti tilellilífeyris. Frekari rétt eigistefnandi ekki. Loks krefst stefndi þess að þærgreiðslur sem hann hafi þegar innt af hendi komi að fullu til frádráttar kröfustefnanda. Þá segir hann að krafa umógildingu úr­skurðar sé ekki rökstudd neitt í stefnu, en hún felist í öðrumstefnukröfum. Niðurstaða Ágreiningur aðila snýst um þaðeitt hvort stefnandi geti krafist makalífeyris af stefnda samkvæmteftirlaunasamningi Hermanns Þorsteinssonar frá 1985. Stefndi mótmælir ekki útreikningum stefnandaog stefnandi hefur ekki reifað nein mótmæli við forsendum útreiknings ámakalífeyri samkvæmt samþykktum stefnda. Ekki er deilt um það að samkvæmteftirlaunasamningi Hermanns frá 1985 var reglan sú að eftirlifandi maki rétt ámakalífeyri svo lengi sem hann lifði, ef Hermann félli frá. Stefndi telur að þetta ákvæði hafi falliðbrott með samkomulaginu frá 1998. Með samkomulaginu frá 1998 varleyst vandamál sem upp var komið um efndir eftirlaunasamningsins. Laun framkvæmdastjóra hjá Sambandinu voruekki not­hæf viðmiðun lengur, þar sem þær stöður höfðu allar verið lagðar niðurog rekstri Sambandsins hætt. Þessibreyting leiðir ekki til þess að forsendur fyrir eftirlauna­samningnum hafibrostið, eins og stefndi vill byggja á. Samkomulagið frá 1998 er aðformi og efni breyting á tilteknum atriðum í eftirlaunasamningnum. Annar liður samkomulagsins segir hverju sébreytt, þ.e. hvernig eftirlaun skuli reiknuð.Öðru var ekki breytt með samkomulaginu.Önnur ákvæði eftirlaunasamningsins giltu því óbreytt áfram. Höfðu aðilar komið sér saman um breytingu ásamningnum, þannig að auðvelt var að efna hann eftir efni sínu. Ekki þarf að leysa úr því hvenærstefnandi og Hermann tóku upp sambúð.Það sem máli skiptir við úrlausn málsins er sú óumdeilda staðreynd aðþau voru í hjúskap þegar Hermann lést.Þótt sannað þætti að þau hefðu ekki tekið upp sambúð áður ensamkomulagið frá 1998 var gert, hefði það ekki nein áhrif á niðurstöðumálsins. Hefði það verið ætlun aðila aðfella niður rétt eftirlifandi maka til lífeyris, hefði þurft að taka það fram ísamkomulaginu. Ekki var fjallað um makalífeyrií dómi Hæstaréttar frá 6. júní 2013. Þáverður ekki lesin nein vísbending um niðurstöðu þessa máls úr orðalagidómsins. Samkvæmt framansögðu verðurfallist á málatilbúnað stefnanda, þ.e. að hún eigi rétt á makalífeyri samkvæmteftirlaunasamningnum frá 1985, sem reiknast sem hlutfall af eftirlaunumHermanns samkvæmt samkomulaginu frá 1998. Stefnandi afhenti stefnda umsóknum lífeyri þann 1. júlí 2014. Í gögnummálsins koma fram misvísandi upplýsingar um dánardag HermannsÞorsteinssonar. Óyggjandi sýnist þó aðhann hafi látist 5. maí 2014. Ástefnandi því rétt til eftirlauna frá og með 6. maí 2014, en ekki fyriraprílmánuð. Reiknast lífeyrir hennarfyrir maí 2014 26/31 hlutar af 471.989 krónum, eða 395.862 krónur. Fallist er á kröfu stefnanda í fyrsta lið aðöðru leyti. Dráttarvextir reiknast þófyrst frá 1. ágúst 2014, í samræmi við meginreglu 2. mgr. 5. gr.vaxtalaga. Í samkomulaginu frá 1998 varsamið um að gjalddagi eftirlauna væri 15. hvers mánaðar . Fjárkrafa stefnanda samkvæmt 1. lið verðurdæmd með 4.196.177 krónum, en um er að ræða lífeyris­greiðslur til ársloka2014. Viðurkenndur verður rétturstefnanda til makalífeyris eins og hún krefst í þriðja lið stefnukrafna. Ekki er þörf á því í dómsorði að útlistanánar þann rétt og skil­yrði þess að hann falli niður. Krafa um að úrskurður stefndaverði felldur úr gildi er óþörf. Stefndifer ekki með opinbert vald og viðurkenning dómsins á rétti stefnanda erbindandi fyrir stefnda, hvað sem líður þeirri ákvörðun sem hann hafði tekið íúrskurðarformi. Stefnda verður gert að greiðastefnanda 995.000 krónur í málskostnað.Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Stafir lífeyrissjóður,greiði stefnanda, Helgu Rakel Stefnisdóttur, 4.196.177 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 1.343.101 krónu frá 1. ágúst 2014til 15. sama mánaðar, af 1.818.576 krónum frá þeim degi til 15. september samaár, af 2.293.264 krónum frá þeim degi til 15. október sama ár, af 2.769.077krónum frá þeim degi til 15. nóvember sama ár, af 3.244.327 krónum frá þeimdegi til 15. desember sama ár, en af 4.196.177 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags, allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð 488.459 krónur,en greiddar voru 162.434 krónur þann 31. júlí 2014, 81.535 krónur þann 31.ágúst 2014, 81.400 krónur þann 30. september 2014, 81.593 krónur þann 31.október 2014 og 81.497 krónur þann 30. nóvember 2014. Viðurkenndur er réttur stefnandatil makalífeyris frá stefnda, sem nemur 60% af 340.000 krónum, verðtryggðum meðvísitölu neysluverðs, grunnvísitölu janúar 1998, 181,4 stig. Stefndi greiði stefnanda 995.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 648/2017
Kærumál Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli B á hendur T hf., til endurupptöku á ákvörðun bóta á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga vegna tveggja slysa sem B hafði orðið fyrir, var vísað frá dómi. Var það gert með vísan til þess að til stuðnings kröfum sínum hefði B einhliða og án aðkomu T hf. aflað mats þriggja manna á afleiðingum slyssanna, en með vísan til dómafordæma taldi héraðsdómur að slíkt sérfræðimat yrði ekki lagt til grundvallar ákvörðun um það hvort skilyrði væru til að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorku. Færi málatilbúnaður B því að þessu leyti í bága við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Hæstiréttur taldi hins vegar að þótt annmarki gæti að þessu leyti verið á málatilbúnaði B ætti hann þess kost að afla frekari gagna undir rekstri málsins. Væru því ekki efni til að vísa því frá dómi. Samkvæmt því var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur28. september 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frádómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði í þessum þætti málsins og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði varð sóknaraðili tvívegis fyrirlíkamstjóni við störf sín til sjós í slysum 8. maí 2006 og 23. júní 2009. Sóknaraðilivar tryggður slysatryggingu hjá varnaraðila og gerði hann upp bætur tilsóknaraðila vegna fyrra slyssins á grundvelli örorkumats 3. júlí 2007 og vegnaþess síðara samkvæmt örorkumati 12. júní 2012. Sóknaraðili telur aðófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu sinni þannig að miskastig ogörorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Af þeim sökum standi heimildtil að endurupptaka ákvörðun bóta eftir 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Tilstuðnings þessu vísar sóknaraðili meðal annars til örorkumats 7. mars 2016 frálögfræðingi og tveimur læknum, sem hann aflaði um afleiðingar þessara tveggja slysa.Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um frávísunmálsins þar sem sóknaraðili hefði einhliða aflað örorkumatsins 7. mars 2016. Afþeirri ástæðu yrði matið ekki lagt til grundvallar við úrlausn þess hvortskilyrði væru til að taka upp eldri uppgjör skaðabóta. Var málatilbúnaðurinn aðþessu leyti talinn fara í bága við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.Þótt annmarki geti verið að þessu leyti á málatilbúnaði sóknaraðila er þess aðgæta að hann á þess kost að afla frekari gagna undir rekstri málsins. Eru þvíekki efni til að vísa málinu frá dómi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 4.desember 2015 í máli nr. 760/2015. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurðurfelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði vegna þessa þáttar bíði efnisdómsen varnaraðila verður gert að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið tilefnismeðferðar.Varnaraðili,Tryggingamiðstöðin hf., greiði sóknaraðila, Birgi Haukssyni, 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september2017Málþetta, sem var tekið til úrskurðar 22. september 2017, er höfðað fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur af Birgi Hrafnssyni, Fiskakvísl 30, Reykjavík á hendur Tryggingamiðstöðinnihf., Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu birtri 4. apríl 2017.Stefnandigerir eftirfarandi dómkröfur: I.Að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 15.284.206 krónur, með 4,5% ársvöxtum af 515.250krónum frá slysadegi, þeim 8.5.2006, til stöðugleikadags, þess 8.11.2006, en af15.284.206 krónum frá þeim degi til 12.5.2016,en með dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2011 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.II.Einnig að hið stefnda félag verið dæmt til að greiða stefnanda 29.413.878 krónur með 4,5% ársvöxtum af 2.061.400,frá slysadegi, þeim 23.6.2009 til stöðugleikadags, þess 23.10.2009, en af 29.413.878 krónum fráþeim degi til 12.5.2016 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2011 frá þeim degi tilgreiðsludags.Verði ekki fallist á ofangreindaraðalkröfur stefnanda gerir stefnandi neðangreindar varakröfur. I.Að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 7.308.330 krónur, með 4,5% ársvöxtum af 515.350krónum frá slysadegi þeim 8.5.2006 tilstöðugleikadags þann 8.11.2006, en af 7.308.330 krónum frá þeim degi til 12.5.2016, enmeð dráttarvöxtum, skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2011 frá þeim degi til greiðsludags.II.Einnig að hið stefnda félag verið dæmt til að greiða stefnanda 14.932.575 krónur með 4,5% ársvöxtum af 2.061.400krónum frá slysadegi þeim 23.6.2009 tilstöðugleikadags 23.10.2009, en af 14.932.575 krónum frá þeim degi til 12.5.2016 enmeð dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2011 frá þeim degi til greiðsludags.Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda eins og mál þettaværi ekki gjafsóknarmál. Stefndikrefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefststefndi þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Tilþrautavara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Stefndikrefst þess jafnframt að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað. Stefnandi hafnar frávísunarkröfustefndu og krefst málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál.Ímáli þessu er deilt um fjárkröfu stefnanda vegna afleiðinga tveggja slysa erstefnandi varð fyrir á sjó á árunum 2006 og 2009. Stefnandi aflaði upphaflega,sbr. 1. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, tveggja matsgerða þeirra BirgisG. Magnússonar héraðsdómslögmanns og Leifs N. Dungal læknis og eru matsgerðirþeirra dagsettar 3. júlí 2007, vegna fyrra slyssins, og 12. júní 2012, vegnasíðari síðara slyssins. Var niðurstaða þeirra sú að stefnandi hefði orðið fyrir12 stiga miska og 20% varanlegri örorku vegna fyrra slyssins og 10 stiga miskaog 15% varanlegri örorku vegna seinna slyssins auk þess að hafa orðið fyrirtímabundnu tjóni. Matsgerðirnar voru lagðar til grundvallar uppgjöri og kemurfram á kvittun vegna greiðslu fyrra tjónsins að hún sé fullnaðargreiðsla vegnaþess slyss, en fyrirvari var gerður um varanlegar afleiðingar slyssins o.fl.við uppgjör vegna síðara slyssins.Stefnanditelur að afleiðingar slysanna hafi bæði verið vanmetnar og farið versnandi,sbr. 11. gr. skaðabótalaga, og með matsbeiðni, dags. 7. desember 2015, óskaðistefnandi einhliða mats Hannesar Inga Guðmundssonar lögfræðings og læknannaKristins Tómassonar og Garðars Guðmundssonar til að meta á ný afleiðingarþessara tveggja slysa. Í matsgerð Hannesar Inga, Kristins og SigurjónsSigurðssonar læknis 7. mars 2016 var niðurstaðan sú að varanlegur miski varmetinn 17 stig og varanleg örorka 30%. Vegna slyssins 23. júní 2009 varvaranlegur miski metinn 30 stig og varanleg örorka 35%. Ímálinu byggir stefnandi aðalkröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku ámatsgerð sem Júlíus Valsson læknir hefur unnið fyrir Lífeyrissjóðinn Gildi.Júlíus hefur metið stefnanda 100% óvinnufæran til sjómennsku og almennra starfafrá seinna slysinu 26. júní 2009 en mat þetta er tímabundið og mun endurmatfara fram í september 2017. Varakrafan er byggð á sérfræðimatsgerðinni frá 1.mars 2016.Þvíhefur ítrekað verið slegið föstu í dómum Hæstaréttar að þegar fyrir liggisérfræðilegt álit um örorku- og miskastig tjónþola, eða þá læknisfræðileguþætti sem meta þurfi til þess að uppgjör bóta samkvæmt skaðabótalögum getifarið fram, geti hvor um sig, tjónþoli eða sá sem krafinn er bóta, borið álitiðundir örorkunefnd, sbr. 10. gr. skaðabótalaga. Þegar mats sé aflaði einhliða ogán aðkomu gagnaðila verði sérfræðimat sem aflað sé einhliða ekki lagt til grundvallarákvörðun um hvort skilyrði séu til að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrirvaranlegan miska eða örorku. Fari málatilbúnaður að þessu leyti í bága við e.lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Má um slíkaniðurstöðu vísa til dóma Hæstaréttar í málum nr. 359/2015, 639/2014 og793/2015. Þráttfyrir að fyrir hafi legið mat þeirra Birgis G. Magnússonar héraðsdómslögmannsog Leifs N. Dungal læknis óskaði stefnandi hvorki eftir áliti örorkunefndar néaflaði mats dómkvaddra manna, eins og honum stóð til boða að lögum, teldi hannsig eiga frekari kröfur á hendur stefnda en reistar urðu á því mati. Þess ístað aflaði hann einhliða og án aðkomu stefnda mats þriggja manna. Vegna þessaðdraganda og með vísan til skýrra dómafordæma verður síðargreint sérfræðimatekki lagt til grundvallar ákvörðun um hvort skilyrði séu til að taka upp aðnýju ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska eða örorku. Fer málatilbúnaðurstefndu að þessu leyti í bága við e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Breytir engu í því efni þó svo stefnandi hafi við þingfestingumálsins lagt fram matsbeiðni þar sem málatilbúnaður hans í stefnu er allurmiðaður við álit sem aflað var einhliða, sem stefndi hefur miðað við ígreinargerð sinni. Er því fallist á kröfu stefnda um frávísun málsins. Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Allur gjafsóknarkostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, samanber gjafsóknarleyfi dags. 26. apríl 2016, þ.m.t.þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 400.000krónur. Símon Sigvaldason héraðsdómarikvað upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ Máliþessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmannshans, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns 400.000 krónur.
Mál nr. 109/2006
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Ekki var talið að neitt væri því til fyrirstöðu að R gæti á grundvelli heimildar í 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 fengið að afla álits dómkvaddra matsmanna á rannsóknarstigi opinbers máls.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. febrúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2006, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmenn í samræmi við beiðni hans þar um. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málavöxtum, málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram krafðist sóknaraðili þess að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að gefa skriflegt og rökstutt álit um nánar tilgreind atriði er lúta að bókhaldi og endurskoðun A vegna tiltekins tímabils. Með hinum kærða úrskurði komst héraðsdómari að þeirri niðurstöðu að lög nr. 19/1991 heimili ekki að lögregla geti fengið dómkvadda menn til að leggja mat á einstök atriði við rannsókn opinberra mála og af ákvæðum laganna verði ekki annað ráðið en að það úrræði sé eingöngu fyrir hendi eftir útgáfu ákæru. Samkvæmt 67. gr. laga nr. 19/1991 er markmið rannsóknar lögreglu að afla allra nauðsynlegra gagna til þess að ákæranda sé fært að ákveða að henni lokinni hvort sækja skuli mann til sakar, svo og að afla gagna til undirbúnings málsmeðferðar. Skal rannsókn miða að því að hið sanna og rétta komi í ljós og að gætt sé jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu og sektar, sbr. 31. gr. laganna. Nauðsynlegt er að rannsókn lögreglu sé nægilega vönduð áður en tekin er ákvörðun um útgáfu ákæru og fer eftir eðli máls hverra gagna er aflað í því skyni. Í 74. gr. laganna segir að ef þörf þyki á aðgerðum sem að lögum þarf til atbeina dómara meðan á rannsókn stendur geti sá sem stýrir rannsókn (lögreglustjóri, forstöðumaður rannsóknardeildar), svo og ríkissaksóknari snúið sér til dómara með beiðni um slíkar aðgerðir. Samkvæmt 1. mgr. 63. gr. er heimilt að afla mats dómkvaddra manna í opinberu máli. Orðalag ákvæðisins styður ekki að heimild til að neyta slíks úrræðis sé bundin því að ákæra hafi verið gefin út. Önnur ákvæði laganna styðja það ekki heldur og er í 3. mgr. 65. gr. tekið fram að um matsgerðir skuli farið eftir fyrirmælum laga um meðferð einkamála, eftir því sem við geti átt, en samkvæmt þeim lögum er ótvírætt heimilt að óska mats áður en mál hefur verið höfðað. Þá metur dómari samkvæmt 46. gr. laganna gildi matsgerðar. Verður ekki séð að réttindi sakbornings séu fyrir borð borin með slíkri sönnunarfærslu, sem fram fer á ábyrgð rannsóknara, fyrir útgáfu ákæru. Samkvæmt framanrituðu er ekkert því til fyrirstöðu að slíkrar matsgerðar sé aflað á þessu stigi máls, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í dómasafni réttarins 2002, bls. 358 í máli nr. 330/2001. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka til meðferðar beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka til meðferðar beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Málið barst dóminum 10. nóvember sl. Það var þingfest 27. janúar sl. og tekið til úrskurðar 13. febrúar sl. Matsbeiðandi er ríkislögreglustjóri. Matsþoli er X, [heimilisfang]. Málavextir eru þeir að vorið 2002 hófst lögreglurannsókn á meintu fjár­mála­mis­ferli framkvæmdastjóra A. Matsþoli var endurskoðandi sjóðsins og leiddi framangreind rannsókn til þess að störf hans hjá sjóðnum voru tekin til rannsóknar af matsbeiðanda. Sú rannsókn leiddi til útgáfu ákæru á hendur matsþola 16. apríl 2004. Voru honum gefin að sök “brot gegn almennum hegningarlögum, lögum um ársreikninga, lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða og lögum um endur­skoðendur, með því að hafa á árunum 1993 til 2001 vanrækt skyldur sínar sem löggiltur endur­skoðandi ársreikninga A, með því að hafa eftir endurskoðun á árs­reikningum sjóðsins fyrir árin 1992 til 2000, áritað ársreikningana án fyrirvara, og með yfir­lýsingu um að þeir gæfu glögga mynd af efnahag og breytingu á eign, án þess að hafa við endurskoðunarvinnuna aflað fullnægjandi gagna til að byggja slíkt álit á og ekki kannað á fullnægjandi hátt þau gögn sem fyrir lágu, og þannig ekki hagað endur­skoð­un­ar­vinnu sinni í samræmi við góða endurskoðunarvenju” eins og nánar var rakið í ákærunni. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2004 var matsþoli sýknaður af öllum ákæru­atriðum. Ríkissaksóknari áfrýjaði og með dómi Hæstaréttar 12. maí 2005 var málinu vísað frá héraðsdómi. Í kjölfar dóms Hæstaréttar hófst matsbeiðandi handa að nýju við rannsókn málsins á hendur matsþola, sem bar þá ákvörðun undir dómstóla og með dómi Hæstaréttar 22. nóvember sl. var fallist á að það væri heimilt. Það er í þágu þeirrar rannsóknar sem mats­beiðandi hefur krafist að dómkvaddir verði tveir matsmenn til að gefa skriflegt og rökstutt álit um eftirgreind álitaefni. “1. Hvað bar endurskoðanda að lágmarki að gera til að fullnægja skyldu sinni til að gæta góðrar endurskoðunarvenju við endurskoðun á ársreikningum [A] vegna áranna 1992 til 2000? Er þess farið á leit að sundurliðað verði eftir árum og ein­stökum liðum ársreikninga hvað endurskoðandanum bar að kanna, til að geta áritað árs­reikning fyrirvaralausri áritun. Þá verði gerð grein fyrir hvaða aðferðum hann gat beitt til endurskoðunar í hverju tilviki fyrir sig til að fullnægja þessum skyldum sínum. 2. Hvað benda meðfylgjandi gögn til að endurskoðandinn hafi gert til að endur­skoða hvern ársreikning og hvern lið fyrir sig? Voru endurskoðunaraðferðir og gagna­öflun endurskoðandans fullnægjandi í hverju tilviki fyrir sig? 3. Ef niðurstaða matsmanna verður að góðri endurskoðunarvenju hafi ekki verið fylgt, hvað skorti á við endurskoðun ársreikninganna, sundurliðað eftir ársreikningum og ein­stökum liðum þeirra? 4. Samkvæmt ársreikningi [A] fyrir árið 2000 var hrein eign sjóð­félaga í lok árs 2000 alls kr. 84.170.348,62. Er þess farið á leit að matsmenn taki saman hver eign sjóðsins var í raun í lok árs 2000. 5. Fyrir liggur að framkvæmdastjóri sjóðsins lagði fyrir endurskoðandann fölsuð skjöl. Var þar í fyrsta lagi um að ræða skuldabréfalista sem eru meðal vinnuskjala endur­skoð­andans, en einnig liggur fyrir að framkvæmdastjórinn lagði fyrir endurskoðandann falsað ljósrit af spariskírteini. Er þess farið á leit að matsmenn gefi álit sitt á því hvort endur­skoðandanum verði metið til lasts að hafa ekki kannað nánar þann þátt árs­reikn­ingsins sem umrædd fölsuð gögn vörðuðu og hvort honum bar að skoða þennan þátt hans nánar til að uppfylla lögboðnar skyldur sínar. 6. Loks er þess farið á leit að matsmenn gefi álit sitt á hvað felist í áritun endur­skoð­anda á ársreikningi. Er í því skyni bent á áritun á ársreikning [A] fyrir árið 1997. Í áritun endurskoðanda [A], á þann ársreikning segir: a) “Ég hef endurskoðað ársreikning [A] fyrir árið 1997”. Síðan segir: “Endurskoðað var í samræmi við góða endurskoðunarvenju” Hvað þarf endur­skoð­andi að lágmarki að gera til að geta gefið áritun sem þessa? b) Í sömu áritun segir: “Samkvæmt því ber mér að skipuleggja og haga endur­skoðun þannig að leitt sé í ljós að ársreikningur sé í meginatriðum án annmarka” Síðar segir: Það er mitt álit að ársreikningur gefi glögga mynd af afkomu sjóðsins á árinu 1997, efna­hag hans 31. des. 1997 .... í samræmi við lög, samþykktir sjóðsins og góða endur­skoð­unarvenju” Hvað þýðir í þessu samhengi að endurskoðanda beri að skipuleggja endur­skoðunina? Hvaða gögn væri að lágmarki venja að útbúa í því sambandi? Hvað er átt við með því að ársreikningur sé að meginatriðum án annmarka? Felst einhver fyrirvari á áritun endurskoðandans um að efnahagur í árslok 1997 gefi ekki glögga mynd af stöðu eigna og skulda? c) Í sömu áritun segir: “Endurskoðun felur m.a. í sér greinargerðir, úrtakskannanir og athuganir á gögnum til að sannreyna fjárhæðir og aðrar upplýsingar sem fram koma í árs­reikningnum”. Hvaða endurskoðunaraðgerðir þarf að lágmarki að framkvæma og hvaða gögn þarf að lágmarki, í því tilviki sem hér greinir, að safna og varðveita til að getað áritað eins og endurskoðandinn gerði?” Matsþoli hefur krafist þess að beiðni um dómkvaðningu matsmanna verði synjað. Hann byggir kröfu sína aðallega á því að samkvæmt IX. kafla laga nr. 19/1991 um með­ferð opinberra mála sé rannsókn þeirra mála í höndum lögreglu og markmið rannsóknar sé að afla gagna til að ákærandi geti metið hvort sækja skuli mann til sakar. Í 70. gr. laganna sé heimild handa lögreglu til að leita aðstoðar kunnáttumanna þegar þörf er á sér­kunn­áttu, en ekki er gert ráð fyrir að þeir séu dómkvaddir. Í 63. gr. sé ákvæði um dóm­kvadda matsmenn og af því megi ráða að þeir verði ekki dómkvaddir fyrr en eftir að mál hafi verið höfðað. Matsþoli telur að með beiðni um dómkvaðningu sé matsbeiðandi að koma rannsókn málsins í hendur hinna dómkvöddu manna og sé það í andstöðu við ákvæði laganna um meðferð opinberra mála. Þá telur matsþoli það enn fremur vera í and­stöðu við ákvæði laganna að matsmönnum sé ætlað að taka afstöðu til sektar eða sakleysis síns, en það sé hlutverk dómstóla sem, eftir atvikum, eru skipaðir sérfróðum með­dóms­mönnum að meta sekt eða sakleysi ákærðra manna. II Í IX. kafla laga um meðferð opinberra mála eru ákvæði um rannsókn þeirra mála. Samkvæmt 1. mgr. 66. gr. er rannsókn í höndum lögreglu nema lög mæli fyrir á annan veg. Í kaflanum eru ákvæði um hvaða mál skuli rannsaka og hvert markmiðið með rann­sókn þeirra sé. Þá eru þar og fyrirmæli um hvernig skuli að rannsókn staðið og segir í 1. mgr. 70. gr. að leitað skuli til kunnáttumanna þegar þörf sé á sérfræðilegri rannsókn, svo sem blóðrannsókn og annarri læknisskoðun, efnafræðilegri rannsókn, letur- og skriftar­rann­sókn, bókhaldsrannsókn o.s.frv. Í lögunum er ekki gert ráð fyrir að kunnáttumenn þessir séu dómkvaddir, en í 74. gr. er fjallað um þau tilvik þegar lögum samkvæmt þarf atbeina dómara meðan á rannsókn stendur, t.d. við leit í húsum eða annað þess háttar. Í VIII. kafla laganna um meðferð opinberra mála er fjallað um sönnun og sönn­un­ar­gögn. Þar segir í 1. mgr. 63. gr. að dómari geti eftir ósk aðila eða af sjálfsdáðum dóm­kvatt kunnáttumenn, einn eða fleiri, til að framkvæma mats- eða skoðunargerðir í opin­beru máli. Í 1. mgr. 64. gr. er kveðið á um að dómari gefi ákæranda og sakborningi eða verjanda kost á að vera viðstaddir þegar dómkvaðning skal fara fram. Þá eru í greininni og 65. gr. nánari ákvæði um dómkvaðninguna. Eins og nú hefur verið rakið gera lögin um meðferð opinberra mála ekki ráð fyrir að lög­reglan geti fengið dómkvadda matsmenn til að leggja mat á tiltekin atriði við rannsókn saka­mála. Af framangreindum ákvæðum laganna verður ekki annað ráðið en það úrræði sé eingöngu fyrir hendi eftir að ákæra hefur verið gefin út. Lögreglan getur kvatt til kunn­áttumenn eftir þörfum og þarf ekki atbeina dómara til slíks. Samkvæmt þessu eru laga­skilyrði ekki fyrir því að verða við kröfu matsbeiðanda og er henni því hafnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð. Beiðni ríkislögreglustjóra um dómkvaðningu matsmanna er hafnað.
Mál nr. 400/2000
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Frystibúnaður vörugáms er innihélt rækju sem E hafði tekið að sér að flytja fyrir S, bilaði á hafi úti og við komu til hafnar reyndist ekki unnt að nýta nema lítinn hluta farmsins. T greiddi S vátryggingarbætur og höfðaði síðan mál á hendur E til heimtu skaðabóta sömu fjárhæðar. Fékk E dómkvaddan matsmann til að meta m.a. orsakir bilunarinnar og hvort unnt hefði verið að gera við hana á hafi úti. Var matsgerðin lögð fram 25. september 2000 og lagði E þá jafnframt fram beiðni um að dómkvaddir yrðu ,,tveir sérfróðir og óvilhallir vélstjórar með reynslu sem slíkir um borð í gámaskipum” m.a. til að meta fyrrnefnd atriði. Ekki voru talin skilyrði til að meina E að afla matsgerðar um þau atriði er greindi í umræddri beiðni, þar sem ekki væru í lögum nr. 91/1991 lagðar sérstakar hömlur við að dómkvaddur yrði maður til að meta atriði, sem matsgerðar hefði þegar verið aflað um, og enn síður væri þar girt fyrir að til viðbótar eldri matsgerð væri aflað nýrrar matsgerðar, sem tæki að einhverju leyti til annarra atriða en sú fyrri eða ætlað væri að gefa ítarlegri upplýsingar um matsefni en áður hefði fengist. Þá var talið að yfirmats yrði ekki leitað í þessu skyni samkvæmt fyrri málslið 64. gr. laga nr. 91/1991 og ekki yrði fullyrt á þessu stigi að matsgerðin skipti ekki máli eða væri tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna. Lagastoð var ekki talin vera fyrir því að dómkvaddir yrðu tveir menn með tiltekna menntun og starfsreynslu. Var því lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja einn eða tvo menn til að leggja mat á þau atriði er greindi í matsbeiðni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. nóvember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2000, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo matsmenn til að meta nánar tiltekin atriði samkvæmt beiðni sóknaraðila 25. september 2000. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdómara og kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt gögnum málsins tók sóknaraðili að sér með farmskírteini 14. október 1998 að flytja vörugám með 3.773 kössum, sem hver hafði að geyma 5 kg af frystri rækju, fyrir Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hf. frá Argentíu í Kanada til Boulogne í Frakklandi. Í farmskírteininu var tekið fram að halda bæri 25° frosti í gáminum meðan á flutningi stæði. Farmurinn var vátryggður hjá varnaraðila, þar á meðal fyrir tjóni, sem hlytist af því að frystibúnaður gámsins myndi bila eða stöðvast í lengri tíma en 24 klukkustundir samfleytt. Farmurinn var fluttur með gámaskipi sóknaraðila, Goðafossi, sem hélt úr höfn í Kanada 15. október 1998. Að kvöldi þess dags urðu skipverjar varir við að bilun væri í frystibúnaði vörugámsins, sem áður er getið. Við nánari athugun daginn eftir kom í ljós að bilunin stafaði af því að kælivökvi hafði náð að leka út um rifu á röri, þar sem samskeyti höfðu verið soðin saman. Vegna staðsetningar gámsins um borð í skipinu töldu skipverjar ófært að gera við þessa bilun og slökktu því á vélbúnaði hans. Eftir komu skipsins til Reykjavíkur hlutaðist varnaraðili til um að Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins kannaði ástand rækjunnar í gáminum. Samkvæmt skýrslu hennar 23. nóvember 1998 var talið að unnt gæti verið að nýta einhvern hluta rækjunnar, en stærsti hlutinn væri mikið gallaður. Á þessum grunni krafði Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hf. varnaraðila 22. janúar 1999 um greiðslu bóta að fjárhæð 2.455.839 krónur vegna skemmda á farminum. Greiddi varnaraðili bæturnar 4. febrúar sama árs. Að undangengnum viðamiklum bréfaskiptum milli aðilanna höfðaði varnaraðili mál þetta á hendur sóknaraðila 10. september 1999 til heimtu skaðabóta sömu fjárhæðar og vátryggingarbæturnar, sem varnaraðili hafði greitt Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hf. Í málinu krefst sóknaraðili aðallega sýknu, en til vara að krafa varnaraðila verði lækkuð. Þegar málið var tekið fyrir á dómþingi 9. febrúar 2000 lagði sóknaraðili fram beiðni um dómkvaðningu manns til að meta hvort reglur sóknaraðila um forskoðun vörugáma fyrir lestun séu í samræmi við venjur, hvort útskrift úr tölvu gámsins, sem um ræðir í málinu, gefi rétta mynd af atvikum milli 14. og 22. október 1998, hvort suða á röri í kælikerfi gámsins geti hafa gefið sig án utanaðkomandi atvika, hvort eftirlit með hitastigi í gáminum hafi verið eðlilegt áður en hann var lestaður um borð í skip, hvort bilunin í gáminum hafi verið slík að ekki hafi verið unnt að verða hennar var með eðlilegri árvekni og eftirliti, hvort eðlilegt sé að hitastig í gámum um borð í skipi sé ekki kannað fyrr en fjórum klukkustundum eftir að það lætur úr höfn, hvort unnt hafi verið að gera við bilunina í gáminum eins og hann var staðsettur um borð í Goðafossi og hvort rétt hafi verið að bregðast við biluninni með því að slökkva á frystivél gámsins til að forðast frekara tjón. Matsmaður var dómkvaddur í sama þinghaldi. Matsgerð hans frá 3. júlí 2000 lagði sóknaraðili fram í málinu 25. september sama árs. Í síðastnefndu þinghaldi lagði sóknaraðili fram beiðni, dagsetta sama dag, um að dómkvaddir yrðu „tveir sérfróðir og óvilhallir vélstjórar með reynslu sem slíkir um borð í gámaskipum“ til að meta hver bilunin í vörugáminum hafi verið, hvort algengt sé að bilanir af þessum toga komi upp og gera þurfi við þær um borð í skipi, hvernig standa eigi að slíkri viðgerð og með hvaða búnaði, hversu mikið fari fyrir honum og hvar hann sé geymdur í skipi, hvort hætta fylgi slíkri viðgerð, hvort hún geti valdið skemmdum á búnaði gámsins, hvernig aðstæður séu til viðgerðar í lest skips, þar á meðal athafnarými og fjarlægð að útgönguleið, hvernig flytja mætti þaðan skipverja, sem kynni að slasast við viðgerð, hvernig loftræsing sé á þeim stað, sem gámurinn var, hvort unnt hefði verið að gera við bilunina úti á rúmsjó og hvort rétt var eftir aðstæðum að slökkva á frystivél gámsins frekar en að reyna viðgerð. Varnaraðili mótmælti því að matsmenn yrðu dómkvaddir samkvæmt þessari beiðni sóknaraðila. Var málið munnlega flutt um ágreining aðilanna um þetta efni 25. september 2000. Með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari að verða við matsbeiðninni. II. Þótt fallast megi á með héraðsdómara að spurningar, sem sóknaraðili vill leggja fyrir matsmenn samkvæmt matsbeiðni 25. september 2000, snúi í ýmsu að sömu atriðum og fjallað var um í matsgerð frá 3. júlí sama árs, verður að gæta að því að í lögum nr. 91/1991 eru ekki lagðar sérstakar hömlur við að dómkvaddur verði maður til að meta atriði, sem matsgerðar hefur þegar verið aflað um. Enn síður er girt þar fyrir að til viðbótar eldri matsgerð sé aflað nýrrar matsgerðar, sem taki að einhverju leyti til annarra atriða en sú fyrri eða sé ætlað að gefa ítarlegri upplýsingar um matsefni en áður hafi fengist. Á þetta við um þá matsgerð, sem sóknaraðili vill nú afla, en yfirmats verður ekki leitað í þessu skyni samkvæmt því, sem berlega er tekið fram í fyrri málslið 64. gr. laga nr. 91/1991. Ekki verður fullyrt á þessu stigi að bersýnilegt sé að matsgerð samkvæmt beiðni sóknaraðila 25. september 2000 skipti ekki máli eða sé tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. sömu laga, en af notagildi hennar til sönnunar yrði hann að bera áhættu samhliða kostnaði af öflun hennar. Að þessu athuguðu eru ekki skilyrði til að meina sóknaraðila að afla matsgerðar um þau atriði, sem greinir í umræddri beiðni hans. Verður því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi hvað þetta varðar. Eins og áður greinir leitar sóknaraðili sérstaklega eftir því að til matsstarfa verði dómkvaddir tveir menn með nánar tiltekna menntun og starfsreynslu. Fyrir slíkri málaleitan er engin lagastoð. Verður því í samræmi við 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 að leggja fyrir héraðsdómara að dómkveðja einn eða tvo menn, sem fullnægja skilyrðum 3. mgr. sömu lagagreinar, til að framkvæma mat samkvæmt beiðni sóknaraðila frá 25. september 2000. Sóknaraðili hefur engin rök fært fyrir kröfu sinni um kærumálskostnað úr ríkissjóði, sem lagaheimild brestur að auki fyrir. Hann hefur ekki krafist kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Verða því aðilarnir hvor að bera sinn kostnað af þessum þætti málsins. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdómara að dómkveðja samkvæmt beiðni sóknaraðila, Hf. Eimaskipafélags Íslands, einn eða tvo menn til að leggja mat á þau atriði, sem nánar greinir í matsbeiðni 25. september 2000. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 583/2009
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 31. ágúst sl., var höfðað 13. janúar 2009 af Sverri Braga Sverrissyni, Geitlandi 6, Reykjavík, gegn dómsmálaráðherra vegna Landhelgisgæslu Íslands og samgöngu­ráðherra vegna Flugmála­stjórnar Íslands, báðum f.h. íslenska ríkis­ins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar, en til vara að kærumálskostnaður verði látinn niður falla. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sverrir Bragi Sverrisson, greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 294/2013
Ávana- og fíkniefni
I var sakfelldur fyrir að hafa haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni 104,85 g af marijúana. Við ákvörðun refsingar var m.a. litið til sakarferils I og þess að með brotinu rauf hann 18 mánaða skilorð dóms þar sem hann hafði verið dæmdur til 20 mánaða fangelsisrefsingar. Þótti refsing hans nú hæfilega ákveðin fangelsi í 20 mánuði auk þess sem I var gert að sæta upptöku á áðurgreindum fíkniefnum, tveimur farsímum og 7000 krónum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. apríl 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 2. mars 2011 var ákærði sakfelldur fyrir að aka bifreið sviptur ökurétti 6. janúar 2011. Með því broti rauf hann skilorð dóms sem hann hlaut 12. janúar 2010. Var því ekki um að ræða hegningarauka eins og segir í hinum áfrýjaða dómi. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Sakarkostnaður fyrir Hæstarétti er 138.194 krónur, sem ákærða verður gert að greiða auk málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Ingibergur G. Sigurbjörnsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 389.194 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2013. Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 19. febrúar 2013, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 22. janúar 2013, á hendur Ingibergi G. Sigurbjörnssyni, kt. [...]-[...], Sævangi 6, Hafnarfirði, fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa, laugardaginn 27. október 2012 í bifreiðinni BH-578 á bifreiðastæði á bak við Borgarbókasafn Reykjavíkur við Tryggvagötu 15 í Reykjavík, haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni samtals 104,85 g af marijúana, sem lögreglumenn fundu við leit í bifreiðinni og í fatnaði ákærða. Telst brot þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Jafnframt er krafist upptöku á 104,85 g af marijúana, sem hald var lagt á, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Þá er krafist upptöku á 7.000 krónum og tveimur farsímum, sem hald var lagt á, skv. 7. mgr. 5. gr. sömu laga, en samkvæmt ákæru eru fjármunirnir ágóði sölu fíkniefna og voru símarnir notaðir eða ætlaðir til sölu fíkniefna í málinu. Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar er lög leyfa og hæfilegrar þóknunar sér til handa. Farið var með mál þetta samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og er brot hans rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í febrúar 1987. Samkvæmt sakavottorði á hann allnokkurn sakaferil að baki, allt aftur til ársins 2005. Það ár var hann dæmdur fyrir ölvunarakstur og fíkniefnalagabrot og jafnframt sviptur ökurétti í 14 mánuði. Árið 2006 var hann tvívegis sektaður vegna sviptingaraksturs og fyrir fíkniefnalagabrot. Sama ár var hann dæmdur í 45 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga og vopnalögum. Árið 2007 gekkst ákærði undir viðurlagaákvörðun fyrir sviptingarakstur og fíkniefnalagabrot. Sama ár var hann dæmdur til sektargreiðslu fyrir fíkniefnalagabrot og hlaut jafnframt fjögurra mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnað, nytjastuld, ölvunar- og sviptingarakstur. Árið 2008 var hann dæmdur til sektarrefsingar og sviptingar ökuréttar í 12 mánuði fyrir ölvunar- og sviptingarakstur. Árið 2009 var hann dæmdur í 45 daga fangelsi og sviptur ökurétti ævilangt fyrir ölvunar- og sviptingarakstur. Hann var 12. janúar 2010 dæmdur til 20 mánaða fangelsisrefsingar, þar af 17 mánuði skilorðsbundna í 3 ár, fyrir brot gegn 231. gr. 244. gr., 248. gr. og 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga, fíkniefnalagabrot, hraðakstur og akstur undir áhrifum áfengis og fíkniefna og sviptur ökurétti ævilangt. Var ævilöng svipting ökuréttar jafnframt áréttuð. Loks var ákærði 2. mars 2011 dæmdur til 20 mánaða fangelsisrefsingar, þar af 18 mánuði skilorðsbundna, fyrir sviptingarakstursbrot, en skilorðsbundinn hluti refsidómsins frá 12. janúar 2010 var þá dæmdur upp þar sem um hegningarauka var að ræða. Með broti því sem ákærði er sakfelldur fyrir í máli þessu hefur hann rofið skilorð síðastgreinds refsidóms. Ber að dæma þann dóm upp og ákveða refsingu í einu lagi, sbr. 60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 20 mánuði. Ákærði hefur mótmælt kröfu um upptöku á tveimur farsímum, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 27. október 2012, sem tekin var upp í hljóð og mynd, viðurkenndi ákærði að hafa notað farsímana við sölu fíkniefna. Verða símarnir því dæmdir upptækir, ásamt 104,85 g af marijúana og 7.000 krónum, sem jafnframt var lagt hald á, samkvæmt lagaákvæðum sem í ákæru greinir. Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Hólmgeirs Elíasar Flosasonar hdl., 87.850 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómar kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Ákærði, Ingibergur G. Sigurbjörnsson, sæti fangelsi í 20 mánuði. Upptæk eru dæmd 104,85 g af marijúana, tveir farsímar og 7.000 krónur. Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Hólmgeirs Elíasar Flosasonar hdl., 87.850 krónur.
Mál nr. 239/2006
Kynferðisbrot Skaðabætur
H var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft samræði eða önnur kynferðismök við Y á meðan hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var talið sannað að H hefði gerst brotlegur við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var hann dæmdur í 12 mánaða fangelsi og til að greiða Y 600.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing hans verði þyngd og honum gert að greiða Y 900.000 krónur með sömu vöxtum og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann aðallega sýknu af kröfu Y, til vara að kröfunni verði vísað frá héraðsdómi, en að því frágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Hreinn Hlífar Gottskálksson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 438.558 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 17. mars sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 8. desember 2005 á hendur Hreini Hlífari Gottskálkssyni, kt. [...], Reykjavík, fyrir kynferðisbrot með því að hafa, aðfaranótt laugar­dagsins 16. apríl 2005, haft samræði eða önnur kynferðismök við Y, kt. [...], gegn vilja hennar, í svefnherbergi á heimili ákærða að A en ákærði notfærði sér það að Y gat ekki spornað við kynferðisbrotinu sökum ölvunar og svefndrunga. Eru brot ákærða talin varða við 196. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Y krefst bóta að fjárhæð kr. 900.000 auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá 16. apríl 2005 til greiðsludags og greiðslu kostnaðar vegna þóknunar við réttargæslu. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af refsikröfu ákæruvalds, að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Laugardaginn 16. apríl 2005, kl. 18.39, hafði Y samband við lögregluna í Kópavogi vegna kynferðisbrots er hún kvaðst hafa orðið fyrir aðfaranótt laugardagsins. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að lögregla hafi farið að heimili Y og rætt við hana. Í skýrsluna er færð frásögn Y af atburðum. Greindi hún lögreglu frá því að hún hafi verið að skemmta sér í miðbæ Reykjavíkur. Um kl. 2.00 um nóttina hafi hún ásamt fjórum kunningjum sínum ákveðið að fara að húsi nálægt miðbænum. Eftir að hún hafi verið komin inn í íbúð í húsinu hafi hún orðið mjög þreytt en hún hafi verið undir áhrifum áfengis. Hafi hún ákveðið að leggjast til svefns inn í herbergi húsráðenda, B og Hreinsa. Hafi B sofnað nokkru áður sökum ölvunar og þreytu. Hafi Y farið í náttbuxur í eigu B og lagst við hlið hennar í rúm. Hafi hún vaknað á vinstri hliðinni milli kl. 4.00 og 5.00 um nóttina. Þá hafi verið búið að draga náttbuxur og nærbuxur hennar niður að hnjám. Hafi hún fundið fyrir bleytu við lærin og við athugun áttað sig á að bleytan hafi verið sæði. Á þeirri stundu hafi Hreinsi einnig verið sofandi í rúminu, en hann hafi legið við hlið Y. Hafi hún ýtt við Hreinsa og borið á hann sakir um að hafa nauðgað sér. Hafi Hreinsi þvertekið fyrir það og sagst hafa verið sofandi. Hafi hún þá bent honum á sæðið og hann þá brotnað saman. Hafi hann beðið hana afsökunar á verknaðinum og í framhaldi farið út úr íbúðinni. Í kjölfarið hafi vinur hennar, C, ekið henni á heimili besta vinar hennar í Hafnarfirði. Hjá honum hafi hún dvalið í nokkra stund og eftir það farið heim til sín. Fram kemur í frumskýrslu að lögreglumenn hafi ekið Y á Neyðarmóttöku. Á leið þangað hafi eftir leiðbeiningum hennar verið ekið fram hjá A í Reykjavík. Hafi hún skýrt frá því að þar í húsi hafi brotið átt sér stað. Hafi Y afhent lögreglu fatnað er hún hafi verið í er brotið hafi átt sér stað. Þeim fatnaði hafi verið komið í hendur hjúkrunarfræðingi á Neyðarmóttöku. Tekið er fram að náttbuxur sem Y hafi lagst til svefns í væru enn á vettvangi brotsins. Lögreglan í Reykjavík hefur aðfaranótt laugardagsins 16. apríl 2005, kl. 4.25, ritað skýrslu í tilefni af handtöku. Fram kemur að ákærði hafi verið sofandi ölvunarsvefni á D á móts við hús nr. [...]. Hafi hann verið vakinn við illan leik en átt erfitt með að tjá sig eða standa í fæturna. Hafi hann verið fluttur á lögreglu­stöðina við Hverfisgötu þar sem hann hafi verið vistaður í klefa sökum ástands síns. Síðar sama dag rita lögreglumenn er afskipti höfðu af ákærða skýrslu vegna málsins. Er þar getið um ummæli er ákærði viðhafði í lögreglubifreiðinni á leið á lögreglustöð. Fram kemur að ákærði hafi brostið í grát og sagt ,,Ég reið stelpu og sé svo eftir því...” “Ég hélt fram hjá kærustunni minni, af hverju má ég ekki bara deyja”. Laugardaginn 16. apríl 2005, kl. 18.48, lagði Y fram kæru hjá lögreglu á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot. Í rannsóknargögnum málsins er skýrsla um réttarlæknisfræðilega skoðun á Y. Í skýrslunni er rakin frásögn Y af atburðum. Þar kemur fram að átt hafi sér stað kynmök um leggöng. Um ástand er tiltekið að Y hafi verið þreytt, en gefið slitrótta sögu. Ekki hafi nein sérstök kreppuviðbrögð verið að finna hjá henni. Hún hafi verið í tilfinningalegu jafnvægi og yfirveguð. Sakargögn hafi verið tekin til skoðunar. Sýni hafi verið tekin af fötum og úr leggöngum. Í niðurlagi skýrslunnar kemur fram að Y hafi verið barnslega kærulaus. Tæknideild lögreglunnar í Reykjavík hefur 4. maí 2005 ritað skýrslu vegna rannsóknar á gögnum frá Neyðarmóttöku, en um er að ræða nærbuxur, spekulum, sjö DNA pinna og glerplötur. Niðurstaða tæknirannsóknar er að engin lífsýni hafi fundist í gögnum frá Neyðarmóttöku er talist gætu hæf til DNA kennslagreiningar. Í nær­buxum hafi fundist stór blettur, sem hafi gefið jákvæða svörun við for- og staðfestingarpróf sem sæði. Önnur skýrsla er rituð 31. maí 2005. Í þeirri skýrslu kemur fram að ,,joggingbuxur” hafi verið haldlagðar við vettvangsrannsókn að A. Niðurstaða úr rannsókn er að í buxunum hafi fundist sæði sem nothæft sé til DNA kennslagreiningar. Samkvæmt skýrslu lögreglu voru sýni send 28. júní 2005 til DNA rannsóknar hjá Rettsmedisinsk Institutt við háskólann í Osló í Noregi. Til samanburðar voru send sýni úr Y og ákærða, en sýni úr honum voru tekin í tæknideild lögreglu 16. apríl 2005. Niðurstöður bárust frá Noregi 6. september 2005. Fram kemur að sáðfrumur og þekjufrumur hafi fundist í sýnum úr nærbuxum Y og buxum. Niðurstöður greiningar er að DNA snið sáðfrumuhluta beggja sýna væri samskonar og DNA snið ákærða. Greining á þekjufrumuhluta leiddi í ljós blöndu tveggja sniða, samskonar og DNA snið ákærða og Y. Ákærði var boðaður til skýrslutöku hjá lögreglu að kvöldi laugardagsins 16. apríl 2005. Kvaðst hann ekki geta fullyrt hvort hann væri sekur eða saklaus í málinu. Kvaðst hann vilja taka fram að hann hafi verið mjög ölvaður umrædda nótt og myndi lítið eftir atvikum. Kvaðst hann vita nafn Y, sem hafi verið heima hjá ákærða umrædda nótt, ásamt C, kunningja ákærða. Kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa haft kynmök við Y en kvaðst minnast þess að hafa vaknað við hlið hennar. Hafi hún ýtt við ákærða og spurt hvað hann hafi gert. Hafi ákærði ekki áttað sig á hvað hún ætti við og hún þá fullyrt að ákærði hafi ,,riðið sér.” Hafi virst sem hún hafi ekki tekið það nærri sér. Hafi sambýliskona ákærða, B, þá vaknað. Hafi þau öll fengið sér að reykja. Kvaðst ákærði vilja taka fram að hann gerði á stundum ýmsa hluti í svefni er hann hefði ekki hugmynd um. Kvaðst ákærði því ekki getað svarað til um hvað í raun hafi gerst. Um atvik að öðru leyti bar ákærði að C hafi komið í heimsókn til ákærða að kvöldi föstudagsins. Hafi þeir farið á bifreið C að E til að ná í Y. Þaðan hafi verið haldið upp á F en þar hafi verið náð í sambýliskonu ákærða. Hafi hún verið í hestaferð þennan dag. Klukkan hafi sennilega verið um 21.00 til 22.00 er þetta hafi verið. Eftir það hafi verið haldið að A þar sem áfengi hafi verið drukkið. Hafi ákærði drukkið ótæpilega, líklega þrefaldan romm í kók. Hafi hann orðið mjög ölvaður. Hafi hann síðan farið í bæinn og á skemmtistaði. Þau hafi endað á veitingastaðnum Ópus og klukkan þá verið um mið­nættið. Á meðan þau hafi dvalið á veitingastaðnum hafi Y verið nokkuð uppá­þrengjandi. Á Ópus hafi ákærði drukkið tvo bjóra og verið orðinn mjög ölvaður. Laust eftir miðnættið hafi ákærði, C og Y farið heim til ákærða. Þá hafi verið með þeim tveir strákar. Á A hafi þau hlustað á tónlist um stund en strákarnir síðan farið. C hafi sofnað í sófa í stofu, en B og Y farið inn í hjóna­herbergi og lagst til svefns í hjónarúmi. Kvaðst ákærði ekki geta fullyrt hver hafi sofnað fyrst en B sennilega farið fyrst inn. Kvaðst ákærði ekki minnast þess að Y hafi leitað eftir því að fá að sofa í rúminu, en þar hafi hún legið er ákærði hafi ætlað að leggjast til hvílu. Hafi ákærði ekki viljað vekja B, lagst í rúmið og snúið baki í B og Y. Það næsta er ákærði myndi hafi verið er Y hafi stjakað við honum. Hafi hún þá borið á ákærða brot. Hafi hún haft á orði að hún héldi að hún væri komin með blæðingar og ákærði engar athugasemdir gert við það. Hafi hún í framhaldi sagt að ákærði hafi riðið sér. Þá hafi B einnig vaknað og áttað sig á því sem Y hafi verið að bera upp á ákærða. Er þær hafi séð hve skelkaður ákærði var hafi þær sagt við hann að hann skyldi ekki hafa áhyggjur og fara aftur að sofa. Það hafi ákærði ekki gert heldur farið út þar sem hann hafi verið með það mikið samviskubit þar sem hann hafi verið hræddur um að B vildi ekki vera með honum lengur. Hafi ákærði farið á skemmtistaðinn 11 þar sem hann hafi drukkið sterkt áfengi. Það næsta er ákærði myndi hafi verið er hann var í fangaklefa lögreglu. Eftir að ákærða hafi verið sleppt út hafi hann farið heim til sín og hitt þar B. Ákærði hafi sofnað, en er hann hafi vaknað hafi atburðir næturinnar borist í tal. Hafi B virst vera ,,svekkt.” Er undir ákærða voru borin ummæli er hann viðhafði í lögreglubifreið á leið á lögreglustöð kvaðst hann ekki geta tjáð sig um þau þar sem hann myndi ekki eftir atburðum. Ákærði bar að Y hafi fengið lánaðar náttbuxur af B áður en hún hafi farið að sofa. Ákærði var á ný boðaður í skýrslutöku hjá lögreglu 6. júní 2005. Staðfesti hann fyrri framburð sinn í málinu. Kvaðst hann ekki kannast við að hafa gengist við því í áheyrn B og Y að hafa haft mök við Y. Ákærði var loks boðaður í skýrslutöku hjá lögreglu 27. október 2005. Voru honum þá kynntar niðurstöður úr DNA rannsókn. Kvað hann niðurstöður koma sér mjög á óvart þar sem hann væri þeirrar skoðunar að hann hafi ekki haft mök við Y. Kvaðst ákærði telja aðstæður fremur hafa verið þær að Y hafi ,,nauðgað” ákærða á meðan hann hafi verið sofandi. Fyrir dómi bar ákærði á sama veg um atvik og við skýrslugjöf hjá lögreglu. Kærasta hans, B, hafi verið að skemmta sér föstudaginn 15. apríl 2005. Hafi ákærði þann dag hitt C og þeir farið að ná í Y, en C hafi verið búinn að kynnast henni. Þau hafi farið að A þar sem áfengi hafi verið drukkið, utan C er ekkert hafi drukkið þá. Eftir það hafi verið náð í B og hópurinn farið aftur að A. Áfengi hafi áfram verið drukkið. Síðar hafi ákærði, C og Y farið í bæinn, en B orðið eftir. Hafi þau farið á veitingastaðinn Ópus. Ákærði kvaðst aðallega hafa drukkið vodka þetta kvöld, en Y sennilega bjór. Þau hafi verið á Ópus um stund og ákærði orðið mjög ölvaður. Minni ákærða hafi orðið mjög ,,köflótt” á þessum tíma. Hafi þau farið saman að A. Kvaðst ákærði minnast þess að hafa brotið einhverja rúðu, sem hann myndi ekki hvort hafi verið í húsi eða bíl. Á A hafi C og Y sennilega sest í sófa. Ekki kvaðst ákærði muna hvort Y hafi farið þess á leit að fá að sofa í rúmi, eða hvort hún hafi óskað eftir að fá lánuð föt til að sofa í. Ákærði kvaðst hafa drukkið áfengi áfram eftir að heim var komið. Ekki kvaðst ákærði muna eftir að hafa farið að sofa, en muna eftir er hann hafi vaknað. Hafi hann þá verið í hjónarúminu og B og Y verið þar einnig. Y hafi vakið ákærða og talað um að ákærði hafi gert eitthvað við sig. Kvaðst ákærði ekki hafa skilið hvað hún ætti við og fundist fjarstæðukennt það sem hún hafi talað um. Hafi Y sagt að hún væri blaut í klofinu. Ákærða hafi brugðið mikið við þetta, en hann hafi enn verið mjög ölvaður. Ákærði, Y og B hafi fengið sér að reykja og rætt málið. Y og B hafi farið að sofa en ákærði farið út úr íbúðinni. Hafi hann áfram drukkið áfengi og myndi næst eftir sér á lögreglustöð. Kvaðst hann ekki muna eftir því er lögreglumenn hafi tekið hann upp í lögreglubifreið. Ekki kvaðst ákærði átta sig á hvernig á því stæði að DNA snið hafi greinst úr honum í sýnum úr nærbuxum Y. Þó gæti verið að Y hafi notfært sér ástand ákærða á meðan hann hafi verið sofandi. Talsverðar minnisgloppur væru þó frá því er gerst hafi um nóttina. Y gaf fyrst skýrslu vegna málsins er hún lagði fram kæru á hendur ákærða. Greindi hún frá því að hún hafi verið að skemmta sér með vini sínum, C, ákærða og tveim öðrum. Hafi þau farið saman í miðbæ Reykjavíkur og gengið á milli skemmtistaða. Þau hafi endað á skemmtistaðnum Ópus. Hafi hún verið orðin mjög drukkin og liðið illa, en hún hafi frá um kl. 23.00 drukkið um sex hálfs lítra bjóra. Frá Ópus hafi hópurinn farið að A, heimili ákærða. Hafi hún sjálf boðið sér að leggjast í rúm að A og ákærði vitað af því. Sambýliskona ákærða hafi einnig vitað að hún ætlaði að leggjast í rúmið og samþykkt það. Ákærði og sambýliskona hans hafi verið almennileg við Y og ákærði m.a. náð í fötu fyrir hana til að æla í ef með þyrfti. Þá hafi ákærði lánað henni náttbuxur af B, sem hún hafi farið í. Hafi hún sofnað um kl. 2.00. Hún hafi vaknað skömmu síðar við mikinn hávaða, líkt og rúða hafi brotnað. Hafi hún farið á fætur til að athuga málið og þá komið í ljós að eitthvað hafi gerst fyrir utan húsið. Hafi hún séð ákærða alblóðugan. Hafi hann tjáð henni að hann hafi brotið rúðu í bíl sem hafi verið lagt í bifreiðastæði ákærða. Hafi hún í kjölfar þessa lagst aftur í rúmið. Hafi ákærði vitað af því. Hafi hann tjáð henni að hann myndi hugsanlega leggjast í rúmið hjá þeim en tók fram að hann myndi leggjast B megin í rúminu. Y hafi vaknað aftur við það að sími hennar hafi hringt. Ákærði hafi þá verið sofandi við hlið hennar. Vinur hennar, G, hafi hringt. Þá hafi klukkan sennilega verið um 4.00. Að loknu símtalinu hafi hún sofnað á ný. Hafi hún vaknað aftur skömmu síðar og sími ákærða þá verið að hringja. Þá hafi hún veitt því athygli að buxur hennar og nærbuxur hafi verið komnar niður á hné. Jafnframt hafi hún orðið vör við vökva á lærum sínum sem hún hafi talið vera sæði. Ákærði og B hafi enn legið í rúminu og bæði virst sofa. Hafi hún dregið upp um sig nærbuxur og náttbuxur. Því næst hafi hún borið upp á ákærða að hann hafi haft mök við sig, en hún væri öll í ,,brundi” eftir hann. Hafi hún spurt hann hvað hann hafi gert við sig. Hafi ákærði svarað því til hvort hún væri ekki einfaldlega byrjuð á blæðingum en hún tjáð honum að vökvinn væri ekki þannig á litinn. Því næst hafi hún farið á salernið til að þurrka sér og að því loknu rætt frekar við ákærða. Hafi hún tjáð honum að hún hafi fundið eitthvað hafa farið inn í leggöng sín og borið á ákærða að hafa gert það. Hafi ákærði þá virst mjög miður sín. Hafi hún ætlað að fara að sofa en ákærði þá viljað ræða málið frekar. Hafi ákærði sagt B frá þessu, sem ekki hafi viljað hlusta á það og viljað halda áfram að sofa. Ákærði hafi sest í stól og farið að gráta. Hafi hún sagt honum að hætta því og að allt væri í lagi. Því næst hafi hún farið aftur upp í rúm. Hafi hún legið í rúminu vakandi og þungt hugsi. Hafi hún ákveðið að ná sambandi við G, sem hafi búið í Hafnarfirði. B hafi vakið C sem allan tímann hafi legið sofandi í sófa í stofu. Jafnframt hafi B rætt við Y í örstutta stund. Hafi B sagt að hún væri reið út í ákærða. Hafi Y farið í buxur og að því loknu fengið C til að aka sér suður í Hafnarfjörð til G. Vinur hennar hafi ráðlagt henni að leggja fram kæru á hendur ákærða. Fyrir dómi bar Y á sama veg um atvik er hún lýsti ferðum sínum, ákærða og C að kvöldi föstudagsins 15. apríl 2005. C hafi hún kynnst í febrúar eða mars 2005 og þetta kvöld í fyrsta sinn farið með honum út að skemmta sér. Hafi þau verið með til athugunar hvort þau ættu að vera saman. Um nóttina hafi þau þrjú farið á veitingastaðinn Ópus. Þar hafi hún drukkið þrjá bjóra, en áður hafi hún verið búin að drekka bjór að A. Þau hafi verið í eina til eina og hálfa klukkustund inni á Ópus. Hafi hún verið orðin mjög drukkin. Þau hafi verið komin aftur að A um kl. 13.30 um nóttina. Þar hafi hún drukkið einn bjór til viðbótar. Hafi hún orðið þreytt og spurt ákærða hvort hún mætti leggjast í rúmið við hlið B. Hafi ákærði heimilað henni það. Hafi hún spurt hann hvort hún mætti fara í buxur af B og ákærði einnig heimilað það. Hafi hann komið með fötu fyrir hana til að æla í, en henni hafi liðið illa vegna áfengisneyslunnar. Í framhaldi þessa hafi hún sofnað. Hún hafi vaknað þegar G hafi hringt. Hafi hún farið aftur að sofa og vaknað á ný við að rúða hafi brotnað. Ákærði hafi brotið rúðu í bifreið og verið alblóðugur eftir það. Hún hafi sofnað aftur og á ný vaknað þegar sími hafi hringt. Þá hafi hún verið með sæng yfir sér og ákærði legið við hlið hennar. Hafi hún fundið eitthvað leka niður læri sín og þá veitt því athygli að hún hafi verið blaut á nárasvæðinu. Hafi hún verið með buxur og nærbuxur niður um sig. Hafi hún öskrað, vakið ákærða og spurt hann hvað hann hafi gert. Í framhaldi hafi hún farið fram á bað. Ákærði hafi rætt við B á meðan. Í framhaldi hafi Y sagt B hvað hafi gerst. Ákærði hafi sagt að hann hafi ekkert gert. Hafi hann síðan farið að gráta og farið á brott. Eftir að hafa farið aftur upp í rúm til að sofa hafi hún farið að hugsa með sér að þetta væri ekki rétt. Hafi hún hringt í G, en hann hafi verið að skemmta sér þessa nótt í miðbæ Reykjavíkur. Hafi hann þá verið kominn til Hafnarfjarðar. Hafi hún spurt hann hvort hún mætti koma til hans og hann játað því. Hafi hún farið fram í stofu og með aðstoð B vakið C en hún hafi beðið hann um að aka sér í Hafnarfjörðinn. Í Hafnarfirði hafi hún sagt G hvað hafi komið fyrir. Kvaðst Y alltaf hafa litið svo á að ákærði hafi haft við sig samfarir, en hún kvaðst hafa fundið fyrir því er limur hans hafi farið inn í sig. Y kvaðst hafa átt erfitt fyrstu daga eftir þessa atburði. Hafi hún leitað sér aðstoðar hjá sálfræðingi vegna málsins, en til hans hafi hún farið í fjögur viðtöl. Væru þessir atburðir enn í huga hennar, en hún reyndi að hugsa sem minnst um þá þar sem hún gæti ekkert gert við þeim. B kvaðst hafa farið í hestaferð með vinnufélögum sínum föstudaginn 15. apríl 2005. Ákærði, C og B hafi komið upp á F til að ná í hana, en þar hafi hún verið fram á kvöld. Þau hafi farið að sækja aðgöngumiða á skemmtistaðinn Ópus, en miðana hafi Y unnið á útvarpsstöðinni FM 957. Þaðan hafi þau farið að A, heimili hennar og ákærða. Fleiri gestir hafi komið að A en þeir farið í bæinn að skemmta sér. Hafi B ekki treyst sér til að fara með gestunum þar sem hún hafi verið orðin talsvert ölvuð. Hafi hún farið snemma að sofa og sennilega sofnað um 0.30. Ákærði og Y hafi vakið hana um kl. 4.00 um nóttina. Hafi ákærði sennilega tjáð henni að hann hafi haldið framhjá henni þar sem hann hafi haft samfarir við Y. Y hafi hlustað á samtal þeirra. B kvaðst ekki hafa gefið Y leyfi til að sofa í rúmi hennar og ákærða og ekki vitað af því að Y hafi sofið í rúminu fyrr en þau hafi vakið hana um nóttina. Hafi ákærði sagt að hann myndi ekki eftir að hafa haft samfarir við Y en hún hafi vakið hann og tjáð honum það. Y hafi í fyrstu haldið að hún væri byrjuð á blæðingum, en eftir að hafa farið á klósettið hafi hún áttað sig á að um væri að ræða sæði. Hafi ákærði gengist við að hafa haft mök við Y eftir að hafa farið sjálfur á klósettið. Þau þrjú hafi því verið á einu máli um hvað hafi gerst. Ákærði hafi verið mjög miður sín og margbeðið B og Y afsökunar á gjörðum sínum. Eftir þetta hafi B og Y farið að sofa en ákærði farið út. Y hafi ekki getað sofnað, en skömmu síðar hafi þær farið fram í stofu og rætt málin. Hafi B ekki almennilega vitað hvað hún ætti að segja. Hafi Y spurt B hvort hún væri reið út af þessu og B tjáð henni að svo væri, en jafnframt hafi hún tjáð henni að hún gæti ekkert gert í málinu. Skömmu síðar hafi Y yfirgefið íbúðina, ásamt C, sem hafi sofið allt af sér. C kvaðst hafa verið að skemmta sér ásamt ákærða, Y og fleirum. Um nóttina hafi C, ásamt ákærða og Y, farið á heimili ákærða að A. Þar hafi kærasta ákærða, B, verið fyrir sofandi inni í herbergi. Strax og heim til ákærða kom hafi Y farið rakleitt inn í herbergi þar sem B hafi sofið. Hafi hún lagst við hlið hennar í rúminu. Y hafi verið mjög ölvuð og beðið C um að vekja sig ef hún myndi sofna. Hafi C farið á klósettið og er hann hafi komið þaðan hafi hann séð að Y var sofnuð. Hafi hann reynt að vekja hana en það ekki tekist þar sem hún hafi sofið ölvunarsvefni. Hafi C þá breitt yfir hana og farið inn í stofu til ákærða. Hafi þeir rætt saman í um 20 mínútur. Hafi C ráðgert að gera tilraun til að vekja Y, en sofnað í sófa. Síðar um nóttina hafi Y og B vakið C og klukkan þá sennilega verið um 5.00 um nóttina. Hafi þær tjáð C að ákærði væri farinn út. Hafi Y sagt að ákærði hafi nauðgað henni er hún hafi verið sofandi í rúmi hjá B. Hafi Y farið þess á leit við C að hann æki henni til Hafnarfjarðar til vina hennar. Á leið þangað hafi Y sagt frá atburðum næturinnar. Í máli hennar hafi komið fram að hún hafi vaknað við síma. Þá hafi ákærði legið við hlið hennar. Hún hafi verið með buxur og nærbuxur niður um sig og fundið fyrir bleytu á lærum. Hafi Y strax grunað að ákærði hafi misnotað hana kynferðislega á meðan hún hafi sofið. Hafi hún vakið hann og borið á hann þær sakir. Hafi ákærði í fyrstu ekkert kannast við það og borið fyrir sig minnisleysi. Hafi ákærði margítrekað við Y að vekja ekki C vegna málsins. Ákærði hafi verið farinn á brott úr húsi er C hafi vaknað. Y hafi verið í nokkru uppnámi er hún hafi vakið C. Hún hafi verið dofin en ekki í móðursýkiskasti. G kvaðst hafa fengið símtal frá Y aðfaranótt laugardagsins 16. apríl 2005. Hafi Y tjáð honum að dálítið slæmt hafi komið fyrir og að hún þyrfti að hitta hann. Hafi G tjáð Y að hann væri í Hafnarfirði og gæti ekki náð í hana. Hafi hún tjáð honum að hún ætlaði að útvega sér far til Hafnarfjarðar. Eftir 10 til 15 mínútur hafi Y verið komin. Hafi hún tjáð honum að hún hafi vaknað upp við það að strákur hafi legið hjá henni. Hafi hún tekið eftir að hún var með buxur og nærbuxur niður um sig og fundið fyrir klístri á lærum. Hafi hún vakið strákinn og spurt hann hvað hann hafi verið að gera. Hún hafi engin svör fengið önnur en að hann hafi sofnað ölvunarsvefni. Kærasta drengsins hafi einnig verið í rúminu. Hafi Y ásakað strákinn um að hafa haft við sig kynmök gegn vilja hennar en hann neitað því. Kærasta stráksins hafi spurt að hinu sama en strákurinn ekki viljað viðurkenna það. Kvaðst G hafa ekið Y til síns heima um hádegi á laugardeginum. Lögreglumennirnir Logi Sigurjónsson og Ólafur Gunnar Sævarsson staðfestu fyrir dómi að hafa haft afskipti af ákærða að morgni laugardagsins 16. apríl 2005 en hann hafi legið á D við hús nr. [...]. Kváðust þeir hafa ritað í lögregluskýrslu orð er ákærði hafi látið falla í lögreglubifreið á leið á lögreglustöð. Jóhanna Jónasdóttir læknir staðfesti rannsóknargögn frá Neyðarmóttöku. Þá staðfesti Björgvin Sigurðsson sérfræðingur skýrslur tæknideildar lögreglu um tæknirannsóknir í málinu. Björgvin kvað útilokað að efni í sýni úr innanverðum nærbuxum Y hafi getað komið úr ,,joggingbuxum” er hún hafi verið í. Heiðdís Sigurðardóttir sálfræðingur kvaðst hafa átt fjögur viðtöl við Y eftir þessa atburði. Þau viðtöl hafi leitt í ljós einkenni áfallaröskunar. Samræmdust einkennin því að Y hafi orðið fyrir alvarlegu áfalli. Erfitt væri að fullyrða um langtímaáhrif þessa atburðar á stúlkuna, en almennt væru líkur fyrir því að þau væru nokkur. Niðurstaða: Ákærði neitar sök. Hefur hann borið við minnisleysi um atburði sökum mikillar áfengisneyslu. Kvaðst hann reyndar í fyrstu skýrslutöku hjá lögreglu ekki geta fullyrt hvort hann væri ,,sekur eða saklaus í þessu máli.” Ekki hefur hann getað gefið skýringu á því að DNA snið úr honum fannst í sýni er tekið var úr nærbuxum er Y var í aðfaranótt laugardagsins 16. apríl. Y hefur frá upphafi verið sjálfri sér samkvæm í frásögn af atburðum. Hefur hún borið að hún hafi vaknað um kl. 4.00 þessa nótt við símhringingu og þá áttað sig á því að hún var blaut um læri og nára. Þá hafi hún verið með nærbuxur og buxur niður um sig. Hefur hún fullyrt að hún hafi borið á ákærða sakir um að hafa misnotað sig kynferðislega og að hann hafi viðurkennt það fyrir sér og sambýliskonu sinni B. B hefur staðfest að ákærði og Y hafi vakið sig um nóttina. Hefur hún jafnframt borið að ákærði hafi viðurkennt fyrir sér að hafa haldið fram hjá sér þessa nótt með Y og að þau þrjú hafi verið á einu máli um hvað hafi gerst. Niðurstöður úr DNA rannsókn er fram fór á vegum Rettsmedisinsk Institutt við háskólann í Osló í Noregi á sýni er tekið var úr nærbuxum Y staðfesta að DNA snið úr ákærða greindist í nærbuxunum. Þegar til þeirrar niðurstöðu er litið og trúverðugs framburðar Y, er ekki varhugavert að slá föstu að ákærði hafi aðfaranótt laugardagsins 16. apríl 2005, gegn vilja Y, notfært sér ölvun og svefndrunga stúlkunnar og framið kynferðisbrot gegn henni. Y hefur staðhæft að ákærði hafi farið með getnaðarlim sinn inn í leggöng hennar. Sýni er tekin voru úr leggöngum hennar á Neyðarmóttöku staðfesta ekki að svo sé. Þá er til þess að líta að Y hefur alla tíð fullyrt að hún hafi vaknað við símhringingu og að hún hafi á þeirri stundu verið blaut um læri og nára og verið með buxur og nærbuxur niður um sig. Verður því ekki við annað miðað en að hún hafi verið sofandi er ákærði framdi brot sitt. Við þær aðstæður er óvarlegt að slá föstu að hún hafi fundið fyrir getnaðarlimi hans inni í leggöngum sínum. Miðað við að sæði úr ákærða var á lærum stúlkunnar og nárasvæði, sem fær stoð í því að snið úr því greindist í sýni úr klofbót innanverðra nærbuxna, er sannað að ákærða hefur orðið sáðfall við kynfæri stúlkunnar. Er það framferði hans önnur kynferðismök en samræði, í merkingu 196. gr. laga nr. 19/1940. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brot gegn því ákvæði, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992. Ákærði er fæddur í apríl 1984. Hann gekkst undir sátt hjá lögreglustjóra 14. október 2004 fyrir brot gegn lögum um ávana og fíkniefni. Brot ákærða er trúnaðarbrot, sem beinst hefur gegn persónu- og kynfrelsi ungrar stúlku. Hefur það haft talsverðar andlegar afleiðingar fyrir hana. Er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ása Ólafsdóttir hæstaréttarlögmaður hefur krafist skaðabóta fyrir hönd Y að fjárhæð 900.000 krónur, auk vaxta. Í rökstuðningi er vísað til þess að brot ákærða hafi valdið Y umtalsverðum miska. Hafi ákærði nýtt sér ölvunarástand og svefndrunga hennar og fengið vilja sínum framgengt án þess að Y gæti spornað við verknaðinum. Frammi liggur skýrsla er Heiðdís Sigurðar­dóttir sálfræðingur hefur ritað vegna Y. Í skýrslunni kemur fram að Y hafi sótt 4 viðtöl hjá henni á tímabilinu 10. maí til 15. júní 2005. Viðtölin hafi leitt í ljós einkenni áfallaröskunar, sem væri í samræmi við að hún hafi orðið fyrir alvarlegu áfalli. Með vísan til þess er hér að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að framferði ákærða hafi valdið Y miska. Á hún rétt á skaðabótum vegna háttsemi hans á grundvelli 26. gr. laga nr. 50/1993. Í ljósi atvika málsins eru bætur þessar hæfilega ákveðnar 600.000 krónur. Sú fjárhæð ber vexti með þeim hætti er í dómsorði er kveðið á um. Ákærði greiði allan sakarkostnað samkvæmt yfirlitum lögreglustjóra um sakar­kostnað ásamt tildæmdum réttargæslulaunum verjanda á rannsóknarstigi og málsvarnarlaunum vegna meðferðar málsins fyrir dómi. Að auki greiði ákærði laun réttargæslumanns brotaþola. Þessar fjárhæðir eru tildæmdar, að viðbættum virðis­aukaskatti, sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari. Héraðsdómararnir Símon Sigvaldason, Eggert Óskarsson og Sigrún Guðmundsdóttir kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Hreinn Hlífar Gottskálksson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði Y, 600.000 krónur í skaða­bætur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. apríl 2005 til 9. júlí 2005, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 894.963 krónur í sakarkostnað, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Gríms Sigurðarsonar héraðsdómslögmanns 493.020 krónur og þóknun til réttargæslumanns brotaþola Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 112.050 krónur.
Mál nr. 111/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
G var borinn sökum um skjalafals og fjársvik með því að hafa gefið út mikinn fjölda tékka og framvísað þeim í viðskiptum. Að virtum brotum þeim sem G var gefið að sök og persónulegum högum hans, var talið að ætla mætti að hann myndi halda áfram brotum, ef hann færi frjáls ferða sinna á meðan málum hans væri ekki lokið. Var því fallist á kröfu um gæsluvarðhald á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. apríl nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa um gæsluvarðhald verði tekin til greina. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í úrskurði héraðsdómara er varnaraðili borinn sökum um skjalafals og fjársvik með því að gefa út mikinn fjölda tékka og framvísa þeim í viðskiptum. Brotin varða nánar tiltekið á fjórða tug tékka, sem voru gefnir út og notaðir í viðskiptum í febrúar og mars 1999. Samanlögð fjárhæð tékkanna nemur að sögn sóknaraðila meira en 800.000 krónum. Fyrir héraðsdómi gekkst varnaraðili við flestum þeim brotum, sem hér um ræðir. Í úrskurði héraðsdómara er greint frá því að varnaraðili hafi þar fyrir dómi sagst vera fíkniefnaneytandi. Þegar alls þessa er gætt verður að fallast á með sóknaraðila að ætla megi að varnaraðili muni halda áfram brotum, ef hann fer frjáls ferða sinna á meðan máli hans er ekki lokið. Fangelsisrefsing er lögð við þeirri háttsemi, sem varnaraðila er borinn sökum um. Er því skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fullnægt til að taka til greina kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald. Dómsorð: Varnaraðili, Guðjón Egill Guðjónsson, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. apríl 1999 kl. 16. Úskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999. Ár 1999, fimmtudaginn 11. mars er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er af Hervöru Þorvaldsdóttur héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður þessi: Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur með vísan til a- og c liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 krafist þess að verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. apríl nk. kl. 16:00. Kærði hefur mótmælt framkominni kröfu. Upplýst er að kærði hefur falsað og framvísað fjölda ávísana að fjárhæð um það bil 800.000 krónur. Upplýst er að brotastarfsemi kærða hefur staðið yfir í a.m.k. tvo mánuði. Kærði hefur upplýst að fleiri ávísanir eigi eftir að koma fram, án þess þó að hann geti sagt til um endanlega fjárhæð. Hins vegar er ekki upplýst hvernig hann komst yfir ávísanahefti þau sem um ræðir. Lögreglan telur því með vísan til a- og c liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Kærði kveðst vera eiturlyfjaneytandi og er á honum að skilja að hann reyni allt hvað hann getur til að verða sér út um fé til að fjármagna fíkn sína. Hins vegar ber að líta til þess að kærði hefur ekki áður verið dæmdur fyrir auðgunarbrot og ekkert bendir til að hann hafi fleiri ávísanir undir höndum, en hann hefur þegar útfyllt. Samkvæmt framansögðu verður ekki talið að brot kærða séu þess eðlis að nauðsynlegt sé að beita gæsluvarðhaldi til þess að upplýsa málið eða vinna bug á vanda kærða. Því er framkominni kröfu hafnað. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu lögreglunnar í Reykjavík um að Guðjón Egill Guðjónsson, sæti gæsluvarðhaldi.
Mál nr. 45/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 4. mars 2004. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 314/2015
Kærumál Nálgunarbann
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti ákvörðun lögreglustjóra frá 23. apríl 2015 þess efnis að X, kt. [...] skuli sæta nálgunarbanni í 6 mánuði þannig að lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, kt. [...] að [...] í Reykjavík, á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið, mælt frá miðju hússins. Jafnframt er lagt bann við því að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í samband við hana með öðrum hætti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að staðfest yrði ákvörðun hans 23. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nálgunarbanni í sex mánuði.Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fallist verði á framangreinda kröfu hans. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var ákvörðun Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 23. apríl 2015 um nálgunarbann reist á beiðni brotaþola 22. sama mánaðar, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2011. Ákvörðunin var því ekki byggð á heimild lögreglu til að leggja bannið á að eigin frumkvæði, sbr. 3. mgr. sömu greinar, og ekki rökstudd á þeim grundvelli í samræmi við 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 7. gr. laganna. Að þessu gættu og þar sem brotaþoli hefur fallið frá kröfu sinni verður að staðfesta hinn kærða úrskurð. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 21/2000
Skaðabætur Örorka Vátrygging Sjómaður Sönnunargildi dóms Gjafsókn
S, sem var í skiprúmi á skipi H, varð fyrir meiðslum á hálsi í átökum við annan skipverja meðan þeir voru að vinnu á þilfari skipsins, þar sem það var að veiðum. Talið var að orðið slys í 1. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 horfði til þess, er skipverji yrði fyrir líkamstjóni vegna ákomu eða áhrifa utan að. Væri skilgreining á orðinu í skilmálum slysatryggingar H, er hann hafði keypt samkvæmt 2. mgr. 172. gr., fallin til leiðbeiningar um, hvað við væri átt, en lagagreinina bæri þó að skýra sjálfstætt. Ljóst væri af síðari málslið 1. mgr. 172. gr. að atburður gæti talist slys, þótt skipverji væri meðvaldur að honum eða meðábyrgur. Við það var miðað, eins og í fyrra dómi réttarins út af sömu atvikum, að S hefði stofnað til þeirra illinda, sem leiddu til átakanna, en ætti ekki einn alla sök á því hvernig fór. Hefði sú atburðarás, sem úrslitum réð, gerst af skyndingu og átökin gengið lengra og orðið afdrifaríkari en hann gat séð fyrir. Var því ekki fallist á að meiðsl S stöfuðu ekki af slysi í skilningi 1. mgr. 172. gr. laga nr. 34/1985. Hins vegar þótti S hafa vísvitandi stofnað til hættu á meiðslum í samskiptum við félaga sinn og þótti hæfilegt að örorkubætur til hans yrðu lækkaðar um helming af þessum sökum. Var H dæmt til að greiða S hálfar bætur samkvæmt b. lið 2. tl. 2. mgr. og 4. mgr. 172. gr. laga nr. 34/1985 og þótti rétt að miða við þá fjárhæð hinnar lögboðnu vátryggingar H, sem í gildi var á slysdegi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi hefur skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 17. janúar 2000, að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess, að stefnda verði gert að greiða sér örorkubætur að fjárhæð 331.632 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. mars 1999 til greiðsludags, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Af hálfu réttargæslustefnda eða á hendur honum eru engar dómkröfur gerðar. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt endurrit af yfirheyrslu aðila og vitna, er fram fór 25. febrúar 1997 fyrir Héraðsdómi Reykjaness í máli milli sömu aðila, er varðaði rétt áfrýjanda til launa í forföllum samkvæmt 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, en því máli lauk með dómi Hæstaréttar 12. febrúar 1998, H.1998.592. I. Mál þetta er risið af meiðslum, er áfrýjandi varð fyrir hinn 7. mars 1996 um borð í m/b Sandafelli HF 82, þar sem hann gegndi starfi matsveins og háseta, en skipið var þá að veiðum skammt frá Sandgerði. Hlaut áfrýjandi meiðslin í átökum við annan skipverja á þilfari skipsins, þar sem þeir voru að gera að innbyrtum afla. Fleiri úr áhöfninni voru að vinnu á þilfarinu, og gekk einn af þeim á milli þeirra félaga, en skipstjóri var í brú og sá þaðan til viðureignarinnar. Samkvæmt framburði skipverja fyrir lögreglu og dómi virðast átökin hafa sprottið af orðaskaki milli áfrýjanda og skipsfélaga hans, sem taldi hann standa slælega að aðgerðarvinnunni. Hafi þeir einnnig kastað kola hvor að öðrum, án þess þó að fullyrt verði, hvor orðið hafi fyrri til. Framhald þessarar sennu varð á þá leið, að hinn skipverjinn stökk upp á aðgerðarborðið, sem þeir félagar stóðu við, og síðan ofan af því og að áfrýjanda, þannig að átökin urðu aðallega hans megin borðsins. Áfrýjandi rekur meiðsli sín einkum til þess, að gagnaðilinn hafi náð á sér hálstaki, en þeim sjálfum og vitnunum ber ekki saman að öllu leyti um hin nánari atvik að átökunum, sem stóðu mjög skamma stund. Sneru báðir sér aftur að aðgerðinni jafnskjótt og þau voru afstaðin. Skipið kom að landi að kvöldi sama dags, en áfrýjandi leitaði læknishjálpar sólarhring síðar, eftir næsta róður. Samkvæmt vottorðum lækna var hann óvinnufær nokkurn tíma eftir atburðinn, og svo fór, að hann kom ekki aftur til starfa á skipinu. Er nægilega sannað, að hann hafi í átökunum hlotið hálsvöðvatognun, sem valdið hafi verkjum í hálsi og herðum og einnig í baki. Samkvæmt örorkumati dr. Atla Þórs Ólasonar læknis 20. apríl 1998 býr hann við varanlega örorku vegna þessara einkenna, og metur læknirinn hana 8%. Stefndi var útgerðarmaður Sandafells HF 82, sem er tæplega 90 brúttórúmlesta fiskibátur, og hafði keypt svonefnda áhafnartryggingu hjá réttargæslustefnda vegna ábyrgðar sinnar á lífs- eða líkamstjóni af völdum slysa á skipverjum, sbr. 1. og 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Hljóðar krafa áfrýjanda í málinu um bætur samkvæmt b-lið 2. tl. 2. mgr. og 4. mgr. þessarar lagagreinar vegna hinnar varanlegu örorku hans. Telur hann rétta fjárhæð bótanna nema 331.632 krónum og miðar þá við umsamda fjárhæð örorkubóta samkvæmt kjarasamningi Sjómannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna, sem var 20% hærri en fyrrnefndar lagagreinar mæltu um, og verðlag á fyrsta ársfjórðungi 1998, þegar bótakrafa var borin upp við réttargæslustefnda og örorkumat á næsta leiti. Stefndi telur hins vegar, að miða ætti við samningsbundna bótafjárhæð á slysdegi, 293.360 krónur. Báðar fjárhæðirnar eru annars óumdeildar. II. Samkvæmt 1. mgr. 172. gr. siglingalaga, sem rakin er í heild í héraðsdómi, ber útgerðarmaður svonefnda hlutlæga ábyrgð á lífs- eða líkamstjóni vegna slysa á mönnum, sem ráðnir eru í skiprúm hjá honum og staddir eru á skipi hans eða að vinnu í beinum tengslum við rekstur þess, en lækka má fébætur eða láta niður falla, ef hinn slasaði „sýndi vítavert gáleysi sem leiddi til slyssins eða tjónsins.“ Eftir 2. mgr. sömu greinar er útgerðarmanni skylt að kaupa „tryggingu fyrir dánarbótum og slysabótum er á hann kunna að falla samkvæmt 1. mgr.“ með vátryggingarfjárhæðum, sem tilgreindar eru í ákvæðinu og taka skulu breytingum í samræmi við breytingar á tilteknum launum verkamanna, sbr. 4. mgr. greinarinnar. Í 5. tl. 175. gr. laganna er svo tekið fram, að hin hlutlæga ábyrgð samkvæmt 1. mgr. takmarkist við þær fjárhæðir, sem um ræði í 2. mgr. 172. gr. Ákvæði þessi leystu af hólmi hliðstæð ákvæði í 2. mgr. 205. gr. siglingalaga nr. 66/1963 og bráðabirgðaákvæði með þeim, er síðast var breytt með lögum nr. 25/1977. Af hálfu stefnda er því haldið fram, að áfrýjandi hafi ekki orðið fyrir slysi í merkingu 1. mgr. 172. gr. siglingalaga. Vísar hann meðal annars til þess, að í skilmálum fyrrnefndrar áhafnartryggingar sé orðið „slys“ skilgreint á þann veg, að átt sé við „skyndilegan utanaðkomandi atburð, sem veldur meiðslum á líkama þess, sem tryggður er, og gerist sannanlega án vilja hans.“ Átökin, sem urðu áfrýjanda að meiðslum, hafi átt aðdraganda í illindum, sem hann hafi sjálfur stofnað til. Hafi hann ekki reynt að forðast það, að til handalögmála kæmi, og beitt sér í þeim eftir bestu getu. Átökin hafi því hvorki verið óvænt, utanaðkomandi né án samþykkis hans. Orðið „slys“ í 172. gr. horfir til þess, er skipverji verður fyrir líkamstjóni vegna ákomu eða áhrifa utan að. Áðurnefnd skilgreining er í samræmi við hefðbundin viðhorf í slysatryggingum hér á landi og þannig fallin til leiðbeiningar um það, hvað við sé átt í þessari lagagrein. Hana ber þó að skýra sjálfstætt, og endanlega verður undir mati komið, hvort hugtakið slys eigi við um tiltekin atvik. Þá er og ljóst af síðari málslið 1. mgr. 172. gr., að atburður geti talist slys, þótt skipverji sé meðvaldur að honum eða meðábyrgur. Atvikum að meiðslum áfrýjanda í þetta sinn má lýsa svo, að hann hafi orðið fyrir líkamsárás frá öðrum skipverja, sem sprottið hafi af illindum, er spunnust þeirra í milli við vinnu á þilfari fiskibátsins. Við það ber að miða, að áfrýjandi hafi stofnað til þessara illinda, svo sem gert er í fyrrnefndum dómi réttarins 12. febrúar 1998, en ekki einn átt á því alla sök, hvernig fór. Sú atburðarás, sem úrslitum réði, gerðist af skyndingu, og má ætla eftir gögnum málsins, að átökin hafi gengið lengra og orðið afdrifaríkari en áfrýjandi gat séð fyrir. Að þessu athuguðu verður að hafna því sjónarmiði stefnda, að meiðsl áfrýjanda verði ekki talin stafa af slysi í skilningi 1. mgr. 172. gr. siglingalaga. Í samræmi við síðari lið málsgreinarinnar þarf hins vegar að taka afstöðu til þess, hvort rétt sé að lækka bætur til áfrýjanda eða fella þær niður sakir þess, að hann hafi orðið valdur að tjóni sínu af vítaverðu gáleysi. Telja verður, að hann hafi vísvitandi stofnað til hættu á meiðslum í samskiptunum við félaga sinn, en eigi hins vegar ekki einn alla sök á því, hvernig fór, svo sem fyrr getur. Þykir hæfilegt að þessu virtu, að örorkubætur til hans verði lækkaðar um helming, þannig að stefndi greiði honum bætur að hálfu. Þykir rétt að miða við þá fjárhæð hinnar lögboðnu vátryggingar, sem í gildi var á slysdegi. Samkvæmt þessu verður stefnda gert að greiða áfrýjanda 146.680 krónur, með dráttarvöxtum frá birtingu stefnu í héraði, eins og krafist er hér fyrir dómi. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði, og renni hann í ríkissjóð. Er þá með talinn útlagður kostnaður samkvæmt ákvörðun héraðsdómara, 84.178 krónur. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði, samkvæmt ákvörðun í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Hvammsfell ehf., greiði áfrýjanda, Sæbirni Sigurðssyni, 146.680 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. mars 1999 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 384.178 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, og renni þær í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, samtals 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 29. september 1999. I. Mál þetta sem dómtekið var hinn 16. september 1999 hefur Sæbjörn Sigurðsson, kt. 250356-5799, Asparfelli 12, Reykjavík, höfðað fyrir dómi með stefnu birtri 8. mars 1999 á hendur Hvammsfelli ehf., kt. 560283-0409, Eyrartröð 2, Hafnarfirði, og til réttargæslu gegn Samábyrgð Íslands og fiskiskipum, kt. 540269-0179, Lágmúla 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða honum kr. 331.632,00 auk vanskilavaxta p.a. frá 20. maí 1998 til greiðsludags, skv. 10. gr., sbr. 12. gr. vaxtalaga, þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en dómsmálaráðuneytið veitti stefnanda gjafsókn í málinu hinn 28. maí 1999. Af hálfu stefnda Hvammsfell ehf. er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi Hvammsfell ehf. tryggir sjómenn sína hjá réttargæslustefnda. Samábyrgð Íslands á fiskiskipum. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar sjálfstæðar dómkröfur gerðar, enda engar sjálfstæðar dómkröfur gerðar á hendur félaginu. Málavextir eru þeir að stefnandi var starfsmaður stefnda Hvammsfells ehf., skipverji á Sandfelli HF-82, skipaskrárnúmer 1812. Hinn 7. mars 1996 er var skipið á sandkolaveiðum og skipverjar um borð í aðgerð, urðu ryskingar milli stefnanda og skipverja á skipinu. Stefnandi mætti til skips morguninn eftir og kvaðst ekki geta unnið vegna eymsla í hálsi. Stefnandi mætti ekki frekar til skips og var sagt upp störfum hinn 15. sama mánaðar. Stefnandi kærði líkamsárás til lögreglu sem tók skýrslur af skipverjum. Rannsóknin leiddi ekki til ákæru. Með örorkumati dags. 20. apríl 1998 mat Atli Þór Ólason dr. med. varanlega örorku stefnanda af völdum hálstognunar og vægra en útbeiddra einkenna niður eftir baki 8 %. Í máli þessu byggir stefnandi á því að hann hafi við störf sín um borð orðið fyrir áverka hálsi sem valdið hafi honum varanlegri örorku og krefst slysatryggingabóta úr hendi stefnda á grundvelli 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985 og kjarasamnings milli Sjómannasambands Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna, en þar er svo um samið að örorkubætur séu 20% hærri en lög nr. 34/1985 kveða á um. Fyrsta málsgrein 172. greinar siglingalaga nr. 34/1985 hljóðar svo: "Útgerðarmaður ber ábyrgð á kröfum vegna lífs- eða líkamstjóns þeirra sem ráðnir eru í skiprúm hjá honum hafi slys borið að höndum er hlutaðeigandi var staddur á skipi eða vann í beinum tengslum við rekstur skips enda þótt slysið eða tjónið verði hvorki rakið til bilunar á tækjum eða ónógra öryggisráðstafana né heldur yfirsjónar þeirra er starfa í þágu skips. Lækka má fébætur eða láta þær niður falla ef sá, sem fyrir slysi eða tjóni varð, sýndi vítavert gáleysi sem leiddi til slyssins eða tjónsins." Stefnandi telur að þær aðstæður, er undanskilið geta útgerðarmenn frá ábyrgð samkvæmt 172. gr. laga nr. 34/1985, hafi ekki verið fyrir hendi. Haldi stefndi því fram, að um hafi verið að ræða þær aðstæður er undanþegið geti hann frá ábyrgð, sé það hans að sanna slíkar staðhæfingar. Þá telur stefnandi að ákvæði 2. mgr. 172. gr., þar sem lögð er sú skylda á útgerðarmann að kaupa vátryggingu fyrir slysabótum, leiði til þess að túlka beri hugtakið vítavert gáleysi út frá sjónarmiðum vátryggingaréttar. Það þurfi miklu meira til að koma til að gáleysi verði talið vítavert á sviði vátryggingaréttar en á sviði skaðabótaréttar og vitnar þar um til Preben Lyngsö, Dansk Forsikringsret, 7. udg. bls. 225. Loks telur stefnandi að Hæstiréttur hafi þegar, í dómi sínum frá 12. febrúar 1998, milli sömu aðila sem síðar verður að vikið, hafnað þeirri málsástæðu að stefnandi hafi ekki í umrætt sinn sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í merkingu 4. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/ 1985. Síðast greindri málsástæðu mótmælir stefndi sérstaklega og bendir á orðalagið "...sjálfur bakað sér af ásetningi eða stórfelldu gáleysi" í tilvitnuðu ákvæði. Fjárhæð dómkröfu skýrir stefnandi svo, að samkvæmt framlagðri tilkynningu Íslenskrar endurtryggingar hf. dags. 17. desember 1997 til aðildarfélaga að samsteypu um slysatryggingu sjómanna, sem fram er lagður í málinu, skuli í janúar - mars 1998 greiðast kr. 41.454,00 fyrir hvert örorkustig frá 1% til 25%. Stefnandi sé metinn með 8% varanlega örorku og slysatryggingafjárhæðin því kr. 331.632,00 (8x41.454,00). Upphafsdag dráttarvaxta miðar stefnandi við 20. maí 1998, en örorkumat er dagsett mánuði fyrr. Stefndi geti ekki borið það fyrir sig að hann hann hafi ekki fengið sérstakt kröfubréf er örorkumatið lá fyrir, þar sem hann hafi áður hafnað bótaskyldu með bréfi dags. 3. apríl 1998. Við munnlegan málflutning orðaði lögmaður stefnanda þá varakröfu, án þess þó að krefjast bókunar þar um, að komist dómurinn að þeirrri niðurstöðu að dæma beri bætur á verðlagi slysadags, kr. 36.670 fyrir hvert örorkustig, þá er krafist almennra vaxta skv. III. kafla vaxtalaga af kr. 293.360 frá tjónsatburði 7. mars 1996 til 20. maí 1998, en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Slík varakrafa rúmist innan stefnufjárhæðar og sé því heimil án framhaldsstefnu. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að átökin sem leiddu til áverkans teljist ekki slys í skilningi tilvitnaðs ákvæðs siglingalaga nr. 34/1985 og kjarasamnings SSÍ og LÍÚ. Umrædd átök geti hvorki talist skyndileg, utanaðkomandi, óvænt né án samþykkis stefnanda. Þau hafi orðið í áflogum sem stefnandi hafi stofnað til við skipsfélaga sinn. Líkamstjón stefnanda verði því ekki rakið til slyss, en slíkt er fortakslaust skilyrði þess að bótaskylda úr slysatryggingu stofnist. Síðastgreindri fullyrðingu stefnda mótmælir stefnandi séstaklega og bendir á orðalagið í niðurlagi ákvæðisins: "...sem fyrir slysi eða tjóni varð ... leiddi til slyssins eða tjónsins." Fallist dómurinn ekki á framangreint, byggir stefndi sýknukröfu sína í öðru lagi á því, að tjón stefnanda verði rakið til vítaverðs gáleysis hans sjálfs. Upphaf átakanna hafi verið það að stefnandi hafi farið niðrandi orðum um skipsfélaga sinn og hent fiski í andlit hans. Stefnandi hafi sýnilega látið sig engu varða afleiðingar hugsanlegra átaka. Honum hafi enga nauðsyn borið til að munnhöggvast við skipsfélagann eða kasta fiski að honum. Stefnanda geti ekki hafa dulist að slík tilefnislaus áreitni væri til þess fallin að leiða til átaka sem gætu haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir hann. Þannig megi ljóst vera að virða beri háttsemi stefnanda honum til vítaverðs gáleysis sem firri hann rétti til bóta, sbr. tilvitnað ákvæði siglingalaga nr. 34/1985 og kjarasamnings SSÍ og LÍÚ. Stefndi leggur sérstaka áherslu á, og vísar þar um til til Preben Lyngsö, Dansk Forsikringsret, 7. udg. sem segir á bls. 816, að samkvæmt almennum reglum vátryggingaréttarins taki slysatrygging ekki til tjóns sem hlýst af þáttöku vátryggðs í slagsmálum. Ef maður hafi átt upptök að ryskingum, með orðum eða athöfnum, og þar með gefið tilefni til að verða sleginn, verði hann, jafnvel þótt hann hafi ekki sjálfur greitt högg, almennt talinn hafa tekið þátt í slagsmálum í skilningi vátryggingaréttar og njóti þá ekki vátryggingar. Þessu mótmælir stefnandi sérstaklega og vísar til hæstaréttarmálsins nr. 335/1997 þar sem ekki var dæmd sakarskipting. Um áhættutöku vísar stefndi einnig til Hrd. 1988:1401, 1995:648 og 1996:4161 og um vítavert gáleysi til Hrd. 1982:1259 og 1996:445. Komist dómurinn að þeirrri niðurstöðu að skyldan til greiðslu bóta úr slysatryggingunni sé fyrir hendi, er dómkröfu stefnanda mótmælt sem of hárri. Dómkrafan sé miðuð við bótafjárhæðir slysatryggingar sjómanna sem voru í gildi í janúar til mars 1998, þ.e. tveimur árum eftir að tjónsatvik átti sér stað. Þetta fái ekki staðist, enda beri að miða ákvörðun bótafjárhæðar við þær fjárhæðir sem eru í gildi þegar tjónsatvik á sér stað. Um réttar bótafjárhæðir vísar stefndi til framlagðrar tilkynningar Íslenskrar endurtryggingar hf. dags. 2. janúar 1996 til aðildarfélaga að samsteypu um slysatryggingar sjómanna um bótafjárhæðir í slysatryggingu sjómanna í janúar og mars 1996, en þar kemur fram að örorkubætur teljist kr. 36.670 fyrir hvert örorkustig á bilinu 1-25%. Samkvæmt því telur stefndi að stefnukrafa ætti aldrei að vera hærri en um greiðslu á kr. 293.360 í stað kr. 331.632. Þá er dráttarvaxtakröfu stefnanda mótmælt. Í fyrsta lagi er vísað til þess að kröfubréf stefnanda frá 25. mars 1998 hafi aðeins lotið að viðurkenningu á bótaskyldu en ekki greiðslu tiltekinnar fjárkröfu, enda hafi örorkumat þá ekki legið fyrir. Örorkumatið frá 20. apríl 1998 hafi ekki kynnt stefndu fyrr en við málsókn þessa. Með hliðsjón af þessu geti krafa um dráttarvexti ekki byggst á 9. gr., sbr. 15. gr vaxtalaga, sbr. lög. nr. 67/1989. Því geti stefnandi ekki miðað dráttarvaxtakröfu sína við annan dag en stefnubirtingardag, þ.e. 8. mars 1999. Þar fyrir utan hafi stefnandi sýnt af sér skeytingarleysi um rétt sinn því hann hafi ekki ekki hafist handa um málsóknina fyrr en einu ári eftir að öll gögn lágu fyrir. Stefndi beri fráleitt að greiða dráttarvexti þann tíma sem á aðgerðarleysi stefnanda stóð, sbr. 9. og 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr.lög nr. 67/1989. Sem fyrr er að vikið tilkynnti stefnandi veikindi daginn eftir umræddan atburð og var sagt upp störfum síðar í sama mánuði. Ágreiningur varð um það hvort stefnandi ætti rétt á veikindalaunum samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómanna laga. Þeim ágreiningi var ráðið til lykta með dómi Hæstaréttar hinn 12. febrúar 1998 í hæstaréttarmálinu nr. 177/1997, þar sem staðfest var sú niðurstaða héraðsdóms að stefnanda bæru full veikindalaun. Í forsendum dóms Hæstaréttar segir m. a.: "Vitni að fyrrnefndum áflogum staðfesta, að skipverji hafi tekið gagnáfrýjanda hálstaki. Að öllu framangreindu virtu telst nægilega sannað að einkenni í hálsi gagnáfrýjanda verði rakin til áfloganna og að hann hafi af þeim sökum orðið óvinnufær... Af lýsingu vitna er ljóst að gagnáfrýjandi stofnaði til illinda við skipsfélaga sinn á meðan þeir stóðu í aðgerð á þilfari. Vitnum ber hins vegar ekki saman um hvor þeirra kastaði fyrst fiski að hinum eða um athafnir þeirra í kjölfarið, áður en þeir tókust á. Verður ekki slegið föstu að gagnáfrýjandi hafi einn átt alla sök á því hvernig fór." Niðurstöður. Stefndi keypti lögboðna slysatryggingu sjómanna hjá Samábyrgð Íslands á fiskiskipum, og fullnægði þar með lagaskyldu sinni samkvæmt 2. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Vátryggingarfélagið, réttargæslustefndi í máli þessu, synjar stefnanda um greiðslu bóta á þeirri forsendu annars vegar að útgerðarmaður beri ekki ábyrgð á meiðslum sem skipverjar kunna að verða fyrir í slagsmálum um borð og hins vegar á þeirri forsendu að tjón stefnanda verði rakið til vítaverðs gáleysis hans sjálfs, sem leiði til lækkunar eða niðurfalls bótagreiðslna samkvæmt 2 ml. 1. mgr. 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Á það verður fallist með stefnda að átökin sem leiddu til örorku stefnanda teljast ekki til slyss sem skapi bótaskyldu úr slysatryggingu samkvæmt vátryggingarlögum. Engu að síður varð stefnandi fyrir tjóni og á stefnda hvílir hlutlæg bótaábyrgð samkvæmt 1. ml. 1. mgr 172. gr. siglingalaga. Kemur hér til skoðunar hvort háttsemi stefnanda hafi verið með þeim hætti að lækka beri eða jafnvel fella niður bætur samkvæmt 2. ml. 1. mgr 172. siglingalaga. Dómurinn lítur svo á, að með því að hafa tekið þátt í slagsmálum við skipsfélaga sinn hafi stefnandi sýnt vítavert gáleysi, sem leiði til lækkunar eða jafnvel niðurfellingar bótagreiðslna. Því hefur ekki verið haldið fram af hálfu stefnanda að verkstjórn hafi verið áfátt um borð. Kemur því ekki til álita að skipta sök Með vísan til þess sem hér að framan hefur verið rakið er bótaréttur stefnanda úr hendi stefnda á grundvelli 1. mgr. 172. gr. siglingalaga er að öllu leyti niðurfallinn með vísan til 2. ml. 1. mgr. 172. gr. siglingalaga. Niðurstaðan er því sú, að stefndi skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn kr. 105.000, og hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, en stefnanda var veitt gjafsókn í málinu með bréfi dóms-og kirkjumálaráðuneytis, dagsett 28. maí 1999. Hann telst hæfilega ákveðinn kr. 190.000, þar af útlagður kostnaður kr. 84.178,. Hefur þá ekki verið tekið tillits til virðisaukaskatts. Ólöf Pétursdóttir dómstjóri kveður upp dóm þennan. Stefndi, Hvammsfell ehf, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sæbjörns Sigurðssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda málskostnað, krónur 105.000,-. Málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði krónur 190.000,-.
Mál nr. 509/2015
Fasteign Sameign Gjöf Forkaupsréttur
Árið 1988 gaf HE fimmtán börnum sínum landið Tunguás úr jörðinni Hallgeirsstöðum í Jökulsárhlíð. Samkvæmt gjafaafsalinu var gjöfin bundin þeim skilyrðum að landspildan væri sameign gjafþega, enginn gæti selt hlut sinn í henni og að gjafþegar ættu forkaupsrétt að mannvirkjum sem reist yrðu á svæðinu. Í málinu kröfðust A o.fl. þess að landinu skyldi skipt í samræmi við niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra manna en BÓH og ÞH héldu því fram að framangreind skilyrði gjafaafsalsins stæðu því í vegi að fallast mætti á dómkröfu A o.fl. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar túlkuð væru þau skilyrði, sem tilgreind væru fyrir gjöfinni, yrði að taka tillit til þess að um væri að ræða einhliða skilyrði fyrir gjöf sem gjafþegar hefðu samþykkt með því að þiggja hana. Yrði að gera ríkari kröfur til þess að skilyrðum gjafagernings væri fylgt en þegar um tvíhliða samning væri að ræða. Á hinn bóginn væri sannað að þrautreynt hefði verið, án árangurs, að ná samkomulagi um skiptingu afnotaréttar og meðferð á landinu. Ekki væri í gjafaafsalinu skýrlega lagt bann við því að sameigninni yrði slitið og landinu skipt upp á þann hátt sem krafist væri. Slit sameignarinnar og skipting í séreignarhluta hefði ein og sér ekki þau áhrif að skilyrðin um sölubann á landinu og forkaupsrétt að mannvirkjum yrðu marklaus. Var því heimilt að krefjast skiptingar á landinu, sbr. meginreglu 20. kafla kaupabálks Jónsbókar og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt framansögðu var fallist á kröfu A o.fl.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og HjördísHákonardóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2015. Þeir krefjast sýknuaf kröfu stefndu Auðbjargar Halldísar, Ástu, Huldu, Stefaníu og ÖlduHrafnkelsdætra, Karenar Tómasdóttur og Benedikts og Haraldar Hrafnkelssona. Þá krefjastþeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi þessarastefndu. Framangreindir stefndu í málinu krefjast staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti. Þeir Einar Orri og Elís Hrafnkelssynir ogSigþór Þorgrímsson hafa ekki látið málið til sín taka hér fyrir dómi. Eins og fram kemur í hinumáfrýjaða dómi gaf Hrafnkell Elíasson, með samþykki eiginkonu sinnar LáraStefánsdóttur, 8. júní 1988 fimmtán börnum sínum land úr jörðinniHallgeirsstöðum í Jökulsárhlíð. Landið sem í gjafaafsali var nefnt Tunguás varþar sagt 90 hektarar að stærð og gefið ,,til skógræktar ogsumarbústaðabyggingar.“ Í afsalinu sagði einnig svo: ,,Gjöf þessi er bundineftirfarandi skilyrðum. 1. Landspildan er sameign og enginn getur selt sinn hlutí henni. 2. Framangreindir eiga forkaupsrétt að mannvirkjum, sem reist verða ásvæðinu.“ Gjafþegar munu hafa stofnaðmeð sér félag 22. ágúst 1988, LandeigendafélagTunguáss, en tilgangur þess samkvæmt samþykktum var að ,,gæta þess aðsem skipulegast verði unnið að uppbyggingu lands þess er Tunguás ... nefnist ogfengið var að gjöf“. Í samþykktunum voru jafnframt ákvæði meðal annars um tökuákvarðana á vettvangi félagsins og um leyfi til að reisa mannvirki á landinu. Í9. lið var mælt fyrir um að félagið skyldi sjá um ,,að skipta landsvæðinu á semréttlátastan hátt, þannig að ekki rekist á hagsmunir þeirra sem byggja sumarhústil einkanota og þeirra sem hyggjast leigja.“ Gögn málsins bera með sér aðósamkomulag hefur verið í hópi sameigenda um meðferð landsins, nýtingu þess ogskiptingu. Leitast var við að skipta landinu með stofnskjali í samræmi viðhnitasettan uppdrátt í árslok 2005 og ákveða þannig afnotarétt hvers sameigandaað tilteknum hluta landsins. Ekki náðist samkomulag um skiptinguna. Samkvæmtframansögðu og að öðru leyti með vísan til atvika, sem rakin eru í héraðsdómi,er staðfest sú niðurstaða dómsins að fyrir hendi hafi verið skilyrði til aðkrefjast skiptingar á landinu, sbr. meginreglu 20. kafla kaupabálks Jónsbókar,sbr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir Hæstarétti er einungis deilt um þaðhvort áðurnefnd skilyrði í afsalinu sem gjöfin var bundin standi því í vegi aðskipting sameignarinnar, á þann hátt sem krafist er í málinu, nái fram að ganga.Afsalið kveður á um aðlandið, sem það tók til, skyldi vera í sameign. Hefur svo verið allar götur fráþví að afsalshafar tóku við landinu. Þegar túlkuð eru þau skilyrði, semtilgreind voru fyrir gjöfinni, verður að taka tillit til þess að um var að ræðaeinhliða skilyrði fyrir gjöf, sem gjafþegar samþykktu með því að þiggja hana. Verðagerðar ríkari kröfur til þess að skilyrðum gjafagernings sé fylgt en þegar umtvíhliða samning er að ræða. Á hinn bóginn er sannað að þrautreynt hefur verið,án árangurs, að ná samkomulagi um skiptingu afnotaréttar og meðferð á landinu.Ekki var í gjafaafsalinu skýrlega lagt bann við því að sameigninni væri slitiðog landinu skipt upp á þann hátt sem krafist er. Slit sameignarinnar ogskipting í séreignarhluta hefur ein og sér ekki þau áhrif að skilyrðið umsölubann á landinu verði marklaust. Skilyrðið um forkaupsrétt að mannvirkjum álandinu verður heldur ekki marklaust fyrir þær sakir einar, en við sölu þeirra mannvirkjayrði að öðru jöfnu að fjarlægja þau af landinu sem þau eru tengd við.Samkvæmt öllu framansögðuverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um skiptingu landsins á þann hátt sem þargreinir svo og um málskostnað.Áfrýjendur greiði óskiptþeim stefndu, sem hafa látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti, málskostnaðhér fyrir dómi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Áfrýjendur, Þórarinn ogBjörgvin Ómar Hrafnkelssynir, greiði óskipt stefndu, Auðbjörgu Halldísi, Ástu, Huldu, Stefaníu ogÖldu Hrafnkelsdætrum, Karenu Tómasdóttur og Benedikt og Haraldi Hrafnkelssonum,sameiginlega málskostnað fyrir Hæstarétti, 800.000 krónur. DómurHéraðsdóms Austurlands 6. maí 2015. Málþetta, sem dómtekið var 11. mars 2015, er höfðað 6. maí 2014. Stefnendureru Hulda Hrafnkelsdóttir, Skjöldólfsstöðum 2, Fljótsdalshéraði, AuðbjörgHalldís Hrafnkelsdóttir, Vífilsstöðum, Fljótsdalshéraði, Karen Tómasdóttir,Neshaga 4, Reykjavík, Stefanía Hrafnkelsdóttir, Hallfreðarstöðum,Fljótsdalshéraði, Ásta Hrafnkelsdóttir, Melgerði 13, Reyðarfirði, AldaHrafnkelsdóttir, Brávöllum 9, Egilsstöðum, Haraldur Hrafnkelsson, Skógarseli12, Egilsstöðum, og Benedikt Hrafnkelsson, Hallgeirsstöðum, Fljótsdalshéraði. Stefndueru Sigþór Þorgrímsson, Búastöðum, Vopnafirði, Björgvin Ómar Hrafnkelsson,Hallgeirsstöðum, Fljótsdalshéraði, Þórarinn Hrafnkelsson, Fjóluhvammi 7, Egilsstöðum, Einar OrriHrafnkelsson, Brekkubrún 14, Egilsstöðum,og Elís Jökull Hrafnkelsson, Galtastöðum út,Fljótsdalshéraði. Dómkröfurstefnenda eru þær að viðurkennt verði að réttur þeirra gagnvart stefndu standitil þess að landsvæðinu Tunguási, landnr. 156861, skuli skipt samkvæmt matsgerðÓskars Sigurðssonar hrl. og Gísla Gíslasonar landslagsarkitekts, dags. 17.desember 2013. Hinar hnitsettu spildur eru dregnar inn á loftmynd sem telsthluti matsgerðarinnar. Íhlut stefnanda Huldu Hrafnkelsdóttur komi spilda 1 sem er 6,5 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 24 (704233,562780) í hnitpunkt23 (704250,562969) í hnitpunkt 26 (704631,562898) í hnitpunkt 25(704544,562729) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 24. Íhlut stefnanda Auðbjargar Halldísar Hrafnkelsdóttur komi spilda 2 sem er 6,5hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 23(704250,562969) í hnitpunkt 22 (704264,563113) í hnitpunkt 21 (704285,563152) íhnitpunkt 27 (704666,563030) í hnitpunkt 26 (704631,562898) og þaðan í áðurnefndanhnitpunkt 23. Íhlut stefnanda Karenar Tómasdóttur komi spilda 3 sem er 5,0 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 21 (704285,563152) í hnitpunkt20 (704350,563272) í hnitpunkt 28 (704693,563162) í hnitpunkt 27 (704666,563030)og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 21. Íhlut stefnanda Ástu Hrafnkelsdóttur komi spilda 4 sem er 5,0 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 20 (704350,563272) í hnitpunkt19 (704425,563409) í hnitpunkt 31 (704626,563344) í hnitpunkt 30(704614,563323) í hnitpunkt 29 (704738,563283) í hnitpunkt 28 (704693,563162)og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 20. Íhlut stefnanda Öldu Hrafnkelsdóttur komi spilda 5 sem er 3,8 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 19 (704425,563409) í hnitpunkt18 (704477,563504) í hnitpunkt 32 (704784,563406) í hnitpunkt 29(704738,563283) í hnitpunkt 30 (704614,563323) í hnitpunkt 31 (704626,563344)og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 19. Jafnframt komi í hennar hlut spilda 5a semer 1,2 hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 9(704835,564330) í hnitpunkt 8 (704852,564366) í hnitpunkt 38 (705136,564275) íhnitpunkt 37 (705118,564238) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 9. Íhlut stefnanda Haralds Hrafnkelssonar komi spilda 6 sem er 5,0 hektarar aðstærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 18 (704477,563504) íhnitpunkt 17 (704507,563559) í hnitpunkt 16 (704541,563651) í hnitpunkt 33(704837,563556) í hnitpunkt 32 (704784,563406) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt18. Íhlut stefnda Björgvins Ómars Hrafnkelssonar komi spilda 7 sem er 5,5 hektararað stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 16 (704541,563651) íhnitpunkt 15 (704580,563753) í hnitpunkt 14 (704610,563817) í hnitpunkt 34 (704895,563725)í hnitpunkt 33 (704837,563556) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 16. Íhlut stefnda Sigþórs Þorgrímssonar komi spilda 8 sem er 5,5 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 14 (704610,563817) í hnitpunkt13 (704691,563989) í hnitpunkt 35 (704967,563900) í hnitpunkt 34(704895,563725) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 14. Íhlut stefnda Þórarins Hrafnkelssonar komi spilda 9 sem er 5,5 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 13 (704691,563989) í hnitpunkt12 (704774,564164) í hnitpunkt 36 (705043,564077) í hnitpunkt 35(704967,563900) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 13. Íhlut stefnda Einars Orra Hrafnkelssonar komi spilda 10 sem er 5,0 hektarar aðstærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 12 (704774,564164) íhnitpunkt 11 (704828,564277) í hnitpunkt 10 (704831,564322) í hnitpunkt 9(704835,564330) í hnitpunkt 37 (705118,564238) í hnitpunkt 36 (705043,564077)og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 12. Íhlut stefnanda Benedikts Hrafnkelssonar komi spilda 11 sem er 13,6 hektaraspilda sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 8 (704852,564366) íhnitpunkt 7 (705041,564773) í hnitpunkt 39 (705342,564661) í hnitpunkt 38(705136,564275) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 8. Íhlut stefnanda Stefaníu Hrafnkelsdóttur komi spilda 12 sem er 5,0 hektaraspilda sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 7 (705041,564773) íhnitpunkt 6 (705107,564914) í hnitpunkt 40 (705411,564801) í hnitpunkt 39(705342,564661) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 7. Íhlut stefnda Elísar Jökuls Hrafnkelssonar komi spilda 13 sem er 6,5 hektarar aðstærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 6 (705107,564914) íhnitpunkt 5 (705167,565043) í hnitpunkt 4 (705274,565049) í hnitpunkt 3(705434,565048) í hnitpunkt 2 (705452,565018) í hnitpunkt 1 (705504,565035) íhnitpunkt 40 (705411,564801) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 6. Þákrefjast stefnendur málskostnaðar. Skiljaverður dómkröfur stefndu Björgvins Ómars Hrafnkelssonar og Þórarins Hrafnkelssonarsvo að þeir krefjist eftir atvikum frávísunar eða sýknu af dómkröfum BenediktsHrafnkelssonar, en sýknu af kröfum annarra stefnenda. Þá er krafistmálskostnaðar. StefndiEinar Orri Hrafnkelsson krefst sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar. StefnduElís Hrafnkelsson og Sigþór Þorgrímsson hafa ekki látið málið til sín taka. Meðúrskurði, uppkveðnum 6. nóvember 2014, var hafnað kröfum stefndu BjörgvinsÓmars Hrafnkelssonar og Þórarins Hrafnkelssonar um frávísun málsins frá dómi.IMálsatvik Málsaðilarmunu allir vera börn hjónanna Hrafnkels Elíassonar og Láru Stefánsdóttur,fyrrum ábúenda á jörðinni Hallgeirsstöðum í Jökulsárhlíð, utan stefnandansKarenar Tómasdóttur, sem mun vera tengdadóttir þeirra hjóna og sitja í óskiptubúi. Andaðist Hrafnkell hinn 9. apríl 1989 en Lára hinn 30. október 2009. Helstumálsatvik eru þau að með gjafaafsali, dags. 8. júní 1988, sem móttekið var tilþinglýsingar sama dag og innfært í þinglýsingabók 20. s.m., færði HrafnkellElísson heitinn 15 börnum sínum, sem þar eru upp talin, að gjöf landspildu þásem dómkrafa stefnenda lýtur að, þ.e. „landspildu úr landi Hallgeirsstaða íJökulsárhlíð nánar tiltekið Tunguás, til skógræktar og sumarbústaðabyggingar“,eins og segir í afsalinu. Íafsalinu er spildan sögð „90 hektarar óræktað land“, en að sögn stefnenda erhún um 80 hektarar að flatarmáli, samkvæmt skráningu í fasteignaskrá ÞjóðskrárÍslands. Takmörkumlandspildunnar er svo lýst í afsalinu: „Að austan um Neðralandsmel fráFossárbrú að norðan að landamerkjum Hrafnabjarga og Hallgeirsstaða að sunnan,vestan vegar 15 metra frá miðlínu vegar. Aðvestan sem næst hæðstu brún eftir Tunguásnum, frá Krakalæk að landamerkjumHrafnabjarga og Hallgeirsstaða að sunnan. Aðnorðan, Krakalækur frá girðingu á Tunguás suðvestan við fjárhús á Vörðubrúnniður að Fossárbrú. Aðsunnan landamerki Hallgeirsstaða og Hrafnabjarga.“ Íafsalinu kemur fram að gjöfin sé „bundin eftirfarandi skilyrðum: 1.Landspildan er sameign og enginn getur selt sinn hlut í henni. 2.Framangreindir eiga forkaupsrétt að mannvirkjum sem reist verða á svæðinu.“ Ílandi Tunguáss hafa sex málsaðila reist sér sumarhús, þ.e. fimm stefnenda ogstefndi Einar Orri Hrafnkelsson, auk þess sem þar hafa verið reistar nokkrarbyggingar tilheyrandi ferðaþjónustu sem einn stefnenda, Benedikt Hrafnkelsson,rekur. Ertil útgáfu afsalsins og þinglýsingar þess á árinu 1988 kom mun Hrafnkellheitinn þegar hafa brugðið búi, en óumdeilt er að hann naut þá enn formlegrareignarheimildar samkvæmt þinglýsingabókum að 50% eignarhlut í jörðinniHallgeirsstöðum, á móti syni sínum, stefnda Benedikt Hrafnkelssyni, sem þá varog er enn þinglýstur eigandi að 50% eignarhlut í jörðinni, samkvæmt afsali,dags. 31. desember 1983. Fyrirliggur þó afsal Hrafnkels, útgefið sama dag, 31. desember 1983, fyrir 50%eignarhluta sínum í jörðinni Hallgeirsstöðum til annars sonar síns, stefndaBjörgvins Ómars Hrafnkelssonar. Ber afsalið með sér að því hafi ekki veriðþinglýst fyrr en 10. apríl 1990, að Hrafnkeli látnum. Mun stefndi Þórarinn Hrafnkelssonsíðan hafa eignast hlut Björgvins Ómars í jörðinni með afsali, dags. 4. apríl1990, sem samkvæmt veðbandayfirliti var þinglýst sama dag og fyrra afsalið, 10.apríl 1990. Eru stefndi Þórarinn og stefnandi Benedikt nú þinglýstir eigendurjarðarinnar til helminga. Þáliggur fyrir að við útgáfu gjafaafsalsins var Dvalinn Hrafnkelsson eigandijarðarinnar Vörðubrúnar, en sú jörð mun vera byggð út úr landi Hallgeirsstaða.Liggur fyrir í málinu þinglýst afsal Hrafnkels Elíassonar til Dvalins, dags.18. febrúar 1967, fyrir einum þriðja hluta af eignarjörð hans, Hallgeirsstöðum.Er óumdeilt í málinu að hin umþrætta landspilda, Tunguás, tilheyrði óskiptulandi jarðanna Hallgeirsstaða og Vörðubrúnar. Stefnendurkveða að meðal sameigenda að Tunguási hafi ekki verið eining um ráðstöfun oghagnýtingu sameignarinnar. Er ekki að sjá að það sé umdeilt og verður afmálatilbúnaði aðila ráðið að ágreiningur málsaðila hafi ekki takmarkast viðumþrætta landspildu. Er í greinargerðstefndu Þórarins og Björgvins Ómars til að mynda vísað til ágreinings umeignarhald Þórarins að helmingi Hallgeirsstaða, sem staðið hafi milli hans oghluta stefnenda við slit á óskiptu dánarbúi þeirra Hrafnkels og Láru heitinna. Hinn10. nóvember 2005 var auglýst í B-deild Stjórnartíðinda deiliskipulag fyrirTunguás úr landi Hallgeirsstaða, Jökulsárhlíð, Fljótsdalshéraði. Samkvæmtauglýsingunni nær deiliskipulagssvæðið yfir 77,6 hektara og hafa þar veriðskipulagðar 14 frístundahúsalóðir og ein lóð vegna hótels. Stefnendur kveða aðsamhliða hafi nokkrir þeirra haft forgöngu um að láta útbúa stofnskjal þar semlandinu hafi verið skipt í 15 spildur. Liggur fyrir í málinu ljósrit afstofnskjalinu, sem ber með sér undirritanir af hálfu þrettán landeigenda, þar ámeðal stefnda Björgvins Ómars Hrafnkelssonar. Kveða stefnendur alla sameigendurlandsins hafa skrifað undir stofnskjalið, nema stefndu Einar Orra og ÞórarinHrafnkelssyni. Í greinargerð stefndu allra er að því fundið aðskipulagsyfirvöld hafi auglýst staðfest deiliskipulag á svæðinu, þrátt fyrir aðvantað hafi undirritun þeirra Einars Orra og Þórarins á stofnskjalið. Íkjölfarið kveða stefnendur að gerðar hafi verið ítrekaðar en árangurslausartilraunir til að ná sátt um skiptingu Tunguássins. Hinn2. apríl 2013 voru dómkvaddir sem matsmenn þeir Óskar Sigurðssonhæstaréttarlögmaður og Gísli Gíslason landslagsarkitekt til að svaraeftirfarandi matsspurningum: „1.Er landsvæðið Tunguás, landnr. 156861, skiptanlegt án þess að verulegverðmætisrýrnun eigi sér stað? 2.Ef svarið við fyrri spurningunni er jákvætt þá er spurt með hvaða hætti ereðlilegt að skipta landinu milli sameigenda að teknu tilliti tileignarhlutdeildar aðila og landgæða?“ Hinn30. ágúst 2013, áður en matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna lá fyrir, afsöluðutveir matsbeiðenda, þeir Helgi og Dvalinn Hrafnkelssynir, eignarhlut sínum íTunguásnum til bróður síns, stefnanda Benedikts Hrafnkelssonar. Eru þeir þvíekki meðal aðila máls þessa. Matsgerðhinna dómkvöddu matsmanna er dagsett 17. desember 2013. Í niðurstöðu matsmannasegir til svars fyrri matsspurningunni: „Þaðer niðurstaða matsmanna að unnt sé að skipta landsvæðinu Tunguási án þess aðveruleg verðmætisrýrnun eigi sér stað. Landið er alls um 79,6 hektarar aðstærð. Með því að skipta landinu með þeim hætti sem lagt er til grundvallar ímatsgerðinni er fyrirséð að hærra heildarverð megi fá fyrir lóðirnar en alltlandsvæðið óskipt, yrði það selt í einu lagi. Til hliðsjónar þessari afstöðuhöfðu matsmenn nýlega kaupsamninga á svæðinu. Í ljósi þess sem og eiginleika landsinsmá ætla að heildarverðmæti þess sé kr. 10.000.000. Með því að skipta landinu ísmærri einingar er fyrirséð að hærra verð megi fá fyrir það en sem nemurheildarverðmæti. Matsmenn telja að samanlagt verðmæti hinna skiptu hluta verðieftir skipti a.m.k. jafnhátt heildarverðmæti landsins miðað við þá skiptingulandsins sem þeir leggja til grundvallar.“ Tilsvars annarri matsspurningunni er lýst almennum atriðum sem matsmenn höfðu aðleiðarljósi við skipti á landinu, atriðum varðandi afmörkun lóða, vegtengingarog kvaðir. Kemur þar fram að matsmenn telji að skipta eigi landinu í 14 hlutatil 13 aðila matsmálsins, í þeim stærðum sem í matsgerðinni greinir ogsamræmast kröfugerð stefnenda. Um skiptingu lóða er í matsgerðinni nánar vísaðtil hnitsetts skiptauppdráttar, sem fylgi matsgerðinni og teljist hlutihennar. Ístefnu kemur fram að fljótlega eftir að matsgerðin lá fyrir hafi orðið ljóst aðstefndu Björgvin Ómar, Þórarinn og Einar Orri Hrafnkelssynir myndu ekki ljáatbeina sinn að uppskiptingu landsins á grundvelli matsgerðarinnar. Hafi þeimverið tilkynnt bréflega að stefnendum væri þá nauðugur sá kostur að höfðadómsmál um þá kröfu, enda þótt ekki yrði séð að efnislegur ágreiningur væri umniðurstöðu matsmanna. Í viðræðum við stefndu Elís Hrafnkelsson og SigþórÞorgrímsson hafi komið fram að þeir gerðu ekki ágreining um niðurstöðumatsgerðar en vildu engu að síður ekki skipa sér í hóp stefnenda. Jafnframthafi ekki náðst sátt um hlutdeild þeirra í greiðslu matskostnaðar. Málþetta var, eins og fyrr sagði, þingfest 6. maí 2014. Með bréfi tilsýslumannsins á Seyðisfirði, dags. 13. október 2014, krafðist lögmaður stefndaÞórarins Hrafnkelssonar, sem eiganda 50% jarðarinnar Hallgeirsstaða, þess aðgjafaafsalinu fyrir Tunguásspildunni yrði aflýst með vísan til 2. mgr. 27. gr.þinglýsingalaga nr. 39/1978, þar sem um þinglýsingarmistök hefði verið að ræðaer gjafaafsalinu var þinglýst 20. júní 1988. Var því hafnað af hálfu sýslumannsmeð bréfi, dags. 27. s.m., með vísan til þess að skriflegt samþykki BenediktsHrafnkelssonar og Dvalins Hrafnkelssonar við þeirri ráðstöfun Tunguássins semfólst í gjafaafsalinu hafi legið fyrir er gjafaafsalinu var þinglýst. Liggurþað skjal fyrir og er það dagsett 7. júní 1988. Viðaðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur einn stefnenda, Benedikt Hrafnkelsson,og tveir stefndu, Björgvin Ómar Hrafnkelsson og Þórarinn Hrafnkelsson. Aukþeirra gáfu skýrslu sem vitni Dvalinn Hrafnkelsson, Lárus Brynjar Dvalinsson ogGuðjón Þórarinsson. Einnig gáfu skýrslu dómkvaddir matsmenn, Óskar Sigurðssonhrl. og Gísli Gíslason, og staðfestu matsgerð sína. Verður vikið að framburðiaðila og vitna eftir því sem þörf krefur í niðurstöðukafla þessa dóms.IIMálsástæðurstefnenda Stefnendurkveðast byggja á því að samkvæmt meginreglum eignarréttar geti hver sameigandiað landi krafist slita á sameign, ef unnt er að skipta henni án þess að tjónhljótist af. Fyrir liggi afdráttarlaus niðurstaða dómkvaddra matsmanna um aðlandspildan Tunguás sé skiptanleg án tjóns. Jafnframt liggi fyrir ítarlegarökstudd niðurstaða matsmanna um það hvernig eðlilegt sé að skipta landinumilli aðila málsins. Loks hafni stefnendur því að Hrafnkell Elíasson hafi ekkihaft heimild til að ráðstafa Tunguásnum til barna sinna með gjafaafsali hinn 8.júní 1988. Ístefnu er málsástæðum stefnenda nánar svo lýst, að í fyrsta lagi byggistefnendur á þeirri óumdeildu meginreglu íslensk eignarréttar að hver og einn sameigandi geti krafistslita á sérstakri sameign til þess að hver þeirra fái hluta af henni í samræmivið eignarhlutfall sitt, enda sé hún skiptanleg og skiptum verði komið við ánþess að það leiði til tjóns að þarflausu. Vísa stefnendur í þessu samhengi tildóma Hæstaréttar í málum nr. 234/2005, 344/2006 og 488/2009. Samkvæmtniðurstöðu dómstóla leiði þessi meginregla af 72. gr. stjórnarskrárinnar ogeigi sér stoð í ákvæðum 20. kapítula kaupabálks Jónsbókar. Með vísan til þesseigi stefnendur ótvíræðan rétt til þess að leita atbeina dómstóla og fásameigninni slitið. Íöðru lagi telji stefnendur hafið yfir vafa að Tunguás, landnr. 56851, séskiptanleg eign. Fyrir liggi niðurstaða dómkvaddra matsmanna um það álitaefnien stefndu hafi ekki lýst því yfir að þeir hyggist hnekkja þeirri niðurstöðumeð yfirmati. Fyrirliggjandi matsgerð sé ítarlega rökstudd og bundin þeimsérstöku réttaráhrifum sem slíkum matsgerðum sé ætlað að hafa. Ekki hafi veriðsýnt fram á að matsgerðin sé haldin neinum þeim ágöllum sem leitt geti til þessað horfa megi framhjá niðurstöðu hennar. Hafi matsmenn farið að lögum varðandimatsstörfin og gætt að málefnalegum sjónarmiðum við úrlausn sína. Samkvæmtmælingu matsmanna sé landið 79,6 hektarar að flatarmáli sem skiptist milli 13einstaklinga. Vegnar stærðar landsins fái því hver og einn sameigandi í sinnhlut landspildu sem sé margfalt stærri en hefðbundin sumarhúsaspilda. Landgæðiséu tiltölulega einsleit, sem geri uppskiptingu landsins mun einfaldari enella. Á landinu séu heldur ekki staðbundin hlunnindi sem hamli eðlilegriuppskiptingu landsins. Jafnframt séu mannvirki sem byggð hafi verið á landinu þaðdreifð að þau valdi engum vandkvæðum við skiptin. Um það hvort unnt sé aðskipta landsvæðinu, án þess að veruleg verðmætisrýrnun hljótist af, vísastefnendur til svars matsmanna við fyrri matsspurningunni, sem rakið er orðréttí kafla um málsatvik hér að framan. Kveðast stefnendur taka undir rökstuðningmatsmanna um það að eignin sé skiptanleg án verðmætisrýrnunar og gera hann aðsínum. Íþriðja lagi sé byggt á því að niðurstaða matsmanna sé afar vel rökstudd.Virðist ljóst að matsmenn hafi við störf sín haft hliðsjón af meginreglumlandskiptalaga nr. 46/1941. Í 1. mgr. 10. gr. tilvitnaðra laga segi að skiptaskuli landi þannig, að land hverrar jarðar eða jarðarparts verði sem mest ísamhengi og sé sem skipulegast. Þá komi fram í 2. mgr. 10. gr. laganna aðskipta skuli með beinum línum, eins fáum og verða má, svo að horn verði semfæst. Af forsendum matsgerðar megi sjá að landskiptamenn hafi gætt að þessumsjónarmiðum. Í rökstuðningi matsmanna segi að niðurstaða þeirra um eðlilegaskiptingu byggist m.a. á því að allir sameigendur fái landspildu undir þærbyggingar sem þeir hafi reist. Þá sé leitast við að hafa spildur samfelldareftir því sem hægt er, sbr. til hliðsjónar 10. gr. landskiptalaga nr. 46/1941.Jafnframt að spildur verði sem líkastar að verðmæti og geti þess vegna orðiðmisstórar. Einnig að tryggður sé möguleiki á að tengja allar spildur með vegiog að allar spildur uppfylli almennar kröfur varðandi byggingarhæfni(landhalla, lágmarksfjarlægð frá ám og vegum o.fl.). Loks hafi matsmenn litiðsérstaklega til þess við ákvörðun um stærðir lóða hvort þær væru byggðar eðaóbyggðar. Um það segi í matsgerðinni: „Óbyggðarlóðir eru aðeins stærri en þær sem eru með hús, enda er gert ráð fyrir að þeirsem hafa þegar byggt hafi horft til landgæða þegar þeir völdu sérbyggingarstað. Einnig verður að teljast eðlilegt að þeir sem ekki hafa valiðsér lóð njóti ákveðinna forréttinda.“ Vegnaþessa sjónarmiðs hafi niðurstaða matsmanna orðið sú að nokkrir sameigendurfengju heldur minna land í sinn hlut en ef eignarhlutdeild hefði ein ráðið.Hlutfallslega mestri skerðingu sæti stefnandinn Benedikt Hrafnkelsson sem fái ísinn hlut 13,6 hektara en hefði fengið 15,9 hektara ef eignarhlutdeild hefðiein ráðið. Í þessu sambandi megi nefna að stefndu Björgvin Ómar, Þórarinn,Sigþór og Elís fái landspildur sem séu stærri en eignarhlutdeild þeirra segitil um. Stefndi Einar Orri fái hins vegar heldur minni spildu en efeignarhlutdeild myndi ein ráða. Það skýrist af því að hann hafi orðið fyrsturtil að helga sér lóð á svæðinu og reist þar bústað á afar góðum stað í landinu.Hér skuli einnig áréttað að matsmenn hafi leitað eftir sjónarmiðum stefnenda ogstefndu í gegnum allt matsferlið. Í þessu sambandi beri að nefna að á síðastamatsfundi hinn 15. október 2013 hafi matsmenn kynnt hugmyndir að uppskiptingulandsins en tekið þó sérstaklega fram að um væri að ræða óbindandi tillögur.Enginn hafi hreyft andmælum við hugmyndum að skiptalínum og hafi þær á endanumverið lagðar til grundvallar niðurstöðu matsmanna. Ífjórða lagi sé því algerlega hafnað að óvissa sé um eignarhald Tunguáss. Byggtsé á því að Hrafnkell Elíasson hafi haft fulla heimild til að ráðstafaTunguásnum til barna sinna með gjafaafsali 8. júní 1988. Ítrekað skuli aðHrafnkell Elíasson hafi verið þinglýstur eigandi að 50% eignarhlut íHallgeirsstöðum er hann ráðstafaði landinu með gjafaafsalinu. StefnandiBenedikt Hrafnkelsson hafi þá verið eigandi að hinum 50% eignarhlutnum íjörðinni, samkvæmt afsali sem þinglýst hafi verið 31. desember 1983. Ávallthafi legið fyrir að ráðstöfun Hrafnkels á Tunguásnum hafi farið fram með fullusamþykki allra hlutaðeigandi, þ.m.t. stefnanda Benedikts og bróður hans Dvalinssem búi á Vörðubrún. Allt frá árinu 1987 hafi systkinin frá Hallgeirsstöðumstarfrækt félagið „Eigendafélag Tunguáss“. Á fundi í félaginu hinn 15. júní1988 hafi þeim Hrafnkeli og Láru verið þakkað sérstaklega fyrir höfðinglegargjafir til barna sinna. Fundargerðarbók félagsins beri það skýrlega með sér aðí huga systkinanna hafi aldrei verið vafi um að landsvæðið væri sameign allssystkinahópsins. Fundargerðabókin beri það einnig með sér að allir stefndu hafitekið þátt í starfsemi félagsins með einum eða öðrum hætti. Þá bendi stefnendurá að stefndu hafi greitt fasteignagjöld af sameigninni í samræmi við eignarhlutdeildsína. Hinarhnitsettu spildur sem settar séu fram í dómkröfum stefnenda séu dregnar inn áloftmynd sem teljist hluti af matsgerð þeirra Óskars Sigurðssonar hrl. og GíslaGíslasonar landslagsarkitekts, dags. 17. desember 2013, í matsmáli nr. 2/2013fyrir Héraðsdómi Austurlands. Skuli sá uppdráttur skoðast sem kröfulínukortþessa máls. Stefnendurgeri kröfu um málskostnað úr hendi stefndu vegna reksturs þessa dómsmáls. Ségerð krafa um að stefndu greiði hlutdeild í þeim kostnaði sem stefnendur hafi lagtút fyrir við öflun matsgerðar um skipti Tunguáss. Liggi fyrir að kostnaður afstörfum matsmanna hafi numið 2.859.860 krónum [sic] og hafi stefnendur lagt útfyrir öllum þeim kostnaði. Umlagarök er af hálfu stefnenda vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgieignarréttar, sbr. einnig 1. gr. 1. samningsviðauka MannréttindasáttmálaEvrópu. Þá sé byggt á ákvæðum landskiptalaga nr. 46/1941, einkum ákvæðum 2.gr., 4. gr., 8. gr. og 10. gr. laganna. Krafan um málskostnað styðjist við 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðmunnlegan málflutning byggði lögmaður stefnenda á því að í framburði stefnduBjörgvins Ómars og Þórarins Hrafnkelssona fyrir dómi hafi falist bindandimálflutningsyfirlýsing eða viðurkenning um málsatvik þeim í óhag, sem leggjaverði til grundvallar við úrlausn málsins. Vísaði lögmaðurinn þar til þessframburðar stefndu fyrir dómi að ekki sé gerður ágreiningur um heimild föðurþeirra, Hrafnkels Elíassonar, til þess að gefa börnum sínum landspildu íTunguási, heldur lúti ágreiningurinn að stærð og takmörkum þess lands sem gefiðvar. Þá var því mótmælt að kvaðir eða skilyrði gjafaafsalsins frá 1988 hljótiað falla niður verði fallist á dómkröfur stefnenda, en á það muni þá reyna áöðrum vettvangi. Allt að einu sé því mótmælt að tjón eða verðmætisrýrnunhljótist af vegna þessa.IIIMálsástæðurstefndu StefnduBjörgvin Ómar og Þórarinn Hrafnkelssynir lögðu fram sameiginlega greinargerð ímálinu, en sérstök greinargerð var lögð fram af hálfu stefnda Einars Orra Hrafnkelssonar.Eru greinargerðir stefndu að miklu leyti samhljóða og byggðar á sömumálsástæðum. Verða málsástæður stefndu því raktar hér í einu lagi, en tekiðfram þegar málsástæðu er einungis teflt fram af sumum stefndu en ekki öllum. Afhálfu stefndu Björgvins Ómars og Þórarins er krafa um sýknu í fyrsta lagi byggðá aðildarskorti allra stefnenda nema Benedikts Hrafnkelssonar. Byggja þessirstefndu á því að gjafaafsal Hrafnkels Elíassonar fyrir landspildunni Tunguásisé ógilt vegna vanheimildar gefandans. Stefndu telji gefandann, sem hafi veriðfluttur af jörðinni er hann afsalaði sér henni með tveimur afsölum þann 31.desember 1983, hafa brostið formlega heimild til þess að gefa út afsal fyrirlandskikanum Tunguási þann 20. júní 1988 án formlegs atbeina eigenda að hinuóskipta landi, sem hafi verið þrír, þ.e. þeir Björgvin Ómar og BenediktHrafnkelssynir vegna Hallgeirsstaða og Dvalinn Hrafnkelsson vegna Vörðubrúnar.Þá hafi ekki verið aflað leyfis ráðherra fyrir útskiptingu landsins svo semskylt hafi verið samkvæmt 12. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976. Sökumvanheimildar gefandans og þar af leiðandi aðildarskorts stefnenda að máliþessu, þar sem þeir eigi ekki það land sem óskað sé skipta á, að undanskildumBenedikt Hrafnkelssyni sem eigi 1/3 hluta í óskiptu landi Hallgeirsstaða, beriað sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Eigandi Vörðubrúnar,sem eigandi 1/3 hluta óskipts lands Hallgeirsstaða, sé ekki aðili að máli þessuog hafi þess vegna verið gerið frávísunarkrafa vegna þess þáttar málsins. Þegaraf þeim ástæðum að mjög sé óljóst um eignarhald að hinu umdeilda landi, séstefna eigi svo glögg sem vera skyldi og beri, með tilvísun til e-liðar 80 gr.laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, að hafna dómkröfum stefnenda og sýkna stefnduaf kröfum þeirra [sic]. Nánarer um þessa málsástæðu vísað til þess að landsvæðið að Tunguási sé tekið úrsameiginlegu óskiptu landi jarðanna Hallgeirsstaða og Vörðubrúnar. Útskiptingþess úr landi jarðanna sé því háð formlegu samþykki allra eigenda. Skýrt megisjá þetta af framlögðum samningi stefnda við Héraðsskóga um nytjaskógrækt ílandi Hallgeirsstaða frá árinu 1999. Þar áriti stefndi Þórarinn samninginn semskógarbóndi, en sameigendur hans að óskiptu landi jarðanna Hallgeirsstaða ogVörðubrúnar áriti samninginn um samþykki sameigenda að ráðstöfun tilgreindshluta af sameiginlegu landi jarðanna. Þessum samningi hafi verið réttilegaþinglýst sem skjali F 970/1999 og með sams konar hætti hafi borið að ganga fráog færa til þinglýsingar gjafaafsal Hrafnkels Elíassonar vegna landspildunnarTunguáss. Tilstuðnings málsástæðu um vanheimild gefanda landspildunnar vísa stefndu Þórarinnog Björgvin Ómar til afrits skattframtals Hrafnkels Elíassonar og LáruStefánsdóttur árið 1989, vegna ársins 1988, en það ár hafi Hrafnkell gefið útfyrrgreint gjafaafsal. Í árslok 1988 hafi Hrafnkell ekki eignfærtHallgeirsstaði á skattframtali sínu, né gert þar grein fyrir gjöfinni, endahafi hann ekki talið jörðina til eignar síðan í árslok 1982. Vísa stefndu tilþess að Hrafnkell hafi á gamlársdag 1983 selt og afsalað jörðinni til sonasinna tveggja, sem frá og með árinu 1984 hafi talið jörðina sína eign að hálfuhvor, stefnandinn Benedikt til dagsins í dag en stefndi Björgvin Ómar tilársins 1990 og stefndi Þórarinn síðan þá. Í skattframtali Hrafnkels árið 1989komi fram að í árslok 1988 hafi Benedikt Hrafnkelsson enn skuldað honumeftirstöðvar kaupverðs 50% Hallgeirsstaða, 190.000 krónur, og Björgvin Ómarhafi skuldað honum 295.000 krónur, einnig vegna eftirstöðva kaupverðs 50%jarðarinnar. Því sé ljóst að Hrafnkell hafi talið sig hafa selt jörðina árið1983. Við skipti á óskiptu búi Hrafnkels og Láru hafi skuldir þessar ekki veriðmeðal krafna dánarbúsins. Þessar færslur staðfesti að eftir þann 31. desember1983 hafi Hrafnkell ekki verið bær til þess að ráðstafa jörðinniHallgeirsstöðum eða hluta hennar án formlegs samþykkis nýrra eigenda hennar ogeiganda Vörðubrúnar. Þinglýsing gjafaafsalsins, án formlegs samþykkis eigendalandsins og það að ekki hafi verið aflað leyfis ráðherra fyrir útskiptingunni,sýni greinilega að um þinglýsingarmistök hafi verið að ræða. Gjafaafsalið myndiekki sjálfstæðan eignarrétt gjafþega að landspildunni. Landspildan Tunguás séþví enn hluti af óskiptu landi jarðanna Hallgeirsstaða og Vörðubrúnar. Þaðsé meginregla eignarréttar að enginn geti selt eign annars manns án samþykkishans. Jafnvel þótt Hrafnkell Elíasson hafi samkvæmt þinglýsingabókum veriðskráður eigandi helmings jarðarinnar Hallgeirsstaða við þinglýsingugjafaafsalsins, þar sem afsalshafinn Björgvin Ómar hafði ekki á þeim tímapunktiþinglýst afsali sínu, hafi þinglýsing afsalsins ekki samrýmst ákvæðum 1. mgr.24. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Hefði þinglýsingardómara borið að vísaskjalinu frá þinglýsingu, þar sem sá er skjalið undirritaði hefði einn og sérekki lögformlega heimild til ráðstöfunar eignarinnar. Vegna þessara mistaka sémálið nú til úrlausnar fyrir héraðsdómi. StefnduÞórarinn og Björgvin Ómar telji að skýrt liggi fyrir í gögnum málsins aðframangreint gjafaafsal sé ólögmætt, meðal annars sökum formlegrar vanheimildargefandans. Stefndi Þórarinn hafi látið bóka um ágreining um eignarheimild aðTunguási á fyrsta matsfundi dómkvaddra matsmanna í máli þessu. Hafi stefnendummátt vera ljóst við upphaf matsmálsins að gjafabréfið fæli ekki í sér gildaeignarheimild. Íannan stað er af hálfu allra stefndu á því byggt að dómkröfur stefnenda séuhaldnar þeim efnislegu annmörkum að afsalið sé bundið kvöð um að enginnsameigenda geti selt sinn hlut í landinu og jafnframt þeirri kvöð aðsameigendur skuli eiga forkaupsrétt að þeim mannvirkjum sem reist hafi verið álandinu. Þau skilyrði afsalsins séu ekki virt í matsbeiðni. Matsgerð hinnadómkvöddu matsmanna og dómkrafa stefnenda brjóti í bága við þau skilyrði.Stefndu telji að sameignarákvæði 1. töluliðar afsalsins sé grundvöllurgjafarinnar og því ófrávíkjanlegt. Dómkrafa stefnenda um að skipta landsvæðinuTunguási samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð feli það í sér að skipta eigi landinutil eignar í 13 sjálfstæða eignarhluta. Stefndu telji óheimilt að skiptalandinu til eignar á milli sameigenda þvert ofan í fyrirmæli gjafaafsalsins,heldur skuli hér vera um sameign að ræða. Hugsunin virðist hafa verið sú aðsameigendur sjálfir eða félag þeirra leigði síðan út lóðir undir sumarbústaði.Því krefjist stefndu sýknu af öllum kröfum stefnenda. Nánarer í greinargerðum stefndu um þessa málsástæðu vísað til þess að gjafaafsaliðhafi verið bundið þeim skilyrðum að landspildan væri sameign og gefin tilsameiginlegra nota til skógræktar og byggingar sumarbústaða og að enginnsameigenda gæti selt sinn hlut í landinu. Sé þessarar kvaðar sérstaklega getiðá síðu Tunguáss í afsals- og veðmálabókum Norður-Múlasýslu. Jafnframt sé í 2.tölulið gjafaafsalsins tiltekin sú kvöð að gjafþegar ættu forkaupsrétt aðmannvirkjum sem reist yrðu á svæðinu. Stefnendur hafi ekki tekið tillit tilþessara skilyrða í matsbeiðni. Þar af leiðandi hafi matsmenn ekki heldur tekiðtillit til þeirra skilyrða og forsendna sem legið hafi til grundvallargjafaafsalinu. Með því að landinu verði skipt upp í 13 sjálfstæða eignarhlutasem skráðir verði á nafn og sem séreign hvers og eins eiganda muni kvaðirnar umsameiginlega eign á landinu, um sameiginlega skógrækt á landinu sem og umforkaupsrétt á mannvirkjum falla niður. Sé slíkt í andstöðu við fyrirmæligjafabréfsins og komi í veg fyrir að skipti á landinu í 13 séreignarhluta meginá fram að ganga. Landiðhafi verið gefið til sumarhúsabyggðar og skógræktar fyrir afkomendur gefandans.Samkvæmt þessum skilyrðum sé ljóst að tilætlun hans hafi verið sú að landiðyrði sameign gjafþeganna. Væntanlega hafi þá hugsunin verið sú að ekki yrðuseldir skikar út úr landi Hallgeirsstaða til óskyldra. Forkaupsréttarákvæðið aðmannvirkjum á svæðinu staðfesti vilja gefandans um að landsvæðið skuli verasameign gjafþega, sem gætu byggt þar sumarbústaði og stundað skógrækt. Í þessufyrirkomulagi felist að bústaðirnir sjálfir yrðu seljanlegir ef einhver eigendakysi svo, en að landið í heild skyldi vera sameign gjafþega og afkomenda þeirraog sameigendur að landinu ættu forkaupsrétt að mannvirkjum á landinu. Ákvæðiafsalsins séu skýr að þessu leyti. Í matsgerð sé landinu skipt upp í 13eignarhluta, þar sem tveir gjafþega hafi, undir rekstri matsmálsins, gefiðstefnandanum Benedikt Hrafnkelssyni sinn hluta í hinu óskipta landi. Þvíteljast í máli þessu vera 13 en ekki 15 „eigendur“ að hinu umþrætta landi. Stefnduvísa til þess að í 20. kapítula Jónsbókar segi að skipta megi sameign, „... þáer skipti fær á komit ...“. Þessu ákvæði verði ekki beitt, þar sem gjöfin hafiverið bundin þeirri kvöð að enginn gjafþega geti selt sinn hlut ílandspildunni. Forkaupsrétturinn muni einnig falla niður, þar sem ekki verðineinir sameigendur til þess að nýta forkaupsrétt; sameignin sé fyrir bí meðskiptingunni. Matsgerðin og þar með dómkrafa stefnenda feli það í sér aðlandinu yrði skipt upp í 13 eignarlóðir og sameign að landinu lyki. Jafnframtmyndu þá falla niður kvaðir þær sem gjöfin hafi á sínum tíma verið bundin, þ.e.að landið skyldi vera sameign allra og að forkaupsréttur landeigenda verði aðþeim mannvirkjum á landinu sem einhver kynni að vilja selja. Samkvæmt gjafaafsalinu skuli vera hægt aðselja mannvirki á lóðunum, en landið sé óheimilt að selja í hlutum. Niðurstaðamatsgerðarinnar og þar með dómkrafan fullnægi ekki skilyrðum 20. kapítulaJónsbókar, þar sem skiptum á landinu í 13 séreignarhluta verði ekki á komiðvegna ákvæða gjafabréfsins. Vísist í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í málinr. 344/2006, þar sem fram komi að við túlkun á 20. kapítula Jónsbókar sé þaðm.a. skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins að skiptin „... stangist hvorki á viðlög né samning, sem eignina varði.“ Í72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 komi fram sú meginregla aðeignarrétturinn sé friðhelgur og að enginn verði skyldaður til þess að látaeign sína af hendi, nema almannaþörf krefji og komi þá fullar bætur fyrir. Ímáli þessu sé um að ræða gjöf sem bundin hafi verið kvöð um eignarhald. Ákvæði72. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki beitt til þess að rökstyðja það að sávilji gefanda, að ekki megi selja hluti úr landinu, verði virtur að vettugi.Stefndu séu andvígir því að landinu verði skipt upp í eignarlóðir og telji aðþeir verði ekki þvingaðir til að eiga lóðir þær sem matsgerð geri ráð fyrir aðfalli í þeirra hlut og missa í staðinn eignarhald sitt í sameiginlegulandsvæði. Ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar um skyldu til þess að láta afhendi eign sína sé bundið því að almannaheill krefji. Um það sé ekki að ræða ímáli þessu og komi það í veg fyrir það að stefndu verði sviptir hlutfallslegrieign sinni í landi Tunguáss og þeim úthlutað lóðum í óþökk þeirra. Afhálfu stefndu allra er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda insolidum. Stefndu hafna því sérstaklega,verði fallist á kröfu stefnenda og þeir dæmdir til greiðslu málskostnaðar, aðþeim verði gert að greiða hluta matskostnaðar vegna matsgerðar þeirrar er fyrirliggur í málinu. Af hálfu stefndu Þórarins og Björgvins Ómars er bent á að þeirhafi strax á fyrsta matsfundi gert athugasemdir við að óvíst væri um eignarhaldá landinu Tunguási. Allir stefndu vísa til upphaflegrar skipulagstillögu BjörnsKristleifssonar arkitekts, sem skipulagsyfirvöld hafi látið gilda um bygginguþeirra húsa sem reist hafi verið á landinu. Samkvæmt því skipulagi hafi allarlóðir legið vestan Fossár en land austan árinnar, auk smærri skika vestan ár,hafi verið skipulagt sem sameiginlegt svæði. Þessi svæði, sem liggi utan lóðaumhverfis bústaði, hafi verið hugsuð til sameiginlegra nota, meðal annars tilskógræktar. Með matsgerð dómkvaddra matsmanna sé öllu landi á Tunguási skipt,þvert á ákvæði margnefnds gjafaafsals og þess skipulags sem byggt hafi veriðeftir á landinu til þessa. Stefndu hafni því að þeim verði gert að greiða hlutamatskostnaðar vegna mats sem brjóti í bága við efni gjafaafsalsins og þaðskipulag sem látið hafi verið gilda um svæðið. Umlagarök er af hálfu allra stefndu vísað til ákvæða 20. kapítula Jónsbókarvarðandi sameign og slit hennar og til ákvæða 72. gr. stjórnarskrárinnar nr.33/1944. Þá er vísað til 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og tilákvæða laga nr. 50/1988 varðandi virðisaukaskatt. Afhálfu stefndu Þórarins og Björgvins Ómars er auk þess vísað til ákvæða 14. gr.laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, til ákvæða þinglýsingalaganr. 39/1978, einkum 1. mgr. 24. gr. og 3. mgr. 3. gr., ákvæða eldri jarðalaganr. 65/1976, einkum 12. gr., til landskiptalaga nr. 46/1941, einkum 2. gr., tilmeginreglna eignarréttar um ráðstöfunarheimild fasteigna og til ákvæða 18. og80. gr. laga nr. 91/1991. Viðmunnlegan málflutning kom fram að þrátt fyrir að upplýst hafi verið aðskriflegt samþykki þinglýstra sameigenda, þeirra Benedikts Hrafnkelssonar ogDvalins Hrafnkelssonar, hafi legið fyrir við þeirri ráðstöfun sem fólst ígjafaafsalinu, sé enn af hálfu stefndu Björgvins Ómars og ÞórarinsHrafnkelssona byggt á málsástæðu um vanheimild afsalsgjafa, enda hafi skort áað aflað væri samþykkis þess fyrrnefnda sem óþinglýsts afsalshafa. Þá mótmæltilögmaður stefndu því að í framburði þeirra fyrir dómi hafi falist bindandimálflutningsyfirlýsing, líkt og lögmaður stefnenda byggði á í sínummálflutningi. Áðuren þingsókn féll niður af hálfu stefndu Sigþórs Þorgrímssonar og Elísar JökulsHrafnkelssonar var af þeirra hálfu lögð fram bókun þar sem þeir ítreka að þeirgeri ekki ágreining um niðurstöðu matsgerðarinnar, en hafi kosið að sitja hjáþar sem sýnt væri að afstaða þeirra myndi ekki ráða niðurstöðu málsins. Þeirtelji sig ekki bera ábyrgð á matskostnaði eða lögmannskostnaði sem aðilar málsinsstofni til, en hafi af sanngirnisástæðum boðist til að greiða hvor um sig 1/15hluta matskostnaðar, enda hafi matsgerð þýðingu.IVNiðurstaða. Málsaðilareru allir þinglýstir eigendur að landspildunni Tunguás, landnr. 156861.Eignarheimild stefnenda styðst við gjafaafsal föður flestra málsaðila,Hrafnkels heitins Elíassonar. Við útgáfu og þinglýsingu gafaafsalsins á árinu1988 naut Hrafnkell þinglýstrar eignarheimildar að helmingi jarðarinnarHallgeirsstaðir, en út úr óskiptu landi þeirrar jarðar og jarðarinnarVörðubrúnar var Tunguásspildunni skipt með gjafaafsalinu. Í málinu er núóumdeilt að fyrir þeirri ráðstöfun sem fólst í gjafaafsalinu var aflaðskriflegs samþykkis þinglýsts sameiganda Hrafnkels að jörðinni Hallgeirsstöðum,sem og þinglýsts eiganda Vörðubrúnar, þeirra Benedikts og og DvalinsHrafnkelssona, en skriflegt og þinglýst samþykki þeirra, dags. 7. júní 1988,var lagt fram undir rekstri málsins. Verður því ekki á það fallist aðafsalsgjafa hafi brostið formlega heimild til útgáfu afsalsins. Alltað einu er á því byggt af hálfu stefndu Björgvins Ómars og ÞórarinsHrafnkelssona að um aðildarskort til sóknar sé að ræða af hálfu allrastefnenda, að Benedikt Hrafnkelssyni undanskildum sökum eignarhalds hans á 1/3hluta þess óskipta lands sem Tunguásnum var skipt út úr. Nánar tiltekið ermálsástæða um aðildarskort studd þeirri málsástæðu að um vanheimild hafi veriðað ræða er Hrafnkell heitinn ráðstafaði landspildunni með gjafaafsali 1988,enda hafi ekki verið aflað nauðsynlegs samþykkis stefnda Björgvins Ómars semóþinglýsts afsalshafa að helmingi jarðarinnar Hallgeirsstaða, samkvæmt afsaliútgefnu 31. desember 1982. Þá hafi ekki verið aflað leyfis ráðherra samkvæmt12. gr. eldri jarðalaga nr. 65/1976 fyrir töku spildunnar úr landbúnaðarnotum. Þóttstefndu Björgvini Ómari og Þórarni hafi óumdeilanlega mátt vera kunnugt umtilvist og efni gjafaafsalsins frá 1988 um Tunguásspilduna um árabil, hafa þeirhvorki gert reka að því að fá gjafaafsalinu né þinglýsingu þess hnekkt, fyrr enundir rekstri þessa máls, er lögmaður beindi af hálfu stefnda Þórarins beiðnitil þinglýsingarstjóra um leiðréttingu þinglýsingarmistaka með aflýsinguafsalsins. Hafnaði þinglýsingarstjóri þeirri kröfu. Var sú úrlausn ekki borinundir dóminn eftir ákvæðum þinglýsingarlaga. Málsástæðuum að skort hafi á að aflað væri leyfis ráðherra samkvæmt 12. gr. eldrijarðalaga nr. 65/1976 fyrir útskiptingu spildunnar var lítt haldið uppi viðmunnlegan málflutning, en í greinargerð virðist þeirri málsástæðu haldið framtil stuðnings því að gjafaafsalið frá 1988 hafi ekki verið tækt tilþinglýsingar. Eins og fyrr sagði hafnaði þinglýsingarstjóri því að leiðréttaætluð þinglýsingarmistök, enda þótt í beiðni um leiðréttingu væri m.a. vísaðtil þessa atriðis. Þá verður að teljast langsótt hvernig ætluð vanhöld á öflunleyfis til að taka landspildu úr landbúnaðarnotum geti stutt málsástæðu umaðildarskort. Samkvæmtframangreindu verður málsástæðum um þinglýsingarmistök og skort á leyfiráðherra hafnað. Ígreinargerð stefndu Björgvins Ómars og Þórarins er engin skýring gefin á þvíhvers vegna afsalinu til þess fyrrnefnda fyrir helmingi jarðarinnarHallgeirsstaða frá 31. desember 1982 var ekki þinglýst fyrr en 10. apríl 1990,um leið og þinglýst var afsali til þess síðarnefnda. Var Björgvin Ómar ekkiinntur eftir skýringum á þessu fyrir dómi. Af framburði stefnanda Benedikts ogvitnisins Dvalins Hrafnkelssonar fyrir dómi varð ráðið að Hrafnkell heitinnhafi sjálfur haldið afsalinu í sinni vörslu sem tryggingu fyrir efndum ágreiðslu kaupverðsins, en í afsalinu til Björgvins Ómars er tekið fram aðkaupverð hins selda skyldi greiðast að fullu með skuldabréfi til næstu 5 ára.Var þessu ekki mótmælt sérstaklega af hálfu stefndu. Hver sem ástæðan kann aðvera fyrir því að þinglýsing afsalsins til Björgvins Ómars dróst er til þess aðlíta að stefnendur hafa ekki byggt á neinum málsástæðum sem lúta að gildi þessafsals. Verður því að ganga út frá því við úrlausn málsins að HrafnkeliElíassyni hafi, hvernig sem á það er litið, a.m.k. borið að virða réttindistefnda Björgvins Ómars sem kaupsamningshafa að helmingi jarðarinnarHallgeirsstaða á þeim tíma er hann ráðstafaði spildunni Tunguási meðgjafaafsali, þótt ekki verði fullyrt að um rétt hans samkvæmt óskilyrtu afsalihafi verið að ræða á þeim tíma. Viðskýrslugjöf stefndu Björgvins Ómars og Þórarins fyrir dómi kom fram að hvorugurþeirra dragi í efa heimild Hrafnkels heitins til þess að gefa spildu úrTunguásnum til barna sinna. Lýstu þeir ágreiningnum frá sinni hlið semágreiningi um stærð og takmörk þeirrar spildu sem gefin var og héldu þeir þvífram að spildan hafi átt að vera um 30–40 hektarar að stærð, en ekki um 90hektarar eins og greinir í gjafaafsalinu. Þá hafi hún átt að liggja milliKrakalækjar og Fossár, en ekki átt að ná til svæðisins á milli Fossár ogþjóðvegarins. Stefndu hafa forræði á sakarefninu og er ekkert fram komið semhnekkir eða veikir þessa yfirlýsingu þeirra. Verður hún því lögð tilgrundvallar, sbr. 1. mr. 50. gr. laga nr. 91/1991. Aðframangreindu virtu verður að skýra málatilbúnað stefndu svo að ekki sé á þvíbyggt fullum fetum að sú ráðstöfun sem fólst í gjafaafsalinu á umræddrilandspildu hafi farið fram í algjöru heimildarleysi stefnda Björgvins Ómars,heldur einungis í heimildarleysi hans hvað stærð og takmörk landsvæðisinsvarðar. Ágreiningur um stærð þess lands sem gefið var getur ekki einn sér leitttil þess að um aðildarskort sé að ræða af hálfu stefnenda. Stefnendur eru einsog fyrr sagði meðal þinglýstra eigenda landspildunnar Tunguáss umþrætts landssamkvæmt gjafaafsali sem ekki hefur verið hnekkt. Samkvæmtöllu framanrituðu verður málsástæðu stefndu Björgvins Ómars og Þórarins umaðildarskort hafnað.2. Afhálfu allra þeirra stefndu sem hafa látið málið til sín taka, þ.e. BjörgvinsÓmars, Þórarins og Einars Orra Hrafnkelssona, er byggt á því að gjafaafsaliðfrá 1988 sé bundið skilyrðum sem standi í vegi fyrir því að fallast megi ádómkröfur stefnenda. Skilyrðin eru rakin orðrétt í kafla I hér að framan. Það er meginregla eignarréttar, sem fær stoð í20. kapítula Jónsbókar, að hver sameigenda getur krafist slita á sameign efunnt er að skipta henni án þess að þarflaust tjón hljótist af og það stangasthvorki á við lög né samning sem eignina varða, sbr. meðal annars dómaHæstaréttar í málum nr. 234/2005 og nr. 344/2006. Ljóst er af gögnum málsins ogskýrslum aðila og vitna fyrir dómi að langvarandi ágreiningur í hópi sameigendaað umþrættri landspildu hefur komið í veg fyrir að þeir geti haft þau not afeign sinni sem þeir hefðu kosið, en sá réttur þeirra er varinn af 72. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Með málssókn þessari leitaststefnendur við að skera á þann hnút. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna kemur fram aðþað sé mat matsmanna að skipta megi landsvæðinu Tunguási án þess að verulegverðmætisrýrnun eigi sér stað. Raunar kemur þar fram að með því að skiptalandinu í smærri einingar sé fyrirséð að hærra verð megi fá fyrir það en semnemi heildarverðmæti og að matsmenn telji að samanlagt verðmæti hinna skiptuhluta verði eftir skipti a.m.k. jafnhátt heildarverðmæti landsins miðað við þáskiptingu landsins sem þeir leggja til grundvallar. Staðfestu hinir dómkvöddumatsmenn matsgerð sína fyrir dómi. Við munnlegan málflutning afhálfu stefndu kom fram að það sé í sjálfu sér ágreiningslaust að með tillititil landgæða sé landið skiptanlegt án verðmætarýrnunar. Skilyrði gjafaafsalsinsstandi hins vegar í vegi fyrir því að landið geti talist skiptanlegt, en tilþeirra hafi ekkert tillit verið tekið í matsgerðinni. Verði fallist á dómkröfurstefnenda muni skilyrði gjafaafsalsins, annars vegar um að landið skuli vera ísameign og að enginn megi selja hlut sinn í því og hins vegar um forkaupsréttsameigenda að mannvirkjum, verða markleysa ein og hljóti þau að falla niður, íandstöðu við vilja afsalsgjafa. Í því felist tjón fyrir stefndu, sem missi bæðiforkaupsrétt sinn að mannvirkjum og verði gegn vilja sínum neyddir til að eigahluta landspildunnar í stað hlutdeildar í sameign. Gegn matsgerð dómkvaddra matsmanna,sem ekki hefur verið hnekkt, hafa stefndu ekki sýnt fram á að verulegverðmætisrýrnun á landi muni eiga sér stað verði dómkröfur stefnenda teknar tilgreina. Þá hafa stefndu ekki sýnt fram á að annað þarflaust tjón munióhjákvæmilega hljótast af, en úr því hvort skilyrði gjafaafsalsins geti haldiðgildi sínu, verði kröfur stefnenda teknar til greina, verður ekki skorið í máliþessu. Taka verður undir það meðstefnendum að orðalag 1. töluliðar gjafaafsalsins hefði þurft að vera skýrara,hafi ætlun afsalsgjafa verið sú að mæla svo fyrir að alls óheimilt sé um allaframtíð að slíta sameigninni eftir almennum reglum. Bendir orðalag 1. töluliðarafsalsins fremur til þess að í honum felist aðeins kvöð um sölubann, en ekkijafnframt kvöð um að landið skuli ávallt vera í óskiptri sameign. Rennirframburður vitnanna Guðjóns Þórarinssonar og Dvalins Hrafnkelssonar, þóttvirtur sé í ljósi fjölskyldutengsla þeirra við málsaðila, ekki stoðum undirstaðhæfingar stefndu um túlkun 1. töluliðar afsalsins. Kvaðst Guðjón fyrir dómihafa útbúið gjafaafsalið í fullu samræmi við fyrirmæli afsalsgjafa og ekkitelja að vilji hans hafi sérstaklega staðið til þess að landspildan yrði íóskiptri sameign um aldur og ævi, þótt hann vildi halda landinu innanfjölskyldunnar. Samkvæmt framanrituðu verðurhvorki séð að verðmætarýrnun muni hljótast af, verði fallist áviðurkenningarkröfur stefnenda, né að lög eða samningur standi í vegi fyrir þvíað dómkröfur þeirra nái fram að ganga. Er ekki sýnt fram á annað en aðframangreind meginregla eignarréttar um rétt sameigenda til slita á sameignstandi til þess að stefnendur fái rétt sinn gagnvart stefndu viðurkenndan, líktog krafist er. Þar sem öllum málsástæðumstefndu í máli þessu hefur verið hafnað verður fallist á dómkröfur stefnendaeins og þær eru fram settar. Eftiratvikum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt aðstefndu Björgvin Ómar, Þórarinn og Einar Orri Hrafnkelssynir greiði stefnendumin solidum 1.300.000 krónur í málskostnað, en þar af greiði stefndu SigþórÞorgrímsson og Elís Jökull Hrafnkelsson 900.000 krónur í málskostnað in solidummeð öðrum stefndu. Er við ákvörðun málskostnaðar tekið mið af því aðmatskostnaður, sem samkvæmt málskostnaðaryfirliti stefnenda nemur 2.686.088krónum, skiptist milli málsaðila í samræmi við eignarhlutdeild þeirra ífasteigninni. Kostnað af lögmannsþjónustu beri aðilar að stærstum hlutasjálfir, en þó er litið til kostnaðar af málflutningi um frávísunarkröfu. Þáhefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dómurþessi er kveðinn upp af Hildi Briem héraðsdómara. Við uppsögu dómsins var gættfyrirmæla 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, endómsuppsaga dróst vegna embættisanna dómarans.Dómsorð: Viðurkennter að réttur stefnenda, Huldu Hrafnkelsdóttur, Auðbjargar HalldísarHrafnkelsdóttur, Karenar Tómasdóttur, Stefaníu Hrafnkelsdóttur, ÁstuHrafnkelsdóttur, Öldu Hrafnkelsdóttur, Haraldar Hrafnkelssonar og BenediktsHrafnkelssonar, gagnvart stefndu, Björgvini Ómari Hrafnkelssyni, ÞórarniHrafnkelssyni, Einari Orra Hrafnkelssyni, Elísi Hrafnkelssyni og SigþóriÞorgrímssyni, standi til þess að landsvæðinu Tunguási, landnr. 156861, skuliskipt samkvæmt matsgerð Óskars Sigurðssonar hrl. og Gísla Gíslasonarlandslagsarkitekts, dags. 17. desember 2013. Hinar hnitsettu spildur erudregnar inn á loftmynd sem telst hluti matsgerðarinnar. Íhlut stefnanda Huldu Hrafnkelsdóttur komi spilda 1 sem er 6,5 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 24 (704233,562780) í hnitpunkt23 (704250,562969) í hnitpunkt 26 (704631,562898) í hnitpunkt 25(704544,562729) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 24. Íhlut stefnanda Auðbjargar Halldísar Hrafnkelsdóttur komi spilda 2 sem er 6,5hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 23 (704250,562969)í hnitpunkt 22 (704264,563113) í hnitpunkt 21 (704285,563152) í hnitpunkt 27(704666,563030) í hnitpunkt 26 (704631,562898) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt23. Íhlut stefnanda Karenar Tómasdóttur komi spilda 3 sem er 5,0 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 21 (704285,563152) í hnitpunkt20 (704350,563272) í hnitpunkt 28 (704693,563162) í hnitpunkt 27(704666,563030) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 21. Íhlut stefnanda Ástu Hrafnkelsdóttur komi spilda 4 sem er 5,0 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 20 (704350,563272) í hnitpunkt19 (704425,563409) í hnitpunkt 31 (704626,563344) í hnitpunkt 30(704614,563323) í hnitpunkt 29 (704738,563283) í hnitpunkt 28 (704693,563162)og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 20. Íhlut stefnanda Öldu Hrafnkelsdóttur komi spilda 5 sem er 3,8 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 19 (704425,563409) í hnitpunkt18 (704477,563504) í hnitpunkt 32 (704784,563406) í hnitpunkt 29 (704738,563283)í hnitpunkt 30 (704614,563323) í hnitpunkt 31 (704626,563344) og þaðan íáðurnefndan hnitpunkt 19. Jafnframt komi í hennar hlut spilda 5a sem er 1,2hektarar að stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 9(704835,564330) í hnitpunkt 8 (704852,564366) í hnitpunkt 38 (705136,564275) íhnitpunkt 37 (705118,564238) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 9. Íhlut stefnanda Haralds Hrafnkelssonar komi spilda 6 sem er 5,0 hektarar aðstærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 18 (704477,563504) íhnitpunkt 17 (704507,563559) í hnitpunkt 16 (704541,563651) í hnitpunkt 33(704837,563556) í hnitpunkt 32 (704784,563406) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt18. Íhlut stefnda Björgvins Ómars Hrafnkelssonar komi spilda 7 sem er 5,5 hektararað stærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 16 (704541,563651) íhnitpunkt 15 (704580,563753) í hnitpunkt 14 (704610,563817) í hnitpunkt 34(704895,563725) í hnitpunkt 33 (704837,563556) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt16. Íhlut stefnda Sigþórs Þorgrímssonar komi spilda 8 sem er 5,5 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 14 (704610,563817) í hnitpunkt13 (704691,563989) í hnitpunkt 35 (704967,563900) í hnitpunkt 34(704895,563725) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 14. Íhlut stefnda Þórarins Hrafnkelssonar komi spilda 9 sem er 5,5 hektarar að stærðog afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 13 (704691,563989) í hnitpunkt12 (704774,564164) í hnitpunkt 36 (705043,564077) í hnitpunkt 35(704967,563900) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 13. Íhlut stefnda Einars Orra Hrafnkelssonar komi spilda 10 sem er 5,0 hektarar aðstærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 12 (704774,564164) íhnitpunkt 11 (704828,564277) í hnitpunkt 10 (704831,564322) í hnitpunkt 9(704835,564330) í hnitpunkt 37 (705118,564238) í hnitpunkt 36 (705043,564077)og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 12. Íhlut stefnanda Benedikts Hrafnkelssonar komi spilda 11 sem er 13,6 hektaraspilda sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 8 (704852,564366) íhnitpunkt 7 (705041,564773) í hnitpunkt 39 (705342,564661) í hnitpunkt 38(705136,564275) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 8. Íhlut stefnanda Stefaníu Hrafnkelsdóttur komi spilda 12 sem er 5,0 hektaraspilda sem afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 7 (705041,564773) íhnitpunkt 6 (705107,564914) í hnitpunkt 40 (705411,564801) í hnitpunkt 39(705342,564661) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 7. Íhlut stefnda Elísar Jökuls Hrafnkelssonar komi spilda 13 sem er 6,5 hektara aðstærð og afmarkast með svofelldum hætti: Úr hnitpunkti 6 (705107,564914) íhnitpunkt 5 (705167,565043) í hnitpunkt 4 (705274,565049) í hnitpunkt 3(705434,565048) í hnitpunkt 2 (705452,565018) í hnitpunkt 1 (705504,565035) íhnitpunkt 40 (705411,564801) og þaðan í áðurnefndan hnitpunkt 6. StefnduBjörgvin Ómar Hrafnkelsson, Þórarinn Hrafnkelsson og Einar Orri Hrafnkelssongreiði stefnendum in solidum 1.300.000 krónur í málskostnað, en þar af greiðistefndu Sigþór Þorgrímsson og Elís Jökull Hrafnkelsson 900.000 krónur ímálskostnað in solidum með öðrum stefndu.
Mál nr. 321/2006
Líkamsárás Skilorð Miskabætur
H var sakfelldur fyrir hættulega líkamsárás með því að hafa slegið X með tveggja kg álstöng í höfuðið og tvisvar með krepptum hnefa í andlitið með þeim afleiðingum að hann féll í götuna og hlaut skurð á vinstri augabrún, rispu á enni og tognun á vinstra hné. Var refsing H, með vísan til 1. og 3. töluliðar 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þess að hann hafði áður gerst sekur um brot þar sem ofbeldi var beitt, hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði. Vegna ungs aldurs H þótti rétt að fresta skilorðsbundið fullnustu sex mánaða af refsingunni. Þá var H dæmdur til greiðslu miskabóta og lögmannskostnaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 31. maí 2006. Hann krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Þá krefst hann þess að ákærði greiði X 299.881 krónu í skaðabætur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. Málavöxtum er rétt lýst í héraðsdómi. Þar er meðal annars rakið að hluta læknisvottorð 6. október 2005 þar sem fjallað er um áverka sem X hlaut umrætt sinn. Hins vegar hefur láðst að geta lýsingar í vottorðinu á áverkum í andliti X, en samkvæmt henni var hann með bólgu á vinstri augabrún og um þriggja cm langan skurð, sem saumaður hafði verið með fjórum sporum, auk grunnrar rispu á enni. Ekkert er fram komið í málinu sem styður þá fullyrðingu ákærða að brotaþoli hafi gefið tilefni til árásarinnar. Ákærði var dæmdur 22. desember 2000 í Héraðsdómi Reykjavíkur í sex mánaða fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir rán í félagi við annan pilt. Hann var 18 ára er hann framdi brotið. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2001 var hann sakfelldur fyrir tilraun til þjófnaðar sem hann framdi fyrir uppsögu fyrra dómsins. Var sá dómur jafnframt dæmdur með og honum gerð sjö mánaða fangelsisrefsing, skilorðbundin í tvö ár. Stóðst hann skilorðið. Sakaferli ákærða er að öðru leyti rétt lýst í héraðsdómi. Ákærði er sakfelldur fyrir hættulega líkamsárás með því að hafa slegið brotaþola með tveggja kg álstöng í höfuðið og tvisvar með krepptum hnefa í andlitið með þeim afleiðingum að hann féll í götuna og hlaut skurð á vinstri augabrún, rispu á enni og tognun á vinstra hné. Er refsing ákærða með vísan til 1. og 3. töluliðar 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þess að hann hefur áður gerst sekur um brot, þar sem ofbeldi var beitt, hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði, en vegna ungs aldurs ákærða er rétt að fresta fullnustu sex mánaða af refsingunni og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð. Tjónþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem eru ákveðnar 200.000 krónur. Ákærði hefur ekki andmælt niðurstöðu héraðsdóms um lögmannsþóknun að fjárhæð 49.881 króna og verður hún þegar af þeirri ástæðu staðfest. Ákærði verður því dæmdur til að greiða tjónþola 249.881 krónu með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málflutningslaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Hilmar Helgi Sigfússon, sæti fangelsi í átta mánuði, en fresta skal fullnustu sex mánaða af refsingunni og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði X 249.881 krónu með vöxtum af 200.000 krónum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. september 2005 til 28. nóvember sama ár, en dráttarvexti af 249.881 krónu samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 241.850 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 10. maí 2006. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. X krefst bóta að fjárhæð kr. 299.881 auk vaxta og dráttarvaxta skv. lögum nr. 38/2001 frá tjónsdegi til greiðsludags.“ I. Samkvæmt lögregluskýrslu barst lögreglumönnum þeim er fóru á vettvang tilkynning um það þann 11. september 2005 kl. 00:22 að verið væri að ganga í skrokk á manni við [...] og var tveimur lögreglubifreiðum ekið með forgangi á vettvang. Samkvæmt skýrslunni veittu lögreglumenn á þeirri bifreið sem fyrst kom á vettvang þremur mönnum athygli á óupplýstu bifreiðastæði. Bentu mennirnir lögreglumönnunum á meintan árásarmann, ákærða, og sögðu hann hafa verið að berja mann X á bifreiðastæðinu. Var nefndur X með áverka á höfði sem blæddi úr. Ákærði var handtekinn á vettvangi en hann var mjög æstur samkvæmt lögregluskýrslu og hafði frammi hótanir við lögreglumenn. Á vettvangi er haft eftir ákærða í lögregluskýrslu: „Þessi maður réðst á mig og þá buffaði ég hann“. Samkvæmt lögregluskýrslu var X með fulla meðvitund en í töluverðu uppnámi. Lögreglumenn ræddu við vitnin þrjú, A, B og C á vettvangi en B og C kváðust hafa verið inni í íbúð B við [...] þegar þeir skyndilega heyrðu mann kalla á hjálp. Hafi þeir þá farið út og séð hvar X hafi legið í götunni og ákærði staðið yfir honum og verið að beita hann ofbeldi. Hafi þeir beðið Hilmar að láta manninn í friði en hann þá gert sig líklegan til að veitast að þeim. Hafi A þá komið þeim til aðstoðar og ákærði þá slakað á. A sagðist hafa verið inni í íbúð sinni að [...] og skyndilega heyrt mann kalla eftir hjálp og því hlaupið út. Hafi hann þá séð hvar X hafi legið í götunni og ákærði verið að beita hann ofbeldi. Hafi A þá sagt við ákærða að láta X í friði. Eftir að X var fluttur á slysadeild til aðhlynningar bar hann svo um málsatvik við lögreglumenn að hann hafi verið að koma akandi að heimili sínu við [...]. Þegar hann hafi verið að stíga út úr bifreiðinni og gert sig líklegan til að ganga inn til sín hafi maður sem hann hafi aldrei séð áður stigið í veg fyrir hann og meinað honum að halda áfram. Kvað X manninn hafa haldið á stálröri úr vinnupalli. Hafi X spurt manninn hvort hann meinaði honum að halda áfram og maðurinn þá brugðist illa við og ráðist á sig og barið í höfuðið með rörinu og síðan bæði kýlt hann og sparkað í hann þar sem hann hafi legið í götunni. Hafi maðurinn enn fremur gert tilraun til að skella höfði hans í götuna en X náð að rífa sig lausan. Í þann mund hafi vitnin birst og maðurinn hætt. Á vettvangi fannst umræddur rörbútur sem var álstoð úr vinnupalli sem mældist 255 sm. á lengd og 2 kg. Ekkert blóð var greinanlegt á stoðinni samkvæmt skýrslu lögreglu. Lögreglumenn skoðuðu bifreið X þann 11. september 2005 kl. 11:30 og voru þá samkvæmt skýrslu greinilegar strokur í óhreinindum á afturhöggvara bifreiðarinnar, en engar skemmdir á lakki eða dældir sjáanlegar. Ætluðu lögreglumennirnir að strokurnar væru nýjar og voru sambærilegar strokur eða ákomur ekki sjáanlegar annars staðar á bifreiðinni sem var talsvert óhrein. Eldri rispur og ákomur hafi verið merkjanlegar á nokkrum stöðum á bifreiðinni en óhreinindi þakið þær ákomur. Töldu lögreglumennirnir ekki unnt að fullyrða eftir hvað strokurnar á afturhöggvaranum voru en á einum stað hafi mátt sjá dauft far eins og eftir fataefni. II. Ákærði var færður til skýrslutöku í framhaldi vistunar í fangageymslu lögreglunnar í [...] þann 11. september 2005. Tók ákærði þá fram að hann hefði verið ofurölvi á leið úr samkvæmi í [...] þegar atvikið átti sér stað og minni hans því brotakennt. Mundi kærði eftir því að hafa staðið yfir manni sem legið hafi í götunni og öskrað á hann. Enn fremur að sig rámaði í handtökuna og að hann hafi verið mjög æstur. Sagðist ákærði ekki muna eftir því að hafa gengið í skrokk á manninum, þ.e. að hafa sparkað í hann, kýlt eða barið með járnstöng. Hafi kærða rámað í það að hafa orðið fyrir bíl á stæðinu og fallið við það í götuna og taldi líklegt að hann hefði veist að ökumanni bílsins í framhaldi þess. Taldi ákærði ólíklegt að hann hefði ráðist að manninum að ástæðulausu en taldi líklegast að hann hafi farið að munnhöggvast við manninn eftir að hafa orðið fyrir bílnum og misst stjórn á skapi sínu. Mundi ákærði eftir því að hafa verið að munnhöggvast við þrjá menn er hann var á leið burtu. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 28. október 2005 og kvað þá lítið hafa rifjast upp fyrir honum en að hann minnti þó að hann hefði verið að rífast við einhvern mann vegna þess að sá hefði ekið utan í hann. Ákærði mundi ekki eftir því að hafa ráðist á manninn eða veist að honum með einhvers konar járnstöng. Kannaðist ákærði ekki við að hafa handleikið ætlað barefli þegar honum var sýnd af því ljósmynd og rak ekki minni í að hafa séð það á vettvangi. Ákærði bar á sama veg fyrir dómi og hann gerði í lögregluskýrslu. Kom fram í skýrslu hans fyrir dómi að hann hefði verið ofurölvi og rámaði aðeins í tvö atvik, það að keyrt hefði verið utan í hann og að hann hafi átt orðaskipti við einhvern mann í kjölfarið en þó mundi hann ekki eftir að til átaka hefði komið. Þá bar ákærði einnig að hann myndi eftir að hafa verið í lögreglubifreið. Ákærði bar þá að hann hafi haft sár á höfði og áverka á olnboga auk þess að hafa haft áverka á hægra hné eftir atvikið. Ákærði mundi ekki eftir járnstöng á vettvangi. X lýsti málsatvikum þannig þegar hann lagði fram kæru vegna líkamsárásar þann 15. september 2005 að hann hefði verið að aka bifreið sinni inn á bifreiðastæði við [...] laust eftir miðnætti 11. september s.á. Eftir að hann hafi stigið út úr bifreiðinni og staðið við skottlok hennar hafi skyndilega birst ungur maður sem hafi haldið á einhvers konar járnstöng. Hafi maðurinn verið mjög æstur og byrjað að ýta við sér. Hafi X þá spurt manninn hvað honum gengi til en maðurinn þá reiðst og barið X einu sinni í höfuðið. Höggið hafi hafnað á vinstri augnabrún með þeim afleiðingum að sprungið hafi fyrir og X vankast. Áður en X hafi getað borið hönd fyrir höfuð sér hafi maðurinn slegið hann eitt hnefahögg í andlitið þannig að hann hafi fallið við. Hann hafi náð að standa fljótlega upp aftur en maðurinn þá slegið hann aftur niður í jörðina. Hann hafi hins vegar ekki áttað sig á hvar höggin lentu á andliti sínu. Kvaðst X þá hafa kallað á hjálp en maðurinn þá gengið að honum og gripið báðum höndum um brjóstmál hans, lyft honum upp og hótað að ganga frá honum hætti hann ekki að kalla á hjálp. Maðurinn hafi þá dregið X að steyptum kantsteini sem þar hafi verið skammt frá og taldi X manninn myndu hafa barið höfði hans við kantsteininn hefðu þrír menn ekki komið aðvífandi til aðstoðar. Bar X að hann teldi manninn ekki hafa veitt sér önnur högg né sparkað í hann. Hvað varðaði framburð ákærða um að ákærði hefði orðið fyrir bíl á vettvangi sem hafi verið tilefni árásar ákærða á X bar hann í skýrslu sinni hjá lögreglu að hann hefði ekki séð manninn fyrr en hann hafi skyndilega birst þar sem hann hafi staðið fyrir aftan bifreið sína og aldrei orðið var við að högg kæmi á bílinn. Hvað varðaði kám, strokur og þrykk á bifreið X sem komu í ljós við skoðun lögreglu á vettvangi taldi X að umræddar strokur hefðu ekki getað komið við það að ákærði yrði fyrir bílnum heldur þegar ákærði hafi fyrst veist að mætta þar sem hann hafi staðið við afturenda bifreiðarinnar. Fyrir dómi bar brotaþoli X í aðalatriðum á sama veg og rakið hefur verið í lögregluskýrslu. Bar hann að ákærði hefði slegið hann með járnstöng og brotaþoli lent í jörðinni þrisvar sinnum og kallað á hjálp allan tímann. Bar X að hann hafi ekki orðið var við mannaferðir á bifreiðastæðinu umrætt sinn eða að bifreiðin hefði farið utan í eitthvað á vettvangi og hafði því engar skýringar á ákomum á bifreiðinni. Bar brotaþoli að ekkert tilefni hefði verið að árásinni en mundi ekki hvaða orð ákærði hafði við hann þegar hann kom að brotaþola við skott bílsins. Brotaþoli bar að hann hefði enga vörn getað veitt sjálfum sér og að árásinni hefði ekki linnt fyrr en þrír menn komu aðvífandi. Vitnið C bar svo fyrir lögreglu 15. september 2005 og í símaskýrslu fyrir dómi að hann hafi verið staddur heima hjá tengdasyni sínum B og þeir setið að spjalli í íbúð hans að [...]. Hafi þeir þá heyrt einhvern hávaða fyrir utan íbúðina og þeir farið út á svalir og heyrt kallað á hjálp. Hafi vitnið farið ásamt B niður á bílastæðið sem hafi verið fremur illa upplýst. Þeir hafi gengið á hávaðann. Í lögregluskýrslu kemur fram af hálfu vitnisins að þar hafi verið „einhver strákur“ að lúskra á fullorðnum manni sem hafi legið milli bifreiða og hafi blætt úr honum. Fyrir dómi bar vitnið að ákærði hefði verið að veitast að brotaþola. Sagði vitnið strákinn hafa staðið yfir manninum hálf boginn og hann því ekki séð hvað strákurinn hafi verið að gera en þó talið að það hlyti að vera að strákurinn hafi verið að berja manninn þar sem maðurinn hafi veinað mikið. Sagði vitnið strákinn hafa sparkað í manninn sem lá, sem þá hafi veinað mikið og kallað á hjálp. Hann hafi þó ekki séð hvar spörkin lentu. Hafi vitnið og B kallað til stráksins að hætta athæfinu og strákurinn gert það og snúið sér að þeim. Hafi vitninu þá fundist sem strákurinn hafi ætlað að ráðast á sig og B en vitnið kallað á hann að koma sér í burtu. Síðan hafi komið að maður sem búi einnig í húsinu og hafi hann hringt í lögreglu sem hafi komið á staðinn skömmu síðar og handtekið árásarmanninn. Sagði vitnið að skammt frá þar sem maðurinn hafi legið á stæðinu hafi verið nokkuð langur rörbútur en vitnið hafi ekki séð árásarmanninn með þennan rörbút í höndunum og gæti því ekki sagt til um hvort sá sem á stæðinu lá hefði verið laminn með honum. Sagði vitnið strákinn hafa verið með hótanir gagnvart sér og B. Vitnið kvaðst ekki hafa séð upptök átakanna né vitað af hverju þau hafi byrjað. Þá hafi hann þekkt hvorugan, árásarmanninn né þann sem fyrir árásinni hafi orðið. Brotaþoli hafi verið með áverka, blætt hafi úr höfði hans og hann verið ringlaður. Vitnið B gaf skýrslu hjá lögreglu þann 16. september og bar þá sem og fyrir dómi að hann hafi heyrt hávaða úti á planinu, eins og járn félli á malbikið, við íbúð sína að [...]. Hafi hann þá farið út á svalirnar til að kanna hverju sætti og þá heyrt niðurbælt hróp en planið hafi verið óupplýst og hann því ekki getað greint hvað hafi verið um að vera. Vitnið hafi farið inn í íbúðina aftur, en farið út á svalirnar á ný til að reyna að átta sig á því hvað væri að gerast og þá greinilega heyrt einhvern hrópa á hjálp. Vitnið hafi þá farið út á planið ásamt tengdaföður sínum en þegar þeir hafi komið út á planið hafi vitnið séð mann í dökkum stuttermabol bogra yfir manni sem hafi legið í jörðinni milli tveggja bíla. Bar vitnið að sá maður hefði að minnsta kosti augljóslega ekki verið að hjálpa þeim sem lá í jörðinni. Hafi árásarmaðurinn haldið með annarri hendi í hár þess sem legið hafi á jörðinni og verið að hóta honum einhverju og verið mjög æstur. Hafi vitnið hrópað á árásarmanninn og sagt honum að hætta sem hann hafi orðið við. Hafi árásarmaðurinn snúið sér að vitninu og tengdaföður hans og vitnið óttast að árásarmaðurinn myndi ráðast á þá. Vitnið hafi þá farið að aðstoða manninn sem lá í jörðinni og þá séð járnstöng liggja við eða á manninum en hann sá þó ákærða ekki beita stönginni. Umrædd stöng hafi verið álstoð úr stillans sem vitnið bar kennsl á fyrir dómi af vettvangsmynd lögreglu. Nágranni vitnisins hafi komið út á planið skömmu eftir sér og hafi nágranninn hringt eftir lögregluaðstoð. Vitnið kvaðst ekki hafa séð árásarmanninn kýla eða sparka í manninn sem legið hafi í jörðinni en maðurinn sem orðið hafi fyrir árásinni hafi verið blóðugur í framan og virst vankaður og haft orð á því að hann hefði aldrei séð árásarmanninn áður. Hafi sá sem fyrir árásinni varð enn fremur verið afar óttasleginn. Vitnið A gaf skýrslu á lögreglustöð 19. september 2005 og fyrir dómi og bar að laust eftir miðnætti aðfaranótt 11. september s.á. hafi hann heyrt hljóð sem hafi borist inn um opinn eldhúsglugga, eins og eitthvað rör eða málmhlutur félli á malbikað plan fyrir utan. Sagðist vitnið hafa litið út en ekki orðið neins var, enda planið óupplýst. Skömmu seinna hafi vitnið heyrt hljóðið aftur og litið þá út og séð hreyfingar úti og heyrt einhvern greinilega kalla á hjálp lágum rómi. Vitnið bar hins vegar að hann hafi ekki séð nein samskipti milli ákærða og brotaþola. Hafi vitnið þá kallað eftir lögregluaðstoð áður en hann hafi farið út á planið til að kanna hvað um væri að vera, enda ekki farið á milli mála að einhver hafi verið í nauðum staddur. Þegar vitnið hafi komið út á planið hafi tveir menn verið komnir þangað í sömu erindagjörðum og vitnið þá séð mann liggja í jörðinni og annan yfir honum. Hann hafi þó ekki séð átök milli mannanna og ekki séð þann sem stóð veitast að hinum. Vitnið bar að rétt hjá mönnunum hafi legið rör þegar hann kom að sem leit út fyrir að koma frá vinnupalli. Hins vegar taldi hann greinilegt að eitthvað mikið hefði gengið á þar sem brotaþoli hafi legið á jörðinni skelfingu lostinn og talað um að maðurinn hefði ráðist að sér að ástæðulausu. Þá hafi vitnið síðar séð að það blæddi úr höfði mannsins sem varð fyrir árásinni. Vitnið hafi svo fylgst með því þegar lögregla handtók árásarmanninn. III. Í málinu liggur fyrir vottorð D læknis þann 6. október 2005 varðandi áverka X. Í vottorðinu segir eftirfarandi: „Við skoðun er ekki að sjá bólgu á hnénu, enginn vökvi er í lið. Smávægileg eymsli yfir liðbandi á utanverðu hné og finnur fyrir eymslum eða verk þar þegar snúningur kemur á hnéð. Ekki merki um áverka á krossbönd eða liðþófa. Talinn hafa fengið tognun á hnéð og útskrifaður með teygjusokk. Áætlað að saumar verði fjarlægðir eftir tæpa viku í heimahéraði. Ekki áætluð nein endurkoma hjá okkur og ekki leitað til deildarinnar aftur vegna þessa áverka svo séð verði af okkar gögnum.“ IV. Ákærði neitar sök en hann hefur borið fyrir dómi og hjá lögreglu að hann hafi verið mjög ölvaður greint sinn og muni nærri ekkert eftir atvikum þeim sem ákæran varðar. Brotaþoli hefur staðfastlega borið bæði fyrir lögreglu og fyrir dómi að ákærði hafi ráðist að honum og barið hann meðal annars með stöng. Hafa vitni borið um að stöng úr vinnupöllum hafi legið við mennina þegar þeir komu þar að og eitt vitnanna bar kennsl á stöngina af mynd lögreglu í skjölum málsins sem álstöng 255 sm að lengd og 2 kg að þyngd. Þá hafa vitni borið að hafa heyrt hávaða á umræddu bílaplani og séð ákærða standa yfir brotaþola þegar þeir komu þar að og ákærði verið vankaður og blóðugur. Þykir framburður brotaþola fá stuðning í staðföstum framburði vitna hjá lögreglu og hér fyrir dómi og verður að telja fram komna lögfulla sönnun fyrir því að ákærði hafi ráðist að brotaþola umrætt sinn og veitt honum þá áverka sem brotþoli varð þá fyrir. Þykir brot ákærða réttilega heimfært til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981, með því að hafa veist að tilefnislausu að brotaþola X með háttsemi sem teljast verður sérstaklega hættulega með tilliti til þess að ákærði beitti álstöng við árásina og beindi höggum að höfði brotaþola. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins var ákærða veitt ákærufrestun árið 1997 vegna brots á 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Árið 1998 var gerð sátt vegna brots ákærða á 1., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og hann sviptur ökurétti í 12 mánuði. Þann 5. febrúar 1999 hlaut ákærði dóm fyrir brot á 1. mgr. 48. gr., 1. mgr. 4. gr. og 1. og 2. mgr. 10. gr. umferðarlaga og hlaut refsingu að fjárhæð 130.000 krónur fyrir brotið. Ákærði gekkst undir lögreglustjórasátt fyrir brot á 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga þess efnis að hann greiddi 50.000 króna sekt og var hann sviptur ökurétti í 10 mánuði frá 27. apríl 2004. Með dómi frá 9. febrúar 2001 sem dæmdur var með dómi frá 22. desember 2000 var ákærða ákveðin refsing 7 mánaða fangelsi skilorðsbundið í tvö ár fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði gekkst undir viðurlagaákvörðun þann 16. maí 2001 vegna brota á umferðarlögum þess efnis að hann greiddi 100.000 krónur í sekt og var hann enn fremur sviptur ökurétti. Að lokum gekkst ákærði undir lögreglustjórasátt þann 1. nóvember 2004 vegna brots á umferðarlögum um greiðslu 15.000 króna og var hann þá enn fremur sviptur ökurétti. Hefur sakaferill ákærða því ekki áhrif við ákvörðun refsingar nú. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin þriggja mánaða fangelsi, en þó þannig að fresta skuli fullnustu tveggja mánaða refsingarinnar og skal sá hluti refsingarinnar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Gerð er krafa af hálfu brotaþola um greiðslu ákærða á miskabótum að fjárhæð 299.881 krónur. Fallist er á að ákærði hafi valdið brotaþola X miskatjóni og á hann því rétt til miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 sem þykja með tilliti til eðlis árásarinnar og afleiðinga hæfilega ákveðnar 50.000 krónur með vöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 eins og nánar greinir í dómsorði. Verður ákærði enn fremur dæmdur til að greiða brotaþola kostnað hans af því að halda kröfunni uppi, 49.881 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, en þeirri kröfu þykir í hóf stillt. Skal ákærði því greiða brotaþola alls 99.881 krónur. Þá er ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hrl., að meðtöldum virðisaukaskatti, 150.000 krónur. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Hilmar Helgi Sigfússon, skal sæta 3 mánaða fangelsi en fresta skal fullnustu 2 mánaða refsingarinnar og fellur sá hluti refsingarinnar niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði X, kr. 50.000 krónur, með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. september 2005, og með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá 17. nóvember 2005 til greiðsludags og lögmannskostnað að fjárhæð 49.881 krónur. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Hilmars Ingimundarsonar hrl., 150.000 krónur.
Mál nr. 104/2012
Skaðabætur Líkamstjón
A krafði I ehf. um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir þegar hún rann og féll aftur fyrir sig í gólfið er hún kom niður rúllustiga í verslunarmiðstöðinni K. Taldi A ástæðu slyssins hafa verið þá að starfsmaður I ehf. hafi verið að skúra og gólfið verið blautt. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti með vísan til forsendna, kom fram að almennt yrði að leggja ríkar skyldur á starfsmenn ræstingarþjónustu sem hafi þann starfa að þvo gólf í verslunarmiðstöðvum. Sérstök hætta væri á ferðum fyrir framan rúllustiga þar sem fólk kæmi niður á ferð og stigi út á kyrran flöt. Sú málsástæða I ehf. fyrir sýknukröfu sinn að gólfið hafi ekki verið blautt heldur rakt var ekki höfð uppi í héraði og kom hún því ekki til frekari umfjöllunar fyrir Hæstarétti sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Greta Baldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraðsstefnu reisti stefnda kröfu sína á því að hún hafi runnið í bleytu og fallið aftur fyrir sig þar sem hún var á gangi í verslunarmiðstöðinni Kringlunni 19. desember 2008. Ástæða bleytunnar hafi verið sú að starfsmaður áfrýjanda hafi verið að skúra, en engar merkingar hafi verið um að gólfið væri blautt og hált. Fyrir Hæstarétti byggir áfrýjandi sýknukröfu sína meðal annars á því að það sé rangt að starfsmaður áfrýjanda hafi verið að þvo gólfið. Hann hafi á þessum tíma verið að strjúka yfir gólfið meðfram veggjum og súlum með rakamoppu sem ekki skilji eftir sig bleytu á gólfum. Áfrýjandi hafði þessa málsástæðu ekki uppi í héraði og kemur hún því ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að þessu athuguðu verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, ISS Ísland ehf., greiði stefndu, A, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 16. nóvember 2011. Mál þetta var þingfest 19. janúar 2011 og tekið til dóms 20. október sl. Stefnandi er A, […], en stefndi er ISS Ísland ehf., […]. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 3.605.309 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum, af 442.677 krónum frá 19. desember 2008 til 19. júní 2009, af 3.605.309 krónum frá þeim degi til 9. september 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. I. Stefnandi lýsir málavöxtum þannig að stefnandi hafi verið á gangi í verslunarmiðstöðinni Kringlunni er hún hafi runnið í bleytu og fallið aftur á bak. Hún hafi verið starfsmaður […] í Kringlunni og verið í vinnu er slysið gerðist. Ástæða bleytunnar á gólfinu hafi verið sú að starfsmaður stefnda hafi verið að skúra og engar merkingar verið settar um að gólfið væri blautt og hált þó svo að mikill umgangur væri um svæðið af gestum Kringlunnar. Eftir slysið hafi stefnandi fundið til óþæginda í hálsi, höfði og herðum og farið samdægurs á slysadeild Landspítalans í Fossvogi. Í vottorði slysadeildar komi fram að stefnandi hafi fengið höfuðhögg í fallinu og kvartað um vægan svima og verk í hálsi og höfði. Afleiðingar slyssins hafa nú verið metnar af B lækni. Niðurstöður matsgerðarinnar, dags. 5. maí 2010, séu þær að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé 100% í þrjá daga og þjáningatímabil í þrjá daga án þess að vera rúmliggjandi. Varanlegur miski hafi verið metinn til 5 stiga og varanleg örorka 5%. Þann 7. janúar 2009 hafi lögmaður stefnanda sent bréf til Kringlunnar og óskaði þess að upplýst yrði um afstöðu til bótaskyldu og að sent yrði afrit af þeim gögnum sem til væru um atburðinn. Þann 16. febrúar 2009 hafi borist svar frá C, starfsmannastjóra stefnda, en í því bréfi komi eftirfarandi fram: „Í framhaldi af bréfi dagsett 07.01.09 til Kringlunnar, verslunarmiðstöðvar sendi ég eftirfarandi svar. Rekstrarfélag Kringlunnar áframsendi bréfið til okkar þar sem við sjáum um ræstingar í Kringlunni. ISS mun greiða þann kostnað sem tjónþoli hlaut af þessu slysi, en hún þyrfti að koma til mín með þann lækniskostnað sem hún hefur greitt vegna þess og eins óska ég eftir staðfestingu frá vinnuveitanda hennar vegna vinnutaps og launa. Einnig þarf að koma áverkavottorð til Sjúkratryggingar Íslands.“ Af framangreindu bréfi starfsmannastjóra stefnda sé ljóst að stefndi hafi viðurkennt bótaskyldu vegna slyss stefnanda þann 19. desember 2008. Hins vegar hafi kröfubréfi stefnanda, dags. 9. ágúst 2009, ekki verið svarað af hálfu stefnanda og tjón stefnanda þar af leiðandi enn óbætt. Af þessum sökum sé nauðsynlegt að höfða mál til heimtu skaðabóta. Eins og áður segir byggir stefnandi fyrst og fremst á því að stefndi hafi viðurkennt bótaskyldu vegna slyssins og beri því að greiða bætur í samræmi við áðurnefnt kröfubréf sem sent var þann 9. ágúst 2009. Verði hins vegar ekki fallist á að stefndi hafi þegar viðurkennt bótaskyldu vegna slyss stefnanda sé þess krafist að stefndi verði dæmdur bótaskyldur. Stefnandi byggir á að aðstæður á slysstað hafi verið óforsvaranlegar og að um saknæma og ólögmæta háttsemi hafi verið að ræða hjá starfsmanni stefnda. Eðlilegt megi telja að ríkar kröfur séu gerðar til rekstraraðila um að viðhafa sanngjarnar ráðstafanir sem tryggja öryggi og hindra að viðskiptavinir þeirra verði fyrir slysum vegna bleytu eða hálku, hvort sem er utanhúss eða innanhúss. Í því máli sem hér um ræðir hafi verið um að ræða gólf verslunarmiðstöðvar þar sem búast megi við mikill umferð gangandi fólks, enda séu verslunarmiðstöðvar beinlínis ætlaðar fyrir umferð gangandi vegfarenda. Gólf verslunarmiðstöðvarinnar sé flísalagt með sléttum og glansandi flísum og verði þar af leiðandi glerhált í bleytu. Vegna þessara aðstæðna verði að gera strangar kröfur til þeirra aðila sem sjá um þrif og ræstingu Kringlunnar að setja upp viðvörunarmerki þegar gólf séu mjög sleip vegna undangenginna skúringa. Slíkt þurfi ekki að þýða mikla fyrirhöfn heldur sé aðeins gerð sú krafa að sett sé upp lítið merki þannig að fólki sé kunnugt um að gólfið geti reynst hált. Alkunna sé að á stöðum þar sem vænta megi mikils fjölda gangandi vegfarenda, einkum í verslunum, séu notaðar varúðarmerkingar við skúringar. Verði að telja það óforsvaranlegt af hálfu stefnda að hafa látið hjá líða að gera slíkt. Vegi hér sérstaklega þungt að slysið hafi orðið í verslunarmiðstöð með stöðugri umferð gangandi fólks. Kringlan sé ein stærsta verslunarmiðstöð landsins með fjölda verslana og þjónustufyrirtækja sem laði að sér viðskiptavini með auglýsingum. Séu því gerðar miklar kröfur til athafnaskyldu bæði umsjónaraðila fasteignarinnar og þeirra aðila sem sjái um þrif á gólfum. Slys stefnanda sé að rekja til saknæmrar háttsemi starfsmanna stefnda og þess vegna krefjist stefnandi skaðabóta vegna þess líkamstjóns sem hún hafi orðið fyrir í slysinu. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig: „1. Bætur skv. 3. gr. 3 x 1.530 kr. 4.590.- 2. Bætur skv. 4. gr. 5% af kr. 8.761.730.- kr. 438.087.- 3. Bætur skv. 5-7. gr. skbl. kr. 3.162.632.- (2007) 3.941.496 x 1.08 / 319,8 x 356,7 = 4.747.987 (2006) 3.631.100 x 1.08 / 295,4 x 356,7 = 4.735.377 (2005) 3.718.359 x 1.08 / 268,0 x 356,7 = 5.344.947 14.828.311 14.828.311 / 3 x 12,797 x 5% SAMTALS kr. 3.605.309.-“ Kröfugerð stefnanda miðist við matsgerð B læknis, dags. 5. maí 2010, um afleiðingar slyssins og sé tekið mið af skaðabótalögum nr. 50/1993 eins og þau hafi verið á slysdeginum. Krafa stefnanda um þjáningabætur byggist á 3. gr. skaðabótalaga Séu þjáningabæturnar reiknaðar með hliðsjón af matsgerðinni. Samkvæmt því reiknist þjáningabætur í alls 3 daga. Séu fjárhæðir síðan uppfærðar miðað við lánskjaravísitölu í ágúst 2010, sbr. 15. gr. laganna. Krafa stefnanda um miskabætur byggist á 4. gr. skaðabótalaganna og áðurgreindu mati um 5 stiga varanlegan miska. Fjárhæð bótanna taki mið af grunnfjárhæðinni, 4.000.000 króna, uppfærðri miðað við lánskjaravísitölu í ágúst 2010, sbr. 15. gr. skaðabótalaga. Krafa um bætur vegna varanlegrar örorku taki einnig mið af framangreindri matsgerð og 5.-7. gr. skaðabótalaga. Hafi varanleg örorka verið talin hæfilega metin 5% og miðist kröfugerð stefnanda við þá niðurstöðu. Við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku hafi verið tekið mið af tekjum stefnanda síðustu þrjú ár fyrir slys samkvæmt skattframtölum, sbr. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þær tekjur hafi síðan verið uppfærðar miðað við launavísitölu við stöðugleikapunkt þann 19. júní 2009, aldursstuðul og örorkuprósentu. Krafist sé 4,5% vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga vegna þjáningabóta og varanlegs miska frá slysdegi þann 19. desember 2008 fram að stöðugleikatímapunkti þann 19. júní 2009 en frá þeim degi einnig af bótum vegna varanlegrar örorku samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga fram til 9. september 2010 (mánuði eftir að kröfubréf hafi verið sent stefnda) en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá þeim degi og fram til greiðsludags. Kröfur stefnanda styðjist við skaðabótalög nr. 50/1993 með síðari breytingum og almennar ólögfestar reglur íslensks réttar um skaðabætur. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili samkvæmt lögum nr. 50/1988 og beri því nauðsyn til að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. II. Stefndi kveður málsatvik þau að stefnandi hafi flutt til Íslands 2001 og hafi frá því ári starfað hjá […] (síðar […]) í fullu starfi. Hún sé aðstoðarrekstarstjóri hjá fyrirtækinu og því gagnkunnug öllu aðstæðum í verslunarmiðstöðinni Kringlunni. Að morgni, um kl. 10:00, hins 19. desember 2008, um það leyti sem verið var að opna verslunarmiðstöðina, hafi stefnandi verið á leið niður rúllustiga frá vinnustað sínum á Stjörnutorgi niður að svæðinu fyrir framan verslunina Karen Millen. Stefnandi virðist af myndum úr öryggismyndvélum ekki hafa verið að flýta sér, heldur gefið sér góðan tíma til að virða fyrir sér svæðið fyrir neðan stigann. Þar hafi verið stór ræstivagn frá stefnda, auk þess sem starfsmaður stefnda hafi verið þar, einkennisklæddur, að moppa yfir flísalagt gólfið. Þegar niður stigann er komið stígi stefnandi út á málmpallinn neðan við stigann en geri það eitthvað ógætilega þannig að hún renni og detti á rassinn, standi strax upp og gangi í burtu án þess að yrða á starfsmann stefnda. Á upptöku úr öryggismyndavél sjáistalveg skýrt að stefnandi detti hvorki á bakið né fái höfuðhögg við fallið. Nánast enginn hafi verið á ferli er þetta hafi gerst, enda tæpast búið að opna verslunarmiðstöðina og því ekkert sem hafi hamlaði yfirsýn stefnanda yfir gólfflötinn fyrir neðan stigann, ræstivagninn og starfskonu stefnda. Stefnanda hafi því átt að vera fullljóst að verið var að ræsta gólfið þegar hún kom niður. Slys hennar megi því að rekja til óaðgæslu hennar eða hreinnar óhappatilviljunar. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að slys stefnanda sé að rekja til óaðgæslu hennar sjálfrar eða hreinnar óhappatilviljunar sem stefndi beri enga ábyrgð á. Með öllu sé ósannað að stefnandi hafi runnið til í bleytu af völdum stefnda og dottið á rassinn því alltaf sé ákveðin hætta á falli þegar stigið sé úr rúllustiga á ferð yfir á kyrran flöt. Við það þurfi alltaf að viðhafa aðgæslu. Stefnandi hafi verið búin að vinna árum saman í Kringlunni og því gjörþekkt þar allar aðstæður og starfsfólk og verið gagnkunnug starfsaðferðum stefnda við þrif. Þá sé ekki bara til þess að líta að stefnandi hafi verið kunnug vinnuaðferðum stefnda gegnum starf hennar í Kringlunni, heldur hafi hún verið fyrrum starfsmaður stefnda. Hafi hún tekið námskeið í ræstingum og unnið á árinu 2005 fyrir stefnda við ræstingar. Það geti ekki hafa dulist stefnanda þegar hún kom niður stigann að starfsmaður stefnda var þar við vinnu, einkennisklæddur og með stóran ræstivagn sér við hlið. Ekkert annað hafi þar verið að sjá, eins og fram komi á upptöku úr öryggismyndavél, og stefnandi hafi sjálf unnið í sams konar einkennisbúningi og með sams konar ræstivagn. Stefnanda hafi því verið fulljóst að starfsmaður stefnda var við störf og eins hvað hann var að gera. Stefnanda hafi átt aða vera kunnar allar þær hættur á bleytu og hálku sem skapast geti þar sem unnið sé við skúringar þar sem hún hafi sjálf sinnt slíku starfi áður. Á stefnanda hafi því hvílt enn ríkari skylda til varkárni. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að ósannað sé að áverkar stefnanda séu aflleiðingar af falli hennar í Kringlunni 19. desember 2008. Í máli þessu krefji stefnandi bóta vegna afleiðinga þess slyss. Þeim afleiðingum sé lýst í læknisvottorði D sérfræðings í skurðlækningum dags. 29. júní 2009. Þar lýsi skurðlæknirinn áverkum stefnanda þannig: „Fékk högg á höfuðið” …. „Það þreifast væg eymsli hægra megin á hnakkanum þar sem hún fékk högg á höfuðið” …. „Það er einnig lítill roðablettur neðst á brjóstbaki þar sem hún fékk einnig á sig högg. Væg eymsli þar við þreifingu” í vottorði frá Sjúkraþjálfun Kópavogs segi: „Var að ganga í kringlunni þar sem hún vinnur, steig í bleytu og datt beint á bakið” Í læknabréfi segi: „Leitaði á slysadeild vegna svima sem hún hafði vegna falls á hnakka”. Af upptöku úr öryggismyndavél, sem staðsett sé framan við verslunina Karen Millen, sé ljóst að stefnandi hafi hvorki dottið á höfuðið né bakið eins og lýst sé í framanröktum vottorðum. Hún haf dottið á rassinn, setið þannig augnablik flötum beinum, staðið upp og flýtt sér í burtu. Þá áverka, sem D sérfræðingur í skurðlækningum og aðrir lýsi, hljóti stefnandi að hafa fengið einhvers staðar annars staðar en við það að detta á rassinn fyrir neðan rúllustigann í Kringlunni að morgni 19. desember 2008. Í vottorði E læknis sé lýst verkjum stefnanda á hnakka, herðum og hægri öxl á árunum 2005 og 2006, sem hafi haft áhrif á svefn og andlega líðan. Þar segi læknirinn: „Það hafði staðið í mörg og verið að versna”. Þarna hafi fallið niður orðið ár eins og ljóst sé af samanburði við örorkumat B dr.med. Af þessu sé ljóst að stefnandi hafi haft þessa verki í hnakka, herðum og hægri öxl í mörg ár áður en hún hafi dottið í Kringlunni árið 2008. Stefnandi byggi kröfur sínar á örorkumati dr. med. B dags. 5. maí 2010. Það mat fullnægi engan vegin þeim skilyrðum sem gera verði til örorkumats í dómsmáli. Í fyrsta lagi sé ljóst af framanröktu að B hafi fengið rangar upplýsingar um slys stefnanda, þ.e. honum verið sagt og hann fengið gögn um, að hún hefði fallið á bakið og hnakkann en ekki bara runnið á rassinn. Í öðru lagi sé þar um að ræða mat sem aflað sé einhliða af stefnanda og án þess að stefndi hafi átt nokkra möguleika á að koma þar að sjónarmiðum sínum eða upplýsa um hvernig falli stefnanda raunverulega var háttað. Matið sé því haldið svo verulegum ágöllum að sýkna ber stefnda af öllum kröfum sem byggðar séu á því. Loks sé því mótmælt að stefndi hafi með tölvupósti þeim, sem fram sé lagður, viðurkennt bótaskyldu sína á slysi stefnanda. Í fyrsta lagi sé tölvupóstur þessi saminn og sendur af starfsmannastjóra stefnda sem hvorki hafi vald né umboð til þess að samþykkja kröfur á stefnda. Í öðru lagi sé ljóst með samanburði við bréf lögmanns stefnanda 7. janúar 2009 að í tölvupósti þessum sé í sáttaskyni aðeins verið að bjóðast til að greiða minniháttar lækniskostnað og hugsanlega verkjalyf en alls ekki varanlega örorku eða miska, enda ekkert á neitt slíkt minnst í bréf lögmanns stefnanda frá 7. janúar 2009. Málskostnaðarkrafa stefnda byggist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Um kl. 10:00 hinn 19. desember 2008, um það leyti er verið var að opna verslunarmiðstöðina Kringluna, var stefnandi á leið niður rúllustiga frá vinnustað sínum á Stjörnutorgi niður að svæðinu fyrir framan verslunina Karen Millen. Á því svæði var einkennisklæddur starfsmaður stefnda með ræstivagn að þvo gólfið. Af myndum úr öryggismyndavél má sjá að það er eins og fótunum sé kippt undan stefnanda þegar hún stígur af málmpalli fyrir neðan stigann og út á gólfið. Við það dettur hún á rassinn eða ofarlega á hægri rasskinn. Stóð hún samstundis upp og bar aðra hönd að höfði. Stefnandi fór samdægurs á slysadeild vegna verkja í hálsi og höfði. Er sjúkrasaga hennar rakin hér að framan. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst hún hafa unnið um tvö ár hjá […] í Kringlunni og í umrætt skipti verið á leið í banka á vegum vinnu sinnar. Eftir fallið hafi hún haft verki í baki og hálsi og einnig haft mikinn höfuðverk eins og hún hefði slegið höfði í gólfið. Hún kvaðst hvorki hafa séð ræstivagn né starfsmann stefnda og taldi að þau hafi verið á bakvið súlu sem þarna er. Hún hafi talað við starfsmanninn, sem hafi einnig verið útlendingur eins og hún, en þær ekki skilið hvor aðra. Stefnandi kvaðst hafa unnið um einn mánuð hjá stefnda árið 2005. Í málinu krefur stefnandi stefnda um skaðabætur vegna líkamstjóns. Sannað þykir í málinu að stefnandi rann til og féll í gólfið vegna þess að starfsmaður stefnda var að skúra gólfið og af þeim sökum var það blautt og hált. Stefnandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hún hefði ekki veitt starfsmanni stefnda athygli er hún kom niður stigann og því ekki varað sig á blautu gólfinu. Verður við það að miða og skiptir þá ekki máli þó að stefnandi hafi haft þekkingu á ræstingu og þekkt aðstæður í Kringlunni. Almennt verður að leggja ríkar skyldur á starfsmenn ræstingarþjónustu, sem hafa þann starfa að þvo gólf í verslunarmiðstöðum, þar sem fjöldi fólks leggur leið sína, að gera ráðstafanir sem sanngjarnar mega teljast til að tryggja öryggi þeirra sem þar eiga leið um. Sérstök hætta er á ferðum fyrir framan rúllustiga þar sem fólk kemur á ferð niður stigann og stígur út á kyrran flöt. Stefndi byggir sýknukröfu sína m.a. á því að ósannað sé að áverkar stefnanda séu afleiðingar af falli hennar í Kringlunni 19. desember 2008. Í framlögðum læknisvottorðum komi fram að stefnandi hafi dottið á hnakka og hafi örorkumat verið byggt á þeirri frásögn hennar. Það sé hins vegar ekki sannleikanum samkvæmt eins og fram komi á myndum úr öryggismyndavél í Kringlunni og hafi stefnandi staðfest það í skýrslu sinni fyrir dómi. Ekki verði því byggt á örorkumatinu þar sem örorkumatslæknirinn hafi byggt á röngum upplýsingum. Ennfremur að mats hafi verið aflað einhliða af stefnanda án þess að stefndi hafi komið að sjónarmiðum sínum. Fyrir dómi staðfesti stefnandi að hún hefði dottið á rassinn en ekki hnakka. Hana hafi hins verkjað í höfuðið eins og hún hefði slegið því við. Í 1. mgr. 10 gr. skaðabótalaga segir m.a. að þegar fyrir liggi sérfræðilegt álit um örorku- og/eða miskastig tjónþola, eða þá læknisfræðilegu þætti samkvæmt 2. og 3. gr. sem meta þarf til þess að uppgjör bóta samkvæmt lögum þessum geti farið fram, geti hvor um sig, tjónþoli eða sá sem krafinn er bóta, borið álitið undir örorkunefnd. Samkvæmt þessu lagaákvæði átt stefndi þess kost að bera örorkumatið undir örorkunefnd og koma þar að framangreindum sjónarmiðum sínum á framfæri. Hann lét það hins vegar undir höfuð leggjast og verður því talið að stefndi hafi ekki hnekkt framlögðu örorkumati með nýjum læknisfræðilegum gögnum. Verður því örorkumat B læknis lagt til grundvallar dómi. Samkvæmt framansögðu verður stefndi af framangreindum ástæðum látinn bera skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Ekki er forsenda til þess að skipta sök. Kröfur stefnanda verða því að öllu leyti teknar til greina en tölulegur ágreiningur er ekki í málinu. Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðin 750.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari dæmir mál þetta. Dómsorð Stefndi, ISS Island ehf., greiði stefnanda, A, 3.605.309 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum, af 442.677 krónum frá 19. desember 2008 til 19. júní 2009, af 3.605.309 krónum frá þeim degi til 9. september 2010 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 702/2017
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Riftun Endurgreiðslukrafa Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Kærður var sá hluti dóms héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi fjárkröfu K ehf. á hendur B. Málið hafði K ehf. höfðað til riftunar á greiðslu skuldar við B vegna viðskipta þeirra sem K ehf. taldi að innt hefði verið af hendi fyrr en eðlilegt var. Skuldin stofnaðist á þann hátt að B eignaðist hlutdeild í svonefndu allsherjarskuldabréfi, sem K ehf. hafi gefið út. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, féllst dómurinn á riftunarkröfu K ehf. en vísaði endurgreiðslukröfu hans frá dómi þar sem ekki var upplýst um söluverð hlutdeildarinnar og því tjón K ehf. af hinni riftanlegu ráðstöfun vanreifað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru6. nóvember 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður er sáhluti dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2017 þar sem vísað var frá dómifjárkröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr.143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðákvæði dómsins um að vísa fjárkröfu hans á hendur varnaraðila frá dómi verðifellt úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar.Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar áframangreindu ákvæði hins kærða dóms og kærumálskostnaðar.ISóknaraðili höfðaði mál þetta 12. júní 2012 tilriftunar á greiðslu skuldar við varnaraðila 15. september 2008, vegna viðskiptaþeirra 10. sama mánaðar, sem hann taldi að hefði verið innt af hendi fyrr eneðlilegt var. Skuldin stofnaðist á þann hátt að varnaraðili eignaðist hlutdeildí svonefndu allsherjarskuldabréfi, sem sóknaraðili gaf út samkvæmtútgáfulýsingu 28. júní 2004. Samkvæmt skilmálum útgáfunnar var útgefanda,sóknaraðila málsins, fyrst heimilt að innleysa skuldabréfið í heild eða aðhluta 30. júní 2014. Jafnframt krafðist sóknaraðili þess að varnaraðili greiddisér 858.673,03 evrur sem var sú fjárhæð er hann fékk í hendur frá sóknaraðila viðráðstöfun þá sem riftunarkrafan tók til. Héraðsdómur féllst á riftunarkröfusóknaraðila og hafnaði því að greiðslan hafi virst venjuleg eftir atvikum meðvísan til 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Að fenginniþeirri niðurstöðu er í dóminum fjallað um endurgreiðslukröfu sóknaraðila.Lagagrundvöllur hennar sé sá að þegar riftun fari fram með stoð í framangreindulagaákvæði beri þeim, sem hag hafði af ráðstöfun, að greiða þrotabúi fé, semsvari til þess sem greiðsla þrotamanns hafi orðið honum að notum, sbr. 1. mgr.142. gr. laga nr. 21/1991. Sú fjárhæð megi þó ekki vera hærri en sem nemi tjóniþrotabús. Þá gildi sú regla um peningagreiðslu, eins og þá sem hér um ræðir, aðnotkun peninganna skipti engu um kröfu þrotabúsins. Sóknaraðili hafi keypthlutdeild varnaraðila í allsherjarskuldabréfinu og greitt fyrir 858.673,03evrur að meðtöldum vöxtum. Hafi þessir fjármunir orðið varnaraðila að notumþótt hann hafi áður þurft að inna af hendi 843.673,03 evrur að meðtöldum vöxtumer hann keypti hlutdeildina af varastefnda í héraði. Ályktun héraðsdóms er súað fjárkrafa sóknaraðila á hendur varnaraðila eigi að þessu leyti stoð í 1.mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Héraðsdómur telur einnig að af framlögðum gögnummegi draga þá ályktun að sóknaraðili hafi selt hlutdeild í umrædduallsherjarskuldabréfi, að nafnvirði 2.467.000 evrur, 16. september 2008 eftirað hafa keypt hlutdeild sem nam sömu fjárhæð í þremur sjálfstæðum viðskiptumskömmu áður. Kaup sóknaraðila 10. september 2008, sem málið lúti að, sé eitt afþeim þremur viðskiptum sem áður greinir. Ekki sé upplýst hvert hafi veriðsöluverð þeirrar hlutdeildar í skuldabréfinu. Hafi sóknaraðili fengið greiðslufyrir hlutdeildina við sölu hennar, þótt viðskiptin í heild stangist á viðskilmála skuldabréfaútgáfunnar, leiðir það að mati héraðsdóms til lækkunar áendurgreiðslukröfunni sem því nemi. Þar sem ekki sé upplýst um söluverðhlutdeildarinnar 16. september 2008 sé tjón sóknaraðila af hinni riftanleguráðstöfun vanreifað. Því sé ekki unnt að leggja efnisdóm á endurgreiðslukröfusóknaraðila. Með þeim rökum var henni vísað frá héraðsdómi. IIÍ málinu er hér fyrir dómi eingöngu tilúrlausnar hvort héraðsdómi hafi borið að taka efnislega afstöðu tilendurgreiðslukröfu sóknaraðila. Þegar riftun ráðstöfunar þrotamanns fer framá grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 ber riftunarþola að greiða þrotabúinu fésem svarar til þess sem greiðsla þrotamanns hefur orðið honum að notum, þó ekkihærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. Þegar riftunarþoli hefur fengið íhendur peningagreiðslu, eins og í því tilviki sem hér er til úrlausnar, skiptir notkun peningannaengu máli. Samkvæmt þessu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða dóms aðauðgun varnaraðila hafi verið sú fjárhæð sem hann fékk í hendur frásóknaraðila, 858.673,03 evrur. Við mat á tjóni sóknaraðila, sem markar hámarkendurgreiðslu varnaraðila samkvæmt framansögðu, telur hinn fyrrnefndi að síðarisala hans á hlutdeild þeirri, sem hann leysti til sín frá varnaraðila, skiptiekki máli og eigi því ekki að hafa áhrif á endurgreiðslukröfu sína. Eins og aðframan greinir lá fyrir við úrlausn málsins í héraði að sóknaraðili hafði leysttil sín í þremur viðskiptum hlutdeildir í allsherjarskuldabréfinu, þar á meðal hlutdeildvarnaraðila, samtals að nafnverði 2.467.000 evrur, og selt aftur í einumviðskiptum fáeinum dögum síðar hlutdeild að sama nafnverði og þeirra þriggjasem hann hafði áður leyst til sín. Óupplýst er að sóknaraðili hafi, á þeim tímasem innlausn hans á þeim þremur hlutdeildum í allsherjarskuldabréfinu, er áðurgetur, fór fram og svo sala þess í einu lagi 16. september 2008, átt fleirihlutdeildir í allsherjarskuldabréfinu. Verður því að leggja þær þrjárhlutdeildir, sem hann leysti til sín og seldi svo í einu lagi, að jöfnu viðeinstaklega ákveðna hluti. Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að takaberi, við mat á tjóni sóknaraðila af þeirri ráðstöfun sem héraðsdómur telurriftanlega, tillit til þess hve mikið sóknaraðili fékk í sinn hlut við síðariráðstöfun þeirra sömu hlutdeilda. Þær upplýsingar lágu ekki fyrir við úrlausnhéraðsdóms og verður því staðfest sú niðurstaða hans að þessi þáttur málsinshafi ekki verið nægilega reifaður og því eigi að vísa endurgreiðslukröfunni frádómi. Sóknaraðili greiði varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun á fjárkröfusóknaraðila, Kaupþings ehf., á hendur varnaraðila, Banca IMI S.p.A, er staðfest.Sóknaraðili greiðivarnaraðila 500.000 krónur í kærumálskostnað.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 23. október 2017.I Mál þetta, sem var dómtekið 25.september sl., er höfðað 12. júní 2012 af Kaupþingi hf. Borgartúni 26 íReykjavík, á hendur aðalstefnda, Banca IMI S.p.A., Largo Raffaele Mattioli, N.3, Mílanó (20121), Ítalíu. Með birtingu sakaukastefnu 9. desember 2013 varmálið einnig höfðað til vara gegn sakaukastefnda, BPI Gestão de Activos –Sociedade Gestora de Fundos de Investimento Mobiliário SA, Largo Jean Monet,n°1, 5°, 1269-067, Lissabon, Portúgal. Dómkröfur stefnanda eru þær að riftverði greiðslu hans til aðalstefnda 15. september 2008, að fjárhæð 858.673,03evrur, vegna viðskipta 10. september 2008. Þá krefst stefnandi þess aðaðalstefndi greiði stefnanda 858.673,03 evrur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 14. júní 2012 tilgreiðsludags. Að lokum krefst stefnandi málskostaðar úr hendi aðalstefnda. Verði aðalstefnda ekki gert að þola dómí málinu eru gerðar sömu kröfur á hendur varastefnda um riftun greiðslunnar 15.september 2008 og greiðslu 858.673,03 evra með sömu dráttarvöxtum og á henduraðalstefnda auk málskostnaðar. Aðalstefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda en til vara að kröfufjárhæðin verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikumkrefst hann málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Varastefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda auk málskostnaðar. Í upphafi fór aðalstefndi fram á aðmálinu yrði vísað frá dómi. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdóms 24.júní 2013. Varastefndi krafðist þess enn fremur í greinargerð, sem lögð varfram 18. mars 2014, að máli á hendur sér yrði vísað frá dómi. Með úrskurðihéraðsdóms 20. maí sama ár var fallist á þá kröfu. Úrskurður þessi var felldurúr gildi með dómi Hæstaréttar Íslands 25. ágúst sama ár í málinu nr. 400/2014og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar að því er varðaðivarnaraðila.II Málsatvik eru þau að 28. júní 2004birti stefnandi útgáfulýsingu (e. Offering Circular) fyrir 150 milljóna evraútgáfu eiginfjárskuldabréfa „með stighækkandi óuppsafnanlegum vöxtum“ (e.Non-cumulative Undated Step-up Capital Notes). Á forsíðu útgáfulýsingarinnarkemur fram að af eiginfjárskuldabréfum stefnanda yrðu greiddir nánartilgreindir vextir 30. júní ár hvert og skyldu þeir taka breytingum 30. júní2014. Þar var jafnframt að finna ábendingu um að mögulegir fjárfestar þyrftu aðíhuga þá áhættu sem fjárfesting í skuldabréfunum hefði í för með sér og að þaðværi rétt að þeir kynntu sér vandlega skilmála og skilyrði skuldabréfanna. Íþví efni var sérstök athygli vakin á því að skuldabréfin væru „ódagsett og mjögaftarlega í kröfuröð“, eins og segir í íslenskri þýðingu löggiltsskjalaþýðanda. Þá var á það bent að heimilt væri að breyta höfuðstól skuldabréfannaí skilyrt eiginfjárframlag eins og lýst væri í 3. grein. Yrði skilyrtueiginfjárframlagi einungis breytt til baka með þeim hætti sem fram kæmi í sömugrein. Einnig var þess getið að útgefanda væri ekki skylt að greiða áfallnavexti við tilteknar aðstæður sem lýst væri í 4. grein. Þá væri útgefandaheimilt að innleysa skuldabréfin „í heild eða hluta“ 30. júní 2014 eða á hvaðagjalddaga vaxta eftir það, sem og ef útgefandi yrði „fyrir áhrifum af ákveðnumskatta- eða lagabreytingum, í öllum tilfellum með fyrirvara um samþykkiíslenska Fjármálaeftirlitsins, enda hafi sérhverjum skilyrtumeiginfjárframlögum verið breytt til baka í samræmi við“ 3. grein, sbr. nánarilýsingu í 6. grein. Á forsíðu útgáfulýsingarinnar segir aðsótt hafi verið um skráningu skuldabréfanna í kauphöllina í Lúxemborg. Mynduskuldabréfin í upphafi heyra undir „tímabundið allsherjarskuldabréf“ ánvaxtamiða sem yrði lagt inn hjá sameiginlegum vörsluaðila Euroclear BankS.A/N.V, sem rekstraraðila Euroclear-kerfisins, og Clearstream Banking, sociétéanonyme í Lúxemborg, 30. júní 2004 eða um það leyti. Unnt yrði að skiptatímabundna allsherjarskuldabréfinu fyrir hlutdeildir í varanleguallsherjarskuldabréfi án vaxtamiða 10. ágúst 2004 eða um það leyti. Hins vegaryrði aðeins unnt að skipta varanlega allsherjarskuldabréfinu fyrir endanlegskuldabréf í handhafaformi með meðfylgjandi vaxtamiðum við afmarkaðar aðstæðursem lýst væri í 1. grein, þ.e. við svonefndan skiptiatburð (e. Exchange Event).Af útgáfulýsingunni verður ráðið að einungis gæti komið til þess ef Euroclearog/eða Clearstream hefðu lokað fyrir viðskipti í 14 daga samfellt eða lýst þvíyfir að þeir ætluðu að hætta viðskiptum varanlega auk þess sem ekkert annaðgreiðslujöfnunarkerfi væri til staðar. Skuldabréfin sem gefa átti út ágrundvelli útgáfulýsingarinnar áttu að vera á handhafaformi, „raðnúmeruð (ítilviki endanlegra skuldabréfa) og í nafnverðseiningunni € 1.000“. Í útgáfulýsingunni er gert ráð fyrirþví að skuldabréfin yrðu gefin út af stefnanda samkvæmt svonefndumumsýslusamningum (e. Agency Agreement) sem útgefandinn kæmi til með að gera viðDeutsche Bank AG í Frankfurt am Main og Deutsche Bank Luxembourg S.A. Tveirsíðarnefndu aðilarnir eru í framhaldinu kallaðir umsjónaraðilar greiðslna (e.Paying Agents). Þar og í öðrum gögnum málsins er Deutsche Bank AG einnigkallaður fjárhagslegur umsýsluaðili (e. Fiscal Agent). Í þessu sambandi varsérstaklega vísað til umsýslusamnings (e. Agency Agreement) frá 30. júní 2004.Þessi samningur var lagður fram undir rekstri málsins í samræmi við áskorunaðalstefnda. Þar er einnig að finna sýnishorn skuldabréfa og annarra skjala semætlunin var að útgefandi gæfi út. Eins og rakið hefur verið voru umræddskuldabréf, sem ætlunin var að gefa út á grundvelli útgáfulýsingarinnar, víkjandi.Nánar var fjallað um þetta í 2. grein útgáfulýsingarinnar. Þar segir ííslenskri þýðingu:Skuldabréfin og vaxtamiðarnir eru og munu áfram veraótryggðar, víkjandi skuldbindingar útgefanda. Komi til slita eða gjaldþrotsútgefanda skulu réttindi: (a) skuldabréfaeigenda og eigenda vaxtamiða til greiðsluhöfuðstóls skuldabréfanna og annarra fjárhæða, þ.m.t. vaxta af skuldabréfunum,og(b) ef höfuðstól fjárskuldabréfanna, eða hluta hans, hefurverið breytt í skilyrt eiginfjárframlag, eins og lýst er að neðan, ogeiginfjárframlaginu hefur ekki verið breytt til baka og endurskráð, eins ogkveðið er á um hér að neðan, skulu þeir leggja fram slíkt skilyrt eigið fé, ítengslum við slík skilyrt eiginfjárframlög, njóta rétthæðar semhér segir: (i)til jafns (pari passu) án nokkurs forgangs meðal skuldabréfaeigenda, eigendavaxtamiða og þeirra sem leggja fram skilyrt eigið fé, (ii)a.m.k. til jafns á við eigendur annarra útistandandi eiginfjárverðbréfa ... oga.m.k. til jafns á við réttindi eigenda annarra skuldbindinga útgefanda semteljast til eiginfjárþáttar A eða uppfylla skilyrði fyrir því að verða talinmeð í eiginfjárþætti A hjá útgefanda ... (iii)með forgangi fram yfir eigendur allra flokka almennra hlutabréfa,forgangshlutabréfa og annars hlutafjár útgefanda og með forgangi fram yfirréttindi eigenda skuldbindinga útgefanda sem tilgreindar eru með lægri rétthæðen skuldabréfin, í hverju tilviki um sig í hlutfalli við réttindi þeirra semslíkir eigendur og réttindi þeirra til greiðslna á grundvelli þeirra, og (iv)með lægri rétthæð en greiðslur hvers kyns núverandi eða síðari krafna (a)innstæðueigenda útgefanda, (b) annarra kröfuhafa útgefanda, sem ekki eru ívíkjandi stöðu, og (c) kröfuhafa útgefanda í víkjandi stöðu vegna víkjandi skulda(annarra en skv. eiginfjárverðbréfum). Í 3. grein útgáfulýsingarinnar kemurfram að stjórn útgefanda sé heimilt, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, að nýtahöfuðstólsfjárhæð hvers skuldabréfs og færa hana niður að hluta eða að fullu aðþví marki sem þörf krefði til þess að tryggja að eigið fé útgefanda félli ekkiniður fyrir lágmark eigin fjár samkvæmt lögum nr. 161/2002 og breyta þeirri„heildarfjárhæð í skilyrt eiginfjárframlag“. Í 1. grein útgáfulýsingarinnar segir aðmeðan einhver skuldabréfanna heyri undir allsherjarskuldabréf sem varðveitt séfyrir hönd Euroclear og/eða Clearstream skuli útgefandi og umsjónaraðilargreiðslna „meðhöndla sérhvern aðila ..., sem á hverjum tíma er skráður hjáEuroclear eða Clearstream, Lúxemborg sem eigandi tiltekinna nafnverðsfjárhæðarslíkra skuldabréfa ... sem eiganda“ hennar í öllu tilliti „nema ... að því ervarðar greiðslur höfuðstóls eða vaxta af umræddri nafnverðsfjárhæð slíkraskuldabréfa“. Í því tilviki bæri útgefanda og umsjónaraðilum greiðslu að líta á„handhafa viðkomandi allsherjarskuldabréfs sem eiganda umræddrarnafnverðsfjárhæðar slíkra skuldabréfa í samræmi við og með fyrirvara umskilmála viðkomandi allsherjarskuldabréfs“. Fram kemur að túlka beri hugtökin„skuldabréfaeigandi og „eigandi skuldabréfa“ í samræmi við það. Samkvæmt 3. mgr. 5. greinarútgáfulýsingarinnar skyldi handhafi allsherjarskuldabréfsins vera eini aðilinnsem ætti rétt á því að taka við greiðslum af skuldabréfum sem heyrðu undirviðkomandi allsherjarskuldabréf. Þeim, sem kæmu til með að vera skráðir hjáEuroclear eða Clearstream sem hlutdeildareigendur tiltekinnarnafnverðsfjárhæðar, væri aðeins unnt að krefja Euroclear eða Clearstream umsína hlutdeild í þeim greiðslum sem útgefandi innti af hendi til handhafaallsherjarskuldabréfsins. Í 6. grein útgáfulýsingarinnar erfjallað um innlausn og kaup skuldabréfa. Þar kemur fram að útgefanda sé heimilt„að innleysa öll (en ekki einungis sum) skuldabréfin“, fyrst 30. júní 2014, ensíðan á gjalddögum vaxta eftir það, á innlausnarverði. Var samþykkiFjármálaeftirlitsins fyrir innlausn þá áskilið auk þess sem tilkynna skyldiskuldabréfaeigendum um þá ráðstöfun með ákveðnum fyrirvara. Í 4. mgr. 6. greinarútgáfulýsingarinnar kemur jafnframt fram að útgefandi eða dótturfélög hans gætu„hvenær sem er (með fyrirfram samþykki FME) keypt skuldabréf ... með hvaðahætti sem er og á hvaða verði sem er“. Skyldu skuldabréfin þá felld niður. Í 5. mgr. 6. greinarútgáfulýsingarinnar segir að öll skuldabréf, sem hafi verið innleyst skuli „ántafar felld úr gildi“. Þá var kveðið á um það að þau yrðu hvorki endurútgefinné endurseld. Einnig er vikið að ógildinguskuldabréfanna í 13. grein umsýslusamningsins frá 30. júní 2004. Þar segir m.a.að við kaup útgefanda á skuldabréfunum skuli hann tryggja að skuldabréfin verðitafarlaust ógilt og afhent fjárhagslega umsýsluaðilanum (e. Fiscal Agent) eðaöðrum tilnefndum umsýsluaðila. Í kjölfarið beri umsýsluaðila að eyða ógilduskuldabréfi og gefa út staðfestingu þess efnis. Við svonefndan vanefndaratburð (e.Event of Default), sem gat falist í drætti á greiðslu höfuðstóls eða vaxta eðaeinhvers konar gjaldþrotameðferð, var við það miðað að skuldabréfaeigendur ættutiltekin réttindi. Þannig kemur fram í 9. gr. útgáfulýsingarinnar að við slíkanatburð geti sérhver skuldabréfaeigandi tilkynnt útgefanda að skuldabréfið séþegar í stað gjaldkræft. Í kjölfarið geti hann krafist greiðslu við gjaldþrota-eða skiptameðferð útgefanda. Til að gæta réttar síns í þessu efni sé þeim tilað mynda unnt að krefjast gjaldþrota- eða skiptameðferðar, t.d. með því aðhöfða mál á hendur útgefanda. Þá sagði í 4. mgr. 9. gr. að skuldabréfaeigandaværi heimilt að grípa til „þeirra aðgerða gegn útgefanda sem hann teldi viðhæfi til að knýja fram efndir á þeim skuldbindingum, skilyrðum eða ákvæðumskuldabréfanna sem útgefandi væri bundinn af“. Sérstaklega var þó tekið fram aðþað ætti ekki við um skuldbindingu um að greiða höfuðstólsafborganir eða vextinema í kjölfar tilkynningar skuldabréfaeiganda við vanefndaratburð. Í 15. gr. útgáfulýsingarinnar segirm.a. að umsýslusamningurinn og skuldabréfin lúti enskum lögum og að um túlkunþeirra fari samkvæmt þeim. Skilmálar í 2. og 3. gr. sem og 3. mgr. 4. gr.skyldu þó lúta íslenskum lögum. Í útgáfulýsingunni er enn fremur aðfinna ýmsar yfirlýsingar og upplýsingar um rekstur útgefanda, Kaupþings bankahf. Kemur þar m.a. fram að hreint andvirði útgáfu skuldabréfanna hafi numið148.500.000 evrum. Þar var upplýst að útgefandi myndi nota þá fjárhæð til aðbæta „eiginfjáruppbyggingu“ sína. Í kafla sem ber heitið „Almennar upplýsingar“kemur fram að fyrrgreindir greiðslujöfnunaraðilar, Euroclear og Clearstream,hafi samþykkt að annast greiðslujöfnun skuldabréfanna og að ISIN-auðkenniþeirra sé XS194859277. Mál þetta lýtur að kaupum stefnanda áhlutdeild í skuldabréfaflokki með framangreindu ISIN-auðkenni. Stefnandi hefurlagt fram skjal um viðskiptin sem hann nefnir kaupnótu. Telur hann kaupnótunavera til marks um sölu aðalstefnda á hlutdeild að nafnvirði 1.500.000 evrur íþessum skuldabréfaflokki, en heiti aðalstefnda er efst á nótunni semviðtakandi. Á skjalinu kemur fram að stefnandi staðfesti sölu aðalstefnda áframangreindri eign 10. september 2008 fyrir 56% af nafnverði eða sem nemur840.000 evrum. Við það bættust áfallnir vextir að fjárhæð 18.673,03 evrur.Samtals nam umsamin greiðsla því 858.673,03 evrum. Fram kemur á kaupnótunni aðuppgjörsdagur (e. Settlement date) sé 15. september 2008. Þá segir þar aðviðskiptatími (e. Trade Time) hafi farið fram kl. 16.48. Í málinu liggja fyrir gögn sem sýna aðsama dag, 10. september 2008, hafi aðalstefndi keypt umrædda hlutdeild afvarastefnda fyrir 55% af nafnverði, eða sem nemur 825.000 evrum, en við þaðbættust 18.673,03 evrur í áfallna vexti. Varastefndi hefur lagt fram í málinusímasamskipti starfsmanns aðal- og varastefnda þar sem samið eru um þessiviðskipti. Viðskipti þessi munu hafa veraframkvæmd af hálfu aðalstefnda með rafrænum hætti í svonefndu Bloomberg-kerfi.Hann hefur lagt fram skjáskot af kvittunum úr því kerfi, annars vegar vegnakaupa hans á hlutdeildinni og hins vegar vegna sölu hans á umræddri eign tilstefnanda. Ekki liggur annað fyrir en að viðskiptin hafi verið gerð upp áumsömdum uppgjörsdegi með millifærslum í uppgjörskerfum Euroclear ogClearstream í Lúxemborg. Í stefnu er staðhæft að stefnandi hafibókfært greiðsluna fyrir framangreindan hlut í allsherjarskuldabréfinu meðlækkun á útistandandi skuldum. Í yfirlýsingu endurskoðanda stefnanda, dags. 25.nóvember 2013, sem stefnandi lagði fram í tilefni af áskorun varastefnda, kemurfram að könnun hans hafi leitt í ljós að í kjölfar viðskiptanna hafi skuldirKaupþings verið færðar niður um sem nemur samtals 1.500.000 evrum. Eins og rakið er í stefnu sagði stjórnstefnanda af sér 8. október 2008. Daginn eftir neytti Fjármálaeftirlitiðheimildar í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr.laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnanda og setjayfir hann skilanefnd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2008 varstefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar sem var framlengd með úrskurði13. nóvember 2009. Lögum nr. 161/2002 var breytt með lögum nr. 44/2009, semtóku gildi 22. apríl 2009. Stefnanda var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 ágrundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Slitastjórnin gaf útinnköllun til kröfuhafa 6. júlí 2009 og er frestdagur við slitameðferðstefnanda 15. nóvember 2008. Fram kemur í stefnu að við það sé miðað aðupphafsdagur slitameðferðarinnar sé gildisdagur laga nr. 44/2009. Með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2010 lá fyrir dómsúrskurður um slitameðferðstefnanda. Með bréfi stefnanda 15. desember 2011var óskað eftir upplýsingum aðalstefnda m.a. um það hvort aðalstefndi teldi sigvera aðalrétthafa eða rétthafa (e. principal and/or beneficial recipient) ítengslum við viðskiptin. Aðalstefndi svaraði með bréfi 9. janúar 2012. Þar komfram að hann hefði komið fram í viðskiptunum sem miðlari eða eins og segir íenskri útgáfu bréfsins „on a dealer matched/riskless principal basis“, í þáguerlends viðskiptavinar sem væri portúgalskur fjárfestingasjóður. Með bréfi 23. janúar 2012 ítrekaðistefnandi beiðni sína um upplýsingar. Aðalstefndi svaraði með bréfi 23. febrúar2012 þar sem áréttað var að hann hefði komið fram í viðskiptunum sem miðlari íþágu og að fyrirmælum erlends viðskiptavinar. Hafi hann einungis fengið lítinnhluta söluhagnaðar fyrir miðlunina. Í greinargerð aðalstefnda upplýsti hannað viðskiptavinur hans hefði verið BPI Fundos. Eftir áskorun stefnanda veittiaðalstefndi nánari upplýsingar um þennan viðskiptavin sinn í þinghaldi 26.apríl 2013. Með sakaukastefnu sem birt var varastefnda 9. desember 2013 var máliðeinnig höfðað gegn honum.III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi rökstyður aðildsína að málinu með vísan til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð.Bendir hann á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr. laganr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömureglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kaflalaga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með samahætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti. Stefnandi byggirriftunarkröfu sína á því að greiðsla sem hann innti af hendi til aðalstefndahafi verið greidd fyrr en eðlilegt var, en slíkar greiðslur séu riftanlegarskv. 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrðisem tilgreind eru í ákvæðinu séu fyrir hendi. Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því aðgreiðslan hafi átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Frestdagurvið slitameðferðstefnanda sé 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greittskuld sína 15.september 2008 og þannig hafi greiðslan átt sérstað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Leggur stefnandi áherslu á að þaðtímamark sem miða beri við samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 sé þegarafhending fjármuna fari fram. Í öðru lagi byggir stefnandi á því aðgreiðslan hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegt var. Lausnardagurskuldabréfanna hafi átt að vera 30. júní 2014. Stefnandi hafi greitt stefndaskuld sína samkvæmt bréfinu að fullu 15. september 2008. Aðalstefndi hafiþannig fengið kröfu sína samkvæmt skuldabréfinu greidda tæplega sex árum fyrirlausnardag. Stefnandi byggir á því að skuld sem greidd sé fyrir lausnardagteljist almennt hafa verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr.laga nr. 21/1991. Stefnandi áréttar í þessu sambandi að8. október 2008 hafi stjórn hans sagt af sér og að 9. sama mánaðar hafiFjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfir hannskilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið.Stefnandi heldur því fram að ef ekki hefði komið til hinnar riftanlegu greiðsluhefði aðalstefndi aldrei fengið kröfu sína greidda eftir lausnardag, hvorki íheild né að hluta. Aðalstefndi hefði þess í stað eignast kröfu við slitameðferðstefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni ekkert fást greitt upp íeftirstæðar kröfur líkt og þá sem hér um ræðir. Bendir stefnandi á að það raskijafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, sem með réttuhefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddar að fullu.Með því hafi stefnandi mismunað kröfuhöfum. Þannig hafi greiðsla stefnanda veriðtil hagsbóta með ótilhlýðilegum hætti fyrir aðalstefnda á kostnað annarrakröfuhafa. Með því að rifta greiðslunni leitist stefnandi þannig við að skapajafnræði milli kröfuhafa. Gangi kröfur stefnanda eftir muni aðalstefndi njótajafns réttar á við sambærilega kröfuhafa. Í þriðja lagi telurstefnandi ekki liggja fyrir að greiðslan hafi verið eðlileg eftir atvikum, sbr.niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þessi liðurgreinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þess semhann leggur áherslu á að aðalstefndi beri sönnunarbyrðina um að hún eigi við. Stefnandi tekur fram aðtil þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðsla „hafi virstvenjuleg eftir atvikum“ geti mögulega átt við hafi greiðsla sem þessi, þar semskuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptummilli aðila. Uppgreiðsla skuldabréfa fyrir gjalddaga hafi ekki verið venjuleg íviðskiptum milli stefnanda og aðalstefnda. Stefnandi telurekki unnt að fallast á að bankanum hafi verið heimilt að kaupa eigið skuldabréflöngu fyrir tilgreindan lausnardag án þess að slíkt leiði til riftunar. Kaup áeigin skuld hafi sömu áhrif og greiðsla á skuldinni. Væri skuldara heimilt aðgreiða upp skuldina með því að kaupa hana, og slík greiðsla gengi framar 134.gr. gjaldþrotalaga væri ávallt hægt að komast fram hjá riftunarreglum laganna. Stefnandi tekur fram aðmeð þessu sé því ekki haldið fram að endurkauparéttur sé almennt ólögmætur ískuldabréfum. Slíkur réttur verði þó ávallt að víkja fyrir riftunarreglumgjaldþrotalaganna. Ekki skipti máli gagnvart riftunarreglunum þótt greiðsla áskuld myndi almennt teljast lögmæt að öllu leyti. Ráðstöfun geti veriðriftanleg á grundvelli gjaldþrotalaga jafnvel þó að hún hafi ekki verið ólögmæt,sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem staðið hafi að henni. Stefnandi bendir jafnframtá að riftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfið eða aðralöggerninga sem hafi verið grundvöllur þess að skuld stefnanda við stefnda var greiddfyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkja greiðslunnisjálfri og endurheimta í peningum hagnað eins kröfuhafa sem sé á kostnaðannarra og raski hún þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa. Stefnandi getur þesseinnig að riftunarregla 134. gr. gjaldþrotalaga sé hlutlæg regla sem leiði tilriftunar þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldar hafi veriðlögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé sú að huglægafstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar. Stefnandi telur að ráðamegi af öllu framangreindu að uppgreiðsla skuldarinnar tæplega sex árum fyrirlausnardag hafi ekki verið „eðlileg eftir atvikum“. Ekkert í viðskiptasambandiaðila hafi gefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttaruppgjör skulda hafi ekki tíðkast áður milli stefnanda og stefnda. Þá hafi enginskylda hvílt á stefnanda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiðabréfin fyrir lausnardag þess. Það sé stefnda að sýna fram á að greiðslaskuldarinnar, sem óumdeilanlega hafi verið innt af hendi fyrir lausnardag, séþrátt fyrir allt venjuleg eftir atvikum. Stefnandi kveður kröfusína um endurgreiðslu byggja á 142., sbr. 143. gr. gjaldþrotalaga. Stefnanditelur að greiðsla kröfunnar 15. september 2008 hafi orðið til þess að stefndihafi auðgast um sem nam 858.673,03 evrum. Aðalstefndi hefði ekkifengið kröfuna greidda eftir lausnardag. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð ogauðgun aðalstefnda. Skilyrði fyrir endurgreiðslu á grundvelli 1. mgr. 142. gr.gjaldþrotalaga séu því fyrir hendi. Stefnandi tekur fram aðaðalstefndi hafi vísað til þess að annar aðili hafi verið raunverulegurmóttakandi greiðslunnar. Hafi hann í fyrstu neitað að upplýsa hver það hafiverið, en veitt upplýsingar um það undir rekstri málsins. Í kjölfarið hafistefnandi höfðað málið einnig gegn varastefnda með sakaukastefnu. Stefnanditelur eftir sem áður að aðalstefndi sé réttur aðili málsins til varnar. Um þaðvísar stefnandi til þess að samkvæmt 142. gr. gjaldþrotalaga komi fram að þegarriftun fari fram með stoð í 131. til 138. gr. laganna skuli sá sem hafði hag afriftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé í kjölfar riftunarinnar. Hafi hannfengið peninga greidda skipti notkun þeirra engu um kröfu þrotabúsins. Aðalstefndihafi verið móttakandi greiðslunnar frá stefnanda og því sé riftun og kröfu umendurgreiðslu réttilega beint að honum. Stefnandi kveðst krefjastdráttarvaxta af allri fjárhæðinni frá og með mánuði eftir að aðalstefnda hafiverið sent kröfubréf 14. maí 2012. Eigi dráttarvaxtakrafan sér stoð í III.kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. 3. mgr. 5. gr. og 1.mgr. 6. gr. laganna. Þar sem aðalstefndi hafiundir rekstri málsins vísað til þess að varastefndi hafi verið raunverulegurmóttakandi greiðslunnar í málinu hafi því félagi verið stefnt til vara fari svoað aðalstefnda verði ekki gert að þola dóm í málinu. Byggir stefnandi á því aðskilyrði 1. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 séu fyrir hendi. Verðiaðalstefnda ekki gert að þola dóm í málinu séu sömu kröfur gerðar á hendurvarastefnda. Kröfugerð, málsatvikalýsing, málsástæður og lagarök í stefnu eigivið um varastefnda með sama hætti og um aðalstefnda.2. Málsástæður og lagarökaðalstefnda Aðalstefndi krefst ífyrsta lagi sýknu á grundvelli aðildarskorts. Hann lýsir viðskiptunum á þannveg að þegar varastefndi hafi óskað eftir því að aðalstefndi seldi fyrir sigumrædda hagsmunaeign að nafnvirði 1.500.000 evrur, hafi aðalstefndi vitað afáhuga stefnanda á að kaupa þessi skuldabréf. Til þess að gera viðskiptinmöguleg milli varastefnda og stefnanda hafi aðalstefndi keypt bréfin á genginu55 af varastefnda og selt þau samstundis stefnanda á genginu 56. Kveðstaðalstefndi einungis hafa gegnt hlutverki verðbréfamiðlara í framangreindum viðskiptum.Hafi þóknun hans samsvarað mismuninum á kaup- og söluverði skuldabréfsins,samtals að fjárhæð 15.000 evrur. Stefndi hafi ekki haft í hyggju að fjárfesta íallsherjarskuldabréfinu. Ákvörðun um kaupin hafi ekki verið tekin fyrr enkaupandi hafði þegar verið fundinn. Þannig hafi viðskiptin runnið beint í gegn. Aðalstefndi kveðst þvíhafa verið í hlutverki milligönguaðila eða miðlara í viðskiptum. Greiðslan hafirunnið til varastefnda en ekki til aðalstefnda. Engu skipti í hvaða formigreiðslan hafi borist hinum raunverulega móttakanda eða með hvaða hætti húnhafi verið afhent. Beiting riftunarreglna lúti ekki að þeirri aðferð sem notuðsé við greiðslur heldur hinum raunverulegu verðmætum. Hafi reglurnar þanntilgang að endurheimta hugsanlega auðgun hins raunverulega kröfuhafa. Með vísantil framangreinds er á því byggt að aðalstefndi sé ekki réttur aðili að máliþessu og því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála. Með vísan til sömu röksemdatelur aðalstefndi að ekki sé uppfyllt það almenna skilyrði riftunar samkvæmtriftunarreglum gjaldþrotalaga að greiðslan hafi verið aðalstefnda til hagsbóta.Því beri að sýkna hann af kröfum stefnanda. Af hálfu aðalstefnda ergerð athugasemd við lýsingu stefnanda í stefnu á uppbyggingu þess skuldabréfssem um ræðir. Leggur hann áherslu á að samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnarhafi stefnandi ekki gefið út skuldabréf til hvers og eins fjárfestis íbréfunum. Þess í stað hafi stefnandi gefið út eitt bráðabirgða-allsherjarskuldabréf(e. Temporary Global Note) að nafnvirði 150 milljónir evra á grundvelliútgáfulýsingarinnar. Þetta bráðabirgða-allsherjarskuldabréf hafi verið afhenttil sameiginlegrar vörslu bæði hjá Euroclear og Clearstream, Lúxemborg, 30. júní2004. Eftir afhendingu þess hafi tekið við skráningaferli í kerfum Euroclear ogClearstream. Í þessum kerfum eigi fjárfestar reikninga og hafi reikningarþeirra aðila sem hafi skráð sig fyrir fjárhæð í skuldabréfaútgáfunni veriðeignfærðir með viðkomandi höfuðstólsfjárhæð. Gert hafi verið ráð fyrir því íútgáfulýsingunni að bráðabirgða-allsherjarskuldabréfinu yrði skipt út fyrirvaranlegt allsherjarskuldabréf (e. Permanent Global Note) skömmu eftir útgáfuog hafi það verið gert. Þetta allsherjarskuldabréf hafi verið gefið út til„tilnefnds aðila“ (e. nominee) eða „handhafa“ (e. bearer) og hafi það verið ívörslu uppgjörskerfanna Euroclear og Clearstream, sbr. ákvæði 1. mgr. 1.greinar í útgáfulýsingunni. Aðalstefndi hafi hvorki verið „tilnefndur aðili“ né„handhafi“ allsherjarskuldabréfsins. Hann hafi aðeins átt í viðskiptum meðhagsmunaeign í allsherjarskuldabréfinu (e. beneficial interest in the GlobalNote). Allsherjarskuldabréfið hafi hins vegar aldrei skipt um hendur. Stefndi kveðurljóst af útgáfulýsingunni að handhafi allsherjarskuldabréfsins hafi átt að takavið greiðslum útgefanda á höfuðstól og vöxtum, en ekki þeir sem hafi veriðskráðir eigendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu. Sú skylda hafi síðan hvíltá handhafa allsherjarskuldabréfsins að greiða hagsmunaeigendum í gegnumuppgjörskerfi. Hafi hagsmunaeigendur einungis getað leitað til Euroclear eðaClearstream í Lúxemborg til að fá sína hlutdeild í hverri greiðslu af þessumtoga. Hagsmunaeigendur hafi hins vegar aldrei átt kröfu á hendur útgefanda. Afþessu dregur stefndi þá ályktun að útgefandi og hagsmunaeigandi í skuldabréfinuhafi ekki verið í beinu skuldarsambandi. Af hálfu aðalstefnda er áþví byggt að skilyrði 134. gr. laga nr. 21/1991 séu ekki uppfyllt. Í þessusambandi leggur hann áherslu á að eitt af grunnskilyrðum riftunar á grundvelliákvæðisins sé að um „greiðslu skuldar“ hafi verið að ræða af hálfu þrotamannsáður en til gjaldþrots eða slitameðferðar komi. Því sé óhjákvæmilegt að um séað ræða skuldarsamband milli þrotabús og aðilans sem talið sé að hafi notiðgóðs af umræddri ráðstöfun og að hún hafi orðið til þess að hin undirliggjandiskuld hafi fallið niður. Aðalstefndi vísar til þessað stefnandi hafi sönnunarbyrðina í þessu sambandi. Telur hann stefnanda ekkihafa axlað þá byrði. Vísar aðalstefndi annars vegar til þess að stefnandi byggií stefnu á rangri túlkun á fyrirliggjandi gögnum og að eingöngu sé byggt áíslenskum lögum. Þannig hafi stefnandi í engu reynt að útskýrasamningssambandið milli þeirra sem komi við sögu í tengslum viðútgáfulýsinguna. Þá hafi stefnandi ekki leitast við að sýna fram á hverréttarstaðan sé að enskum lögum, en samkvæmt 15. grein útgáfulýsingarinnar fariskuldabréfaútgáfan eftir þeim lögum. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991beri stefnandi sönnunarbyrðina um efni þeirra laga. Eins og rakið hefur veriðtelur aðalstefndi að draga verði þá ályktun af gögnum málsins að ekkertskuldarsamband hafi verið til staðar milli hans eða varastefnda, sem handhafahagsmunaeignar í allsherjarskuldabréfi, og stefnanda sem útgefanda þess. Vísaraðalstefndi í þessu sambandi til 3. mgr. 5. gr. útgáfulýsingarinnar. Meðútgáfulýsingunni hafi ætlunin einungis verið að skuldarsambandið yrði milliútgefanda og handhafa allsherjarskuldabréfsins. Annað skuldarsamband hafi síðanverið milli þess aðila og hagsmunaeigenda. Aðalstefndi byggir einnigá því að viðskiptin hafi ekki getað falið í sér greiðslu skuldar þar sem íútgáfulýsingunni hafi verið sérstaklega mælt fyrir um hvernig skyldi inna afhendi greiðslur vegna skuldabréfanna. Til að mynda hafi ekki verið um svokallaðainnlausn (e. Redemption) að ræða samkvæmt skilmálum útgáfulýsingarinnar. Hinumþrætta greiðsla hafi því ekki verið af þeim toga sem lýst sé íútgáfulýsingunni heldur komið í kjölfar hefðbundinna viðskipta á eftirmarkaðiog á markaðsverði þess tíma. Þar sem bréfin hafi ekki stofnað til skuldarstefnanda, hvorki við aðal- né varastefnda, geti viðskiptin ekki talistgreiðsla slíkrar skuldar. Af sömu ástæðu hafi viðskiptin ekki falið í sérsamruna réttar og skyldu á grundvelli skuldabréfs þannig að skuldin hafi falliðniður. Aðalstefndi styðursýknukröfu sína einnig við að hin umþrætta greiðsla hafi ekki falið í sérgreiðslu skuldar fyrr en eðlilegt var eins og áskilið sé í 134. gr.gjaldþrotalaga. Viðskiptin hafi einungis falið í sér kaup á markaði í fullkomnusamræmi við skilmála útboðslýsingarinnar. Þau hafi því verið staðgreiðslukaupenda hafi uppgjör þeirra falið í sér afhendingu gegn greiðslu í viðkomandiuppgjörskerfum. Hafi umrædd eign því verði seld í skiptum fyrir greiðslu íreiðufé. Stefnandi hafi eingöngu komið fram í viðskiptunum sem fjárfestir enekki sem skuldari. Hafi stefnandi samið sérstaklega um kaupverðið. Þá getikaupverðið ekki hafa verið greitt of snemma í ljósi kringumstæðna. Þvert á mótihafi greiðsla verið móttekin á umsömdum uppgjörsdegi 15. september 2008. Þessigjalddagi á kaupverði hafi verið óháður skilmálum bréfanna í útgáfulýsingunni.Greiðslan hafi því ekki verið greidd fyrir gjalddaga heldur einmitt í samræmivið umsamda og hefðbundna framkvæmd og viðskiptalega hagsmuni. Verði komist að þeirriniðurstöðu að hin umþrætta greiðsla hafi verið innt af hendi fyrr en eðlilegtvar í skilningi 134.gr. laga nr. 21/1991 byggir stefndi á því að greiðslurnar hafi verið venjulegareftir atvikum, sbr. lokamálslið 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl. Því geti ekki komið til riftunar. Stefndi færir ítarlegrök fyrir þessari málsástæðu í greinargerð sinni. Þar er í meginatriðum á þvíbyggt að við mat á þessu verði að líta til þess hvort greiðsla hafi í reyndverið óvenjuleg og hvort viðtakandi greiðslu hafi haft vitneskju um ógjaldfærniskuldara. Hvað fyrra atriðið varðar kveðurstefndi alvanalegt á alþjóðlegum skuldabréfamarkaði að útgefandiallsherjarskuldabréfs kaupi hagsmunaeign í skuldabréfi sem hann hafi gefið út,eins og fjölmörg gögn málsins gefi til kynna. Þá hafi þetta verið algengt ístarfi stefnanda og yfirlýst stefna hans að kaupa eigin skuldabréf. Vísaraðalstefndi til þess að stefnandi hafi tekið þátt í viðskiptunum með eiginlögmæta viðskiptahagsmuni að leiðarljósi, jafnvel þótt tilgangur þeirra hafiekki verið að selja bréfið áfram heldur afskrá skuldabréfið. Með því að kaupahagsmunaeignina á lægra virði en nafnvirði hafi stefnandi getað lækkað þáfjárhæð sem hann hefði ella þurft að greiða á gjalddaga. Þá hafi viðskiptineinnig farið fram á frjálsum markaði og í samræmi við útgáfulýsinguna.Kaupverðið hafi enn fremur verið eðlilegt og ákveðið á frjálsum markaði. Umhafi verið að ræða venjuleg staðgreiðsluviðskipti með fjármálagerning. Varðandi síðara atriðið bendir stefndiá að ekkert hafi bent til þess, á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað, aðstefnandi ætti í fjárhagserfiðleikum, hafi svo verið raunin. Um það atriðibendir stefndi m.a. til lánshæfismats matsfyrirtækja, sem liggi fyrir í málinu.Í greinargerð er til að mynda vísað til matsskýrslu Moody‘s um stefnanda þarsem bankinn hafi verið með matseinkunnina A1 með stöðugum framtíðarhorfum áþessum tíma gagnvart almennum, óverðtryggðum skuldum. Það hafi ekki verið fyrren 30. september 2008 sem matsfyrirtækið hafi merkt stefnanda sem „possibledowngrade“, þ.e. að hugsanlega yrði einkunnin lækkuð úr A1 gagnvart almennumóverðtryggðum skuldum og úr A2 gagnvart eftirstæðum kröfum. Hafi mat Fitch ástefnanda verið svipað og hjá Moody‘s. Auk þessara gagna um líkur ágreiðslufalli vísar stefndi m.a. til þess að viðskipti með skuldabréf stefnandahafi verið virk allt til loka september 2008. Stefnandi hafi og tekið önnur lánum það leyti sem hin umdeilda greiðsla fór fram. Það sýni að bankinn hafi veriðí fullum rekstri sem alþjóðlegur banki og markaðsaðilar hafi haldið áfram aðfjárfesta í stefnanda. Ekkert bendi því til þess að markaðurinn hafi taliðlíkur á falli bankans. Uppgjör bankans á fyrsta og öðrum ársfjórðungi 2008 hafiheldur ekki gefið annað til kynna en að fjárhagsstaða bankans væri sterk.Stefndi vísar því til stuðnings til ýmissa kennitalna m.a. í árshlutauppgjöribankans frá 30. júní 2008. Þá vísar stefndi til ýmissa yfirlýsinga íslenskrayfirvalda sem hafi miðað að því að skapa traust á íslensku bönkunum, sem ogálagsprófa Fjármálaeftirlitsins, m.a. frá 14. ágúst 2008. Að auki hafimarkaðurinn tekið mikið mið af 500 milljóna evra skiptasamningi milliSeðlabanka Íslands, Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar um miðjan maí 2008. Aðalstefndi byggir einnig á því aðnauðsynlegt sé að líta til erlendra laga við mat á því hvort greiðslan sériftanleg. Hann vísar í þessu sambandi til þess að samkvæmt n-lið 2. mgr. 99.gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sem hafi innleitt 30. gr.tilskipunar 2001/24/EB, sé ekki unnt að beita riftun ef sá sem hefur haft hagaf greiðslu leggur fram fullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi aðgilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna riftunarreglu sem taki tilþess tilviks sem um ræðir. Aðalstefndi vísar til þess að lög nr. 161/2002 séusérlög að þessu leyti gagnvart gjaldþrotaskiptalögum og gangi því framar. Aðalstefndi byggir á því að hinumdeilda greiðsla hafi verið framkvæmd í uppgjörskerfum sem lúti tilskipun umendanlegt uppgjör nr. 98/26/EB. Nánar tiltekið hafi stefnandi inntpeningagreiðsluna af hendi í gegnum reikning stefnanda hjá Euroclear í Belgíuog hafi hún verið lögð inn á reikning vörslubanka stefnda hjá Clearstream íLúxemborg. Af þeirri ástæðu byggir stefndi á því að um greiðsluna eigi að gildalög Lúxemborgar með vísan til 7. gr. laga nr. 90/1999, sem hafi innleitt 8. gr.tilskipunar um endanlegt uppgjör nr. 98/26/EB. Aðalstefndi byggir á því að lög íLúxemborg heimili ekki riftun hinnar umdeildu greiðslu, óháð því á hvaða reglumþeirra laga stefnandi myndi reyna að byggja riftunarkröfu sína. Í þessusamhengi vísar stefnandi sérstaklega til laga sem innleitt hafi tilskipun umendanlegt uppgjör nr. 98/26/EB, lög í Lúxemborg frá 12. janúar 2001 sem breytthafi lögum frá 5. apríl 1993 um fjármálageirann. Stefndi byggir á því aðskilyrði riftunar samkvæmt lögum Lúxemborgar séu ekki uppfyllt og áskildi ígreinargerð sinni rétt til þess að leggja fram frekari gögn til að styðja þessamálsástæðu. Aðalstefndi telur að sama niðurstaðaverði komist dómstóllinn að þeirri niðurstöðu að lög Belgíu eigi við, í ljósiþess að þau lög gildi um Euroclear verðbréfamiðstöðina. Tilskipunin umendanlegt uppgjör hafi verið innleidd í belgísk lög, þ.e. lög frá 28. apríl1999, birt í stjórnartíðindum Belgíu 8. september 1999, en þau útiloki riftun.Enn fremur séu skilyrði riftunarreglna í Belgíu, sem eigi við um gjaldþrot ogslitameðferðir, ekki uppfyllt. Stefndi áskildi sér rétt til þess að leggja framfrekari gögn til stuðnings þessari málsástæðu. Komist dómstóllinn að þeirri niðurstöðuað hvorki lög Lúxemborgar né Belgíu eigi við um greiðsluna byggir stefndi á þvíað um hana gildi ensk lög, sem eru þau lög sem gilt hafi um skilmálaskuldabréfanna, sbr. 1. mgr. 15. gr. útgáfulýsingarinnar. Fallist dómstóllinn áþað með stefnanda að viðskiptin hafi falið í sér endurgreiðslu eða innlausnskuldabréfanna sjálfra, frekar en einföld verðbréfaviðskipti um kaup og sölu,telur aðalstefndi ljóst að skilmálar skuldabréfanna eigi við, þar með talinákvæði um gildandi lög. Aðalstefndi heldur því fram að ensk lögveiti engar heimildir til að rifta greiðslunni sem mál þetta varði. Reglurenskra gjaldþrotalaga frá 1896 um viðskipti á undirverði (e. transactions at anundervalue, sbr. ákvæði 238 gr.), mismunun (e. preference, sbr. ákvæði 239. gr.) og sviksamleg viðskipti (e. transactionsdefrauding creditors, sbr. ákvæði 423 gr.) eigi ekki við ímálinu og/eða séu skilyrði fyrir riftun samkvæmt ákvæðunum ekki uppfyllt. Í því sambandi bendir aðalstefndisérstaklega á að ákvæði 238 gr. geti ekki átt við enda hafi viðskiptin ekki áttsér stað á undirverði heldur einmitt á markaðsverði. Hvað sem því líður kæmi 5.mgr. ákvæðisins í veg fyrir riftun þar sem aðilar viðskiptanna hafi verið ígóðri trú. Ákvæði 239. gr. um mismunun (e. preference) geti heldur ekki átt viðþar sem ekkert bendi til þess að Kaupþing hafi viljað (e. desire) koma stefnda í betri stöðu samanboriðvið aðra kröfuhafa. Þá geti ákvæði 423. gr. heldur ekki átt við þar semskilyrði þess sé tiltekin huglæg afstaða Kaupþings, þ.e. að tilgangur Kaupþingshafi verið að koma eignum undan. Aðalstefndi byggir á því að samaniðurstaða eigi við um allar aðrar riftunarreglur að enskum rétti sem kynnu aðkoma til álita. Áskildi hann sér rétt til þess í greinargerð að leggja framfrekari sönnunargögn um ensk lög til að styðja framangreindar ályktanir. Komist dómstóllinn að þeirri niðurstöðuað greiðslurnar séu riftanlegar og að stefnandi geti beint kröfu að stefnda,byggir aðalstefndi á því að enginn grundvöllur sé fyrir endurgreiðslukröfustefnanda og/eða að hana eigi að lækka verulega. Til stuðnings þessarimálsástæðu vísar aðalstefndi til 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga en hann telurstefnanda ekki hafa sýnt fram á að hann hafi beðið tjón af viðskiptunum eða aðaðalstefndi hafi hagnast. Auk þess hafi stefnandi ekki sýnt fram á aðútistandandi skuld stefnanda hafi verið lækkuð í kjölfar greiðslunnar, endaliggi ekki fyrir að hann hafi afskráð skuld samkvæmt allsherjarskuldabréfinu,líkt og áskilið sé hafi það verið ætlun stefnanda að lækka skuldina. Einföldfullyrðing þess efnis um að stefnandi hafi bókfært greiðsluna til lækkunar áútistandandi skuldum sé ekki fullnægjandi. Það geti því vel verið að stefnandihafi selt hagsmunaeignina í allsherjarskuldabréfinu áfram þriðja aðila og aðstefnandi fari því í raun fram á að fá sömu fjárhæðina greidda tvisvar. Þessu til viðbótar bendir aðalstefndi áað hann hafi aðeins hagnast um þá fjárhæð sem hafi samsvarað mismun á kaup- ogsöluverði í viðskiptunum eða 15.000 evrum. Aðalstefndi vísar og til þess aðstefnandi hafi ekki sýnt fram á neitt tjón. Í því sambandi bendir aðalstefndi áað hann hafi ekki sýnt fram á að hann hafi tekið þátt í viðskiptunum fyrireigin reikning, að hann hafi í raun innt af hendi hina umþrættu greiðslu eða aðhún hafi valdið stefnanda tjóni. Þá hafi hann ekki lagt fram nein sönnunargögnum það hvort hann hafi gripið til einhverra aðgerða eftir viðskiptin, þ.e.hvort hann hafi áframselt bréfið, haldið því fyrir eigin reikning eða afskráðhagsmunaeignina. Í greinargerð skoraði aðalstefndi á stefnanda að leggja framsönnunargögn af þeim toga. Enn fremur vísar aðalstefndi til þess aðheildarfjárhæð allsherjarskuldabréfsins hafi enn þá verið útistandandi þegarslitameðferð á stefnanda hafi hafist. Jafnvel þótt stefnandi hafi ekkiáframselt hagsmunaeignina í allsherjarskuldabréfinu byggir aðalstefndi á því aðstefnandi hefði getað það, jafnvel um leið og hin umdeildu viðskipti vorufrágengin og þar með takmarkað eða komið í veg fyrir hið ætlaða tjón. Þessvegna sé ekkert orsakasamhengi milli hinnar umþrættu greiðslu og hins ætlaðatjóns, auk þess sem stefnandi hafi ekki uppfyllt skyldu sína til þess aðtakmarka tjón sitt. Til viðbótar við ofangreint vísaraðalstefndi til 145. gr. gjaldþrotaskiptalaga til stuðnings því að lækka berifjárkröfuna. Það væri að hans mati ósanngjarnt að dæma hann til greiðslufjárhæðar sem augljóst væri að aðalstefndi hefði ekki hag af nema að mjög litluleyti. Aðalstefndi vísar einnig til 146. gr.gjaldþrotaskiptalaga því til stuðnings að ekki sé unnt að gera kröfu á henduraðalstefnda að því leyti sem hann hafi afhent þriðja aðila umrædda fjármuni,þ.e. 843.673.03 evrur. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfunni.Mótmælir hann sérstaklega því að dráttarvextir geti reiknast á þá fjárhæð semkrafa sé gerð um í evrum og jafnframt upphafsdegi dráttarvaxta. Ensk lög, semgildi um skuldabréfin, nái einnig til vaxta og því eigi dráttarvextir samkvæmtíslenskum lögum ekki við, sbr. lög nr. 43/2000. Um lagarök vísar stefndi m.a. til XX.kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki sem og laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar.Þá kveður hann kröfu sína um málskostnað styðjast við 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Kveður hann kröfuna jafnframt fela í sér kröfuum virðisaukaskatt á grundvelli laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar semstefndi stundi ekki virðisaukaskattsskylda starfsemi hér á landi. 3. Málsástæður og lagarök varastefnda Varastefndi reisir sýknukröfu sína ífyrsta lagi á aðildarskorti, en hann telur að kröfum stefnandasé beint að röngum aðila. Af hans hálfu er á því byggt að viðskipti hans ogaðalstefnda, þar sem hann seldi aðalstefnda hlutdeild í allsherjarskuldabréfinuá genginu 55, hafi verið venjuleg viðskipti á markaði milli tveggja aðila þarsem aðalstefndi hafi komið fram sem gagnaðili í viðskiptunum. Varastefndimótmælir því að aðalstefndi hafi komið fram sem milligönguaðili eðaverðbréfamiðlari af hálfu varastefnda þegar aðalstefndi hafi átt viðskipti viðstefnanda. Varastefndi vísar tilframlagðra gagna um að viðskiptin við aðalstefnda hafi farið fram með tveimursímtölum þar sem aðalstefndi óskaði eftir að kaupa hlutdeildina. Hafiaðalstefndi gert varastefnda tilboð sem hafi verið skoðað og hafi það veriðsamþykkt nokkru síðar. Þau hafi síðan verið gerð upp skömmu síðar og viðskiptumvara- og aðalstefnda þar með lokið. Varastefndi hafi því ekki verið aðili aðviðskiptum aðalstefnda og stefnanda. Varastefndi hafi ekki haft neina vitneskjuum að aðalstefndi myndi selja hlutdeildina annað. Varastefndi vísar og til þessað viðurkennt sé í greinargerð aðalstefnda að varastefndi hafi ekkert vitað umsölu bréfanna til stefnanda. Þá telur hann aðalstefnda ekki hafa lagt fram neingögn því til stuðnings að hann hafi komið fram í viðskiptunum sem miðlari.Byggir varastefndi á því að fráleitt væri að hann yrði gerður ábyrgur fyrirótengdum viðskiptum aðalstefnda sem varastefndi hafi ekkert komið að og hafiekkert um að segja. Varastefndi mótmælir þvísérstaklega að sá mismunur sem aðalstefndi hafi fengið vegna viðskipta sinnavið varastefnda annars vegar og stefnanda hins vegar hafi verið þóknun semvarastefndi hafi staðið straum af. Engin þóknun hafi verið greidd íviðskiptunum og ekkert hafi verið vikið að þóknun í símtölum starfsmanna aðal-og varastefnda. Þá sé hin ætlaða þóknun, 15.000 evrur, alltof há til að getatalist eðlileg þóknun. Í samræmi við framangreindsjónarmið byggir varastefndi einnig á því að hann hafi ekki verið í neinusamningssambandi við stefnanda og ekki þegið neina fjármuni frá honum. Kveðsthann ekki hafa verið rétthafi þeirrar greiðslu sem stefnandi vilji rifta. Þvíverði kröfu um riftun á grundvelli 134. gr. gjaldþrotalaga ekki komið fram gegnvarastefnda. Viðskiptin sem leitað sé riftunar á hafi alfarið verið millistefnanda og aðalstefnda. Aðalstefndi hafi þannig komið fram sjálfur og í eiginnafni í viðskiptum sínum bæði við stefnanda og varastefnda og selt hlutdeildinaí allsherjarskuldabréfinu fyrir eigin reikning. Þá sé með málshöfðun gegnvarastefnda krafist riftunar á greiðslu að fjárhæð 858.673,03 evrur tilvarastefnda þegar fyrir liggur að sú greiðsla var innt af hendi tilaðalstefnda. Sú greiðsla sem stefnandi leitist við að rifta hafi því aldrei áttsér stað og því beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna varastefnda. Í þessu sambandi vekursakaukastefndi athygli á því að í stefnu er ekki byggt á 146. gr.gjaldþrotalaga sem veitir þrotabúi heimild til þess að beina riftunarkröfu aðþriðja aðila. Varastefndi byggir einnig á því að skilyrði þess ákvæðis séuheldur ekki fyrir hendi þar sem varastefndi hafi ekki búið yfir neinnivitneskju um þær aðstæður sem riftunin byggist á, enda hafi hann ekki vitað afþví að aðalstefndi myndi selja stefnanda hlutdeildina . Að þessu frágengnu byggirvarastefndi sýknukröfu sína á því að íslensk gjaldþrotalög eigi ekki við umviðskiptin og því sé ekki unnt að rifta greiðslunni. Því til stuðnings vísarvarastefndi til þess að í XII. kafla laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki(ffl.), sé fjallað um endurskipulagningu fjárhags, slit og samrunafjármálafyrirtækja. Ákvæði kaflans eigi rætur að rekja til tilskipunarEvrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB frá 4. apríl 2001 (tilskipunin).Varastefndi vísar til þess að í 1. mgr. 104. gr. ffl. sé mælt fyrir um að takidómstóll hér á landi ákvörðun um slit lánastofnunar sem hafi staðfestu hér álandi skuli réttarframkvæmd, málsmeðferð og framkvæmd þeirrar ákvörðunar lútaíslenskum lögum, þó með þeim takmörkunum sem greini í 2. mgr. 99. gr. laganna.Í l-lið 2. mgr. 99. gr. laganna komi fram að viðskipti á skipulegumverðbréfamarkaði skuli fara eftir lögum þess ríkis sem gildi um samninginn umþau viðskipti. Eins og ráða megi af formála tilskipunarinnar sé þetta frávikfrá meginreglunni, um að lög heimalandsins gildi, sett til þess að vernda„heilleika skipulagðra markaða sem starfa í samræmi við lög aðildarríkis þarsem viðskipti eru með fjármálagerninga“. Varastefndi kveður þaðágreiningslaust að allsherjarskuldabréfið hafi verið skráð á skipuleganverðbréfamarkað kauphallarinnar í Lúxemborg. Þau viðskipti sem hér um ræði hafiþó átt sér stað „yfir borðið“, en ekki farið í gegnum kerfi kauphallar Lúxemborgar.Það breyti hins vegar engu í þessu sambandi, enda hafi skuldabréfið verið skráðþar á markað og lotið öllum reglum sem gilda um slík skráð verðbréf, þ. á m.upplýsingaskyldu til kauphallarinnar, reglum um innherjaupplýsingar ogviðskipti innherja o.fl. Varastefndi bendir enn fremur á að upprunalegur enskurtexti 27. gr. tilskipunarinnar vísi til viðskipta sem eigi sér stað í tengslumvið eða í samhengi við skipulegan verðbréfamarkað (e. in the context of aregulated market), en ekki aðeins til viðskipta sem fari fram í gegnum kerfihins skipulega markaðar. Umrædd viðskipti falli undir verndarandlagundantekningar l-liðar 2. mgr. 99. gr. ffl. Því verði íslenskum gjaldþrotalögumekki beitt í málinu, enda segi í skilmálum skuldabréfanna að ensk lög gildi um þau,nema hvað varði afmarkaða þætti sem ekki skipti máli hér. Þá hafi bréfið veriðskráð á skipulegan verðbréfamarkað í Lúxemborg. Viðskipin hafi þar af leiðandiekki haft nein slík tengsl við íslensk lög að íslenskar lagaskilareglur valdiþví að íslensk lög geti átt við. Þar sem íslensk lög hafi ekki átt við umviðskiptin verði ekki byggt á reglum íslenskra gjaldþrotalaga til að riftaþeim. Stefnandi hafi ekki gert neinn reka að því að sýna fram á að viðskiptinkunni að vera riftanleg samkvæmt enskum lögum eða þá lögum Lúxemborgar. Þvíberi að sýkna varastefnda af kröfum stefnanda. Varastefndi byggir aðþessu frágengnu á því að ekki sé unnt að beita riftunarreglum íslenskragjaldþrotalaga um viðskiptin þar sem þau hafi falið í sér endanlegt uppgjör íviðurkenndum greiðslu- og verðbréfauppgjörskerfum hjá Euroclear og Clearstream,Lúxemborg. Í greinargerð vísar varastefndi í þessu sambandi til m-liðar 2. mgr.99. gr. ffl. þar sem fram komi að um greiðslu- og uppgjörsfyrirmæli í greiðslu-og uppgjörskerfum fari eftir lögum þess ríkis sem gilda um viðkomandi kerfi.Varastefndi bendir á að ákvæðið, sem hafi orðið að lögum nr. 130/2004, sé ísamræmi við formála tilskipunar 2001/24/EB og ákvæði laga nr. 90/1999, umöryggi fyrirmæla í greiðslukerfum og verðbréfauppgjörskerfum. Í téðum formálakomi fram að viðskipti sem fari fram sem liður í greiðsluuppgjörskerfi falliundir tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 98/26/EB um endanlegt uppgjör ígreiðsluuppgjörskerfum og uppgjörskerfum fyrir verðbréf. Varastefndi vitnar ennfremur til 16. liðar aðfaraorða fyrrgreindrar tilskipunar 98/26/EB þar sem komifram að gjaldþrotameðferð eigi ekki að hafa afturvirk áhrif á réttindi ogskyldur þátttakenda í kerfi. Í 1. mgr. 3. gr. tilskipunarinnar segi að greiðslufyrirmæli,svo og greiðslujöfnun, skuli hafa réttaráhrif og vera bindandi gagnvart þriðjuaðilum, jafnvel þó að bú þátttakanda sé tekið til gjaldþrotaskipta, enda hafigreiðslufyrirmælin verið komin inn í kerfið áður en gjaldþrotaskipti hafi veriðhafin. Þá segi í 2. mgr. sömu greinar tilskipunarinnar að engin lög, fyrirmæli,regla eða venja um ógildingu samninga og færslna sem hafi átt sér stað áður engjaldþrotaskiptin hefjist megi leiða til þess að greiðslujöfnun sé afturkölluð. Varastefndi vísar til þessað lög nr. 90/1999, um öryggi fyrirmæla í greiðslukerfum ogverðbréfauppgjörskerfum, með síðari breytingum, hafi innleitt ákvæðitilskipunar 98/26/EB að meginstefnu í íslenskan rétt. Í athugasemdum viðfrumvarpið sem varð að lögunum komi fram að meginmarkmið frumvarpsins sé aðvernda afmarkaðan hluta fjármálakerfisins gegn því að unnt sé að beitariftunarreglum laga um gjaldþrotaskipti o.fl. við uppgjörið sem þar hafi áttsér stað, enda hafi greiðslufyrirmæli verið komin til greiðslukerfisins áður enúrskurður um gjaldþrot hafi verið kveðinn upp. Varastefndi vísar til þessað viðskipti með hlutdeildir í allsherjarskuldabréfinu hafi verið gerð upp ígegnum greiðslujöfnunarstöðvarnar Euroclear eða Clearstream. Báðar þessargreiðslujöfnunarstöðvar séu viðurkennd greiðslukerfi og uppgjörskerfi fyrirverðbréf í skilningi 10. gr. tilskipunar 98/26/EB. Ákvæði m-liðar 2. mgr. 99.gr. ffl. sé skýrt um að greiðslu- og uppgjörsfyrirmæli í greiðslu- oguppgjörskerfum skuli fara eftir lögum þess ríkis sem gildi um viðkomandi kerfi.Því skuli farið eftir lögum Lúxemborgar eða Belgíu um áhrif og gildigreiðslufyrirmæla ef bú þátttakenda í kerfi er tekið til gjaldþrotaskipta. Íbáðum þessum ríkjum hafi tilskipunin verið innleidd. Kveður varastefndi aðriftun sé ekki heimil samkvæmt lögum þessara ríkja. Fallist dómurinn ekki áframangreint byggir sakaukastefndi á því að riftunarreglum gjaldþrotalaga verðisamt sem áður ekki beitt um viðskiptin með vísan til n-liðar 2. mgr. 99. gr.ffl. Samkvæmt ákvæðinu verði löggerningur ekki ógiltur ef sá sem hag hefur af þvíað slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnun um aðlög annars ríkis eigi að gilda um löggerninginn og þar sé ekki að finnaógildingarreglu sem taki til þess tilviks sem um ræðir. Varastefndi tekur framað í frumvarpi með lögum nr. 78/2011, um breyting á lögum nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki með síðari breytingum, (slit, eftirlit, innleiðing), sésérstaklega tekið fram að um sé að ræða innleiðingu á 30. gr. framangreindrartilskipunar 2001/24/EB. Varastefndi byggir á því að ákvæðiþetta taki meðal annars til þess þegar mál sé höfðað til riftunar á ráðstöfunumfjármálafyrirtækis við slit þess. Þá vísar hann til þess að ensk lög hafi áttað gilda samkvæmt skilmálum allsherjarskuldabréfsins og um lögskipti ágrundvelli þess. Því eigi ensk lög að gilda í því tilviki sem hér um ræði. Þáhafi viðskiptin átt sér stað með símtali. Þar sem ekki hafi verið um annaðsamið verði að líta svo á að viðskipti með hlutdeild í allsherjarskuldabréfinuhafi átt að lúta sömu lögum og samið hafi verið um að giltu umallsherjarskuldabréfið, sbr. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 43/2000, um lagaskil ásviði samningaréttar. Hafi verið um uppgreiðslu að ræða þá lúti hún enskumlögum. Sú niðurstaða leiði því einnig til þess að ensk lög gildi um hina ætluðuriftanlegu ráðstöfun. Varastefndi byggir á því að greiðslunniverði samkvæmt framansögðu ekki rift þar sem hún sé ekki riftanleg samkvæmtenskum lögum. Bendir varastefndi í því sambandi á að ákvæði 238. gr. enskugjaldþrotalaganna frá 1986 um viðskipti á undirverði geti ekki átt við þar semviðskiptin hafi átt sér stað á markaðsverði og aðilar verið í góðri trú. Þágeti ákvæði 239. gr. ensku gjaldþrotalaganna um mismunun ekki heldur átt viðþar sem stefnandi hafi ekki verið að reyna að koma varastefnda í betri stöðu enöðrum. Í greinargerð varastefnda er áskilinn réttur til þess að leggja framfrekari gögn og álit sem lýsi enskum réttarreglum sem geti átt við umráðstöfunina. Að þessu frágengnu byggir varastefndi áþví að íslenskar lagaskilareglur leiði engu að síður til þess að íslensk löggeti ekki gilt um viðskiptin. Í því tilviki telur varastefndi að lögLúxemborgar eigi að gilda þar sem samningurinn um viðskiptin hafi haft sterkusttengsl við það land, sbr. 2. málslið 5. mgr. 4. gr. laga nr. 43/2000. Því tilstuðnings bendir varastefndi á að allsherjarskuldabréfið hafi verið skráð áskipulegum verðbréfamarkaði í Lúxemborg. Þá hafi viðskiptin og greiðslan vegnaþeirra verið framkvæmd í gegnum greiðslujöfnunarstöðvarnar Euroclear í Belgíuog Clearstream í Lúxemborg, auk þess sem umboðsmaður greiðslna, Deutsche BankLuxembourg S.A., hafi verið í Lúxemborg. Þar sem greiðslan sé ekki riftanlegsamkvæmt lögum í Lúxemborg beri því að sýkna varastefnda. Verði ekki fallist á að viðskiptin hafimest tengsl við lög Englands eða Lúxemborgar telur varastefndi að lög Ítalíueða Portúgals eigi að gilda um viðskiptin, þar sem aðalstefndi og varastefndihafi höfuðstöðvar þar. Þar sem ósannað sé að unnt sé að rifta viðskiptunumsamkvæmt lögum þeirra ríkja telur varastefndi að það beri að sýkna hann. Fallist dómurinn ekki á framangreint ábyggir varastefndi á því að ekki hafi verið um uppgreiðslu á skuld að ræða.Telur hann gögn málsins staðfesta að viðskiptin hafi falið í sér kaup á hlutdeildí allsherjarskuldabréfi sem hafi verið skráð á skipulögðum verðbréfamarkaði þarsem uppgjör hafi farið fram með hefðbundnum hætti. Þá mótmælir varastefndi þvíað með kaupunum hafi skuld á grundvelli allsherjarskuldabréfsins fallið niðurfyrir samruna réttinda og skyldna. Telur varastefndi að það samræmist ekkiskilmálum allsherjarskuldabréfsins. Þessu til stuðnings vísar varastefnditil 6. kafla skilmála allsherjarskuldabréfsins. Samkvæmt þessum ákvæðum séeinungis heimilt að innleysa eða greiða skuldabréfin upp við sérstakar aðstæðurog að fengnu samþykki íslenska Fjármálaeftirlitsins, sbr. 8. mgr. 84. gr.þágildandi laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Þær aðstæður sem fram komi ískilmálunum hafi ekki átt við um þau viðskipti sem hér um ræðir. Þá segi í 4.mgr. 6. gr. skilmálanna að útgefandi eða dótturfélög útgefanda geti hvenær semer, að fengnu samþykki íslenska Fjármálaeftirlitsins, keypt skuldabréfin áhvaða hátt sem er og hvaða verði sem er og að þá beri að afskrá þau. Varastefndi telur að af þessum ákvæðumverði ráðið að gerður sé greinarmunur á kaupum, afskráningu og uppgreiðslu(innlausn) skuldabréfanna. Einungis hafi verið heimilt að greiða skuldabréfinupp við tilteknar aðstæður og á verði samkvæmt ákvæði 6. mgr. 6. gr.skilmálanna. Þá hefði þurft að tilkynna vörsluaðila skuldabréfanna oguppgjörskerfum hafi þau verið greidd upp samkvæmt kafla 11 í skilmálunum.Jafnframt hefði stefnandi þurft að afskrá skuldabréfin í samvinnu viðumboðsmann greiðslna til þess að fella niður þá skuld sem stofnað hafi veriðtil með skuldabréfunum. Um það vísar varastefndi til umsýslusamnings stefnandaog umboðsmanns greiðslna. Samkvæmt þessu geti skuldabréfin ekki talistuppgreidd við það að þau hafi verið keypt af útgefanda. Stefnandi hafiviðurkennt að hann hafi ekki óskað afskráningar og fjárhæð þeirra sé enn þáútistandandi. Því geti ekki verið um að ræða fyrirframgreiðslu eða uppgreiðsluskuldabréfa, aðeins kaup á viðskiptabréfi á markaði sem hafi verið gerð ámarkaðsverði. Þessu til frekari stuðnings bendirvarastefndi á að einungis lítill hluti umræddra viðskipta hafi verið afheildarnafnverði skuldabréfaútgáfunnar, eða 1.500.000 evrur gagnvart 150milljónum evra. Það gefi til kynna að um staðgreiðsluviðskipti hafi verið aðræða en ekki uppgreiðslu. Vísar varastefndi til þess að samkvæmt skilmálumallsherjarskuldabréfsins hefði stefnandi þurft að kaupa upp allaskuldabréfaútgáfuna við uppgreiðslu. Þess vegna geti ekki komið til álita aðbeita 134. gr. laga nr. 21/1991. Þá bendir varastefndi á að greiðslan hafiverið greiðsla á kaupverði fyrir tiltekin verðmæti, framseljanleganfjármálagerning, en ekki greiðsla á skuld. Varastefndi byggir einnig á því að ekkihafi verið til staðar hefðbundið skuldarsamband milli hans og stefnanda meðanhann var eigandi hlutdeildarinnar. Vísar varastefndi um það til skilmálaallsherjarskuldabréfsins í útgáfulýsingu, einkum 6. mgr. 1. gr., en samkvæmtþví hafi eigandi hlutdeildar í allsherjarskuldabréfi ekki getað krafiðútgefanda um greiðslu á grundvelli þess. Hafi hann einungis getað beint slíkrikröfu að Euroclear eða Clearstream, sbr. einnig 3. mgr. 5. gr.útgáfulýsingarinnar. Því byggir varastefndi á því að á þessum tíma hafi hannekki átt kröfu á hendur stefnanda um greiðslu skuldabréfanna. Varastefndi vísar einnig til þess aðvið mat á því hvort um greiðslu á skuld hafi verið að ræða verði að líta tilþess að ef litið er á kaup útgefanda á eigin skuldabréfum sem uppgreiðsluslíkra bréfa að íslenskum lögum sé íslenskum skuldabréfaútgefendum ómögulegt aðstunda viðskiptavakt með eigin bréf eða eiga viðskipti með þau yfirhöfuð ánþess að hætta sé á að slíkum ráðstöfunum yrði rift. Slík niðurstaða yrði tilþess að draga verulega úr öryggi í viðskiptum með skuldabréf sem skráð séu áskipulegum mörkuðum. Þá ættu íslenskir útgefendur jafnframt á hættu að brjótaskilmála útgáfulýsinga í hvert sinn sem þeir ættu í slíkum viðskiptum. Varastefndi vísar enn fremur til þessað ekki sé unnt að beita reglu íslensks réttar um að skuld teljist uppgreiddþegar réttindi og skyldur komist á sömu hendur um umrædd skuldabréf þar semensk lög gilda um þau, sbr. 1. mgr. 15. gr. skilmála þeirra í útgáfulýsingu. Þábendir varastefndi á að stefnandi hafi ekki komið fram sem skuldari í umræddumviðskiptum heldur sem fjárfestir. Þá hafi varastefndi heldur ekki átt kröfu áhendur útgefanda allsherjarskuldabréfsins. Meginregla íslensks fjármunaréttarum samruna réttinda og skyldna eigi því ekki við. Jafnvel þótt almennt yrðitalið að skuldarsamband hefði verið milli aðila þá telur varastefndi að heimiltsé að víkja frá slíku í máli þessu þar sem við kaup útgefanda á eiginskuldabréfi verði ekki óhákvæmilega samruni réttinda og skyldna þannig aðkröfuréttindum ljúki. Vísar varastefndi því til stuðnings til þess að skilmálarskuldabréfaútgáfunnar geri ráð fyrir að útgefandi geti sjálfur keypt skuldabréfán þess að um uppgreiðslu skuldar sé að ræða. Í þeim tilvikum sé ekki við þaðmiðað að kröfuréttindunum ljúki fyrr en bréfið sé afskráð með sérstökum hætti.Ekki skipti máli í því sambandi hvernig stefnandi hafi fært viðskiptin í sínubókhaldi. Telji dómurinn engu að síður að umgreiðslu á skuld hafi verið að ræða byggir varastefndi á því að sú greiðslahafi ekki átt sér stað fyrr en eðlilegt var. Vísar varastefndi í því efni tilþess að samkvæmt skilmálum útgáfunnar, sbr. 4. mgr. 6. gr. hennar, hafi veriðkveðið á um að útgefandinn og dótturfélög hans gætu keypt skuldabréfin hvenærsem var og á hvaða verði sem sem var. Hann hafi því ekki verið bundinn af þvíað greiða skuldabréfið á lausnardegi. Varastefndi byggir sýknukröfu sína ennfremur á því að viðskiptin hafi verið eðlileg eftir atvikum og því ekkiriftanleg á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Í þessu sambandi leggurvarastefndi áherslu á að ákvæðinu sé ætlað að taka til greiðslna sem séu óvenjulegarí sjálfu sér eða fari fram við óvenjulegar aðstæður og sé því ætlað aðleiðrétta óeðlilegar ráðstafanir þar sem skuldari hafi brugðist trúnaði viðkröfuhafa sína og varna því að hann leitist við að ívilna einum kröfuhafa ákostnað annarra. Varastefndi vísar til þess að endurkaupútgefinna skulda fjármálafyrirtækis sé ekki óvenjuleg ráðstöfun. Það geti veriðmat útgefanda að slík viðskipti séu honum hagstæð. Varastefndi tekur fram aðstefnandi hafi tekið á árinu 2008 upp yfirlýsta stefnu um að kaupa að nýjuútgefin skuldabréf, eins og ráða megi af afkomutilkynningu stefnanda 30. apríl2008. Sú stefna hafi verið reist á viðskiptalegum forsendum, enda hafistefnandi þannig getað fjármagnað rekstur sinn með ódýrari hætti í formiinnlána. Þá hafi það verið hagstætt að kaupa aftur skuldabréf á verði sem hafiverið lægra en uppgreiðsluverð þeirra. Varastefndi tekur fram að ákvæði umendurkaup og uppgreiðslu skuldabréfa fyrir gjalddaga séu til þess fallin aðveita útgefanda svigrúm um það hvernig hann hagar fjármögnun sinni. Slík ákvæðiséu ekki óeðlileg í sjálfu sér. Þar sem stefnandi hafi talið það fjárhagslegahagstætt að ráðast í þessi endurkaup falli beiting endurkaupaheimildar utangildissviðs riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991, enda séu slík viðskiptieðlileg eftir atvikum. Þá mótmælir varastefndi þeirrifullyrðingu, sem fram komi í stefnu, að til þess að viðskiptin geti talistvenjuleg eftir atvikum hefðu þau m.a. þurft að vera venjuleg í viðskiptum milliaðila. Varastefndi bendir á að í þessu sambandi sé fráleitt að líta eingöngutil viðskiptasambands stefnanda og aðalstefnda að þessu leyti, hvað þá tilafleidds sambands við varastefnda, heldur þurfi að líta til þess hvortendurkaup á skuldabréfum hafi verið venjuleg í starfsemi stefnanda og annarrafjármálafyrirtækja yfirhöfuð. Þar áréttar varastefndi að það hafi veriðyfirlýst stefna stefnanda að kaupa eigin bréf til baka og að hann hafi höfðaðfjölda riftunarmála vegna endurkaupa á útgefnum skuldabréfum sínum. Það eittsýni að stefnandi, sem og önnur fjármálafyrirtæki hér á landi hafi verið mjögvirk á markaði með eigin skuldabréf. Viðskiptin hafi þannig verið venjuleg ístarfsemi stefnanda, þó svo að hann hafi ekki átt í öðrum slíkum viðskiptum viðaðalstefnda eða varastefna. Máli sínu til enn frekari stuðnings bendiraðalstefndi á að endurkaup útgefinna skulda séu alvanaleg í starfsemifjármálafyrirtækja, óháð fjárhagslegri stöðu þeirra. Varðandi fullyrðingu stefnanda um aðhuglæg afstaða aðalstefnda skipti engu máli fyrir riftun greiðslunnar, bendirvarastefndi á að þrátt fyrir að 134. gr. sé ætlað að vera hlutlægriftunarregla, þá geti huglæg afstaða kröfuhafa engu að síður komið tilskoðunar við mat á því hvort viðskiptin hafi verið eðlileg eftir atvikum. Í þvísambandi bendir varastefndi á að hann hafi ekki átt í viðskiptum við stefnandaheldur aðalstefnda og að þau hafi verið venjuleg í alla staði. Þá hafivarastefndi verið grandlaus um síðari viðskipti aðalstefnda og stefnanda hvaðþá um fjárhagslega stöðu stefnanda. Í málinu liggi ekki annað fyrir en aðaðalstefndi hafi verið í góðri trú um viðskipti sín og stefnanda. Þá liggiekkert fyrir um að stefnandi hafi ætlað að ívilna aðalstefnda, hvað þávarastefnda. Varastefndi bendir á að stefnandi hafienn þá verið í rekstri þegar greiðslan hafi átt sér stað og tiltækarupplýsingar um stefnanda hafi ekki gefið til kynna að hann stæði höllum fæti.Vísar varastefndi þar m.a. til lánshæfismats matsfyrirtækja sem og aðgerðaíslenskra stjórnvalda sem hafi miðað að því að fullvissa fjármálamarkaðinn umað staða íslensku bankanna væri traust. Hafi Fjármálaeftirlitið m.a. birtniðurstöðu álagsprófs 14. ágúst 2008 sem hafi bent til þess að eiginfjárstaðastefnanda væri sterk og gæti þolað töluverð áföll. Varastefndi vísar einnig tilfréttar Fjármálaeftirlitsins 18. september 2008 um áhrif gjaldþrots LehmanBrothers á fjármálakerfið á Íslandi. Telji dómurinn eftir sem áður aðviðskiptin gætu verið riftanleg að íslenskum lögum byggir varastefndi á því aðhonum verði ekki gert að greiða stefnanda fjárhæðina enda séendurgreiðslukrafan algerlega vanreifuð. Ekki sé gerð grein fyrir því á hverjuendurgreiðslukrafan byggist og hvernig varastefnda verði gert að greiðastefnanda þegar hann hafi aldrei móttekið greiðslu frá stefnanda. Í stefnu áhendur varastefnda sé tekið fram að hann hafi auðgast um 858.673.03 evrur þegarþað liggi fyrir í gögnum málsins að varastefndi hafi fengið 843.673,03 evrurvegna viðskipta sinna við aðalstefnda og að hann hafi ekki verið aðili aðviðskiptum stefnanda og aðalstefnda. Varastefndi mótmælir enn fremurdráttarvaxtakröfu stefnanda. Í fyrsta lagi geti hann ekki greitt dráttarvextiaf stefnufjárhæðinni þegar fyrir liggi að varastefndi hafi fengið aðra og lægrifjárhæð greidda frá aðalstefnda. Í öðru lagi hafnar varastefndi því að honumberi að greiða dráttarvexti frá málshöfðunardegi sakauka til greiðsludags, sbr.4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Verði fallist á dómkröfur stefnanda byggirvarastefndi á því að honum beri eingöngu að greiða dráttarvexti í fyrsta lagifrá dómsuppsögudegi, sbr. 2. málslið 9. gr. sömu laga. Varastefndi áréttar að í kröfu um sýknufelist einnig krafa um lækkun á kröfu stefnanda. Sú krafa sé reist á sömumálsástæðum og sýknukrafan. Til viðbótar byggir varastefndi á 145. gr. laga nr.21/1991. Því til stuðnings vísar hann til þess að sakaukastefndi hafi ekki haftnokkra hugmynd um síðari viðskipti aðalstefnda við stefnanda. Yrði varastefndagert að greiða stefnanda stefnufjárhæðina hefði það í för með sér beint tjónfyrir varastefnda. Varastefndi yrði þá í raun látinn gjalda fyrir það aðgreiðslu milli aðalstefnda og stefnanda sé rift, vegna viðskipta sem hann hafiekki vitað af og hafi farið fram fyrir mörgum árum síðan. Væri slík greiðslavarastefnda svo miklum erfiðleikum bundin að ósanngjarnt megi teljast í ljósiatvika. Því til viðbótar vísar varastefndi tilþess að honum verði ekki gert að endurgreiða stefnanda alla dómkröfuna. Bendirvarastefndi á að í 142. gr. laga nr. 21/1991 komi fram að fari riftun fram meðstoð í 131. til 138. gr. laganna skuli sá sem hag hafði af riftanlegri ráðstöfuneða fullnustugerð greiða þrotabúinu fé sem svari til þess sem greiðslaþrotamanns hafi orðið honum að notum. Krafan sé þannig krafa um endurgreiðsluauðgunar, en ekki skaðabótakrafa. Í þessu sambandi bendir varastefndi á að hannhafi aðeins tekið við 843.673,03 evrum frá aðalstefnda og geti auðgun hanseinungis numið þeirri fjárhæð. Um lagarök vísar varastefndi tilframangreindra lagagreina sem raktar eru í greinargerð hans. Kröfu sína ummálskostnað styður varastefndi við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991.IV Í þinghaldi í máli þessu 19. desember2013 var á það bent að Héraðsdómur Reykjavíkur hefði með úrskurði 7. nóvembersama ár leitað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í máli nr. E-1880/2012(Landsbankinn gegn Meryll Lynch International) um það hvernig bæri að skýra 1.mgr. 30. gr. tilskipunar nr. 2001/24/EB, sem stefndu í máli þessu hafa báðirstutt málsvörn sína við. Hinn 17.október 2014 kvað EFTA-dómstóllinn upp dóm í tilefni af fyrrgreindri beiðniHéraðsdóms Reykjavíkur. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að orðalag 1. mgr.30. gr. framangreindrar tilskipunar um ógildi,ógildanleikaeðaskort á réttarvernd vísaði einnig til riftunar samkvæmt gjaldþrotarétti ágrundvelli reglna um undanskot eigna frá gjaldþrotaskiptum, eins og þeirra semværu í XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Þeim sem hefði hagaf löggerningi, sem teldist skaðlegur öllum lánardrottnum, bæri samkvæmtákvæðinu að sanna að engin úrræði væru tiltæk, eða að engin úrræði væru lengurtiltæk, til að vefengja viðkomandi gerning, hvort sem efnislegar ástæður eðaástæður er lúta að málsmeðferð væru þess valdandi. Þyrfti sérstakt mat að farafram á viðkomandi löggerningi hverju sinni. Þótt almennt séð væri unnt aðvefengja gerninginn samkvæmt lögum þess EES-ríkis sem ætti við um hann, myndiþeim sem hag hefur af honum nægja að sýna fram á að skilyrði fyrir slíkrivefengingu væru ekki uppfyllt í þessu tiltekna máli. Það færi hins vegar eftirreglum heimaaðildarríkis hvort þeim sem hefur hag af löggerningnum hefði tekistað sanna að lögin, sem eigi við um gerninginn, veiti engin úrræði til aðvefengja hann. Í þinghaldi í málinu 4. desember 2014áskildu stefndu sér rétt til þess að afla matsgerðar um tilvist og efnierlendra réttarreglna sem á reynir í málinu að þeirra mati. Í þinghaldi 24.apríl 2015 lagði aðalstefndi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns, sérfræðingsí enskum gjaldþrotalögum, til að svara eftirfarandi matsspurningum:Í samhengi við útgáfu á allsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um stofnun skuldasambands og niðurfellingu kröfu vegna samruna réttinda og skyldna?Hvaða reglur gilda í enskum rétti um það hvenær löggerningur er talinn vera skaðlegur kröfuhöfum?Ef löggerningur er talinn vera skaðlegur kröfuhöfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti sem heimila að slíkir gerningar séu vefengdir?Þess er óskað að matsmaður geri sérstaka grein í svörum sínum við spurningum nr. 1, 2 og 3, fyrir tilvist og efni framangreindra enskra réttarreglna við þær kringumstæður þegar fjármálafyrirtæki, sem er útgefandi allsherjarskuldabréfs, með sömu skilmálum og greinir í dómskjali nr. 5 hefur keypt hlutdeildarkröfu í eigin allsherjarskuldabréfi fyrir lokauppgjörsdag þess. Í næsta þinghaldi, 28. maí 2015, varRichard Sheldon QC, dómkvaddur til þess að semja skriflega og rökstuddamatsgerð þar sem framangreindum spurningum yrði svarað. Í þinghaldi 14. októbersama ár var upplýst að matsmaðurinn gæti ekki unnið að matsgerð þessari og varþá óskað eftir því að nýr matsmaður yrði dómkvaddur. Í þinghaldi 22. október2015 var David Chivers QC dómkvaddur til þess að framkvæma umbeðið mat.Matsgerð hans var lögð fram í málinu 1. nóvember 2016 ásamt þýðingu löggiltsskjalaþýðanda á henni. Í matsgerðinni fjallar matsmaðurinn, ísvari sínu við fyrstu spurningu, almennt um uppbyggingu skuldabréfanna og víkurþar að eðli kröfuhafasambandsins samkvæmt skilmálum þeirra út frá reglum enskskröfuréttar. Þá er þar gerð grein fyrir áhrifum þess samkvæmt skilmálunum efútgefandi kaupir sjálfur hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu. Í því sambandi ermeðal annars vakin athygli á því að við slík endurkaup skuli ógildaskuldabréfið sem því nemur. Hluti upphaflegu skuldarinnar verði þannig ekkilengur gjaldkræfur og að því leyti sé rétt af stefnanda að bókfæra hana semlækkun skulda. Stefnandi væri „ekki lengur í skuld við sameiginlegavörsluaðilann sem nemur virði hins keypta skuldabréfs“, eins og segir íþýðingunni. Þessi áhrif byggðust hins vegar ekki á neinum reglum um samrunaréttinda og skyldna, heldur samkomulagi um að skuldin skyldi ekki lengurteljast útistandandi. Í svari við annarri og þriðju spurninguer í matsgerðinni vikið að ýmsum úrræðum samkvæmt enskum lögum sem geta leitttil þess að löggerningi verði vikið til hliðar og þá einkum að ákvæðum í enskumgjaldþrotalögum frá 1986. Þau ákvæði eru 238 gr. um viðskipti á undirvirði, 239gr. um ívilnanir, 244 gr. um okurlánaviðskipti, 245 gr. um riftun tiltekinnafljótandi veða, og 423 gr. um viðskipti sem eru sviksamleg gagnvart kröfuhöfum.Fram kemur að matsmaður telji ólíklegt að 244. gr. og 245. gr. laganna hafiþýðingu fyrir álitaefni þessa máls og því víkur hann aðeins stuttlega að þeim.Í matsgerðinni er síðan fjallað sérstaklega um 238. gr., 239. gr. og 423. gr.gjaldþrotalaganna sem komi helst til álita. Í matsgerðinni kemur fram að það séskilyrði þess að víkja löggerningi til hliðar ágrunni 238. gr. ensku gjaldþrotalaganna að félagið sé í gjaldþrotaskiptum eðagreiðslustöðvun. Enn fremur að félagið hafi stundað viðskipti á undirvirði ogjafnframt að viðskiptin hafi verið gerð á viðeigandi tíma. Félag sé talið hafastundað viðskipti á undirvirði ef um gjöf er að ræða eða að það stundi annarskonar viðskipti við viðkomandi með skilmálum sem fela í sér að félagið fáiekkert endurgjald eða ef félagið stundar viðskipti við viðkomandi „gegnendurgjaldi sem er umtalsvert verðminna, metið til fjár eða ígildis fjár, enendurgjaldið, metið til fjár eða ígildis fjár, sem félagið lét í té“. Ímatsgerð er vikið að því hvað átt sé við með því að endurgjald sé umtalsvertverðminna meðal annars með eftirfarandi umfjöllun: „Ef annað kemur ekki til ervirði eignar ekki talið lægra en fjárhæðin sem sæmilega vel upplýstur kaupandiværi reiðubúinn að greiða fyrir hana í viðskiptum ótengdra aðila. Ef markaðurer til staðar með eignir af þeirri gerð sem um ræðir er markaðsverðið yfirleitttalið endurspegla virði eignarinnar. Venjulega er þetta metið á grundvelliskýrslna sérfræðinga. Það er í verkahring dómstólsins að meta það semsérfræðingarnir hafa fram að færa og ákvarða hið rétta virði (eða, ef það erekki mögulegt, hið rétta verðbil) eignar eða skuldbindingar. Hins vegar, efeign er seld á frjálsum markaði eftir að hún hefur verið auglýst og markaðssettmeð tilhlýðilegum hætti, er söluvirðið yfirleitt talið endurspegla markaðsvirðieignarinnar á söludeginum.“ Síðan fjallar matsmaður ínokkuð löngu máli um það hvernig mat sé lagt á hvort um undirvirði sé að ræðaþegar félag kaupir til baka skuldir sínar. Þar er meðal annars vakin athygli áþví að ekki hafi reynt á þetta atriði fyrir enskum dómstólum. Það sé til aðmynda ekki ljóst hvort virði sé þá metið út frá efnahagsreikningi félagsins eðafrá sjónarhóli kröfuhafa félagsins. Telur matsmaður að enskur dómstóll myndisvara spurningunni „frá sjónarhóli annarra kröfuhafa en ekki á grundvelli óhlutbundinnarefnahagsreikningsgreiningar“. Telur hann að skoða verði spurninguna um virði„með tilliti til áhrifa viðskiptanna á kröfuhafa“. Séu áhrifin „hlutlaus eðajákvæð er ekki um að ræða undirvirði. Ef áhrifin eru neikvæð er um að ræðaundirvirði“. Í þessu sambandi segir síðan orðrétt í matsgerðinni:84. Það kann að vera mikilvægspurning hvort dómstóllinn muni líta til eftirfarandi þrotameðferðar félagsinsvið mat á virði skulda félagsins á (fyrri) dagsetningu viðskiptanna. Með öðrumorðum, er rétt að dómstóllinn meti hver áhrif viðskiptanna hafi verið ákröfuhafa félagsins með tilliti til þess að félagið hefur verið tekið tileiginlegrar þrotameðferðar, eða aðeins á grundvelli þess hversu líkleg slíkmeðferð virtist vera á umræddum tíma. Við þessari spurningu eru engin skýrsvör, en nálgun Scott lávaraðar í málinu Phillipsg. Brewin Dolphin (sjá að ofan) bendir til þess að fyrri nálgunin sé rétt,þar sem dómstóllinn viðurkenndi að veruleikinn hefði meira vægi en hugsanlegarvangaveltur á umræddum tíma. Ennfremur er það tilgangur 238. greinar að lítaaftur til tímabilsins fyrir hina eiginlegu þrotameðferð og leiðrétta viðskiptisem í reynd voru skaðleg kröfuhöfum. Í matsgerðinni kemur framað í reynd hafi „spurningin um hvort áframhaldandi rekstrarhæfi félagsins hafivirst tryggt á umræddum tíma eftir sem áður umtalsvert vægi“. Hafi þótt ástæðatil að álykta á tíma viðskiptanna að þau „yrðu félaginu hagfelld (t.d. vegnaþess að félagið taldi af sanngirni að það fengi fullt virði í tengslum við kaupsín á eigin skuld)“, þá kunni „tilteknar málsvarnir sem kveðið er á um í grein238(5) að eiga við“. Skilyrði um að viðskiptinhafi verið gerð á viðeigandi tíma lýtur samkvæmt matsgerðinni bæði að tíma ogfjárhagslegri stöðu. Viðskipti teljast hafa verið gerð á viðeigandi tíma hafiþau átt sér stað á tveggja ára „tímabili sem lýkur við upphaf greiðsluþrots“ ogfélagið var „ófært, á dagsetningu viðskiptanna, um að greiða skuldir sínar eðavarð ófært um að greiða skuldir sökum viðskiptanna („greiðsluþrotsskilyrðið“)“.Um síðara skilyrðið er í matsgerðinni vísað tilgreina 123(1) og 123(2) í gjaldþrotalögunum. Samkvæmt fyrrimálsgreininni segir í matsgerðinni að félag sé komið í greiðsluþrot ef „sannaðer þannig að dómstóllinn telji viðunandi að félagið sé ófært um að greiðaskuldir sínar þegar þær falla í gjalddaga“. Samkvæmt síðari málsgreininni séfélag einnig talið ófært um að greiða skuldir sínar ef „sannað er þannig aðdómstóll telji viðunandi að virði eigna félagsins sé lægra en fjárhæð skuldaþess, að teknu tilliti til skilyrtra og síðari skulda“. Meta þurfi gjaldfærnimiðað við þann tíma sem viðskiptin voru gerð. Þar sé notast við tvenns konarpróf, annars vegar sjóðstreymisprófið, þar sem litið sé til allra skulda semséu gjaldkræfar eða verði það í tiltölulega náinni framtíð, og hins vegarefnahagsreikningsprófið þar sem litið sé á eignir félagsins að teknu tillititil síðari og skilyrtra skulda þess og metið hvort „óraunhæft sé að ætla að þaðgeti greitt þessar skuldir“. Í matsgerðinni er því næstgerð grein fyrir málsvörnum samkvæmt grein 238(5). Um það atriði segir þar:03. Grein 238(5) gþl. 1986. Grein 238(5) gþl.1986 kveður á um að dómstólar skuli ekki fallast á kröfu um úrskurð samkvæmt238. grein vegna viðskipta á undirvirði ef hann telur víst að:(1) Félagið sem gerði viðskiptin hafi gertþað í góðri trú sem lið í rekstri sínum, og (2) Það hafi haft réttmæta ástæðu til aðætla, á þeim tíma sem viðskiptin voru gerð, að þau myndu verða því hagfelld.04. Jafnvel þótt málsvörnin sé háð því aðfélagið hafi framkvæmt viðskiptin viljandi og vitandi vits, þá þarfvarnaraðilinn að sýna fram á að hún eigi við. Sönnunarbyrðin getur hins vegarfærst yfir á skiptastjórann eða umsjónarmann greiðslustöðvunarinnar þegarvarnaraðilinn hefur sýnt fram á að skilyrðum greinar 238(5) virðist fullnægt.05. Prófið sem kveðið er á um í lið 238(5)(a)er bæði huglægt (góðri trú) og hlutlægt (sem lið í rekstri sínum). Í Re Sarflax málinu, sem varðaði eldriákvæði, var niðurstaða dómstólsins sú að viðskipti sem félag gerir í tengslumvið niðurlagningu starfsemi sinnar ættu að teljast viðskipti sem félagið gerir„sem lið í rekstri sínum“ í skilningi liðar 238(5)(b).06. Prófið samkvæmt grein 238(5)(b) er alfariðhuglægt og veltur ekki á eiginlegri niðurstöðu viðskiptanna fyrir félagiðheldur á því hvort það hafi verið hlutlægar réttmætar forsendur til að telja,þegar viðskiptin voru gerð, að viðskiptin myndu verða félaginu hagfelld. 07. Viðskipti sem félag gerir til þess aðtryggja áframhaldandi stuðning birgja kunna að falla undir vörnina samkvæmtákvæðinu. Raunar geta viðskipti af ýmsu tagi sem gerð eru í góðri trú og gætuannars talist hæpin, þ.m.t. viðskipti sem eru mótaðila félagsins hagfelldarivegna sterkari samningsstöðu hans fallið undir grein 238(5). Í matsgerðinni er á samahátt fjallað um heimild til að vefengja gerning á grundvelli ívilnunar samkvæmt239. gr. ensku gjaldþrotalaganna. Þar kemur fram að skilyrði fyrir kröfusamkvæmt ákvæðinu séu að félagið sé í gjaldþrotaskiptum eða greiðslustöðvun, aðþað ívilni kröfuhafa eða ábyrgðarmanni eða ábyrgðaraðila skulda eða annarraskuldbindinga félagsins og að þegar ívilnunin hafi verið veitt hafi félagiðverið „undir áhrifum löngunar“ til að ná fram þeirri niðurstöðu, sem og aðívilnunin hafi verið veitt á „viðeigandi tíma“. Í matsgerðinni segir aðfélag teljist hafa ívilnað aðila ef umræddur aðili „er einn af kröfuhöfumfélagsins eða ábyrgðarmaður eða ábyrgðaraðili einhverra skulda eða annarraskuldbindinga félagsins“ og að „félagið geri eitthvað eða lætur eitthvaðviðgangast sem (í báðum tilvikum) hefur þau áhrif að setja umræddan aðila íbetri stöðu við hugsanleg gjaldþrotaskipti en hann hefði verið í ef það semgert var hefði verið látið ógert“. Í matsgerðinni er vikið að þessu nánar. Þarer m.a. tekið dæmi af því þegar félag semur eða á í viðskiptum með „réttindiskilyrta kröfuhafans á skilmálum sem eru hagstæðari fyrir skilyrta kröfuhafannen ef hann þyrfti að lýsa kröfu á grundvelli sömu réttinda við slit“. Kemur þarfram að bein kaup „slíkra réttinda væru dæmi um viðskipti sem myndu setjaskilyrta kröfuhafann í betri stöðu við slit“. Af „því leiðir að kaup áskuldabréfi sem svarar til hlutdeildar í allsherjarskuldabréfi útgefnu afkaupandanum gætu talist ívilnun“ að því gefnu að skuldabréfaeigandinn séskilyrtur kröfuhafi. Í matsgerðinni er því næstfjallað um það skilyrði að félagið verði að hafa verið „undir áhrifum löngunar“til að ívilna viðkomandi. Þar er vikið að tilgreindum dómum og sú ályktundregin að sé ákvörðunin reist á „eðlilegum viðskiptalegum sjónarmiðum“ en ekki„af afdráttarlausri löngun til að bæta stöðu kröfuhafans ef tilgjaldþrotaskipta kemur“ sé gerningurinn gildur. Því næst er því lýst aðtilgangur 239. gr. gjaldþrotalaganna sé að standa vörð um jafnræði kröfuhafa.Þessu markmiði sé best náð ef löngun sérhvers umboðsmanns félagsins (e. anyagent of the company) er eignuð félaginu í samræmi við almennar reglur umumboð. Í matsgerðinni er gerðgrein fyrir því hvað teljist vera „viðeigandi tími“ í samhengi 239. gr. enskugjaldþrotalaganna. Það er á sex mánaða tímabili sem lýkur við upphafgreiðsluþrots eða á tveggja ára tímabili sem lýkur við upphaf greiðsluþrotsenda ívilni félagið aðila sem er því tengdur. Í báðum tilvikum er jafnframtáskilið að þegar ívilnun er veitt „hafi félagið verið ófært um að greiðaskuldir sínar eða hafi orðið ófært um að greiða skuldir vegna ívilnunarinnar(„greiðsluþrotsskilyrðið“). Í matsgerðinni er vísað til fyrri umfjöllunar umþetta atriði. Þá kemur fram í matsgerðinni að þeir sem notið hafi ívilnunargeti borið fyrir sig sömu málsvarnir og eiga við um viðskipti á undirvirði. Í matsgerðinni er gerðgrein fyrir þeim möguleika að beita 423. gr. gjaldþrotalaganna. Er á það bentað til að unnt sé að taka kröfu á þeim grundvelli til greina þurfi að sýna framá að félagið hafi átt í viðskiptum á undirvirði og að sannað þyki að félagiðhafi gert viðskiptin annaðhvort í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að aðili,sem hefur gert kröfu á hendur því eða kann að gera það síðar, nái til eignafélagsins, eða að skerða með öðrum hætti hagsmuni slíks aðila í tengslum viðkröfu sem hann hefur gert eða kann að gera. Matsmaður vísar til fyrriumfjöllunar um viðskipti á undirvirði. Til þess að viðskiptinhafi verið gerð í hinum tilskilda tilgangi segir í matsgerðinni að það nægi aðhann hafi verið raunverulegur tilgangur, en ekki er áskilið að það sé einitilgangurinn. Þá sé heimilt að fá viðskiptum hnekkt jafnvel þótt tilganginumhafi ekki verið náð. Í matsgerðinni er vísaðtil fyrri umfjöllunar um mögulega „beitingu málsvarnar sem byggir á breyttristöðu í tengslum við viðskipti á undirvirði“ og tekið fram að sömu sjónarmið gildium úrskurði samkvæmt 423. gr. og 425. gr. gjaldþrotalaganna. Að lokum er í matsgerðinnivikið að fyrirmælum enskra laga um riftun viðskipta gagnvart bönkum ogfjármálastofnunum sem og reglum enskra félagalaga og dómafordæma um skyldustjórnarmanna til að taka mið af hagsmunum kröfuhafa félags við tilteknaraðstæður.V. Almennt um ágreining aðila Eins og rakið hefur veriðgreiddi stefnandi 858.673,03 evrur með einni greiðslu 15. september 2008.Stefnandi hefur lagt fram svonefnda kaupnótu um þau viðskipti sem lágu að bakiþessari greiðslu. Af þessari kvittun og öðrum gögnum málsins um umræddviðskipti má ráða að aðalstefndi hafi selt stefnanda hlutdeild íallsherjarskuldabréfi með auðkennisnúmerið ISIN nr. XS0194859277 að nafnverði1.500.000 evrur. Kaupverðið nam 840.000 evrum, en með áföllnum vöxtum, er fallaskyldu í hlut viðkomandi hlutdeildareiganda, samtals 18.673,03 evrur, namfjárhæð kaupanna 858.673,03 evrum. Stefnandi krefst riftunará framangreindri greiðslu á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði þetta gildir almennt við slitfjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki er sýnt að eignirþess muni nægja til þess að efna skuldbindingar þess að fullu. Fyrirmæli 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 eru í XX. kafla laganna sem fjallar um riftunráðastafana þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldará síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegumgreiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skertgreiðslugetu þrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst venjulegeftir atvikum. Stefnandi byggir á því að greiðslan sem krafist er riftunar áhafi falið í sér greiðslu skuldar sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegtvar og að hún geti ekki talist eðlileg eftir atvikum.2. Aðild til varnar Aðila greinir á um það að hverjum eigiað beina kröfunni. Stefnandi telur rétt að beina riftunar- og endurgreiðslukröfuað aðalstefnda þar sem hann hafi verið gagnaðili hans í viðskiptunum 10.september 2008 samkvæmt kaupnótu og öðrum gögnum málsins. Báðir stefndukrefjast sýknu á grundvelli aðildarskorts. Aðalstefndi telur sig einungis hafaverið milligönguaðila í viðskiptunum sem hafi verið milli stefnanda ogvarastefnda. Varastefndi telur aftur á móti að hann hafi einungis seltaðalstefnda hlutdeildina sem síðan hafi selt stefnanda hana án þess aðaðalstefndi hafi komið fram sem milligönguaðili. Í málinu liggja fyrir gögn um kaupaðalstefnda á umræddri hlutdeild á genginu 55 af varastefnda 10. september2008, sama dag og aðalstefndi seldi hana stefnanda á genginu 56. Af þeim gögnumverður ekki annað ráðið en að aðalstefndi hafi komið fram gagnvart varastefndasem kaupandi hlutdeildarinnar. Þar er þess í engu getið að aðalstefndi komifram sem miðlari eða annars konar milligönguaðili milli varastefnda og annarsvæntanlegs kaupanda. Ekki verður til að mynda ráðið af samskiptum starfsmannaaðal- og varastefnda að einungis yrði af viðskiptunum ef bindandi kauptilboðkæmi frá þriðja aðila. Því verður að ganga út frá því að með kaupum aðalstefndaá hlutdeildinni hafi hann orðið eigandi hennar áður en hann seldi hanastefnanda. Þar sem aðalstefndi hefur ekki fært sönnur á annað verður því aðlíta svo á að stefnandi hafi fest kaup á hlutdeildinni íallsherjarskuldabréfinu af aðalstefnda. Aðalstefndi tók við greiðslukaupverðsins frá stefnanda og naut hagnaðar af viðskiptunum sem nam muninum ákaup- og söluverði hlutdeildarinnar. Í þessu ljósi verður á það fallist aðaðalstefnda sé réttilega stefnt í máli þessu. Kröfur á hendur varastefnda komaþví ekki til álita og ber að sýkna hann.3. Fól greiðslan í sér greiðslu á skuld fyrr en eðlilegtvar? Eins og rakið hefur verið er unnt aðkrefjast riftunar á greiðslu skuldar sex mánuðum fyrir frestdag á grundvelli 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars ef hún er innt af hendi fyrr eneðlilegt var. Frestdagur við slitin er eins og áður segir 15. nóvember 2008.Greiðslan sem krafist er að verði rift var innt af hendi 15. september 2008 ogfór því fram innan þess tímabils fyrir frestdag sem ákvæðið mælir fyrir um. Aðila greinir einnig á um hvortstefnandi hafi með greiðslunni greitt skuld fyrr en eðlilegt var. Meðviðskiptunum keypti stefnandi hlutdeild í allsherjarskuldabréfi eins og rakiðhefur verið. Umsaminn lausnardagur skulda samkvæmt allsherjarskuldabréfinu var30. júní 2014, sbr. 1. mgr. 6. gr. útgáfuskilmálanna. Fyrir þann tíma varalmennt óheimilt að innleysa skuldabréfin sem heyrðu undirallsherjarskuldabréfið og útgefanda einungis heimilt að kaupa þau með samþykkiFjármálaeftirlitsins. Með greiðslunni sem um ræðir 15. september 2014 greiddistefnandi einnig að fullu vexti sem fallið höfðu á hlutdeildina frá síðastagjalddaga vaxta 30. júní 2008 til uppgjörsdags. Gjalddagi þeirra vaxta hefðiannars verið 30. júní 2009. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið vorugreiðslur þessar þannig að öllu leyti inntar af hendi fyrir umsaminn lausnardagog gjalddaga vaxta og þar með fyrr en eðlilegt var í skilningi 1. mgr. 134. gr.laga nr. 21/1991. Stefnandi var skuldari samkvæmtallsherjarskuldabréfinu. Í útgáfulýsingu sem lýst er í kafla II kemur fram aðallsherjarskuldabréfið skyldi vera í vörslu sameiginlegs vörsluaðila Euroclearog Clearstream, þ.e. handhafa. Bar stefnanda, sem og umsjónaraðilum greiðslna,að líta á handhafann sem eiganda kröfunnar við greiðslu höfuðstóls og vaxta.Gat hann einn tekið við slíkum greiðslum úr hendi stefnanda og áttuhlutdeildareigendur einungis kröfu á hendur honum í samræmi við þánafnverðsfjárhæð sem þeir voru skráðir fyrir. Stefnandi bar því greiðsluskyldusamkvæmt skuldabréfinu við handhafa allsherjarskuldabréfsins en ekki viðeinstaka hlutdeildareigendur. Í samræmi við það gat stefnandi ekki losnað undanskyldunni með greiðslu beint til hlutdeildareigenda. Þá gátuhlutdeildareigendur ekki krafið stefnanda beint um greiðslur nema viðsvonefndan vanefndaatburð, sbr. 9. gr. útgáfulýsingarinnar. Að þessu leyti stóðstefnandi hvorki í skuld við aðalstefnda né átti hann kröfu á hendur stefnandaþegar greiðslan átti sér stað, enda skilyrði beins kröfuréttarsambands þá ekkikomin fram. Eins og staðfest hefur verið með dómumHæstaréttar Íslands 11. maí 2017 í málum nr. 189/2016, 200/2016 og 621/2016ræður það, hvort beint réttarsamband hafi verið til staðar milli aðila ágreiðslutíma, ekki úrslitum um hvort ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 verðibeitt við úrlausn málsins. Ákvæðið getur tekið til ráðstöfunar sem í raunleiðir til þess að kröfuhafi fái efndir á kröfu sinni og skuldari losni undangreiðsluskyldu sinni án þess að slíkt réttarsamband milli aðila sé til staðar.Í máli þessu keypti stefnandi hlutdeild af aðalstefnda í allsherjarskuldabréfisem stefnandi bar greiðsluskyldu á, en með því fékk aðalstefndi í raun efndir ákröfuréttindum sínum sem hann felldi sig við að gefa eftir að hluta með því aðekki var greitt fullt nafnverð krafna hans. Samkvæmt 4. mgr. 6. gr.útgáfulýsingarinnar var stefnanda heimilt, að fengnu samþykkiFjármálaeftirlitsins, að kaupa skuldabréf sem heyrðu undirallsherjarskuldabréfið. Þar var jafnframt kveðið á um að þau skyldu felld niðurí kjölfarið, sbr. einnig 13. gr. umsýslusamningsins 30. júní 2004. Samkvæmtskilmálunum sem giltu um viðskiptin áttu slík kaup því að leiða til lækkunar áskuld stefnanda samkvæmt allsherjarskuldabréfinu og hann að losna undangreiðsluskyldu sinni að því leyti. Stefnandi kveður skuldina hafa veriðfellda niður í kjölfar greiðslunnar 15. september 2008. Í greinargerðaðalstefnda var skorað á stefnanda að upplýsa og leggja fram viðeigandisönnunargögn um það til hvaða aðgerða stefnandi hefði gripið í kjölfarviðskiptanna til að varpa ljósi á hvort skuldabréfið hafi verið endurselt, þaðafskráð eða því ráðstafað með öðrum hætti. Þeirri áskorun var svarað af hálfustefnanda með því að leggja fram yfirlýsingu löggilts endurskoðanda umbókhaldslega meðferð þeirra krafna sem stefnandi heldur fram að hafi veriðgreiddar með viðskiptunum. Þar er staðfest að við færslu bókhalds stefnanda íkjölfar viðskiptanna hafi skuldir stefnanda verið færðar niður um samtals1.500.000 evrur eða sem nemur nafnverði hlutdeildarinnar sem var keypt. Í greinargerð aðalstefnda var einnigfarið fram á að stefnandi upplýsti um „öll kaup og allar sölur á tímabilinu 1.janúar 2006 til 9. október 2008 á hagsmunaeign í allsherjarskuldabréfumútgefnum af stefnanda“. Jafnframt var farið fram á að upplýst yrði hverjirhefðu verið gagnaðilar stefnanda í þessum viðskiptum, hvert hafi veriðkaupverðið og til hvaða aðgerða hafi verið gripið í kjölfarið, „þ.e. hvort aðhagsmunaeiginin hafi verið í áframhaldandi eigu stefnanda, endurseld, afskráðeða með öðrum hætti ráðstafað“. Í bókun stefnanda í þinghaldi 19. desember 2013segir að áskorun þessi taki ekki til afhendingar á skjali sem stefnandi hafi ívörslum sínum, sbr. 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991. Hins vegar legðistefnandi fram yfirlit sem stefnandi hafi „keyrt út úr viðskiptakerfum sínum ogskýringarmyndir sem sýna öll viðskipti stefnanda með skuldabréf sem hann hafðisjálfur gefið út á umbeðnu tímabili“. Í listanum sem stefnandi lagði fram íþinghaldinu er greint frá samtals 51 viðskiptum með hlutdeild íallsherjarskuldabréfi með ISIN nr. XS0194859277 á tímabilinu frá 16. nóvember2007 til 22. september 2008. Þar er stefnandi ýmist kaupandi eða seljandiþeirra. Á listanum er ekki greint frá kaup- og söluverði hlutdeildanna,einungis nafnverði þeirra. Þar er heldur ekki upplýst við hvern stefnandi áttiviðskiptin. Af þessum lista verður hins vegar ráðið að eftir að stefnandi hafðikeypt hlutdeild í þessu allsherjarskuldabréfi seldi hann þau almenntjafnharðan, oftast samdægurs. Frávik frá þessu eru kaup sem áttu sér stað 20.maí 2008 með bréf að nafnverði 29.334.000 evrur sem ekki tengjast málinu. Á listanum kemur fram að stefnandi hafikeypt hlutdeildir að nafnvirði 557.000 evrur 4. september 2008, 1.500.000 evrur10. september 2008, sem eru þau viðskipti sem um er deilt, og 410.000 evrur 12.september 2008. Þar kemur einnig fram að stefnandi hafi selt hlutdeild aðnafnvirði 2.467.000 evrur, sem er sama nafnverðsfjárhæð og stefnandi hafðikeypt í framangreindum þremur viðskiptum. Af þessu skjali, sem stefnandi lagðifram undir rekstri málsins, verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi seltþá hlutdeild sem hér um ræðir nokkrum dögum eftir kaupin og daginn eftir aðhann innti kaupverðið af hendi. Við aðalmeðferð málsins dró aðalstefndiþá ályktun af þessu að greiðslan 15. september 2008 geti ekki hafa falið í sérgreiðslu skuldar þar sem sama hlutdeild hafi verið endurseld. Þegar hefur veriðgerð grein fyrir því að samkvæmt skilmálum umræddra skuldabréfa bar að fellaskuldina niður við endurkaup stefnanda auk þess sem áskilið var að leita skyldifyrir fram eftir leyfi Fjármálaeftirlitsins fyrir slíkum kaupum. Með dómiHæstaréttar Íslands 27. september 2012 í máli nr. 702/2011 var vikið aðhliðstæðri stöðu, þar sem útgefandi víxla, sem jafnfram átti að veraviðskiptavaki víxlanna, hafði keypt tvo víxla í útgáfunni og greitt fyrir þátiltekið verð skömmu áður en hann var tekinn til slita. Riftunar var krafist ágrundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Í dóminum kemur fram að sýnilegahafi verið gengið út frá því að útgefandinn kynni að eiga viðskipti með víxlanasem hann hafði sjálfur gefið út. Þrátt fyrir þá ráðagerð standi „engin haldbærheimild til að víkja við þessar aðstæður frá þeirri meginreglu fjármunaréttarað krafa falli niður með því að réttindi og skyldur komist á sömu hendi oggetur þar engu breytt þótt áfrýjandi hefði í kjölfar kaupa á víxlunum getaðstofnað á nýjan leik til skuldar með því að selja þá öðrum“. Dómurinn telur að leggja beri forsendurHæstaréttar Íslands í framangreindu máli til grundvallar úrlausn þessa máls.Þegar litið er til þess sem fram hefur komið um áhrif endurkaupa stefnanda áhlutdeild í skuldabréfaútgáfunni samkvæmt útgáfulýsingu verður að ganga út fráþví að skuld stefnanda hafi fallið niður við kaupin þó að krafan hafi síðarverið seld öðrum. Samkvæmt öllu framansögðu verður að líta á greiðsluna, semstefnandi innti af hendi 15. september 2008, sem greiðslu á skuld sem fór framfyrr en eðlilegt var. Skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir riftungreiðslunnar er að þessu leyti fullnægt.4. Virðist greiðslan vera eðlileg eftir atvikum? Þó að framangreind skilyrði séu fyrirhendi í málinu verður greiðslunni ekki rift á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laganr. 21/1991 hafi hún virst venjuleg eftir atvikum. Við úrlausn á þessu verðuralmennt að fara fram heildarmat með hliðsjón af því sem fyrir liggur umráðstöfunina og aðstæður á þeim tíma sem hún átti sér stað. Af skilmálum skuldabréfanna verðurráðið að ætlast hafi verið til að viðskipti gætu farið fram á verðbréfamarkaðimeð hlutdeild í allsherjarskuldabréfinu. Jafnframt var þar tekið fram aðútgefandi, stefnandi í máli þessu, gæti keypt slíka hlutdeild á frjálsummarkaði. Til þess að slík viðskipti gætu átt sér stað varð stefnandi þó að aflasamþykkis Fjármálaeftirlitsins. Gera verður ráð fyrir að sá áskilnaður hafihelgast af þeirri heimild sem stjórn stefnanda hafði til að breyta fjárskuldbindingusinni í skilyrt eiginfjárframlag. Í málinu liggur fyrir að stefnandi hafiá árinu 2008 talið hagfellt að nýta laust fé bankans til endurkaupa áhlutdeildum í eigin skuldabréfaútgáfum. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrirdómi virðist stefnandi hafa talið sér heimilt að lækka skuldir um nafnverðhlutdeildarinnar í kjölfar slíkra endurkaupa og bókfæra muninn áendurkaupsverði og nafnverði sem hagnað. Slík ráðstöfun gat einnig stuðlað aðþví að skuldatryggingarálag á bankann lækkaði. Ákvörðun um endurkaup eiginskulda virðist því almennt hafa byggst á ákveðnum, viðskiptalegum forsendumsamkvæmt mati stjórnenda bankans á því hvernig best væri að bregðast viðhættumerkjum í rekstri hans sem meðal annars birtust í háuskuldatryggingarálagi. Þess ber þó að geta að endurkaup afþessu tagi höfðu einnig tíðkast hjá bankanum árin 2005, 2006 og 2007. Þau fóruhins vegar vaxandi milli ára. Þannig munu þau hafa numið um 35 milljónum evraað nafnverði árið 2005, um 120 milljónum evra árið 2006 og um 170 milljónumevra árið 2007. Þegar bankinn féll í október 2008 mun hann hafa keypt eiginskuldabréf að nafnverði tæplega 400 milljónir evra á því ári. Á þessu fjögurraára tímabili munu endurkaup af þessu tagi hafa farið fram í samtals 493sjálfstæðum viðskiptum. Leiða má líkur að því að aukin endurkaup stefnanda áeigin skuldum á árinu 2008 eigi rætur að rekja til erfiðleika í rekstristefnanda og þverrandi tiltrúar á honum sem birtist meðal annars í háuskuldatryggingarálagi. Samkvæmt gögnum sem stefnandi hefurlagt fram um endurkaup sín virðist stefnandi hafa keypti hlutdeildir íallsherjarskuldabréfinu sem hér um ræðir í samtals 26 viðskiptum á tímabilinu16. nóvember 2007 til 22. september 2008. Samtals nam nafnverð þessara kaupa83.851.000 evrum sem er rúmlega helmingur skuldabréfaútgáfunnar. Af sömu gögnumverður ráðið að stefnandi hafi selt jafnóðum hlutdeildir í sömuskuldabréfaútgáfu að nafnverði 54.517.000 evrur í 25 viðskiptum. Ekkert liggurfyrir um að stefnandi hafi aflað samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir þessumumfangsmiklu endurkaupum á víkjandi skuldabréfum eins og áskilið var. Viðendurkaup útgefanda á skuldabréfunum átti fjárskuldbinding stefnanda samkvæmtþeim að falla niður, eins og rakið hefur verið. Ekki var því gengið út frá þvíað stefnandi gæti lagt stund á viðskipti með bréfin eins og hann virðist hafagert. Þegar á allt framangreint er litið telur dómurinn að aðalstefndi hafiekki fært sönnur á að viðskiptin hafi virst venjuleg eftir atvikum.5. Koma erlendar reglur sem gilda um gerninginn í veg fyrirriftun? Þrátt fyrir að dómurinn hafi komist aðniðurstöðu um að öllum skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 sé fullnægttelur aðalstefndi að þar sem greiðslan sé ekki riftanleg samkvæmt þeim erlendureglum sem gilda um gerninginn sé óheimilt að fallast á kröfu stefnanda. Um þaðvísar aðalstefndi til n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, sem hafiinnleitt 30. gr. tilskipunar 2001/24/EB í íslenskan rétt. Ákvæði 99. gr. laga nr. 161/2002 beryfirskriftina „Fjárhagsleg endurskipulagning lánastofnana með höfuðstöðvar áÍslandi og útibú í öðru EES-ríki“. Með fjárhagslegri endurskipulagningu ervísað til úrræða sem dómstólar hafa til að heimila greiðslustöðvun eða leitanauðasamninga. Þegar slíkar ráðstafanir eru heimilaðar ná þær sjálfkrafa tilallra útibúa sem lánastofnun starfrækir í öðru aðildarríki EES-samningsins,eins og segir í 1. mgr. 99. gr. laganna. Um réttaráhrif, málsmeðferð ogframkvæmd ákvörðunar gilda einnig íslensk lög með nánar tilgreindum frávikum,sem rakin eru í stafliðum a til n í 2. mgr. 99. gr. laganna. Þegar mál þettavar höfðað sagði í n-lið málsgreinarinnar að þrátt fyrir d- og e-liði væriheimilt að beita III. kafla laga um samningsgerð, umboð og ógilda gerninga, nr.7/1936, nema lög gistiríkis heimiluðu ekki slíkt. Með lögum nr. 78/2011, ertóku gildi 29. júní 2011, var bætt við ákvæðið svohljóðandi setningu:„Löggerningur verður þó ekki ógiltur ef sá sem hag hefur af því að slíkurlöggerningur haldi gildi sínu leggur fram fullnægjandi sönnun um að um löggerninginneigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu semtekur til þess tilviks sem um ræðir.“ Stefnandi sætir ekki fjárhagslegriendurskipulagningu, heldur er félagið í slitameðferð, sbr. 101. gr. laga nr.161/2002. Því á ákvæði 99. gr. laganna ekki við um stefnanda samkvæmt orðumgreinarinnar. Aftur á móti segir í 1. mgr. 104. gr. laganna að taki dómstóllhér á landi ákvörðun um slit lánastofnunar, sem hefur staðfestu og starfsleyfihér á landi, skuli heimildin ná sjálfkrafa til allra útibúa sem lánastofnuninstarfrækir í öðrum aðildarríkjum. Í síðari málslið hennar kemur síðan fram aðum réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd ákvörðunar skuli fara að íslenskumlögum „með þeim takmörkunum sem greinir í 2. mgr. 99. gr.“. Með síðari málslið 1. mgr. 104. gr.laganna er tekin afstaða til lagavals um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmdvið slit lánastofnunar með staðfestu og starfsleyfi hér á landi þegar áhrifslitanna ná til annarra aðildarríkja EES-samningsins. Meginreglan er að íslensklög gildi í því tilviki en með sömu undantekningum og komi fram í 2. mgr. 99.gr. laganna sem áður er getið. Í þessu ljósi gildir sú takmörkun sem kemur framí n-lið 2. mgr. 99. gr. laganna um réttaráhrif, málsmeðferð og framkvæmd viðslitameðferð lánastofnunar með höfuðstöðvar á Íslandi og útibú í öðru EES-ríki. Framangreind ákvæði 2. mgr. 99. gr.laga nr. 161/2002 eiga rætur að rekja til tilskipunar nr. 2001/24/EB, semíslenska ríkið skuldbatt sig til að innleiða í íslenskan rétt með aðild sinniað samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Samkvæmt þeirri tilskipun gildir súmeginregla að lög heimaaðildarríkis, í þessu tilviki íslensk lög, eiga við umslit fjármálafyrirtækis, þ. á m. um það hvort „löggerningar, sem eru öllumlánardrottnum skaðlegir, séu ógildir eða skorti réttarvernd“, sbr. l-lið 2.mgr. 10. gr. tilskipunarinnar. Frá þessu er vikið í 30. gr. tilskipunarinnar,en ákvæðið er svohljóðandi: „Ákvæði 10. gr. skal ekki gilda um reglur er varðaþað hvort löggerningar, sem eru öllum lánardrottnum skaðlegir, séu ógildir,ógildanlegir eða skorti réttarvernd, í þeim tilfellum þegar sá sem hefur hag afþessum löggerningum leggur fram sannanir um að / ˗ gerningurinn, sem erskaðlegur öllum lánardrottnum, fellur undir lög aðildarríkis annars enheimaaðildarríkis, og / ˗ lögin bjóða engin úrræði til að vefengja gerninginnsem um ræðir.“ Með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993,um Evrópska efnahagssvæðið, og að teknu tilliti til dóms EFTA-dómstólsins frá17. október 2014 í máli LBI hf. gegn Merril Lynch International Ltd., enniðurstaða í því máli er rakin í kafla IV, verður að túlka n-lið 2. mgr. 99.gr. laga nr. 161/2002 þannig að með orðalaginu „ógiltur“ sé ekki aðeins vísaðtil ógildingarreglna samningaréttar heldur einnig til reglna XX. kafla laga nr.21/1991 um riftun gerninga sem eru skaðlegir öllum lánardrottnum. Í þessu ljósiber að taka málsvörn aðalstefnda, sem byggir á lögum þess ríkis sem gildir umgerninginn, til álita, þó að færðar hafi verið sönnur á að skilyrðum riftunarsamkvæmt ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 sé fullnægt. Sönnunarbyrðin hvílirá aðalstefnda um að í þeirri löggjöf séu engin úrræði til að vefengjagerninginn. Samkvæmt 15. gr. útgáfulýsingarinnarlutu viðskipti með skuldabréf, sem heyrðu undir allsherjarskuldabréfið, enskumlögum, enda fyrirmæli um slík viðskipti og réttaráhrif endurkaupa útgefandam.a. í 6. gr. útgáfulýsingarinnar. Telur dómurinn því að ensk lög hafi gilt umgerninginn þannig að aðalstefndi geti borið þau fyrir sig með skírskotun tiln-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002. Stefnandi hefur aflað matsgerðardómkvadds matsmanns um efni enskra laga að þessu leyti og þannig fullnægt kröfu2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991.Það kemur aftur á móti í hlut dómsins að meta atvik í ljósi þeirra reglna semþar er lýst með tilliti til þeirra upplýsinga og gagna sem fyrir liggja. Meginatriðimatsgerðarinnar að þessu leyti eru rakin í kafla IV í dóminum. Skilja verðurhana á þann veg að einungis ákvæði ensku gjaldþrotalaganna frá 1986 komi tilálita um téða ráðstöfun. Dómurinn telur einnig ljóst að hvorki ákvæði 244. gr.laganna um okurlánaviðskipti né 245. gr. laganna um riftun tiltekinna fljótandiveða eigi ekki við um viðskiptin. Með vísan til matsgerðarinnar verður því aðleggja til grundvallar að einungis 238. gr., 239. gr. og 423. gr. geti komiðtil álita um þá greiðslu sem stefnandi krefst riftunar á. Eins og rakiðer í kafla V er unnt að víkja löggerningi til hliðar á grundvelli 238. gr.ensku gjaldþrotalaganna ef umrædd viðskipti hafa farið fram á undirvirði að þvískilyrði uppfylltu að þau hafi verið gerð á viðeigandi tíma. Af matsgerðinniverður ráðið að vísbendingar séu til staðar í enskri dómaframkvæmd að virðikröfunnar, þegar mat er lagt á hvort endurkaup á skuld félags hafi farið fram áundirvirði, sé metið í ljósi þess að félagið hefur verið tekið tilþrotameðferðar. Þegar litið er til þess að skilanefnd var skipuð yfir stefnandafáeinum vikum eftir viðskiptin sem um er deilt í máli þessu og stefnanda veittheimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember 2008 telur dómurinn ekki hægt aðútiloka að þau hafi farið fram á undirvirði í merkingu 238. gr. enskugjaldþrotalaganna. Í matsgerðinnikemur fram að viðskipti hafi verið gerð á „viðeigandi tíma“ í skilningi 238.gr. ensku gjaldþrotalaganna ef þau hafa átt sér stað á tveggja ára tímabilifyrir greiðsluþrot og að félagið hafi þá verið ófært um að greiða skuldir sínareða orðið ófært um það sökum viðskiptanna. Umrædd viðskipti fóru fram innanþess tíma sem kveðið er á um í ákvæðinu. Við úrlausn á því hvort stefnandi hafiverið ófær um að greiða skuldir sínar þegar viðskiptin áttu sér stað þarf aðgreina raunverulega fjárhagsstöðu félagsins á þeim tíma, annars vegar meðtilliti til þess hverjar líkurnar hafi verið á því að það gæti ekki greittskuldir sínar þegar þær áttu að falla á gjalddaga, hins vegar með tilliti tilþess hvort verðmæti eigna sé lægra en fjárhæð skulda þess. Ekki nægir í þessusambandi að vísa til yfirlýsinga stefnanda, þar á meðal afkomutilkynningar 31.júlí 2008, eða ráðstafana íslenskra yfirvalda fyrir fall bankans í október2008. Það stoðar heldur ekki að vísa til staðhæfinga í lögskýringargögnum meðfrumvarpi því er varð að lögum nr. 172/2008, eins og aðalstefndi vísaði til viðaðalmeðferð, til sönnunar um að bankinn hafi ekki orðið ógjaldfær fyrr en eftirað bresk yfirvöld gripu til aðgerða gegn dótturfélagi stefnanda. Í málinuliggja ekki fyrir sérfræðileg gögn um raunverulega fjárhagsstöðu stefnanda áþeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Hefur aðalstefndi ekki fært sönnur á aðstefnandi hafi verið gjaldfær þegar greiðslan var innt af hendi 15. september2008. Þrátt fyrir aðframangreind skilyrði 238. gr. ensku gjaldþrotalaganna séu fyrir hendi geturfélag borið fyrir sig að viðskiptin hafi verið gerð í góðri trú sem lið írekstri sínum enda hafi það haft réttmæta ástæðu til að ætla, á þeim tíma semviðskiptin voru gerð, að þau myndu verða því hagfelld, sbr. 5. mgr. 238. gr.ensku gjaldþrotalaganna. Þegar hefur verið gerð grein fyrir því að endurkaupstefnanda á hlutdeild í umræddu allsherjarskuldabréfi voru óheimil samkvæmtskilmálum útgáfunnar nema með fyrir fram samþykki Fjármálaeftirlitsins. Ekkiliggur fyrir að samþykki þess hafi legið fyrir þegar kaupin áttu sér stað. Þáútilokuðu skilmálarnir að stefnandi gæti endurselt hlutdeildirnar. Þar semendurkaupin voru í andstöðu við skilmála skuldabréfaútgáfu stefnanda gátu þauekki verið gerð í góðri trú sem liður í rekstri bankans. Með þeim var lausu féráðstafað til kaupa á víkjandi skuldum stefnanda. Í þessu ljósi telur dómurinnað aðalstefnda hafi ekki tekist að sýna fram á að skilyrði séu uppfyllt til aðhann geti borið fyrir sig 5. mgr. 238. gr. ensku gjaldþrotalaganna. Samkvæmtframansögðu hefur aðalstefndi ekki fært viðhlítandi sönnur á að útilokað sé aðvefengja þá ráðstöfun sem stefnandi krefst að verði rift með vísan til 238. gr.ensku gjaldþrotalaganna. Í þessu ljósi telur dómurinn að tilvísun aðalstefndatil ensks réttar á grundvelli n-liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 komiekki í veg fyrir að riftun nái fram að ganga samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr.21/1991 í máli þessu. 6. Fjárhæðendurgreiðslukröfunnar Um fjárkröfustefnanda vísar hann til þess að aðalstefndi hafi auðgast um þá fjárhæð semstefnandi innti af hendi fyrir hlutdeildina í allsherjarskuldabréfinu 15.september 2008 og skírskotar þá til þess að aðalstefndi hefði ekki fengiðkröfuna greidda eftir lausnardag. Þá nemi tjón stefnanda sömu fjárhæð og auðgunaðalstefnda. Aðalstefndi mótmælir þessu og kveður stefnanda hvorki hafa sýntfram á að aðalstefndi hafi hagnast um þá fjárhæð né að stefnandi hafi orðiðfyrir tjóni vegna greiðslunnar. Ef riftun ferfram með stoð 134. gr. laga nr. 21/1991 ber þeim sem hafði hag af ráðstöfuninniað greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamannsins hefurorðið honum að notum, sbr. 1. mgr. 142. gr. sömu laga. Sú fjárhæð má þó ekkivera hærri en sem nemur tjóni þrotabúsins. Þá gildir sú regla umpeningagreiðslur, eins og þá sem hér um ræðir, að notkun peninganna skiptirengu um kröfu þrotabúsins. Eins og rakiðhefur verið verður að ganga út frá því að stefnandi hafi keypt umræddahlutdeild af aðalstefnda fyrir 840.000 evrur og innt þá fjárhæð af hendi ásamt áföllnumvöxtum að fjárhæð 18.673,03 evrur, samtals 858.673,03 evrur. Hafa þeir fjármunir orðið aðalstefndaað notum þó að hann hafi áður þurft að inna af hendi 825.000 evrur fyrirhlutdeildina, auk áfallinna vaxta að fjárhæð 18.673,03 evrur, þegar hann keyptihana af varastefnda. Að þessu leyti á fjárkrafa stefnanda stoð í 1. mgr. 142.gr. laga nr. 21/1991. Í kafla V.3 erþví lýst hvað ráða megi af lista yfir öll viðskipti þar sem stefnandi keypti ogseldi hlutdeildir í eigin skuldabréfaútgáfum frá 1. janúar 2006 til 9. október2008. Af honum verður dregin sú ályktun að stefnandi hafi selt hlutdeild íumræddu allsherjarskuldabréfi að nafnvirði 2.467.000 evrur 16. september 2008 eftir að hafa keypt hlutdeild sem namsömu fjárhæð í þremur sjálfstæðum viðskiptum. Kaup stefnanda 10. september2008, sem mál þetta lýtur að, er ein þeirra. Ekki er upplýst um söluverðumræddrar hlutdeildar í skuldabréfinu. Hafi stefnandi fengið greiðslu fyrirhlutdeildina við sölu hennar, þó að viðskiptin í heild stangist á við skilmálaskuldabréfsins, leiðir það til lækkunar á endurgreiðslukröfunni sem því nemur.Þar sem ekkert er upplýst um söluverð hlutdeildarinnar 16. september 2008 ertjón stefnanda af hinni riftanlegu ráðstöfun vanreifað. Því er ekki unnt aðleggja efnisdóm á endurgreiðslukröfuna. 7. Niðurstaða, málskostnaðuro.fl. Í ljósi þesssem fram kemur í köflum V.3 og V.4 verður á það fallist að greiðsla tilaðalstefnda 15. september 2008 hafi falið í sér greiðslu á skuld fyrr eneðlilegt var og að ekki liggi fyrir að hún hafi virst venjuleg eftir atvikum.Þar sem greiðslan átti sér stað innan þess tíma fyrir frestdag sem getið er í1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 er það niðurstaða dómsins að öllum skilyrðumákvæðisins sé fullnægt. Þá hefur aðalstefndi ekki sýnt fram á að reglur þessríkis sem gilda um hina riftanlegu ráðstöfun komi í veg fyrir að unnt sé aðvefengja hana, eins og rakið er í kafla V.5. Af þessum sökum ber að fallast áriftunarkröfu stefnanda á hendur aðalstefnda. Hins vegarhefur stefnandi ekki reifað með hvaða hætti hann hafi orðið fyrir tjóni afráðstöfuninni með tilliti til þess að hann seldi hlutdeildina fáeinum dögumeftir kaupin. Telst endurgreiðslukrafa stefnanda á grundvelli 1. mgr. 142. gr.laga nr. 21/1991 á hendur aðalstefnda því vanreifuð og ber að vísa henni frádómi. Með vísan til3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og að teknu tillititil niðurstöðu Hæstaréttar Íslands frá 11. maí 2017 í hæstaréttarmálinu nr.621/2016, þykir rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af rekstri málsinsfyrir dómi. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Rift ergreiðslu stefnanda, Kaupþings hf., til aðalstefnda, Banca IMI S.p.A, 15.september 2008 að fjárhæð 858.673,03 evrur, vegna viðskipta 10. september 2008. Fjárkröfustefnanda á hendur aðalstefnda er vísað frá dómi. Varastefndi, BPI Gestão deActivos – Sociedade Gestora de Fundos de Investimento Mobiliário SA, er sýkn afkröfum stefnanda. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
Mál nr. 54/2000
Lausafjárkaup Galli Riftun Skaðabætur Tómlæti Verslunarkaup Svik
Félögin F, sem síðar var sameinað félaginu H, og P áttu viðskipti á árunum 1992 til 1996, sem fólust í því að P seldi erlendum kaupendum unna rækju í eigin nafni fyrir F og seldi F óunna rækju til vinnslu. Ekki var gerður skriflegur samningur um viðskipti aðilanna. Höfðaði P mál gegn H og krafðist þess að félaginu yrði gert að greiða skuld samkvæmt viðskiptareikningi F. Þá krafðist P greiðslu fyrir óunna rækju, sem félagið seldi F á árinu 1996. H viðurkenndi hluta skuldar á viðskiptareikningi, en neitaði greiðslu á grundvelli þess að hann ætti mun hærri gagnkröfur á hendur P. Krafa P um greiðslu geymslukostnaðar erlendis fyrir óselda rækju var ekki tekin til greina, en talið var ósannað að P hafi fengið samþykki F fyrir því að stofna til umrædds geymslukostnaðar. Þá var H sýknaður af tveimur kröfum P um greiðslu vegna afsláttar, sem P hefði orðið að gefa erlendum kaupendum vegna gallaðrar rækju frá F, en talið var ósannað að P hafi aflað samþykkis F fyrir ráðstöfununum og að um væri að ræða slíkan afslátt að P hefði ekki upp á sitt eindæmi getað bundið F með ákvörðun um hann. H var einnig sýknaður af kröfum P vegna kostnaðar fyrir svonefnda kassamiða. Var talið að það eitt og hálft ár sem leið frá því að stofnað var til útgjaldanna þar til F var gerður reikningur fyrir þau benti ekki til þess að ætlast hefði verið til að félagið bæri þau. Þá var ekki tekin til greina krafa P um greiðslu fyrir óunna rækju, sem félagið seldi F, en talið var að F hefði verið heimilt að rifta kaupum við P á rækjunni, en talið var sannað að rækjan hefði verið skemmd þegar P seldi F hana. Gagnkrafa H á hendur P reis vegna söluandvirðis rækju, sem erlendur kaupandi greiddi ekki. Taldi H að P bæri ábyrgð á tjóninu, þar sem að ekki hefði verið krafist trygginga í viðskiptunum. Var gagnkrafan ekki tekin til greina á grundvelli þess að hvorki væri fram komið að F hefði gefið P sérstök fyrirmæli um að erlendi kaupandinn skyldi setja tryggingu fyrir greiðslu kaupverðsins né að venja væri að krefjast slíkrar tryggingar. Varð niðurstaða málsins að H var dæmdur til að greiða P þann hluta skuldar á viðskiptareikningi sem félagið viðurkenndi.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. febrúar 2000. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.729.023 krónur með dráttarvöxtum frá 1. janúar 1997 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti kom fram að nafni áfrýjanda var breytt eftir að Gunnvör hf. sameinaðist Hraðfrystihúsinu hf. 8. september 1999 og öll réttindi og skyldur fyrrnefnda félagsins færðust til þess síðarnefnda. Er nafn áfrýjanda eftir það Hraðfrystihúsið - Gunnvör hf. Frosti hf., sem átti þau viðskipti við stefnda, sem ágreiningur málsaðila er sprottinn af, hafði verið sameinaður Hraðfrystihúsinu hf. á árinu 1997. Er einnig fram komið fyrir Hæstarétti að stefndi, sem áður hét Íslenskt marfang hf., heiti nú Pandalus hf. I. Ágreiningslaust er að viðskipti Frosta hf. og stefnda hófust 1992 þegar stefndi varð til við samruna tveggja félaga og að þeim lauk á síðari hluta árs 1996. Fólust viðskiptin bæði í því að stefndi seldi erlendum kaupendum unna rækju í eigin nafni fyrir Frosta hf. og seldi félaginu óunna rækju til vinnslu. Ekki var þó gerður skriflegur samningur á milli þeirra um hvernig viðskiptunum yrði nánar fyrir komið eða hvaða heimildir stefndi hefði í samskiptum sínum við erlenda kaupendur til að skuldbinda Frosta hf. með ákvörðunum um útgjöld fyrir reikning hins síðastnefnda. Hafa fyrirsvarsmenn málsaðila gefið skýrslu fyrir dómi, þar sem þessu er nánar lýst. Ber mjög mikið á milli þeirra. Stjórnarformaður og framkvæmdastjóri Frosta hf. skýrðu báðir svo frá að félagið hafi verið innan Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, sem hafi yfirleitt selt allar framleiðslu þess. Nokkuð af þeim hafi þó verið selt fyrir milligöngu annarra, þar á meðal stefnda. Það hafi þá almennt gerst þannig að slíkir smærri seljendur hafi haft samband, gefið upplýsingar um að þeir gætu selt tiltekna vöru og spurst fyrir um hvort Frosti hf. ætti hana til. Hafi orðið af slíkum viðskiptum ef boð um þau hafi leitt til þess að félagið gæti fengið hærra verð fyrir afurðirnar en annars væri unnt. Forsenda viðskiptanna hafi alltaf verið sú að ljóst væri um ákveðinn kaupanda og skilaverð til framleiðandans. Þegar varan var send úr landi hafi hún ætíð verið seld. Forráðamaður stefnda bar fyrir dómi að félagið hafi tekið að sér að selja rækju fyrir Frosta hf., sem unnin var í Súðavík. Viðskiptin hafi verið mismikil einstök ár, en fyrir allt að 300.000.000 krónur þegar mest var. Stundum hafi varan verið seld cif og kaupandi þá tekið við henni strax á hafnarbakka. Í öðrum tilvikum hafi vara verið flutt út óseld og þá verið komið fyrir í geymslum á ákvörðunarstað. Stór íslensk sölusamtök eigi sínar geymslur erlendis, en smærri útflytjendur leigi geymslurými af þeim, sem selji slíka þjónustu. Geti verið hagkvæmt að geyma vöru nálægt mörkuðum og selja hana í áföngum, einkum sé sala dræm. Þetta sé gert í samráði við framleiðendur á Íslandi. Líði mislangur tími, sem vara þurfi að vera í geymslu, þar til kaupandi fáist. Geti sá tími orðið allt að hálft ár. Þá bar hann að starfsmenn stefnda hefðu haft daglegt samband við starfsmenn Frosta hf. vegna viðskipta félaganna. II. Stefndi höfðaði málið með kröfu um að áfrýjandi yrði dæmdur til að greiða skuld samkvæmt viðskiptareikningi Frosta hf. Fólst krafa stefnda annars vegar í því að áfrýjanda bæri að greiða ýmsan kostnað, sem stefndi hafi stofnað til vegna sölustarfa sinna í þágu Frosta hf. og nánar greinir hér á eftir. Hins vegar krafðist hann greiðslu fyrir óunna rækju, sem hann seldi Frosta hf. 9. ágúst 1996 og flutt var til Ísafjarðar fáum dögum síðar. Hafnaði áfrýjandi að greiða þessar kröfur, en viðurkenndi að þrátt fyrir það stæði eftir skuld hans á viðskiptareikningi að fjárhæð 287.135 krónur. Krafðist hann þó sýknu, þar sem hann ætti mun hærri gagnkröfu á hendur stefnda vegna söluandvirðis rækju, sem kaupandi í Svíþjóð hefði ekki greitt. Kenna mætti stefnda um tjón áfrýjanda af vanefndum erlenda kaupandans, þar sem ekki hafi verið krafist trygginga í þeim viðskiptum. Höfðaði áfrýjandi gagnsök til heimtu þeirrar kröfu að frádregnum áðurnefndum mismun, sem hann viðurkennir að skulda. Ekki er tölulegur ágreiningur um einstaka liði, sem deilt er um. III. Stefndi krefur áfrýjanda í fyrsta lagi um greiðslu kostnaðar, sem hlotist hafi af því að geyma óselda rækju erlendis. Liggja fyrir sjö reikningar stefnda á hendur Frosta hf., sem hann styður þá kröfu við, samtals að fjárhæð 727.794 krónur. Eru þeir dagsettir á tímabilinu 15. ágúst til 30. desember 1996. Meðal málsgagna er bréf Frosta hf. til stefnda 19. ágúst 1996, þar sem vísað er til elsta reiknings stefnda fyrir geymslukostnað. Segir í bréfinu að þegar Frosti hf. selji stefnda vöru sé hún afhent cif í höfn erlendis. Hafi stefndi keypt geymslu fyrir hana án samráðs við Frosta hf. komi kostnaður af þeim sökum félaginu ekki við. Stefndi mótmælti synjun Frosta hf. um greiðslu í bréfi 26. sama mánaðar með þeim orðum að varan hafi verið í umboðssölu fyrir félagið. Samkvæmt hefð sé varan á kostnað framleiðandans þar til hún sé seld, sem stundum sé cif í erlendri höfn, í öðrum tilvikum út úr geymslu erlendis „og í enn fleiri tilvikum afgreidd til kaupanda“, eins og þar segir. Áfrýjandi heldur fram að stefndi hafi ekki krafið Frosta hf. um geymslukostnað fyrr í viðskiptum félaganna, sem staðið hafi frá 1992. Telur hann að stefndi hafi stofnað til þessa kostnaðar í andstöðu við umsamda viðskiptahætti þeirra og án samráðs við Frosta hf. Slíkt hljóti að vera á kostnað stefnda sjálfs. Stefndi hefur ekki hnekkt þeirri staðhæfingu áfrýjanda að hinn fyrrnefndi hafi ekki krafið Frosta hf. um geymslukostnað frá upphafi viðskipta þeirra fyrr en eftir mitt ár 1996. Verður jafnframt lögð til grundvallar sú skýring áfrýjanda að Frosti hf. hafi almennt selt afurðir sínar fyrir milligöngu sölusamtaka, sem félagið átti aðild að, en aðrir hafi því aðeins fengið að selja að betri kjör væru í boði. Í ljósi þess verður ekki fallist á þá skýringu stefnda að hann hafi sjálfur haft í hendi sér að ákveða hvort afurðir Frosta hf. væru fluttar út seldar eða óseldar og að hann hafi í raun átt sjálfdæmi um það til hvaða útgjalda hann stofnaði fyrir reikning félagsins vegna sölustarfsins. Er og ósannað að hann hafi fengið samþykki Frosta hf. fyrir því að stofna til áðurnefnds geymslukostnaðar. Þessi kröfuliður stefnda verður því ekki tekinn til greina. Í annað stað krefur stefndi áfrýjanda um greiðslu á 299.763 krónum samkvæmt reikningi 15. ágúst 1996 vegna 50% afsláttar, sem stefndi hafi orðið að gefa erlendum kaupanda af verði gallaðrar rækju frá Frosta hf. Eins og málið liggur fyrir verður ráðið að stefndi hafi gert viðskiptin upp við Frosta hf. með óskertu söluverði að þessu leyti, en krefjist nú endurgreiðslu á helmingi þess. Áfrýjandi mótmælir greiðsluskyldu. Heldur hann fram að aldrei hafi verið kvartað við Frosta hf. vegna vörunnar, en viðskipti um hana hafi verið gerð á fyrri hluta árs 1995. Ekkert sé fram komið, sem renni stoðum undir að rækjan hafi verið gölluð, sem þó hefði verið unnt að sýna fram á með erlendri skoðunargerð. Þá hafi ekkert samráð verið haft við Frosta hf. um að veita afslátt í þessum viðskiptum. Ósannað er að stefndi hafi aflað samþykkis Frosta hf. til þeirrar ráðstöfunar, sem hér um ræðir, en afsláttur í þessu tilviki var slíkur að stefndi gat ekki upp á sitt eindæmi bundið félagið með ákvörðun um hann. Verður áfrýjandi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af þessum kröfulið. Þriðji kröfuliður stefnda er um greiðslu samkvæmt reikningi 17. desember 1996 að fjárhæð 42.641 króna fyrir svonefnda kassamiða. Skýrir hann kostnaðinn þannig að hann hafi sem útflytjandi selt rækju undir vörumerkinu „president“, sem sett hafi verið á umbúðirnar. Beri framleiðandinn ábyrgð á greiðslu kostnaðar við það. Áfrýjandi telur þennan kostnað sér óviðkomandi. Hafi Frosti hf. sjálfur framleitt þá merkimiða á umbúðir, sem þörf hafi verið á, og ákvörðun stefnda um eigin merkingar hafi verið tekin á ábyrgð hans sjálfs. Þá hafi ekki verið leitað eftir samþykki Frosta hf. fyrir því að greiða slíkan kostnað. Með reikningi stefnda fylgdi nóta 18. maí 1995 fyrir 5.000 rækjupoka með merkinu „president“. Reikningur var þó ekki gerður Frosta hf. fyrr en rúmlega einu og hálfu ári síðar eða um þær mundir, sem viðskiptum félagsins við stefnda var að ljúka. Eins og viðskiptasambandi stefnda og Frosta hf. var háttað hefur ekki verið skýrt með hvaða heimild stefndi gat stofnað til þessara útgjalda fyrir reikning félagsins án samþykkis þess. Sá langi tími, sem leið frá því að stofnað var til útgjaldanna þar til Frosta hf. var gerður reikningur fyrir þau, bendir ekki til þess að ætlast hafi verið til að félagið bæri þau. Verður áfrýjanda að þessu virtu ekki gert að greiða stefnda þennan kostnað. Í fjórða lagi krefur stefndi áfrýjanda um greiðslu á 503.909 krónum vegna afsláttar, sem hinn fyrrnefndi hafi orðið að veita erlendum kaupendum vegna of mikillar vatnshúðunar á rækju og rangar talningar í nokkrum sendingum frá Frosta hf. Gerði stefndi Frosta hf. fjóra reikninga af þessum sökum, sem eru dagsettir 20. og 21. ágúst 1996. Eru þrír þeirra fyrir 1%, 1,13% og 1,6% afslátt vegna of mikillar vatnshúðunar rækju, en sá fjórði vegna rangrar talningar. Mótmæli áfrýjanda við þessum kröfulið eru í meginatriðum þau sömu og áður eru rakin um aðra kröfuliði stefnda. Bendir hann jafnframt á að reikningarnir hafi ekki borist Frosta hf. fyrr en í mars 1998 og þá strax verið mótmælt. Þá sé galli á vörunni ekki studdur neinum sönnunargögnum, svo sem sýnatöku eða skýrslu erlendrar skoðunarstofu. Ekki liggur fyrir hvenær þau viðskipti, sem hér um ræðir, voru gerð við erlenda kaupendur. Reikninganna er ekki getið í bréfi stefnda til Frosta hf. 26. ágúst 1996 og eins og málið liggur fyrir verður lagt til grundvallar að þeir hafi ekki borist Frosta hf. fyrr en í mars 1998. Gildir að því leyti hið sama og áður er getið um kröfulið stefnda fyrir kassamiða. Verður áfrýjandi sýknaður af þessum lið þegar af þeirri ástæðu að ósannað er að samþykkis Frosta hf. hafi verið leitað til að gefa umræddan afslátt. IV. Samkvæmt reikningi 9. ágúst 1996 keypti Frosti hf. af stefnda óunna rækju í vörugámi, en rækjuna hafði stefndi áður keypt af erlendum seljanda. Var hún flutt til landsins í júlí sama árs og síðan frá Reykjavík til Ísafjarðar þegar í kjölfar kaupa Frosta hf. Gámurinn var þó ekki opnaður fyrr en í lok nóvember 1996 þegar Frosti hf. hugðist taka rækjuna til vinnslu. Kom þá í ljós að hún var skemmd og kvartaði Frosti hf. strax við stefnda. Var Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins fengin til að kanna rækjuna. Segir meðal annars í skýrslu stofnunarinnar 2. desember 1996 að vond lykt sé af rækjunni og megi sjá kristalla í holdi hennar, sem bendi til að hún hafi fengið hæga frystingu einhvern tíma frá því hún var veidd til þess dags, er athugun fór fram. Beri rækjan nokkur merki frostþurrkunar þannig að komnir séu hvítir blettir á skelina og sumar rækjurnar orðnar alveg hvítar. Rifti Frosti hf. kaupunum í febrúar 1997 og sendi gáminn aftur til stefnda, sem mótmælti riftuninni og neitaði að taka við gáminum. Er ekki upplýst í málinu hvað um hann varð. Meðal málskjala er skýrsla Rannsóknarþjónustunnar Sýnis hf. 17. júlí 1996, sem gerð var að ósk stefnda. Er þar að finna ýmsar upplýsingar um rækjuna í gáminum. Eru meðal annars tilgreindar átta dagsetningar frá 8. maí til 21. júní, án þess að ártals sé getið. Hefur stefndi ekki mótmælt þeirri skýringu áfrýjanda að með þessu hafi verið vísað til dagsetninga, er rækjan var veidd. Þar er einnig að finna upplýsingar um stærð hennar. Er óumdeilt að Frosti hf. fékk skýrsluna áður en kaupin voru ráðin. Telur áfrýjandi að kaupin hafi verið gerð á grundvelli þeirra upplýsinga, sem kaupandanum voru þannig veittar. Það hafi ekki verið fyrr en gámurinn var opnaður sem í ljós kom að rækjan var veidd í maí og júní 1995 en ekki 1996, svo sem hann hafi talið víst af þeim upplýsingum, sem fyrir lágu við kaupin. Hafi áðurnefnd skýrsla verið til þess fallin að villa um fyrir honum að þessu leyti. Telur hann óhugsandi að hann hefði keypt svo gamalt hráefni hefði hið sanna legið fyrir, enda hafi rækja takmarkað geymsluþol jafnvel þótt geymslu sé í engu áfátt. Eftir að skemmdir á rækjunni komu í ljós ritaði Rannsóknarþjónustan Sýni hf. stefnda bréf 20. desember 1996. Er þar tekið fram að 16. júlí sama árs hafi bréfritari og nafngreindur starfsmaður stefnda tekið sýni úr umræddum gámi og öðrum að auki. Að beiðni stefnda hafi hinum erlenda seljanda rækjunnar þá verið sent símbréf og afrit þess til stefnda, en þar hafi meðal annars verið sagt eftirfarandi: „A considerable number of bags were damaged and open ... The shrimp in many bags was frozen into lumps which indicated that the temperature in the containers has been too high for some time“. Samkvæmt þessu er ljóst að rækjan var skemmd þegar stefndi seldi hana Frosta hf. Ekkert er fram komið, sem bendir til að stefndi hafi gert Frosta hf. kunnugt um símbréfið til erlenda seljandans. Var Frosti hf. því leyndur mikilvægum upplýsingum, sem stefnda mátti vera ljóst að hlutu að skipta miklu um afstöðu félagsins til viðskiptanna. Er ekki heldur fram komið að stefndi hafi vakið athygli kaupandans á því að um væri að ræða meira en árs gamalt hráefni. Þá bendir ekkert til að geymslu rækjunnar hafi verið áfátt eftir að Frosti hf. tók við henni, þannig að hún gæti hafa skemmst fram að því að hún var skoðuð. Stefndi ber fyrir sig að Frosti hf. hafi ekki kvartað tímanlega vegna gallans, en liðið hafi meira en þrír mánuðir frá því að kaupandinn fékk vöruna í hendur þar til hann skýrði stefnda frá ástandi hennar og enn lengri tími þar til hann rifti kaupunum. Vísar stefndi um það til ákvæða 52. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Vegna ákvæða 53. gr. sömu laga, sem hér eiga við, er þessi viðbára hans haldlaus. Þegar allt það er virt, sem að framan er rakið, var Frosta hf. heimilt að rifta kaupunum vegna framkomu stefnda. Verður stefndi að bera áhættu af því að vörusendingin hafi farið forgörðum, enda andmælir hann ekki að Frosti hf. hafi endursent hana til Reykjavíkur. V. Gagnkrafa áfrýjanda á rætur að rekja til þess að stefndi seldi kaupanda í Svíþjóð rækju frá Frosta hf., sem ekki hefur fengist greidd. Telur áfrýjandi að stefndi hafi brugðist þeirri skyldu sinni að gæta hagsmuna framleiðandans í þessum viðskiptum með því að krefjast bankatryggingar fyrir efndum eða sérstakrar vátryggingar gegn vanskilum kaupanda. Eigi áfrýjandi því rétt á skaðabótum úr hendi stefnda að fjárhæð 4.016.158 krónur. Ekkert er fram komið um að Frosti hf. hafi gefið stefnda sérstök fyrirmæli um að erlendi kaupandinn skyldi setja tryggingu fyrir greiðslu kaupverðsins. Ekki er heldur í ljós leitt að í viðskiptum sem þessum sé venja að krefjast slíkrar tryggingar. Loks bendir ekkert til að stefnda hafi mátt vera kunnugt um ógjaldfærni þessa kaupanda, en stefndi hafði áður átt viðskipti við hann um rækju frá Frosta hf., sem hann kveður hafa gengið snurðulaust. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að taka gagnkröfuna áfrýjanda til greina. VI. Að gættu öllu því, sem að framan greinir, verður niðurstaða málsins sú að áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda 287.135 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir þessum úrslitum málsins er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Hraðfrystihúsið – Gunnvör hf., greiði stefnda, Pandalusi hf., 287.135 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 1997 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. nóvember 1999. I. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 23. júní sl., að loknum munnlegum mál­flutningi var endurupptekið og flutt að nýju 25. nóvember sl. og dómtekið þann dag. Málið var höfðað af Íslensku marfangi hf., kt. 470492-2959, Þverholti 14, Reykjavík á hendur Hraðfrystihúsinu hf., kt.630169-2249, Hnífsdalsbryggju, Hnífsdal, með stefnu þing­festri 20. október 1998. Dómkröfur í aðalsök. Dómkröfur aðalstefnanda eru þær, að aðalstefnda verði gert að greiða aðal­stefn­anda 3.699.013 krónur með dráttarvöxtum frá 1. janúar 1997 til greiðsludags. Þess er jafn­framt krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. janúar 1998. Þá krefst aðalstefnandi málskostnaðar úr hendi aðal­stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur aðalstefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum aðalstefnanda og aðalstefnanda gert að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum máls­kostn­aðarreikningi. Dómkröfur í gagnsök. Endanlegar dómkröfur gagnstefnanda eru þær, að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða honum 4.016.158 kr. með skuldajöfnuði við tildæmdar kröfur aðalstefnanda í aðalsök, en eftirstöðvarnar með sjálfstæðum dómi, auk dráttarvaxta frá 1. janúar 1997 til greiðsludags, þannig að áfallnir dráttarvextir leggist við höfuðstól skuld­ar­innar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. janúar 1998. Þá krefst gagnstefnandi máls­kostn­aðar úr hendi gagnstefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Endanlegar dómkröfur gagnstefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröf­um gagnstefnanda. Þá krefst gagnstefndi málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda sam­kvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. II. Aðalstefnandi rekur fyrirtæki, sem selur fisk og fiskafurðir í umsýsluviðskiptum, að sögn aðalstefnanda, en í umboðssölu að sögn gagnstefnanda. Felast þau viðskipti annars vegar í innflutningi á óunnu hráefni til landsins og sölu á unnum afurðum til er­lendra kaupenda. Aðalstefnandi átti um nokkurt skeið í viðskiptum við Frosta hf., Súðavík, en þeim við­skiptum lauk á árinu 1996. Viðskipti þessi fólust annars vegar í því að að­al­stefn­andi seldi Frosta hf. hráefni og hins vegar seldi aðalstefnandi hluta af afurðum Frosta hf. Frosti hf. var sameinað gagnstefnanda, Hraðfrystihúsinu hf., á árinu 1997 og tók það félag við réttindum og skyldum Frosta hf. Með innheimtubréfi, dagsettu 21. mars 1997, krafði aðalstefnandi Frosta hf. um greiðslu á 3.699.013 krónum og með bréfi, dagsettu 14. janúar 1998, krafði aðal­stefnandi gagnstefnanda um greiðslu þeirrar fjárhæðar. Með bréfi, dagsettu 2. mars 1998, hafnaði gagnstefnandi greiðsluskyldu á þeim for­sendum að aðalstefnandi bæri ábyrgð gagnvart gagnstefnanda á greiðslu söluverðs rækju, sem seld hafði verið til Svíþjóðar á árinu 1996 og ekki verið greidd, jafnframt því að óbókaður væri reikningur dagsettur 14. febrúar 1997 vegna gallaðrar rækju. Þá væri geymslukostnaður erlendis gagnstefnanda óviðkomandi, og ekki hefðu borist til hans reikningar nr. 1666-1669. III. Málsástæður í aðalsök. Aðalstefnandi kveðst í upphafi árs 1996 hafa skuldað Frosta hf. 4.849.377 krónur. Í árslok 1996 hafi Frosti hf. hins vegar skuldað sér 3.699.013 krónur. Aðalstefnandi kveður Frosta hf. hafa stofnað til skuldar við sig á árinu 1996 annars vegar með kaupum á rækju og þorski, geymslu, umbúðum og flutningi afurða Frosta hf., sem aðalstefnandi hafi haft til sölumeðferðar, auk kostnaðar, sem fallið hafi á aðalstefnanda vegna galla og mistalningar á afurðum frá Frosta hf., sem aðal­stefnandi hafi selt í umsýslusölu. Aðalstefnandi kveður viðskiptareikning Frosta hf. hjá aðalstefnanda hafa, á árinu 1996, verið eftirfarandi: Engar greiðslur hafi borist frá aðalstefnda eftir 14. október 1996 og sé skuld aðal­stefnda því 3.699.013 krónur. Af hálfu aðalstefnanda er á því byggt að ógreidd séu vöru­kaup og kostnaður, sem aðalstefndi beri ábyrgð á vegna sölu aðalstefnanda á af­urð­um frá Frosta hf., svo sem fram komi á viðskiptareikningi og fylgiskjölum. Aðalstefndi kveðst hafa selt rækjur í umsýslusölu fyrir Frosta hf til Baltia AB í Svíþjóð. Vörukaup þessi séu enn ógreidd af hálfu kaupanda en innheimtuaðgerðir séu í gangi. Aðalstefnandi kveðst ekki bera ábyrgð gagnvart aðalstefnda á greiðslu hinnar seldu vöru, þar sem hann hafi selt umræddar rækjur í umsýslusölu og því beri ekki að lækka reikning aðalstefnanda vegna þeirrar sölu. Aðalstefnandi byggir og á því að ósannað sé að rækja, sem aðalstefnandi hafi selt Frosta hf., sbr. reikning nr. 539, hafi verið gölluð, þegar kaup hafi gerst milli aðila og því beri aðalstefnda að greiða fyrir þau kaup. Aðalstefnandi kveðst hafa sent Frosta hf. reikninga nr. 1653, 1657, 1661, 1679, 1832, 1666-1669 og hafi ekki verið gerðar athugasemdir við þá reikninga af hálfu Frosta hf., á þeim tíma. Um sé að ræða leiðréttingar vegna galla og kostnaðar vegna afurða frá Frosta hf., sem aðalstefnandi hafi haft til sölumeðferðar á þeim tíma. Aðalstefnandi krefur aðalstefnda um dráttarvexti frá 1. janúar 1997, enda hafi eftir­stöðvar viðskipta ársins 1996 gjaldfallið 31. desember 1996. Um lagarök vísar aðalstefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um lof­orð og efndir fjárskuldbindinga. Um umsýsluviðskipti vísar aðalstefnandi til laga nr. 103/1992 og almennra reglna samn­ingaréttar um umsýsluviðskipti. Þá vísar aðalstefnandi til almennu skaðabótareglunnar innan samninga. Um gjalddaga vísar aðalstefnandi til 12. gr. laga nr. 39/1922 og kröfu um drátt­ar­vexti byggir aðalstefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Um ábyrgð aðalstefnda á fjárskuldbindingum Frosta hf. vísar aðalstefnandi til laga nr. 2/1995, sérstaklega XIV. kafla. Kröfu um málskostnað byggir aðalstefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Aðalstefndi mótmælir því að hann skuldi aðalstefnanda 3.699.013 krónur. Sam­kvæmt bókhaldi aðalstefnda eigi aðalstefndi inni hjá aðalstefnanda 287.135 krónur. Stafi þessi mismunur annars vegar af því að aðalstefndi hafi ekki samþykkt reikninga sam­tals að fjárhæð 1.574.287 krónur og hins vegar af endurkröfu aðalstefnda á hendur aðalstefnanda að fjárhæð 1.837.641 króna, vegna iðnaðarrækju, sem Frosti hf. hafi keypt af aðalstefnanda 9. ágúst 1996, en endursent vegna galla. Aðalstefndi krefst sýknu þar sem hann eigi endurkröfu á hendur aðalstefnanda, sem sé langtum hærri en nemi 287.135 krónum. Gagnkrafa þessi sé vegna sölu aðal­stefn­anda á 963 kössum af rækju til Svíþjóðar í umboðssölu fyrir Frosta hf. og hafi ekki enn verið staðið skil á andvirði vörunnar. Aðalstefndi kveðst ekki viðurkenna eftirfarandi reikninga: 1. Reikninga nr. 1657, 1661, 1679, 1796, 1832, 1839 og 2021, samtals að fjárhæð 727.794 krónur. Allir þessir reikningar séu vegna geymslu­kostn­aðar erlendis. Til þessa kostnaðar hafi verið stofnað án samþykkis aðal­stefnda og án samráðs við Frosta hf. Engin skýring hafi verið gefin á því hvers vegna þurft hafi að stofna til þessa kostnaðar, sem sé því alfarið á ábyrgð aðalstefnanda og aðalstefnda óviðkomandi. 2. Reikningur nr. 1653, að fjárhæð 297.763 krónur. Reikningur þessi sé vegna 50% afsláttar af verði rækjusendingar, sem aðalstefnandi hafi ákveðið að veita kaupanda upp á sitt eindæmi, án samþykkis eða samráðs við Frosta hf. Af hálfu aðalstefnanda hafi aldrei verið kvartað vegna vör­unnar og sé því kröfu vegna þessa alfarið hafnað. 3. Reikningur nr. 1995, að fjárhæð 42.641 króna. Reikningur þessi sé fyrir „kassa­miða”. Ekki sé að finna í gögnum málsins rökstuðning fyrir því hvers vegna aðalstefnda beri þessi kostnaður og sé reikningunum því mót­mælt sem aðalstefnda óviðkomandi. 4. Reikningar nr. 1666, 1667, 1668 og 1669, samtals að fjárhæð 503.909 krónur. Reikningar þessir séu vegna svonefndrar of hárrar „glasseringar” og rangrar talningar. Afsláttur þessi hafi verið veittur án samþykkis Frosta hf. eða samráðs við hann. Aðalstefnandi hafi veitt þennan afslátt upp á sitt ein­dæmi og hafi reikningar ekki verið sendir aðalstefnda í mars 1998 enda þótt þeir séu allir dagsettir í ágúst 1996. Reikningum þessum sé því öllum mót­mælt, sem óviðkomandi aðalstefnda. Til stuðnings gagnkröfu sinni vegna skemmdrar iðnaðarrækju, að fjárhæð 1.837.641 krónur, sem Frosti hf. hafi keypt af aðalstefnanda, vísar aðalstefndi til vott­orðs Rannsóknarstofnunar fiskiðnaðarins, útibúsins á Ísafirði, dagsettu 6. desember 1996. Aðalstefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda af tildæmdri fjárhæð frá fyrri tíma en 21. apríl 1997, þar sem innheimtubréf lögmanns aðalstefnanda sé dagsett 21. mars 1997, en dráttarvextir falli ekki á fyrr en mánuði síðar, sbr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum. Um lagarök vísar aðalstefndi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar svo og ákvæða laga nr. 103/1992 um umboðssöluviðskipti. Þá byggir aðalstefndi á ákvæðum almennu skaðabótareglunnar innan samninga. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um með­ferð einkamála með síðari breytingum. IV. Málsástæður í gagnsök. Gagnstefnandi byggir kröfur sínar á því, að gagnstefndi hafi eigi staðið skil á and­virði 963 kassa af rækju, er hann hafi selt í umboðssölu á árinu 1996 fyrir Frosta hf. Gagn­stefndi hafi vanrækt þá skyldu, sem umboðssölumaður, að láta hinn erlenda kaup­anda setja bankatryggingu eða aðra fullnægjandi tryggingu fyrir greiðslu kaup­verðs­ins. Með þessu athæfi hafi gagnstefndi brotið gegn góðri og viðtekinni við­skipta­venju á sviði erlendra viðskipta og vanrækt þar með að gæta hagsmuna um­bjóð­anda síns af skyldurækni og heiðarleika. Þessi vanræksla umboðssölumannsins hafi leitt til þess, að andvirði hinnar seldu rækju hafi ekki fengist greitt. Gagn­stefn­andi hafi því orðið fyrir tjóni, er nemi skilaverðinu og beri gagnstefndi ábyrgð á þessu tjóni gagnstefnanda samkvæmt reglum skaðabótaréttar innan samninga. Um lagarök vísar gagnstefnandi til grunnreglna kröfu- og skaðabótaréttar og skuld­bindingargildis loforða. Þá vísar gagnstefnandi til 3. gr. laga nr. 103/1992 um umboðssöluviðskipti. Kröfu um dráttarvexti byggir gagnstefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað byggir gagnstefnandi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, með síðari breytingum. Gagnstefndi kveðst hafa selt rækjuafurðir fyrir Frosta hf. á árunum 1995-1996 í um­sýslu. Gagnstefndi kveðst ekki hafa leitað eftir sérstakri tryggingu frá kaupand­an­um, Baltia AB í Svíþjóð, sem rekið hafi verið af Kjartani Jónssyni. Í upphafi þeirra við­skipta hafi ekki komið upp nein vandamál varðandi greiðslu vörunnar og hafi al­mennt verið um að ræða 30 daga greiðslufrest frá útgáfudegi reikninga. Gagnstefndi byggir kröfu sína á því að það sé ekki viðskiptavenja á sviði erlendra viðskipta að sala fari einungis fram gegn bankatryggingu eða sambærilegum tryggingum. Af hálfu gagn­stefnanda hafi ekki verið gefin nein fyrirmæli um að óheimilt væri að selja afurðir nema með slíkum tryggingum. Bótaskylda hafi ekki stofnast þrátt fyrir að kaupandi vörunnar hafi vanefnt greiðslu­skyldu sína. Enda sé almenna reglan um umsýsluviðskipti sú, að ekki sé unnt að líta svo á að umsýslumaður ábyrgist gagnvart umsýsluveitanda að þriðji maður efni samn­ingsskyldur sínar nema um það sé samið sérstaklega. Gagnstefndi kveðst hafa hafið innheimtu kröfunnar er vanskil urðu á greiðslu frá kaup­anda vörunnar. Með réttarsátt, sem gerð hafi verið í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 9. september 1997, hafi verið samið um það, að kaupandi greiddi skuldir sínar við gagnstefnda með þeim hætti sem tilgreint sé í sáttinni auk þess sem aðaleigandi fyrir­tækisins, Kjartan Jónsson, hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslum. Ekki hafi verið staðið við sátt þessa og hafi verið krafist fjárnáms hjá Kjartani Jóns­syni með aðfararbeiðni dagsettri 10. september 1998. Byggir gagnstefndi á því, að þar sem ekki sé fullljóst hvort innheimta kröfunnar á hendur kaupanda verði árangurslaus hafi gagnstefnandi ekki orðið fyrir bótaskyldu tjóni. Gagnstefndi mótmælir sérstaklega upphafstíma dráttarvaxtakröfu gagnstefnanda. Gagnstefndi krefst þess að kröfum í aðalsök verði skuldajafnað við þær kröfur gagn­stefnanda sem viðurkenndar verði. Um lagarök vísar gagnstefndi til laga nr. 103/1992 og almennra reglna samn­inga­réttar um umsýsluviðskipti. Þá vísar gagnstefndi til almennra reglna skaða­bóta­rétt­ar um stofnun skaðabótaskyldu og sönnunar tjóns. Kröfu um skuldajöfnuð byggir gagnstefndi á 28. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu um málskostnað byggir gagnstefndi á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. V. Óumdeilt er í máli þessu að aðalstefnandi, Íslenskt marfang hf., og Frosti hf. Súða­vík áttu í viðskiptum um nokkurt skeið. Frosti hf. sameinaðist gagnstefnanda, Hrað­frystihúsinu hf., á árinu 1997 og tók gagnstefnandi við réttindum og skyldum Frosta hf. Í máli þessu krefur aðalstefnandi gagnstefnanda um greiðslu samkvæmt fram­lögð­um viðskiptareikningi. Eins og fram hefur komið mótmælir gagnstefnandi nánar til­greindum reikningum, sem þar koma fram, m.a. á þeim grundvelli, að geymslu­kostn­aður erlendis sé gagnstefnanda óviðkomandi, þar sem ekki sé nánari grein gerð fyrir þeim kostnaði í sóknargögnum. Þá mótmælir gagnstefnandi reikningi vegna 50% af­sláttar er aðalstefnandi veitti kaupanda rækjusendingar, án samráðs við gagn­stefn­anda, og reikningum vegna afsláttar sem veittur var kaupanda vegna of hárrar glass­er­ingar og rangrar talningar og að gagnstefnandi skuldi aðalstefnanda vegna kassa­miða. Þá telur gagnstefnandi aðalstefnanda skulda sér vegna sölu aðalstefnanda á rækju fyrir gagnstefnanda til Svíþjóðar og ekki hefur verið greitt fyrir af kaupanda. Krafa gagnstefnanda á hendur aðalstefnanda lýtur og að iðnaðarrækju, sem aðal­stefn­andi seldi gagnstefnanda og reyndist skemmd, er gagnstefnandi ætlaði að fara að vinna rækjuna. Með aðilum er hins vegar ekki tölulegur ágreiningur. Við úrlausn á ágreiningi aðila ber fyrst að líta til þess hvernig réttarsambandi þeirra var háttað, þ.e.a.s. hvort aðalstefnandi annaðist viðskipti og sölu fyrir gagn­stefn­anda, sem umboðsmaður gagnstefnanda eða í umsýslu hans. Í gögnum málsins liggur ekki fyrir samningur aðila um þetta efni. Þegar hins vegar litið er til þess hvernig sambandi aðila hefur verið háttað í gegnum tíðina og hvernig viðskipti þeirra hafa verið gerð upp þeirra á milli verður að telja að aðalstefnandi hafi annast sölu­við­skipti fyrir gagnstefnanda í umsýslu hans. Aðalstefnanda bar því sem umsýslumaður að annast hagsmuni gagnstefnanda með tilhlýðilegum hætti þannig að hagsmunum gagn­stefnanda væri sem best borgið. Samkvæmt því verður að telja að kostnaður sem til féll við sölu afurðanna sé á ábyrgð gagnstefnanda og viðskipti þeirra á milli séu gerð upp eftir söluna. Kostnaður sá sem aðalstefnandi krefur gagnstefnanda um vegna sölu á afurðum gagnstefnanda getur ekki talist annað en eðlilegur kostnaður, þ.e.a.s. að alkunna er að lækka beri verð vegna of hárrar glasseringar rækju, undirsuðu og vegna rangrar talningar. Samkvæmt því verður ekki talið að aðalstefnanda hafi borið að fá samþykki gagnstefnanda í hvert sinn sem það átti sér stað. Þá verður að telja það á ábyrgð gagnstefnanda að sýna fram á að umstefndur geymslukostnaður sé ekki á hans ábyrgð, eins og samningi aðila virðist hafa verið háttað. Með því að kostn­aður þessi virðist vera innan eðlilegra marka og gagnstefnandi hefur ekki sýnt fram á að kostnaður þessi sé á ábyrgð aðalstefnanda, sem umsýslumanns, telst gagn­stefn­andi bera ábyrgð á þeim kostnaði gagnvart aðalstefnanda. Með sama hætti telst gagn­stefnandi bera ábyrgð gagnvart aðalstefnanda á kassamiðum, sem aðalstefnandi hefur greitt fyrir. Sala aðalstefnanda á rækju til Svíþjóðar fyrir gagnstefnanda telst með sama hætti og áður greinir hafa verið umsýsluviðskipti. Með því að ekki lá fyrir sérstakur samn­ingur aðila um að aðalstefnanda bæri að óska eftir tryggingu fyrir greiðslu hjá kaup­anda afurðanna og þar sem ekkert annað er fram komið í máli þessu en að kaupandi af­urðanna hafi áður í viðskiptum sínum við aðalstefnanda reynst traustsins verður og þar sem ekki hefur verið sýnt fram á að venja standi til þess í slíkum viðskiptum að krefjast tryggingar, telst aðalstefnandi ekki hafa annast umsýsluviðskipti þessi með ótil­hlýðilegum hætti. Samkvæmt því ber aðalstefnandi ekki ábyrgð á greiðslu vegna sölu á áðurgreindri rækju gagnvart gagnstefnanda. Hluti af dómkröfu aðalstefnanda er vegna sölu á rækju til gagnstefnanda, sem gagn­stefnandi vill meina að hafi verið iðnaðarrækja, hinn 9. ágúst 1996. Gagn­stefn­andi endursendi umrædda rækju vegna meints galla og hefur neitað greiðsluskyldu. Fyrir liggur í málinu, að söluverð rækjunnar var mjög lágt og lægra en búast hefði mátt við af rækju af þessari stærð. Samkvæmt framlagðri niðurstöðu á sýni, teknu úr rækjusendingunni áður en rækjan kom að hafnarbakka á Ísafirði, kemur fram að ástand rækjunnar var lélegt, en rækjan þó í lagi. Ef hitastig í gáminum hefði verið rétt, er ekkert það fram komið í mál­inu, sem bendir til annars en að rækjan hefði einnig átt að vera í lagi er hún kom til gagnstefnanda. Þá liggur fyrir, að gagnstefnandi lét gáminn bíða um lengri tíma á hafn­arbakkanum og langur tími leið frá því að rækjan kom til gagnstefnanda þar til gám­urinn var opnaður. Með vísan til framanritaðs hefur gagnstefnandi ekki sýnt fram á að rækjusendingunni hafi verið áfátt er kaup gerðust með aðilum eða að aðal­stefn­anda sé um að kenna bágt ástand rækjunnar, er gagnstefnandi opnaði send­ing­una. Ber því að sýkna aðalstefnanda af kröfu gagnstefnanda um að hann eigi gagn­kröfu á hendur aðalstefnanda vegna þessara kaupa. Með vísan til alls framanritaðs ber að fallast á dómkröfur aðalstefnanda í aðalsök og dæma aðalstefnda til að greiða umstefnda fjárhæð ásamt dráttarvöxtum, eins og krafist er í stefnu, er eðli viðskiptanna eru virt, og sýkna gagnstefnda af kröfum gagn­stefn­anda í gagnsök. Málskostnaður verður ákveðinn í einu lagi í aðalsök og gagnsök, og samkvæmt nið­urstöðu málsins ber gagnstefnanda að greiða aðalstefnanda málskostnað, sem eftir at­vikum öllum þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Dóminn kváðu upp, Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum Magnúsi Þór Jónssyni vélaverkfræðingi og Kristbergi Krist­bergssyni matvælaefnafræðingi. . Dómsorð: Aðalstefndi, Hraðfrystihúsið hf., greiði aðalstefnanda, Íslensku marfangi hf., 3.699.013 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 1. janúar 1997 til greiðsludags. Gagnstefndi, Íslenskt marfang hf., er sýkn af kröfum gagnstefnanda, Hraðfrystihússins hf., í gagnsök Gagnstefnandi, Hraðfrystihúsið hf., greiði aðalstefnanda, Íslensku marfangi hf., 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 445/2001
Flutningssamningur
Vörugámar, sem F hafði fengið senda frá Danmörku, urðu af óútskýrðum ástæðum innlyksa á vörugeymslusvæði S hf. í Reykjavík. Upp kom ágreiningur um hvort F bæri að greiða S hf. leigu fyrir gámana og rekstur á kælikerfi þeirra. Óumdeilt var að S hf. hafði tekið að sér flutning á umræddum gámum til Ólafsvíkur (Ó) F að kostnaðarlausu. Af þeim sökum þótti verða að ganga út frá því að S hf. hafi borið að ljúka þeirri samningsskyldu sinni og koma vörunni á ákvörðunarstað áður en félagið gat farið að krefja F um greiðslu gámaleigu eða annarra gjalda vegna þess að sendingarinnar var ekki vitjað í tíma. Tekið var fram að hafi ætlun S hf. verið að krefja um slík gjöld áður en flutningi var lokið, bar félaginu nauðsyn á að orða slíka skilmála með skýrum og ótvíræðum hætti, en svo hafði ekki verið gert. Venja, sem S hf. hélt fram að myndast hefði í viðskiptum aðilanna, var talin ósönnuð. Þá var engu talið breyta að tveir gámanna hefðu ekki verið tollafgreiddir fyrr en eftir að því tímabili lauk sem leigu var krafist fyrir. F var samkvæmt þessu sýknuð af kröfum S hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. október 2001. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu málsins 14. nóvember 2001 og áfrýjaði hún á ný 7. desember sama árs með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Áfrýjandi krefst þess aðallega að sér verði aðeins gert að greiða stefnda 111.873 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 104.345 krónum frá 1. nóvember 1999 til 29. mars 2000 og af 111.873 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að auk ofangreindrar greiðslu verði sér „ekki gert að greiða geymslugjöld af fleiri en tveimur gámum til áramótanna 2000/2001.“ Hún krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavextir eru þeir að áfrýjandi mun á árinu 1999 hafa keypt allmikið magn af frosnu sandsíli, sem ætlað var til beitu, af Thorkil Grøn A/S í Danmörku. Mun hún hafa greitt seljandanum fyrir flutning vörunnar til Ólafsvíkur. Sandsílið mun hafa verið sent til áfrýjanda í 13 frystigámum, sem hver um sig hafði að geyma um 25 tonn. Mun stefndi hafa annast flutning meginhluta vörunnar frá Danmörku samkvæmt samkomulagi við seljanda hennar eða fulltrúa hans. Af ástæðum, sem aðilana greinir á um, urðu síðustu fjórir frystigámarnir innlyksa á vörugeymslusvæði stefnda í Reykjavík. Snýst ágreiningur þeirra um hvort áfrýjanda beri að greiða stefnda leigu fyrir gámana og rekstur á kælikerfi þeirra. Samkvæmt farmbréfi, sem gefið var út í Árósum 10. september 1999, voru tveir af síðastnefndum frystigámum fluttir með Helgafelli, skipi stefnda. Var áfrýjandi tilgreind sem viðtakandi á farmbréfinu. Þar voru Árósar tilgreindir sem fermingarhöfn en Reykjavík sem losunarhöfn. Ekki var fyllt út í þann reit farmbréfsins, sem ætlaður var fyrir afhendingarstað framhaldsflytjanda („Place of delivery by on-carrier“). Var í farmbréfinu meðal annars tekið fram að afhenda skyldi tilgreindum viðtakanda eða fulltrúa hans í losunarhöfn eða afhendingarstað eftir því sem við ætti. Eftir komu skipsins til Reykjavíkur sendi stefndi áfrýjanda komutilkynningu og reikning vegna uppskipunar, vörugjalds og afgreiðslugjalds. Komutilkynningin var ódagsett. Í henni var Reykjavík tilgreind sem „losunarhöfn (POD)“ og Ólafsvík sem „ákvörðunarstaður (PLD)“. Í tilkynningunni var tekið fram að gámaleiga reiknist fyrir vörusendingu, sem ekki hefur verið sótt sjö dögum eftir komu til Reykjavíkur. Í tilkynningunni voru einnig upplýsingar um vöruna og þau gjöld, er á hana féllu við uppskipun og afgreiðslu. Reikningurinn var dagsettur 15. september 1999. Á honum voru hliðstæðar upplýsingar og í komutilkynningunni, sem að framan eru raktar, þar á meðal að Ólafsvík væri ákvörðunarstaður. Þar var að auki tilgreint að gjald fyrir geymslu á dag væri 7.232,94 krónur. Var áfrýjandi með reikningnum krafin um greiðslu á 102.007 krónum vegna uppskipunar, vörugjalds og afgreiðslugjalds auk virðisaukaskatts. Á bakhlið reikningsins var tekið fram að gámaleiga reiknist fyrir vörusendingar, sem ekki hafi verið sóttar sjö dögum eftir komu til ákvörðunarstaðar. Samkvæmt útskrift úr viðskiptamannabókhaldi stefnda greiddi áfrýjandi reikninginn 17. september 1999 eða tveim dögum eftir útgáfu hans. Ekki liggja fyrir gögn um tollafgreiðslu þessarar sendingar, en fullyrðingu áfrýjanda um að sendingin hafi verið tollafgreidd skömmu eftir komu hennar til landsins hefur ekki verið mótmælt af stefnda. Hinir tveir gámarnir, sem mál þetta varðar, komu til landsins með skipi stefnda Arnarfelli. Farmbréf vegna þessarar sendingar er ekki meðal gagna málsins. Í ódagsettri komutilkynningu varðandi þessa sendingu komu fram atriði hliðstæð þeim, sem tilgreind voru í áðurnefndri komutilkynningu varðandi fyrri sendinguna, þar á meðal að ákvörðunarstaður væri Ólafsvík. Reikningur vegna uppskipunar- og afgreiðslugjalda er ekki meðal gagna málsins, en af útskrift úr viðskiptamannabókhaldi stefnda verður ráðið að hann hafi verið að fjárhæð 106.337 krónur, gefinn út 6. október 1999 og greiddur af áfrýjanda 22. sama mánaðar að viðbættum 1.329 krónum í vexti og vanskilagjald. Þessi sending var samkvæmt greiðslukvittun sýslumannsins í Stykkishólmi ekki tollafgreidd fyrr en 22. desember 2000. Stefndi sendi áfrýjanda fyrst reikning vegna leigu gáma í fyrri sendingunni 26. september 1999. Þann 26. október sama árs sendi stefndi áfrýjanda reikning vegna leigu á öllum gámunum og síðan mánaðarlega eftir það, síðast 26. júní 2000. Er mál þetta höfðað til greiðslu reikninga þessara, sem og tveggja reikninga, er varða annað og áfrýjandi hefur fallist á fyrir Hæstarétti að henni sé skylt að greiða. Eins og fyrr greinir hafði stefndi áður flutt allmarga gáma af sandsíli, sem áfrýjandi hafði keypt frá Danmörku af sama félagi og með sömu kjörum. Um þennan flutning og framkvæmd hans nýtur við takmarkaðra gagna í málinu. Þannig liggja hvorki fyrir farmbréf, komutilkynningar eða reikningar vegna uppskipunar og komugjalda vegna þeirra sendinga né upplýsingar um hvar eða hvenær þær voru tollafgreiddar. Af gögnum málsins er þó ljóst að stefndi taldi um tíma að áfrýjandi ætti að greiða fyrir flutning vörunnar frá Reykjavík til Ólafsvíkur, en ákvað síðan að beina kröfum sínum í þeim efnum til seljanda vörunnar, sem hann náði síðar samkomulagi við. Er ekki ágreiningur milli aðila um að stefnda hafi borið að flytja gámana til Ólafsvíkur áfrýjanda að kostnaðarlausu og verður ekki séð af gögnum málsins að vafi eða ágreiningur um greiðslu kostnaðar við þann flutning hafi valdið því að gámarnir urðu innlyksa í Reykjavík. Flutning gáma frá Reykjavík til Ólafsvíkur annaðist Rúnar Benjamínsson, sem starfaði á þeim tíma sem sjálfstæður verktaki fyrir stefnda. II. Eins og að framan greinir er óumdeilt að stefndi tók að sér flutning á umræddum gámum til Ólafsvíkur áfrýjanda að kostnaðarlausu. Verður af þeim sökum að ganga út frá því að stefnda hafi borið að ljúka þeirri samningsskyldu sinni og koma vörunni á ákvörðunarstað áður en hann gat farið að krefja áfrýjanda um greiðslu gámaleigu eða annarra gjalda vegna þess að sendingarinnar var ekki vitjað í tíma, enda er óumdeilt að áfrýjandi greiddi með skilum uppskipunar- og afgreiðslugjöld vegna gámanna. Hafi ætlun stefnda verið að krefja um slík gjöld áður en flutningi vörunnar var lokið bar honum nauðsyn á að orða slíka skilmála með skýrum og ótvíræðum hætti. Eins og sést af framanröktum gögnum var svo ekki. Þannig var bæði í komutilkynningu og reikningi vegna uppskipunar- og afgreiðslugjalda tekið fram að ákvörðunarstaður vörunnar væri Ólafsvík, en misræmi var þó í texta þessara skjala varðandi gámaleigu, þar sem í komutilkynningu sagði að gámaleiga reiknist fyrir vörusendingu, sem ekki hefur verið sótt sjö dögum eftir komu til Reykjavíkur, en í texta reiknings sagði að gámaleigan reiknist fyrir vörusendingu, sem ekki er sótt sjö dögum eftir komuna til ákvörðunarstaðar. Stefndi heldur því og fram að í viðskiptum aðila hafi myndast sú venja að áfrýjandi leitaði til Rúnars Benjamínssonar, þess verktaka, sem gámana flutti á vegum stefnda frá Reykjavík til Ólafsvíkur, og bæði hann að færa sér gámana þegar hún óskaði þess og það hentaði henni að lokinni tollafgreiðslu þeirra. Áfrýjandi andmælir því að slík venja hafi myndast. Eins og að framan er rakið eru ekki teljandi gögn í málinu um fyrri vörusendingar til stefnda. Framburður Rúnars Benjamínssonar fyrir héraðsdómi er óskýr um þetta atriði. Þó verður af honum ráðið að Magnús Snorrason, eiginmaður áfrýjanda, hafi látið hann vita að það væru komnir gámar sem „þyrftu að koma vestur“ og hafi Rúnar svo flutt þá. Einnig kemur fram í framburði hans að Magnús hafi komið til hans í sambandi við flutning gámanna, gengið hafi verið frá pappírunum fyrir sunnan og hann sótt gámana „í gegnum Samskip“ eftir að þeir voru klárir til flutnings. Aldrei hafi hann flutt gáma fyrr en þeir voru tilbúnir hjá stefnda og búið að afgreiða þá og tollafgreiða. Í framburði sínum fyrir héraðsdómi bar Magnús að gámarnir hefðu átt að koma „automatiskt“ til Ólafsvíkur. Þar sem ekki nýtur við um þennan flutning frekari gagna verður ekki talið gegn andmælum áfrýjanda að stefnda hafi tekist að sýna fram á að venja sú, sem hann heldur fram, hafi myndast í viðskiptum aðilanna. Þá hefur stefndi bent á að tveir umræddra gáma hafi ekki verið tollafgreiddir fyrr en í desember 2000, löngu eftir að því tímabili lauk, sem leigu er krafist fyrir í máli þessu, og því hafi ekki verið unnt að flytja þá til Ólafsvíkur. Samkvæmt 69. gr tollalaga nr. 55/1987 er farmflytjanda, sem flytur vörur til landsins, heimilt að flytja þær milli tollumdæma, enda séu þær fluttar til ákvörðunarstaðar, sem er tollhöfn, og í viðurkennda vörugeymslu. Í framkvæmd mun ákvæðinu hafa verið beitt svo að vörugeymslur utan tollhafna hafi verið viðurkenndar í þessu skyni og flutningur milli tollumdæma í þær heimilaður. Flutningur til Ólafsvíkur í slíkra geymslu myndi samkvæmt þeirri framkvæmd heimill, þótt Ólafsvík sé hvorki aðaltollhöfn samkvæmt 1. mgr. 28. gr. tollalaga með áorðnum breytingum né hafi verið gerð að tollhöfn með reglugerð samkvæmt 2. mgr sömu greinar. Ekki liggur fyrir í málinu hvort slík geymsla hefur verið viðurkennd á umræddum ákvörðunarstað vörunnar, en af framansögðu virðist ljóst að það var í valdi stefnda að leita viðurkenningar á slíkri geymslu eða afla sér heimildar til notkunar slíkrar geymslu á þeim stöðum, sem hann tók að sér að flytja vörur til. Getur hann því ekki borið það fyrir sig að honum hafi verið ómögulegt að flytja vörurnar ótollafgreiddar til Ólafsvíkur. Hafi hann ekki haft aðgang að slíkri geymslu þar bar honum að vekja sérstaka athygli áfrýjanda á því ef hann hugðist af því tilefni heimta af henni gámaleigu áður en vörurnar voru komnar á umsaminn áfangastað. Þar sem stefndi gætti þess ekki svo sannað sé verður greiðsluskylda áfrýjanda varðandi leigu fyrir þessa tvo gáma heldur ekki reist á þessum grunni. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi sýknuð af kröfu stefnda vegna leigu og rekstrarkostnaðar af umræddum gámum. Þar sem áfrýjandi hefur fyrir Hæstarétti fallist á greiðslu þeirra reikninga, sem að öðru lúta, verður hún dæmd til að greiða áfrýjanda 111.873 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Friðgerður Pétursdóttir, greiði stefnda, Samskipum hf., 111.873 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 104.345 krónum frá 1. nóvember 1999 til 29. mars 2000 og af 111.873 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2001. Mál þetta, sem dómtekið var 15. júní sl. að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað með stefnu birtri 24. ágúst sl. af Samskipum hf., kt. 440986-1539, Holtabakka v/Holtaveg, Reykjavík, á hendur Friðgerði Pétursdóttur, kt. 111043-2999, Brautarholti 26, Ólafsvík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til greiðslu skuldar að fjárhæð 8.313.692 krónur með dráttarvöxtum af 220.387 krónum frá 26. október 1999 til 1. nóvember 1999 en af 325.182 krónum frá þeim degi til 26. nóvember 1999 en af 765.697 krónum frá þeim degi til 26. desember 1999 en af 1.491.127 krónum frá þeim degi til 16. febrúar 2000 en af 2.222.914 krónum frá þeim degi til 26. febrúar 2000 en af 3.822.099 krónum frá þeim degi til 26. mars 2000 en af 4.585.716 krónum frá þeim degi til 29. mars 2000 en af 4.593.244 krónum frá þeim degi til 26. apríl 2000 en af 5.315.727 krónum frá þeim degi til 26. maí 2000 en af 6.713.929 krónum frá þeim degi til 26. júní 2000 en af 8.313.692 krónum frá þeim degi til greiðsludags og að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 26. október 2000 en síðan árlega. Krafist er málskostnaðar samkvæmt málskostnaðar­reikningi að skaðlausu að mati dómsins. Stefnda krefst sýknu og að henni verði dæmdur hæfilegur málskostnaður úr hendi stefnanda. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að stefnda keypti beitusíli af West Ship/Thorkil Grön a/s í Hanstholm í Danmörku á árinu 1999 og greiddi seljanda fyrir vöruna og flutning hennar til Ólafsvíkur. Stefnandi flutti vöruna til Reykjavíkur en þaðan átti hún að fara með flutningabíl til Ólafsvíkur. Varan var flutt í frystigámum og fóru þeir allir til stefndu í Ólafsvík að undanskildum fjórum þeirra sem hafa verið í vörslu stefnanda frá því þeir komu til Reykjavíkur frá Danmörku í september 1999. Krafa stefnanda í málinu er vegna ógreiddra gjalda, flutnings og leigu á nokkrum þessara gáma á tímabilinu 31. ágúst 1999 til 26. júní 2000. Ekki hefur öðrum reikningum verið andmælt af hálfu stefndu en þeim sem eru vegna gámaleigu. Í því sambandi er deilt um það hvers vegna gámarnir fjórir voru ekki fluttir alla leið til Ólafsvíkur en af hálfu stefndu er því haldið fram að það hafi verið vegna þess að stefnandi hafi neitað að flytja þá á sinn kostnað þangað. Þessu er mótmælt af hálfu stefnanda og því haldið fram að stefnda hafi ekki hirt um að taka við vörunni og greiða gjöld af henni. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa stefnanda er byggð á tíu reikningum vegna ógreiddra gjalda og fyrir flutning og gáma­leigu auk virðisaukaskatts. Reikningunum er af hálfu stefnanda lýst þannig: Saman myndi fjárhæðir þessar stefnufjárhæðina, 8.313.692 krónur. Skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir greiðslutilmæli og sé stefnandi því knúinn til að innheimta hana með dómi. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að stefnandi hafi vegna ágreinings um flutningskostnað komið í veg fyrir að varan yrði afhent. Rót vandans liggi í misskilningi af hálfu stefndu um magn vörunnar. Hún hafi því ekki hirt um að fá alla vöruna tollafgreidda og að greiða lögboðin gjöld af henni svo og að veita umræddum frystigámum viðtöku. Stefnandi vísar til laga um meðferð einkamála og almennra reglna samninga- og kröfuréttar um greiðsluskyldu skuldara. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnanda vísað til þess að réttarstaða málsaðila væri grundvölluð á ákvæðum siglingarlaga en stefnandi væri farmflytjandi vörunnar og stefnda eigandi hennar. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og kröfu um málskostnað við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefndu Stefnda lýsir málsatvikum þannig að á árinu 1999 hafi hún keypt a.m.k. 13 gáma af beitusíli af fyrirtækinu West Ship/Thorkil Grön a/s í Hanstholm í Danmörku. Seljandi beitunnar hafi samið um flutninginn við fyrirtækið Blue Water Shipping A/S í Danmörku, sem hafi aftur samið við stefnanda nema í tveimur tilvikum, en þá hafi verið samið við Eimskip hf. Stefnda hafi samið við seljandann þannig að hún hafi greitt fyrir vöruna og flutninginn alla leið til Ólafsvíkur. Fyrst í stað hafi vöru­flutninga­bíll frá Ólafsvík flutt gámana vestur þegar þeir komu til Reykjavíkur. Bíllinn hafi verið í einkaeigu en bílstjórinn hafi þjónað stefnanda. Hvorugur málsaðila hafi talið sig eiga að greiða fyrir þennan flutning en samningar hafi síðan tekist við Blue Water Shipping A/S um þetta og hafi þeir verið stefndu óviðkomandi. Stefnda hafi því aldrei greitt stefnanda fyrir flutning gámanna þar sem greitt hafi verið fyrir hann til Thorkil Grön A/S í Danmörku inni í verði beitusílisins. Gámarnir hafi yfirleitt verið tollafgreiddir við komuna til Ólafsvíkur í gegnum sýsluskrifstofuna í Stykkishólmi. Fjórir gámanna hafi komið með einhverju millibili til Reykjavíkur með skipum stefnanda haustið 1999. Þar hafi þeir orðið innlyksa vegna þess að stefnandi hafi neitaði að flytja þá vestur á sinn kostnað. Stefnda hafi neitað að sjá um flutninginn. Á meðan hafi gámarnir legið á svæði stefnanda í Sundahöfn tengdir rafmagni. Stefnandi sé nú að rukka stefndu fyrir rafmagn og leigu á gámum frá hausti 1999. Stefndu sé ekki kunnugt um að stefnandi hafi haft samband við sendanda vörunnar um hvernig komið væri þrátt fyrir að hafa fyrr á árinu verið í viðræðum við sendanda um kostnað við flutning annarra gáma til stefndu. Vorið 2000 hafi lögmaður stefndu ásamt eiginmanni hennar, Magnúsi, farið á fund starfsmanna stefnanda vegna ítrekaðra símtala þeirra við Magnús um þessi mál. Fulltrúar stefnanda hafi sett fram tilboð um uppgjör, þá liðlega 6 milljón króna kröfu fyrir gámaleigu og rafmagn, þannig að stefndu hafi verið ætlað að greiða 2,5 milljónir króna. Þar sem hún hafi talið að það væri ekki sitt að greiða þessi gjöld, enda hefði hún greitt fyrir vöruna til Ólafsvíkur, hafi hún vísað þessu boði frá. Lögmaður stefndu hafi haft frumkvæði að því að hafa samband við seljanda vörunnar og tjá honum hvernig komið væri. Hann hafi staðfest að stefnda hefði greitt fyrir sjóflutning og flutning til Ólafsvíkur. Stefnda sé þeirrar skoðunar að gámarnir séu á athafnasvæði stefnanda á ábyrgð annarra en sín. Kröfunni sem stefnt er út af sé því ranglega beint að henni. Stefnda telur að milli sín og stefnanda hafi ekkert réttarsamband myndast. Hún hafi samið um og greitt seljanda vörunnar fyrir flutning hennar alla leið til Ólafsvíkur. Varan sé enn í umsjá flutningsaðila, stefnanda og/eða Blue Water A/S í Danmörku. Þessir aðilar verði að leysa úr ágreiningi sem greinilega sé þeirra á milli. Kröfuna um málskostnað byggir stefnda á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstöður Samkvæmt því sem fram hefur komið flutti stefnandi umrædda fjóra gáma frá Danmörku til Reykjavíkur í september 1999 en óumdeilt er að stefnda er viðtakandi vörunnar. Aðrir gámar, sem samningar stefndu náðu einnig til, voru fluttir til Ólafsvíkur með flutningabíl. Stefnda greiddi seljanda vörunnar fyrir flutning hennar alla leið til Ólafsvíkur en stefnandi fékk greitt fyrir flutninginn frá Reykjavík á áfangastað og gerði upp við flutningabifreiðastjórann þegar það átti við. Ekki kemur fram í gögnum málsins að stefnandi hafi neitað að afhenda stefndu vöruna í gámunum fjórum vegna ágreinings um hver ætti að bera kostnað vegna flutningsins frá Reykjavík til Ólafsvíkur. Verður að telja þá staðhæfingu stefndu ósannaða gegn andmælum stefnanda. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að stefnda hafi ekki greitt fyrir uppskipun svo og vörugjöld og afgreiðslugjöld en skuld stefndu við stefnanda vegna þessa kemur fram á reikningi nr. 533461, sem dagsettur er 1. október 1999, sbr. dskj. nr. 4, þótt þar sé um að ræða önnur gámanúmer en þau sem gámarnir fjórir hafa samkvæmt öðrum gögnum málsins. Af hálfu stefndu er því ekki haldið fram að gjöld þessi hafi verið greidd. Óumdeilt er að tveir gámanna sem um ræðir voru ekki tollafgreiddir fyrr en löngu síðar. Bifreiðastjórinn, Rúnar Benjamínsson, staðfesti fyrir dóminum að hann hafi oft flutt gáma fyrir stefndu til Ólafsvíkur en aldrei fyrr en eftir að þeir höfðu verið tollafgreiddir og voru tilbúnir til flutnings. Með vísan til þess sem fyrir liggur verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að ástæðan fyrir því að gámarnir voru ekki fluttir alla leið til Ólafsvíkur hafi verið sú að stefnda hafi ekki hirt um að taka við þeim. Réttarsamband málsaðila er að rekja til þess að stefnda er viðtakandi vörunnar og stefnandi flutti vöruna til landsins. Staðhæfingar stefndu um að varan sé ekki á hennar ábyrgð á athafnasvæði stefnanda og að á milli málsaðila sé ekkert réttarsamband eru með vísan til þessa svo og þess sem hér að framan kemur fram ekki studdar fullnægjandi rökum. Með vísan til þess sem hér að framan segir verður að fallast á að stefnandi hafi réttilega beint kröfum að stefndu fyrir leigu á umræddum frystigámum. Reikn­ingunum fyrir gámaleiguna hefur að öðru leyti ekki verið andmælt af hálfu stefndu. Reikningum stefnanda fyrir flutning og vegna ógreiddra gjalda er ómótmælt af hálfu stefndu. Samkvæmt þessu ber að taka kröfur stefnanda ásamt dráttarvöxtum, sem ekki er mótmælt, til greina. Rétt þykir að stefnda greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Friðgerður Pétursdóttir, greiði stefnanda, Samskipum hf., 8.313.692 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 220.387 krónum frá 26. október 1999 til 1. nóvember 1999 en af 325.182 krónum frá þeim degi til 26. nóvember 1999 en af 765.697 krónum frá þeim degi til 26. desember 1999 en af 1.491.127 krónum frá þeim degi til 16. febrúar 2000 en af 2.222.914 krónum frá þeim degi til 26. febrúar 2000 en af 3.822.099 krónum frá þeim degi til 26. mars 2000 en af 4.585.716 krónum frá þeim degi til 29. mars 2000 en af 4.593.244 krónum frá þeim degi til 26. apríl 2000 en af 5.315.727 krónum frá þeim degi til 26. maí 2000 en af 6.713.929 krónum frá þeim degi til 26. júní 2000 en af 8.313.692 krónum frá þeim degi til greiðsludags en dráttarvextir leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 26. október 2000, og 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 485/2008
Ómerking héraðsdóms
Húsfélagið G krafði E, íbúa í húsinu, um greiðslu vegna viðhaldsframkvæmda á þaki hússins sem fram fóru árið 2006. Þá krafðist húsfélagið þess jafnframt að viðurkenndur yrði með dómi lögveðsréttur fyrir kröfum þess í eignarhlutum E í húsinu. Fjárkrafa húsfélagsins var að hluta tekin til greina í héraði. Þar fórst hins vegar fyrir að taka afstöðu til og dæma um kröfuna sem laut að viðurkenningu lögveðsréttarins. Taldi Hæstiréttur það í andstöðu við f. lið 1. mgr. og 2. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs flutnings og dómsálagningar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. september 2008. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 14. nóvember 2008. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi greiði sér 833.989 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 667.823 krónum frá 29. ágúst 2006 til 3. febrúar 2007 en af 833.989 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst hann viðurkenningar á lögveðsrétti fyrir kröfu sinni í eignarhlutum aðaláfrýjanda að Grettisgötu 46, Reykjavík, nr. 01-0101 og 01-0102. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi gerði gagnáfrýjandi framangreinda kröfu um viðurkenningu lögveðsréttar í héraði. Fjárkrafa gagnáfrýjanda var að hluta tekin til greina þar. Hins vegar fórst fyrir að taka afstöðu til og dæma um kröfuna. Þetta er í andstöðu við f. lið 1. mgr. og 2. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaði dóm og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2008. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 29. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Húsfélaginu Grettisgötu 46, kt. 420389-1089, Grettisgötu 46, Reykjavík, með stefnu birtri 14. september 2007, á hendur Einari Guðjónssyni, kt. 150961-2469, Bjargarstíg 14, 101 Reykjavík. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins ef til hennar kemur. Dómkröfur stefnda eru þær, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins, en málskostnaðarreikningur verður lagður fram við aðalflutning málsins ef til hans kemur. Krafist er vaxta af málskostnaði skv. 3. kafla vaxtalaga frá 15. degi eftir uppkvaðningu dóms til greiðsludags. Málavextir Á húsfundi, sem haldinn var 7. febrúar 2006 með öllum eigendum fasteignarinnar var borin upp tillaga um að fara í framkvæmdir við endurnýjun þaks og taka tilboði Blikksmiðju Breiðfjörðs í verkið. Stefndi mótmælti því og kvaðst telja tilboðið illa unnið, sem og fyrirliggjandi mat Magnúsar Þórðarsonar og ekki hægt að byggja ákvörðun um framkvæmdir á því. Þakið hafi ekki verið skoðað sérstaklega, auk þess sem ekki lægi fyrir, hvort gluggar væru ónýtir eða hvort hægt væri að gera við þá. Taldi stefndi, að nægilegt væri að fara í endurbætur á þaki að baka til, eða þar sem ryð væri í þaki. Þá vildi stefndi, að fyrir lægi samþykki byggingarfulltrúa vegna verksins. Einnig var ágreiningur um kostnaðarskiptingu, einkum hvað varðaði einangrun þaks og ísetningu stærri og dýrari glugga en þörf væri á. Öllum tillögum og mótmælum stefnda var hafnað og samþykkti meirihlutinn að fara í framkvæmdir gegn mótmælum stefnda. Kveðst stefndi hafa reynt að fá byggingarfulltrúa til að stöðva framkvæmdir við niðurrif á steinskífunum þann 8. júní 2006, án árangurs. Einnig hafi hann sent stefnda skeyti þann 9. júní 2006, þar sem hann ítrekaði mótmæli við framkvæmdum og krafðist þess, að þeim yrði hætt. Þá hafi hann áréttað, að hann myndi ekki taka þátt í kostnaði við framkvæmdirnar. Einnig hafi hann tilkynnti stefnanda, að hann hefði lagt málið fyrir kærunefnd fjöleignarhúsa. Málsástæður stefnanda Stefnandi vísi máli sínu til stuðnings til ákvæða laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, einkum ákvæða 7., 8., 39., 41., 42., 43., 45., 47., 48. og 52. gr. Krafa um vexti og dráttarvexti byggi á III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, með síðari breytingum. Varðandi varnarþing sé vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991, með síðari breytingum. Málsástæður stefnda Stefndi kveður húsið við Grettisgötu 46, sem byggt hafi verið á árinu 1936, hafa haft ákveðna sérstöðu, þar sem það sé eitt fárra húsa í Reykjavík þar sem þak hafi verið klætt heilum steinskífum. Húsið hafi verið tignarlegt, og hafi þak þess gefið sterkan svip. Steinskífur hafi, af fagmönnum, ávallt verið talið endingabetra og fallegra þakefni en bárujárn. Í áliti Péturs H. Ármannssonar arkitekts segi: „Húsið við Grettisgötu 46, sem byggt er árið 1936, er í látlausum funkisstíl og með einfaldri gluggaskipan með opum í láréttu hlutfalli. Vegna hins einfalda stíls hefur fágað efnisval, skífuþak og steindir veggir, þeim mun meira vægi á upphaflegri útlitshönnun hússins. Í ljósi þess tel ég að útlit hússins hafi misst mikilvægan hluta af svip sínum og byggingarlistarlegum sérkennum þegar skífuþak þess var fjarlægt.“ Undir þetta taki Magnús Skúlason arkitekt hjá Húsafriðunarnefnd, en hann segi í umsögn sinni: „Þakefni hússins Grettisgata 46 í Reykjavík hefur verið órjúfanlegur hluti af húsinu og sett sterkan og afgerandi svip á það og að rífa hinar norsku þakskífur af er afar óheppileg breyting á útliti þess.“ Eins og lesa megi úr álitum þessara fagmanna í byggingarlist, sé enginn vafi á því, að hér sé um verulega breytingu á útliti hússins að ræða. Að mati stefnda hafi ákvörðun húsfundar þann 7. febrúar 2006, um að skipta út steinskífunum á þakinu í staðinn fyrir bárujárn, falið í sér meiriháttar breytingu á útliti og stíl hússins. Slíkar meiriháttar breytingar séu háðar samþykki allra húseiganda, sbr. 6. tl. 41.gr. laga um fjöleignarhús. Á húsfundinum hafi stefndi greitt atkvæði á móti framkvæmdinni, en eignarhluti hans sé um 27% af heildareigninni. Stefndi hafi margoft ítrekað afstöðu sína, m.a. með símskeyti við upphaf framkvæmda þann 9. júní 2006. Hann hafi því ekki verið bundinn við ákvörðun húsfundar frá 7. febrúar 2006 og sé ekki skylt að taka þátt í kostnaði við þá framkvæmd. Stefndi hafi fallizt á endurnýjun þaks við suðurhlið hússins og hafi greitt þá fjárhæð, kr. 37.530, inn á bankabók í nafni húsfélagsins og tilkynnt, að bókin fengist afhent gegn fullnaðarkvittun. Þá byggi stefndi á því, að úttekt matsmanns hafi verið verulega ábótavant, og hafi sú afstaða hans komið skýrt fram á húsfundinum. Ástand þaks hafi í raun ekki verið skoðað, og skoðun frá götu hafi verið langt frá því nægileg til að byggja á ákvörðun um endurnýjun þaks. Þá komi fram í umræddri matsgerð, að gluggar hafi lekið, en það eitt og sér feli ekki í sér, að nauðsynlegt hafi verið að endurnýja þá. Ekkert liggi fyrir um, að ekki hafi verið hægt að lagfæra gluggana eða smíða eins glugga með ódýrari hætti en gert var. Þá hafi aldrei verið kynnt eða rætt á húsfundinum um útlit eða stærð þakglugganna, og hvaða breytingu það mundi fela í sér. Í tilboðinu hafi verið gert ráð fyrir stærri þakgluggum, án nánari skýringa. Hér hafi verið um að ræða ákvarðanir, sem hefði þurft að leggja sérstaklega fyrir fundinn til afgreiðslu og taka þá umræðu um kostnaðarskiptingu vegna þess, sem ekki hafi verið gert, og sé stefndi því ekki bundinn af þeirri ákvörðun. Þá byggi stefndi á því, að hann sé óbundinn af kostnaði við framkvæmdina, þar sem ekki hafi verið aflað tilskilinna leyfa fyrir framkvæmdinni. Samkvæmt ákvæðum byggingarlaga nr. 73/1997 beri að óska eftir leyfi til byggingaframkvæmda, og sé það nánar útfært í byggingareglugerð nr. 441/1998. Í 11. gr. reglugerðarinnar segi, að óheimilt sé að breyta húsi eða svipmóti þess, nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Hér hafi verið breytt sterku svipmóti, auk þess sem gluggar hafi verið stækkaðir, en allar slíkar framkvæmdir séu háðar leyfi sveitarstjórnar. Hin umdeilda framkvæmd hafi falið í sér verulega breytingu á húsinu og svipmóti þess og nokkuð ljóst sé, að ekki hefði fengizt leyfi til framkvæmdanna. Framkvæmdin hafi falizt í endurbyggingu þaks, sem sé, eins og áður segi, leyfisskylt, auk þess sem gerðar séu ríkar kröfur til þeirra aðila, sem slík verk vinni. Samkvæmt skipulags- og byggingalögum skuli slík framkvæmd, sem feli m.a. í sér einangrun og uppbyggingu þaks, vera í höndum byggingameistara, sbr. 51. gr. l. nr. 73/1997, sbr. 31. gr. byggingareglugerðar. Viðsemjandi húsfélagsins, Blikksmiðja Breiðfjörðs, hafi ekki uppfyllt þau skilyrði, enda ekki byggingameistarar, heldur blikksmiðir. Stefndi geti því ekki verið ábyrgur fyrir greiðslu framkvæmdar, sem uppfylli ekki ákvæði laga og byggingareglugerðar. Þá sé bent á, að breyting á útliti þaks varði við höfundarréttarlög nr. 73/1972. Hér sé um að ræða höfundarverk arkitekts hússins, Einars Erlendssonar, en ekki hafi verið aflað samþykkis rétthafa höfundaréttar hans um breytingar á byggingalist hans. En með fjarlæginu steinskífa á þaki sé freklega brotið á höfundarétti arkitektsins. Stefndi geti ekki verið bundinn við slíkar ákvarðanir húsfundar, sem séu hreint lögbrot. Þá mótmæli stefnandi kostnaðarskiptingu vegna þakglugga, sem hann telji hljóta að vera séreign að meginhluta til í ljósi þess, að um sé að ræða mun stærri glugga en hafi verið fyrir, auk þess sem allt innrabyrði glugga sé ávallt séreign. Ekki hafi verið tekið tillit til kostnaðarskiptingar vegna þessa. Þá sé stefnufjárhæðin ekki í samræmi við bréf stefnda þann 20. júlí 2006, og ekki hafi fengizt skýring, í hverju mismunurinn liggi. Þá sé skýring á stefnufjárhæð í stefnu ekki nægileg, en þar sé talað um vinnu inni í íbúðum án frekari skýringa, en öll vinna inni í íbúðum telst til séreignar og eigi því ekki við. Þá mótmæli stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda, enda hafi ekki verið sýnt fram á, að krafan hafi verið greidd. Stefndi kveðst vísa til laga um meðferð einkamálalaga nr. 91/1991, fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994, höfundarréttarlaga nr. 73/1972, byggingarlaga nr. 73/1997, byggingareglugerðar nr. 441/1198, og meginreglna kröfuréttar og verktakaréttar. Krafa um málskostnað byggi á ákvæðum 129. og 130. gr. l. nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar, auk stefnda, Einars Guðjónssonar, Sigrún Þóra Magnúsdóttir, gjaldkeri stefnanda, Magnús Þórðarson byggingameistari, Sigurður Sigurðsson verkfræðingur, Pétur Hrafn Ármannsson arkitekt, Magnús Skúlason arkitekt og Þórhallur Hólmgeirsson húsasmíðameistari. Samkvæmt 2. tl. 13. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994 ber eiganda húsnæðis að greiða hlutdeild í sameiginlegum kostnaði, sbr. og 1. mgr. 47. gr. sömu laga. Stefndi hefur mótmælt greiðsluskyldu sinni á þeim forsendum, að þurft hafi samþykki allra eigenda til að gera þær breytingar, sem gerðar voru á þaki hússins, úttekt matsmanns hafi verið verulega ábótavant, þakgluggar hafi verið stækkaðir, án þess að sú aðgerð hafi verið borin sérstaklega undir húsfund, ekki hafi verið aflað tilskilinna leyfa fyrir breytingum þeim, sem gerðar voru á útliti hússins, og þar til bær aðili hafi ekki haft verkið með höndum, sem brjóti gegn tilteknum ákvæðum byggingareglugerðar nr. 73/1997. Einnig hafi breytingin brotið gegn höfundarlögum. Þá mótmælir stefndi kostnaðarskiptingu vegna þakglugga, sem og stefnufjárhæð sem óskýrri. Samkvæmt d-lið 41. gr. fjöleignarhúsalaga þarf samþykki einfalds meirihluta húseigenda til að ráðast í þær framkvæmdir, sem ekki falla undir aðra stafliði greinarinnar. Þar undir falla nauðsynlegar viðgerðir og viðhald á fasteign. Ástæða þess að ráðist var í umræddar framkvæmdir var leki frá þaki í risíbúð hússins. Á fundi í húsfélaginu, þar sem rætt var um lekann, var samþykkt tillaga stefnda um að leita sérfræðings til að meta nauðsynlegar viðgerðir vegna þessa. Í framhaldi af því var Magnús Þórðarson húsasmíðameistari fenginn til starfans. Skilaði hann matsgerð, sem dagsett er 3. febrúar 2006. Telur matsmaðurinn, að ekki megi dragast að fara í endurbætur á ytra byrði þaksins, ástand þess sé mjög slæmt og það víða orðið lekt, sem rekja megi til slælegs viðhalds. Leki í þaki skemmi mjög frá sér, og sé ástandið í einni risíbúð óviðunandi. Er niðurstaða hans sú, að kostnaður við að lagfæra gallana sé kr. 3.275.000, en þar er gert ráð fyrir nýrri járnklæðningu á þakið. Á fundi húsfélagsins hinn 7. febrúar var samþykkt að fara í þakviðgerðir á grundvelli matsgerðar Magnúsar Þórðarsonar, en stefndi greiddi einn atkvæði á móti þeim framkvæmdum og var bókað eftir honum, að hann vildi aðeins láta gera við þakið baka til á húsinu. Þá var að auki m.a. bókað eftir honum, að honum þætti matið ónákvæmt og illa unnið. Á fundinum var einnig samþykkt tillaga með öllum greiddum atkvæðum nema stefnda um að taka fyrirliggjandi tilboði Breiðfjörðs blikksmiðju í verkið, og var bókað eftir stefnda, að honum þætti tilboðið allt of hátt. Tilboðið liggur fyrir á dskj. nr. 23, og er heildarverð framkvæmdanna, að meðtöldum aukaverkum, samkvæmt því kr. 3.858.030. Í tilboðinu er gert ráð fyrir þakstáli aluzink á þakið. Stefnandi krafði stefnda ítrekað um greiðslu vegna hlutdeildar hans í verkinu, án árangurs. Stefndi skýrði svo frá fyrir dómi m.a., að hann kannaðist við, að Halldóra (eigandi risíbúðar þeirrar, þar sem mestur leki var) hafi stundum talað um, að það kæmi vatn inn í íbúðina í tiltekinni átt. Stefndi kvað það hins vegar bara hafa verið loftun í húsinu, sem ylli þeim leka. Þetta væri bara oxunarvandamál við þakkant. Hann kvað Halldóru hafa viljað fá stærri glugga, og hann hefði í sjálfu sér ekki verið á móti því, en það hefði átt að sækja um leyfi til þeirra breytinga, og hann hafi viljað láta fara að lögum við það. Hann hefði þó ekki kannað það sjálfur, hvort nýju gluggarnir væru stærri en þeir, sem fyrir voru. Hann kvaðst telja, að Magnús Þórðarson hefði einungis skoðað einn eða tvo glugga að innan hjá Halldóru. Hann kvaðst ekki kannast við, að flísar hefðu verið farnar að losna eða brotna á þakinu, og hefði það aldrei verið rætt. Hann kvaðst hafa sett sig á móti því, að menn frá blikksmiðju væru að vinna verk, sem trésmiðum væri ætlað að vinna samkvæmt iðnlöggjöfinni, og hefði hann sagt þeim það, og hefðu þeir þá lagt niður vinnu. Hann kvaðst einnig hafa haft samband við húsfriðunarnefnd, sem hefði sagt, að þar sem húsið væri ekki byggt fyrir 1918, gæti nefndin ekkert aðhafzt. Hann kvaðst enn fremur hafa talað við langafabarn Einars Erlendssonar heitins, arkitekt hússins, sem hafi sagt foreldra sína vera erlendis, og hafi engin viðbrögð komið af hálfu erfingja Einars. Þá hafi stefndi gert athugasemdir hjá byggingarfulltrúa, auk þess sem hann hafi leitað til lögreglunnar og úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingamál, allt án árangurs. Magnús Þórðarson skýrði svo frá fyrir dómi, að mikill leki hefði verið í risíbúð Halldóru og eiginlega ekki verandi í húsnæðinu. Ástæðan hafi verið ástand á þakefninu, bæði þakjárni og þakflísum, sem hafi verið ábótavant og kominn tími til að skipta því út. Þá hafi gluggar verið ónýtir. Hann kvað ekki spurningu um, að það hefði verið nauðsynlegt að ráðast í framkvæmdirnar. Spurður, hvort hægt hefði verið að gera við allan lekann án þess að taka flísarnar af þakinu og breyta um þakefni svaraði hann, að það hefði verið peningasóun og fyrirhöfn að reyna að tjasla við svona hluti, þegar svo illa væri komið og ekkert vit í þeirri vinnu. Hann kvað skoðun hafa farið þannig fram, að hann hefði farið í eina íbúð, sem verst var sett, þ.e. íbúð Halldóru. Skýringin á lekanum hafi verið sú, að þakgluggarnir hafi verið illa farnir, og það sé fjárhagslega óhagkvæmt að gera við þakglugga án þess að skipta öllu út. Lekinn hafi ekki einungis komið frá gluggum, heldur einnig annars staðar frá. Þetta hafi verið víðtækur leki um allt þak, bæði þar sem bára var yfir og þar sem flísarnar voru. Hann aftók, að um leka hefði getað verið að ræða, sem kæmi innan frá íbúðinni. Hann kvaðst ekki hafa farið upp á þakið, en hann hafi rekið nefið upp um gluggana, tekið myndir af þakinu og skoðað flísarnar. Það hefði verið alveg ljóst, að flísarnar hafi verið að gefa sig, losna og brotna, þó að það komi ekki fram á mynd, sem hann tók. Hann kvað það framkvæmanlegt að taka flísarnar af og leggja á aftur, en það sé ekkert vit í því, þar sem húsið sé ekki verndað. Það sé mikil vinna við það og ekki öruggt að slíkt haldi, en vilji fólk eyða peningum í það, sé það hægt. Það sé hægt að ná þeim af ósködduðum og leggja aftur, en þegar hluti þeirra sé ónýtur, sé oft erfitt að fá nýjar eins. Sigrún Þóra Magnúsdóttir, einn húseigenda og gjaldkeri húsfélagsins, skýrði svo frá m.a., að það hefði sézt frá götu, að það vantaði flísar í þakið, auk þess sem það hefði sézt frá háaloftinu. Það hefðu verið svo margar ónýtar flísar, að ekki hefði verið talið gerlegt að taka þær upp og líma á aftur. Þau hefðu öll vitað af því, að þær væru meira og minna brotnar og ónýtar. Á sínum tíma hefði verið rætt um að halda útliti hússins með þessum flísum, en hætt hefði verið við það vegna kostnaðar. Með vísan til framburðar gjaldkera húsfélagsins og matsmannsins, sem og ljósmynda, sem teknar voru í íbúð Halldóru, verður að telja sannað, að verulegur leki hafi verið frá þaki, sem brýna nauðsyn hafi borið til að gera við. Er ósannað, að lekinn hafi stafað innan frá íbúðinni, svo sem stefndi heldur fram. Hefur stefndi ekki lagt fram nein gögn eða fært að því haldbær rök, að gera hefði mátt við lekann með minni háttar aðgerðum. Nægði einfaldur meiri hluti húseigenda á húsfundi til að samþykkja þær viðgerðir, sem lagt var í, og ber stefnda að greiða kostnað vegna þeirra í samræmi við eignarhluta sinn í húsinu. Með því að samþykkja tilboð Breiðfjörðs blikksmiðju var jafnframt tekin ákvörðun um að breyta þakefni hússins og leggja bárujárn á þakið í stað þakflísa, sem áður voru á þakinu. Ekki kemur fram í fundargerð, að sá hluti tilboðsins hafi verið sérstaklega ræddur eða kynntur á fundinum. Stefndi hefur haldið því fram, að sú breyting, sem það hafði í för með sér á útliti hússins, teljist veruleg og þurfti til þess samþykki allra eigenda hússins. Með því að hann samþykkti ekki viðgerðirnar eða tilboðið, hafi sú aðgerð verið ólögmæt og beri honum ekki að greiða neitt nema kostnað við að skipta út báru á bakhlið hússins, sem hann telur að nemi kr. 37.500. Eins og að framan greinir, getur stefndi ekki skotið sér hjá því að greiða sinn hlut í viðgerðarkostnaði þeim, sem til féll vegna lekaskemmdanna. Hins vegar má fallast á það með honum, að sú breyting, sem gerð var á útliti þaksins teljist veruleg í skilningi a-liðar 41. gr. fjöleignarhúsalaga. Um er að ræða hátt, bratt þak, sem er áberandi frá götu. Arkitektarnir, Magnús Skúlason og Pétur Hrafn Ármannsson, báru báðir fyrir dómi, að þeir teldu breytinguna hafa veruleg áhrif á útlit hússins. Engar upplýsingar liggja fyrir um það af hálfu stefnanda, hver sá umframkostnaður hefði orðið, ef þakflísarnar hefðu verið nýttar aftur að viðgerð lokinni, og aflað nýrra í stað þeirra, sem ónýtar töldust. Þá liggja engar upplýsingar fyrir um það, hversu mikið af flísunum þurfti að endurnýja. Ekki liggur heldur fyrir, að ekki hafi verið unnt að útvega nýjar flísar í stað skemmdra. Engin umræða fór fram, að því er gögn málsins bera með sér, á húsfundum um þessa þakbreytingu. Er því fallizt á með stefnda, að þar sem umrædd breyting var ekki samþykkt með öllum greiddum atkvæðum á húsfundi, og með því að hann mótmælti án tafar þessum aðgerðum, verður honum ekki gert að greiða þann kostnað, sem liggur í nýju þakefni. Samkvæmt tilboði Breiðfjörðs blikksmiðju nam kostnaður við þakstál, aluzink og þakpappa kr. 1.381.710. Þar af nemur hlutdeildarkostnaður stefnda kr. 341.282. Stefndi hefur hins vegar viðurkennt að eiga að greiða hlutdeild í þakjárni á bakhlið hússins, sem hann telur nema kr. 37.530. Með því að stefnandi hefur ekki haldið því fram, að sú fjárhæð eigi að vera hærri, ber stefnda að greiða þann hlut. Stefnufjárhæð byggir á útreikningi Sigurðar Sigurðssonar verkfræðings, sem útskýrði útreikninga sína fyrir dómi. Hefur þessum útreikningum eða hlutfallsskiptingu, sem þeir byggja á, ekki verið hnekkt af hálfu stefnda og verða þeir því lagðir til grundvallar í málinu. Ber stefnda því að greiða stefnanda samtals kr. 530.237, (þ.e. 833.989-341.282+37.530) ásamt dráttarvöxtum frá 3. febrúar 2007, eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 350.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn Stefndi, Einar Guðjónsson, greiði stefnanda, Húsfélaginu Grettisgötu 46, kr. 530.237, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 3. febrúar 2007 til greiðsludags og kr. 350.000 í málskostnað.
Mál nr. 409/2009
Þjóðlenda Ábúð Aðild Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn
H og A höfðuðu mál til að fá hnekkt niðurstöðu úrskurðar óbyggðanefndar um þjóðlendumörk gagnvart ábúðarjörð sinni. Með byggingarbréfi landbúnaðarráðherra 11. maí 1999 var H og A leigð ríkisjörðin Skriðuklaustur til lífstíðarábúðar. Í ábúðarsamningnum voru H og A ekki veitt nein réttindi til að fara sjálfstætt með hagsmuni Í sem eiganda jarðarinnar umfram það, sem leiddi af ákvæðum ábúðarlaga og jarðalaga. Talið var að hvorki væri að finna í ábúðarlögum né annars staðar í lögum neina stoð fyrir því að leiguliði gæti haft uppi kröfu fyrir dómi um ákvörðun merkja ábúðarjarðar í andstöðu við landsdrottin sinn. Engu gæti breytt um heimild H og A til að leita dóms að þeim hefði ranglega verið játuð aðild að ágreiningi um mörkin fyrir óbyggðarnefnd. Var Í sýknað af kröfu H og A um að fellt yrði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar. H og A kröfðust þess einnig að viðurkenndur yrði réttur þeirra til að nýta land Skriðuklausturs í samræmi við ábúðarsamning eins og landsvæðið, sem óbyggðanefnd felldi undir þjóðlendu, væri háð beinum eignarrétti. Ekki höfðu verið færðar fram sjálfstæðar röksemdir fyrir þessari kröfu og var málið því að þessu leyti vanreifað af hendi H og A. Var málinu því vísað frá héraðsdómi að því er varðaði þessa dómkröfu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. júlí 2009. Þau krefjast þess að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007, eins og honum var breytt við endurupptöku 12. febrúar 2009, í máli nr. 1/2005, Fljótsdalur og Jökuldalur austan Jökulsár á Jökuldal, um að til þjóðlendna teljist landsvæði, sem þar var nefnt „nyrðri hluti afréttarlandanna Rana og Undir Fellum að frátöldu Brattagerði“ og afmarkað á eftirfarandi hátt: „Frá merkjavörðu (merkt L.M.) í Miðheiðarhálsi er dregin lína í stefnu á ósinn úr Hólmavatni, þar til kemur að skurðpunkti við línu sem liggur frá merkigarði þeim, sem liggur frá Jökulsá í Fljótsdal fram og upp eftir nesinu upp undir fjall, þaðan sjónhending upp á fjall og áfram í stóran stein, sem stendur utan til á ytra Eyvindarfjalli. Frá þeim skurðpunkti er þeirri línu fylgt að framangreindum stórum steini á ytra Eyvindarfjalli og þaðan í Jökulsá á Jökuldal, þar sem Hölkná rennur í hana. Jökulsá á Jökuldal ræður síðan þangað sem Sauðá fellur í hana og síðan Sauðá þangað sem hún fellur niður af efstu fjallsbrúninni. Þaðan er dregin lína í vörðu sem hlaðin er upp á millum tveggja stórra jarðfastra steina og síðan að þeim stað þar sem Eiríksstaðavegur yfir heiðina liggur út í Eyvindará. Eftir það er Eyvindará fylgt þar til kemur að skurðpunkti við línu sem dregin er frá merkjavörðu (merkt L.M.) í Miðheiðarhálsi og þvert vestur heiði í merkjavörðu í svokölluðum Klappalækjarflóa og í Eyvindará. Er þá miðað við þá línu sem aðilar eru ásáttir um. Þessari línu er fylgt frá framangreindum skurðpunkti hennar við Eyvindará og að upphafspunkti lýsingar þessarar, þ.e. merkjavörðu (merkt L.M.) í Miðheiðarhálsi.“ Áfrýjendur krefjast þess einnig að viðurkenndur verði réttur þeirra til að nýta land Skriðuklausturs í samræmi við ábúðarsamning eins og landið innan framangreindra merkja væri háð beinum eignarrétti. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt heimild í 1. mgr. 31. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum, hefur sakarefni málsins verið skipt að beiðni áfrýjenda og með samþykki stefnda á þann hátt að fyrst verði dæmt fyrir Hæstarétti hvort áfrýjendur séu réttir aðilar til að hafa uppi framangreindar dómkröfur, sbr. 2. mgr. 16. gr. sömu laga. I Óbyggðanefnd, sem starfar samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, gaf út tilkynningu 1. mars 2004 um að hún hefði ákveðið að taka til meðferðar svæði, sem afmarkað var að vestan af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum allt frá Öxarfirði að aðalupptökum hennar í Dyngjujökli, en að austan af farvegi Lagarfljóts allt frá Héraðssandi þangað, sem Gilsá fellur í það, þaðan eftir henni og nánar tilgreindum sveitarfélagamörkum að Geldingarfelli og loks frá því inn á tiltekinn hnjúk á Vatnajökli. Til suðurs fylgdu mörk svæðisins að hluta jaðri Dyngjujökuls, en að öðru leyti tilteknum kennileitum á Vatnajökli. Að fram komnum kröfum stefnda um þjóðlendur á þessu svæði og kröfum þeirra, sem töldu þar til eignarréttinda, ákvað óbyggðanefnd í júlí 2005 að fjalla um það í fimm málum. Eitt þeirra, sem varð nr. 1/2005, tók til Fljótsdals og Jökuldals austan Jökulsár á Jökuldal. Áfrýjendur, sem fengu 11. maí 1999 byggingarbréf landbúnaðarráðherra fyrir jörðinni Skriðuklaustri í Fljótsdalshreppi, beindu sem ábúendur hennar kröfulýsingu til óbyggðanefndar 31. mars 2005, þar sem krafist var að viðurkenndur yrði réttur þeirra til nýtingar jarðarinnar í samræmi við ábúðarsamning eins og hún væri að öllu leyti eignarland innan nánar tiltekinna merkja, sem studd voru við landamerkjabréf 27. ágúst 1922 fyrir Skriðuklaustur með eyðijörðinni Brattagerði. Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess á hinn bóginn að mörk þjóðlendu og eignarlanda yrðu að því er varðar Skriðuklaustur dregin á nánar tiltekinn hátt, sem efnislega fól í sér að þau yrðu látin fylgja mörkum jarðarinnar gagnvart afréttarsvæðunum Rana og Undir Fellum eins og stefndi taldi þau liggja, þótt þessi svæði hafi talist innan merkja Skriðuklausturs eftir hljóðan fyrrnefnds landamerkjabréfs. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var fallist á kröfu stefnda að þessu leyti, en við endurupptöku málsins fyrir nefndinni 12. febrúar 2009 var úrskurðinum breytt á þann hátt að mörk eignarlands Skriðuklausturs voru ákveðin gagnvart þjóðlendu, sem afmörkuð var í heild eins og fram kemur orðrétt í áðurgreindri dómkröfu áfrýjenda fyrir Hæstarétti, en jafnframt var ákveðið að það landsvæði væri afréttareign Skriðuklausturs. Útdráttur úr upphaflegum úrskurði óbyggðanefndar mun hafa verið birtur í Lögbirtingablaði 18. júlí 2007. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. desember sama ár til að fá hnekkt niðurstöðu úrskurðarins um þjóðlendumörk gagnvart ábúðarjörð sinni. II Með áðurnefndu byggingarbréfi landbúnaðarráðherra 11. maí 1999 var áfrýjendum leigð ríkisjörðin Skriðuklaustur til lífstíðarábúðar og var þar tekið fram að um réttindi og skyldur áfrýjenda færi eftir ákvæðum þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976 og jarðalaga nr. 65/1976 að því leyti, sem annars væri ekki getið. Í þessum ábúðarsamningi voru áfrýjendum ekki veitt nein réttindi til að fara sjálfstætt með hagsmuni stefnda sem eiganda jarðarinnar umfram það, sem leiddi af ákvæðum fyrrnefndra laga eða ábúðarlaga nr. 80/2004 og jarðalaga nr. 81/2004, sem nú hafa leyst þau af hólmi. Hvorki er að finna í ákvæðum III. kafla ábúðarlaga né annars staðar í lögum neina stoð fyrir því að leiguliði geti haft uppi kröfu fyrir dómi um ákvörðun merkja ábúðarjarðar í andstöðu við landsdrottin sinn. Engu getur breytt um heimild áfrýjenda til að leita dóms um mörk eignarlands Skriðuklausturs og þjóðlendu að þeim hafi ranglega verið játuð aðild að ágreiningi um mörkin fyrir óbyggðanefnd. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest um sýknu stefnda af kröfu áfrýjenda um að felld verði úr gildi ákvæði úrskurðar óbyggðanefndar 29. maí 2007, eins og honum var breytt 12. febrúar 2009, um mörk eignarlands Skriðuklausturs og þjóðlendu. Eins og áður greinir hafa áfrýjendur einnig krafist þess að viðurkenndur verði réttur þeirra til að nýta land Skriðuklausturs í samræmi við ábúðarsamning eins og landsvæðið innan framangreindra merkja, sem óbyggðanefnd felldi undir þjóðlendu, væri háð beinum eignarrétti. Eftir hljóðan þessarar dómkröfu snýr hún ekki eingöngu að gildi úrskurðar óbyggðanefndar, heldur gæti hún allt eins beinst að stefnda sem eiganda lands í þjóðlendunni, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 58/1998, til að fá viðurkennd sérstök réttindi áfrýjenda innan hennar á grundvelli samningsskuldbindingar stefnda við þau samkvæmt byggingarbréfinu frá 11. maí 1999, þar sem vísað var um merki hins leigða lands í „landamerkjaskrá Norður-Múlasýslu“. Í málatilbúnaði áfrýjenda hafa ekki verið færðar fram sjálfstæðar röksemdir fyrir þessari kröfu og er málið því að þessu leyti vanreifað af þeirra hendi. Af þessum sökum verður af sjálfsdáðum að vísa málinu frá héraðsdómi að því er varðar þessa dómkröfu áfrýjenda. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu áfrýjenda, Hallgríms Þórhallssonar og Önnu Bryndísar Tryggvadóttur, um að viðurkenndur verði réttur þeirra til að nýta samkvæmt ábúðarsamningi frá 11. maí 1999 við stefnda, íslenska ríkið, allt land jarðarinnar Skriðuklausturs eins og það var afmarkað í landamerkjabréfi 27. ágúst 1922. Að öðru leyti skal héraðsdómur vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 20. apríl 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 23. mars 2009, var höfðað 17. desember 2007. Stefnendur eru Hallgrímur Þórhallsson og Anna Kristín Tryggvadóttir, Brekku, Fljótsdalshreppi. Stefndi er íslenska ríkið, Arnarhváli, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 1/2005: Fljótsdalur og Jökuldalur austan Jökulsár á Jökuldal, frá 29. maí 2007, að því er varðar þjóðlendu innan neðangreindra marka: Frá merkjavörðu (merkt L. M.) í Miðheiðarhálsi í stefnu á ósinn úr Hólmavatni, þar til kemur að skurðpunkti við línu sem liggur frá merkigarði þeim, sem liggur frá Jökulsá í Fljótsdal fram og upp eftir nesinu upp undir fjall, þaðan sjónhending upp á fjall og áfram í stóran stein, sem stendur utan til á ytra Eyvindarfjalli. Frá þeim skurðpunkti er þeirri línu fylgt að framangreindum stórum steini á ytra Eyvindarfjalli og þaðan í Jökulsá á Jökuldal, þar sem Hölkná fellur í hana. Jökulsá á Jökuldal ræður síðan þangað sem Sauðá fellur í hana og síðan Sauðá þangað sem hún fellur niður af efstu fjallsbrúninni. Þaðan er dregin lína í vörðu sem hlaðin er upp á millum tveggja stórra jarðfastra steina og síðan að þeim stað þar sem Eiríksstaðavegur yfir heiðina liggur út í Eyvindará. Eftir það er Eyvindará fylgt þar til kemur að skurðpunkti við línu sem dregin er frá merkjavörðu (merkt L.M.) í Miðheiðarhálsi og þvert vestur heiði í merkjavörðu í svokölluðum Klappalækjarflóa og í Eyvindará. Þessari línu er fylgt frá framangreindum skurðpunkti hennar við Eyvindará og að upphafspunkti lýsingar þessarar, þ.e. í merkjavörðu (merkt L.M.) í Miðheiðarhálsi. Þá er þess krafist að viðurkenndur verði réttur stefnenda til nýtingar lands Skriðuklausturs, í samræmi við ábúðarsamning þeirra, eins og land jarðarinnar sé beinum eignarrétti undirorpið innan fyrrgreindra merkja. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem þeim hefur verið veitt hér fyrir dómi. Stefndi krefst sýknu. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar en til vara að hver aðila verði látinn bera sinn kostnað af málinu. I. Samkvæmt þinglýsingarvottorði sem fyrir liggur í málinu er stefndi íslenska ríkið eigandi jarðarinnar Skriðuklausturs, en samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar er landsvæði innan ofangreindra merkja, sem nánar er lýst í kröfugerð stefnenda, þjóðlenda í afréttareign þeirrar jarðar. Stefnendum var byggð jörðin til lífstíðarábúðar með byggingabréfi 11. maí 1999. Kemur fram í stefnu að jörðin Skriða í Fljótsdal hafi verið gefin til klausturhalds með sérstöku gjafabréfi 8. júní árið 1500. Fram að þeim tíma hafi sárafáar heimildir varðveist um jörðina, en eftir að jörðin hafi verið gefin til klausturs hafi orðið til um hana fjölmargar heimildir, sem margar hverjar hafi varðveist til vorra daga, eins og í tilfelli flestra jarða í eigu kirkju eða kirkjustofnana hér á landi. Jörðin hafi komist í eigu einkaaðila á 19. öld. Gunnar Gunnarsson skáld hafi keypt jörðina, skv. afsali 27. ágúst 1938, en Gunnar og eiginkona hans Franzisca hafi gefið íslenska ríkinu jörðina með sérstöku gjafabréfi 11. desember 1948 og sé jörðin enn í eigu þess. Þann 11. maí 1999 hafi stefnendum verið byggð jörðin til lífstíðarábúðar. II. Í samræmi við ákvæði laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, tók óbyggðanefnd til meðferðar nánar tilgreint landsvæði á Norðausturlandi, sem nefndin kallaði svæði nr. 5. Hófst málsmeðferðin á árinu 2004 og lauk með uppkvaðningu úrskurða 29. maí 2007 í málum sem fengu númerin 1 til 5/2005. Var útdráttur úrskurðanna birtur í Lögbirtingablaðinu 18. júlí 2007, lögum samkvæmt, en mál þetta var höfðað 17. desember sama ár og því innan þess sex mánaða málshöfðunarfrests sem kveðið er á um í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Óbyggðanefnd tók ákvörðun um það undir rekstri málsins að kröfur stefnenda sem ábúenda yrðu teknar til efnismeðferðar fyrir nefndinni gegn mótmælum stefnda. Stefnendur áttu því aðild að málsmeðferð óbyggðanefndar sem ábúendur jarðarinnar Skriðuklausturs, en jörðin er eins og fyrr segir í eigu stefnda. Ágreiningsefni í máli þessu varðar þann hluta úrskurðar óbyggðanefndar í máli nr. 1/2005 sem lýtur að eignarréttarlegri stöðu lands innan þeirra merkja sem fram koma í kröfugerð stefnenda hér að framan. Komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu í nefndum úrskurði að landsvæðið væri þjóðlenda í afréttareign jarðarinnar Skriðuklausturs. Í úrskurði í máli nr. 1/2005 var umrætt landsvæði talið nokkru stærra, en vegna nýrra gagna sem komu fram eftir uppkvaðningu úrskurðarins endurskoðaði óbyggðanefnd niðurstöðu sína að því er varðaði hluta landsvæðisins, eða nánar tilgreint þann hluta þess sem talinn var tilheyra eyðijörðinni Brattagerði. Breytti óbyggðanefnd úrskurðarorði að því er afmörkun þessa landsvæðis varðar með endurupptöku málsins og sérstakri bókun 12. febrúar 2009. Voru mörk þjóðlendu í afréttareign Skriðuklausturs dregin um landsvæði sem er nokkru minna að flatarmáli en í upphaflegu úrskurðarorði, en þar munar eingöngu því landsvæði sem óbyggðanefnd taldi að virtum nýjum gögnum að félli innan merkja eyðijarðarinnar Brattagerðis. Breyttu stefnendur kröfugerð sinni hér fyrir dómi í samræmi við hina nýju niðurstöðu óbyggðanefndar og gerði stefndi ekki athugasemd við það. Eignarréttarleg staða þess landsvæðis sem deilt er um í máli þessu samkvæmt endanlegum dómkröfum stefnenda breyttist ekki frá upphaflegum úrskurði óbyggðanefndar í málinu. Þykir því ekki tilefni til að telja grundvöll máls þessa brostinn þó óbyggðanefnd hafi tekið upp ákvörðun sína með þeim hætti sem að framan er lýst. Stefndi í máli þessu unir niðurstöðu óbyggðanefndar um hið umdeilda landsvæði og stendur ágreiningur máls þessa því um hvort innan greindra merkja, sem nánar er lýst í aðalkröfu stefnenda, sé þjóðlenda í afréttareign stefnda eða hvort landið er háð beinum eignarrétti hans. Telja stefnendur sig hafa sjálfstæða lögvarða hagsmuni af úrlausn ágreiningsefnisins sem lífstíðarábúendur jarðarinnar Skriðuklausturs. III Ekki þykir ástæða til að rekja alla umfjöllun óbyggðanefndar um jörðina Skriðuklaustur og verður því látið við það sitja að gera grein fyrir niðurstöðukafla nefndarinnar. Má vísa um einstakar skjallegar heimildir sem þar er minnst á til umfjöllunar hér síðar um málsástæður aðila þar sem ítarleg grein er gerð fyrir þessum gögnum eftir því sem þeir telja þau skipta máli. Í niðurstöðu óbyggðanefndar varðandi jörðina kemur fram að í kjölfar þess að landamerkjalög hafi tekið gildi, fyrst nr. 5/1882 og síðan nr. 41/1919, hafi verið gerð þrjú landamerkjabréf fyrir Skriðuklaustur. Skjöl þessi hafi verið þinglesin og innfærð í landamerkjabók sýslumanns. Sú hafi verið niðurstaða Hæstaréttar í sambærilegum málum að landamerkjabréf fyrir jörð feli í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða en hins vegar verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt. Frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki einungis helgað sér ákveðin landsvæði sem hafi verið háð beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi sem einhverja þýðingu hafi getað haft fyrir afkomu þeirra. Meðan landsvæði hafi gefið eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau hafi verið. Beri um þetta efni sérstaklega að vísa til dóms Hæstaréttar 5. október 2006 í máli nr. 67/2006. Af heimildum megi skýrt ráða að innan þeirra merkja sem lýst sé í landamerkjabréfum Skriðuklausturs séu afréttarsvæðin Rani og Undir Fellum. Landamerkjabréfin lýsi merkjum mun vestar en úttekt frá 1828 og skoðunargjörð frá sama ári. Merkjalýsingar Skriðuklausturs frá 1828 falli vel að austurmerkjum afréttarins Undir Fellum og séu í samræmi við umsögn sýslunefndar Norður-Múlasýslu, dags. 24. apríl 1893, þess efnis að jörðin hafi „lítið heimaland, en afrjettarland mikið, sem [taki] við af heimalandi...“. Að slepptum heimildum um nýbýlastofnun á Ranaafrétti sé ljóst að um Rana og Undir Fellum sé fyrst og fremst fjallað í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Gerður sé greinarmunur á þeim og öðru landi tilheyrandi Skriðuklaustri með því að þau séu jafnan tiltekin sérstaklega og þess getið að Skriðuklaustur eigi þar afrétt eða hlunnindi. Heimildir bendi þannig til að þar sé um að ræða afrétt stofnunar í þeim skilningi að Skriðuklaustur hafi átt þar óbein eignarréttindi, sbr. m. a. dómtitil frá 1679, úrskurð sýslumanns frá 1835 og landamerkjabréf Skriðuklausturs. Engin gögn liggi fyrir um að fyrir gildistöku þjóðlendulaga hafi þessi landsvæði nokkurn tíma verið nýtt til annars en sumarbeitar og e.t.v. annarra takmarkaðra nota. Staðhættir styðji þá niðurstöðu en land þetta liggi í um 600 metra hæð yfir sjávarmáli. Fjallskil hafi verið á hendi sveitarfélags, svæðið sé ekki afgirt og þangað hafi búfénaður leitað frá öðrum jörðum án hindrana. Svör hreppstjóra Fljótsdalshrepps og Jökuldalshrepps frá árinu 1920 við fyrirspurn sýslumanns Múlasýslu samrýmist þessu. Þá gerir óbyggðanefnd grein fyrir þeirri afstöðu sinni að greiðsla felligjalda hreindýra fylgi afréttareign. Ekkert liggi fyrir um það hvernig Skriðuklaustur sé komið að rétti til þeirra landsvæða sem hér sé fjallað um. Óbyggðanefnd telji hvorki hægt að útiloka að þau séu að einhverju leyti innan upphaflegs landnáms né að þau hafi upphaflega verið samnotaafréttur jarða á svæðinu en síðar komist undir Skriðuklaustur. Í máli þessu sé þannig ekki sýnt frá á annað en að réttur til afréttarsvæðanna Undir Fellum og Rana hafi orðið til á þann veg að þau hafi verið tekin til sumarbeitar fyrir búpening og, ef til vill, annarrar takmarkaðrar notkunar. Um afréttarmálefni og fjallskil hafi snemma verið settar opinberar reglur, sem sveitarstjórnum hafi verið falið að annast framkvæmd á. Samkvæmt framanröktu sé það niðurstaða óbyggðanefndar að land innan lýsingar í landamerkjabréfum Skriðuklausturs hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu, þ.e. afréttarsvæðin tvö, þ.e. Rani og Undir Fellum, þjóðlenda í afréttareign Skriðuklausturs en annað land eignarland. Þar sem afréttareignin tilheyri Skriðuklaustri í báðum tilvikum sé ekki þörf á að afmarka afréttarsvæðin innbyrðis. Að því er varði afréttarnýtingu annarra jarða í Fljótsdal á þessum sömu svæðum verði að skilja málatilbúnað Fljótsdalshrepps þannig að litið sé svo á að þau séu í eigu Skriðuklausturs að því leyti sem þau séu þar innan merkja. Afréttarnýting jarða í Fljótsdal hafi þannig farið fram í skjóli þess eignarréttar og með samkomulagi aðila. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu um afréttareign Skriðuklausturs verði ekki talið að þessar kröfur þarfnist frekari umfjöllunar. Þá séu kröfur ábúenda Skriðuklausturs byggðar á ætluðum rétti eiganda Skriðuklausturs en ekki á sjálfstæðum grundvelli. Úr þeim verði því einungis leyst með óbeinum hætti, þ.e. niðurstöðu um eignarréttarlega stöðu umrædds landsvæðis. Eftir sé þá að leysa úr því hver séu mörk eignarlands og þjóðlendu. Með hliðsjón af merkjalýsingum Skriðuklausturs, afréttarlýsingum og staðháttum telji óbyggðanefnd þó ljóst að þau liggi ekki vestar en þjóðlendukröfulína íslenska ríkisins . Með hliðsjón af dómum Hæstaréttar frá 6. september 2005 í máli nr. 367/2005 og 16. maí 2007 í máli nr. 571/2006, geti ekki komið til álita hvort þau liggi austar. Verði því kröfulína íslenska ríkisins lögð til grundvallar um mörk eignarlands og þjóðlendu, enda sé fjármálaráðherra í máli þessu fyrirsvarsmaður bæði jarðarinnar Skriðuklausturs og þjóðlendu, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Ljóst sé að einstakir hlutar þess svæðis sem hér hafi verið fjallað um og talið þjóðlenda í afréttareign eigenda Skriðuklausturs séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Land það sem hér sé til umfjöllunar verði því talið falla undir skilgreininguna „landsvæði ... sem að staðaldri [hafi] verið notað til sumarbeitar fyrir búfé“, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Að öllu framangreindu virtu hafi ekki verið sýnt fram á það að afréttarsvæðin Rani og Undir Fellum, þ.e. land á þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins innan landamerkja Skriðuklausturs, sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hafi verið háttað hafi ekki heldur verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Rannsókn óbyggðanefndar leiði einnig til þeirrar niðurstöðu að framangreint svæði sé þjóðlenda. Það sé því niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði, þ.e. þeir hlutar Rana og Undir Fellum sem séu innan þess landsvæðis sem afmarkað sé í landamerkjabréfi Skriðuklausturs, dags. 27. ágúst 1922 og þingl. 23. júlí 1923, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Sama landsvæði sé í afréttareign Skriðuklausturs, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Þykir ekki nauðsynlegt að rekja merkjalýsingu úrskurðarins hér, en endanleg kröfugerð stefnenda fellur saman við þá merkjalýsingu sem fram kemur í breyttu úrskurðarorði óbyggðanefndar, sbr. bókun nefndarinnar frá 12. febrúar 2009. IV V Af hálfu stefnda er í fyrsta lagi byggt á því að stefnendur í máli þessu eigi ekki lögvarða hagsmuni af úrslitum málsins, en stefnendur séu ábúendur jarðarinnar og lúti réttindi þeirra því eingöngu að nýtingu landsvæðisins. Réttindi stefnenda varði því eingöngu óbein eignarréttindi, þ.e.a.s. afnotarétt, sem leiddur verði af beinum þinglýstum eignarrétti íslenska ríkisins, stefnda í máli þessu, til jarðarinnar Skriðuklausturs. Stefnendur geti því ekki talist aðilar máls þessa, enda séu þeir hvorki færir um að ráðstafa hinum beinu eignarréttindum til jarðarinnar né hafi þeir heimild til að leita heimildar dómstóla til verndar eigninni og hafi því enga sjálfstæða lögvarða hagsmuni af niðurstöðu málsins. Þegar af þessum sökum sé þess krafist að íslenska ríkið verði alfarið sýknað af öllum kröfum stefnenda í máli þessu. Að öðru leyti sé á því byggt, að landsvæði það sem mál þetta varði sé svæði utan eignarlanda og teljist þannig vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar á svæðinu, sbr. 1. og 2. gr. laga nr. 58/1998. Telji stefndi fullljóst af heimildum, að landsvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarétti, og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti, sbr. nánar eftirgreint. Að mati stefnda hvíli sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum að sýna fram á tilvist beins eignaréttar að landsvæðinu, eða einstökum hlutum þess. Óbyggðanefnd byggi úrskurð sinn á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum. Sé niðurstaðan byggð á kerfisbundinni leit nefndarinnar að gögnum og framlögðum gögnum frá málsaðilum. Þá hafi einnig verið byggt á skýrslum sem gefnar hafi verið fyrir nefndinni. Hafi óbyggðanefnd talið ótvírætt, að við gildistöku laga nr. 58/1998, hefði landsvæði það sem um sé deilt í máli þessu, talist til afrétta samkvæmt þeirri eignaréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram til þess tíma. Stefndi geri niðurstöður nefndarinnar að sínum til stuðnings sýknukröfu. Merkjum Skriðuklausturs sé fyrst lýst í úttekt jarðarinnar, dags. 19. september 1828, og skoðunargjörð sýslumanns, dags. 22. september 1828. Vesturmerkjum sé fyrst sérstaklega lýst í jarðamati Skriðuklausturs frá 1849. Þá liggi fyrir þrjú landamerkjabréf fyrir Skriðuklaustur, hið fyrsta dags. 18. júní 1884, það næsta 17. maí 1896 og hið síðasta dags. 27. ágúst 1922. Í landamerkjabréfinu frá 1922 sé að finna ítarlegustu lýsinguna. Innan merkja Skriðuklausturs liggi eyðibýlin Þorskagerði og Brattagerði í svokölluðum Rana. Þá gerir stefndi í greinargerð sinni grein fyrir sjónarmiðum um eyðibýlið Brattagerði, en óþarfi þykir að rekja það hér þar sem sá hluti lands Skriðuklausturs var í kjölfar endurupptöku málsins lýstur háður beinum eignarrétti stefnda sem eiganda Skriðuklausturs og er sú niðurstaða ekki til endurskoðunar hér. Afbýlið Þorskagerði hafi staðið vestan Sauðár, nokkru sunnan við Brattagerði en þar hafi verið búið á árunum 1783 – 1784, 1807 – 1810 og árið 1868. Engar upplýsingar liggi fyrir um landamerki Þorskagerðis eða heimildir um að landi þess hafi verið útvísað með formlegum hætti. Með því að fyrirmælum nýbýlatilskipunar hafi ekki verið fullnægt sé ljóst að ekki hafi verið stofnað til beins eignarréttar á grundvelli þeirrar löggjafar. Eignarréttarleg staða viðkomandi landsvæðis hafi því ekki tekið breytingum á þeim grundvelli. Í þessu sambandi beri að vísa til þeirra krafna sem Hæstiréttur hafi gert til sönnunar eignarlands, sbr. m.a. dóm réttarins í málinu nr. 48/2004 (Úthlíð) og 345/2005 (Fell í Suðursveit) Af hálfu stefnda sé því fallist á þá ályktun óbyggðanefndar að af hemildum megi skýrt ráða að innan þeirra merkja sem lýst sé í landamerkjabréfum Skriðuklausturs séu afréttarsvæðin Rani og Undir Fellum. Landamerkjabréfin lýsi merkjum mun vestar en úttekt frá 1828 og skoðunargerð frá sama ári. Merkjalýsingar Skriðuklausturs frá 1828 falli vel að austurmerkjum afréttarins Undir Fellum og séu í samræmi við umsögn sýslunefndar Norður-Múlasýslu, dags. 24. apríl 1893, þess efnis að jörðin hafi „lítið heimaland, en afrjettarland mikið, sem [taki] við af heimalandi ...“. Af hálfu stefnda sé á það bent, að þrátt fyrir tilvist þinglýsts landamerkjabréfs fyrir jörð, verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Þá verði og við mat á gildi landamerkjalýsinga jarðarinnar að horfa til þess, að ekki verði séð að bréfið hafi verið samþykkt af eigendum allra aðliggjandi jarða. Við mat á gildi landamerkjabréfa beri að gæta að því, að landamerkjabréf feli fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland. Þrátt fyrir að þessum bréfum sé þinglýst, þá takmarkist gildi þinglýsingarinnar af því, að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi á. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Sæki lýsing landamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir, dragi það úr sönnunargildi bréfsins, sbr. t.d. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Af hálfu stefnda sé því fallist á þá ályktun óbyggðanefndar að land innan lýsingar í landamerkjabréfum Skriðuklausturs hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu, þ.e. annars vegar eignarland Skriðuklausturs, en hins vegar afréttarsvæðin tvö, Rani og Undir Fellum, sem álíta verði þjóðlendu í afréttareign jarðarinnar í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar. Bent sé á, að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn til lands landnám á þessu svæði hafi náð. Ólíklegt verði að teljast, að land á umþrættu svæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum og fjarlægðum. Í samræmi við dómafordæmi verði talið að heimildarskortur hvað þetta varði leiði til þess að álitið verði ósannað að heiðarlönd eða öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé þetta til samræmis við þá reglu sem ráðin verði af dómafordæmum Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands, verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess, að álitið verði ósannað að heiðarlönd hafi verið numin í öndverðu, sbr. til hliðsjónar t.d. dóma Hæstaréttar í málinu nr. 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði). Hvíli sönnunarbyrðin um slíka eignaréttarstofnun á þeim sem haldi slíku fram. Ekki verði annað séð, en að réttur stefnenda til hins umþrætta landsvæðis hafi orðið til á þann veg, að landsvæðið hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening og, ef til vill, annarrar takmarkaðrar notkunar. Verði talið, að svæðið hafi verið numið í öndverðu, hafi það ekki verið numið til eignar, heldur eingöngu til takmarkaðra nota, svo sem afréttarnota. Frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn helgað sér ekki eingöngu ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi sem einhverja þýðingu hafi getað haft fyrir afkomu þeirra. Meðan landsvæði hafi gefið eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau hafi verið. Um þetta sé m.a. vísað til dóma Hæstaréttar í málunum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/20007 (Grænafjall). Verði hins vegar talið, að svæðið kunni að hafa að hluta eða að öllu leyti verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarétti, byggi stefndi á til vara, að allar líkur séu á því, að slíkt eignarhald hafi fallið niður en svæðið verið tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota, sbr. eftirfarandi umfjöllun í greinargerð. Þó að talið yrði að til beins eignaréttar hefði stofnast í öndverðu, liggi ekkert fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Engin gögn liggi fyrir um að svæðið hafi verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé og e.t.v. annarra takmarkaðra nota. Vísist um það til þess sem áður hafi verið rakið, og rakið verði, sem og til staðhátta og gróðurfars á svæðinu, en um sé að ræða víðáttumikið en gróið heiðarflæmi sem liggi í töluverðri hæð, fjarri byggð. Þá hafi fjallskil verið á hendi sveitarfélags, landsvæðið ekki afgirt og þangað hafi búfénaður getað leitað frá öðrum jörðum án hindrana. Um afréttarnotkun og fjallskil hafi snemma verið settar opinberar reglur, sem sveitarstjórnum hafi verið falið að annast framkvæmd á. Eldri heimildir bendi jafnframt til þess að afréttarsvæðin Rani og Undir Fellum sé afréttur jarða í þeim skilningi að Skriðuklaustur hafi átt þar óbein eignarréttindi. Um Rana og Undir Fellum sé fyrst og fremst fjallað í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Gerður sé greinarmunur á því landsvæði og öðru landi tilheyrandi Skriðuklaustri með því að þau séu jafnan tiltekin sérstaklega og þess getið að Skriðuklaustur eigi þar afrétt eða hlunnindi. Megi í þessu sambandi nefna vitnisburð dags. 8. maí 1679, en þá hafi tíu bændur vitnað um að Ranaafréttur hafi verið „veniuleg og almennelegust afriett allra fliotsdalsmanna...“ Jafnframt hafi þeir vitnað um að „Rana afriett“ væri „fillileg eign“ Skriðuklausturs en lánuð og leyfð af klausturhöldurum. Í svokölluðum dómtitli um Ranaafrétt, dags. 6. maí 1697, hafi verið úrskurðað um það hvort klausturhaldaranum væri heimilt að afleggja afréttinn. Niðurstaðan hafi orðið sú að honum væri það ekki heimilt og hafi verið vísað til ákvæða Jónsbókar um að „svo skuli almenningar vera sem að fornu hafi verið.“ Í úttekt Klaustursels, dags. 16. september 1828, segi að jörðin hafi haft afnot af Rana til heys og beitar en tekið fram að hann sé afréttur Fljótsdælinga. Í lögfestu Valþjófsstaðar, 12. maí 1840, sé fyrirboðið að nota megi Ranaafrétt sem liggi fyrir framan landamerki Skriðuklausturs og Valþjófsstaðar, nema með leyfi prests eða ábúanda Skriðuklausturs, sem hefði haft afréttarlandið á leigu af sér og formanni sínum. Í sóknarlýsingu Valþjófsstaðar, 1840 – 1841, segi að öll heiðin milli Jökuldals og Fljótsdals sé notuð sem afréttur. Segi að Fellnamenn hafi mest gagn „af heiðinni til geldfjárgöngu á sumardag, allt fram að Bessastaðaá, en eftir það brúki Fljótsdælingar einir afréttirnar sem [kallist] ýmsum nöfnum, svo sem: Rani; tilheyrir Skriðuklast[ri].“ Í sömu lýsingu segi um Fellnaafrétt (Undir Fellum) að afrétturinn tilheyri „Valþjófstað ásamt heiðinni út á móts við landamerki millum Skriðu og Valþjófstaðar“. Samkvæmt jarðamati 1849 segi að til hlunninda Skriðuklausturs teljist að jörðin eigi afréttarland fyrir sig í svokölluðum Rana fyrir 400 fjár. Þá segi í mati á Skriðuklaustri frá árinu 1878 að jörðin eigi afrétt „langt umfram aðar þjóðjarðir.“ Þau ummæli séu í samræmi við álit sýslunefndar Norður-Múlasýslu vegna sölu Skriðuklausturs, dags. 24. apríl 1893, um að jörðin eigi lítið heimaland „en afréttarland mikið, sem [taki] við af heimalandi.“ Í jarðamati 1916 – 1918 segi að Skriðuklaustri fylgi „afréttarland 2/3 hluti í Rana og eyðibýlið Brattagerði...“. Yngri heimildir beri einnig með sér að Rani og Undir Fellum hafi verið í afréttarnotum jarðeigenda í Fljótsdal undir stjórn sveitarfélagsins fram á þennan dag. Þess beri að geta að í svari hreppstjóra Fljótsdalshrepps vegna fyrirspurnar Stjórnarráðs Íslands um afrétti og almenninga í Múlasýslu, dags. 22. maí 1920, segi að „...hér í hreppi er ekkert svæði sem talin er almenningur, og að ekkert afréttar land er hjer, sem ekki sannanlega tilheyrir einhverju býli.“ Svar hreppsstjóra Jökuldalshrepps, dags. 3. júní 1920, hafi verið efnislega á sama veg. Lýsi stefndi sig sammála þeirri ályktun óbyggðanefndar að fyrrgreind svör hreppstjóra verði ekki talin mæla því mót, að umþrætt landsvæði, Rani og Undir Fellum, hafi talist til afrétta samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við á þeim tíma. Með hliðsjón af fyrrgreindum heimildum, auk annarra atriða sem getið sé í greinargerðinni, sé þeim röksemdum og heimildum sem vísað sé til í stefnu hafnað, svo sem vitnisburði Jóns Eyjólfssonar frá árinu 1670, en ekki verði talið að unnt sé að leggja hann til grundvallar við mat á eignarréttarlegri stöðu landsvæðisins. Þá sé á því byggt af hálfu stefnda að staðhættir og fjarlægðir frá byggð bendi ekki til þess að landið hafi verið numið í öndverðu eða teljist lúta beinum eignarrétti. Umþrætt landsvæði sé háslétta í 600 – 700 metra hæð yfir sjávarmáli og hallalítið milli brúna. Þar sé fjöldi vatna, þeirra stærst séu Gilsárvötn (628 m.). Í lægðum séu stórir flóar, en melar á milli. Á Fljótsdalsheiði sé Miðheiðarháls, aflangur háls með leguna norðaustur/suðvestur í rúmlega 600 metra hæð yfir sjávarmáli. Um hann liggi vatnaskil og sveitarfélagamörk Fljótsdalshéraðs og Fljótsdalshrepps. Frá bæjarstæði Skriðuklausturs, við Jökulsá í Fljótsdal og vestur í Jökulsá á Jökuldal, við Eiríksstaði, séu um það bil 24 kílómetrar í beinni loftlínu. Að teknu tilliti til staðhátta, víðáttu, gróðurfars á svæðinu og hæðar þess yfir sjó, virðist því augljóst að svæðið hafi ekki verið nýtt til annars en beitarafnota. Ekki verði talið að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, m.a. með vísan til framanritaðra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhætti og eldri heimildir. Nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignaréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málunum nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og 48/2004. Stefndi hafni því, að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignaréttartilkalli á svæðinu. Sú regla verði leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík yfirráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar í skilningi laga, þ.e. menn geti ekki haft væntingar til að öðlast meiri og frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því hátti þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignaréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Þeim málatilbúnaði stefnenda sé jafnframt hafnað, er lúti að því að ákvæði þjóðlendulaga uppfylli ekki lagaskilyrði 72. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 1. gr. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu. Með lögunum sé ekki verið að gera eignir manna upptækar, heldur skera úr um eignaréttindi. Með vísan til alls þess sem að framan sé rakið, hvers um sig og saman, þá telji stefndi að stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á eignarétt á hinu umþrætta landsvæði. Ljóst sé að einstakir hlutar þess svæðis sem hér hafi verið fjallað um, séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæði það sem hér sé til meðferðar, verði því talið falla undir skilgreininguna „landsvæði ...sem að staðaldri [hafi] verið notað til sumarbeitar fyrir búfé...“, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Engin gögn liggi fyrir um að landsvæði þetta hafi haft mismunandi eignaréttarlega stöðu. Telji stefndi því að landsvæði það sem hér sé til umfjöllunar, svo sem það sé afmarkað í kröfugerð stefnenda og fari saman við niðurstöður óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Að öðru leyti mótmæli stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo sem þeim sé lýst í stefnu, en byggi um leið á þeim röksemdum sem lagðar hafi verið til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 2/2005, auk þess sem byggt sé á þeim sjónarmiðum og röksemdum sem settar hafi verið fram af hálfu stefnda, fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins, í kröfulýsingu hans fyrir nefndinni, dags. 14. október 2004, sbr. greinargerð hans dags. 10. desember 2005, og þess krafist að úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, í fyrrgreindu máli nr. 2/2005, verði staðfestur, þannig að miðað verði við að þjóðlendulína verði dregin með þeim hætti sem þar sé gert, að teknu tilliti til þeirrar breytingar sem gert var á úrskurðarorði með bókun nefndarinnar 12. febrúar 2009. Auk framangreindra lagatilvísana, vísi stefndi máli sínu til stuðnings til almennra reglna eignaréttar og til þjóðlendulaga, nr. 58/1998. Þá sé vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944. Byggt sé á meginreglum eignaréttar um nám, töku og óslitin not, sem og meginreglum um eignarráð fasteignareigenda og almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Vísað sé til hefðarlaga, nr. 46/1905 og til laga nr. 6/1986, um afréttarmálefni og fjallskil. Þá sé vísað til ýmissa eignaréttarreglna Grágásar og Jónsbókar. Krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. þeirra laga. VI Með úrskurði sínum í máli nr. 1/2005 skar óbyggðanefnd m.a úr um eignarréttarlega stöðu lands jarðarinnar Skriðuklausturs og komst þar að þeirri niðurstöðu að það land sem hér er umþrætt væri þjóðlenda en í afréttareign eiganda jarðarinnar Skriðuklausturs. Stefndi í máli þessu unir þessum úrskurði nefndarinnar, en hann er, jafnframt því að fara með forræði á þjóðlendukröfum, eigandi umræddrar jarðar. Stefnendur aftur á móti njóta þar lífstíðarábúðar á grundvelli Byggingabréfs dags. 11. maí 1999. Í kröfugerð sinni hér fyrir dómi krefjast stefnendur í fyrsta lagi þess að úrskurður óbyggðanefndar um að land innan greindra merkja teljist þjóðlenda verði ógiltur. Þá krefjast þau þess að viðurkenndur verði réttur þeirra til nýtingar landsins í samræmi við ábúðarsamning þeirra, eins og landið sé beinum eignarrétti undirorpið. Forsenda þess að unnt væri að fallast á framangreindar kröfur stefnenda væri að dómurinn kvæði upp úr með það að stefndi, sem landeigandi, ætti á umræddu landsvæði ríkari réttindi heldur en hann sjálfur gerir kröfu um og hefur reyndar harðlega mótmælt að hann eigi í málatilbúnaði sínum hér fyrir dómi. Verður að telja það einsýnt að afnotarétthafi lands, sem nýtur réttinda sinna á grundvelli beins eignarréttar annars aðila, geti ekki gert eignarréttarkröfur í þjóðlendumáli sjálfstætt gegn mótmælum þess sem landið á. Er það því mat dómsins að stefnendur geti ekki að lögum átt aðild að þeim kröfum sem þau samkvæmt framansögðu gera í málinu. Verður þegar af þessari ástæðu fallist á sýknukröfu stefnda, sbr. 2.mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði að meðtalinni málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Friðbjörns Garðarssonar héraðsdómslögmanns, sem telst hæfilega ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Halldór Björnsson dómstjóri kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal sýkn af kröfum stefnenda, Hallgríms Þórhallssonar og Önnu Kristínar Tryggvadóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarakostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði og er þar meðtalin þóknun lögmanns þeirra, Friðbjörns Garðarssonar héraðsdómslögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 311.250 krónur og er virðisaukaskattur meðtalinn í þeirri fjárhæð.
Mál nr. 445/2016
Gjaldþrotaskipti Riftun Kröfusamlag Samlagsaðild Frávísun frá héraðsdómi að hluta
B krafðist riftunar á afsölum SG og HE annars vegar á hesthúsi til GS, ES, GUS og HS og hins vegar á íbúð til GS og HV og hafði uppi endurgreiðslukröfu í báðum tilvikum. Féllst héraðsdómur á kröfur B. Undir meðferð málsins fyrir Hæstarétti féll B frá kröfu sinni um riftun á síðarnefndu afsali. Í dómi Hæstaréttar 9. mars 2017 var vísað til þess að þar sem kröfurnar hefðu hvorki verið á hendur sömu aðilum né hefðu þær átt rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings hefðu skilyrðum 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um kröfusamlag ekki verið fullnægt og þar með ekki heldur til samlagsaðildar, sbr. 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Þar sem B hefði í reynd með breyttri kröfugerð fallist á að fyrrnefndum skilyrðum hefði ekki verið fullnægt og fallið frá síðari dómkröfu sinni var þeim hluta málsins vísað frá héraðsdómi en málið að öðru leyti látið bíða efnisdóms réttarins. Í dómi Hæstaréttar 1. júní 2017 kom fram að B reisti riftunarkröfu sína annars vegar á 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og hins vegar á 141. gr. sömu laga. Í dóminum var vísað til þess að GS, ES, GUS og HS hefðu innt af hendi umsamda greiðslu fyrir hesthúsið og selt það síðan aftur á sama verði. Hefði salan því ekki leitt til eignaraukningar hjá þeim og því ekki talið að um gjöf hefði verið að ræða sem væri riftanleg eftir ákvæðum 131. gr. laga nr. 21/1991. Þá var talið að riftunarskilyrði 141. gr. laganna væri ekki fullnægt þar sem ráðstöfunin hefði ekki ótilhlýðilegan hátt verið kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra eða hefði leitt til þess að eignir þrotamanna yrðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum né til skuldaaukningar þeim til tjóns. Voru því GS, ES, GUS og HS sýknuð af kröfum B.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. júní 2016. Þau krefjast þessaðallega að verða sýknuð af kröfum stefndu, en til vara sýknuð afendurgreiðslukröfu hennar. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IStefnda höfðaði mál þetta í eigin nafni samkvæmt heimild í 1. mgr. 130.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. á hendur áfrýjendum tilriftunar, annars vegar á afsali Hildar Eiríksdóttur og Sigurðar Guðjónssonar11. febrúar 2013 á hesthúsi við A-tröð 6 í Víðidal, Reykjavík, til áfrýjenda oghins vegar til riftunar á afsali Sigurðar og Hildar 25. apríl 2014 á íbúð aðHáaleitisbraut 103 í Reykjavík til áfrýjandans Guðjóns og eiginkonu hans. Meðdómi Hæstaréttar 9. mars 2017 í máli þessu var síðarnefndu riftunarkröfustefndu og kröfu hennar um endurgreiðslu vísað frá héraðsdómi, þar sem ekki vartalið fullnægt skilyrðum 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálatil kröfusamlags og þar með heldur ekki til samlagsaðildar, sbr. 1. mgr. 19.gr. sömu laga.Eins og greinir í héraðsdómi krafðist stefnda með aðfararbeiðni 7. janúar2013 fjárnáms hjá Hildi Eiríksdóttur ogSigurði Guðjónssyni, foreldrum aðila máls þessa, til tryggingar skuld aðhöfuðstól 1.250.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum og kostnaði, samtals 1.492.436krónur. Hinn 14. febrúar 2013 var gert fjárnám í hesthúsi gerðarþola að A-tröð6 í Víðidal, Reykjavík, til tryggingar skuldinni. Eftir að í ljós kom aðhesthúsinu hafði verið afsalað til áfrýjenda var það leyst undan fjárnámi 15.apríl sama ár. Aðfararmálinu lauk síðan 6. maí 2014 með árangurslausu fjárnámiog á grundvelli þess voru bú Hildar og Sigurðar tekin til gjaldþrotaskipta meðúrskurðum 15. október 2014.Fyrrgreinduhesthúsi var afsalað 11. febrúar 2013 af hálfu Hildar og Sigurðar tiláfrýjenda. Kaupsamningur um það hafði verið gerður 1. janúar 2013 og kom þarfram að kaupverð skyldi greiðast með tveimur peningagreiðslum, 1. apríl og 1.maí 2013, hvorri að fjárhæð 7.500.000 krónur. Tveir víxlar voru síðan gefnir út31. janúar 2013, hvor að fjárhæð 7.500.000 krónur, sem voru á gjalddaga 1.apríl og 1. maí sama ár. Báðir víxlarnir voru áritaðir af Sigurði um að þeirhefðu verið greiddir 15. mars 2013. Áfrýjandinn Guðrún greiddi 10.000.000krónur 14. mars 2013 inn á reikning Sigurðar og degi síðar greiddi áfrýjandinnHafdís 5.000.000 krónur inn á reikninginn. Báru kvittanir með sér að þærgreiðslur væru vegna kaupa á hesthúsinu. Áfrýjendur seldu síðan hesthúsiðnafngreindri konu með kaupsamningi 13. mars 2013 fyrir 15.000.000 krónur og varafsal gefið út 31. maí sama ár. Sama fjárhæð var síðan 15. mars 2013 tekin útaf reikningi Sigurðar, en ekki liggur fyrir í málinu hvað af þeim fjármunumvarð. IIStefnda reisir riftunarkröfu sína á hendur áfrýjendum annars vegar á 131.laga nr. 21/1991 og hins vegar á 141. gr. sömu laga.Svo sem rakiðhefur verið inntu áfrýjendur af hendi umsamda greiðslu, 15.000.000 krónur,fyrir áðurnefnt hesthús og seldu það síðan aftur við sama verði. Leiddi salanþví ekki til eignaaukningar hjá áfrýjendum. Samkvæmt því var ekki um gjöf aðræða, sem er riftanleg eftir ákvæðum 131. gr. laga nr. 21/1991.Eftir 141. gr.laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt erukröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignirþrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða tilskuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaður var ógjaldfær eða varð þaðvegna ráðstöfunarinnar og sá sem hag hafði af henni vissi eða mátti vita umógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin varótilhlýðileg. Þá segir í 3. mgr. 142. gr. laganna að ef riftun fer framsamkvæmt 139. eða 141. gr. skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfungreiða bætur eftir almennum reglum. Hefur riftunarreglan í 141. gr. því ótvíræðtengsl við endurgreiðsluregluna í 3. mgr. 142. gr. Áfrýjendur inntusem fyrr segir af hendi kaupverð hesthússins og runnu þeir fjármunir tilþrotamanna, en bú þeirra voru tekin til gjaldþrotaskipta rúmu einu og hálfu árieftir að greiðslan átti sér stað. Var þessi ráðstöfun áfrýjenda því ekki áótilhlýðilegan hátt kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra eða leiddi tilþess að eignir þrotamanna yrðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum ogheldur ekki til skuldaaukningar þeim til tjóns. Þá voru þrotamenn ekkiógjaldfærir þegar ráðstöfunin fór fram. Af þessu leiðir að riftunarskilyrðum141. gr. laga nr. 21/1991 er heldur ekki fullnægt. Samkvæmtframansögðu verða áfrýjendur sýknaðir af kröfum stefndu, en rétt er aðmálskostnaður falli niður á báðum dómstigum.Dómsorð:Áfrýjendur, Guðjón Sigurðsson, EiríkurSigurðsson, Guðrún Sigurðardóttir og Hafdís Sigurðardóttir, eru sýkn af kröfumstefndu, Bjarkar Sigurðardóttur.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður. Fimmtudaginn 9. mars 2017.Nr. 445/2016.Guðjón Sigurðsson Hjördís Vilhjálmsdóttir(Sigurður Sigurjónsson hrl.)Eiríkur SigurðssonGuðrún Sigurðardóttir ogHafdís Sigurðardóttir(Reynir Karlsson hrl.)gegnBjörk Sigurðardóttur(Hilmar Magnússon hrl.)Kröfusamlag. Samlagsaðild. Frávísun frá héraðsdómi aðhluta.B krafðistriftunar á afsölum SG og HE annars vegar á hesthúsi til GS, ES, GUS og HS oghins vegar á íbúð til GS og HV og hafði uppi endurgreiðslukröfu í báðumtilvikum. Féllst héraðsdómur á kröfur B. Undir meðferð málsins fyrir Hæstaréttiféll B frá kröfu sinni um riftun á síðarnefndu afsali. Í dómi Hæstaréttar varvísað til þess að þar sem kröfurnar hefðu hvorki verið á hendur sömu aðilum néhefðu þær átt rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings hefðuskilyrðum 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um kröfusamlagekki verið fullnægt og þar með ekki heldur til samlagsaðildar, sbr. 1. mgr. 19.gr. sömu laga. Þar sem B hefði í reynd með breyttri kröfugerð fallist á aðfyrrnefndum skilyrðum hefði ekki verið fullnægt og fallið frá síðari dómkröfusinni var þeim hluta málsins vísað frá héraðsdómi en málið að öðru leyti látiðbíða efnisdóms réttarins.DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. júní 2016. Þau krefjast þessaðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að þau verði sýknuð afkröfum stefndu, en að því frágengnu að þau verði sýknuð af endurgreiðslukröfumþeirra. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Í greinargerð fyrir Hæstarétti krafðist stefnda staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar úr hendi áfrýjenda. Eftir að tilkynnt var að málið yrði fluttum formhlið þess breytti stefnda kröfugerð sinni á þann veg að hún krefst þessað staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um fyrri lið dómkröfu sinnar í héraði,en fellst á að síðari lið dómkröfu sinnar verði vísað frá héraðsdómi. Þá krefsthún málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi áfrýjenda vegna fyrri dómkröfuliðar,en að málskostnaður vegna síðari liðar dómkröfu sinnar í falli niður í héraðiog fyrir Hæstarétti.Eins og greinir í héraðsdómi voru bú Sigurðar Guðjónssonar og HildarEiríksdóttur tekin til gjaldþrotaskipta að kröfu stefndu með úrskurðum 15.október 2014. Stefnda höfðaði mál þetta í eigin nafni samkvæmt heimild í 1.mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. á hendur áfrýjendumtil riftunar annars vegar á afsali fyrrnefndra Sigurðar og Hildar 11. febrúar2013 á hesthúsi við A-tröð 6 í Víðidal, Reykjavík, til áfrýjendanna Guðjóns,Eiríks, Guðrúnar og Hafdísar, sbr. fyrri lið dómkröfu stefndu í héraði, og hinsvegar til riftunar á afsali Sigurðar og Hildar 25. apríl 2014 á íbúð aðHáaleitisbraut 103 í Reykjavík til áfrýjendanna Guðjóns og Hjördísar samkvæmtsíðari lið dómkröfu stefndu í héraði. Þá var í báðum tilvikum höfð uppi krafaum að áfrýjendur greiddu þrotabúunum tilgreindar fjárhæðir með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Með hinumáfrýjaða dómi var fallist á kröfur stefndu.Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála má sækja fleiri en eina kröfu í sama máli áhendur sama aðila ef þær eru samkynja eða eiga rætur að rekja til sama atviks,aðstöðu eða löggernings. Kröfur stefndu eiga annars vegar rætur að rekja tilafsals 11. febrúar 2013 og varða áfrýjendurna Guðjón, Eirík, Guðrúnu og Hafdísiog hins vegar afsals 25. apríl 2014 til áfrýjendanna Guðjóns og Hjördísar. Þarsem kröfurnar eru hvorki á hendur sömu aðilum né eiga þær rætur að rekja tilsama atviks, aðstöðu eða löggernings er ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 27. gr.laga nr. 91/1991 til kröfusamlags og þar með ekki heldur til samlagsaðildar,sbr. 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Með breyttri kröfugerð krefststefnda einungis staðfestingar héraðsdóms um að rift verði afsali SigurðarGuðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur 11. febrúar 2013 á hesthúsi við A-tröð 6 íVíðidal, Reykjavík, til áfrýjendanna Guðjóns, Eiríks, Guðrúnar og Hafdísar ogað áfrýjendunum verði gert að greiða þrotabúum Sigurðar og Hildar þærfjárhæðir, sem dæmdar voru í héraði með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001. Með kröfugerðinni er í reynd fallist á að ekki sé fullnægtskilyrðum 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 til kröfusamlags og þar með ekkiheldur til samlagsaðildar, sbr. 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Þar sem stefndahefur samkvæmt framansögðu bætt úr upphaflegri kröfugerð sinni fyrir Hæstaréttiverður málinu ekki vísað í heild frá héraðsdómi.Sem fyrr greinir hefur stefndafallist á kröfu áfrýjendanna Guðjóns og Hjördísar um að vísað verði fráhéraðsdómi kröfu stefndu um riftun á afsali Sigurðar Guðjónssonar og HildarEiríksdóttur 25. apríl 2014 til áfrýjenda á íbúð að Háaleitisbraut 103 í Reykjavík,svo og kröfu stefndu um greiðslu áfrýjendanna til þrotabúa Sigurðar ogHjördísar vegna riftunarkröfunnar. Verður þessum kröfum stefndu því vísað fráhéraðsdómi, en málið að öðru leyti bíður efnisdóms réttarins.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndu gert að greiðaáfrýjandanum Hjördísi málskostnað á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Vísað er frá héraðsdómi kröfu stefndu, Bjarkar Sigurðardóttur, á henduráfrýjendunum, Guðjóni Sigurðssyni og Hjördísi Vilhjálmsdóttur, um riftun áafsali Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur 25. apríl 2014 á íbúð aðHáaleitisbraut 103 í Reykjavík til þeirra, svo og kröfum stefndu um greiðsluþessara áfrýjenda til þrotabúa Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdótturvegna kröfunnar.Stefnda greiði áfrýjandanum, Hjördísi Vilhjálmsdóttur, samtals 600.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, en ákvörðun um málskostnaðbíður að öðru leyti efnisdóms.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. mars 2016Mál þetta var höfðað með stefnu þingfestri 9.september 2015 og tekið til dóms 18. febrúar sl. Stefnandi er BjörkSigurðardóttir, Hlyngerði 3, Reykjavík, en stefndu eru Guðjón Sigurðsson,Hjördís Vilhjálmsdóttir, bæði til heimilis að Hákotsvör 2, Garðabæ, EiríkurSigurðsson, Laugateigi 1, Borgarbyggð, Guðrún Sigurðardóttir, Jörfalind 4,Kópavogi, og Hafdís Sigurðardóttir, Skúlagötu 44, Reykjavík. I. Stefnandi gerir þá kröfu aðrift verði gjafagerningi er fólst í afsali þrotamannanna Sigurðar Guðjónssonarog Hildar Eiríksdóttur á hesthúsinu A-tröð 6 í Víðidal, Reykjavík, fastanr.205-3781, til stefndu Guðjóns, Eiríks, Guðrúnar og Hafdísar Sigurðarbarnasamkvæmt afsalssamningi dagsettum 11. febrúar 2013, mótteknum til þinglýsingarhjá sýslumanninum í Reykjavík þann 12. febrúar 2013 og innfærðum þann 14.febrúar 2013.Þáer þess krafist að stefndu verði dæmd til að greiða óskipt þrotabúi SigurðarGuðjónssonar 7.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá 11. febrúar 2013 til greiðsludags og þrotabúi HildarEiríksdóttur 7.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá 11. febrúar 2013 til greiðsludags.Þá krefst stefnandi þess að stefndu verðiin solidum dæmd til að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningiII.Stefnandi gerir þá kröfu að rift verði gjafagerningi er fólst í afsaliþrotamannanna Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur á Háaleitisbraut103, Reykjavík, íbúð 04-0201, fastnr. 201-5086, til stefndu GuðjónsSigurðssonar og Hjördísar Vilhjálmsdóttur samkvæmt afsalssamningi dags. 25.apríl 2014, mótteknum til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík sama dagog innfærðum þann 28. apríl 2014.Þáer þess krafist að stefndu verði dæmd til að greiða óskipt þrotabúi SigurðarGuðjónssonar 2.913.202 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá 25. apríl 2014 til greiðsludags og þrotabúi Hildar Eiríksdóttur2.913.202 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá25. apríl 2014 til greiðsludags.Þá krefst stefnandi þess að stefndu verðiin solidum dæmd til að greiða honum málskostnað að skaðlausu samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi.Afhálfu stefndu er krafist sýknu og að stefnandi verði dæmdur til greiðslumálskostnaðar. IMálþetta höfðar stefnandi í eigin nafni, en með heimild þrotabúa SigurðarGuðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur, gegn stefndu til riftunar gerninga ogendurgreiðslu fjár og bóta. Stefnandi er dóttir þrotamanna og systir stefnduannarra en stefndu Hjördísar Vilhjálmsdóttur en hún er eiginkona stefndaGuðjóns. Með dómi Hæstaréttar 19. desember 2012 voru þrotamennirnir Sigurður ogHildur dæmd til að greiða stefnanda málskostnað samtals að fjárhæð 1.250.000krónur. Vegna þeirrar kröfu krafðist stefnandi fjárnáms 7. janúar 2013 hjáSigurði og Hildi. Fjárnám var tekið í eign gerðarþola að Háaleitisbraut 103,Reykjavík, en eftir virðingu var ljóst að hún stóð ekki undir kröfu stefnanda vegnahandhafatryggingarbréfs sem þinglýst hafði verið á eignina tveimur dögum áður.Eigendur bréfsins voru stefndu Guðjón og Hjördís. Að ábendingu stefnanda vargert fjárnám í hesthúsi gerðaþola í Víðidal í Reykjavík en í ljós kom aðtveimur dögum áður hafði verið lagt inn hjá sýslumanni afsal til þinglýsingarþar sem gerðarþolar afsöluðu hesthúsinu til barna sinna Guðjóns, Eiríks,Guðrúnar og Hafdísar, stefndu í málinu. Þann 5. apríl 2013 var aðfararmáliðtekið fyrir hjá sýslumanni. Lögmaður gerðarþola mótmælti kröfunni og lýsti yfirskuldajöfnuði sem leiddi til þess að sýslumaður stöðvaði gerðina. Með dómiHæstaréttar 2. apríl 2014 var sú ákvörðun sýslumanns felld úr gildi.Fjárnámsgerðinni var haldið áfram og lauk henni með fjárnámi án árangurs 6. maí2014. Í kjölfarið krafðist stefnandi gjaldþrotaskipta á búi Sigurðar og Hildar.Fyrirdóminn komu stefnandi Björk Sigurðardóttir og stefndu Guðjón Ágúst Sigurðsson,Eiríkur S. Sigurðsson og Guðrún Sigurðardóttir. Þá komu einnig fyrir dóminnþrotamaður Sigurður Guðjónsson, Ólöf Guðmundsdóttir, skiptastjóri þrotabúanna,og fasteignasalarnir Sigurbjörn Skarphéðinsson og Dan Wiium.II Málavextir eru nánar þeirað bú Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum þann 15.október 2014. Frestdagur við skiptin er 31. júlí 2014. Innköllun var gefin útog birt þann 12. nóvember 2014 og lauk kröfulýsingarfresti þann 12. janúar2015. Skiptabeiðandi erstefnandi málsins en skiptastjóri veitti stefnanda á skiptafundi þann 20.janúar 2015, með stoð í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991, heimild til að rekaí eigin nafni og á eigin kostnað og áhættu mál til riftunar á afsalsgerningumþrotabúsins við stefndu samkvæmt 1. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991.Umræddir gerningar fólust annars vegar í afsali þrotamanna á hesthúsi í þeirraeigu til stefndu samkvæmt dómkröfukafla I og hins vegar í afsali þrotamanna áíbúð þeirra að Háaleitisbraut 103, Reykjavík, til stefndu samkvæmtdómkröfukafla II. Með dómi héraðsdómsReykjavíkur í máli nr. E-1191/201, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar ímálinu nr. 308/2012, voru þrotamennirnir Sigurður Guðjónsson og HildurEiríksdóttir m.a. dæmd til að greiða stefnanda málsins málskostnað samtals aðfjárhæð 1.250.000 krónur. Í málinu var tekist á um eignarhald á fasteigninniNeðri-Þverá í Húnaþingi vestra en með dómi Hæstaréttar var talið sannað aðstefnandi hafi verið réttur eigandi eignarinnar frá upphafi og að kaupsamningursá, sem þrotamenn byggðu kröfu sína á, hefði verið gerður til málamynda í þeimeina tilgangi að greiða fyrir að þrotamenn fengju greiddar út ógreiddarbrunabætur vegna sumarhúss þeirra sem brann árið 2002. Þá hafi leigusamningurum umrædda eign sömuleiðis verið gerður til málamynda í sama tilgangi svo ogútgáfa þrotamanna á veðskuldabréfi sem gefið var út í tengslum viðfasteignakaupin.Eftir að dómurHæstaréttar féll urðu þrotamenn ekki við greiðslutilmælum vegna dæmdsmálskostnaðar og óskað stefnandi eftir því að fjárnám yrði gert hjá þeim til tryggingarkröfunni með beiðni til sýslumannsins í Reykjavík 7. janúar 2013. Með bréfisýslumanns voru þrotamenn boðaðir til fyrirtöku fjárnáms þann 14. febrúar 2013með birtingu fjárnámsboðunar þann 4. febrúar 2013. Þann 14. febrúar 2013 mættilögmaður þrotamanna hjá sýslumanninum í Reykjavík og var fjárnám tekið ífasteign gerðarþola að Háaleitisbraut 103, Reykjavík. Taldi gerðarbeiðandi aðsú eign nægði ekki til að tryggja kröfuna þar sem handhafatryggingarbréfi aðfjárhæð 5.000.000 króna hafði verið þinglýst á eignina tveimur dögum áður, þ.e.12. febrúar 2013. Kom síðar í ljós að umrætt tryggingarbréf var í eigu stefndaGuðjóns og eiginkonu hans, Hjördísar, sbr. afsal til þeirra frá þrotamönnum,dagsett 25. apríl 2014. Taldi sýslumaður eftir virðingu eignarinnar að húnstæði ekki undir kröfu stefnanda og var að ábendingu stefnanda því einnig gertfjárnám í veðbandalausu hesthúsi gerðarþola að A-tröð 6 í Víðidal, Reykjavík,gegn mótmælum lögmanns gerðarþola. Upplýsti lögmaðurinn ekki þá um að lagthafði verið inn til sýslumannsins tveim dögum áður, þ.e. 12. febrúar 2013,afsal á umræddu hesthúsi þar sem gerðarþolar afsöluðu hesthúsinu til barnasinna, þ.e. stefndu. Er þetta kom í ljósóskaði stefnandi eftir endurupptöku á fjárnáminu þann sama dag og var lögmaðurgerðarþola boðaður til fyrirtöku með tölvupósti 19. febrúar 2013. Svaraðilögmaðurinn póstinum með þeim orðum að hann gætti ekki lengur hagsmunagerðarþola og voru þeir því boðaðir með venjubundnum hætti til fyrirtöku hjásýslumanni þann 1. febrúar 2013. Nokkru síðar hafði nýr lögmaður stefndusamband og kvaðst nú gæta hagsmuna gerðarþola og voru honum eftirleiðis sendartilkynningar á póstfang hans um fyrirtökur í málinu. Áður en varð affjárnámsfyrirtöku samkvæmt endurupptökubeiðni stefnanda seldu stefndu hesthúsiðtil Guðrúnar Oddsdóttur með kaupsamningi 13. mars 2013 sem var svo afsalað tilhennar með afsali 30. maí 2013. Söluverðið samkvæmt kaupsamningi var 15.000.000króna sem var allt greitt með peningum en engin veðbönd hvíldu á eigninni.Þann 5. apríl 2013 varmálið tekið fyrir hjá sýslumanni og mætti þá lögmaður gerðarþola og stefndiGuðjón Sigurðsson og mótmæltu framgangi þess og lýstu yfir skuldajöfnuðigerðarþola við kröfu stefnanda. Var gerðinni frestað til 15. apríl 2013 og þanndag varð sýslumaður við kröfu gerðarþola og gerðin stöðvuð. Kærði stefnandi þáákvörðun til dómstóla og með dómi Hæstaréttar Íslands nr. 174/2014, uppkveðnum2. apríl 2014, var úrskurður héraðsdóms staðfestur og úrskurður sýslumannsfelldur úr gildi. Boðaði fulltrúisýslumannsins í Reykjavík til fjárnámsgerðar þann 25. apríl 2014 með tölvupóstitil lögmanna aðila. Þar sem lögmaður stefnanda yrði í útlöndum á boðuðumfyrirtökudegi var endurupptaka fjárnámsgerðar ákveðin þann 29. apríl 2014. Þanndag var hins vegar ekki mætt af hálfu gerðarþola og voru gerðarþolar þvíboðaðir með stefnuvottum til fyrirtöku fjárnáms þann 6. maí 2014. Þann dag varekki mætt af þeirra hálfu en þá kom í ljós að fasteign gerðarþola aðHáaleitisbraut 103, Reykjavík, hafði verið afsalað 25. apríl 2014 til stefndaGuðjóns Sigurðssonar og eiginkonu hans, stefndu Hjördísar Vilhjálmsdóttur. Í stefnu segir að einnighafi komið í ljós að hestum í eigu gerðarþolans Hildar hafði verið afsalað tilstefnda Guðjóns þann 18. febrúar 2013. Virðist sem það hafi verið gert fjórumdögum eftir fyrstu fyrirtöku fjárnámsgerðar hjá sýslumanni.Var fjárnámsaðgerðumgagnvart gerðarþolunum Sigurði og Hildi lokið sem árangurslausu þann 6. maí2014 þar sem engar eignir fundust í búum þeirra.Í afsali þrotamanna 11. febrúar2013 á hesthúsinu til barna sinna er þess getið að kaupsamningur hafi veriðgerður 1. janúar 2013 og þá hafi kaupendur tekið við umráðum eignarinnar oggreitt af henni skatta og skyldur frá þeim tíma. Umsamið kaupverð er sagt aðfullu greitt. Í kaupsamningi er sagt að kaupverð sé 15.000.000 króna semgreiðist með 10.000.000 króna við gerð kaupsamnings en 5.000.000 króna viðafhendingu og útgáfu afsals 31. maí 2013. Í málinu hafa verið lagðir fram tveirvíxlar, hvor að fjárhæð 7.500.000 krónur, útgefnir 31. janúar 2013 en meðgjalddaga 1. apríl 2013. Þeir eru samþykktir til greiðslu af stefnda Eiríki,útgefnir af stefnda Guðjóni og ábektir af stefndu Guðrúnu og Hafdísi. Íframburði stefndu kom fram að þessir víxlar hafi verið greiðsla þeirra til þrotamanna.Í afsali þrotamanna tilstefndu Guðjóns og Hjördísar á íbúð að Háaleitisbraut 103, Reykjavík, dagsettu25. apríl 2014 og sem móttekið var til þinglýsingar sama dag, kemur fram aðáhvílandi handhafatryggingarbréf, sem útgefið er 11. febrúar 2013 og móttekiðtil þinglýsingar 12. febrúar 2013, sé eign kaupenda og megi því hvíla áfram áeigninni. Kaupsamningur var ekki gerður um eignina. Fram hefur komið í málinuað lagt var inn á reikning þrotamannsins Sigurðar 10.000.000 króna þann 14.mars 2013 sem er sama dag og börn þrotamanna seldu hesthúsið til GuðrúnarOddsdóttur og fengu þá í hendur jafnháa fjárhæð sem hluta af söluverðihesthússins. Greiðslan var innt af hendi af stefndu Guðrúnu Sigurðardóttur og áskýringu á kvittun kemur fram „v/A-tröð 6 Reykjavík“. Daginn eftir voru5.000.000 króna lagðar inn á reikning þrotamanns Sigurðar af hálfu stefnduHafdísar Sigurðardóttur. Skýring á kvittun er „205-3781“ sem er fastanúmerhesthússins. Þann sama dag tók þrotamaðurinn Sigurður út reiðufé í tveimur færslum,annars vegar 7.000.000 króna og hins vegar 8.000.000 króna þann 18. mars 2013.Umræddir fjármunir hafa ekki fundist í búinu. Vegna sölu á íbúðþrotamanna að Háaleitisbraut 103, Reykjavík, millifærði stefndi Guðjón6.023.379 krónur 25. apríl 2014 til fasteignarsölunnar en þann dag var afsaliðgert og eignin afhent. Þann 29. apríl 2013 greiddi fasteignarsalan 5.826.404krónur til þrotamannsins Sigurðar og hafði áður dregið frákaupsamningsgreiðslunni þóknun sína fyrir skjalagerð, 196.975 krónur. Þann samadag tók þrotamaðurinn Sigurður út í reiðufé að upphæð 5.800.000 krónur. Þeirfjármunir hafa ekki fundist í búinu. Skiptabeiðandi óskaðiopinberrar rannsóknar á þessum gjörningum með bréfi 21. maí 2013 þar sem hanntelur að með þeim hafi þrotamenn og stefndu gerst sek um skilasvik í skilningihegningarlaga. Það sama gerði skiptastjóri og sætir það mál nú rannsóknlögreglu.Í greinargerðum sínumgreina stefndu, önnur en stefnda Hjördís, svo frá að Sigurður og Hildur hafireynt á árinu 2012 að selja umrætt hesthús. Hafi þau viljað losa um lausafé eneignin ekki selst. Orðið hafi að ráði að þau systkinin, önnur en stefnandi,keyptu hesthúsið en fyrirhugað var að það yrði sameign og í sameiginlegumafnotum þeirra. Hafi verið gengið frá kaupsamningi um hesthúsið þann 1. janúar2013. Umsamið kaupverð hafi verið 15.000.000 króna sem skyldu greiðast með7.500.000 krónum þann 1. apríl 2013 og með 7.500.000 krónum þann 1. maí 2013.Þegar á leið hafi nokkrir stefndu viljað losna undan kaupunum þar sem þeirraaðstæður höfðu breyst á þann veg að þau sáu ekki fram á þörf fyrir afnot afeigninni. Hafi þá verið búið svo um hnúta að gengið hafi verið frá afsali tilkaupenda gegn afhendingu á víxlum til seljenda með gjalddögum samkvæmtkaupsamningi. Allir kaupendur hafi ábyrgst víxlana. Stefndu, sem að kaupunumstóðu, hafi svo orðið ásátt um að setja hesthúsið í sölu og salan gengið eftir.Hafi það selst hjá Kjöreign fasteignasölu á sama verði og stefndu höfðu keypteignina, þ.e. fyrir 15.000.000 króna. Kaupandinn hafi greitt hlutakaupverðsins, 10.000.000 króna, við samning. Stefndu hafi þá greitt Sigurði ogHildi víxla þá, sem þau höfðu greitt kaupverðið með, meðstefnda Guðrún10.000.000 króna þann 14. mars 2013 og stefnda Hafdís 5.000.000 króna þann 15.mars 2013. Hafi víxlarnir þannig að fullu verið greiddir og afhentir kaupendum.Séu öll gögn á borði og viðskiptin gegnsæ.Kaupverð eignarinnar séþví að fullu greitt. Í stefnu séu dylgjur um að stefndu hafi ekki átt fjármunitil þess að kaupa umrædda fasteign og meiningar og getgátur með ósæmilegumhætti um að um gjafagerning eða sýndargerning hafi verið að ræða og að engargreiðslur hafi gengið á milli aðila. Stefndu mótmæli þessu sem tilhæfulausu ogröngu. IIIStefnandi byggir kröfusína um riftun aðallega á 1. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. og til vara einnig á 141. gr., sbr. og 142. gr., vegnaendurgreiðslukröfu sem höfð er uppi í málinu. Þá byggir stefnandi einnig á 134.gr. og 137. gr. laganna varðandi dómkröfukafla II.Stefnandi byggir á því aðstefndu í málinu teljast nákominn þrotamanni í skilningi gjaldþrotaréttar,einkum 2. tl. 3. gr. laganna, en stefndu séu öll börn þrotamanna og systkinistefnanda, hvað varðar dómkröfur samkvæmt kafla I. Af þessum sökum eigiriftunarfrestir samkvæmt 2. mgr. 131. gr. gjaldþrotalaga við í málinu vegnaafsals á hesthúsinu. Varðandi riftungjafagernings vegna afsals íbúðar að Háaleitisbraut 103, sbr. dómkröfukafla II,gildi sex mánaða frestur fyrir frestdag og eigi því ákvæði 1. mgr. 131. gr.laganna við þann gerning. Sami frestur eigi við varðandi þá málsástæðu að meðafsalinu hafi stefndu fengið greidda kröfu sína á hendur þrotamönnum meðóvenjulegum greiðslueyri sem hafi skerti greiðslugetu þeirra, sbr. 134. gr.,sbr. og 2. mgr. 137. gr., laganna varðandi þá málsástæðu stefnanda að meðþinglýsingu handhafatryggingarbréfsins hafi stefndu fengið tryggingu fyrirkröfum sínum í skilningi lagaákvæðisins og þannig öðlast greiðslu umfram aðrakröfuhafa með afsali gerðu í skjóli veðtryggingarinnar sem sé riftanleg.Krafa um riftun á þeimgjafagerningi sem fólst í afsali á hesthúsi þrotamanna til stefndu sé innanfrests samkvæmt riftunarákvæðinu en um hlutlægan mælikvarða sé að ræða áfrestinum. Miðist fresturinn við þann dag er afsalið var afhent til þinglýsingar12. febrúar 2013, samkvæmt 140. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 15. gr. laga nr.39/1978. Það sé innan þess 24 mánaða frests sem kveðið sé á um í 2. mgr. 131.gr. gjaldþrotaskiptalaga.Afsal á íbúð aðHáaleitisbraut 103 hafi verið afhent sýslumanni 25. apríl 2014 svo og greiðslaþrotamanna til stefndu Guðjóns og Hjördísar, eða rétt rúmum þremur mánuðumfyrir frestdag, sem sé innan þess frests sem kveðið sé á um í 1. mgr. 131. gr.og 1. mgr. 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Riftunarfrestur vegna tryggingarbréfsteljist frá 12. febrúar 2013, þann dag sem það var afhent til þinglýsingar.Riftunarreglur 131. gr., 134. gr. og 137. gr. laga nr. 21/1991 séu hlutlægarriftunarreglur.Stefnandi telur aðþrotamenn hafi vísvitandi og með einbeittum ásetningi komið undan öllum sínumeigum í þeim tilgangi einum að stefnandi fengi ekki tekið fjárnám í eignumþeirra en um óumdeilda og dæmda málskostnaðarkröfur hafi verið að ræða. Stefnduhafi verið beinir þátttakendur í þessum gjörningum og verið fullmeðvitaðir umumræddar kröfur stefnanda. Þá hafi stefndi Guðjón verið í samskiptum viðlögmann stefnanda vegna krafnanna og mætt við fjárnámsfyrirtökur hjá sýslumanniásamt lögmanni þrotamanna þegar þær hafi verið teknar fyrir. Allir stefndu hafiþví verið grandsamir í skilningi gjaldþrotaréttar.Stefnandi heldur því framað stefndu og þrotamenn hafi sammælst um að forða íbúðinni að Háaleitisbraut103 undan fjárnámi en í afsalinu til stefnda Guðjóns og eiginkonu hans komifram að handhafatryggingarbréfið sé í eigu kaupenda. Svo virðist sem ekki hafistaðið nokkur skuld að baki því ef marka megi efni afsalsins. Stefnandi telurað þessi greiðsla hafi verið gerð til málamynda til að láta líta svo út að umraunverulega sölu væri að ræða. Sú ráðstöfun sé riftanleg samkvæmt 137. gr.laga nr. 21/1991 þar sem ekki verði séð að fjármunir hafi við þá gjörð veriðlánaðir til þrotamanna. Til þess að forðast riftun á veðréttinum hafi afsalverið útbúið og greiðslur gengið á milli, enda þótt ráða megi af skattframtölumþrotamanna að þau hafi þá staðið í 8.000.000 króna skuld við stefnda Guðjón. Byggir stefnandi á því aðþrotamenn og stefndu hafi með þessum aðgerðum í raun búið svo um hnútana aðstefndu fengju greidda kröfu sína á grundvelli síðar tilkominnar tryggingar semhafi verið riftanleg með stoð í 137. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Gjörðin hafiverið færð í sölubúning og þannig talist gjöf þar sem engar raunverulegargreiðslur skiptu um hendur. Að minnsta kosti veki þaðfurðu að stefndu Guðjón og Hjördís hafi millifært fjármuni til þrotamanna á samatíma og þau virðast eiga mun hærri kröfur á hendur þeim ef marka megiskattframtöl þrotamanna. Hafi krafa stefndu fengist greidd með afsalinu og sésú ráðstöfun sannanlega riftanleg með stoð í 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga áþeim grunni að stefndu fengu kröfu sína greidda með óvenjulegum greiðslueyri,þ.e. með íbúðinni að Háaleitisbraut 103, en við mat á greiðslum beri að horfatil þess með hvaða hætti hún fór frá þrotamanni. Bendir stefnandi einnig á aðsamkvæmt framtali þrotamanna hafi eftir sölu íbúðarinnar ekki verið talin framnein skuld við stefnda Guðjón. Með afsalsgerningnum virðast stefndu hafa veriðað fá kröfu sína á hendur þrotamönnum greidda af andvirði seldra eignaþrotamanns en slíkur greiðslueyrir sé óvenjulegur. Við matið á greiðslueyri beriað horfa til þess hvernig greiðslan sé tilkomin en ekki með hvaða hætti húngreiðist að lokum til kröfuhafans. Með gerningnum hafi krafa stefndu á hendurþrotamanni í raun verið greidd með íbúðinni sem sé óvenjulegt. Samkvæmt afsalinu skyldieignin afhent kaupendum 25. apríl 2014 en þrotamenn búi enn í eigninni og ekkisé kunnugt um að þau hafi greitt leigu vegna afnota sinna þar. Telur stefnandiað allir umræddir gerningar beri það ljóslega með sér að vera gerðir í þeimtilgangi einum að koma eignum undan fjárnámi og skiptum. Styðjist sú skoðunstefnanda einnig við það að þeir fjármunir, sem greiddir voru inn á reikningþrotamannsins Sigurðar, voru jafnharðan teknir út í reiðufé þannig að útilokaðsé að rekja þá. Leiða megi af skattframtölum þrotamanna að skuld þeirra viðstefnda Guðjón hafi verið greidd með þeim fjármunum sem þrotamenn fengu fyriríbúð sína. Hvað sem því líður liggifyrir að þrotabúið sé eignalaust. Áður en af umræddri fjárnámsgerð varð hafiþrotamenn hins vegar átt skuldlaust hesthús og hóflega skuldsetta íbúð, ásamtbifreið og hrossum. Með framangreindum gerningum hafi þrotamenn orðiðeignalausir og stefndu fengið eignarhald á öllum eigum þeirra.Stefnandi telur aðstefndu hafi með háttsemi sinni fengið í hendur skuldlaust hesthús. Telur stefnandi að kaupsamningur umhesthúsið hafi aldrei verið raunverulega gerður og afsalið sémálamyndagerningur og búinn í búning líkt og endurgjald hafi komið fyrir. Svosé ekki raunin. Í afsalinu sé staðhæft að umsamið kaupverð sé að fullu greitt.Það sé beinlínis rangt, enda hafi skiptastjóri enga greiðslu fundið í búinu semgæti farið saman við þessa fullyrðingu, auk þess sem hún sé í blóra viðkvittanir frá 14. mars 2013 og 15. mars 2013. Í þeim kvittunum leggi stefnduGuðrún og Hafdís inn á reikning þrotamannsins Sigurðar samtals 15.000.000 krónaog sé í skýringum vísað til hesthússins. Hafi þessar greiðslur verið inntar afhendi eftir að stefndu höfðu sjálf selt hesthúsið og því ljóst að stefndu höfðuekki reitt fram kaupverðið þegar afsalið var gefið út. Því teljist afsalþrotamanna á hesthúsinu til stefndu gjöf í skilningi gjaldþrotaskiptalaga,hvernig sem á málið sé litið, og sæti því riftun samkvæmt skýrum fyrirmælum í131. gr. gjaldþrotaskiptalaga.Þá byggir stefnandi á þvíað þrotamenn hafi ekki verið gjaldfærir en ljóst sé að við afsal og veðsetninguallra annarra eigna þrotamanna á sama tíma hafi þeir verið ógjaldfærir ískilningi gjaldþrotaréttar. Sönnunarbyrðin um annað hvíli á móttakendumgjafarinnar, þ.e. stefndu. Þegar horft sé til þeirra ráðstafana sem fóru framsamhliða afsali hesthússins, bifreiðarinnar og veðsetningu íbúðar þrotamanna ognáinna tengsla þrotamanna við alla stefndu sé vandséð hvernig sú sönnun takist.Varðandi afsal vegnaíbúðar að Háleitisbraut 103, Reykjavík, bendir stefnandi á að sá gerningur hafiverið gerður aðeins rúmri viku eftir að Hæstiréttur hafði staðfest úrskurðhéraðsdóms um að endurupptaka aðfarar skyldi fara fram. Afsalið hafi veriðundirritað tveimur dögum eftir að fulltrúi sýslumanns boðaði lögmenn aðila tilendurupptöku aðfarar. Beri þessi gerningur öll þess merki að veragjafagerningur sem hafi verið gerður til málamynda. Verði ekki talið aðgreiðslurnar hafi verið gerðar til málamynda telur stefnandi, miðað við það semáður er rakið, að stefndi Guðjón hafi fengið kröfu sína greidda umfram aðrakröfuhafa með þeim fjármunum sem komu út úr sölu íbúðarinnar. Slík greiðsla áskuld teljist vera gerð með óvenjulegum greiðslueyri, jafnvel þótt kröfuhafihafi fengið skuldina greidda með peningum. Stefnandi vísar einnigtil stuðnings kröfum sínum varðandi báða dómkröfukaflana til 141. gr. laga nr.21/1991. Stefnandi telur að allar aðstæður í málinu fullnægi í hvívetna þeimskilyrðum sem fram koma í ákvæðinu, þ.e. að ráðstöfunin hafi leitt til þess aðeignir þrotamanna hafi ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum og aðstefndu, sem allir höfðu hag af umræddum ráðstöfunum, hafi vitað eða mátt vitaað þrotamenn yrðu sannanlega með þessum ráðstöfunum ógjaldfærir eins og síðarhafi orðið raunin. Með útgáfu afsalanna hafi verið búið svo um hnútana aðeignir voru ekki til reiðu þegar stefnandi freistaði þess að öðlast tryggingufyrir fjárkröfum sínum. Hafi þessar ráðstafanir því verið stefndu til hagsbótaá kostnað annarra kröfuhafa með ótilhlýðilegum hætti. Stefnandi telur því líkurtil þess að eina markmið með þessum gerningum hafi verið að koma eignum undangjaldþrotaskiptum. Stefnandi telur jafnframtað gerningarnir hafi verið ótilhlýðilegir. Við mat á því beri m.a. að líta tilfyrri háttsemi þegar metin sé sú háttsemi sem talin sé riftanleg. Telurstefnandi að ef þrotamaður ráðstafar eignum til hagsbóta fyrir nákomna teljistslík ráðstöfun alltaf ótilhlýðileg. Það eigi einnig við ef með gerningnum hafieignir þrotamanns ekki verið til reiðu til fullnustu kröfuhöfum skömmu fyririnnheimtuaðgerðir. Ef ekki verði talið að slík ráðstöfun, rétt fyrir aðför oggjaldþrot, sé ótilhlýðileg sé vandséð hver konar ráðstöfun geti talistótilhlýðileg með hliðsjón af 141. gr. Einnig eru almennt meirilíkur til þess að ráðstafanir séu ótilhlýðilegar þegar þær beri brátt að ánnokkurs aðdraganda og reynt að búa svo um hnútana að verið sé að fullnægja þeimmeð greiðslum eftir á. Hafi slíkt á sér blæ málamyndagerninga en stefnandibendir á að þrotamenn hafi áður verið uppvísir að slíku og Hæstiréttur staðfestþað með dómum sínum. Telur stefnandi að verulegar líkur séu fyrir því að þaðsama eigi við í þessu máli. Þá telur stefnandi þaðhafið yfir allan vafa að stefndu hafi verið grandsamir um stöðu þrotamannanna,enda nátengd þeim. Hafi stefndu ekki dulist að þessar ráðstafanir myndu leiðatil gjaldþrots líkt og raunin varð á. Telur stefnandi að það standi stefndu nærað sanna gjaldfærni þrotamanna. Um endurgreiðslukröfubyggir stefnandi á 142. gr. laga nr. 21/1991, annars vegar á 1. mgr. varðandiriftunarkröfu, byggða á 131. gr., 134. gr. og 137. gr. laganna, og hins vegar á3. mgr. varðandi riftunarkröfu þá sem byggist á 141. gr. gjaldþrotalaga.Varðandi endurgreiðslukröfuna telur stefnandi að afsal á hesthúsinu til stefnduhafi komið þeim að notum með þeirri fjárhæð sem teljist eðlilegt endurgjaldfyrir það, 15.000.000 króna, en það sé sú fjárhæð sem stefndu fengu í hendurvið endursölu hesthússins. Sú fjárhæð sé a.m.k. jöfn þeirri fjárhæð er nemitjóni þrotabúanna. Kröfunni sé beint að þeim sem hag hafi haft af hinniriftanlegri ráðstöfun og ávallt megi miða við að stefndu hafi notið þeirrarfjárhæðar að fullu sem nam greiðslu fyrir hesthúsið.Varðandiendurgreiðslukröfu vegna sölu íbúðarinnar að Háaleitisbraut 103, Reykjavík, sémiðað við kaupverð sem teljist eðlilegt og sé um leið tjón þrotabúsins. Varðandiendurgreiðslukröfu samkvæmt 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga sé byggt á 3. mgr.142. gr. og fari því krafa um bætur eftir almennum reglum. Endurgreiðslukrafanbyggist á meginreglu skaðabótaréttar og sakarreglunni. Telur stefnandi aðefnisatriði reglunnar séu uppfyllt og orsakatengsl séu á milli tjónsþrotabúanna og afhendingar eignanna til stefndu. Þrotabúin hafi orðið afeðlilegu endurgjaldi fyrir eignirnar og því sé tjónið einnig sennileg afleiðinggjafagerningsins. Stefnandi telur að stefndu hafi alls ekki verið í góðri trúþegar þau fengu hesthúsið og íbúðina afhenta og því sé athæfi þeirra bæðiólögmætt og saknæmt. Þrotabúin hafi þannig orðið fyrir tjóni sem nemi andvirðihesthússins og íbúðarinnar. Dráttarvaxta er krafistaf stefnufjárhæðum og byggt á því tímamarki er stefndu fengu afsöl fyrireignunum í hendur. Stefnandi vísar til laganr. 21/1991, einkum 3. gr. og ákvæða XX. kafla, einkum 131. gr. og 141. gr. umriftun og 142. gr. um endurgreiðslukröfu. Krafa um vexti er studd við ákvæðilaga nr. 38/2001. Þá er vísað til laga nr. 91/1991, 1. mgr. 19. gr. og XXI.kafla um málskostnað.IVStefndu halda því fram aðviðskipti aðila hafi farið fram á jafnréttisgrundvelli og án þess að raskaðhafi verið hagsmunum kröfuhafa viðsemjenda stefndu. Við blasi að í öllu hafiverið staðið að viðskiptum aðila í samræmi við viðtekna venju ífasteignaviðskiptum. Þannig hafi viðsemjendur stefndu ráðstafað hesthúsinu tilstefndu fyrir fullt og eðlilegt endurgjald. Riftunarkröfu búsins sé ekkiréttilega beint að stefndu. Við blasi að stefndu Eiríkur, Guðjón, Guðrún ogHafdís hafi að öllu leyti efnt skyldur sínar gagnvart viðsemjendum sínum viðsölu hestshússins, allt án tjóns fyrir aðra kröfuhafa viðsemjenda. Ljóst sé aðskýlaus lýsing og sönnun um annað þurfi að liggja fyrir svo að riftun komi tilálita fyrir dóminum. Engin sönnunarfærsla liggi fyrir um meint tjón. Bótakrafasé því með öllu ósönnuð. Kröfugerð stefnanda sé með öllu órökstudd ogóskiljanleg. Þar sem engin slík sönnun liggi fyrir beri að hafna riftunar- ogendurgreiðslukröfu stefnanda og sýkna stefndu. Varðandi afsalsgerning umíbúð að Háaleitisbraut 103, Reykjavík, taka stefndu Guðjón og Hjördís fram aðlöggiltir fasteignasalar á fasteignasölunni Kjöreign hafi annast sölu áfasteigninni. Í málinu hafi verið lögð fram skjöl vegna umræddrafasteignaviðskipta. Þar komi fram að stefndi Guðjón gerði þann 11. apríl 2013kauptilboð í fasteignina að fjárhæð 36.500.000 krónur. Fasteignamat eignarinnará sama tíma hafi verið 30.000.000 króna. Áhvílandi veðskuldir á fasteigninnihafi annars vegar verið á 1. veðrétti lán frá Íslandsbanka hf. að eftirstöðvum30.476.621 króna og á 2. veðrétti handhafatryggingarbréf að fjárhæð 5.000.000króna. Í afsali komi ennfremur fram að kaupendur hafi yfirtekið eftirstöðvarkröfu Íslandsbanka hf. á 1. veðrétti að fjárhæð 30.476.621 króna og greitt meðpeningum til fasteignasölunnar Kjöreignar 6.023.379 krónur. Hafi kaupverðeignarinnar þannig verið að fullu greitt með þessum hætti. Í stefnu séumeiningar og getgátur um að um gjafagerning eða sýndargerning hafi verið aðræða og að engar greiðslur hafi gengið á milli aðila. Stefnda Hjördís mótmælirþessu sem tilhæfulausu og röngu og vísar til dómskjals þar sem fram komigreiðsla að fjárhæð 4.000.000 króna sem hún hafi ráðstafað inn á reikningGuðjóns vegna umræddra kaupa á fasteigninni. Henni sé kunnugt um að Guðjóngreiddi mismuninn úr eigin vasa.Að gefnu tilefni í stefnuberi nauðsyn til þess að leiðrétta rangfærslur stefnanda þar sem því sé haldiðfram að handhafatryggingarbréf, er hvíldi á 2. veðrétti fasteignarinnarHáaleitisbraut 103, hafi verið notað til greiðslu á kaupverði eignarinnar.Greiðsla kaupverðs hafi verið algjörlega gagnsæ og verið mismunur á yfirtekinniskuld gagnvart Íslandsbanka hf. á 1. veðrétti og kaupverði eignarinnar sem hafiverið staðgreitt með peningum til fasteignasölunnar. Fasteignasalan hafiráðstafað greiðslunni, að frádreginni söluþóknun til seljenda, inn á reikningseljanda. Kaupendur hafi ekkert haft með að gera umrædda fjármuni eftir að hafainnt af hendi kaupsamningsgreiðslur inn á reikning fasteignasölunnar. Umræddutryggingarbréfi hafi verið aflýst af fasteigninni af fasteignasala. Þá beri einnig aðleiðrétta rangfærslur stefnanda þar sem því er haldið fram að eftir sölufasteignarinnar að Háaleitisbraut 103 hafi seljendur hennar, þau Sigurður ogHildur, ekki lengur staðið í skuld við Guðjón. Þannig haldi stefnandi því framað skuld seljenda gagnvart Guðjóni hafi lækkað við sölu fasteignarinnar og séfullyrt að söluandvirði eignarinnar hafi verið ráðstafað af seljendum til aðlækka skuldina. Með þeim hætti hafi seljendur, þrotamennirnir þau Sigurður ogHildur, með ótilhlýðilegum hætti gert upp á milli kröfuhafa sinna. StefnduGuðjón og Hjördís benda á að með því að kynna sér skattframtöl þrotamannannaSigurðar og Hildar árið 2014 vegna tekjuársins 2013 megi með einföldum hættistaðreyna að Sigurður og Hildur skulduðu Guðjóni umræddar 8.000.000 króna íárslok 2013, rétt um átta mánuðum eftir að umrædd viðskipti fóru fram.Fullyrðingar stefnanda séu með öllu óskiljanlegar og í engu samræmi viðstaðreyndir málsins. Umrædd skuld þeirra Sigurðar og Hildar við Guðjón standienn, enda þótt litlar vonir standi til þess að skuldin verði greidd.Stefndu taka fram að þauSigurður og Hildur hafi reynt að selja fasteignina að Háaleitisbraut en þaðhafi ekki gengið eftir. Þau séu á níræðisaldri og hafi átt í erfiðleikum með aðgreiða afborganir af áhvílandi láni Íslandsbanka á eigninni. Af þeim ástæðumhafi verið ákveðið að leggja þeim lið með því að kaupa eignina á markaðsverðiog greiða út mismun á láni bankans og söluverði. Stefndu Guðjón og Hjördísbyggja á því að þau hafi keypt fasteignina að Háaleitisbraut 103 í gegnumfasteignasölu og hafi kaupverð eignarinnar verið jafnt markaðsvirði hennar efekki hærra. Kaupverð hafi verið greitt með peningum og yfirtöku áhvílandiveðskuldar. Stefndu Guðjón, Eiríkur, Guðrún og Hafdís hafi keypt hesthús oghafi kaupverð eignarinnar verið jafnt markaðsvirði hennar ef ekki hærra.Kaupverð hafi verið greitt með peningum. Eignir skuldara haf ekki rýrnað viðþessar ráðstafanir. Því sé ekki um gjafagerning að ræða. Stefndu hafi ekkiauðgast við umrædd viðskipti, þvert á móti hafi stefndu Guðjón og Hjördísgreitt fyrir eignina eðlilegt markaðsverð. Sama eigi við um kaup á hesthúsinu.Ekki hafi verið um gjafatilgang eða greiðslu skuldar að ræða. Greiðslan hafiverið venjuleg eftir atvikum og ekki innt af hendi fyrr en venjulegt er. Engum tryggingarréttindum hafi verið til að dreifa í tengslumvið fasteignaviðskiptin eins og stefnandi haldi fram. Stefndu hafi greittkaupverð eignanna með peningum. Kaup stefndu varði því ekki við 137. gr.gjaldþrotaskiptalaga. Stefndu vísa til þess að kaupverð fasteignanna hafi að fullu verið greittmeð peningum og með yfirtöku áhvílandi veðskuldar. Fullt markaðsverð og ríflegaþað hafi verið greitt fyrir báðar eignirnar. Ljóst sé að greiðslan hafi ekkiorðið stefndu til hagsbóta. Kaup stefndu varði þvíekki við ákvæði 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Viðskipti stefndu viðSigurð og Hildi leiddu ekki til þessað eignir þrotamanns voru ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Kaup stefndu varði því ekki við ákvæði 141. gr.gjaldþrotaskiptalaga. Stefndu Guðjón og Hjördís vísa til þess kaup þeirra á Háaleitisbraut 103hafi leitt til þess að viðsemjendur þeirra hafi losnað undan áhvílandiveðskuldum gagnvart Íslandsbanka hf. sem aftur hafi leitt til skuldalækkunarSigurðar og Hildar en ekki skuldaaukningar. Sama sé að segja um kaup áhesthúsinu. Kaup stefndu varði því ekki við ákvæði141. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Stefndu vísa til þess að engarupplýsingar hafi legið fyrir um ógjaldfærni Sigurðar og Hildar. Þvert á mótihafi eignastaða þeirra verið sterk þrátt fyrir tímabundna rýra lausafjárstöðuþeirra. Því fari fjarri að stefndu hafi haft nokkra hugmynd um meintaógjaldfærni Sigurðar og Hildar. Stefndu hafi því ekki verið grandsöm umógjaldfærni Sigurðar og Hildar. Meðvísan til umfjöllunar um 131., 134., 137. og 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga séljóst að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda um að þola riftun vegna kaupa áfasteigninni að Háaleitisbraut 103, Reykjavík, og hesthúsi í Víðidal. Farisvo ólíklega að fallist verði á riftun er vísað til þess að ekki sé um að ræðaneina auðgun stefndu og beri því að hafna endurgreiðslukröfu stefnanda. Í ljósimálsatvika hafi stefndu ekki auðgast af umræddum greiðslum. Þvert á móti hafiþau borið kostnað af greiðslunum. Því beri að sýkna stefndu afendurgreiðslukröfu. StefndiGuðjón sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hafi lengi unnið í sama hverfiþar sem íbúðin að Háaleitisbraut 103 í Reykjavík sé staðsett og því hafi hannhaft áhuga á að kaupa hana og búa þeim hjónum þar sitt framtíðarheimili.Foreldrar hans búi þar enn og reki íbúðina sem sé ígildi húsaleigu. Hann sagðiað handhafatryggingarbréfi að fjárhæð 5.000.000 króna hafi verið þinglýst áeignina vegna skulda foreldra hans við sig að fjárhæð 8.000.000 króna. Varðandikaup þeirra á hesthúsi sagði stefndi Guðjón að þau systkinin hafi langað til aðhalda hesta. Hann hafi áður átt hesta. Þar sem kaupverð hesthússins hafi veriðgreitt með víxlum hafi afsal verið gefið út fyrr en kaupsamningur kvað á um.Stefndi Guðjón sagði að stefndu hafi ekki fengið greitt til baka frá þrotamönnumvegna sölu á fasteignunum. Stefnda Guðrún sagði að enginsérstök ástæða hafi verið fyrir því að stefndu keyptu hesthúsið. Hún kvaðsthafa lagt 10.000.000 króna inn á reikning föður síns þegar stefndu höfðu selthesthúsið til Guðrúnar Oddsdóttur. Þrotamaður Sigurður Guðjónssonsagðist hafa tekið um 21.000.000 króna út í reiðufé í tengslum við sölu áíbúðinni og hesthúsinu. Einhverjir reikningar hafi verið greiddir en að öðruleyti viti hann ekki hvað hafi orðið um peningana og sagðist ekki vita hvort hannværi skyldugur til þess að upplýsa það. V Stefnandi er dóttirþrotamannanna Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur og systir stefnduGuðjóns, Eiríks, Guðrúnar og Hafdísar. Stefnandi deildi við foreldra sína umeignarhald á jörðinni Neðri-Þverá í Húnaþingi vestra og með dómi Hæstaréttar19. desember 2012 í máli nr. 308/2012 var viðurkenndur eignarréttur stefnanda ájörðinni. Þrotamennirnir Sigurður og Hildur voru jafnframt dæmd til þess aðgreiða stefnanda málskostnað í málinu, samtals 1.250.000 krónur, sem ergrundvöllur gjaldþrotaskiptabeiðni stefnanda á hendur Sigurði og Hildi.Skiptastjóri í þrotabúi þeirra veitti stefnanda heimild, með stoð í 1. mgr.130. gr. laga nr. 21/1991, til þess að reka í eigin nafni og á eigin kostnað ogáhættu þetta mál. Fyrir liggur í málinu að eftirað stefnandi hóf innheimtu kröfunnar seldu Sigurður og Hildur allar eigursínar, hesta, bifreið, íbúðarhúsnæði og hesthús. Í málinu er deilt um sölu áframangreindum fasteignum. Hér að framan er því lýsthvernig stefnandi reyndi að fullnusta kröfu sína með fjárnámi í fasteignunum. Íþví skyni var gert fjárnám í íbúð þrotamanna að Háaleitisbraut 103, Reykjavík,14. febrúar 2012 en þá hafði tveimur dögum áður verið þinglýsthandhafatryggingarbréfi á eignina að fjárhæð 5.000.000 króna. Síðar kom í ljósað tryggingarbréfið var í eigu stefnda Guðjóns og eiginkonu hans, stefnduHjördísar. Eigninni var síðan afsalað til þeirra 25. apríl 2014 stuttu eftir aðdómur Hæstaréttar féll 2. apríl 2014 þar sem ákvörðun sýslumanns um að stöðvaaför var felld úr gildi. Eftir virðingu eignarinnar varljóst að verðmæti íbúðarinnar nægði ekki til að tryggja kröfu stefnanda. Aðábendingu stefnanda var nú krafist fjárnáms í hesthúsi gerðarþola sem varveðbandslaust. Við fyrirtöku aðfararinnar hjá sýslumanni upplýsti lögmaðurgerðarþola ekki um að tveimur dögum áður, 12. febrúar 2013, hafði verið lagtinn til þinglýsingar hjá sýslumanni afsal á hesthúsinu þar sem gerðarþolarafsöluðu hesthúsinu til barna sinna, stefndu Guðjóns, Guðrúnar, Eiríks ogHafdísar. Þegar fjárnáminu skyldi fram haldið var því mótmælt af hálfuþrotamanna og krafist skuldajafnaðar. Leyst var úr þeim ágreiningi með dómiHæstaréttar 2. apríl 2014 sem staðfesti úrskurð héraðsdóms um að fjárnám skyldifara fram. Fjárnámi var loks lokið 6. maí 2014 án árangurs þar sem engar eignirfundust í búinu. Stefndu Guðjón, Guðrún, Eiríkurog Hafdís seldu hesthúsið með afsali 30. maí 2013 til Guðrúnar Oddsdóttur ogvar söluverð 15.000.000 króna. Ekki er deilt um að sú fjárhæð var af hálfustefndu lögð inn á bankareikning þrotamannsins Sigurðar. Vegna sölu á íbúð aðHáaleitisbraut 103, Reykjavík, fékk þrotamaður Sigurður greiðslu inn ábankareikning sinn frá stefndu Guðjóni og Hjördísi að upphæð 5.826.404 krónurþann 29. apríl 2014. Þessir fjármunir voru teknir útí reiðufé af þrotamanni Sigurði, samtals15.000.000 króna þann 15. og 18. mars2013 vegna sölu á hesthúsinu, og 5.800.000 krónur þann 29. apríl 2014 vegnasölu á íbúðinni. Framangreindir fjármunir hafa ekki fundist í búinu. Framburður stefndu ogþrotamannsins Sigurðar fyrir dómi um framangreinda sölu á fasteignunum tveimurog hvernig andvirði þeirra var ráðstafað hefur verið reikull og ótrúverðugur.Engar tækar útskýringar hafa fengist á því hvers vegna handhafatryggingarbréfivar þinglýst tveimur dögum áður en fjárnám skyldi fara fram í fasteignþrotamanna að Háaleitisbraut 103, Reykjavík. Þrotamennirnir stóðu reyndar ískuld við stefnda Guðjón að fjarhæð 8.000.000 króna samkvæmt skattframtali 2013en því hefur ekki verið haldið fram í málinu eða byggt á því að þinglýsingtryggingarbréfsins hafi verið í tengslum við þá skuld, enda skuldin enn talinfram á skattframtölum þrotamanna.Þá hefur ekki fengist skýring á því hversvegna afsali til stefndu um hesthúsið var einnig þinglýst tveimur dögum áður enfjárnám skyldi tekið í því. Stefndu halda ekki hesta og verður því ekki séðhver var tilgangur með kaupum þeirra, annar en að koma verðmætum undanskuldheimtu, enda seldu stefndu hesthúsið stuttu síðar. Þegar hesthúsið var selttil Guðrúnar Oddsdóttur rann kaupverð, 15.000.000 króna, ekki til seljenda,stefndu Guðjóns, Eiríks, Guðrúnar og Hjördísar, heldur beint til þrotamanna.Kaupsamningur 1. janúar 2013 og útgáfa víxla samfara kaupunum virðast því hafaverið málamyndagerningar. Engar skýringar hafa fengist áþví hvernig 20.800.000 krónum, sem þrotamaður Sigurður tók út í reiðufé, varráðstafað. Sagði þrotamaður að einhverjir reikningar hefðu verið greiddir enengar millifærslukvittanir eða greiðslukvittanir hafa verið lagðar fram því tilstuðnings. Þegar allt framangreint er virtog málið metið í heild verður að fallast á með stefnanda að sala á íbúðinni oghesthúsinu til stefndu hafi verið samantekin ráð stefndu og þrotamanna til aðskjóta eignum þrotamanna undan aðför stefnanda. Stefnandi byggir kröfu sína umriftun aðallega á 1. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 og til vara einnig á141. gr. sömu laga, sbr. 142. gr., vegna endurgreiðslukröfu sem höfð er uppi ímálinu. Þá byggir stefnandi einnig á 134. gr. og 137. gr. laganna varðandidómkröfu II. Ekkiverður fallist á að ráðstöfun þrotamanna í málinu hafi verið gjöf í skilningi131. gr. laga nr. 21/1991. Tilgangurinn með gerningunum var ekki að gefa, endarann andvirði beggja eigna til þrotamanna. Eignirnar voru seldar á markaðsverðiog ráðstöfun þeirra leiddi ekki til eignaraukningar hjá stefndu. Krafastefnanda verður því ekki reist á 131. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi gerir ekki í dómkröfumsínum kröfu um riftun á veðrétti vegna þinglýsingar stefndu Guðjóns ogHjördísar á handhafatryggingarbréfi á íbúð að Háaleitisbraut 103. Því komaákvæði 137. gr. laganna ekki til álita við úrlausn málsins. Stefnandibyggir kröfu sína jafnframt á 134. gr. laganna vegna kaupa Guðjóns og Hjördísará íbúðinni og að stefndu hafi greitt með óvenjulegum greiðslueyri en samkvæmtskattframtali standa þrotamennirnir Sigurður og Hildur í skuld við stefndaGuðjón að fjárhæð 8.000.000 króna. Ekki hefur komið fram í málinu annað en aðstefndu Guðjón og Hjördís hafi greitt markaðsverð fyrir eignina með yfirtökuskulda og með greiðslu á 5.826.404 krónum þegar sölulaun fasteignasölunnarhöfðu verið dregin frá. Kaupverð íbúðarinnar var því ekki greitt með eftirgjöfá skuld þrotamanna við stefnda Guðjón, enda stendur skuld þrotamanna enn ógreiddsamkvæmt skattframtali þeirra. Verður því ekki fallist á að greitt hafi veriðmeð óvenjulegum greiðslueyri, sbr. 134. gr. laganna. Ráðstöfun þrotamanna áfasteigninni að Háaleitisbraut 103 verður því ekki rift á þessum grunni. Samkvæmt 141. gr. laga nr.21/1991 má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafatil hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verðiekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningarkröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða var það vegnaráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita umógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfuninvar ótilhlýðileg. Ráðstafanir stefndu, bæði vegnaíbúðarinnar og vegna hesthússins, leiddu til þess að eignir þrotamanna voruekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Tilgangurinn var að koma eignum undanskuldheimtumönnum eins og rakið er hér að framan. Stefndu voru grandsöm um aðframangreindar ráðstafanir leiddu til þess að þrotamenn urðu ógjaldfærir, endavoru þau nákomin þeim. Ráðstafanir þeirra voru því ótilhlýðilegar í skilningiákvæðisins. Samkvæmt 3. mgr. 141. gr. laganr. 21/1991 skal sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun greiða bætur eftiralmennum reglum. Efnisatriði sakarreglunnar eru uppfyllt í málinu. Þrotabúiðhefur orðið fyrir tjóni sem nemur endurgreiðslukröfu stefnanda, þ.e. andvirðihesthússins og íbúðarinnar að frádregnum áhvílandi lánum á henni. Stefnukröfurverða því að öllu leyti teknar til greina. Krafan beri vexti samkvæmt 8. gr.laga nr. 38/2001 frá þeim degi er stefndu fengu afsöl fyrir eignunum í hendur,eins og nánar greinir í úrskurðarorði, en beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laganna frá 12. apríl 2015 til greiðsludags en innheimtubréf skiptastjóraer dagsett 12. mars 2015. Eftir þessari niðurstöðu verðastefndu dæmd til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn1.000.000 króna að meðtöldum virðisaukaskatti. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. DómsorðRifter ráðstöfun þrotamannanna, Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur, semfólst í afsali á hesthúsi, A-tröð 6 í Víðidal, Reykjavík, fastanr. 205-3781,til stefndu Guðjóns, Eiríks, Guðrúnar og Hafdísar Sigurðarbarna 11. febrúar 2013,mótteknu til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík 12. febrúar 2013 oginnfærðu 14. febrúar 2013.Stefndu,Guðjón, Eiríkur, Guðrún og Hafdís Sigurðarbörn, greiði óskipt þrotabúi SigurðarGuðjónssonar 7.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá11. febrúar 2013 til 12. apríl 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags og þrotabúi Hildar Eiríksdóttur7.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11. febrúar2013 til 12. apríl 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. lagannafrá þeim degi til greiðsludags. Rifter ráðstöfun þrotamannanna, Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur, semfólst í afsali á íbúð að Háaleitisbraut 103, Reykjavík, íbúð 04-0201, fastnr.201-5086, til stefndu Guðjóns Sigurðssonar og Hjördísar Vilhjálmsdóttur 25.apríl 2014, mótteknu til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík sama dag oginnfærðu þann 28. apríl 2014.Stefndu,Guðjón Sigurðsson og Hjördís Vilhjálmsdóttir, greiði óskipt þrotabúi SigurðarGuðjónssonar 2.913.202 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá25. apríl 2014 til 12. apríl 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laganna frá þeim degi til greiðsludags og þrotabúi Hildar Eiríksdóttur 2.913.202krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. apríl 2014 til 12.apríl 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degitil greiðsludags.Öll stefndu greiðistefnanda in solidum 1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 4/2017
Stjórnsýsla Rannsóknarregla Andmælaréttur Lögmætisregla Mengun
Á árinu 2015 gaf U út starfsleyfi til N ehf. fyrir framleiðslu á allt að 350.000 tonnum af áli á ári í verksmiðju félagsins að Grundartanga. Höfðaði R mál á hendur Í, U og N ehf. og krafðist þess aðallega að starfsleyfið yrði ógilt, en til vara að viðurkennt yrði að N ehf. væri óheimilt að framleiða árlega meira en 300.000 tonn af áli. Hélt R því fram að starfsleyfið væri ólögmætt þar sem í 2. gr. laga nr. 62/1997 um heimild til samninga um álbræðslu á Grundartanga kæmi fram að framleiðslugeta álversins skyldi vera allt að 300.000 tonn á ári. Kvæði starfsleyfið því á um framleiðslu á 50.000 tonnum af áli umfram það sem heimilt væri. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að starfsleyfi samkvæmt 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir væri og hefði verið gefið út án tillits til ákvæða laga nr. 62/1997 og lagaheimildar samkvæmt síðargreindu lögunum verið aflað eftir að starfsleyfið hefði verið gefið út. Þótt ekki hefði verið samþykkt breyting á lögum nr. 62/1997 til samræmis við starfsleyfið yrði það ekki talið valda ógildi þess. Var því ekki fallist á að þurft hefði að ákvarða heimilaða álframleiðslu í lögum nr. 62/1997 áður en leyfið var gefið út. Hélt R því jafnframt fram að ekki hefði verið gætt að formreglum stjórnsýsluréttar við veitingu starfsleyfisins. Taldi hún meðal annars að sérstakt tilefni hefði verið til rannsóknar vegna þeirrar staðreyndar að fjöldi hrossa í nágrenni verksmiðjunnar hefði veikst. Á sama tíma og ákvörðun hefði verið tekin um veitingu leyfisins hefði verið unnið að skýrslu um áhrif losunar flúors á hrossin og hún ekki legið fyrir þegar leyfið var veitt. Var það niðurstaða skýrslunnar að líklegt væri að veikindi þeirra mætti rekja til flúormengunar. Talið var að víðtæk rannsókn hefði farið fram á ætluðum áhrifum flúors á umhverfi og hefði Umhverfisráðuneytið samþykkt umhverfisvöktunaráætlun á svæðinu. Þá hefði fyrrgreind skýrsla ekki legið fyrir fyrr en rúmum sex mánuðum eftir að starfsleyfið var veitt. Talið var að miðað við alla þá rannsókn sem farið hefði fram allt frá árinu 2009 hefði ekki verið efni fyrir U til að bíða með útgáfu starfsleyfisins þar til skýrslan lá fyrir. Auk þess væru í starfsleyfinu ákvæði um heimild U til breytingar á því kæmu fram nýjar upplýsingar. Var því talið að málsmeðferð U hefði ekki verið í andstöðu við 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá var hvorki fallist á með R að ekki hefði verið gætt að andmælarétti R né að starfsleyfið væri í andstöðu við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Voru Í, U og N ehf. því sýknaðir af kröfu R.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 2. janúar 2017. Hún krefst þess aðallega að ógilt verðistarfsleyfi stefnda Norðuráls Grundartanga ehf. 16. desember 2015 en til varaað viðurkennt verði að honum sé óheimilt að framleiða árlega meira en 300.000tonn af áli í verksmiðju sinni að Grundartanga. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Rétt er að aðilar beri sinn kostnað af rekstri máls þessa fyrirHæstarétti.Það athugast að ekki voru efni til að höfða mál þetta á hendur Umhverfisstofnun.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2016.Mál þetta, sem var dómtekið 28. nóvember sl., er höfðað fyrir HéraðsdómiReykjavíkur af Ragnheiði Jónu Þorgrímsdóttur,Kúludalsá 1, Akranesi, á hendur íslenska ríkinu, Umhverfisstofnun,Suðurlandsbraut 24, Reykjavík og Norðuráli Grundartanga ehf., Grundartanga,Akranesi, með stefnu birtri 19. apríl 2016.Stefnandi krefst þess aðallega, að ógilt verði meðdómi starfsleyfi Norðuráls Grundartanga ehf., dagsett 16. desember 2015. Til vara er þess krafist, að viðurkennt verði meðdómi að stefnda, Norðuráli Grundartanga ehf., sé óheimilt að framleiða árlegameira en 300.000 tonn af áli í verksmiðju sinni að Grundartanga. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu, íslenska ríkið og Umhverfisstofnun,krefjast sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda en til vara að málskostnaðurverði látinn falla niður.Stefndi, Norðurál Grundartangi ehf., krefst þessað stefndu verði sýknaðir af aðal- og varakröfu stefnanda. Þá krefst hannmálskostnaðar úr hendi stefnanda.IMeð lögum nr. 62/1997 um heimildtil samninga um álbræðslu á Grundartanga var iðnaðarráðherra veitt heimild tilað gera samninga fyrir hönd ríkisstjórnarinnar um byggingu álvers áGrundartanga og voru samningar þessa efnis milli ríkisstjórnar Íslands annarsvegar og Columbia Ventures Corporation og Norðuráls hf. hins vegar,undirritaðir 7. ágúst 1997. Lá þá fyrir mat á umhverfisáhrifum og starfsleyfifyrir allt að 180.000 tonna álveri á Grundartanga. Við samning þennan hafaverið gerðir fjórir viðaukar, dagsettir 14. júní 2000, 9. febrúar 2005, 14.júlí 2008 og 8. janúar 2010.Byggingu 1. áfanga álversins meðum 60.000 tonna ársframleiðslugetu af áli lauk í júní árið 1998 og hófst þáframleiðsla í kerskálum álversins. Var álverið síðar stækkað í áföngum en eldrastarfsleyfi Umhverfisstofnunar gilti til ársins 2020 og veitti heimild til aðframleiða allt að 300.000 tonnum af áli á ári. Stefnandi er bóndi og eigandijarðarinnar Kúludalsár í Hvalfjarðarsveit sem er um það bil fimm km. vestan viðiðnaðarsvæðið á Grundartanga. Þar stundar hún hrossabúskap og ræktun, auk þessað halda námskeið í hestamennsku fyrir börn og unglinga. Þá eru á bænum boðiðupp á gistingu og leiðsögn fyrir ferðamenn og kynnisferðir á hestum. Stefnandikveður að hrossabúskapur á jörðinni hafi gengið vel allt þangað tilmengunarslys varð í Norðuráli í ágúst 2006. Eftir það hafa veikindi hrossaverið viðvarandi, allt til dagsins í dag. Í gegnum tíðina hafa verið gerðarrannsóknir á heilsufari hrossanna. Var meðal annars leitað til SigríðarBjörnsdóttur, dýralæknis hrossasjúkdóma hjá Matvælastofnun, og VilhjálmsSvanssonar, dýralæknis Tilraunastöðvar HÍ á Keldum. Komist var að þeirriniðurstöðu að um svokallaða hófsperru væri að ræða og síðar efnaskiptasjúkdóm,sem kallast „Equine Metabolic Syndrome“ (EMS) og borið hefur á í vaxandi mælibæði hér á landi og erlendis á síðari árum. Þeir töldu engar líkur á að um væriað ræða áhrif af flúormengun frá Grundartanga. EMS orsakast fyrst og fremst afoffitu og hreyfingarleysi. Ekki sé hægt að lækna sjúkdóminn og eftir að hannhefur þróast verða hross sérlega viðkvæm fyrir auðleystum sykrum í fóðri. Stefnandi vildi ekki una þessarigreiningu og leitaði til atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis um frekarirannsóknir. Fól ráðuneytið Jakobi Kristinssyni, eiturefnafræðingi og prófessorí lyfjafræði, og Sigurði Sigurðarsyni dýralækni að rannsaka veikindi hrossanna.Beindist rannsóknin að því að kanna hvort flúormengun frá iðnaðarstarfseminni áGrundartanga gæti valdið veikindum hrossa á bænum. Skiluðu þeir ráðuneytinuáfangaskýrslu 14. júní 2016. Töldu þeir líklegt að veikindi hrossanna mættirekja til flúormengunar. Í skýrslunni kom einnig fram að til að fá örugga myndþyrfti miklum mun ítarlegri, víðtækari og dýrari rannsóknir, sem tæplega yrðuunnar nema á háskólastofnunum og gjarnan í samvinnu við sérhæfðar erlendarstofnanir. Áður en niðurstaða skýrslunnar var birt hafði stefndi,Umhverfisstofnun, gefið út hið umdeilda starfsleyfi. Þá hefur Matvælastofnunandmælt ályktun skýrsluhöfunda og telur að enn hafi ekkert komið fram sem gefitil kynna að samhengi sé á milli veikinda hrossanna á Kúludalsá og hugsanlegrarflúormengunar frá álverinu á Grundartanga. Þvert á móti sé það matstofnunarinnar að veikindi hrossanna megi rekja til efnaskiptaröskunar íhrossunum sem orsakist fyrst og fremst af offitu og hreyfingarleysi. Stefndi, Norðurál, sótti um nýttstarfsleyfi þar sem áform voru um meiri framleiðslu með straumhækkun.Starfsleyfistillaga var auglýst á tímabilinu 25. ágúst til 20. október 2015.Kynningarfundur var haldinn 31. ágúst sama ár í Fannahlíð, Hvalfjarðarsveit.Sjö umsagnir bárust um tillöguna, meðal annars frá stefnanda og vann stefndi,Umhverfisstofnun úr þeim umsögnum. Hinn 16. desember 2015 gaf stefndi,Umhverfisstofnun, út nýtt starfsleyfi fyrirNorðurál Grundartanga ehf., til að framleiða allt að 350.000 tonnum af áli áári, auk reksturs málmsteypu, ker- og skautsmiðju, flæðigryfju fyrirframleiðsluúrgang samkvæmt deiliskipulagi og geymslusvæða fyrir tímabundnageymslu framleiðsluúrgangs. Starfsleyfið er byggt á skilyrðum 8. gr.reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft íför með sér mengun, sem sett er með stoð í 5. gr. laga nr. 7/1998 umhollustuhætti og mengunarvarnir, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna.Stefndi, Norðurál, kveður að á árinu 2015 hafiverið framleidd tæplega 312.000 tonn af áli í álveri stefnda.Framleiðsluaukningin fer fram án þess að fjölga kerum og felur ekki í sérstækkun á núverandi kerskálum. Starfsemi stefnda á svæðinu sé í samræmi viðgildandi Aðalskipulag Hvalfjarðarsveitar 2008-2020 og uppfært deiliskipulaglóðar stefnda á Grundartanga. Hinn 7. mars 2016 var kallaðeftir upplýsingum frá stefnda, Umhverfisstofnun, um skýringar á því hvernig áþví stæði að umrætt starfsleyfi væri umfram það hámark sem kveðið er á um ígildandi sérlögum um álverið nr. 85/2003. Svar stofnunarinnar er dagsett 15.mars 2016. Þar segir að það sé mat Umhverfisstofnunar að ákvæði laga nr.62/1997 með síðari breytingum nái ekki yfir stjórnsýslu Umhverfisstofnunar viðútgáfu starfsleyfis fyrir mengandi starfsemi. Hinn 26. maí 2016 gekk úrskurðurí úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála. Var þar staðfest ákvörðunSkipulagsstofnunar 26. júní 2014 um að fyrirhuguð framleiðsluaukning skyldiekki háð mati á umhverfisáhrifum. Auk þess mun úrskurðarnefndin hafa tvær kærurtil meðferðar vegna útgáfu stefnda Umhverfisstofnunar á starfsleyfi fyrir meðstefnda16. desember 2015, aðra frá stefnanda og hina frá Umhverfisvaktinni viðHvalfjörð.IIStefnandi telur að stefndi, Umhverfisstofnun, hafitekið stjórnvaldsákvörðun um veitingu starfsleyfis sem sé ólögmæt. Í fyrsta lagi vísar stefnandi til lögmætisreglunnarog telur að starfsleyfið frá 16. desember 2015 sem heimilar framleiðslu á350.000 tonnum af áli á ári sé ólögmætt þar sem í 2. gr. laga nr. 62/1997 komifram að framleiðslugeta álversins skuli vera allt að 300.000 tonnum af áli áári. Starfsleyfið kveði því á um framleiðslu á 50.000 tonnum af áli umfram þaðsem heimilt sé samkvæmt sérlögum þeim sem um þetta álver gildi. Stefnandi telur ljóst að lögbundnarsamningsheimildir hins opinbera séu takmarkaðar við framangreintframleiðsluhámark, þ.e. 300.000 tonn. Það sé einnig sameiginlegur skilninguríslenska ríkisins og upprunalegs viðsemjanda þess, Norðuráls hf., að lög nr.62/1997 hafi heimilað byggingu álbræðslunnar og sett um byggingu hennar ogstarfsemi tilteknar reglur. Enginn samningur um framleiðslu að 350.000 tonnumhafi verið gerður á milli þessara aðila og því ljóst að íslenska ríkið hafiekki nýtt sér þá samningsheimild sem lögin kveði á um. Þannig komi þettaheimilaða hámark hvergi fram í gerðum samningum heldur aðeins fyrritakmarkanir. Í annan stað sé ljóst að stjórnvaldið hafi ekkikannað að fullu þau umhverfisáhrif sem fyrirhuguð aukning á framleiðslugetuverksmiðju stefnda, Norðuráls, muni hafa á umhverfið. Brjóti það gegn 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og meginreglum stjórnsýsluréttar. Stefndi, Umhverfisstofnun, sé upplýst um rannsóknJakobs Kristinssonar prófessors emerítus og Sigurðar Sigurðarsonar dýralæknissem unnin sé að beiðni Atvinnuvegaráðuneytisins á óvenjulegum veikindum íhrossum á Kúludalsá. Stefndi, Umhverfisstofnun, láti hins vegar hjá líða viðákvörðunartöku sína að gefa niðurstöðum þeirra gaum. Þrátt fyrir að rannsóknirog niðurstöður þeirra hafi mikla þýðingu lét stefndi, Umhverfisstofnun, hjálíða að afla sér þeirra og rannsaka þær áður en sú ákvörðun um starfsleyfi, semmál þetta taki til, hafi verið tekin. Þar með hafi stofnunin brotið gegn þeirrirannsóknarskyldu sem á henni hvíli. Sé ákvörðun hennar strax af þeirri ástæðuólögmæt og sé krafist dóms þar um.Stefnandi vísar til bréfs frá 6. apríl 2009 er húnsendi til stefndu, Norðuráls og Umhverfisstofnunar. Tilkynnti hún að áðuróþekkt veikindi í hrossum hefðu gert vart við sig á bænum en báðum stefndu hafiverið kunnugt um það þar sem áður hafi verið gerð rannsókn á sýnum úr beinumhrossanna. Jafnframt tilkynnti hún að fimm hross hefðu veikst alvarlega og aðflest benti til að hér væri um að ræða „bráða flúoreitrun sem staðið hafi yfirtímabundið og náð að trufla líkamsstarfsemi hrossanna“. Hafi hún farið fram áopinn fund með stefndu. Í svari Norðuráls frá 16. apríl 2009 kom fram aðstefndi, Norðurál, myndi fara yfir þessi mál með stefnda, Umhverfisstofnun, enað svo stöddu sæju þeir ekki tilefni til að halda opinn fund. Stefnandi kveðurað ekkert svar hafi borist frá stefnda, Umhverfisstofnun, og verði sú háttsemistefnda, Umhverfisstofnunar, að teljast andstæð venjubundnum stjórnsýsluháttumog sér í lagi vera brot gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þar sem stefndi,Umhverfisstofnun, hafði ekki einu sinni fyrir því að svara framangreindu bréfiog þ.a.l. ekki að rannsaka efni þess, né taka til þess afstöðu sem svo síðarværi hægt að andmæla. Þá telur stefnandi að hafa beri í huga við mat árannsóknarskyldu stjórnvaldsins þær ríku kröfur sem til þess séu gerðar ílögum, m.a. nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, sér í lagi 5. gr. a,6. gr. og 6. gr. b, auk markmiðs laganna sem komi fram í 1. gr. þeirra. Þáverði einnig að líta til reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyriratvinnurekstur sem geti haft í för með sér mengun, og þeirrar ríku skyldu sem þarsé gerð til stjórnvaldsins við veitingu leyfa sem þeirra sem mál þetta takitil. Þeim markmiðum um takmörkun á mengun, bestu mögulegu mengunarvarnir,mælingar á mengun og þar fram eftir götum verði vart náð ef ekki eru rannsökuðógnvekjandi og kvalarfull veikindi hrossa sem rakin séu til mengunar frá þeirristarfsemi sem veitt sé leyfi fyrir. Engin fullnægjandi rannsókn geti talisthafa farið fram án þess að umfang, ástæður og afleiðingar þeirrar mengunarliggi fyrir.Allt leiði þetta til þess að aukin ástæða sé tilað rannsaka umhverfisáhrif þeirrar stjórnvaldsákvörðunar sem krafist séógildingar á í máli þessu. Ekki hafi verið beðið niðurstöðu rannsóknar á vegumatvinnuvegaráðuneytis á óvenjulegum veikindum hrossa á Kúludalsá áður enákvörðunin hafi verið tekin. Sé það sér í lagi ámælisvert þar sem frumathuganirþeirrar rannsóknar sýni verulega flúormengun og að hún hafi mikil og skaðlegaáhrif á náttúru og heilsu dýra. Þá hafi lífríki sjávar ekki verið rannsakað meðfullnægjandi hætti. Allt þetta brjóti gegn framangreindri rannsóknarreglu. Íþví samhengi sé á það bent að það sé sérstök skylda stjórnvalda við setningustjórnvaldsfyrirmæla og töku ákvarðana, sem áhrif hafi á náttúruna, að taka miðaf þeim meginreglum og sjónarmiðum með varúð og byggja ákvörðun sína ávísindalegum grundvelli. Sé í því samhengi einnig byggt á 7., 8. og 9. gr. laganr. 60/2013. Strax af þeirri ástæðu beri að ógilda umrætt starfsleyfi.Í þriðja lagi sé byggt á því að stefnandi hafiekki fengið fullnægjandi tækifæri til að andmæla fyrirhugaðristjórnvaldsákvörðun áður en hún hafi verið tekin. Í fjórða lagi telur stefnandi að þær aðgerðirstefnda, Umhverfisstofnunar, að virða að vettugi það hámark sem kveðið sé á umí 2. gr. laga nr. 62/1997 og veita stefnda, Norðuráli, umframheimildir ístarfsleyfi fari gegn samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr.2/1993. IIIÍ upphafi greinargerðar sinnargetur stefndi, Norðurál, þess að hann hafi ekki staðið að útgáfu starfsleyfisfyrir álverið á Grundartanga og sjái þar með ekki á hvaða grundvelli krafa umógildingu sé höfð uppi gagnvart honum. Hann krefst þó sýknu. Eiga stefndu ímálinu samstöðu og verða málsástæður þeirra reifaðar saman í þessum kafla,samanber til hliðsjónar e-lið 114. gr. laga um meðferð einkamála með síðari breytingu.Stefndu byggja á því að útgáfa starfsleyfisNorðuráls dags. 16. desember 2015 hafi verið lögmæt og tekin í samræmi viðákvæði gildandi laga og reglugerða er gildi um útgáfu starfsleyfa. Bent er á að samkvæmt nýja starfsleyfinu sé ekkiheimild fyrir aukinni losun flúors frá starfseminni frá því sem var í fyrrastarfsleyfi, þrátt fyrir heimild til þess að auka framleiðsluna. Fyrirhuguðframleiðsluaukning byggi á straumhækkun og tæknibreytingum. Ekki sé um að ræðafjölgun kera eða stækkun kerskála.Samkvæmt gr. 3.9 í hinu nýja starfsleyfi gildaeftirfarandi losunarmörk fyrir heildarlosun flúors:Ársframleiðsla undir 320.000 tonn – ársmeðaltal (kg/tonn Al) = 0,47Ársframleiðsla undir 320.000 tonn – mánaðarmeðaltal (kg/tonn/Al) = 0,70Ársframleiðsla yfir 320.000 tonn – ársmeðaltal (kg/tonn Al) = 0,43Ársframleiðsla yfir 320.000 tonn – mánaðarmeðaltal (kg/tonn/Al) = 0,70Í gr. 2.1.6 í hinu eldra starfsleyfi voru losunarmörkin eftirfarandi (sjádómskjal nr. 4):Ársframleiðsla undir 180.000 tonn – ársmeðaltal (kg/tonn Al) = 0,6Ársframleiðsla undir 180.000 tonn – skammtímameðaltal (kg/tonn/Al) = 0,8Ársframleiðsla yfir 180.000 tonn – ársmeðaltal (kg/tonn Al) = 0,5Ársframleiðsla yfir 180.000 tonn – skammtímameðaltal (kg/tonn/Al) = 0,8Samkvæmt hinu nýja starfsleyfi hefur heimild tillosunar fyrir hvert tonn lækkað til samræmis við framleiðsluaukninguna. Ljóstsé því að heimild rekstraraðila til heildarlosunar á flúor hefur ekki aukistmeð nýju starfsleyfi þrátt fyrir að heimild sé til 50.000 tonna framleiðsluaukningarþar sem kröfur til losunar á hvert tonn hafa verið hertar. Í annan stað mótmælastefndu því að veiting nýs starfsleyfis 16. desember 2015 hafi verið í ósamræmivið lög, þar sem heimild hafi verið veitt til að auka umfang starfseminnarumfram það sem kemur fram í 2. gr. laga nr. 62/1997. Stefndu leggja áherslu áað starfsleyfið sé veitt samkvæmt reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyriratvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun, sbr. lög nr. 7/1998 umhollustuhætti og mengunarvarnir. Komi þetta skýrt fram í gr. 6 í starfsleyfinu.Lög nr. 62/1997 séu svokölluð heimildarlög. Þauveiti ráðherra heimild til að gera samninga vegna ákveðins verkefnis, það erálvers á Grundartanga. Í 2. gr. laga nr. 62/1997 sé að finna almenna lýsingu áverkefninu, þar sem kveðið sé á um framleiðslugetu álversins. Stefndu byggja áþví að ekki beri að líta á þessi lög sem grundvöll starfsleyfis eða bindandiramma um starfsemi álversins. Starfsemi álversins sé heimil samkvæmt almennumlögum. Ekki þurfi sérlög til þess að halda úti slíkri starfsemi en slíkstarfsemi þarf hins vegar starfsleyfi. Um starfsleyfi gilda almenn lög, einkumlög nr. 7/1998. Mat á því hvort skilyrði laganna um útgáfu starfleyfis séuuppfyllt sé á forræði stefndu, Umhverfisstofnunar, en ekki Alþingis. Þá vísa stefndu í s-lið gr. 1.1 ífjárfestingarsamningi milli ríkisstjórnar Íslands og Columbia VenturesCorporation og Norðuráls hf. en þar er starfsleyfi skilgreint sem leyfi semNorðuráli hf. verði veitt samkvæmt lögum sem gildi um umhverfiseftirlit að þvíer varðar starfrækslu álbræðslunnar og hafnarmannvirkjanna og hvers kynsendurnýjun og framlengingu þess. Samkvæmt 5. gr. samningsins skal álbræðslanrekin í samræmi við starfsleyfi sem gefið er út til félagsins afumhverfisráðherra samkvæmt lögum nr. 81/1988 um hollustuhætti ogheilbrigðiseftirlit (sjá nú lög nr. 7/1998) og tilheyrandi reglugerð. Sé þvíljóst af fjárfestingarsamningnum að útgáfa starfsleyfis til starfseminnar séótengd heimildarlögunum.Stefndu telja að 2. gr. laga nr. 62/1997 hafi ekkistaðið í vegi fyrir því að stefndi, Umhverfisstofnun, gæti veitt starfsleyfisamkvæmt lögum nr. 7/1998 umfram 300.000 tonn. Starfsleyfi sem gefin séu út afstofnuninni snúa að hollustuháttum og mengunarvörnum en ekki þeim atriðum semlög nr. 62/1997 fjalla um. Stefndu leggja áherslu á að ákvæði 2. gr. laga nr.62/1997 hafi verið breytt með lögum nr. 85/2003 um breytingu á lögum nr.62/1997, um heimild til samninga um álbræðslu á Grundartanga, með síðaribreytingum. Var hámarksframleiðslugeta færð úr 180.000 tonnum í 300.000 tonn. Íalmennum athugasemdum sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 85/2003 errakin uppbygging og starfsemi álvers Norðuráls á Grundartanga. Kemur þar framað með lögum nr. 62/1997 hafi ráðherra verið veitt heimild til að gera samningafyrir hönd ríkisstjórnar um byggingu álvers á Grundartanga og hafi samningarþess efnis verið undirritaðir 7. ágúst 1997. Hafi þá legið fyrir mat áumhverfisáhrifum og starfsleyfi fyrir allt að 180.000 tonna álveri áGrundartanga Þá komi fram í athugasemdum með frumvarpinu að búið hafi verið aðmeta umhverfisáhrif og gefa út starfsleyfi fyrir stækkun í allt að 300.000 tonnáður en lögunum var breytt. Af frumvarpinu verði séð að starfsleyfið komi áundan og skilgreiningu í lögum verði breytt í kjölfarið.Að þessu virtu telja stefndu að sýkna beri þá afaðalkröfu stefnanda þar sem útgáfa á starfsleyfi til handa Norðuráli sé ekkibundin af ákvæðum laga nr. 62/1997 eða fjárfestingasamningsins heldur ákvæðumlaga nr. 7/1998 og reglugerða. Núgildandi starfsleyfi hafi verið gefið út meðlögmætum hætti í samræmi við ákvæði laga nr. 7/1998 og reglugerð nr. 785/1999um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem geti haft í för með sér mengun. Í þriðja lagi sé þvíhafnað að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkumrannsóknarregla 10. gr., hafi verið brotnar við veitingu starfsleyfisins ídesember 2015. Stefndu leggja áherslu á að ekki hafi verið sýnt fram á tengsl ámilli losunar flúors frá starfseminni á Grundartanga og veikinda í hrossum stefnanda.Stefnandi slær því hins vegar föstu að veikindi hrossanna á Kúludalsá megirekja til flúormengunar. Sé því mótmælt sem ósönnuðu. Þá hafnar stefndi,Norðurál, því að slys og bilanir í starfsemi hans á Grundatanga hinn 24. ágúst2006, er rafmagn fór af einu hreinsivirkja í 20 klst., hafi valdið aukinnimengun og sér í lagi vanheilsu dýra. Stefndu benda á að niðurstöður rannsóknar Jakobs og Sigurðar hafi ekkilegið fyrir fyrr en í júní 2016 eða rúmu hálfu ári eftir að starfsleyfið varveitt. Starfsleyfið var veitt á grundvelli fyrirliggjandi gagna,afdráttarlausra álita dýralækna og Matvælastofnunar um að veikindi hrossannamætti ekki rekja til flúormengunar. Engin álit bentu í aðra átt. Starfsleyfiðvar því veitt. Leit stofnunin svo á að yrðu niðurstöður rannsóknar Jakobs ogSigurðar á annan veg yrði metið hvort þörf yrði á viðbótarvöktun eða hvortgripið yrði til annarra ráðstafana rétt eins og þegar nýjar upplýsingar komafram sem gefa tilefni til viðbragða af hálfu stefnda, Umhverfisstofnunar, sbr.til dæmis gr. 1.6 í starfsleyfi. Niðurstöður rannsóknarinnar lágu ekki fyrirfyrr en 14. júní 2016 og hefur stefndi Umhverfisstofnun skýrsluna til skoðunar.Stefndu leggja áherslu á að stofnunin hafi fjallað ítarlega um mögulegáhrif flúors á búfé í samræmi við athugasemdir sem bárust viðstarfsleyfisgerðina og höfðu borist fyrir þann tíma. Var rannsóknstofnunarinnar afar ítarleg og því fer fjarri að rannsóknarskyldan hafi veriðbrotin.Stefndi, Umhverfisstofnun, hefur þekkingu á mengandi starfsemi og berábyrgð á samþykkt vöktunaráætlunar, yfirferð gagna um losun mengunarefna ogeftirliti með starfseminni. Stofnunin leitar einnig eftir samvinnu viðMatvælastofnun þegar þörf er á sérfræðiþekkingu vegna dýraheilbrigðis, en sústofnun hefur forræði á málum er lúta að velferð dýra, sbr. lög nr. 66/1998 umdýralækna og heilbrigðisþjónustu við dýr og lög nr. 25/1993 um dýrasjúkdóma ogvarnir gegn þeim. Var sérstaklega óskað eftir áliti Matvælastofnunar vegnaþessa máls og var það niðurstaða Matvælastofnunar að veikindi hrossanna áKúludalsá væru ekki vegna flúormengunar. Stefndu byggja á því að á Grundartangasvæðinu hafi hvorki flúortölur ígrasi né loftgæðamælingar mælst yfir viðmiðunarmörkum flúors. Hingað til hafiekki komið fram mælingar eða vísbendingar um umtalsverða flúormengun sem gefitil kynna álag vegna mengunar. Svæðið sé hins vegar vaktað, vöktunaráætlun áGrundartangasvæðinu sé endurskoðuð reglulega og slík endurskoðun standi nú yfiren heimild sé til endurskoðunar starfsleyfisins komi fram mælingar um aðviðmiðum starfsleyfisins sé ekki fullnægt.Varðandi rannsókn stefnda, Umhverfisstofnunar, þá hafði stofnunin undirhöndum ítarleg gögn frá Matvælastofnun um rannsóknir sem gerðar höfðu verið áhrossum við Kúludalsá. Einnig var aflað annarra gagna við vinnslustarfsleyfisumsóknar Norðuráls og teljast þau því hluti af þeirri rannsókn semstofnunin byggði á þegar ákvörðun var tekin um útgáfu starfsleyfis. Stefndi, Umhverfisstofnun, tekursérstaklega fram að hann hafi svarað bréfi stefnanda 6. apríl 2009 með bréfi19. maí 2011 því sé ekki um brot á rannsóknarreglu að ræða svo sem stefnandiheldur fram. Vinna vegna kvörtunar stefnanda hófst því strax í apríl 2009 enstefndu telja málið flókið og snúa að fleiri stofnunum en stefnda,Umhverfisstofnun. Stefndu benda á að fara hafi þurft í gegnum vöktunarskýrslur,eftirlitsskýrslur, mæliskýrslur og önnur gögn sem voru til hjá stofnuninni. Þáhafi stefnandi fengið með svarbréfi afrit af bréfi Matvælastofnunar vegnamálsins. Þáhafi fleiri bréfaskipti farið fram en stefnda, Umhverfisstofnun, hafi hinn 16.ágúst 2011 borist ódagsett bréf stefnanda þar sem óskað er eftir frekarirannsóknum vegna mengunar frá iðjuverum á Grundartanga. Í kjölfarið skoðuðuSigríður Björnsdóttir, dýralæknir hrossasjúkdóma hjá Matvælastofnun, ogVilhjálmur Svansson, dýralæknir Tilraunastöðvar HÍ á Keldum, hross á Kúludalsáí Hvalfirði. Fór skoðunin fram 22. ágúst 2011. Meginniðurstöður voru þær aðhrossin væru flest með töluverða og upp í mikla staðbundna fitusöfnun í makkasem er þekktur áhættuþáttur fyrir efnaskiptaröskun í hrossum (EMS) sem að mörguleyti líkist sykursýki 2 í mönnum. Mörg þessara hrossa voru með einhvereinkenni hófsperru, sum aðeins væg en önnur með krónískar breytingar. Enginönnur sjúkdómseinkenni sáust á hrossunum. Stefndu benda á að efnaskiptaröskun íhrossum (EMS) auki mjög hættuna á að hross fái hófsperru og hafi það samhengikomið vel í ljós við skoðun á hrossunum á Kúludalsá. Þau sjúkdómseinkenni semhrossin hafi sýnt megi að mestu leyti rekja til langvinnrar hófsperru semvirtist hafa þjakað mörg hrossanna um lengri eða skemmri tíma.Þá liggja fyrir fleiribréfaskipti milli málsaðila. Einnig liggur fyrir afrit af bréfiMatvælastofnunar til stefnanda 19. mars 2012. Í bréfinu er farið yfir grun umeitrun í hrossum af völdum flúors og/eða þungmálma og niðurstöður úr rannsóknMatvælastofnunar, skoðun á líffærum og leggjum/hófum, mælingum á flúor íbeinvef og öðrum þungmálmum í lifur. Sé greint frá því að niðurstöður þessararannsókna gefi engar vísbendingar um að hrossin á Kúludalsá hafi orðið fyrireitrun af völdum flúors eða þungmálma. Veikindi hrossanna megi rekja tilefnaskiptaröskunar (EMS) og krónískrar hófsperru af þeim sökum. Þá hafi stefndi,Umhverfisstofnun, sent umhverfisráðuneytinu greinargerð í kjölfar fyrirspurnarráðuneytisins. Var afrit sent til stefnanda. Stofnunin upplýsti ráðuneytið umgang mála er varðaði starfsleyfi, eftirlit og umhverfisvöktun við álverið áGrundartanga. Í greinargerðinni sé meðal annars mælt fyrir um undirbúningsvinnuað frekari rannsóknum á áhrifum flúors á grasbíta. Umhverfis- ogauðlindaráðuneytið sendi fyrirspurn til stofnunarinnar um stöðu rannsóknarinnar6. desember 2013. Í svarbréfi 9. janúar 2014 kemur fram að atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytið hafi skipað sérfræðinga til að yfirfara gögn um veikindihrossa í nágrenni Grundartanga. Haustið 2014 sendi stefndi, Umhverfisstofnun, atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneyti fyrirspurn um stöðu rannsóknarinnar. Ráðuneytið svaraðistofnuninni 10. október 2014 og er í bréfinu rakið að rannsókninni sé ekkilokið, beðið sé eftir efnagreiningum og stofnunin verði upplýst um niðurstöðurþegar þær liggi fyrir. Rúmu ári síðar lágu niðurstöður rannsóknarinnar ekkifyrir og stefndu vissu ekki hvenær það yrði. Var starfsleyfið gefið út endalágu fyrir rannsóknir fjölmargra annarra sérfræðinga, sem allir voru sammála umað veikindi hrossanna væri ekki að rekja til flúormengunar. Stefndi,Umhverfisstofnun, miðaði við fyrirliggjandi gögn og afdráttarlaus álitdýralækna og Matvælastofnunar. Rannsóknir starfsmanna Matvælastofnunar ogTilraunastöðvar HÍ á Keldum gáfu ekki tilefni til að ætla að veikindi hrossannaá Kúludalsá væru með nokkrum hætti tengd við starfsemi álversins. Rannsóknstefndu, Umhverfisstofnunar, var ítarleg eins og rakið hefur verið og er þvíhafnað að rannsóknarregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin.Stefndu byggja á því að niðurstaða áfangaskýrslu Jakobs Kristinssonar ogSigurðar Sigurðarsonar um veikindi hrossa á Kúludalsá, sem birt var 14. júní2016, sé ekki afgerandi. Vísað var til vinnu þessara aðila í stefnu. Ljóst séað skýrsluhöfundar telji líklegt að veikindi hrossanna á Kúludalsá megi rekjatil flúormengunar, hins vegar þurfi ítarlegri og víðtækari rannsóknir að farafram svo því verði slegið föstu.Stefndu benda á að Matvælastofnun hafi tjáð sig opinberlega um niðurstöðurskýrslunnar. Hefur stofnunin lýst því yfir að skýrsluhöfundar séu sammála álitiMatvælastofnunar um að veikindi hrossa á Kúludalsá megi rekja tilefnaskiptaröskunar (EMS) eða „insulin resistence“ (IR). Stofnunin andmælir hinsvegar ályktun skýrsluhöfunda um að nánast sé útilokað að rekja megi veikindihrossanna á Kúludalsá til offóðrunar eða rangrar meðferðar og að orsök EMS/IR íhrossunum á Kúludalsá megi líklega rekja til flúormengunar. Í fjórða lagi mótmælastefndu því að andmælaréttur stefnanda hafi ekki verið virtur þar sem hún hafiekki fengið fullnægjandi tækifæri til að andmæla fyrirhugaðristjórnvaldsákvörðun áður en hún var tekin. Tillaga að starfsleyfi stefnda varauglýst á tímabilinu 25. ágúst 2015 til 20. október sama ár. Kynningarfundurvar haldinn 31. ágúst 2015 í Fannahlíð, Hvalfjarðarsveit. Sjö umsagnir bárustum tillöguna, þar með talið frá stefnanda. Ljóst sé því að stefnanda varkunnugt um undirbúning starfsleyfisins og kom andmælum sínum að.Þá mótmæla stefndu fullyrðingum í stefnu um aðveiting starfsleyfis vegna starfsemi stefnda hafi farið gegn samningnum umEvrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Þessi málsástæða stefnanda er aðmati stefndu vanreifuð. Með vísan til alls sem fyrr er rakið ermálsástæðum stefnanda og kröfum á þeim reistum mótmælt. Hefur hvorki verið sýntfram á neitt er leitt geti til þess að ógilda eigi starfsleyfi meðstefnda 16.desember 2015 né að stefnda, Norðuráli, sé óheimilt að framleiða árlega meiraen 300.000 tonn af áli í verksmiðju sinni að Grundartanga. Verður því að sýknastefndu af kröfum stefnanda.IVÍ málinu krefst stefnandi þess aðallega, að ógiltverði með dómi starfsleyfi Norðuráls Grundartanga ehf. dagsett 16. desember2015. Til vara er þess krafist, að viðurkennt verði með dómi að stefnda,Norðuráli Grundartanga ehf., sé óheimilt að framleiða árlega meira en 300.000tonn af áli í verksmiðju sinni að Grundartanga. Stefndi, Umhverfisstofnun, gaf út starfsleyfifyrir stefnda, Norðurál 16. desember 2015 þar sem stefnda var heimilt aðframleiða í kerskálum álversins allt að 350.000 tonnum á ári af áli.Starfsleyfi stefnda frá 16. desember 2015 er veitt samkvæmt reglugerð nr.785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun,sbr. lög nr. 7/1988 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Þar sem lög nr. 62/1997um samninga um álbræðslu á Grundartanga gera einungis ráð fyrir 300.000 tonnaframleiðslu á ári af áli, þá telur stefnandi að starfsleyfið sé ógilt.Stefnandi telur að á rekist sérlög, þ.e. lög nr. 62/1997 og almenn lög nr.7/1988, auk þess sem sett lög gangi framar ákvörðunum stjórnsýslunnar. Samkvæmt 5. gr. a laga nr. 7/1998um hollustuhætti og mengunarvarnir, með síðari breytingum, skal alluratvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun hafa gilt starfsleyfi, sbr.og 6. gr. sömu laga. Umhverfisstofnun skal gefa út starfsleyfið. Í 5. gr. laganr. 7/1998 er heimild fyrir ráðherra til að setja reglugerð um framkvæmdmengunarvarna. Ákvæðið er mjög ítarlegt og tilgreinir í nítján liðum atriði semreglugerðin á að taka til. Reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyriratvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengum, er sömuleiðis mjög ítarleg.Hið umdeilda starfsleyfi frá 16.desember 2015 er einnig ítarlegt. Í gr. 1.2 er heimild til að framleiða íkerskálum álversins allt að 350.000 tonnum af áli. Samkvæmt gr. 1.6 skalendurskoða starfsleyfið að jafnaði á fjögurra ára fresti, sbr. 20. gr.reglugerðar nr. 785/1999. Breytist forsendur skal einnig endurskoðastarfsleyfið. Sérstaklega er nefnt í gr. 1.6 í starfsleyfinu, að endurskoðaeigi starfsleyfið ef mengun af völdum rekstrarins sé meiri en búast megi viðþegar starfsleyfið var gefið út eða ef vart verður við mengun sem ekki var gertráð fyrir við útgáfu leyfisins. Í gr. 3.9 í starfsleyfinu er kveðið á umlosunarmörk sem tengjast heildarframleiðslu. Er þar miðað við að heildarlosunflúors í útblásturslofti, þegar ársframleiðslan sé yfir 320.000 tonnum, sé 0,43kg/tonn af áli í ársmeðaltali, en 0,47 kg/tonn af áli í ársmeðaltali séframleiðslan undir 320.000 tonnum á ári. Stefndi, Norðurál, upplýsti fyrir dómiað framleiðslan væri um 312.000 tonn, það er þá 146.640 kg af flúori út íandrúmsloftið (312.000 tonn x 0,47 kg/tonn). Samkvæmt eldra starfsleyfinu varmiðað við að heildarflúoríð í útblásturslofti skyldi vera 0,5 kg/tonn af áli,miðað við framleiðslu umfram 180.000 tonn á ári. Sé miðað við 300.000 tonnaframleiðslu, eins og starfsleyfið gerir ráð fyrir, fara 150.000 kg af flúori útí andrúmsloftið (300.000 tonn x 0,5 kg/tonn). Því verður að telja að nýjastarfsleyfið frá 16. desember 2015 hafi ekki heimilað meiri flúormengun, einsog framleiðslan er nú, en eldra starfsleyfið gerði ráð fyrir. Aukistframleiðslan þannig að mengunin fari fram úr heimildinni samkvæmt starfsleyfinuber stefnda, Umhverfisstofnun, að bregðast við því samanber 2. mgr. 5. gr. a ílögum nr. 7/1988 um hollustuhætti og mengunarvarnir og 21. gr. reglugerðar nr.785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sérmengun,Af 5. gr. fjárfestingarsamningsmilli ríkisstjórnar Íslands og Columbia Ventures Corporation og Norðuráls hf.er ljóst að útgáfa starfsleyfis til starfsemi stefnda er ótengdheimildarlögunum nr. 62/1997. Starfsleyfi samkvæmt 6. gr. laga nr. 7/1998 er oghefur verið gefið út án tillits til ákvæða laga nr. 62/1997 og hefurlagaheimildar samkvæmt lögum nr. 62/1997 verið aflað eftir að starfsleyfiðhefur verið gefið út. Sem dæmi má nefna að upphaflegt starfsleyfi til stefndaum álver með framleiðslugetu upp á 180.000 þúsund tonna ársframleiðslugetu vargefið út 26. mars 1997, en frumvarp til laga nr. 62/1997 var samþykkt 16. maí1997 og tóku lögin gildi 30. maí 1997. Sama ferli átti sér stað þegarársframleiðslugetan hjá Norðuráli fór í 300.000 tonn. Starfsleyfið var gefið út24. febrúar 2003 en frumvarpið til breytingarlaga nr. 85/2003 var samþykkt áAlþingi 13. mars 2003 og tók gildi 10. apríl 2003. Þótt Alþingi hafi ekki ennsamþykkt breytingu á lögum nr. 62/1997 til samræmis við starfsleyfið verður þaðekki talið valda ógildi starfsleyfisins. Að þessu virtu er ekki fallist áþau sjónarmið stefnanda að það þurfi að ákvarða heimilaða álframleiðslu í lögumnr. 62/1997 áður en starfsleyfið er gefið út. Þá byggir stefnandi á því að ekki hafi verið gættað formreglum stjórnsýsluréttar við ákvörðun stefnda, Umhverfisstofnunar, umútgáfu starfsleyfis til stefnda, Norðuráls, 16. desember 2015.Stefnandi telur að stefnda, Umhverfisstofnun, hafiborið að fara eftir 10. gr. stjórnsýslulaga við ákvörðunina. Í stefnu er aðfinna almenna umfjöllun um að starfsemi stefnda, Norðuráls, valdi mengun semskaðar bæði lífríki, möguleika til búskapar, framleiðslu hreinnalandbúnaðarafurða og lífsgæða íbúanna. Við aðalmeðferð málsins tilgreinirstefnandi þó tvö atriði varðandi það að fullnægjandi rannsókn hafi ekki fariðfram. Það er annars vegar að með starfsleyfinu frá 16. desember 2015 hafi veriðauknar heimildir um 500 kg á ári. Samkvæmt eldra starfsleyfinu var miðað við300.000 tonna framleiðslu og 0,5 kg/t af flúormengun eða 150.000 kg af flúoriút í andrúmsloftið á ári. Samkvæmt hinu umdeilda leyfi sé heimilt að framleiða350.000 tonn á ári og heildarflúoríð sem heimilt sé að losa út í andrúmsloftiðað ársmeðaltali sé 0,43 kg/t. Því sé heimilt að losa að meðaltali 150.500 kg afflúori út í andrúmsloftið á ári. Með starfsleyfinu frá 16. desember 2016 séuþví auknar heimildir flúormengunar um 500 kg á ári.Stefndu, íslenska ríkið og Umhverfisstofnun,mótmælta málsástæðu þessari sem of seint fram kominni. Stefnandi taldi aðhennar væri getið í stefnu. Um er að ræða einfalda margföldun á tölum sem getiðer í framlögðum starfsleyfum. Með þessu er stefnandi að rökstyðja frekarmálsástæðu sem fram kemur í stefnu um að aukin mengun fylgi nýja starfsleyfinu.Því er ekki fallist á að um nýja málsástæðu sé að ræða. Hins vegar, með vísantil þess sem að framan greinir, er ekki fallist á, miðað við núverandiframleiðslu, að nýja starfsleyfið veiti auknar heimildir til flúormengunar.Í annan stað byggir stefnandi á því að það hafiverið sérstakt tilefni til rannsóknar vegna þeirrar staðreyndar að fjöldihrossa á Kúludalsá hafði veikst á undanförnum árum og ekki hafi verið unnt aðútiloka að veikindin mætti rekja til flúormengunar. Á sama tíma og ákvörðun vartekin um starfsleyfið hafi verið unnið að rannsókn á veikindum hrossanna. Þvíhafi ekki verið fullnægt skilyrðum 10. gr. stjórnsýslulaga.Gögn málsins bera það með sér að víðtæk rannsóknhafi farið fram á ætluðum áhrifum flúors á umhverfi og hafðiUmhverfisráðuneytið samþykkt umhverfisvöktunaráætlun á Grundartanga. Íniðurstöðu skýrslu árið 2014 kemur fram að í öllum tilvikum séu viðmiðunarmörkuppfyllt sem sett voru í starfsleyfum og reglugerðum fyrir loftgæði, ferskvatn,sjó og hey. Sama niðurstaða hafi verið vegna ársins 2015 að því er varðaði stefnda,Norðurál.Með bréfi stefnanda frá 6. apríl 2009 til stefnduvar formlega tilkynnt um veikindi hrossa í grennd við athafnasvæði stefnda,Norðuráls á Grundartanga. Taldi stefnandi að veikindin væru af völdum flúors íumhverfi hrossanna. Bréfi þessu var ekki svarað fyrr en 19. maí 2011 og þarsegir að ítarlega hafi verið farið í gegnum vöktunarskýrslur,eftirlitsskýrslur, mæliskýrslur og önnur gögn hjá stofnuninni. Tilgreint er aðmæligildin hafi yfirleitt verið innan settra marka. Þá kom fram í bréfinu að umumfangsmikið mál væri að ræða og leitað væri umsagnar annarra stofnana. Meðbréfinu fylgdi svar Matvælastofnunar sem hefur eftirlit með dýrum. Þar kemurfram að þau einkenni er stefnandi lýsi samrýmist ekki þekktum einkennum vegnaflúormengunar. Í kjölfarið urðu bréfaskipti milli stefnanda ogstefnda, Umhverfisstofnunar, þar sem stefnandi óskaði eftir frekari rannsókn. Ígreinargerð dýralæknanna Sigríðar Björnsdóttur og Vilhjálms Svanssonar kemurfram að í upphafi veikindanna hafi Hildur Edda Þórarinsdóttir dýralæknir skoðaðhrossin og talið að um væri að ræða svonefnda hófsperru. Þau Sigríður ogVilhjálmur skoðuð hrossin 22. ágúst 2011 og í niðurstöðu þeirra kemur fram aðhrossin hafi flest verið með töluverða og upp í mikla staðbundna fitusöfnun ímakka en það einkenni bendi til þess að röskun hafi orðið á efnaskiptumhrossanna sem að mörgu leyti líkist sykursýki 2 hjá mönnum (EMS). Þá hafi mörgþessara hrossa verið með einkenni hófsperru, sum væg en önnur með krónískarbreytingar. Þá segir að engin önnur sjúkdómseinkenni hafi sést á hrossunum.Frekari bréfaskipti urðu milli stefnanda og stjórnvalda og fór meðal annarsfram sérstök rannsókn á líffærum þriggja hrossa frá Kúludalsá sem slátrað var áHvammstanga 24. júní 2011. Niðurstöður þeirra rannsókna voru að engarvísbendingar væru um að hrossin hefðu orðið fyrir eitrun af völdum flúors eðaþungmálma. Þá bera gögn málsins það með sér að stefnandi hefur einnig snúið sértil ráðuneytis þess er Umhverfistofnun heyrir með fyrirspurnir og óskir umfrekari rannsókn. Af því tilefni fól ráðuneytið dýralæknunum JakobiKristinssyni og Sigurði Sigurðarsyni að annast rannsókn á áhrifum losunarflúors frá iðjuverum á stóra og langlífa grasbíta. Töldu þeir líklegt aðveikindi hrossanna mætti rekja til flúormengunar. Hins vegar kom fram ískýrslunni að til að fá örugga mynd þyrfti miklum mun ítarlegri, víðtækari ogdýrari rannsóknir, sem tæplega yrðu unnar nema á háskólastofnunum og gjarnan ísamvinnu við sérhæfðar erlendar stofnanir.Matvælastofnun hefur gagnrýnt niðurstöðurskýrslunnar og telur að þær ályktanir skýrsluhöfunda séu rangar og sé það matstarfsmanna stofnunarinnar að enn hafi ekkert komið fram sem gefi til kynna aðsamhengi sé á milli veikinda hrossanna á Kúludalsá og hugsanlegrarflúormengunar frá álverinu á Grundartanga. Þvert á móti sé það matstofnunarinnar að veikindi hrossanna megi rekja til efnaskiptaröskunar í þeimsem orsakist fyrst og fremst af offitu og hreyfingarleysi. Áfangaskýrsla þeirraJakobs og Sigurðar er frá júní 2016 eða sex mánuðum eftir að hið umdeildastarfsleyfi var gefið. Miðað við alla þá rannsókn sem fram hafði farið allt frá2009 var ekki efni fyrir stefnda, Umhverfisstofnun, til að bíða með útgáfustarfsleyfis þar til niðurstöður Jakobs og Sigurðar lágu fyrir. Auk þess eru ístarfsleyfinu ákvæði um breytingar á því komi nýjar upplýsingar fram. Er það íverkahring stefnda, Umhverfisstofnunar. Þá er ósönnuð sú málsástæða stefnanda þess efnisað slys og bilanir í starfsemi Norðuráls á Grundartanga hafi valdið aukinnimengun og reynst skaðleg fyrir heilsu dýra. Að öllu þessu virtu er því hafnað að málsmeðferðstefnda, Umhverfisstofnunar hafi verið í andstöðu við 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993. Þá eru haldlausar þærmálsástæður stefnanda að ekki hafi verið gætt að andmælarétti stefnanda sem ogað starfsleyfið hafi verið í andstöðu við samninginn um Evrópskaefnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, en þessara málsástæðna var í engu getiðvið munnlegan málflutning, þótt ekki hafi verið fallið frá þeim. Svo sem aðframan greinir og gögn málsins bera með sér var stefnanda fullkunnugt umfyrirhugaða breytingu á starfsleyfinu og kom sjónarmiðum sínum að samanbergreinargerð Umhverfisstofnunar vegna athugasemda á auglýsingatíma vegnastarfsleyfistillögu fyrir Norðurál á Grundartanga ehf.Þá var starfsleyfi stefnda gefið út í samræmi viðlög nr. 7/1998 og settra reglugerða eftir þeim skilyrðum sem þar er kveðið áum. Reglugerð nr. 785/1999 var sett með hliðsjón af tl. 2g, 2ab og 16 XX.viðauka EES-samningsins (tilskipun 96/61/EB, tilskipun 84/360/EBE og ákvörðun96/511/EB). Því er vanreifað á hvern hátt starfsleyfið sé í andstöðu viðsamninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Með vísan til þesssem að framan greinir eru stefndu sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Eftiratvikum þykir rétt að fella niður málskostnað.Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dómþennan.DÓMSORÐStefndu, íslenska ríkið, Umhverfisstofnun, ogNorðurál Grundartanga ehf., eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Ragnheiðar Jónu Þorgrímsdóttur.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 597/2013
Gjöf Umboð
A,sem var erfingi C, höfðaði mál gegn B en tekist var á um hvort B bæri aðendurgreiða fjármuni sem millifærðir voru af bankareikningi C á bankareikning Bskömmu áður en C lést. Sú ráðstöfun hafði verið gerð í krafti umboðs frá C.Hafnað var málsástæðu A er laut að því að umboðsskjalið hefði verið ógilt vegnaætlaðra form- og efnisannmarka. Þá var ekki talið að A hefði hnekkt framburðivitna um að heilsufar C hefði á þessum tíma verið það gott að engin ástæða væritil að efast um hæfi hennar til að taka ákvörðun um ráðstöfun fjármunanna. Voruskýringar B á tilefni þess að C hefði gefið henni umrædda fjármuni lagðar tilgrundvallar sem óumdeildar en þær þóttu fá stoð í trúverðugum framburði vitna.Var ekki talið að A hefði fært fram haldbær rök eða gögn sem styddu að C hefðiætlast til að sú fjárhæð sem hún lét B í té yrði endurgreidd. Var B því sýknuðaf kröfu A.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogasonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. september 2013. Hún krefst þess að stefnda greiði sér 1.376.266krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 28. maí 2008 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, A, greiði stefndu, B, 400.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 13. júní 2013. Mál þetta sem dómtekið var 19.apríl 2013 er höfðað 26. apríl 2012. Stefnandi er A, [...]. Stefnda er B, [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær aðstefnda verði dæmd til greiðslu 1.376.266 króna, ásamt dráttarvöxtum skv. III.kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 28. maí 2008 tilgreiðsludags og leggist dráttarvextir við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaðafresti, í fyrsta sinn þann 28. maí 2009, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Þá erkrafist málskostnaðar. Dómkröfur stefndu eru þær að húnverði alfarið sýknuð af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þá er krafistmálskostnaðar. I Málsatvik eru þau að hinn 23.desember 2007 lést C, sem fædd var árið [...], móðir stefnanda þessa máls ogföðursystir stefndu. Nokkru fyrir andlát C heitinnar, þ.e. í ágústmánuði 2007var bankareikningi í eigu hennar eytt og innistæða hans að fjárhæð 4.128.797krónur millifærð á bankareikning í eigu stefndu, allt samkvæmt fyrirmælum íumboðsskjali sem liggur fyrir í málinu, sem dagsett er 13. ágúst 2007. Beraljósrit af bankakvittunum og reikningsyfirlit sem liggja fyrir í málinu með sérað millifærslan hafi átt sér stað þann sama dag, 13. ágúst 2007, en ljósritiðaf bankakvittunum ber jafnframt stimpil Glitnis banka með skýringunni„afgreitt“, sem dagsettur er 24. ágúst sama ár. Í beiðni um leyfi tileinkaskipta á dánarbúi C, sem undirrituð er af stefnanda auk annarra erfingja,er krafa á hendur stefndu að nefndri fjárhæð tilgreind meðal eigna búsins.Leitaði lögmaður sem aðstoðaði erfingja við skiptin skýringa stefndu á tilurðþessarar kröfu með bréfum, dags. 20. febrúar og 18. mars 2008. Er í síðarabréfinu meðal annars vísað til heilsufars C og að hún hafi verið blind þegarumræddur gjörningur hafi átt sér stað. Í svarbréfum lögmanns stefndu, dags. 2.og 19. maí 2008, kemur fram að erfingjar C hafi vitað af þessari greiðslu áðuren C féll frá og að umrædda fjárhæð hafi C gefið stefndu til minningar umforeldra sína og systkini og e.t.v. að einhverju leyti vegna tjóns sem stefndahafði orðið fyrir á íbúðarhúsi sínu á jörðinni [...], þar sem C hafi verið fæddog uppalin og foreldrar hennar og áður afa og amma búið. Er í greinargerðstefndu í þessu sambandi vísað til þess að aðfaranótt 7. janúar 2006 hafi þakiðfokið af íbúðarhúsinu á [...] í ofsaveðri, en tjón vegna viðgerðarkostnaðar,sem numið hafi háum fjárhæðum, hafi ekki fengist bætt af tryggingum og hafistefnda orðið að bera það sjálf. Skiptum á dánarbúi C lauk meðeinkaskiptagerð, dags. 13. maí 2008, en þar er bent á að hver erfingi um sigskuli sjá um að innheimta sinn hluta kröfu vegna umræddrar millifærslu, semekki hafi fengist skýring á. Stefndu var meðinnheimtuviðvörun, dags. 12. október 2011, krafin af hálfu stefnanda og þriggjaannarra erfingja C um greiðslu 7/12 hluta af heildarkröfunni samkvæmteinkaskiptagerð í dánarbúi C, þ.e. 2.408.465 krónur, auk kostnaðar ogdráttarvaxta. Í kjölfar þess áttu sér stað bréfaskipti milli lögmanna aðila þarsem leitað var skýringa á kröfunni. Greiðsluáskorun var birt stefndu 20.desember 2011 og var krafa stefnanda þar tilgreind að höfuðstól 1.376.266krónur, sem er stefnufjárhæð máls þessa. Með bréfi lögmanns stefndu, dags. 3.janúar 2012, var því vísað á bug að hún stæði í skuld við dánarbú C eða þá semsæktu rétt sinn til þess. Höfðaði stefnandi þá mál þetta með stefnu birtri 26.apríl 2012, eins og fyrr sagði. Í greinargerð stefndu ermálsatvikum nánar lýst svo að C hafi sett sig í samband við hana sumarið 2008 [sic], er stefnda var stödd í Reykjavík, og tjáð henni aðhún vildi að arfur sem hún hafi fengið eftir bræður sína, D og E, ábúendur ájörðinni [...] áður en stefnda tók við búinu, gengi til uppbyggingar ájörðinni. Lýsir stefnda C sem skörungi sem hafi haft fulla andlega heilsu ogvitað algerlega hvað hún var að gera. Hafi C falið F, bróður stefndu, að annastmillifærslu fjármunanna af reikningi þar sem hún hafi geymt arfinn óhreyfðan ogyfir á reikning stefndu. Við aðalmeðferð málsins gafstefnda aðilaskýrslu en auk þess gáfu skýrslu sem vitni F, bróðir stefndu, G,eiginkona F, H, sambýlismaður stefndu og I. II Stefnandi kveðst byggja dómkröfusína á því að stefndu hafi borið, þegar þess var krafist, að endurgreiða þær4.128.797 krónur sem hún hafi tekið við frá eiganda fjármunanna, C. Erfingjar Chafi tekið við arfi eftir hana og hafi erfingjar hver um sig eignast hlutdeildí kröfunni á hendur stefndu, í samræmi við arfshlut sinn, frá og með frágangieinkaskiptagerðar í málinu þann 28. maí 2008. Sé því byggt á því að millifærslaC til stefndu hafi verið lán, sem stefndu hafi borið að greiða þegar þess varkrafist. Stefnandi byggi á því að meðtöku arfs eftir móður sína, C, hafi hann tekið við ofangreindri kröfu á hendurstefndu í samræmi við erfðafjárhlut sinn í búi C sem sé þriðjungur eða alls1.376.266 krónur. Stefnandi byggi á því að hannhafi eignast umrædda kröfu á hendur stefndumeð frágangi og undirritun einkaskiptagerðar og erfðafjárskýrslu þann28. maí 2008. Stefnandi hafi frá þeimtíma ítrekað krafið stefndu um greiðslu síns hluta kröfunnar en án árangurs. Stefnandi vefengi umboð til F,dags. 13. ágúst 2007, þar sem C sé sögð hafa veitt F umboð til að millifæraumrædda fjárhæð yfir á reikning stefndu. Fyrir liggi að C hafi verið mjög illaá sig komin heilsufarslega þegar umrætt umboð eigi að hafa verið gefið út,meðal annars blind. Þá hafi C ekkiundirritað umboðið. Fyrir liggi að vottar þeir sem tilgreindir séu hafi ekkiverið viðstaddir þegar C eigi að hafa undirritað umrætt umboð til nefnds F, aukþess sem vætti vottana sé einungis um dagsetningu og fjárræði Cen ekki undirritun hennar. Umboðið hafi því í raun veriðógilt og sé á því byggt að ekki hafi verið heimilt að millifæra 4.128.797krónur af reikningi C yfir á reikning stefndu á grundvelli þess. Stefnandi byggi á því að stefndahafi haft vörslu fjármuna C frá því að millifærsla að fjárhæð 4.128.797 krónurátti sér stað af reikningi C yfir á reikning stefndu þann 24. ágúst 2012 [sic] og þær vörslur hafi verið ólögmætar allt frá því að stefndavar krafin um greiðslu fjármunanna af hálfu erfingja í samræmi við þá kröfu semhver erfingi um sig hafi eignast á hendur stefndu á grundvelli ofangreindrarkröfu. Stefnandi byggi á því að hann,eins og aðrir erfingjar, hafi ekki vitað af tilvist millifærslunnar afreikningi C til stefndu fyrr en við frágang dánarbús hennar og þá hafi umræddmillifærsla komið öllum erfingjum mjög á óvart og þeir talið að stefnda væri aðhalda fjármunum sem þeim bæri í raun frá þeim. Stefnda hafi borið fyrir sig aðumrædd greiðsla af reikningi C til sín hafi verið gjafagerningur af hennarhálfu til stefndu. Ekkert styðji þá fullyrðingu stefndu og hafni stefnandiþessari fullyrðingu alfarið sem rangri. Ekkert liggi fyrir sem styðji þáfullyrðingu stefndu að um gjafagerning C hafi verið að ræða. Þá hafi stefndaekki talið umrædda fjármuni fram til skatts sem gjöf. Á því sé byggt að enginyfirlýsing liggi fyrir af hálfu C um vilja til að gefa stefndu umræddafjármuni. Við skiptameðferð dánarbúsins hafi einnig komið fram að ekkert lægifyrir af hennar hálfu eða gögnum sem tiltæk hafi verið í búinu sem sýni fram áað umrædd fjárhæð hafi verið gjöf til stefndu. Þá liggi fyrir að lögmaður sásem annaðist um skipti dánarbúsins hafni alfarið þeim sjónarmiðum stefndu að húnhafi fengið 4.128.797 krónur að gjöf frá C, hafi talið umrædda kröfu fram semeign dánarbúsins og skipt kröfunni milli erfingja í réttum erfðahlutföllum. Af hálfu stefnanda sé á þvíbyggt að fjármunir þeir sem millifærðir hafi verið á sínum tíma af reikningi Ctil stefndu hafi allan tímann verið eign C og því sé alfarið hafnað að C hafigefið stefndu umrædda fjármuni. Þá byggi stefnandi á því að hanneigi skaðabótakröfu á hendur stefndu þar semstefnda hafi tekið við fjármunum sem C hafi átt og ekki greitt kröfunatil dánarbúsins þrátt fyrir áskorun um það, heldur haldið fénu ranglega fyrirerfingjum. Hafi stefnda af ásetningi valdið stefnanda sem erfingja C tjóni semnemi stefnufjárhæðinni, þar sem umræddir fjármunir hafi ekki verið tiltækirdánarbúinu til skiptingar milli erfingja í samræmi við erfðahlutföll. Stefnandi byggi á því að stefndaeigi ekki rétt til að halda fyrir réttum kröfuhöfum, þar á meðal stefnanda,þeim fjármunum sem millifærðir hafi verið til hennar af reikningi C, gegnmótmælum erfingja. Hafi stefnda ekki sýnt fram á að um óafturkræft framlag tilhennar hafi verið að ræða eða gjöf svo sem vikið sé að og mótmælt sérstaklegahér að framan. Um stefnufjárhæðina segir ístefnu að stefnandi taki þriðjung heildararfs eftir C. Alls hafi 4.128.797krónur verið millifærðar af reikningi C yfir á reikning stefndu og nemidómkrafan því þriðjungi þeirrar fjárhæðar eða 1.376.266 krónum, sem séstefnufjárhæðin. Krafist sé auk höfuðstólsdráttarvaxta frá 28. maí 2008, sem sé dagsetning einkaskiptagerðar, enstefnandi byggi á því að við skipti dánarbús C hafi verið gerð krafa um aðstefnda greiddi kröfuna. Þá sé þess krafist að dráttarvextir leggist viðhöfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða tímabili, í fyrsta sinn þann 28. maí 2009.Þá sé krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, auk virðisaukaskatts átildæmdan málskostnað, þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur. Um lagarök kveðst stefnandi vísatil meginreglna erfðaréttarins, kröfuréttarins og skaðabótaréttarins. Stefnandivísi einnig til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum XXI. kaflalaganna varðandi málskostnað. Þá vísi stefnandi til laga nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt. Málið sé sótt á heimilisvarnarþingi stefndu samkvæmt 1. mgr.32. gr. laga nr. 91/1991 III Stefnda kveðst byggja kröfu sínaum sýknu af dómkröfu stefnanda aðallega á því að um gjöf hafi verið að ræðaþegar C hafi fengið henni umrædda peningaupphæð, en ekki lán eins og stefnandiog hluti erfingja C haldi fram. Þettahafi C tjáð stefndu og sambýlismanni hennar, sem og F og G, þegar gengið hafiverið frá millifærslunni. C hafi gefið á þessu ákveðnar skýringar, þess efnisað um hafi verið að ræða peninga frá jörðinni [...] sem hún hafi viljað aðrynnu þangað aftur. C hafi lifað í hálft ár eftir þetta og við ágæta heilsu,a.m.k. allan þann tíma. Fráleitt sé annað en að á þeim tíma hafi hún og börnhennar séð að þessi fjárhæð væri farin af bankareikningnum. Það að ekki hafi verið gengiðfrá neinu samkomulagi um hvernig endurgreiðslu skyldi háttað staðfesti þámálsástæðu stefndu að þetta hafi verið gjöf en ekki lán. Aldur síns ogfjárhagsástæðna stefndu vegna hefði C mátt vera ljóst að ef um lán væri að ræðaþá væru allar líkur á að það kæmi í hlut erfingja C frekar en hennar sjálfrarað endurkrefja lánið. Hefði því verið rík ástæða til að ganga frá samkomulagium endurgreiðslu. Það að svo var ekki gert telji stefnda að renni sterklegastoðum undir það að ekki hafi átt að endurgreiða féð. Að virtum öllum aðdraganda ogframkvæmd á afhendingu fjármunanna telji stefnda að allar líkur hljóti aðteljast á að um gjöf hafi verið að ræða. Sönnunarbyrðin um annað hljóti því aðliggja hjá stefnanda og sú sönnun liggi ekki fyrir. Mótmælt sé því sem fram komi ístefnu að framlagt umboð stafi ekki frá C, sé ekki undirritað af henni og séekki fullgilt umboð. Þvert á móti beri umboðið með sér að hafa verið undirritaðaf C, sem auk þess hafi stimplað nafn sitt á skjalið. Ekki verði séð af stefnuað stefnukröfur séu byggðar á þessu atriði sérstaklega, slíkar málsástæður hafiekki verið settar fram. Varðandi þá málsástæðu stefnandaað hún eigi skaðabótakröfu, þá sé hún ekki þannig fram sett að geta staðið semsjálfstæð málsástæða. Stefnda byggi og á því að ekki sé vísað til neinnaskaðabótareglna, engar skaðabótareglur eigi við um það sem stefnandi haldifram, nema átt sé við að krafa um endurgreiðslu láns sé skaðabótakrafa.Sérstaklega skuli tekið fram að skilyrði sakarreglunnar séu ekki uppfyllt, m.a.ekki skilyrðin um ólögmæti og saknæmi. Stefnda telji að erfingjar C hafivitað af gjöfinni fyrir andlát C. Stefnda telji að engu skipti umsakarefni það sem hér sé um deilt, hvernig hún hafi gengið frá skattframtalisínu. Stefnandi geti ekki vitað hvernig það skattframtal líti út eða hafia.m.k. ekki lagt það fram til stuðnings fullyrðingu sinni um efni framtalsins. Þó stefnandi og samerfingjarhennar hafi kosið að ganga þannig frá skiptum eftir C að telja þar fram semeign meinta kröfu á hendur stefndu, þá hafi það ekkert gildi því til stuðningsþví að um slíka kröfu sé að ræða. Varðandi málskostnaðarkröfu vísistefnda til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Í máli þessu, og í þremur öðrumsambærilegum málum sem flutt voru samhliða því, er tekist á um það hvortstefndu beri að endurgreiða fjármuni sem millifærðir voru af reikningi Cheitinnar á reikning stefndu í ágústmánuði 2007, að kröfu þeirra erfingja semleiða rétt sinn frá dánarbúi C, þ. á m. stefnanda. Í málinu liggur fyrir afrit afskjali sem enga yfirskrift ber, en samkvæmt efni skjalsins veitir C þar F,bróður stefndu, umboð til að eyða reikningi hennar hjá Glitni banka meðtilgreindu reikningsnúmeri og flytja innistæðu hans inn á annan tilgreindanreikning í eigu stefndu. Á línu undir texta skjalsins þar sem gert er ráð fyrirsamþykki reikningseiganda hefur nafn og kennitala C verið stimplað á skjalið ogeru upphafsstafir hennar, „OL“, ritaðir þar við.Undir skjalið rita einnig G, mágkona stefndu, og I sem „vottar að dagsetninguog fjárræði einstaklings“. Á skjalinu er að finna stimpil Glitnis banka um aðskjalið hafi verið „afgreitt“ 24. ágúst 2007 af þar tilgreindum starfsmanni, enauk þess ber skjalið áritun um að samþykki annars tilgreinds manns „hjálögfræðideild“ hafi legið fyrir. Ístefnu er framangreint umboðsskjal vefengt og byggt á því að það hafi verið„ógilt“ sökum ýmissa form- og efnisannmarka, sem raktir eru í kafla II hér aðframan. Því hafi í raun ekki verið heimilt að millifæra umrædda fjárhæð afreikningi C á reikning stefndu á grundvelli þess umboðs. Á framangreint umboðsskjal, þóttþað sé ekki undirritað með fullu nafni þess sem það veitir, hafa upphafsstafir Cverið ritaðir á viðeigandi stað, auk þess sem nafn hennar og kennitala eru þarstimpluð á skjalið. Auk stefndu, báru bróðir hennar og mágkona fyrir dómi um aðhafa verið viðstödd er C undirritaði skjalið með þessum hætti. Enda þóttstefnandi kveðist vefengja skjalið hefur ekki verið á því byggt að áletrunþessi sé fölsuð eða að skjalið hafi orðið til með einhverjum þeim hætti semgreinir í III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, svo sem með misneytingu eða svikum. Athugasemdir stefnanda lútaeinnig að því að vottun skjalsins snúi einungis að dagsetningu og fjárræði, enekki undirritun þess. Leitt er í ljós með framburði vitna fyrir dómi að annarvottanna, I, var ekki viðstaddur undirritun skjalsins, frekar en texti viðundirritun hans gefur til kynna. Hefur I þar af leiðandi ekki getað borið umafstöðu C heitinnar til þess hvort um lán eða gjöf var að ræða eða um heilsufarhennar og hæfi til ráðstafa fjármunum sínum, sem kynni að geta skipt málivarðandi sönnun um þau atriði. Ekki verður hins vegar séð hvernig athugasemdirstefnanda við form skjalsins, sem bankinn mat gilt og heimilaði millifærsluna,geti stutt kröfu hans í máli þessu á hendur stefndu. Samkvæmt framanrituðu verðurhafnað þeirri málsástæðu stefnanda sem lýtur að því að umrætt umboðsskjal hafiverið ógilt og að heimild til millifærslunnar hafi skort. Stefnandibyggir á því að C hafi á umræddum tíma verið heilsutæp og blind og að stefnduhafi mátt vera það ljóst. Liggur fyrir að C var á 91. aldursári þegar gerningurþessi átti sér stað og lést fáeinum mánuðum síðar, eða þann 23. desember 2007.Ekki hefur verið á því byggt í málinu að um dánarbeðsgjöf hafi verið að ræðasvo fylgja hafi borið reglum um dánargjafir, sbr. 54. gr. erfðalaga nr. 8/1962,en skilja verður málatilbúnað stefnanda svo að dregið sé í efa að C hafi veriðfær um að ráðstafa fé sínu. Engin gögn hafa þó verið lögð fram í málinu um sjónhennar eða heilsufar að öðru leyti. Óumdeilt er að hún hafi a.m.k. veriðsjóndöpur og kom fram í framburði vitna að hún hafi notast við stækkunarglerþegar umboðsskjalið var undirritað. Í framburði vitnisins F fyrir dómi, semkvaðst hafa heimsótt C nokkuð reglulega, sérstaklega síðasta árið sem húnlifði, kom fram að C hafi nokkrum árum fyrir andlátið verið haldin krabbameinisem hún hafi síðan læknast af, en að meinið hafi greinst að nýju að nýju áhaustmánuðum 2007, líklega í október. Í framburði vitnisins G, eiginkonu F, komfram að hún héldi að krabbameinið gæti hafa verið byrjað að taka sig upp aðnýju þegar gerningurinn átti sér stað. Bæði fullyrtu þau þó að C hafi áumræddum tíma virst við ágæta líkamlega og fulla andlega heilsu og að hún hafisýnilega haft fullan skilning á ráðstöfun sinni. Þóttstaðhæfing stefnanda um að C hafi verið heilsutæp fái samkvæmt framangreindunokkra stoð í framburði vitnanna F og G um að mein hennar hafi tekið sig upp aðnýju skömmu fyrir andlát hennar, hefur ekki verið hnekkt þeim framburði þeirraað heilsufar C, líkamlegt og andlegt, hafi á umræddum tíma verið það gott aðengin ástæða sé að efast um hæfi hennar til að taka ákvörðun um ráðstöfunfjármunanna. Liggur ekki annað fyrir í málinu en að C hafi búið á eigin heimiliá þeim tíma og kom fram í framburði F að þar hafi hún raunar búið allt tildauðadags. Hefur stefnandi í engu leitast við að styðja staðhæfingar sínar umheilsufar C gögnum og þykir hann, eins og hér stendur á, verða að bera hallannaf því að ósannað telst að C hafi sökum heilsufars verið ófær um að ráðstafa fésínu á umræddum tíma. Eftir stendur hvort um gjöf hafiverið að ræða eins og stefnda heldur fram eða lán eins og stefnandi heldurfram. Engin skjalleg gögn þess efnis liggja fyrir og framlagt umboðsskjal skersamkvæmt efni sínu ekki úr um það, enda felur það einungis í sér heimild fyrir Ftil þess að eyða bankareikningi C og leggja innistæðuna inn á reikning stefndu. Stefnda hefur gefið þærskýringar á staðhæfingu sinni að C, sem sé fædd og uppalin á jörðinni [...],hafi hlotið arf eftir bræður sína sem þar voru ábúendur og viljað láta það férenna til uppbyggingar á jörðinni, þar sem stefnda hafi tekið við búi aðbræðrunum gengnum. Hefur þessum staðhæfingum um staðreyndir, þ.e. um tengsl Cvið jörð stefndu og um arf sem hún hafi hlotið eftir fyrri ábúendur hennar, semfram koma í greinargerð stefndu, sem og í bréfaskiptum lögmanna málsaðila fyrirmálshöfðun þessa, ekki verið mótmælt sérstaklega af hálfu stefnanda. Verða þærþví lagðar til grundvallar sem óumdeildar, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr.91/1991. Staðhæfing stefndu fær stoð íframburði þeirra F og G, sem báru um að hafa verið viðstödd, ásamt stefndu,þegar C undirritaði skjalið og að skýrt hafi komið fram að vilji hennar stæðitil þess að arfur sem hún hafi hlotið eftir bræður sína gengi til uppbyggingará jörðinni [...] og að um gjöf væri að ræða. Hafi C átt allt frumkvæði aðþessum gerningi. Kom fram í framburði F að í samskiptum hans við C bæði fyrirog eftir gjörninginn hafi þetta margítrekað komið fram og hún hafi óskað eftiraðstoð hans við að koma þessu í kring þar sem hún taldi erfingja sína ekkivilja hjálpa sér til þess. Við mat á sönnunargildi framburðar vitnanna F og Gber að líta til tengsla þeirra við stefndu. Á hinn bóginn er ekkert annað framkomið sem varpar rýrð á framburð þeirra. Þvert á móti fellur framburður þeirravel að þeim staðreyndum sem leggja verður til grundvallar, eins og að framanvar rakið og metur dómari framburð þeirra trúverðugan. Gegn framangreindu hefurstefnandi engin haldbær rök eða gögn fært fram sem styðja það að C hafi ætlasttil endurgreiðslu á þeirri fjárhæð sem hún lét stefndu í té og að framburðurvitnanna F og G um vilja hinnar látnu til að gefa féð sé rangur. Sú málsástæða stefnanda aðlögmaður sem aðstoðað hafi erfingja við einkaskiptin hafi talið umrædda kröfufram sem eign dánarbúsins og skipt henni milli erfingja í réttumerfðahlutföllum er haldlaus til sönnunar í þessum efnum. Sú staðhæfingstefnanda að stefnda hafi ekki talið umrædda fjármuni fram til skatts sem gjöfer alls ósönnuð og verður stefnandi að bera hallann af því að hafa ekki neyttþess úrræðis að skora á stefndu að leggja fram skattframtal sitt eins og honumhefði verið í lófa lagið ef hann taldi þörf á sönnun um þetta atriði. Viðmunnlegan málflutning var því hreyft af hálfu lögmanns stefnanda að afframburði F fyrir dómi yrði ráðið að hann hafi talið C fært að taka gjörninginntil baka, sem útilokaði að um gjöf gæti verið að ræða, en ekki verður á þannskilning á framburði vitnisins fallist. Samkvæmt framansögðu og eins ogatvikum þessa máls og málatilbúnaði stefnanda er háttað, þykir stefnandi verðaað bera hallann af því að ósannað telst að C hafi vænst þess að það fé yrðiendurgreitt sem hún veitti bróður stefndu, F, umboð til að millifæra ábankareikning stefndu í ágústmánuði 2007. Verður þeirri málsástæðu stefnanda aðum lán hafi verið að ræða, því hafnað og lögð til grundvallar staðhæfingstefndu, sem fær stoð í framburði þeirra vitna sem leidd voru fyrir dóminn, aðum örlætisgerning hafi verið að ræða. Af framangreindri niðurstöðu leiðirjafnframt að hafna verður þeirri málsástæðu stefnanda að hann eigiskaðabótakröfu á hendur stefndu þar sem umræddir fjármunir hafi ekki staðiðdánarbúinu til reiðu. Þar sem öllum málsástæðum stefnanda hefur verið hafnaðber að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með hliðsjón niðurstöðu málsinsverður stefnandi dæmdur til þess að greiða stefndu málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn eins og í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit tilþess að samhliða þessu máli voru flutt þrjú önnur samkynja mál sem dæmd erusamhliða, sbr. 4. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. HildurBriem héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Við dómsuppsögu var gætt ákvæðis 1.mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, en dómsuppsaga hefur dregist vegna embættisannadómarans. Dómsorð: Stefnda, B, er sýkn af öllumkröfum stefnanda, A, í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 200.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 340/2005
Kærumál Forkaupsréttur Ábúð Riftun
Mál þetta barst dóminum með bréfi Jónasar Þórs Guðmundssonar hdl., dags. 2. desember 2004, en mótteknu 10. sama mánaðar. Málið var þingfest 10. janúar 2005 og tekið til úrskurðar 16. júní s.l.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 1. júlí 2005, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um að viðurkenndur yrði forkaupsréttur hans að jörðinni Brekku í Hvalfjarðarstrandarheppi og að honum yrði heimilað að ganga inn í kaup varnaraðila á jörðinni samkvæmt skiptayfirlýsingu 29. apríl 2004 með sömu kjörum og þar greinir gegn greiðslu kaupverðsins, meðal annars með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að teknar verði til greina framangreindar kröfur hans fyrir héraðsdómi, sem varða jörðina Brekku. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður verði felldur niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Skiptastjóri í dánarbúi Gísla Magnússonar vísaði 2. desember 2004 ágreiningi málsaðila til úrlausnar fyrir héraðsdómi í samræmi við ákvæði 122. gr. laga nr. 20/1991. Gísli lést 2. febrúar 1998, en eiginkona hans, Guðmunda Gísladóttir, lést 3. apríl 1986. Þau áttu ekki niðja saman, en gerðu sameiginlega og gagnkvæma erfðaskrá 4. maí 1972. Samkvæmt henni skyldi það þeirra, sem lengur lifði, taka allan arf eftir hið skammlífara, en eftir lát hins langlífara skyldu eignir þeirra skiptast að jöfnu milli dóttur Guðmundu, Guðrúnar Ágústsdóttur, og Ágústu Kristínar Bass, fósturdóttur arfleiðenda. Áritaði Guðrún erfðaskrána um samþykki sitt við efni hennar. Guðrún er nú látin, en varnaraðili er meðal erfingja hennar. Ágústa Kristín er einnig látin og lét ekki eftir sig niðja. Sóknaraðili var sambúðarmaður hennar. Meðal eigna dánarbús Gísla Magnússonar voru níu tíundu hlutar jarðarinnar Brekku í Hvalfjarðarstrandarheppi. Samkvæmt byggingarbréfi 2. maí 1980 byggði Gísli sóknaraðila og sambúðarkonu hans hálfa jörðina með nánar greindum skilmálum. Um skyldur og réttindi landsdrottins og leiguliða, sem ekki var sérstaklega kveðið á um, skyldi fara samkvæmt ábúðarlögum. Með nýju byggingarbréfi 24. nóvember 1995 byggði Gísli þeim sömu og áður alla jörðina til lífstíðar. Var jafnframt vísað til ábúðarlaga um önnur atriði en þau, sem sérstaklega var kveðið á um í bréfinu. Skiptastjóri í dánarbúi Gísla Magnússonar ritaði sóknaraðila og dánarbúi Ágústu Kristínar Bass bréf 17. desember 2003 og lýsti yfir að þeim væri byggt út af jörðinni miðað við næstu fardaga vegna vanefnda á skyldum þeirra sem ábúendur. Þá var samþykkt á skiptafundi í dánarbúinu að leggja varnaraðila út jörðina til greiðslu arfs gegn endurgjaldi til búsins á fjárhæð, sem væri umfram arfshluta hans. Gaf skiptastjórinn út skiptayfirlýsingu þessa efnis 29. apríl 2004 og kynnti það sóknaraðila með bréfi sama dag. Sá síðarnefndi lýsti yfir 13. maí 2004 að hann teldi sig sem ábúanda eiga forkaupsrétt að jörðinni í samræmi við ákvæði jarðalaga og að hann hygðist nýta sér hann. Í sama bréfi mótmælti hann jafnframt riftun ábúðarsamnings. Ekki væri um vanefndir að ræða, enda hafi verið fallið frá kröfum um eftirgjald fyrir jörðina. Vísar hann í málinu til 2. mgr. 30. gr. áðurgildandi jarðalaga nr. 65/1976 og 1. mgr. 27. gr. núgildandi jarðalaga nr. 81/2004 um forkaupsrétt sinn sem ábúanda. Varnaraðili mótmælir að forkaupsréttur sóknaraðila sé fyrir hendi. Fram er komið að dánarbú Ágústu Kristínar Bass óskar ekki eftir að neyta forkaupsréttar að jörðinni. Málsatvik og málsástæður aðilanna eru að öðru leyti nánar rakin í úrskurði héraðsdóms. II. Í áðurnefndum bréfum skiptastjóra 17. desember 2003 til sóknaraðila og dánarbús Ágústu Kristínar Bass var um heimild fyrir riftun ábúðarsamnings vísað til 30. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976. Liggur ekki fyrir að sóknaraðili hafi mótmælt riftuninni fyrir en 13. maí 2004. Lögmaður varnaraðila fór þess á leit 27. júlí 2004 við úttektarmenn samkvæmt ábúðarlögum nr. 80/2004 að þeir gerðu úttekt á jörðinni Brekku vegna ábúðarloka þar. Var sérstaklega vísað til 37. gr. og 39. gr. laganna og meðal annars óskað eftir að veitt yrði umsögn um vanefndir ábúandans og hvort jörðin hafi verið nytjuð með eðlilegum hætti. Skiluðu aðilar málsins skriflegum greinargerðum til þeirra þar sem þeir lýstu sjónarmiðum sínum og voru viðstaddir athugun úttektarmanna á vettvangi. Skýrsla úttektarmanna er dagsett 25. október 2004. Var niðurstaða þeirra sú að viðhald húsa og ræktunar hafi verið vanrækt lengi. Ekki hafi þó verið sýnt fram á með óyggjandi hætti hvernig ástand bygginga hafi verið þegar síðara byggingarbréfið var gert 1995. Byggingarbréf frá 1980 verði hins vegar ekki skilið á annan veg en þann að skyldur leiguliða til að halda við mannvirkjum að hálfu á móti landsdrottni hafi verið ótvíræðar, sbr. einnig 17. gr. þágildandi ábúðarlaga. Ábúandi hafi þannig borið að hálfu ábyrgð á viðhaldi mannvirkja frá 1980 og að fullu frá 1995. Hefðu mannvirki verið máluð og þeim haldið við í tæpan aldarfjórðung ætti þess að sjást merki og þau þá haldið vatni og vindum. Ástand húsanna beri hins vegar áralangri vanrækslu og hirðuleysi vitni, og var það mat úttektarmanna að ábúandi hafi vanrækt verulega skyldur sínar um að halda við húsum og ræktun. Framangreindu mati úttektarmanna, sem gert var samkvæmt 17. gr., sbr. 39. gr. núgildandi ábúðalaga, hefur ekki verið hnekkt. Er ljóst að ábúandi hefur ekki rækt skyldur sínar samkvæmt 17. gr. þágildandi ábúðarlaga um að halda við húsum, öðrum mannvirkjum og ræktun þannig að ekki rýrnaði umfram eðlilega fyrningu að mati úttektarmanna, sbr. einnig 27. gr. sömu laga. Samkvæmt 21. gr. laganna var leiguliða meðal annars skylt að nytja ábúðarjörð sína og reka þar bú nema sveitarstjórn og landsdrottinn samþykktu annað. Fyrir liggur í málinu að sóknaraðili hefur engan búrekstur stundað á Brekku í allmörg ár. Er ekki borið við af hans hálfu að heimild hafi verið fengin frá þeim, sem gátu leyst hann undan þeirri skyldu. Var eigi sérstök þörf á að sannreyna þessa ástæðu útbyggingar af jörðinni með álitsgerð úttektarmanna og jarðanefndar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1996 á bls. 2445 í dómasafni réttarins í máli nr. 341/1996. Verður samkvæmt öllu framanröktu og með stoð í 1. mgr. 30. gr. áðurgildandi ábúðarlaga fallist á með varnaraðila að skiptastjóra í dánarbúi Gísla Magnússonar hafi verið heimilt að rifta ábúðarsamningi 17. desember 2003 vegna vanefnda leigutaka. Krafa sóknaraðila um að neyta forkaupsréttar samkvæmt ákvæðum jarðalaga átti hvað sem öðru líður ekki stoð í ábúðarsamningi eftir greint tímamark. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili skal greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Erlingur Einarsson, greiði varnaraðila, Guðmundi Ágústi Gunnarssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 716/2010
Ávana- og fíkniefni
E var ákærð fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa staðið að innflutningi til landsins á 19.750 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa ætlaðan til söludreifingar hér á landi í ágóðaskyni. Vökvanum hafði verið komið fyrir í eldsneytistanki bifreiðar í Litháen, sem E kom með á skipi til landsins. Þótti E hafa með ósannindum, röngum og misvísandi framburði, sem hún hafði ítrekað orðið uppvís að, reynt að hindra lögreglu í að upplýsa um brotið og afvegaleiða rannsóknina eftir fremsta megni. Talið var að henni hefði ekki getað dulist að verulegu magni fíkniefna hefði verið komið fyrir í eldsneytistanki bifreiðarinnar. Var neitun E um aðild hennar að brotinu hafnað og hún sakfelld fyrir þá háttsemi sem henni var gefin að sök í ákæru. Við ákvörðun refsingar var litið til þess mikla magns af mjög sterkum fíkniefnum sem E flutti í bifreið sinni og þótti refsing hennar hæfilega ákveðin 8 ára fangelsi. Þá voru gerð upptæk 19.750 ml af vökva sem innhélt amfetamínbasa og bifreið E sem notuð var til að flytja fíkniefnin til landsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. desember 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærðu, sem verði þyngd. Ákærða krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð og hafnað kröfu um upptöku bifreiðarinnar IZ-NE947. Að virtu því, sem greinir í röksemdum hins áfrýjaða dóms fyrir sakfellingu ákærðu, gat henni ekki dulist að verulegu magni fíkniefna hafi verið komið fyrir í eldsneytistanki bifreiðarinnar, sem hún kom með á skipi til landsins 17. júní 2010. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærða verður dæmd til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærða, Elena Neumann, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 473.905 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur Dómur Héraðsdóms Reykjaness 23. nóvember 2010 Mál þetta sem dómtekið var 5. nóvember sl. er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 8. september 2010 á hendur Elena Neuman fd. 09.04.1970 ogY fd. [...], sem þá dvöldu í fangelsi að Kópavogsbraut 17 í Kópavogi, fyrir ,,stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 17. júní 2010, staðið saman að innflutningi til Íslands á 19.750 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa ætlaðan til söludreifingar hér á landi í ágóðaskyni og unnt var að framleiða úr allt að 20,9 kg af hreinu amfetamínsúlfati sem samsvarar 153 kg af efni miðað við 10% styrkleika.Vökvann móttók ákærða Elena í Litháen og flutti þaðan falinn í eldsneytistanki VW Passat bifreiðar, með skráningarnúmer IZ-NE947, til Þýskalands og þaðan ásamt ákærðu Y með sama hætti til Danmerkur en síðan með farþegaferjunni Norrænu til Seyðisfjarðar þar sem vökvinn fannst við leit. Telst þetta varða við 173.gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974 og 32/2001. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdar til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einnig er þess krafist að framangreind ávana- og fíkniefni, sem lögregla lagði hald á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5.gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitskyld efni nr. 233/2001. Þá er þess jafnframt krafist að bifreiðin IZ-NE947, sem notuð var til að flytja framangreind fíkniefni til landsins og lögregla lagði hald á verði gerð upptæk samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 69. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009.“ Ákærða, Elena, krefst þess aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins og til vara að henni verði tildæmd vægasta refsing sem lög leyfa og að gæsluvarðhald sem hún hefur sætt vegna málsins, komi til frádráttar tildæmdri refsingu með fullri dagatölu. Þá krefst hún þess að allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. Ákærða, Y, krefst þess aðallega að hún verði sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins og til vara að henni verði tildæmd vægasta refsing sem lög leyfa og að gæsluvarðhald sem hún hefur sætt vegna málsins, komi til frádráttar tildæmdri refsingu með fullri dagatölu. Þá krefst hún þess að allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. I. Þann 17.júní 2010, við komu farþegaferjunnar Norrænu til Seyðisfjarðar, fann lögregla og tollgæsla amfetamínbasa sem komið hafði verið fyrir í eldsneytistanki bifreiðar ákærðu Elenu. Reyndist vera um að ræða 19.750 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa og unnt var að framleiða úr allt að 20,9 kg af hreinu amfetamínsúlfati sem samsvarar 153 kg af efni miðað við 10% styrkleika. Sagði ákærða Elena í byrjun skýrslu sinnar fyrir dóminum að hún hafi verið misnotuð af vissum aðila og sitji nú fyrir framan dómendur sem fórnarlamb. Hefur ákærða Elena skýrt frá því að maður að nafni Z, sem hún hafi kynnst fyrir tilviljun fyrir tveimur árum, hafi gefið henni umrædda bifreið. Kunningi ákærðu frá Litháen hafi hringt til hennar í byrjun sumars en þessi Lithái var í hópi fleiri manna, og var hún beðin að aðstoða þá við þýðingar í sambandi við bilaðan bíl, en í þessum hópi var Z. Á endanum hafi hún lánað þeim bílinn sinn til þess að fara á til Litháen en í staðinn hafi þeir boðist til að gera við bílinn hennar sem þeir sögðu að hagstæðara væri að skrá í Litháen í sparnaðarskyni. Kvað ákærða bifreið þessa hafa verið af gerðinni Hyundai Santa Fe. Sagði ákærða Elena að A vinkona hennar hafi eins og hún sjálf kynnst Z þennan sama dag en eftir þetta hafi Z hringt reglulega til hennar og spurt um hennar hagi og aðstoðað hana á ýmsan hátt, sent henni gjafir og greitt tryggingar af Hyundai bílnum. Kom Z ásamt öðrum tvívegis til Þýskalands en þar kom að hún heyrði ekkert til hans um langan tíma þar til hann hafði samband í byrjun þessa árs. Hann kom svo sjálfur aftur í febrúar sl. og ræddi um það hvort ákærða gæti ekki farið í ferðalag og nefndi Ísland í því sambandi sem henni þótti spennandi. Z hafi sagt henni að hún þyrfti að hafa traustan bíl til umráða og viðgerð sem þurfti að framkvæma á Hyundai bíl hennar mætti bíða. Eftir leit fundu þau rétta bílinn að mati Z og þann 7. maí fór ákærða ásamt Z á bíalsölu til þess að ganga frá kaupum á honum. Var þessi bíll Volkswagen Passat bifreið sú sem kemur við sögu í málinu, með skráningarnúmer IZ-NE947. Greiddi Z fyrir bílinn sem hann gaf ákærðu og skráður var á hennar nafn. Fyrir bílinn greiddi Z í reiðufé um það bil 11.200 evrur og að auki lét hann ákærðu Elenu hafa talsvert af peningum til þess að greiða fyrir Íslandsferð, bæði farmiða fyrir hana og ferðafélaga og annan ferðakostnað. Hefur ákærða Elena lagt á það áherslu í skýrslu sinni fyrir dóminum að hún hafi verið misnotuð af öðrum og sé í rauninni fórnarlamb og hafi ekki haft hugmynd um fíkniefnin sem fundust í eldsneytistanknum. Af framburði Elenu má ráða að undirbúningur Íslandsferðarinnar hafi hafist snemma á þessu ári og að í fyrstu hafi A, sem borið hefur vitni í málinu, verið nefnd til sögunnar sem ferðafélagi hennar til Íslands ásamt [...] ára syni ákærðu B, en á endanum hafi það verið ákærða Y og [...] ára sonur hennar sem lögðu með henni upp í ferðina. Skipulag ferðarinnar hafi verið í höndum ferðaskrifstofu í samráði við ákærðu en svo virtist sem einungis kæmi til greina að fara akandi þrátt fyrir að á ferðaskrifstofunni hafi verið á það bent að hagkvæmara væri að fara fljúgandi. Nokkru síðar, eða um miðjan maí, bauð ákærða Elena A með sér í ferð til Litháen sem þær lögðu upp í þann 5. júní sl. og komu þær þangað þann 6. júní sl. eftir að hafa gist eina nótt í Póllandi en á leiðinni, sem er um 1200 km, tóku þær eldsneyti einu sinni. Þó svo að í upphafi hafi verið meiningin að fara á Hyundai bílnum sem var með bilað gaskerfi, sem átti að laga þar, hafi þær að áeggjan Z farið á Passat bílnum. Kvaðst ákærða hafa greitt fyrir þessa ferð að hluta til með sínum peningum en annars með peningum frá Z. Þegar komið var til Litháen var ákærða í SMS samskiptum við Z sem hitti hana svo daginn eftir komuna þangað og fékk þá hjá henni ferðaupplýsingar vegna fyrirhugaðrar Íslandsferðar auk þriggja símakorta sem hún hafði keypt fyrir hann í gegnum netið. Fór Z á VW bifreiðinni sem hann síðan skilaði daginn eftir um hádegisbil. Sagðist ákærða Elena ekki hafa orðið vör við neina breytingu á bifreiðinni eftir að Z skilaði henni og hún var áfram varadekkslaus, en meiningin var að hann fyndi fyrir ákærðu Elenu varadekk, en hún kvaðst ekki hafa veitt eldsneytismæli athygli. Henni hafi verið kunnugt um að bíllinn eyddi lítilli dieselolíu. Fram hefur komið að áður en þær stöllur héldu heim þá hafi Z gefið ákærðu fyrirmæli um að aka aðeins 300 km á milli þess sem hún fyllti eldsneytistankinn og gaf ákærða nöfnu sinni þá skýringu á þessu að Z hafi látið gera eitthvað við vélina í bílnum sem hafi leitt til minni eyðslu á eldsneyti. Á heimleiðinni gætti ákærða þess að setja eldsneyti á bílinn á 300 km fresti og núllstilla kílómetramælinn við hverja áfyllingu. Þann 14.júní lögðu ákærðu af stað til Danmerkur ásamt [...] ára gömlum syni ákærðu Z, C. Á leiðinni sem er 460 km tóku þær tvívegis eldsneyti og svo enn á ný þegar komið var til Hanstholm þaðan sem ferjan sigldi til Seyðisfjarðar. Sagði ákærða Elena að ekkert hafi verið athugavert við eldsneytismælinn hvorki á leiðinni til Litháen og heim eða í ferðinni til Danmerkur að minnsta kosti hafi hún ekki tekið eftir neinu. Sagði ákærða að vegalengdin milli Itzhoe og Litháen væri um 1200 km. Er ákærða var innt eftir því hvers vegna hún hefði sýnt Z ferðaupplýsingarnar um Íslandsferðina sagði ákærða að hún hefði bara látið hann hafa þær og hafi hann tekið þær með sér ásamt skráningarvottorði bílsins og alls konar upplýsingum sem hann ætlaði að kynna sér. Ákærða Elena hefur sagt frá því að hún hafi verið í sambandi við Z af og til eftir að hún kynntist honum en það hafi verið í febrúar sl. sem hann kom til hennar og spurði hvort hún vildi ekki fara í ferðalag og talaði um Íslandsferð og í maí kom hann aftur til Þýskalands og bauðst þá til að gefa ákærðu bíl sem hann hafi þegar valið. Varðandi ferðina til Litháen þá breytti ákærða fyrri framburði sínum og sagðist hafa tekið eldsneyti tvisvar á leiðinni þangað en á heimleiðinni hafi hún oftar tekið eldsneyti. Sagði ákærða Elena að meðákærða, Z, hafi vitað að einhver hafi gefið henni bílinn en hún viti ekki hvort hún hafi vitað hver það hafi verið. Eins hafi hún vitað að Íslandsferðin hafi verið gjöf en ekki frá hverjum. Sagði ákærða að Z hafði ekki gefið henni nein bein fyrirmæli varðandi bílinn og að Z hafi vitað af þessum gamla vana hennar að núllstilla alltaf bensínmælinn eftir að hafa tekið eldsneyti en það hafi hún gert árum saman. Hafi Z sagt henni að halda vana sínum og taka eldsneyti á 300 til 400 km bili. Sagði ákærða að hún hafi ekki haft það á tilfinningunni að sú hugmynd að fara á bíl til Íslands hafi verið þrengt upp á hana. Þó hafi Z sagt við hana að hún gæti eins tekið með sér bíl á ferju eins og hún hafði áður gert þegar hún tók ferju til Litháen. Aðrir möguleikar hafi ekki verið ræddir þeirra á milli. Um það hvenær ákærðu hafi orðið ljóst að hún væri fórnalamb sagði ákærða að það hafi verið þegar rannsóknarlögreglumaður á Íslandi spurði hana hvort það gæti ekki verið að núverandi eigandi Hyundai bifreiðar hennar væri móðir Z. Þá hafi henni skyndilega orðið ljóst að hún væri fórnalamb hans. Gaf ákærða Elena þá skýringu á misvísandi framburði sínum varðandi Z að hún hefði í fyrstu ekki trúað því á hann að hann hefði gert henni þetta eins og hún orðaði það. Þá sagði ákærða Elena að tilraun hennar, til þess að koma skilaboðum til meðákærðu í þeim tilgangi að fá hana til þess að gefa villandi framburð, hafi verið hræðsluviðbrögð þegar henni varð ljóst að hún hefði boðið meðákærðu með í ferðina og komið henni í ógöngur. Hún hafi haft slæma samvisku bæði vegna ákærðu Y og barns hennar. Ákærða Elena neitaði því ekki að henni hafi þótt undarlegt hversu Z var rausnarlegur við hana varðandi peninga en hugsað með sjálfri sér að það væri vegna hlýrra tilfinninga hans í hennar garð. Sagði ákærða aðspurð að hún hafi staðið í þeirri meiningu að Z hafi stundað bílasölu en hann hafi ekki viljað segja til aldurs. Aðspurð um hvers vegna hún hafi keypt þrjú símakort fyrir Z segist hún ekki vita það en upplýsir að hann hafi vitað að þau áttu í viðskiptum við sama símafélag og því gætu þau talað saman ókeypis. Hún sagðist hafa keypt þessi kort í gegnum internetið. II. Ákærða, Y, hefur við rannsókn málsins staðfastlega neitað að hafa vitað að fíkniefni hafi verið falin í eldsneytistanki bifreiðar þeirrar sem hún kom í hingað til lands ásamt meðákærðu, Elenu. Hefur ákærða Y á sama hátt og hjá lögreglu við rannsókn málsins sagt í dóminum að hún hafi einungis verið farþegi í bifreiðinni og neitað allri aðild að málinu. Hún hafi skýrt frá því að hafa komið hingað til landsins í boði ákærðu Elenu en þær séu vinkonur og nágrannar til margra ára og tilgangur ferðarinnar hafi verið að fara í Bláa lónið. Kvað hún meðákærðu hafa boðið sér í þessa ferð í vor og ákveðið hvenær hún yrði farin og hafi verið áætlað að fara með yngri son ákærðu Elenu og son hennar sjálfrar í ferðina. Kannaðist hún við að á ferðaskrifstofunni hafi verið bent á að hægt væri að fara með flugi og að henni hafi líkað sá ferðamáti að fara akandi. Kvaðst hún ekki hafa vitað betur en að ákærða Elena hafi borgað ferðina en hvaðan peningarnir komu viti hún ekkert um og ekkert spurt í þá veru. Sagði ákærða Y að ákærða Elena hafi sagt sér á leiðinni til Danmerkur að eldsneytismælirinn í bílnum væri bilaður og beðið hana að minna sig á að núllstilla mælinn við hverja 300 km en hvers vegna viti hún ekkert um þó svo hún hafi haldið að það hlyti að vera vegna þess að bíllinn kæmist ekki lengra á hverri áfyllingu. Þá hefur hún ítrekað að hún hafi ekkert vitað um bílakaupin eða hver hafi borgað ferðina og ekki haft hugmynd um að ákærða Elena hafi átt neinn sérstakan velgjörðarmann sem væri að borga fyrir hana þó svo hún hafi eitthvað minnst á Z sem hún sagði vera vin sinn frá Litháen. Þá sagðist hún hafa vitað að ákærða Elena hafi farið til Litháen áður en þær fóru í Íslandsferðina. Kannaðist ákærða Y við að hafa fengið skilaboð frá ákærðu Elenu þegar þær voru í gæsluvarðhaldi og sagði að hún hefði hringt til verjanda síns og látið hann vita en hún hafi túlkað skilaboðin um að þær hefðu ,,borgað þessa asnalegu ferð saman“ sem svo að þetta ætti hún að segja hjá lögreglu sem hefði væntanlega komið sér betur fyrir ákærðu Elenu. Sagðist Y hafa talið að þetta væri ekki mjög dýrt ferðalag og hefði verið meiningin að þær skiptu með sér útgjöldum, þegar heim væri komið, vegna annars kostnaðar en vegna fars og gistingar sem ákærða Elena greiddi. Hún sagðist ekki hafa vitað betur en að ákærða Elena hafi verið búin að ákveða að fara akandi þegar þær fóru saman á ferðaskrifstofu og sjálf hafi hún ekki haft neitt á móti því. III. D, rannsóknarlögreglumaður, sem vann að rannsókn málsins kom fyrir dóminn og sagði að framburður ákærðu Elenu hefði ekki verið stöðugur sem hafi gert það að verkum að langan tíma hefði tekið að fá rétta mynd á málavexti. Sagði hann að ákærða Elena hafi ekkert sagt honum að eigin frumkvæði heldur einungis svarað þegar borin voru undir hana tiltekin gögn en varðandi ákærðu Y sagði hann að hann hefði haft efasemdir um frásögn hennar um það hvað ákærða Elena hefði sagt henni um Litháenferðina og þótt hún verða margsaga. E rannsóknarlögreglumaður sem einnig vann að rannsókn málsins sagðist hafa talið að DVD hulstur sem ákærða Y fann í klefa sínum í gæsluvarðhaldi hafi fundist sama dag og hún lét verjanda sinn vita af þeim. F, sérfræðingur í eiturefnafræði, staðfesti matsgerð sína sem fyrir liggur í málinu. Sagði hann aðspurður að amfetamínbasi væri hinn virki hluti amfetamíns og að um væri að ræða óvenju mikið magn af amfetamíni miðað við þunga. G, aðstoðaryfirtollvörður, sagði fyrir dóminum að spjótin hefðu beinst að bifreið Elenu af því að hundar hafi gefið tilefni til. H, tæknimaður hjá [...], sem skoðaði eldsneytishæðarmælinn í umræddri bifreið, sagði að athugun hans hefði leitt í ljós að átt hafi verið við mælinn og því hafi hann ávallt sýnt sömu stöðu. Vitnið A sagði fyrir dóminum að ákærða Elena hafi boðið henni í ferðalag til Litháen og að á leiðinni til Litháen hafi aðeins verið tekið einu sinni eldsneyti en á heimleið hafi eldsneytismælirinn verið núllstillur við hverja áfyllingu á 300 km fresti og að hún hafi aldrei orðið vör við það áður að ákærða Elena viðhefði slíka háttsemi. Fyrirheit ferðarinnar hafi verið heimsókn í Aqua Park og hefði kunningi ákærðu Elenu, Z, borgað fyrir ferðina að sögn vitnisins. Sagði hún þær hafa skipts á að keyra og að þær hafi tekið einu sinni eldsneyti í Póllandi á 800 km leið og hún muni að eldsneytismælirinn hafi sýnt með eðlilegum hætti magn eldsneytis á leiðinni til Litháen. Hún hafi ekki orðið vör við að ákærða Elena hafi eitthvað verið að stilla mælinn. Þegar þær komu til Litháen hafi þær hitt Z, eins og alltaf hafi verið meiningin, eftir að ákærða Elena hafði hringt í hann. Sagði hún ákærðu Elenu hafa látið Z hafa ferðagögn frá ferðaskrifstofu og að hann hafi farið með bílinn sem hann kom svo með næsta dag en þá sagði hann að það væri betra að fylla bílinn af eldsneyti á 300 km fresti en ekkert minnst á varadekk. Sagði vitnið að ákærða Elena hafi sagst ætla að útskýra þessi fyrirmæli um 300 km seinna og Z gefið þeim ráð varðandi ferðaplögg sem þær þyrftu í fyrirhugaðri Íslandsferð. Þegar þær óku síðan heim þá settu þær eldsneyti á bílinn á 300 km fresti og núllstilltu mælinn en hún hafi tekið eftir því í sambandi við mælinn að hann sýndi alltaf um það bil 20 lítra áður en þær fylltu tankinn en fór aldrei neðar en sýndi fullan tank eftir áfyllingu. Kvaðst vitnið hafa vitað að Z hafði gefið ákærðu Elenu Passat bílinn sem henni hafi þótt skrýtið en ekki spurt nánar út í það. Um Íslandsferðina sagði vitnið að henni hafi verið boðið en það boð hafi síðan verið tekið til baka eftir að ákærða Elena hafði sent Z upplýsingar um sig og barn hennar og Y og barn hennar og hafi ákærða Elena sagt að Y hefði orðið fyrir valinu vegna þess að þau mæðgin hafi borið sama ættarnafn en því hafi ekki verið að heilsa með hana sjálfa og son hennar. Vitnið I kvaðst oft hafa setið í bíl með Elenu frænku sinni og hafi hún aldrei orði þess vör að hún núllstillti eldsneytismælinn. Sagðist I hafa spurt Elenu af hverju Z væri að gefa henni bifreið og hún svarað því til að það væri vegna erinda. Kvað vitnið ákærðu Elenu hafa boðið henni í ferð til Litháen í lok maí sl. en hún hafi ekki getað farið vegna sonar hennar sem var í skóla auk þess sem hún borgi sjálf þær ferðir sem hún fer í en henni hafi ekki þótt það neitt skrýtið þótt Z væri að bjóða í slíka ferð. Kveðst vitnið vita lítið um Z nema að hann hafi heimsótt ákærðu Elenu og hafi gefið henni bíl. Hún vissi ekki um Íslandsferðina fyrr en rétt áður en farið var en hún hafi vitað að Z hafi borgað ferðina. IV. Um það er ekki deilt í málinu að fíkniefniefnið sem ákæran á rót sína að rekja til hafði verið komið fyrir í eldsneytistanki bifreiðar ákærðu Elenu í Litháen, eins og segir í ákæruskjali. Þá er ekki deilt um að hún hafi ferðast með efnin í bifreiðinni þaðan til Þýskalands og síðan þaðan til Hanstholm í Danmörku og síðan með farþegaferju til Seyðisfjarðar og að með henni í för frá Þýskalandi til Íslands hafi verið ákærða Y. Ákærðu hafa báðar neitað sök og haldið því fram að þær hafi ekkert vitað um fíkniefnin í bifreiðinni og snýst því sönnunarfærsla ákæruvaldsins eingöngu um þennan þátt málsins. Um þátttöku ákærðu Elenu í brotinu verður að líta til þeirra vitnaframburða sem litið hafa dagsins ljós í málinu, skýrslna beggja ákærðu fyrir dómi og rannsókn máls hjá lögreglu. Byggir ákæruvaldið á því að ákærða Elena hafi skipulagt brotið alveg frá upphafi. Fallast verður á að ákærða Elena hafi í það minnsta komið að skipulagningu ferðarinnar til Íslands og haft með það að gera hver varð ferðafélagi hennar í þeirri ferð og að það hafi ráðist af því að Y og sonur hennar báru sama ættarnafn. Kemur þetta skýrt fram í framburði A sem sagði að nafna hennar hafi sagt að hún kæmi ekki til greina sem samferðamaður vegna þess að ekki fóru saman ættarnafn hennar og sonar hennar sem gert var ráð fyrir að kæmi með þeim og borið því við að tollgæsluyfirvöld á Íslandi væru mjög ströng í þessum efnum. Hefur ákærða Elena játað að hafa sagt þetta við A en borið því við að þetta hafi verið sagt til þess að útskýra hvers vegna hún varð ekki fyrir valinu sem ferðafélagi. A hefur borið að tilskipun um þetta hafi komið frá Z, vini ákærðu Elenu, en ákærða Elena hefur vísað því á bug. Hefur framburður ákærðu Elenu varðandi það hvers vegna Íslandsferð var fyrir valinu verið nokkuð á reiki við rannsókn málsins og sagði hún í skýrslu hjá lögreglu þann 23. júní sl. að hún og meðákærða hefðu tekið sameiginlega ákvörðun um að fara til Íslands en þegar framburður Y er borinn undir hana þann 7. júlí breytir hún framburði sínum og sagði að hugmyndin hafi komið frá henni sjálfri og seinna í sömu skýrslutöku segir hún að Z hafi átt hugmyndina að Íslandsferð. Í skýrslutöku þann 5. ágúst sagði hún að Z hafi haft áhrif á hana í þá átt að Ísland hafi orðið fyrir valinu en hún hafi sjálf alfarið séð um skipulagningu á ferðinni og þvertekur fyrir að hann hafi beðið hana um að fara. Elena sagðist sjálf hafa greitt fyrir ferðina með peningum sem hún hafi fengið frá Z og komið ferðaupplýsingum um sig og meðákærðu til Z í Litháen en hann hafi fjármagnað ferðina en ekki komið að skipulagningu hennar. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann 23. júní sagði ákærða Elena að hún og meðákærða hafi báðar ákveðið að fara til Íslands og deilt kostnaðinum til helminga. Sagði ákærða Elena jafnframt að ákærða Y hafi greitt fyrir sig og barnið en sjálf hafi hún greitt fyrir sig auk þess sem hún lýsti því að þær hefðu komið sér upp sameiginlegum sjóði til þess að standa straum af kostnaði vegna ferðarinnar og að Y hefði látið hana fá peninga í þessu skyni. Sannað er að á svipuðum tíma og hún segir ofangreint í skýrslutöku hjá lögreglu reyndi ákærða Elena að koma skilaboðum til meðákærðu þegar þær sátu báðar í gæsluvarðhaldi og sem sögðu; ,,Við vitum ekki neitt hvorki ég né þú, aðeins það að við höfum borgað þessa ferð saman.“ Hefur ákærða Elena sjálf sagt að með þessum skilaboðum hafi hún verið að reyna að hafa áhrif á framburð meðákærðu varðandi þennan þátt málsins en skilaboð þessi komust ekki til skila og fundu fangaverðir þau áður en til þess kom. Þann 7. júlí var borinn undir ákærðu Elenu framburður meðákærðu Y þess efnis að ákærða Elena hafi staðið straum af kostnaði við ferðina og þá breytir hún framburði sínum til samræmis við það. Skýrði ákærða Elena þetta misræmi með því að hún hafi verið að forðast frekari spurningar frá lögreglu. Ekki verður framhjá því litið að skýringar ákærðu Elenu á því hvers vegna Z hafi gefið henni VW bifreiðina, sem kostaði um tvær milljónir króna og var notuð til flutninga á fíkniefnunum, er langt frá því að vera sannfærandi. Bæði er það að samband þeirra hefur verið mjög stopult og tilviljanakennt eins og hún hefur sjálf lýst og eins að hann hafi ekki, fram að því að hann gaf henni bílinn, verið neinn sérstakur velgerðarmaður hennar. Verður að telja að þetta sé ótvíræð vísbending um það að hún hafi gert sér grein fyrir því að þessi svokallaða gjöf hlaut að vera liður í því sem framundan var. Í framburði sínum hjá lögreglu þann 23. júní sagði Elena að hún hafi farið með kunningja sínum á bílasöluna að kaupa bílinn en nafn hans vildi hún alls ekki nefna vegna afbrýðisamrar eiginkonu hans sem hann hafi logið að til þess að geta farið með henni á bílasöluna. Var ákærða Elena þráspurð um nafn þessa manns og svaraði hún því til að hún vildi ekki koma honum í vandræði með því að nefna nafn hans. Sagðist hún þá sjálf hafa borgað bílinn og lýsti því hvernig hún hefði safnað fyrir honum m.a. með sölu á Hyundai bifreið sem hún hafði átt en andvirði hennar, 10.100 evrur, hafi hún geymt heima hjá sér í tvö ár. Ekki þykir þessi frásögn trúleg þegar litið er á þann framburð hennar í næstu skýrslutöku hjá lögreglu og hún segir að ákærða Y hafi lánað henni meira en 500 evrur sem hún hafi verið að endurgreiða henni með því að bjóða henni í Íslandsferðina auk þess sem svo virðist sem hún hafi í raun ekki selt Hyundai bílinn sem er skráður á nafn móður títtnefnds Z. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann 7. júlí þverneitaði Elena fyrst að gefa nokkrar upplýsingar um ónefndan kunningja sinn sem farið hafi með henni á bílasöluna en þegar lögregla bar undir hana upplýsingar sem voru til staðar um að Z hafi fjármagnað bílakaupin þá breytir hún framburði sínum enn eina ferðina og segir Z hafa verið manninn sem fór með henni á bílasöluna. Hann hafi gefið henni bílinn vegna þess að hann hafi borið til hennar hlýjar tilfinningar. Þá sagði hún einnig að það hafi allan tímann verið talað um og lagt til að hún og Z færu saman í Íslandsferðina ásamt B, syni hennar, en í febrúar hafi staðan verið þannig að Z gat ekki farið og sagt henni að drífa sig og að hann ætlaði að gefa henni ferðina. Sagði Elena að það kæmu stundum til hennar kunningjar hennar frá Litháen til þess að fá aðstoð við kaup á bifreiðum. Ekki hefur Elena upplýst hverjir það hafi verið sem töluðu um það að hún og Z færu saman í Íslandsferðina. Loks þykir það renna stoðum undir þá ályktun að ákærða Elena hafi átt að gera sér grein fyrir því að sú tilhögun að taka eldsneyti með sem næst 300 km millibili og núllstilla þá kílómetramælinn í bílnum gat ekki komið til af neinu öðru en að einhverju hafði verið komið fyrir í eldsneytistanknum sem ekki þyldi dagsins ljós og mátt vera ljóst að langlíklegast væri að fíkniefnum hafi verið komið þar fyrir. Hefur öll frásögn ákærðu Elenu varðandi vitneskju hennar um hvað var í eldsneytistanknum verið ákaflega ótrúverðug og víst er að hún gerði enga tilraun til þess að afla upplýsinga um aðskotaefnin í tanknum sem henni mátti vera ljóst að þar væru allt frá því að hún lagði af stað frá Litháen til Þýskalands. Hún hafi ekki mátt treysta því að ekki væri um amfetamínbasa að ræða og í því magni eins og í ljós kom. Verður ekki lagður trúnaður á þá skýringar ákærðu að hún hafi lagt í vana sinn um árabil að taka eldsneyti á bíla sína með þeim hætti að núllstilla kílómetramælinn á 300 km fresti og fylla á enda hefur enginn þeirra sem komið hafa fyrir dóminn og eru í nánum kunningsskap við ákærðu kannast við þennan vana hennar. Fær þessi ályktun stuðning í framburði A og ákærðu Y. Þykir það sem nú hefur verið rakið vera skýr vísbending um að hún hafi verið virkur þátttakandi í broti því sem ákæran boðar að hún skuli nú standa reikningsskil á. Ákærða Elena hefur með ósannindum, röngum og misvísandi framburði, sem hún hefur ítrekað orðið uppvís að, reynt að hindra lögreglu í að upplýsa um brotið og afvegaleiða rannsóknina eftir fremsta megni. Af framangreindu ástæðum verður neitun Elenu um aðild hennar að brotinu hafnað og hún sakfelld fyrir þá háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru. V. Í greinargerð ákærðu Y eru gerðar athugasemdir m.a.við það sem verjandi hennar kallar annmarka á ákæruskjali vegna þess að verknaðarlýsingu vanti varðandi hlut hennar í brotinu sem þar er lýst þó svo að ekki sé gerð sjálfstæð krafa um frávísun vegna þessa. Í ákærunni er gerð grein fyrir því að meðákærða, Elena, hafi móttekið vökvann sem málið snýst um í Litháen og flutt hann þaðan falinn í eldsneytistanki tiltekinnar bifreiðar til Þýskalands og þaðan „ásamt ákærðu Y með sama hætti“ til Danmerkur en síðan með ferþegaferjunni Norrænu til Seyðisfjarðar þar sem vökvinn hafi fundist við leit. Ljóst sé af ákærunni að refsinæm háttsemi meðákærðu Elenu felst í því að hafa móttekið vökvann í Litháen og flutt hann til Íslands, en með öllu skortir að lýsa því í ákærunni hvernig ákærða, Y, á að hafa flutt vökvann með henni. Ekki komi fram hvort hún eigi að hafa tekið við vökvanum í Þýskalandi eða með hvaða hætti hún eigi að hafa aðstoðað við flutninginn, eins og gera verði ráð fyrir að henni sé gefið að sök, og þá þannig að hún hafi t.d. séð um að fela fíkniefnin eða séð um einhver tæknileg atriði í sambandi við flutninginn og ekkert komi fram um það hvort aðild ákærðu eigi að felast í því að hún hafi tekið einhverjar ákvarðanir í tengslum við brotið eða annast skipulag á flutningnum, hvort hún eigi að hafa greitt einhvern kostnað í tengslum við flutninginn, hvort hún eigi að hafa aðstoðað við að bera skilaboð á milli meðákærðu og hugsanlegra samverkamanna eða hvort hún eigi að hafa með öðrum hætti veitt liðsinni í verki eða orði, fortölum, hvatningum eða á annan hátt átt þátt í að brotið var framið. Þessi annmarki setji vörn ákærðu Y í ákveðinn vanda enda verði ekki af ákæru ráðið með nægjanlega skýrum hætti hver ætlaður hlutur hennar er í brotinu sé. Þá telur ákærða Y það ekki eiga heima í ákæru að geta þess hvað unnt hefði verið að framleiða mikið magn af „efni” úr þeim vökva sem fannst. Einnig sé það til þess fallið að skekkja myndina að miða hugsanlegt magn við 10% styrkleika, enda sé það ekki hefðbundinn styrkleiki á efnum í innflutningsmálum. Fellst dómurinn á réttmæti þessara athugasemda. Meint brot sé fólgið í því að flytja með tilteknum hætti inn amfetamínbasa af ákveðnum styrkleika en ekki í því hvað framleiða megi úr honum og hið síðastnefnda kemur í hlut dómenda að leggja mat á við ákvörðun refsingar með hliðsjón af rannsóknargögnum og matsgerðum. Eftirfarandi orðalag ákærunnar mætti vera hnitmiðaðra. ,,Vökvann móttók ákærða Elena í Litháen og flutti þaðan falinn í eldsneytistanki VW Passat bifreiðar, með skráningarnúmer IZ-NE947, til Þýskalands og þaðan ásamt ákærðu Y með sama hætti til Danmerkur en síðan með farþegaferjunni Norrænu til Seyðisfjarðar þar sem vökvinn fannst við leit.“ Betra hefði verið að lýsa með sjálfstæðari hætt í hverju meint brot Y fólst. Þrátt fyrir þess annmarka telur dómurinn að skilja verði ákæruna þannig að í henni felist ásökun á hendur ákærðu Y um að hafa sammælst um það með meðákærðu að taka þátt í því vitandi vits að flytja efnin með meðákærðu frá Þýskalandi til Seyðisfjarðar. Hér hlýtur sönnunarfærslan fyrst og fremst snúast um það hvort Y mátti vita að í bílnum væru fíkniefni sem til stæði að smygla til Íslands. Vegur þar þungt sú staðreynd að meðákærða reyndi að koma til hennar skilaboðum þegar hún var í gæsluvarðhaldi sem þykir benda til þess að milli þeirra hafi ekki verið nein samvinna um skipulagningu eða viðbrögð ef upp um þær kæmist sem svo aftur bendir til þess að ákærða Y hafi ekkert vitað um fíkniefnin í bifreiðinni. Ekkert bendir til þess í málsgögnum að hún hafi þekkt eða séð Z sem öll spjót beinast að varðandi skipulagningu smyglsins eins og áður er rakið. Til sömu niðurstöðu benda einnig að framburðir vitnanna A og I um að Y væri góð móðir og léti sér mjög annt um son sinn. Telur dómurinn afar ósennilegt að ákærða Y hafi af ráðnum hug farið með son sinn í ferð sem var farin var, að því er best verður séð, í þeim tilgangi að smygla fíkniefnum í stórum stíl til Íslands. Til þess að draga þá ályktun að Y hafi vitað í hvaða tilgangi ferðin var skipulögð yrði að hafa skýrar vísbendingar sem tengdu hana við þátttöku í brotinu. Óumdeilt er að ákærða Y og meðákærða eru vinkonur og haft er eftir ákærðu, Elenu, að ákærða Y sé besta vinkona hennar. Eins er ljóst að hún var farþegi í bifreiðinni sem fíkniefnin fundust í. Þykir dóminum framburður ákærðu Y hafa verið stöðugur að því leyti að hann hafi ekki með nokkrum hætti verið til þess fallinn að afvegaleiða rannsóknarmenn. Ekkert er komið fram sem bendir til þess að hún hafi vitað að ferðalagið sem meðákærða bauð henni í hafi verið greitt af einhverjum öðrum en henni. Þá hefur framburður meðákærðu Elenu verið því marki brenndur þegar ósamræmi kom upp í hennar framburði og ákærðu Y hafi hið rétta verið það sem ákærða Y bar en ákærða Elena breytt framburði sínum. Má í þessu sambandi benda á það sem rakið hefur verið um sameiginlegan sjóð vegna kostnaðar við ferðina. Ekkert hefur komið fram sem bendir til tengsla ákærðu Y við Z, hún hafi einungis þekkt hann af afspurn og vitað um vinskap milli meðákærðu og hans. D, rannsóknarlögreglumaður, bar fyrir dóminum varðandi ákærðu Y að hann hefði haft efasemdir um frásögn hennar um það hvað Elena hefði sagt henni um Litháenferðina og þótt hún verða margsaga. Eftir að hafa kannað skýrslur sem teknar voru hjá lögreglu að þessu leyti deila dómendur ekki þessari skoðun með vitninu. Þykir mikill vafi leika á því að ákærða Y hafi átt þátt í broti því sem hún er sökuð um í ákæruskjali. Verður því niðurstaða dómsins að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að færa fram sönnur um þátttöku ákærðu Y sem ekki verði vefengdar með skynsamlegum rökum. Í ljósi þessa og eindreginnar neitunar ákærðu Y verður fallist á neitun hennar um aðild að brotinu og hún sýknuð af þeim sökum sem hún er borin í málinu. VI. Við ákvörðun refsingar ákærðu Elenu er til þess að líta að hún er sakfelld fyrir að hafa staðið að því að flytja til landsins mjög mikið magn af hættulegu fíkniefni af miklum styrkleika. Hvað varðar styrk og mögulegar afurðir sem framleiða má úr efni þessu er talið að leggja beri til grundvallar að sýnataka og rannsókn efnanna á Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði hafi verið í samræmi við þær venjur sem dómstólar hafa stuðst við um árabil. Samkvæmt staðfestri matsgerð samsvaraði innihaldið í öllum flöskunum u.þ.b. 21,30 kg af hreinu amfetamínsúlfati. Við breytingu á amfetamínbasa í vökvaformi í amfetamínsúlfat sé óhjákvæmilegt að eitthvað fari til spillis. Að mati F sem vinnur matsgerðin er varlega áætlað að vart sé hægt að komast hjá minna tapi en sem nemur 2% af þunga efnisins. Úr vökvanum yrði því í hæsta lagi hægt að búa til u.þ.b. 21,3x0,98=20,9 kg af hreinu amfetamínsúlfati, en það samsvari 15,3, kg af amfetamínbasa. Í rannsókn sem gerð var í samvinnu rannsóknarstofunnar og embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu sumarið 2007 hafi komið í ljós að amfetamín sem ætlað var til neyslu og lagt var hald á árin 2005 og 2006, innihélt að meðaltali 5,6% amfetamínbasa. Sterkasta efnið reyndist vera 29% en það veikasta 0,9%. Úr því magni sem hér um ræðir væri í hæsta lagi hægt að búa til 15,3x100/5,8=264 kg af efni sem væri 5,8% að styrk (meðalstyrkur áranna 2005 til 2006). Ef hins vegar er miðað við 10% styrkleika samsvaraði þetta 15,3x100/10=153 kg. Ákærða Elena hefur gert sér far um af fremsta megni að afvegaleiða rannsókn málsins og breytt framburði sínum hjá lögreglu við rannsókn málsins og lítið sem ekkert upplýst að fyrra bragði og nánast ekki fyrr en henni varð kunnugt um að lögreglan hefði upplýsingar sem hún gat ekki mælt í mót. Ákærða móttók fíkniefnin í Litháen en lét það, að því er best verður séð, farast fyrir að kanna um hvers kyns fíkniefni væri að ræða. Þó svo ekki verði fullyrt að hugur hennar hafi ekki staðið til þess að flytja hingað til lands hinn sterka amfetamínbasa í vökvaformi sem svaraði til 15,3 kg af hreinu amfetamínsúlfati ber hún refsiábyrgð á flutningi efnisins enda hafi hún ekki mátt treysta því að ekki væri um amfetamínbasa að ræða og í því magni eins og í ljós kom. Ákærða Elena Neumann, sem stendur á fertugu, hefur ekki áður svo vitað sé sætt refsingum. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess mikla magns af mjög sterkum fíkniefnum sem ákærða flutti í bifreið sinn hingað til lands. Refsing hennar þykir hæfilega ákveðin 8 ára fangelsi. Frá refsingu ber að draga gæsluvarðhald hennar frá 18. júní 2010. Samkvæmt 218. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærða dæmd til greiðslu sakarkostnaðar sem nemur samkvæmt yfirliti saksóknara vegna útlagðs kostnaðar 554.468 krónum og málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns Sigmundar Hannessonar hrl., 2.100.000 krónur að metöldum virðisaukaskatti. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14.gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitskyld efni nr. 233/2001, skulu 19.750 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa gerð upptæk. Þá skal ákærða sæta upptöku á bifreiðinni IZ-NE947, sem notuð var til að flytja framangreind fíkniefni til landsins og lögregla lagði hald á, samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 69. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu Y, að meðtöldum. virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir. Dóminn kveða upp Sveinn Sigurkarlsson og Sandra Baldvinsdóttir, héraðsdómarar og Snorri Þór Sigurðsson, prófessor í lífrænni efnafræði við HÍ. D ó m s o r ð: Ákærða, Elena Neumann, sæti fangelsi í 8 ár. Til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhald sem hún hefur sætt frá 18. júní 2010. Ákærða, Elena Neumann, greiði í sakarkostnað 2.654.468 krónur þ.m.t málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar, hæstaréttarlögmanns 2.100.000 krónur. Ákærða, Elena Neumann, sæti upptöku á 19.750 ml af vökva sem innihélt amfetamínbasa. Þá skal ákærða, Elena Neumann, sæta upptöku á bifreiðinni IZ-NE947. Ákærða, Y, er sýknuð af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda hennar, Bjarna Haukssonar, hæstaréttarlögmanns, 2.100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 474/2010
Lóðarsamningur Sveitarfélög Brostnar forsendur Stjórnvaldsákvörðun Stjórnsýsla Venja
B ehf. krafði R um endurgreiðslu á gatnagerðar- og byggingarréttargjöldum vegna lóðar undir atvinnuhúsnæði sem R hafði úthlutað til B ehf. en félagið hafði síðar reynt að skila aftur. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að rétturinn hefði áður leyst úr hliðstæðu álitaefni varðandi skil á lóð frá R með dómi í máli nr. 151/2010. Þar hefði lóðarhafi talið sig eiga einhliða rétt til að skila lóð og fá tiltekin gjöld endurgreidd og að leiða mætti þennan rétt af ákvæðum laga og skilmálum R sem um lóðina giltu. Lóðarhafinn hefði einnig talið sig geta rift úthlutuninni með vísan til þess að lóðin hefði ekki þá eiginleika sem áskildir voru og að forsendur úthlutunarinnar hefðu brostið. Hann hefði loks vísað til þess að R hefði ekki verið heimilt að víkja frá þeirri almennu reglu sem sveitarfélagið hafði áður fylgt að taka við atvinnuhúsalóðum sem lóðarhafar vildu skila og endurgreiða gjöld vegna þeirra. Hæstiréttur taldi eins hátta til í máli B ehf. og R og að hvorki lægju fyrir önnur málsatvik né frekari upplýsingar um stjórnsýsluframkvæmd til þess að frá fordæminu yrði vikið. Var R því sýknuð af kröfu B ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. ágúst 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, til vara að hún verði lækkuð en að því frágengnu að upphafstími dráttarvaxta miðist við málshöfðun. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með bréfi til áfrýjanda 30. maí 2007 óskaði Búgarður ehf. eftir allt að 3.500 m2 lóð undir iðnaðarhúsnæði í Reykjavík. Á fundi borgarráðs áfrýjanda 2. ágúst 2007 var samþykkt að úthluta Búgarði ehf. lóð að Lambhagavegi 15 og var félaginu tilkynnt það með bréfi 17. sama mánaðar. Þar kom meðal annars fram að lóðin væri um 3.210 m2, verð byggingarréttar væri 78.087.817 krónur og væri „innifalið í því gatnagerðargjald kr. 24.486.215,- fyrir allt að 2.245 ferm. byggingu.“ Þá kom fram að fyrir byggingarréttinn skyldi greitt innan eins mánaðar og væri áætlað fráveituheimæðargjald vegna lóðarinnar 187.000 krónur, sem skyldi greitt um leið og kaupverð byggingarréttarins. Tekið var fram að lóðin væri ekki byggingarhæf en áætlað að svo yrði í september eða október 2008 og myndi það tilkynnt sérstaklega. Þá var tekið fram að almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar áfrýjanda og deiliskipulagsskilmálar giltu að öðru leyti um lóðina. Eigendur Búgarðs ehf. munu hafa leitað eftir því með bréfi 16. september 2007 að lóðinni yrði úthlutað til stefnda í stað Búgarðs ehf. Var það samþykkt á fundi borgarráðs áfrýjanda 25. október 2007, en 12. sama mánaðar hafði kaupverð byggingarréttar, gatnagerðargjald og fráveituheimæðargjald vegna lóðarinnar verið greitt að fjárhæð samtals 78.274.817 krónur. Áfrýjandi tilkynnti síðan stefnda 18. nóvember 2008 að lóðin væri orðin byggingarhæf. Í septembermánuði 2008 spurðist stefndi fyrir um það hver fjárhæð endurgreiðslu lóðargjalda yrði ef leitað yrði eftir skilum á lóðinni og svaraði starfsmaður áfrýjanda þeirri fyrirspurn 18. þess mánaðar. Með tölvupósti 13. október 2010 til sama starfsmanns áfrýjanda lýsti stefndi því yfir að nú væri svo komið að hann teldi sig tilneyddan að skila lóðinni og með bréfi 15. sama mánaðar lýsti hann því yfir að hann skilaði henni og óskaði endurgreiðslu lóðagjalda. Á fundi borgarráðs 20. nóvember 2008 var samþykkt tillaga borgarstjóra þar sem meðal annars var tekið fram að ekki yrði heimilt að skila lóðum sem úthlutað hefði verið undir atvinnuhúsnæði nema sérstök heimild borgarráðs kæmi til hverju sinni. Lóðarhöfum yrði á hinn bóginn tryggður réttur til framsals á lóðarréttindum og framkvæmdafrestir yrðu framlengdir um tvö ár frá því sem fram kæmi í úthlutunarskilmálum. Þessi ákvörðun var tilkynnt lóðarhöfum, þar á meðal stefnda, með bréfi 27. sama mánaðar. Með bréfi til borgarráðs 1. desember 2008 ítrekaði stefndi ósk sína um að skila lóðinni og fá endurgreidd gjöld vegna hennar. Því erindi hafnaði áfrýjandi 6. febrúar 2009. Með bréfi 17. apríl 2009 fór stefndi þess á leit við áfrýjanda að sú ákvörðun yrði tekin til endurskoðunar en það bréf leiddi ekki til breytinga á afstöðu áfrýjanda. Stefndi höfðaði mál þetta 22. júní 2009 og krafðist þess að áfrýjanda yrði gert að greiða sér 92.978.603 krónur ásamt nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á þá kröfu. II Með dómi Hæstaréttar 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010 var leyst úr hliðstæðu álitaefni varðandi skil til áfrýjanda á lóð undir atvinnuhúsnæði, en um hana giltu sömu almennu skilmálar og þá lóð sem um er fjallað hér. Í því máli hélt lóðarhafi fram að úthlutun á lóð gegn greiðslu gatnagerðargjalds og söluverðs byggingarréttar væri stjórnvaldsákvörðun og leiddi af því eðli ákvörðunarinnar að sá sem hefði fengið úthlutað lóð gegn þessum greiðslum hefði einhliða rétt til að skila henni og fá gjöldin endurgreidd. Þetta mætti meðal annars leiða af ákvæðum yngri og eldri laga og reglugerða um endurgreiðslu gatnagerðargjalds. Þá yrði þessi einhliða skilaréttur einnig leiddur af þeim skilmálum áfrýjanda sem um lóðina giltu. Enn var á því byggt að lóðarhafi gæti rift úthlutuninni vegna þess að lóðin hefði ekki þá eiginleika sem áskildir hefðu verið, meðal annars vegna þess að ekki yrði af uppbyggingu á grannlóðum, en af sömu sökum væru jafnframt brostnar forsendur fyrir úthlutuninni. Loks reisti lóðarhafi málatilbúnað sinn á því að jafnræðis hefði ekki verið gætt, þar sem áfrýjandi hefði fram til 1. október 2008 fylgt þeirri almennu reglu að taka við atvinnuhúsalóðum sem lóðarhafar vildu skila og endurgreiða gjöld vegna þeirra, en hvorki væru málefnaleg sjónarmið að baki því að áfrýjandi hyrfi frá þeirri framkvæmd né væri fullnægt skilyrðum til að breyta fyrri framkvæmd einhliða og fyrirvaralaust. Þessum rökstuðningi lóðarhafa hafnaði Hæstiréttur lið fyrir lið í forsendum þess dóms. Eins háttar til í þessu máli og leiða hvorki atvik þess né frekari upplýsingar um stjórnsýsluframkvæmd en þá lágu fyrir til þess að frá því fordæmi verði vikið, en engu breytir í þessu sambandi að stefndi hafi spurst fyrir um atriði varðandi lóðarskil fyrir 1. október 2008. Samkvæmt því verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, Reykjavíkurborg, er sýkn af kröfu stefnda, Búgarðs Invest ehf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 23. marz sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Búgarði Invest ehf., kt.,450907-0650, Jónsgeisla 23, Reykjavík, með stefnu, birtri 22. júní 2009, á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 92.978.603 með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. nóvember 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaður úr hendi stefnda að mati dómsins. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá er krafizt málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda, hvernig sem málið fer. II Málavextir Með bréfi, stíluðu á borgarráð Reykjavíkur, dags. 30.05. 2007, sótti Búgarður ehf. um lóð undir iðnaðarhúsnæði í Reykjavík. Á fundi borgarráðs þann 16. ágúst s.á. var samþykkt að úthluta félaginu lóðinni nr. 15 við Lambhagaveg og var félaginu tilkynnt um úthlutunina með bréfi borgarstjórans í Reykjavík, dags. 17. ágúst 2007. Í bréfinu kom fram, að stefnandi skyldi greiða kr. 78.087.817 í byggingarréttar- og gatnagerðargjald fyrir allt að 2.245 fermetra byggingu, þar af nam gatnagerðargjaldið kr. 24.486.215. Einnig var farið fram á greiðslu kr. 187.000 sem áætlað fráveituheimæðargjald. Skyldi greiða byggingarréttar- og gatnagerðargjaldið innan eins mánaðar. Þá segir í bréfinu, að verði greiðsla ekki innt af hendi innan tilgreinds frests og verði framkvæmdafrestir ekki virtir, geti það varðað riftun á sölu byggingarréttar og afturköllun á úthlutun lóðar. Er stefnandi upplýstur um, að við riftun verði það, sem stefnandi hafi greitt, að frádregnum kr. 300.000, endurgreitt, að teknu tilliti til breytinga á vísitölu neyzluverðs. Þá er athygli stefnanda einnig vakin á því í bréfinu, að lóðin væri ekki byggingarhæf, og fengi hann senda tilkynningu um það, þegar lóðin yrði byggingarhæf, og teldist sá dagur vera svokallaður B-dagur og upphafsdagur fresta skv. grein 1.6 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda frá maí 2007, en áætlað sé, að lóðirnar verði byggingarhæfar í september/október 2008. Loks er tekið fram í bréfinu, að um lóðina gildi að öðru leyti almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar og deiliskipulagsskilmálar fyrir lóðir við Lambhagaveg. Stefnandi kveður það hafa verið ætlun fyrirsvarmanna Búgarðs ehf., að lóðin og sú bygging, sem þar myndi rísa í framhaldinu, yrði í sérstöku félagi í eigu sömu aðila, stefnanda (Búgarðs Invest ehf.), og hafi verið leitað eftir því með símtali til stefnda að færa úthlutunina á lóðinni yfir í það félag, sem hafi og verið samþykkt. Stefnandi greiddi umkrafið byggingarréttar- og gatnagerðargjald þann 12. október 2007 inn á reikning stefnda. Þann 25. október 2007 samþykkti borgarráð á fundi sínum að færa úthlutun á lóðinni frá Búgörðum ehf. til stefnanda. Á haustmánuðum 2008 kveður stefnandi félagið hafa talið tvísýnt, að það gæti nýtt lóðina vegna breyttra aðstæðna, hvað varðaði uppbyggingu á svæðinu og uppbyggingarhraða, og vegna breytinga á lánsfjármörkuðum og í efnahagshorfum. Af því tilefni hafi einn fyrirsvarsmanna stefnanda leitað eftir staðfestingu á fjárhæð endurgreiðslu við skil. Kveður stefnandi lögfræðing á Framkvæmda- og eignasviði Reykjavíkurborgar hafa, í samtali þann 18. september 2009, staðfest hvort tveggja rétt til skila. Með tölvubréfi, dags. sama dag, sendi lögfræðingurinn stefnanda útreikning á fjárhæð þeirrar endurgreiðslu, sem stefandi ætti rétt á við skil. Hljóðar bréfið svo: Með tölvupósti þann 13. október 2008 sendi einn fyrirsvarsmanna stefnanda síðan tilkynningu til viðkomandi lögfræðings hjá stefnda um, að stefnandi sé tilneyddur að skila lóðinni, með eftirfarandi orðum: Lögfræðingur hjá stefnda svaraði sama dag með eftirfarandi hætti: Með bréfi, dags. 15. október 2008, til skrifstofu framkvæmdasviðs borgarinnar, tilkynnti stefnandi síðan formlega um skil lóðarinnar og óskaði eftir endurgreiðslu byggingarréttar- og gatnagerðagjalda. Með bréfi til borgarráðs, dags. 1. desember 2008, ítrekaði stefnandi kröfu um skil á lóðinni og endurgreiðslu á lóðargjöldum, en þá hafði verið óskað eftir sérstakri greinargerð frá stefnanda vegna skilanna af hálfu stefnda. Með bréfi, dags. 9. desember 2008, var stefnanda tilkynnt að ósk um skil hefði verið send til meðferðar hjá framkvæmda- og eignasviði borgarinnar. Með bréfi, dags. 6. febrúar 2009, frá skrifstofustjóra framkvæmda- og eignasviðs stefnda, var stefnanda tilkynnt, að skilum hans á lóðinni væri hafnað af hálfu borgarinnar og var um þá höfnun m.a. vísað til þess, að borgarráð hefði, á fundi þann 20. nóvember 2008, samþykkt tillögu borgarstjóra um lóðarmál, sem innihélt m.a. eftirfarandi: Lögmaður stefnanda sendi erindi til stefnda með bréfi, dags. 17. apríl 2009, þar sem hann fór fram á, fyrir hönd stefnanda, að stefndi tæki ákvörðun sína til endurskoðunar og viðurkenndi skil stefnanda á lóðinni að Lambhagavegi 15 og endurgreiddi byggingarréttar- og gatnagerðargjald lóðarinnar. Með bréfi, dags. 3. júní 2009, sendi skrifstofustjóri framkvæmda- og eignasviðs stefnda, bréf til stefnanda, þar sem með fylgir umsögn hans til borgarráðs þess efnis, að hann mælist til þess, að erindinu verði hafnað, en stefnanda var veittur frestur til 25. júní 2009 til þess að koma með athugasemdir við afstöðu hans. Stefnandi kveðst hafa sent stefnda stefnu í máli þessu sem andsvar við athugasemdum skrifstofustjóra stefnda, og hafi fylgt með henni bréf, þar sem stefnandi fari þess á leit við borgarstjórn, að hún fallist á málsástæður stefnanda og endurgreiði bygginga- og gatnagerðargjöld af lóðinni. Stefndi kveður lóðina að Lambhagavegi 15 vera eina af þrettán lóðum, sem úthlutað hafi verið á þessu svæði á árinu 2007, fyrst í febrúar (Bauhaus) og svo í ágúst. Einn lóðarhafi hafi ákveðið að þiggja ekki úthlutunina, en aðrir hafi greitt tilskilin lóðagjöld, þ.m.t. Búgarður ehf. Fjórir lóðarhafar hafi óskað eftir að skila lóðum fyrir mánaðamótin september/október 2008, þ.e. ÞG verktakar, með bréfi dags. 10. júní 2008 (Lambhagavegur 10), Rafkaup ehf. með bréfi, dags. 5. ágúst 2008 (Lambhagavegur 13), A. Wendel ehf., með bréfi, dags. 22. ágúst 2008 (Lambhagavegur 7), og Ofnasmiðjan ehf., með bréfi, dags. 5. september 2008 (Lambhagavegur 8). Samþykkt hafi verið að taka við framangreindum fjórum atvinnuhúsalóðum og endurgreiða lóðargjöld með verðbótum. Samtals sjö lóðarhafar hafi óskað eftir að fá að skila lóðum eftir mánaðamótin september/október 2008, og hafi lóðaskilum verið synjað, þ.m.t. beiðni stefnanda, dags. 13. október 2008. Einn lóðarhafi, Bauhaus, sé búinn að byggja á Lambhagavegi 2-4, en aðrir hafi ekki sótt um byggingarleyfi. Snýst ágreiningur aðila um rétt stefnanda til að skila lóðinni að Lambhagavegi 15 og endurgreiðslu gatnagerðar- og byggingaréttargjalda III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína um endurgreiðslu á gatnagerðar- og byggingarréttargjaldi á þeirri forsendu, að hann eigi einhliða rétt til skila á lóðinni að Lambhagavegi 15, Reykjavík, og að við skil lóðarinnar stofnist skylda til endurgreiðslu á álögðum gjöldum. Ákvörðun borgarráðs Reykjavíkur þann 16. ágúst 2007 um úthlutun á lóðinni að Lambhagavegi 15 til stefnanda hafi verið ívilnandi stjórnvaldsákvörðun. Um sé að ræða ákvörðun, sem veiti stefnanda rétt til þess að fá umráð lóðar í eigu stefnda með rétti til að byggja á lóðinni. Óumdeilt sé, að stefnanda hafi verið veittur réttur til að byggja á lóðinni eftir umsókn til stefnda, og að stefnandi hafi samþykkt móttöku á hinum úthlutuðu réttindum og greitt umkrafin gatnagerðar- og byggingarréttargjöld. Stefnandi hafi ekki tekizt á hendur, eða undirgengizt með öðrum hætti, skuldbindingu við úthlutunina um að byggja á lóðinni, ef forsendur hans fyrir lóðarumsókninni breyttust. Hins vegar hafi hann undirgengizt skilmála stefnda þess efnis, að ef hann nýtti lóðina ekki innan þeirra tímamarka, sem stefndi setti, gæti stefndi afturkallað úthlutunina. Úthlutun lóðar og veiting byggingarréttar séu persónubundin réttindi og óframseljanleg fram að því tímamarki, að lóðarleigusamningur hafi verið gefinn út, sbr. grein 1.16 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda, dskj. nr. 3. Afhending lóðarinnar hafi átt að eiga sér stað, þegar hún varð byggingarhæf, eða á svokölluðum B-degi, sjá grein 1.5 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda. B-dagur hafi verið þann 17. nóvember 2008, skv. tilkynningu stefnda, dskj. nr. 16. Stefnandi hafi því hvorki verið búinn að fá lóðina afhenta, né hafði hann hafið framkvæmdir á lóðinni, þegar hann tilkynnti um skil hennar þann 15. október 2008. Stefnandi byggi á því, að það hafi verið viðurkennd og óumdeild regla, þegar hann sótti um og fékk úthlutaða lóðina að Lambhagavegi, að hann gæti skilað lóðinni aftur, breyttust áform hans þannig, að hann gæti ekki nýtt hana. Byggi stefnandi á því, að réttur til að skila lóðinni og falla frá réttindum samkvæmt úthlutun sé enn ríkari, áður en afhending á þeim réttindum, sem um ræði, eigi sér stað. Regla þessi og framkvæmd byggist á viðurkenndum sjónarmiðum í stjórnsýslurétti um heimildir borgara til þess að falla frá réttindum, sem honum hafi verið veitt eða úthlutað með ívilnandi stjórnvaldsákvörðun. Samkvæmt fyrrgreindri meginreglu stjórnsýsluréttarins hafi stefnandi átt rétt til þess að skila lóðinni og falla frá þeim réttindum, sem honum hafi verið veitt með úthlutun stefnda. Ákvæði, annars vegar í 9. gr. laga nr. 153/2006 og hins vegar í 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996, staðfesti þennan rétt og sé á því byggt, að hann sé til staðar. Í 9. gr. laga nr. 153/2006 sé kveðið á um skyldu sveitarfélaga til þess að endurgreiða gatnagerðargjald, sé lóð skilað. Endurgreiðsluskylda samkvæmt ákvæðinu verði til við skil á lóð af hálfu lóðarhafa og sé óháð því, hvort viðkomandi sveitarfélag kjósi að taka við lóðinni eða ekki. Í ákvæðinu sé sú skylda lögð á sveitarfélög að endurgreiða gatnagerðargjald, verði lóð skilað, og sé sú skylda ekki valkvæð, eins og stefndi byggi á. Skyldan til endurgreiðslu hafi verið staðfest við setningu laga nr. 6/2009, sem tóku gildi þann 4. marz 2009, þar sem ákvæðum 9. gr. hafi verið breytt þannig, að greiðslufrestur sveitarfélaga hafi verið lengdur úr 30 dögum í 90 daga og verðtrygging á endurgreiðslufjárhæð felld niður vegna lóða, sem úthlutað verði eftir gildistöku laga nr. 6/2009. Breytingin sé skýrð í greinargerð þannig, að í 9. gr. laga nr. 153/2006 sé lögð á sveitarfélög afar íþyngjandi skylda, sem þeim sé erfitt að standa undir vegna breytinga á rekstrar- og fjármálum. Slíkt ætti að sjálfsögðu ekki við, ef sveitarfélögum væri í sjálfsvald sett, hvort þau heimiluðu skil á lóðum eða ekki. Stefnandi vísi einnig til 2. mgr. 1. gr. eldri laga nr. 17/1996, um gatnagerðargjöld, sem núverandi 9. gr. laga nr. 153/2006 hafi leyst af hólmi. Í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 17/1996 hafi skýrlega verið kveðið á um rétt lóðarhafa til þess að skila lóð. Í skýringum með 2. mgr. 1. gr. segi m.a. svo í greinargerð: Í reglugerð um gatnagerðargjöld nr. 543/1996, sem enn sé í gildi, sé í 9. gr. kveðið á um rétt lóðarhafa til þess að fá endurgreidd gatnagerðargjöld, en þar segi orðrétt: Skýra beri skyldu stefnda til að taka aftur við lóð og endurgreiða gatnagerðargjald í því ljósi, að ákvörðun um úthlutun á lóð og álagning gatnagerðargjalds sé stjórnvaldsákvörðun, og það sama eigi við um álagningu svokallaðs byggingarréttargjalds. Þá sé álagt gatnagerðargjald skattur samkvæmt ákvæðum 1. gr. laga nr. 153/2006, og sé heimild stefnda til álagningar skattsins bundin því skilyrði, að lóðarhafi kjósi að nýta lóðina, eða þann rétt, sem skattlagningin byggi á. Falli lóðarhafi frá áformum um byggingu, af hvaða ástæðu sem er, falli réttur til að leggja gatnagerðargjald á viðkomandi niður, og skylda til endurgreiðslu stofnist, sbr. 9. gr. laga nr. 153/2006. Ekki sé unnt að skilja á milli réttar til þess að fá gatnagerðargjald endurgreitt og réttar til að skila lóð eftir úthlutun, skv. ákvæðum 9. gr. laga nr. 153/2006 og 9. gr. reglugerðar nr. 543/1996, sem réttur lóðarhafa til að skila lóð sé innifalinn í, og sem sú forsenda, sem rétturinn til að fá gatnagerðargjaldið endurgreitt, byggist á. Verði ekki fallizt á, að réttur stefnanda til skila á lóðinni sé varinn af 9. gr. laga um gatnagerðargjöld nr. 153/2006 og 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjöld nr. 543/1996, byggi stefnandi á því, að rétturinn til skila sé varinn af 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um jafnræði, sbr. einnig 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Réttur lóðarhafa til þess að skila lóð hafi verið viðurkenndur í orði og í framkvæmd af hálfu stefnda á þeim tíma, sem stefnandi sótti um lóðina og fékk hana úthlutaða. Stefnandi byggi einnig á því, að stefndi hafi, fyrir október 2008, án undantekninga, samþykkt skil á lóðum og endurgreitt lóðagjöld. Samkvæmt 11. gr. stjórnsýslulaga beri stefnda, við úrlausn mála, að gæta samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti. Stefndi hafi þegar samþykkt a.m.k. skil 4 einstakra lóðahafa, sem hafi fengið úthlutað lóðum undir atvinnuhúsnæði við Lambhagaveg, og endurgreitt byggingarréttar- og gatnagerðargjald viðkomandi lóða að fullu með verðbótum. Stefnda sé óheimilt að afgreiða beiðni stefnanda um skil á lóð sinni með öðrum hætti en hann hafi þegar afgreitt beiðni annarra lóðahafa að Lambhagavegi um skil á lóðum og á annan veg en hann hafi afgreitt beiðni fjölda annarra lóðarhafa á öðrum svæðum innan borgarinnar síðustu ár og áratugi. Ákvörðun borgarráðs þann 20. nóvember 2008, þar sem settar hafi verið nýjar reglur um heimildir lóðarhafa til skila á lóðum, fái ekki staðizt gagnvart þeim aðilum, sem þegar höfðu fengið úthlutað lóðum. Óumdeilt sé, að fyrir 20. nóvember 2008 hafi verið í gildi sú regla hjá stefnda, sem og öllum öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, að lóðarhafi, sem af einhverjum ástæðum gat ekki nýtt lóð, sem honum hafði verið úthlutað, hafi getað skilað lóðinni aftur og fengið lóðarverðið endurgreitt með verðbótum. Tilgreindur réttur til að skila lóð hafi mikla þýðingu fyrir lóðahafa og sé stór hluti af áhættumati þeirra, sem sæki um lóð. Verði að ætla, að eftirspurn eftir lóðum og hið háa lóðarverð á Lambhagavegi sé að nokkru leyti skýrt með þeirri takmörkuðu áhættu, sem lóðarúthlutun hafi fylgt fyrir lóðarhafa. Slík aukning á áhættu lóðahafa, sem þegar hafi fengið lóðum úthlutað, fái ekki staðizt gagnvart ákvæðum 11. gr. stjórnsýslulaga, að mati stefnanda. Stefnandi byggi einnig á því, að réttur hans til þess að skila lóðinni byggist á þeim skilmálum, sem um úthlutunina gildi. Í bréfi borgarstjórans í Reykjavík til stefnanda um úthlutun lóðarinnar komi fram, að auk þeirra skilmála, sem upp séu taldir í bréfinu, skuli gilda almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, útgefnir í maí 2007. Í hinum almennu framkvæmdaskilmálum sé engum orðum eytt í rétt lóðarhafa til skila á lóð, en í grein 1.24. sé að finna upptalningu á lögum, reglugerðum, samþykktum og stöðlum, sem eigi við og marki réttarstöðu aðila. Í greininni sé m.a. að finna tilvísun til laga um gatnagerðargjald nr. 17/1996 og reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996. Með vísan til þess, sem áður hafi komið fram um ótvíræðan rétt lóðarhafa til skila á lóð skv. 1. gr. laga nr. 17/1996 og 9. gr. reglugerðarinnar, byggi stefnandi á því, að tilgreind ákvæði séu hluti af hinum almennu skilmálum, sem um lóðarúthlutunina gildi. Hin áralanga, og fram til þessa athugasemda- og fyrirvaralausa, afgreiðsla stefnda á beiðnum um skil á lóðum hafi skapað réttmætar væntingar hjá þeim aðilum, sem sótt hafi um lóðir hjá stefnda, til þess að álykta, að réttur til skila væri fyrir hendi, ef aðstæður þróuðust þannig, að lóðarhafi gæti ekki nýtt lóð. Tengist þessi réttur lóðarhafa til að skila lóð náið banni stefnda við framsali lóðar, áður en lóðarleigusamningur hafi verið gefinn út, sjá gr. 1.16 í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefnda, og víðtækum rétti stefnda til þess að afturkalla úthlutun og taka lóð til baka, sbr. grein 1.14 í skilmálum stefnda, standi lóðarhafi ekki við skilmála um byggingarhraða eða greiðslur til borgarinnar. Skilmálar stefnda byggi, að mati stefnanda, á þeirri forsendu, að lóðarúthlutun verði afturkölluð, standi lóðarhafi ekki við skyldur sínar gagnvart stefnda. Réttur lóðarhafa til að skila lóð, ef fyrirsjáanlegt sé, að hann muni ekki geta staðið við skyldur sínar gagnvart stefnda vegna lóðarúthlutunarinnar, sé þannig hluti af sama fyrirkomulagi og réttarstöðu. Verði ekki fallizt á, að stefnandi hafi átt rétt til þess að skila lóðinni á áðurgreindum forsendum, byggi stefnandi á því, að hann hafi haft rétt til þess að skila lóðinni, þar sem forsendur að baki lóðarumsókn hans, hafi brostið vegna ákvarðana og athafna stefnda. Verði talið, að úthlutun lóðar feli í sér „einkaréttarlegan gerning um sölu á fasteignatengdum réttindum“, þar sem endurgjaldið sé byggingarréttargjald, byggi stefnandi á því, að stefndi, sem seljandi lóðarinnar, beri áhættu af því, að lóðin uppfylli þá kosti, sem hún var seld með, eða kosti, sem kaupandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að fylgdu lóðinni. Tveir mikilvægir þættir hafi verið afgerandi forsendur fyrir umsókn stefnanda um lóð að Lambhagavegi og samþykki hans fyrir hinu háa gjaldi fyrir byggingarrétt, sem stefndi hafi áskilið og stefnandi samþykkt. Annað atriðið, og það sem hafi veruleg áhrif á áhættu lóðarumsækjanda, sé áratuga löng framkvæmd og hefð stefnda við lóðaskil. Hitt sé, að forsendur fyrir uppbyggingu á svæðinu hafi algerlega brostið og muni ekki ganga eftir, m.a. vegna ákvörðunar stefnda. Saman hafi þessi atriði réttlætt hið háa gjald fyrir byggingarrétt, en án þeirra séu umræddar lóðir verðlitlar að mati stefnanda. Það standi stefnda nær en stefnanda að bera ábyrgð og áhættu af því, að ofangreindar forsendur hafi brostið, enda hafi stefndi, með aðgerðum sínum og ákvörðunum annars vegar, bein áhrif á þessar forsendur, og hins vegar séu þetta forsendur, sem stefndi hafi byggt hina háu verðlagningu lóðanna á. Ákvörðun um breytingu á framkvæmd við skil á lóðum sé ákvörðun, sem stefndi hafi tekið einhliða. Með henni hafi hann aukið verulega áhættu þeirra lóðahafa, sem höfðu greitt fyrir byggingarrétt. Sú takmörkun áhættu, sem fyrri framkvæmd stefnda hafi veitt varðandi lóðaskil, hafi, að mati stefnanda, haft veruleg áhrif á verðmæti lóða og eftirspurn á þeim tíma, þegar lóð stefnanda var úthlutað. Stefnda megi vera það ljóst, að eftirspurn og verðlagning á lóðum ráðist annars vegar af þeirri áhættu, sem úthlutun skapi væntanlegum lóðarhafa, og hins vegar af þeim tekjum, sem lóðin geti skapað þeim sama. Við úthlutun á atvinnulóðum, eða lóðum undir verzlunarrekstur, sé staðsetning og nálægð við viðskiptavini, eða umferð þeirra, lykilatriði. Stefndi hafi verðlagt byggingarrétt við Lambhagaveg mjög hátt með tilliti til fyrrgreindra þátta, og við „réttlætingu“ hins háa verðs hafi m.a. verið vísað til þess, að það væri ætlun borgarinnar, að Lambhagavegur yrði mjög öflugt verzlunarsvæði með stórverzlun Bauhaus sem aðdráttarafl, auk þess sem á öðrum lóðum kæmu þekktar verzlanir, valdar af kostgæfni. Einnig hafi borgin talið það skipta máli fyrir verðlagningu þessara atvinnulóða, að til stæði að byggja upp nýtt og öflugt 20.000 manna hverfi að baki þeim. Skipulag svæðisins, úthlutun og uppbygging þess hafi að sjálfsögðu verið alfarið í höndum stefnda, sem og ákvörðun um uppbyggingarhraða. Stefnandi byggi á því, að hann, sem greiðandi hárrar upphæðar fyrir heimild til að byggja á atvinnulóð, beri á engan hátt áhættu, sem leiði af grundvallarbreytingum, sem stefndi geri á áætlunum um uppbyggingu einstakra hverfa eða atvinnulóða eftir á, og sem gangi gegn hagsmunum stefnanda. Sú áhætta og ábyrgð sé alfarið á herðum stefnda, enda hafi hann áskilið sér endurgjald fyrir það. Samkvæmt upplýsingum stefnanda hafi borgin þegar tekið til baka og endurgreitt byggingarréttar- og gatnagerðargjöld vegna a.m.k. fjögurra lóða við Lambhagaveg, en flestir aðrir lóðarhafar hafi tilkynnt um skil á lóðum, en ekki enn fengið endurgreiðslu. Telji stefnandi, að fyrir liggi, að langflestir hinna ellefu lóðahafa (lóðir við Lambhagaveg, aðrar en lóð Bauhaus) hafi staðfest, að þeir hafi fallið frá áformum um uppbyggingu á svæðinu. Þá hafi Bauhaus lýst yfir, að opnun á verzlun þeirra hafi verið frestað ótiltekið. Viðbrögð stefnda við minnkandi eftirspurn eftir lóðum hafi verið þau að samþykkja þann 20. nóvember 2008, að allir framkvæmdafrestir skuli framlengdir um tvö ár frá því, sem fram komi í úthlutunarskilmálum, og veita óhefta heimild til framsals á lóðum. Með ofangreindri samþykkt stefnda um framlengingu allra framkvæmdafresta um 2 ár, telji stefnandi, að endanlega hafi brostið allar forsendur, sem legið hafi að baki byggingarrétti undir verzlun hans að Lambhagavegi 15. Stefndi hafi með þessu girt fyrir þann möguleika, að stefnandi geti byggt upp á lóðinni, eða fénýtt hana, t.d. með sölu til þriðja aðila, innan hæfilegs tíma frá úthlutun, og fullljóst sé, að engin uppbygging verði á umræddu atvinnusvæði næstu árin. Stefnandi telji, að við þessar aðstæður séu allar forsendur fyrir úthlutun lóðarinnar og innheimtu byggingarleyfis- og gatnagerðargjalds brostnar, og því eigi stefnandi fullan rétt til þess að skila lóðinni. Stefnandi byggi einnig á því, að með skilum á lóðinni hafi hann rift úthlutun hennar, verði talið, að um einkaréttarlegan gerning hafi verið að ræða. Sú riftun byggi á því, að hin úthlutaða lóð uppfylli ekki þær kröfur um gæði, sem stefnandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að lóðinni fylgdu, sbr. 18. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. það, sem áður segi. Vísi stefnandi sérstaklega til þess, að lóðin henti ekki fyrir þau not, sem stefnda hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að hafi verið forsenda stefnanda, þ.e. að þar mætti innan hæfilegs tíma byggja húsnæði undir verzlun og lager stefnanda í blómlegu samfélagi við aðrar verzlanir og byggð, sbr. 19. gr. laga nr. 40/2002. Stefnandi byggi á því, að við skil stefnanda á lóðinni til stefnda beri stefnda að endurgreiða álögð gjöld, enda sé það forsenda álagningar þeirra. Það sé óumdeilt milli aðila, enda hafi stefndi ávallt endurgreitt álögð gjöld með verðbótum frá greiðsludegi til endurgreiðsludags í þeim tilvikum, sem lóðum hafi verið skilað. Fjárhæð endurgreiðslukröfu stefnanda byggi á 1. tölulið 6. gr. almennra regla um úthlutun íbúðalóða í Reykjavík, sjá dskj. nr. 4, sbr. almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar, dskj. nr. 3, en báðir þessir skilmálar séu gefnir út í maí 2007. Einnig á framlögðum útreikningi frá stefnda, dskj. nr. 13, sem sýni endurgreiðslufjárhæð í september 2008. Samkvæmt framangreindu byggi stefnandi á því, að endurgreiðsluréttur hans sé eftirfarandi: Endurgreiðslufjárhæðin beri dráttarvexti að 30 dögum liðnum frá því að lóðinni var skilað af hálfu stefnanda þann 15. október 2008, sbr. 9. gr. laga nr. 153/2006 og 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Verði ekki fallizt á endurgreiðslukröfu hans að fullu, beri stefnanda að minnsta kosti réttur til þess að fá gatnagerðargjaldið endurgreitt, verðtryggt miðað við vísitölu neyzluverðs, sbr. 9. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald. Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefnandi til ákvæða XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Einhliða réttur til skila og endurgreiðslu lóðagjalda Stefndi byggir á því, að sýkna beri stefnda á þeim grundvelli, að einhliða réttur stefnanda til skila á lóðinni sé ekki fyrir hendi, né heldur endurgreiðsluskylda stefnda á söluandvirði byggingarréttarins og gatnagerðargjöldum. Því til stuðnings sé bent á eftirfarandi: Lóðaúthlutun og sala byggingarréttar séu í eðli sínu einkaréttarlegir samningar, þar sem sveitarstjórn sé fyrst og fremst í hlutverki landeiganda. Lóðaúthlutun og sala byggingarréttar séu ekki lögbundin verkefni sveitarfélaga. Landeiganda, hvort sem hann er opinber aðili eða einkaaðili, sé frjálst að ráðstafa lóðum á landi sínu, svo fremi sem þær ráðstafanir séu í samræmi við skipulag. Sveitarfélögum sé heimilt að úthluta byggingarlóðum, líkt og þeim sé heimilt að taka ákvarðanir um aðra fjárhagslega hagsmuni sína, sbr. einkum 7. og 9. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Með samþykkt borgarráðs á sölu byggingarréttar og með samþykki Búgarðs ehf. á þeim skilmálum, sem um þá sölu gildi, hafi komizt á kaupsamningur um þau fasteignatengdu réttindi, sem byggingarréttur er. Slíkur samningur sé einkaréttarlegur samningur, sbr. m.a. úrskurð félagsmálaráðuneytisins frá 2. september 2003 (dskj. nr. 28) og dóm Hæstaréttar frá 21. september 2003 í máli nr. 150/2000 (dskj. nr. 27). Um þennan samning gildi því allar sömu meginreglur og gildi almennt um kaupsamninga um fasteignir. Jafnframt sé vísað til þess, að byggingarréttur og lóðarréttindi séu fasteignatengd réttindi, sem út af fyrir sig geti verið sérstakt þinglýsingar- og veðandlag. Byggingarrétti verði ekki einhliða skilað, nema um það hafi verið samið, eða fyrir hendi séu riftunarástæður. Þannig sé t.d. í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum, sem gildi um Lambhagaveg 15, kveðið á um heimild stefnda til að rifta samningi um sölu byggingarréttarins, standi lóðarhafinn ekki við þá skilmála, sem um lóðina gildi. Á sama hátt geti lóðarhafi rift kaupsamningi um byggingarrétt á lóðinni, skilað lóðinni og krafizt endurgreiðslu, að öðrum skilyrðum uppfylltum, hafi stefndi ekki staðið við sinn hluta samningsins. Stefnandi geti hins vegar ekki ákveðið einhliða, án slíkrar riftunarástæðu, að skila lóð og krefjast endurgreiðslu. Stefndi vísi til þess, að það sé ekki viðurkennt sjónarmið í fasteignakauparétti, að einhver almennur skilaréttur sé til staðar, ef forsendur breytist, s.s. efnahagslegt ástand á markaði. Um meinta skyldu sveitarstjórna til að veita viðtöku slíkum fasteignatengdum verðmætum þyrfti annað hvort að kveða á um í lögum eða einkaréttarlegum samningum, s.s. úthlutunarskilmálum með sama hætti og réttur sveitarfélaga til að afturkalla úthlutun lóðar verði annað hvort að byggjast á úthlutunarskilmálum/samningum eða sérstakri lagaheimild. Í úthlutunarbréfi borgarstjóra til Búgarðs ehf., dags. 17. ágúst 2007, sé áskilinn réttur stefnda til að rifta sölu byggingarréttarins og afturkalla lóðina verði ekki staðið við þá greiðsluskilmála, sem þar séu einnig tilgreindir. Í bréfinu sé einnig vísað til almennra lóða- og framkvæmdaskilmála, þar sem segi m.a., að greiðsla gatnagerðargjalds og kaupverðs byggingarréttar jafngildi viðurkenningu lóðarhafa á því, að hann hafi kynnt sér þá skilmála, sem um lóðina gildi, og hafi samþykkt að hlíta þeim. Í gr. 1.6. í skilmálunum séu m.a. tilgreindir tímafrestir framkvæmda. Í þeirri grein segi einnig, að borgarráð geti afturkallað lóðaúthlutun, verði ekki staðið við þessa fresti. Í gr. 1.14 sé enn ítrekað, að borgarráð geti fellt úthlutun úr gildi undir tilteknum kringumstæðum, sem þar greini. Séu í þessum skilmálum tilgreindar helztu ástæður, sem leitt geti til riftunar á sölu byggingarréttarins af hálfu stefnda. Hvergi sé gert ráð fyrir því í þeim skilmálum, sem um lóðina gildi, að stefndi geti einhliða rift sölu byggingarréttar og afturkallað lóð, en um riftun á sölu byggingarréttar gildi almennar riftunarreglur fasteignakauparéttar. Á sama hátt hafi skilmálarnir heldur ekki að geyma heimild til handa lóðarhöfum til að ákveða einhliða að skila lóðinni og krefjast endurgreiðslu gatnagerðargjalda og kaupverðs byggingarréttarins. Því sé þannig mótmælt, að það hafi verið viðurkennd og óumdeild regla, þegar stefnandi sótti um og fékk úthlutað lóð, að hann gæti skilað lóðinni, breyttust áform hans þannig, að hann gæti ekki nýtt lóðina. Á sama grunni stoði ekki fyrir stefnanda að bera fyrir sig sjónarmið í stjórnsýslurétti um heimildir borgara til þess að falla frá réttindum, sem honum hafi verið úthlutuð með ívilnandi stjórnvaldsákvörðun, enda um að ræða einkaréttarlegan gerning. Í staðfestingu borgarráðs á úthlutun lóðarinnar og sölu byggingarréttarins til Búgarðs ehf. hafi verið fólgið fullnaðarframsal á þeim rétti með þeim bindandi réttaráhrifum, sem slíku framsali fylgi. Jafnframt hafi, með fyrirvaralausri greiðslu kaupverðs byggingarréttarins og gatnagerðargjaldsins, komizt á einkaréttarlegur samningur milli aðila um kaup Búgarðs ehf. á einkaréttarlegum verðmætum, sem gangi kaupum og sölum á markaði. Skiptir eigi máli, að mati stefnda, að lóðarleigusamningur hafi ekki verið gerður, enda sé með slíkum samningi fyrst og fremst settur í formlegan búning sá réttur til lóðar, sem lóðarhafi öðlist með lóðarúthlutun borgarráðs. Það stoði þannig ekki fyrir stefnanda að bera fyrir sig, að hann hafi ekki tekizt á hendur með öðrum hætti, skuldbindingu við úthlutunina um að byggja á lóðinni, breyttust forsendur hans fyrir lóðarumsókninni. Stefndi vísi til þess, að réttur lóðarhafa til skila á atvinnuhúsalóð sé hvorki lögfestur né kveðið á um slíkan rétt í úthlutunarbréfum. Almennir lóða- og framkvæmdaskilmálar stefnda frá maí 2007 kveði heldur ekki á um einhliða skilarétt lóðahafa. Stefnandi haldi því hins vegar fram, að ákvæði 9. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og 9. gr. reglugerðar nr. 543/1996 staðfesti rétt til skila á lóð og endurgreiðslu gatnagerðar- og byggingargjalda. Í tilvitnuðu ákvæði laga um gatnagerðargjald sé kveðið á um, hvernig endurgreiða skuli gatnagerðargjald, sem er sérstakur skattur, sem innheimtur sé samhliða úthlutun/sölu lóða eða byggingarréttar, sé lóðaúthlutun afturkölluð eða ógilt, eða ef lóð er skilað. Að mati stefnda geti stefnandi ekki byggt skilarétt á þessu lagaákvæði. Líta beri til þess, að lögin fjalli um álagningu sérstaks skatts, álagningarstofn og hlutfall, og með hvaða hætti honum skuli ráðstafa. Ákvæði 9. gr. laganna fjalli einungis um, hvað gera skuli, sé lóð afturkölluð eða skilað, og samkvæmt meginreglum fasteignakauparéttar sé það hverju sinni samningsatriði, hvort fasteign fáist skilað og á hvaða kjörum, en lóð teljist fasteign og byggingarréttur fasteignatengd réttindi, eins og áður segi. Um skil á réttindum, sem keypt hafi verið með einkaréttarlegum gerningi, fari því samkvæmt samningi hverju sinni milli aðila, eða efni úthlutunarskilmála, en með greiðslu sinni á gatnagerðargjöldum og kaupverði byggingar­réttarins hafi stefnandi lýst því yfir, að hann myndi hlíta þeim skilmálum, sem um lóðina gildi. Af hálfu stefnanda hafi engir fyrirvarar verið gerðir að þessu leyti, eða áskilnaður um rétt til að skila lóðinni síðar. Lög um gatnagerðargjald fjalli ekki um lóðaúthlutanir, eins og áður segi, eða undir hvaða kringumstæðum lóð verði afturkölluð eða skilað. Ljóst sé, að stefndi geti ekki, á grundvelli 9. gr. laga nr. 153/2006, afturkallað úthlutun lóðar, sem hann hafi selt byggingarrétt á, án gildrar riftunarástæðu, samningsbundinnar eða lögbundinnar. Á sama hátt geti stefnandi ekki byggt rétt til að skila lóð á því ákvæði laga nr. 153/2006. Ákvæði 9. gr. laganna kveði hins vegar á um það, að ef semjist um skil á lóð, eða ef skilyrði séu fyrir afturköllun eða ógildingu úthlutunar, þá sé sveitarstjórn skylt að endurgreiða gatnagerðargjald með tilteknum hætti. Frá því geti sveitarstjórn ekki samið sig. Samkvæmt framansögðu hafni stefndi sjónarmiðum stefnanda, er lúti að því, að sérstakur skilaréttur verði byggður á 9. gr. laga um gatnagerðargjald. Ekki sé heldur að finna önnur lagaákvæði, sem slíkur réttur verði byggður á. Minnt sé á, að sala lóða sé ekki lögbundið hlutverk sveitarstjórna, en gatnagerð sé það hins vegar, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 153/2006. Þeirri fullyrðingu sé mótmælt, að meintur réttur til skila á lóð byggi á þeim skilmálum, sem um úthlutunina gildi, en stefnandi vísi til þess, að í gr. 1.24., séu tilgreind lög, reglugerðir o.fl., sem séu hluti af hinum almennu skilmálum, sem um lóðarúthlutunina gildi. Í fullyrðingu stefnanda sé hins vegar gengið út frá þeirri röngu forsendu, að í ákvæði 9. gr. laga um gatnagerðargjald og 9. gr. reglugerðar um gatnagerðargjald sé kveðið á um almennan skilarétt á byggingarrétti og rétt til endurgreiðslu kaupverðs og annarra lóðargjalda. Stefnandi byggi jafnframt á því, að skylda sveitarfélaga til að taka við lóðum og endurgreiða gatnagerðargjald hafi verið staðfest við setningu laga nr. 6/2009 um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995 og lögum um gatnagerðargjald nr. 153/2006. Hvergi í lögskýringargögnum komi fram staðfesting á því, að fyrir hendi sé einhliða réttur til skila á lóðum, enda fjalli lög um gatnagerðargjald ekki um úthlutun lóða eða sölu byggingarréttar. Í lagabreytingunni felist einungis, að sveitarfélög fái rýmri tíma til að endurgreiða hinn álagða skatt, gatnagerðargjaldið, í þeim tilfellum, sem 9. gr. laga um gatnagerðargjald tilgreini, sem og afnám skyldu sveitarfélaga til að verðbæta álagt gatnagerðargjald, komi til endurgreiðslu af lóðum, sem hafi verið úthlutað eða veitt sé byggingarleyfi á eftir gildistöku laganna. Í stefnu séu jafnframt rakin ákvæði varðandi endurgreiðslu gatnagerðargjalds í eldri lögum um gatnagerðargjald, sem séu efnislega eins og núgildandi 9. gr. laga nr. 153/2006, þ.e.a.s. að þegar ákveðin skilyrði séu fyrir hendi, skuli endurgreiða gatnagerðargjald. Í þeim sé hins vegar ekki frekar en í gildandi lögum að finna, hvenær þær forsendur séu fyrir hendi, að ráðstöfun á byggingarrétti verði rift, t.d. hvenær sveitarfélag geti einhliða afturkallað ráðstöfun byggingarréttarins og þar með svipt eiganda hans þeirri eign sinni, eða hvenær eigandi byggingarréttarins geti krafizt þess að fá að skila honum og fá gatnagerðargjaldið endurgreitt. Í þessu sambandi hljóti því að þurfa að líta til almennra reglna fasteignakauparéttar. Stefndi mótmæli þeirri túlkun stefnanda, að álagning byggingarréttargjalds sé stjórnvaldsákvörðun. Byggingarréttargjald sé hvergi tilgreint í lögum og byggi einfaldlega á einkaréttarlegum samningi milli sveitarfélags og lóðarhafa. Forsendur kaupverðs byggingarréttar séu þær, að eigandi lands, í þessu tilviki sveitarfélag, sé að ráðstafa til annars aðila byggingarrétti, sem í felist einkaréttarleg verðmæti, sem eðlilegt sé, að endurgjald komi fyrir, enda gangi slík verðmæti kaupum og sölu á markaði. Þetta sé því hvorki skattur né þjónustugjald, sem séu hin hefðbundnu gjöld, sem stjórnvöldum sé heimilt að innheimta, að því gefnu að fyrir því sé heimild í lögum. Um slíkt sé ekki að ræða. Sala byggingarréttar komi t.d. gatnagerð og þeim þáttum, sem lýst sé í lögum um gatnagerðargjald, ekkert við. Lögjöfnun við ákvæði 9. gr. laganna geti heldur ekki átt við að mati stefnda. Stefndi mótmæli jafnframt þeirri túlkun stefnanda, að heimild stefnda til álagningar gatnagerðargjalda sé bundin því skilyrði, að lóðarhafi kjósi að nýta lóðina eða þann rétt, sem skattlagningin byggi á. Bent sé á, að gatnagerðargjald teljist markaður tekjustofn fyrir sveitarfélög til að standa straum af gatnagerð sveitarfélagsins, t.d. með undirbyggingu gatna, lögnum, götulýsingu, bundnu slitlagi og gangstéttum o.fl. Liggi fyrir, að stefndi hafi lagt í miklar fjárfestingar í gatnagerð og aðrar framkvæmdir til þess að gera svæðið, þar sem lóð stefnanda sé, byggingarhæft. Hafi gatnagerðargjöld og önnur lóðagjöld m.a. runnið til þessara verkefna. Það sé augljóst, að mati stefnda, að endurgreiðsla þessara lögbundnu gjalda vegna lóðar stefnanda myndi vera verulega íþyngjandi fyrir stefnda í því efnahagsumhverfi, sem nú ríki, þar sem engar líkur séu á, að hægt verði að ráðstafa lóðinni aftur á næstunni. Réttur til skila á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýslulaga Í jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 felist, að sambærileg tilvik skuli afgreiða á sambærilegan hátt, en ekki að afgreiða beri öll mál eins. Í þessu sambandi bendi stefndi á, að beiðni stefnanda um skil á lóð hafi borizt eftir að ákveðið hafi verið að taka fyrir öll skil á atvinnuhúsalóðum. Þau meginsjónarmið, sem ráðið hafi ákvörðunum um að veita viðtöku atvinnuhúsalóðum hafi fyrst og fremst byggzt á því, að með því móti hafi verið unnt að endurúthluta lóðum til annarra umsækjenda í því skyni, að á lóðunum yrði byggt, öllum aðilum til góðs, en allt þar til nýlega hafi eftirspurn eftir atvinnuhúsalóðum verið langtum meiri en framboðið. Við mat á því, hvort um sambærileg tilvik sé að ræða, skipti máli það gjörbreytta efnahagsástand, sem sveitarfélögin búi nú við. Þá skipti jafnframt máli, að þegar stefndi veitti áður viðtöku lóðum, hafi stefndi ekki komið fram í skjóli stjórnsýsluvalds, heldur hafi gerningurinn byggzt á einkaréttarlegum forsendum. Forsendur fyrir viðtöku atvinnuhúsalóða hafi því verið viðskiptalegs og hagræns eðlis, þ.e. tilgangurinn hafi verið sá að taka við lóðunum og endurúthluta þeim til að stuðla að uppbyggingu á lóðunum. Í ljósi efnahagshrunsins haustið 2008, og að heita engrar eftirspurnar eftir lóðum af þessu tagi eftir það, verði því að telja, að stefnda hafi verið heimilt að ákveða að taka ekki við fleiri atvinnuhúsalóðum. Stefndi hafi byggt ákvarðanir sínar á þessu tiltekna sjónarmiði, sem að framan segi, og veitt því þannig aukið vægi. Þau sjónarmið og þær áherzlur, sem áður hafi ráðið för, séu ekki lengur til staðar, og sé því ekki lengur um sambærileg tilvik að ræða. Samkvæmt framansögðu verði að telja, að engin skylda hvíli á stefnda að veita áfram viðtöku atvinnuhúsalóðum, þegar þess sé óskað. Stefndi bendi á, að úthlutun byggingarréttar sé gerningur á einkaréttarlegu sviði, þar sem allar aðstæður, og þar með forsendur fyrir tiltekinni framkvæmd, hafi gjörbreytzt á mjög skömmum tíma. Þessar breyttu kringumstæður hafi stefndi ekki á valdi sínu, frekar en aðrir landeigendur. Ákvörðun stefnda um að samþykkja ekki frekari skil á atvinnuhúsalóðum í þessu ljósi sé almenn, þ.e. hún taki til allra slíkra lóða. Þá verði stefnda að sjálfsögðu ekki kennt um hið alvarlega ástand, sem skapazt hafi í efnahags- og atvinnulífi hér á landi, sem hafi með ýmsum hætti haft áhrif á áform lóðahafa varðandi húsbyggingar og starfsemi þeirra. Stefndi mótmæli því, að móttaka stefnda á nokkrum atvinnuhúsalóðum hafi skapað stefnanda réttmætar væntingar um ákveðna afgreiðslu á beiðni hans um skil á lóðinni. Stefndi hafi leitað til skrifstofu Framkvæmda- og eignasviðs stefnda í september 2008 með fyrirspurn um hugsanleg skil á lóðinni og fengið sendan útreikning þaðan, sem hafi sýnt, hver endurgreiðslan yrði, ef til lóðarskila kæmi. Því sé mótmælt, sem fram komi í málavaxtalýsingu í stefnu, að skrifstofa Framkvæmda- og eignasviðs stefnda hafi í þessum samskiptum staðfest rétt til skila á lóðinni. Stefnandi setji fyrst fram ósk um skil á lóðinni með tölvupósti 13. október 2008. Þeirri ósk hafi stefnandi fylgt eftir með bréfi, dags. 15. október s.á., þar sem tilkynnt hafi verið um skil á lóðinni. Áður en stefnda barst tölvupóstur stefnda og síðar bréf hans, þar sem hann tilkynnti um skil á lóðinni, hafi stefndi verið búinn að taka þá ákvörðun að taka ekki við fleiri atvinnuhúsalóðum. Lóðahafar atvinnuhúsalóða hafi aldrei átt neinn skilarétt, sbr. það sem að framan greini, og hafi það verið áréttað með samþykkt borgarráðs 20. nóvember 2008. Beri að benda á, að fram að stöðvun lóðaskila mánaðamótin september/október 2008, hafi stefndi í örfáum tilvikum á síðustu fimm árum samþykkt skil á atvinnuhúsalóðum, og hafi flestum lóðanna verið endurúthlutað. Í níu tilvikum hafi lóðahafar afþakkað lóðaúthlutunina og hafi því aldrei komið til lóðaúthlutunar og því ekki heldur til þess, að þeim lóðum væri skilað. (dskj. nr. 36). Samþykkt borgarráðs frá 20. nóvember 2008 um atvinnuhúsalóðir Þeirri fullyrðingu stefnanda, að borgarráð hafi á fundi sínum þann 20. nóvember 2008 sett nýjar reglur um heimildir lóðahafa til skila á atvinnuhúsalóðum sé mótmælt. Í ákvörðun borgarráðs hafi hvorki falizt nýjar, afturvirkar né íþyngjandi reglur varðandi skil á atvinnuhúsalóðum, enda hafi aldrei verið neinn skilaréttur. Hins vegar hafi borgarráð samþykkt, að lóðahöfum yrði tryggður réttur til framsals lóðarréttinda á atvinnuhúsalóðum, áður en lóðarleigusamningur hafi verið gerður. Almennum rétti til þess hafi ekki verið til að dreifa fyrr en með þessari samþykkt og þessi hluti samþykktar borgarráðs því falið í sér breytingu á skilmálum, sem sé lóðahöfum til hagsbóta. Jafnframt hafi borgarráð samþykkt, að framlengja framkvæmdafresti um 2 ár, lóðahöfum til hagsbóta. Með þessu hafi borgarráð viljað koma til móts við gjörbreyttar aðstæður lóðahafa vegna efnahagshrunsins. Þá sé, því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að fyrir 20. nóvember 2008 hafi verið í gildi sú regla hjá stefnda, sem og öllum öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu, að lóðarhafi, sem af einhverjum ástæðum hafi ekki getað nýtt lóð, sem honum hafði verið úthlutað, gæti skilað lóðinni aftur og fengið lóðarverðið endurgreitt með verðbótum. Einungis í almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík sé kveðið á um almennan skilarétt lóðarhafa, sbr. gr. 6.1. Einungis á þeim grundvelli hafi stefndi talið sér vera skylt að taka við lóðum (dskj. nr. 4 og 33). Forsendubrestur vegna athafna stefnda Stefnandi byggi rétt sinn til skila á lóðinni á forsendubresti vegna ákvarðana og athafna stefnda. Sé þessum rökum stefnanda algjörlega hafnað. Stefndi bendi á, að vissar staðreyndir í þessum efnum eigi að vera öllum kunnar, þannig að menn geti ekki borið þær fyrir sig, t.d. verðrýrnun gjaldmiðils og verðbólga í kjölfar efnahagshruns. Byggi stefndi þannig á því, að breytt staða í efnahagslífinu gefi ekki neinar forsendur fyrir stefnanda til að skila lóð, sem honum hafi verið úthlutað. Forsendur verði að hafa verið verulegar og jafnframt ákvörðunarástæður. Í raun verði þær að hafa haft úrslitaáhrif um það, að löggerningur hafi verið gerður. Í því sambandi skipti vitneskja gagnaðila um forsendurnar jafnframt öllu máli, enda algjört skilyrði í þessu sambandi, að stefnda hafi verið ljóst, eða mátt vera ljóst, að slíkar forsendur hafi verið ákvörðunarástæða fyrir stefnanda, og jafnframt veruleg. Enn og aftur sé vísað til þess, að upphaflegur lóðarhafi hafi lýst því yfir með greiðslu sinni á gjöldum vegna lóðarinnar, að hann samþykkti að hlíta þeim skilmálum, sem um lóðina gildi. Af hans hálfu hafi engir fyrirvarar verið gerðir eða áskilnaður um rétt til að skila lóðinni síðar. Stefndi hafi selt stefnanda byggingarrétt á lóð nr. 15 við Lambhagaveg og skuldbundið sig til að gera hana byggingarhæfa haustið 2008, eins og fram komi í úthlutunarbréfinu. Stefndi hafi staðið við þá skuldbindingu. Hinu sé ekki að neita, að vegna þess efnahagslega hruns, sem varð haustið 2008, hafi forsendur margra lóðarhafa, að því er varðar uppbyggingu á lóðunum, breytzt. Stefndi hafi lagt í miklar fjárfestingar í gatnagerð og öðrum framkvæmdum til þess að gera svæðið byggingarhæft, en fjármögnun og bygging húsa á lóðunum sjálfum og lántaka lóðarhafanna í því sambandi sé að sjálfsögðu á ábyrgð þeirra, en ekki stefnda. Gatnagerð við Lambhagaveg sé lokið, að öðru leyti en því, að skipulag geri ráð fyrir mislægum gatnamótum við Vesturlandsveg, en sú framkvæmd, sem sé að meginstofni til kostuð af ríkinu, sé ekki áformuð í bráð. Stefndi fallist ekki á fullyrðingar stefnanda um, að upphæð byggingarréttargjaldsins hafi verið ákveðin og réttlætt á grundvelli þeirra forsendna, sem stefnandi haldi fram. Við úthlutun lóða við Lambhagaveg á árinu 2007 hafi verð byggingarréttar, að meðtöldum gatnagerðargjöldum, verið ákveðið um 35 þús. fyrir hvern ferm., sem byggja mætti á viðkomandi lóð samkvæmt deiliskipulagi. Um verðmæti byggingarréttar gildi engar gjaldskrár, heldur taki verð hans mið af markaðsaðstæðum. Með deiliskipulagi sé ákvarðaður byggingarréttur á einstökum lóðum. Með því að skilgreina nýtingu lands, heimila uppbyggingu þess og tiltekna nýtingu, aukist að jafnaði verðmæti viðkomandi lands. Við verðmat á landi og lóðum sé m.a. litið til atriða eins og staðsetningar, landnotkunar og byggingarréttar. Með deiliskipulagningu landsins verði sem sagt til verðmæti, sem fólgin séu í nýtingarmöguleikum þess, sem eigendum landsins sé heimilt að ráðstafa á einkaréttarlegum grundvelli. Það sem stefnandi hafi greitt fyrir byggingarréttinn sé hvorki hærra né lægra en aðrir hafi greitt, sem hafi fengið byggingarrétt á sama svæði og greitt kaupverð hans (dskj. nr. 37). Framangreind fullyrðing stefnanda er þannig með öllu órökstudd og ekki studd neinum gögnum. Í ósk stefnanda um úthlutun lóðar fyrir starfsemi sína hafi hvergi komið fram, að hún væri háð því skilyrði, að aðrir væru líka með starfsemi á svæðinu. Ljóst sé, að deiliskipulag svæðisins geri ráð fyrir öðrum lóðum, þannig að hvað það varði, séu forsendur fyrir fleiri rekstraraðilum á svæðinu. Það sé hins vegar ekki stefnda að koma þessum rekstri á fót, heldur aðeins að skapa forsendur til þess með skipulagi. Því sé sérstaklega mótmælt, að forsendur stefnanda að baki byggingarrétti undir iðnaðarstarfsemi hans að Lambhagavegi 15 hafi endanlega brostið þegar borgarráð samþykkti að framlengja alla framkvæmdafresti um 2 ár, en með því hafi borgarráð girt fyrir þann möguleika, að stefnandi gæti fénýtt lóð sína, t.d með sölu til þriðja aðila. Bent sé á, að borgarráð hafi samþykkt þann 20. nóvember 2008, að lóðahöfum atvinnuhúsalóða yrði tryggður réttur til framsals á lóðaréttindum. Fyrirsjáanlegt sé, að stefnandi, eins og fleiri lóðahafar, muni að öllum líkindum ekki hefja framkvæmdir á næstu misserum, og hafi því jafnframt verið ákveðið að framlengja framkvæmdafrestinn um tvö ár, frá því sem fram komi í úthlutunarskilmálum. Lóðahafar geti jafnframt óskað eftir frekari framlengingu. Riftun á úthlutun lóðar Því sé hafnað, að skilyrði riftunar séu fyrir hendi, en samkvæmt meginreglum fasteignakauparéttar og kröfuréttar þurfi vanefnd að vera veruleg, svo riftun geti farið fram, sbr. m.a. 42. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Vanefnd þurfi þannig að fela í sér verulegt frávik frá þeim skyldum, sem hafi átt að efna. Því sé mótmælt, að hin úthlutaða lóð uppfylli ekki þær kröfur um gæði, sem stefnandi hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla, að henni fylgdi. Beri í því sambandi að líta m.a. til fyrirhugaðrar starfsemi stefnanda, sem samkvæmt umsókninni sé útleiga á iðnaðarbílum fyrir sjálfstæða iðnaðarmenn, eða geymsluaðstaða fyrir lausafé. Þá hafi, í úthlutunarbréfi, verið sérstaklega tilgreint, að lóðin væri ekki orðin byggingarhæf og að sérstök tilkynning yrði send um svokallaðan B-dag, sem væri áætlaður haustið 2008. Að mati stefnda hafi stefnandi, í málatilbúnaði sínum, með engu móti sýnt fram á neinar vanefndir af hálfu stefnda í tengslum við lóðarúthlutunina, sem heimili riftun og þannig skil á lóð og endurgreiðslu lóðargjalda. Stefnandi beri enn fremur sönnunarbyrði fyrir því, að stefndi hafi brotið gegn samningsskyldum sínum með þeim hætti að réttlætt geti riftun. Um stefnufjárhæð Athugasemd sé gerð við tilvísun stefnda í 1. tl. 6. gr. almennra reglna um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, sem gildi ekki um lóð stefnda. Upphafstíma dráttarvaxta sé sérstaklega mótmælt. Verði ekki fallizt á sýknukröfu stefnda, beri að miða upphafstíma dráttarvaxta við dómsuppsögu í fyrsta lagi. Samkvæmt öllu framansögðu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Um þrautavarakröfu: Verði ekki fallizt á aðal- eða varakröfu stefnda, sé gerð krafa um stórfellda lækkun á kröfum stefnanda. Byggi stefndi á því, að þá beri að miða endurgreiðslufjárhæðina eingöngu við verðbætt gatnagerðargjald, sbr. 9. gr. laga nr. 153/2006. Byggi þrautavarakrafa stefnda á sömu lagarökum og sjónarmiðum, sem reifuð hafi verið hér að framan. Stefndi byggi málatilbúnað sinn m.a. á reglum fasteignakauparéttar, meginreglum samninga- og kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga og riftun, meginreglunni um skuldbindingargildi samninga, lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, lögum nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um lagarök vísist að öðru leyti til kaflans um málsástæður hér að framan. Kröfu um málskostnað byggi stefndi á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Ágúst Jónsson, lögfræðingur og skrifstofustjóri framkvæmda- og eignasviðs Reykjavíkurborgar, og Jóhann Leví Logason lögfræðingur, sem var lögfræðingur á skrifstofu framkvæmda- og eignasviðs Reykjavíkurborgar. Samningur aðila er einkaréttarlegs eðlis, en hann á rætur í ívilnandi stjórnvaldsákvörðun stefnda, sem er opinber aðili. Sérstakur skriflegur samningur var ekki gerður, heldur var til hans stofnað með lóðarumsókn stefnanda, sem samþykkt var af stefnda á fundi borgarráðs hinn 16. ágúst 2007 og tilkynnt stefnanda með bréfi, dags. 17. sama mánaðar. Í því bréfi koma fram skilmálar, sem um lóðarúthlutunina gilda, en þar er m.a. vísað til almennra lóða- og framkvæmdaskilmála og deiliskipulagsskilmála fyrir lóðir við Lambhagaveg. Eru allir samningsskilmálarnir settir einhliða af stefnda. Þá er að finna í bréfinu riftunarheimild til handa stefnda, standi lóðarhafi ekki við tilgreinda skilmála. Loks er í niðurlagi bréfsins fjallað um leigugreiðslur og síðan segir, að nánari ákvæði verði sett í lóðarleigusamning. Þeir almennu lóða- og framkvæmdaskilmálar, sem vísað er til í framangreindu bréfi borgarráðs, liggja fyrir í málinu á dskj. nr. 3. Segir þar m.a. í gr. 1.1, sem fjallar um almenn ákvæði, að skilmálar þessir gildi, eftir því sem við eigi, fyrir allar lóðir, sem Reykjavíkurborg úthluti eða selji byggingarrétt á, og séu þeir til fyllingar almennum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík og víki fyrir þeim, ef á milli beri. Í tilvitnuðum sérreglum um úthlutun íbúðahúsalóða eru sérstök ákvæði í 6. gr. um skil á lóðum, en þar er um skilaskyldu að ræða, hverfi lóðarhafi frá því að byggja á lóð, sem hann hefur fengið úthlutað. Sambærilegt ákvæði er ekki í þeim almennu lóða- og framkvæmdaskilmálum, sem eru hluti af samningsskilmálum stefnanda og stefnda, og verður skilaheimild stefnanda til handa ekki leidd af framangreindu ákvæði 6. gr. um skil á íbúðahúsalóðum. Í skilmálunum er einnig vísað til laga, reglugerða, samþykkta og staðla, m.a. til reglugerðar um gatnagerðargjald nr. 543/1996 og þágildandi laga um gatnagerðargjald nr. 17/1996 og jafnframt vísað til þess, að ný lög nr. 153/2006, tækju gildi 1. júlí 2007. Í 9. gr. l. nr. 153/2006 segir svo í upphafi: „Sveitarfélagi ber að endurgreiða gatnagerðargjald innan [90 daga]1) ef lóðarúthlutun er afturkölluð eða ógilt eða lóð er skilað.“ Ekki er fallizt á þann skilning stefnanda, að ákvæði þetta feli í sér skilyrðislausa skilaheimild lóðarhafa. Svo sem áður greinir, var aldrei gerður skriflegur lóðarleigusamningur, og skýrði vitnið Ágúst m.a. svo frá fyrir dómi, að sérstakur skriflegur samningur hefði verið gerður við Bauhaus, þar sem um erlendan aðila var að ræða, en við úthlutun annarra lóða um atvinnuhúsnæði hafi ekki verið gerður þannig samningur; menn sæktu um lóð, tillaga væri gerð til borgarráðs um ráðstöfun á lóð gegn tiltekinni greiðslu með tilteknum skilmálum, borgarráð samþykkti það, og borgarstjóri sendi bréf til lóðarhafans um það, en það bréf, ásamt með samþykkt borgarráðs, væri grundvöllur réttinda lóðarhafans. Ekki er að finna í gögnum málsins skýr ákvæði um, hvernig með skuli fara, óski lóðarhafi eftir að skila atvinnuhúsalóð, sem hann hefur fengið úthlutað. Í áðurgreindum samningi við Bauhaus er ákvæði um heimild félagsins til að skila lóðinni, falli félagið frá áformum um nýtingu hennar, en vitnið Ágúst bar fyrir dómi aðspurður, að ákvæði samningsins um skilarétt Bauhaus endurspeglaði ekki almenna reglu, sem gilti um skilarétt. Fyrir liggur, að sumarið 2007 skiluðu fjórir aðilar atvinnuhúsalóðum, sem þeir höfðu fengið úthlutað. Þau lóðaskil fóru ekki í gegnum neitt sérstakt ferli, og skýrði vitnið Ágúst svo frá, að hann hefði skrifað upp á svokallað bókunarblað til að staðfesta skilaheimildina, en blaðið hefði síðan verið sent á fjármálaskrifstofu borgarinnar, þar sem kaupverðið var endurgreitt. Ástæða þess, að tekið hefði verið við lóðum á þessum tíma, hafi verið sú, að eftirspurn eftir lóðum hafi verið meiri en framboð. Vitnið hafi hins vegar borið fyrstu skilabeiðni, sem fram kom frá ÞG verktökum í júní 2008, undir formann borgarráðs, sem hafi fallizt á skilin í samtali þeirra á milli, en formleg ákvörðun hefði ekki verið tekin um það, eða um þá ákvörðun bókað. Vitnið Jóhann Leví skýrði m.a. svo frá aðspurður, að fyrir október 2008 hefði engum erindum með óskum um skil á atvinnuhúsalóðum verið hafnað. Eins og fram er komið var sá háttur hafður á fram til októbermánaðar 2008, að tekið var við atvinnuhúsalóðum, sem skilað var, án þess að þau skil þyrftu sérstaks samþykkis við, og hefur stefndi ekki hrakið þá fullyrðingu stefnanda, að á þeim tíma hafi gilt hjá stefnda óskráðar reglur um einhliða skilarétt handhafa atvinnuhúsalóða. Það liggur fyrir, að stefnandi leitaði til stefnda með fyrirspurn hinn 18. september 2008 um endurgreiðslur, kæmi til þess að hann kysi að skila lóðinni. Í svari Jóhanns Levís lögfræðings á framkvæmda- og eignasviði Reykjavíkurborgar sama dag er vísað í samtal aðila fyrr um daginn og meðfylgjandi útreikning á endurgreiðslu vegna lóðaskila, miðað við skil í september 2008. Engan fyrirvara er að finna í því bréfi á skilaheimild eða skilyrði fyrir skilum, og bendir bréf þetta til þess, að það hafi verið skilningur stefnda, að handhafar atvinnuhúsalóða hefðu á þessum tíma einhliða skilarétt, svo sem framkvæmdin hafði verið. Samkvæmt framburði Jóhanns Levís fyrir dómi kvað hann það ekki hafa verið sérstaklega rætt hjá stefnda á þessum tímapunkti, að réttur til skila væri háður einhverjum skilyrðum eða forsendum, og ekki hefði verið búið að taka um það ákvörðun. Það liggur fyrir, að afhending lóðarinnar hafði ekki farið fram, þegar stefnandi tilkynnti stefnda með tölvubréfi hinn 13. október 2008, að hann sæi sig tilneyddan til að skila lóðinni. Hinn sama dag sendi Jóhann Leví honum svofellt svar: „Eins og staðan er í dag er því miður ekki hægt að skila inn atvinnulóðum. Þessi mál eru til skoðunar hjá borgarráði og mun niðurstaða liggja fyrir á næstu vikum.“ Spurður fyrir dómi, hvernig staðið hefði verið að þeirri ákvörðun að hætta að taka við lóðum, svaraði Jóhann Leví því svo, að það hefðu í raun bara verið samskipti, sem hann hefði átt við Ágúst Jónsson skrifstofustjóra, og hann hefði komið þeim skilaboðum til vitnisins, að tekið hefði verið fyrir öll lóðaskil, og það hefði þurft að fara yfir stöðuna í ljósi ástandsins, en þetta hefði verið í byrjun október. Stefnandi sendi stefnda formlegt bréf um, að hann skilaði lóðinni, Lambhagavegi 15, hinn 15. október 2008, og óskaði eftir endurgreiðslu. Erindið var áréttað með bréfi 1. desember sama ár. Með bréfi framkvæmda- og eignasviðs, dags. 6. febrúar 2009, var erindinu hafnað. Borgarráð samþykkti fyrst formlega á fundi hinn 20. nóvember2008, að ekki skyldi heimilt að skila atvinnuhúsalóðum nema með sérstakri heimild borgarráðs hverju sinni. Var sú samþykkt tilkynnt lóðahöfum með bréfi, dags. 27. sama mánaðar. Eins og framkvæmd við lóðaskil atvinnuhúsnæðis hafði verið háttað fram til þess að stefnandi tilkynnti um skil á lóðinni, og með hliðsjón af fyrirvaralausu svari stefnda við fyrirspurn stefnanda þess efnis í september 2008 mátti stefnandi hafa réttmætar væntingar til þess, að hann hefði þessa heimild, eins og aðrir höfðu haft í sambærilegri stöðu fram til þess. Enda þótt samningur aðila sé einkaréttarlegs eðlis, svo sem fyrr greinir, byggði hann á ívilnandi stjórnvaldsákvörðun stefnda. Bar stefnda þannig m.a. að gæta þess, að jafnræði væri milli þeirra aðila, sem voru í sambærilegri stöðu. Stefndi gat ekki bundið nein réttaráhrif við samþykkt borgarráðs um að taka fyrir skil á atvinnuhúsalóðum hinn 20. nóvember 2008, fyrr en sú ákvörðun hafði verið kynnt viðkomandi aðilum, eða eftir 27. nóvember 2008, og er algerlega ósannað, að ákvörðun þar að lútandi hafi verið tekin um mánaðamótin september/október, svo sem haldið er fram af hálfu stefnda, hvað þá kynnt hagsmunaaðilum. Þá þegar hafði stefnandi neytt þess réttar, sem hann hafði á grundvelli þeirrar venju, sem gilti hjá Reykjavíkurborg um sambærileg skil, og sem var óbeint viðurkenndur í tölvubréfi Jóhanns Levís til stefnanda 18. september 2008. Stefndi gerir þá kröfu til vara, að stefnufjárhæð verði lækkuð stórlega, og beri einungis að miða endurgreiðslufjárhæðina við verðbætt gatnagerðargjald. Með vísan til margnefnds tölvubréfs Jóhanns Levís frá 18. september 2008 og meðfylgjandi útreikninga hans, þykir ljóst, að réttur lóðahafa, sem skiluðu lóðum fram til þess tíma, til endurgreiðslu greidds kostnaðar laut jafnt að söluverði byggingarréttar og fráveituheimæðargjalds sem að gatnagerðargjaldi, ásamt verðbótum. Stefndi hefur ekki gert athugasemdir við útreikning stefnanda í stefnu á þeim gjöldum, og verður krafa stefnanda því tekin til greina, eins og hún er fram sett, en ekki er fallizt á andmæli stefnda við dráttarvaxtakröfu stefnanda. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 1.500.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Reykjavíkurborg, greiði stefnanda, Búgarði Invest ehf., kr. 92.978.603 með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 15. nóvember 2008 til greiðsludags og kr. 1.500.000 í málskostnað.
Mál nr. 61/2015
Gæsluvarðhald Skaðabætur Gjafsókn
A krafði íslenska ríkið um skaðabætur vegna gæsluvarðhalds sem hann taldi sig hafa sætt að ósekju. A hafði verið handtekinn 8. desember 2011 þar sem að hann var ásamt tveimur öðrum mönnum grunaður um aðild að skotárás í Reykjavík í nóvember sama ár. Í málinu lá fyrir að A hafði í upphafi rannsóknar lögreglu staðfastlega neitað að hafa verið á staðnum umrætt kvöld og breytti ekki framburði sínum þótt hann hefði verið í ósamræmi við framburð annarra. A breytti fyrst framburði sínum við aðalmeðferð málsins 5. mars 2012 og viðurkenndi þá að hann hefði verið á staðnum og í för með öðrum ákærðu auk þess sem hann gerði nánar grein fyrir atburðarásinni umrætt kvöld. Í dómi Hæstaréttar var fallist á það mat héraðsdóms að eftir að A gaf framangreinda skýrslu hefði ekki verið tilefni til að halda honum lengur í gæsluvarðhaldi enda hefði framburður hans fyrir dómi samrýmst framburði annarra og gögnum málsins og þáttur hans því nægilega upplýstur. Þar með hefði A sætt gæsluvarðhaldi að ósekju frá þessum degi til 22. mars 2012, er honum var sleppt í kjölfar sýknudóms um framangreindar sakir, og ætti hann því rétt til miskabóta úr hendi Í af þeim sökum. Voru bætur til A ákveðnar 500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. janúar 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að tildæmdar bætur verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi sætti stefndi gæsluvarðhaldi frá 8. desember 2011 til 22. mars 2012, fyrstu fjórtán dagana á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála en eftir það 2. mgr. sömu greinar. Tilefni gæsluvarðhaldsins var að stefndi ásamt tveimur öðrum mönnum var grunaður um aðild að skotárás að kvöldi 18. nóvember 2011 í svonefndu Bryggjuhverfi í Reykjavík. Var talið að háttsemi hans gæti varðað við 211. gr., sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákæra var gefin út á hendur stefnda og mönnunum tveimur og ætlað brot hans þar talið varða við framangreind lagaákvæði, sbr. 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga, en til vara við 4. mgr. 220. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr., laganna. Stefndi hafði í skýrslum, sem hann gaf hjá lögreglu við rannsókn málsins, staðfastlega neitað að hafa verið á staðnum þegar framangreind atvik urðu og breytti ekki framburði sínum þótt hann væri í ósamræmi við framburð annarra. Við aðalmeðferð málsins 5. mars 2012 breytti stefndi á hinn bóginn framburði sínum. Viðurkenndi hann þar að hafa verið á staðnum og í för með öðrum ákærðu auk þess sem hann gerði nánar grein fyrir atburðarásinni umrætt kvöld. Í héraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi, eftir að stefndi gaf framangreinda skýrslu, verið tilefni til að halda honum lengur í gæsluvarðhaldi enda hafi framburður hans fyrir dómi samrýmst framburði annarra og gögnum málsins og þáttur hans því nægilega upplýstur. Verður fallist á þetta mat héraðsdóms og þar með að stefndi hafi sætt gæsluvarðhaldi að ósekju frá þessum degi til 22. mars, er honum var sleppt í kjölfar sýknudóms um framangreindar sakir. Samkvæmt framansögðu er sýknukröfu áfrýjanda hafnað. Í héraðsdómi var áfrýjandi samkvæmt dómsorði, sem miða ber við, dæmdur til að greiða stefnda 1.400.000 krónur. Verður fallist á að stefndi eigi rétt til miskabóta á grundvelli 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, en að fjárhæð bótanna ákveðist 500.000 krónur. Ákvæði héraðsdóms um upphafstíma dráttarvaxta er staðfest. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest svo og niðurstaða hans um gjafsóknarkostnað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda fer svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Axel Má Smith, 500.000 krónur með vöxtum eins og héraðsdómi greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2014. Mál þetta sem dómtekið var 13. október 2014 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 6. febrúar 2013 af Axel Má Smith, Daggarvöllum 4b, Hafnarfirði, á hendur íslenska ríkinu. Kröfur aðila Stefnandi gerir þær kröfur aðallega að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 5.234.284 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 8. desember 2011 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Fyrsta varakrafa stefnanda er að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 4.934.672 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 22. desember 2011 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Önnur varakrafa stefnanda er að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 3.594.622 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 10. febrúar 2012 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þriðja varakrafa stefnanda er að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 3.281.224 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 16. febrúar 2012 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Fjórða varakrafa stefnanda er að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 2.890.612 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 6. mars 2012 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Fimmta varakrafa stefnanda er að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 2.695.306 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 15. mars 2012 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. og 12. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er af hálfu stefnanda gerð krafa um að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, auk virðisaukaskatts á málskostnað. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Jafnframt krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda eftir mati réttarins. Atvik máls Málavextir eru þeir að hinn 18. nóvember 2011 barst lögreglu tilkynning um að skotið hefði verið af haglabyssu á bifreið við Tangarhöfða í Reykjavík. Ökumaður bifreiðarinnar sem skotið hafði verið á kvað mann að nafni X hafa mælt sér mót við hann í Bryggjuhverfinu í Reykjavík vegna ágreinings þeirra um skuldauppgjör. Er hann hafi mætt á staðinn, ásamt félaga sínum, hafi bifreið verið ekið í veg fyrir bifreið hans og út úr aðkomubifreiðinni stigið fyrrnefndur X ásamt tveimur mönnum en þeir hafi báðir hulið andlit sín. Annar þessara mannanna hafi verið vopnaður haglabyssu og skotið að bifreið sinni, þegar hann hafi ekið henni aftur á bak til að komast undan. Árásarmennirnir þrír hafi í framhaldinu veitt árásarþolunum eftirför á bifreið sinni og sá sem hafi verið með haglabyssuna skotið öðru skoti út um glugga bifreiðarinnar á bifreið árásarþola með þeim afleiðingum að afturrúða bifreiðarinnar hafi brotnað og umtalsverðar aðrar skemmdir orðið á henni. Áðurnefndur X var handtekinn tveimur dögum eftir árásina. Við yfirheyrslu hjá lögreglu viðurkenndi hann að hafa átt þátt í skotárásinni en kvað tvo útlendinga hafa verið með sér við verknaðinn. Rannsókn lögreglu leiddi hins vegar í ljós að Y var annar þessara manna en hinn Axel Már Smith, stefnandi máls þessa. Í ljós kom að Y var sá sem borið hafði skotvopnið og skotið á bifreið brotaþola og þá sem í henni voru. Stefnandi var handtekinn, 7. desember 2011, eða nítján dögum eftir árásina. Við skýrslutöku hjá lögreglu sama dag neitaði hann allri aðild að skotárásinni og kvaðst hafa verið heima hjá sér, þegar árásin hefði átt sér stað. Stefnandi var, 8. desember 2011, með vísan til rannsóknarhagsmuna, sbr. a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, úrskurðaður í Héraðsdómi Reykjavíkur til að sæta gæsluvarðahaldi frá 8. desember til 22. desember. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfesti hann 12. desember, sbr. mál nr. 662/2011. Lögregluskýrsla var tekin af stefnanda, 13. desember. Neitaði stefnandi enn allri aðild að skotárásinni 18. nóvember og hélt fast við fyrri framburð sinn hjá lögreglu þess efnis að hann hefði, þegar skotárásin átti sér stað, verið heima hjá sér. Í skýrslu hjá lögreglu, 19. desember, hélt stefnandi fast við fyrri framburð en honum var þá kynnt að áðurnefndur X hefði í skýrslu hjá lögreglu tilgreint hann sem annan af þeim mönnum er fylgt hefðu honum í bifreið á staðinn, þar sem árásin hefði átt sér stað. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 22. desember 2011, var gæsluvarðhald stefnanda framlengt til 19. janúar 2012 en nú með vísan til almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfesti hann 23. desember, sbr. mál nr. 691/2011. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 19. janúar 2012, var gæsluvarðhald stefnanda framlengt til 16. febrúar 2012 með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfesti hann 23. janúar 2012, sbr. mál nr. 55/2012. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 16. febrúar 2012, var gæsluvarðhald stefnanda framlengt með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, þar til dómur gengi í máli hans en þó ekki lengur en til 15. mars. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 15. mars, var gæsluvarðhald stefnanda enn framlengt með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 þar til dómur gengi í máli hans en þó ekki lengur en til 12. apríl. Ákæra á hendur þeim þremur einstaklingum sem talið var að hefðu staðið að skotárásinni 18. nóvember 2011, þ.á.m. stefnanda, var gefin út 10. febrúar 2012. Í ákærunni var háttsemi stefnanda talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 19/1940, en til vara við 4. mgr. 220. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga. Aðalmeðferð í málinu fór fram fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, 5. og 6. mars 2012. Í skýrslu sinni við aðalmeðferðina, 5. mars, viðurkenndi stefnandi að hafa verið ásamt meðákærðu á staðnum, hinn 18. nóvember 2011, þegar skotárásin átti sér stað, en neitaði alfarið hlutdeilt í árásinni enda hefði hann hvorki vitað að skotvopn væri í bifreiðinni eða hefði tekið þátt í árásinni. Dómur í málinu var kveðinn upp, 22. mars 2012, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. S-110/2012. Var stefnandi sýknaður af broti gegn 211. gr., sbr. 20. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 19/1940, en til vara við 4. mgr. 220. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga. Hann var hins vegar sakfelldur fyrir vörslur á 8,78 gr. af marijúana. Var stefnandi dæmdur til að greiða 66.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá dómsuppsögu en að sæta ella fangelsi í 6 daga. Í dómnum segir hvað meinta aðild stefnanda að skotárásinni 18 nóvember varðar: „Í ákæru er háttsemi ákærða Axels Más talin til hlutdeildarverknaðar, án þess að því sé lýst með hvaða hætti ákærði hafi veitt liðsinni við verknaðinn. Ákærði hefur borið að hann hafi ekki vitað um byssuna fyrr en Y skaut af henni við Tangabryggju. Fram er komið að ákærði slóst í för með meðákærðu með skömmum fyrirvara og ber ákærðu saman um að ekkert hafi verið rætt við hann um að byssa yrði höfð meðferðis. Þá hefur ákærði Y borið að hann hafi haft byssuna innanklæða í bifreiðinni á leiðinni að Tangabryggju. Með hliðsjón af framansögðu telst ósannað að ákærði hafi vitað um byssuna þegar hann hélt með meðákærðu til fundar við B. Þá verður ráðið af myndbandsupptöku úr öryggismyndavél að ákærði hafi lítið haft sig í frammi á vettvangi. Þótt ákærði hafi verið í bifreiðinni með meðákærðu meðan á eftirförinni stóð er ekkert komið fram um að hann hafi átt nokkurn þátt í því að skotið var öðru skoti að bifreið B. Enn fremur telst ósannað, gegn neitun ákærða, sem fær stuðning í framburði Y, að ákærði hafi haft byssuna með sér heim síðar um kvöldið. Samkvæmt framansögðu verður ákærði Axel Már sýknaður af þessum ákærulið.“ Í kjölfar dómsins var stefnandi leystur úr gæsluvarðhaldi. Niðurstöðu héraðsdóms var ekki áfrýjað. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Aðalkrafa stefnanda er reist á því að hann hafi að ósekju sætt gæsluvarðhaldi frá 8. desember 2011 til 22. mars 2012. Varakröfur stefnanda byggja á því að gæsluvarðhald hans hafi staðið lengur en efni stóðu til. Stefnandi byggir á að frelsissvipting, skv. lögum nr. 88/2008, sé alvarleg skerðing á mannréttindum þ.m.t. persónufrelsi, friðhelgi heimilis og eignaréttar, og sú þvingunarráðstöfun í þágu rannsóknar sakamáls sem almennt verði talin ganga lengst í því efni. Á sama hátt feli húsleit í sér röskun mikilvægra hagsmuna og persónuréttinda er njóti friðhelgi og verndar, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og alþjóðlega mannréttindasáttmála. Stefnandi byggir á því að skv. 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 eigi maður rétt á skaðabótum fyrir fjárhagslegt tjón og miska vegna aðgerða skv. IX.-XIV. kafla laganna þ.m.t. gæsluvarðhalds, er beinist gegn honum sem sakborningi, að ósekju, vegna þess að þær sakargiftir sem á hann hafi verið bornar reynist ekki réttar eða sönnun hafi ekki fengist um þær. Því aðeins komi til álita að lækka bætur eða fella þær niður hafi sakborningur sjálfur valdið eða stuðlað að því að til aðgerða hafi verið gripið gagnvart honum eða þeim viðhaldið sbr. seinni málslið 2. mgr. 228. gr. Því sé ekki til að dreifa í tilviki stefnanda. Heimildir til frelsisskerðingar, án þess að áður hafi verið staðreynt hvort sakborningur hafi unnið til hennar, helgist fyrst og fremst af hagsmunum þjóðfélagsins af því að upplýsa afbrot í því skyni að geta beitt refsingum lögum samkvæmt. Heimildir lögreglu til aðgerða skv. X. og XIII. kafla laga nr. 88/2008 helgist og af sömu ástæðum. Standi augljós rök til þess að sá maður, sem þurft hafi að sæta sviptingu á frelsi sínu og alvarlegri skerðingu á persónuréttindum sínum í þágu almannahagsmuna geti átt rétt á bótum frá ríkinu ef niðurstaðan verði sú að rannsókn máls leiði ekki til málsóknar gegn honum. Í slíkum bótarétti felist einungis að sá sem eigi þá hagsmuni, sem krefjist frelsissviptingar og þvingunaraðgerða, þ.e.a.s. almenningur, greiði bætur til þess einstaklings sem þurft hafi að fórna frelsi sínu tímabundið í þágu þeirra. Óhjákvæmilegt sé í þessu sambandi að líta til þeirra breytinga sem orðið hafi við gildistöku nýrra sakamálalaga nr. 88/2008, sem leyst hafi af hólmi eldri lög um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Í athugasemdum með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 88/2008 sé vísað til þess að skilyrði fyrir bótum vegna sakamáls verði rýmkuð frá því sem verið hafi í lögum nr. 19/1991, m.a. með því að þau skilyrði fyrir bótarétti, sem kveðið hafi verið á um í a- og b- liðum 176. gr. laga nr. 19/1991, m.a. áskilnaður um að ekki hafi verið nægilegt tilefni til aðgerða lögreglu, séu felld brott. Þá sé orðalag ákvæðisins afdráttarlaust en í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 segi að: ,,Maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli á rétt til bóta skv. 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi ...” og í 2. mgr. 228. gr. laganna segi: ,,Dæma skal bætur vegna aðgerða skv. IX-XIV. kafla laga þessara ef skilyrði eru fyrir hendi.” Samkvæmt lögum nr. 19/1991 hafi aðeins verið mælt fyrir um mögulegan bótarétt. Á því sé byggt að skaðabótaábyrgð stefnda sé að þessu leyti ótvírætt fyrir hendi, og þá með hlutlægum hætti, þar sem stefnandi hafi verið sýknaður með endanlegum dómi af þeim sökum sem leitt hafi til gæsluvarðhalds. Stefnandi hafi setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá 8. desember 2011 en á grunvelli almannahagsmuna, skv. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, frá 22. desember 2011 og fram til þess er dómur hafi gengið í máli hans, 22. mars 2012. Samkvæmt ofangreindu ákvæði megi úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef sterkur grunur leiki á að hann hafi framið afbrot sem að lögum geti varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt til verndar almannahagsmunum. Í samræmi við það sem þegar hafi verið sagt um þvingunarráðstafanir verði að skýra skilyrðið um sterkan grun þröngt og því sé mótmælt að það hafi verið uppfyllt í þessu máli. Stefnandi telji afar hæpið og ekki samrýmast grundvallarhugsuninni um réttarríki að hann hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald, hvað þá í svo langan tíma sem raun beri vitni. Legið hafi fyrir strax á fyrstu dögum rannsóknar lögreglu og ekki síðar en 22. desember 2011, að stefnandi hafi ekki verið sekur um þá háttsemi sem verið hafi grundvöllur gæsluvarðhalds hans og síðar leitt til ákæru á hendur honum. Stefnandi hafi mátt sæta því að sitja saklaus í gæsluvarðhaldi í þrjá og hálfan mánuð en það hafi leitt til mikils mannorðsmiska fyrir hann og m.a. valdið því að hann hafi misst atvinnu sína. Bótakrafa stefnanda byggi á þeim miska sem hann hafi orðið fyrir vegna gæsluvarðhaldsvistarinnar. Miski stefnanda felist í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar, frelsissviptingar og málaferla. Eðli sínu samkvæmt sé frelsissvipting sem þessi alvarleg skerðing á mannréttindum auk þess sem hún sé mikil andleg þrekraun fyrir þann sem fyrir henni verði. Stefnandi hafi einnig sætt einangrun hluta af gæsluvarðhaldstímanum, heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni. Hann hafi því haft áhyggjur af ættingjum og ástvinum sínum og átt við andlega vanlíðan og svefnleysi að stríða. Bótakrafa stefnanda byggi einnig á því fjárhagslega tjóni sem hann hafi orðið fyrir en stefnandi hafi tapað tekjum auk þess að missa vinnu sína og hafi hann ekki enn fengið vinnu eftir þessa atburði. Fyrir liggi í málinu að stefnandi hafi ráðið sig í vinnu í byrjun desember 2011 við flísalagnir. Umsamin launakjör hafi verið 4.200 krónur m/vsk á fermetra eða að meðaltali 5.700 kr. fyrir hverja unna klst. m/vsk. Tekjutap stefnanda hafi því verið 4.542 kr. án vsk. fyrir hverja unna klst. Vísað sé til þeirra alvarlegu sakargifta sem á hann hafi verið bornar þ.e. að vera þátttakandi í manndrápstilraun, sbr. 211. gr. alm. hgl. Hafi þetta valdið stefnanda mikilli vanlíðan. Miski stefnanda felist auk þess í mannorðsmissi, þjáningum og óþægindum vegna framangreindrar rannsóknar og frelsissviptingar, sem hann eigi rétt á að fá bættan að svo miklu leyti sem unnt sé. Stefnandi sundurliði stefnukröfu sína þannig að honum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi í alls þrjá og hálfan mánuð. Stefnandi krefjist í málinu 2.500.000 króna miskabóta vegna gæsluvarðahaldsins, einangrunar og rannsóknaraðgerða lögreglu. Þá geri stefnandi kröfu að fjárhæð 2.734.284 krónur vegna tekjutaps sem hann hafi sannanlega orðið fyrir á tímabilinu. Sé þar miðað við að stefnandi hefði unnið sér inn 4.542 kr. fyrir hverja klst. að meðaltali en meðal vinnustundir á mánuði séu áætlaðar 172 talsins. Laun stefnanda hefðu því orðið 2.734.284 kr. á tímabilinu. Fyrstu varakröfu sína byggi stefnandi á því að þrátt fyrir að fallist verði á að gæsluvarðhald stefnanda hafi ekki verið að tilefnislausu frá upphafi verði að líta til þess að framlenging þess, 22. desember 2011, hafi verið ónauðsynleg. Á þeim tíma hafi rannsóknarhagsmunir ekki lengur verið fyrir hendi en stefnandi hafi þá verið úrskurðaður í gæsluvarðhald í grundvelli almannahagsmuna. Þennan dag hafi legið fyrir að tilefnislaust hafi verið að ætla að stefnandi væri sekur um þá háttsemi sem verið hafi grundvöllur áframhaldandi gæsluvarðhaldsvistar og því hafi skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ekki verið fyrir hendi. Af þeirri ástæðu verði að líta til þess að gæsluvarðhald stefnanda hafi staðið lengur en efni hafi staðið til og því beri að greiða honum bætur vegna þess. Stefnandi krefjist skv. því 2.500.000 króna miskabóta vegna gæsluvarðahaldsins, einangrunar og rannsóknaraðgerða lögreglu. Þá geri stefnandi kröfu að fjárhæð 2.434.672 krónur vegna tekjutaps sem hann hafi sannanlega orðið fyrir á tímabilinu. Sé þar miðað við að stefnandi hefði unnið sér inn 4.542 krónur fyrir hverja klst. að meðaltali en meðal vinnustundir á mánuði séu áætlaðar 172 talsins. Laun stefnanda hefðu því orðið 2.434.672 kr. á tímabilinu. Aðra varakröfu sína byggi stefnandi á því að ekki hafi verið tilefni að halda stefnanda lengur í gæsluvarðhaldi en til 10. febrúar 2012 en þann dag hafi ákæra verið gefin út og ljóst að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, væru ekki fyrir hendi. Skv. ákæru hafi stefnandi verið sakaður um að vera hlutdeildarmaður í skorárás, án þess að því væri lýst með hvaða hætti hann hefði veitt liðsinni við verknaðinn. Ljóst hafi verið á þessum tímapunkti, þ.e.a.s. við útgáfu ákæru, að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, hafi ekki verið fyrir hendi. Þetta komi fram í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-110/2012, þar sem stefnandi hafi verið sýknaður af þessum kröfum ákæruvalds. Á þessum degi, við útgáfu ákæru, hafi verið orðið fullljóst að ekki hafi verið tilefni til frekara gæsluvarðhalds stefnanda og honum því verið haldið að ósekju. Sé stefndi því skyldur til að greiða honum bætur vegna þess. Stefnandi krefjist skv. því 2.500.000 króna miskabóta vegna gæsluvarðahaldsins, einangrunar og rannsóknaraðgerða lögreglu. Þá geri stefnandi kröfu að fjárhæð 1.094.622 krónur vegna tekjutaps sem hann hafi sannanlega orðið fyrir á tímabilinu. Sé þar miðað við að stefnandi hefði unnið sér inn 4.542 krónur fyrir hverja klst. að meðaltali en meðal vinnustundir á mánuði séu áætlaðar 172 talsins. Laun stefnanda hefðu því orðið 1.094.622 krónur á tímabilinu. Þriðju varakröfu sína byggi stefnandi á því að ekki hafi verið tilefni til að úrskurða hann í áframhaldandi gæsluvarðhald, 16. febrúar 2012, en þann dag hafi stefnandi verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald, á grundvelli almannahagsmuna, skv. úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-71/2012. Ákæra hafi þá legið fyrir í málinu og ljóst mátt vera að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 hafi ekki verið fyrir hendi. Skv. ákæru hafi stefnandi verið sakaður um að vera hlutdeildarmaður í skotárás án þess að því væri lýst með hvaða hætti hann hefði veitt liðsinni við verknaðinn. Ljóst hafi verið á þessum tímapunkti, þ.e.a.s. við útgáfu ákæru, að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, væru ekki fyrir hendi. Þetta komi fram í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-110/2012, þar sem stefnandi hafi verið sýknaður af þessum kröfum ákæruvaldsins. Hinn 16. febrúar hljóti því að hafa verið fulljóst að ekki hafi verið tilefni til frekara gæsluvarðhalds stefnanda og hafi því úrskurður þar um gengið að ósekju. Sé stefndi því skyldur til að greiða stefnanda bætur vegna þess. Stefnandi krefjist skv. því 2.500.000 króna miskabóta vegna gæsluvarðahaldsins, einangrunar og rannsóknaraðgerða lögreglu. Þá geri stefnandi kröfu að fjárhæð 781.224 krónur vegna tekjutaps sem hann hafi sannanlega orðið fyrir á tímabilinu. Sé þar miðað við að stefnandi hefði unnið sér inn 4.542 krónur fyrir hverja klst. að meðaltali en meðal vinnustundir á mánuði séu áætlaðar 172 talsins. Laun stefnanda hefðu því orðið 781.224 kr. á tímabilinu. Fjórða varakrafa stefnanda byggi á því að í síðasta lagi við aðalmeðferð sakamálsins á hendur honum, sbr. mál Héraðsdóms Reykjavíkur nr. S-110/2012, geti hafa verið nokkuð tilefni til áframhaldandi gæsluvarðhald stefnanda. Aðalmeðferð málsins hafi farið fram dagana 5.-6. mars 2012 en þá hafi skýrslutökum aðila og málflutningi lokið. Hinn 6. mars 2012 hafi því legið fyrir að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 hafi ekki verið fyrir hendi. Frá þeim degi hafi verið ljóst að stefnandi hafi verið í gæsluvarðhaldi að tilefnislausu og eigi hann því rétt á bótum vegna þess. Stefnandi krefjist skv. því 2.500.000 króna miskabóta vegna gæsluvarðahaldsins, einangrunar og rannsóknaraðgerða lögreglu. Þá geri stefnandi kröfu að fjárhæð 390.612 krónur vegna tekjutaps, sem hann hafi sannanlega orðið fyrir á tímabilinu. Sé þar miðað við að stefnandi hefði unnið sér inn 4.542 krónur fyrir hverja klst. að meðaltali en meðal vinnustundir á mánuði séu áætlaðar 172 talsins. Laun stefnanda í hlutfalli við það hefðu því orðið 390.612 krónur á tímabilinu. Fimmta varakrafa stefnanda byggi á því að eftir lok aðalmeðferðar þ.e. 15. mars 2012 hafi stefnandi enn á ný verið úrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald fram að dómsuppsögu og þá á grundvelli almannahagsmuna. Á þessum degi hafi öll atvik málsins legið fyrir og engin ástæða verið til að ætla að stefnandi hefði gerst sekur um það brot sem hann hafi verið sakaður um og verið grundvöllur gæsluvarðhaldsvistar hans. Fjarri lagi hafi verið að álykta að sterkur grunur væri fyrir hendi um að hann hefði framið afbrot sem að lögum gæti varðað 10 ára fangelsi og gæsluvarðhald væri nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Því verði að líta svo á að stefndi sé bótaskyldur gagnvart stefnanda í síðasta lagi frá aðalmeðferð málsins. Stefnandi krefjist skv. því 2.500.000 króna miskabóta vegna gæsluvarðahaldsins, einangrunar og rannsóknaraðgerða lögreglu. Þá geri stefnandi kröfu að fjárhæð 195.306 krónur vegna tekjutaps sem hann hafi sannanlega orðið fyrir á tímabilinu. Sé þar miðað við að stefnandi hefði unnið sér inn 4.542 krónur fyrir hverja klst. að meðaltali en meðal vinnustundir á mánuði séu áætlaðar samtals 172. Laun stefnanda í hlutfalli við það hefðu því orðið 195.306 krónur á tímabilinu. Hvað lagarök varði vísi stefnandi til XXXVII kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sér í lagi til 1. og 2. mgr. 228. gr. laganna. Þá sé byggt á 95. og 97. gr. sömu laga. Einnig sé byggt á 1.-4. og 5. mgr. 67. gr., 1. og 2. mgr. 71. gr. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 5. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Um gjalddaga bótakröfu og dráttarvexti vísist til 6. gr. og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. l. nr. 91/1991. Þá sé vísað til almennra reglna skaðabótaréttarins og 26. gr. laga nr. 50/1993. Kröfur sínar um dráttarvexti styðji stefnandi við 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Varðandi kröfu um málskostnað vísi stefnandi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé vísað til laga nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Krafa um málskostnað sé gerð eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda Stefndi byggir á því að aðalkrafa stefnanda sé reist á því að hann hafi að ósekju sætt gæsluvarðhaldi frá 8. desember 2011 en varakröfur á því að gæsluvarðhald hans hafi staðið lengur en efni stóðu til. Einnig byggi stefnandi á því að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 hafi ekki verið fyrir hendi og vísi jafnframt til 1. og 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Stefndi hafni þessum fullyrðingum og krefjist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Í málinu liggi fyrir að stefnandi hafi verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald sem staðið hafi allt frá 8. desember 2011 til 22. mars 2012. Þá liggi jafnframt fyrir að stefnandi hafi verið sýknaður með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, 22. mars 2012. Í 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segi að dæma megi bætur vegna aðgerða skv. IV- XIV kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. séu fyrir hendi. Ennfremur segi að þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Sýknukrafa stefnda byggi á því að stefnandi hafi stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á og eigi því ekki rétt á bótum. Stefnandi hafi ekki gefið sig fram við lögreglu eftir skotárásina á Tangarhöfða heldur hafi hann verið handtekinn á heimili sínu 19 dögum síðar. Eftir handtökuna hafi hann skýrt rangt frá við yfirheyrslu og ekki sagst hafa verið í bifreið með árásarmönnum né heldur verið á vettvangi þar sem skotárásin hafi átt sér stað. Sama hafi hann sagt við yfirheyrslur 13. og 21. desember, jafnvel þótt annar sakborningur hafi þá þegar borið að stefnandi hafi verið þátttakandi í árásinni. Stefnandi hafi haft fjölmörg tækifæri til að breyta framburði sínum og greina satt og rétt frá. Milli síðustu yfirheyrslu lögreglu og aðalmeðferðar hafi verið kveðnir upp fimm gæsluvarðhaldsúrskurðir þar sem stefnandi hafi haft tækifæri til að skýra rétt frá auk þess sem hann hefði getað óskað eftir við lögreglu, hvenær sem verið hafi, að breyta framburði sínum. Stefnandi geti því engum um kennt nema sjálfum sér og gæsluvarðhaldstíminn eingöngu verið til kominn vegna háttsemi stefnanda sjálfs. Þess vegna hafi stefnandi sjálfur stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á. Sé því enn ítrekað að hafna beri öllum bótakröfum stefnanda. Stefndi hafni framsetningu og útreikningi stefnanda á tölulegri kröfugerð hans í málinu. Sem fyrr segi geti stefndi ekki borið ábyrgð á tímalengd gæsluvarðhalds stefnanda og það eigi líka við um tímabilið frá aðalmeðferð sakamálsins, þar stefnandi hafi verið sýknaður með dómi héraðsdóms. Fram að aðalmeðferð 5. og 6. mars 2012 hafði framburður stefnanda vægast sagt verið ósannfærandi. Við aðalmeðferðina hafi hann játað þátttöku í árásinni en óljóst hafi verið á hvern hátt dómendur myndu meta játningu hans og framburð að öðru leyti í þessu alvarlega máli. Hafi því verið eðlilegt í ljósi þess sem á undan hafði gengið að gæsluvarðhaldstíminn stæði þar til dómur hefði verið kveðinn upp. Hér beri líka að líta til þess að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi fallist á áframhaldandi gæsluvarðhald stefnanda frá 15. mars 2012 til 12. apríl sá. Dómkröfur stefnanda um greiðslu á skaðabótum vegna vinnulauna, sem stefnandi telji sig hafa orðið af, séu ósannaðar. Engar eðlilegar forsendur séu fyrir kröfugerðum þessum, aðrar en óraunsæir útreikningar stefnanda sjálfs og óundirritað skjal sem talið sé stafa frá ætluðum vinnuveitanda hans. Þessi gögn sýni hvorki fram á missi vinnutekna né útreikning raunverulegra launa. Beri því að hafna þeim alfarið. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða Í máli þessu krefur stefnandi stefnda, íslenska ríkið, aðallega, um miskabætur vegna meints ólögmæts gæsluvarðhalds er hann hafi þurft að sæta frá 8. desember 2011 til 22. mars 2012 og bætur fyrir fjártjón vegna tekjumissis, sem rekja megi til gæsluvarðhaldsins. Í varakröfum stefnanda er miðað við að hið meinta ólögmæta gæsluvarðhald hafi varað skemur en aðalkrafan byggir á. Hvað lagarök til grundvallar bótakröfunum varðar vísar stefnandi til 1. ml. 2. mgr., sbr. 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá vísar stefnandi ennfremur til 67. gr., 70. gr. og 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 5. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá byggir stefnandi á því að skilyrði fyrir gæsluvarðhaldi stefnanda, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, hafi ekki verið til staðar. Af hálfu stefnda er á því byggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 hafi verið til staðar meðan stefnandi hafi setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna. Þá hafi stefnandi stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfur sínar á og eigi því ekki rétt á bótum, sbr. 2. ml. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 skal dæma bætur vegna aðgerða samkvæmt IX.-XIV. kafla laganna, ef skilyrði 1. mgr. ákvæðisins eru fyrir hendi. Þó er sá fyrirvari settur í 2. ml. 2. mgr. 228. gr. að bætur megi fella niður eða lækka ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Af framangreindu leiðir að úrlausn þess hvort stefnandi hafi fyrirgert rétti þeim til bóta sem mælt er fyrir um í fyrri málslið 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, eða hvort bætur skuli sæta lækkun, veltur á því hvort stefnandi hafi í skilningi 2. ml. 2. mgr. 228. gr. valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem bótakröfur hans eru reistar á. Er í þessu sambandi til þess að líta að ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, sem stefnandi vísar einnig til bótakröfu sinni til stuðnings, ber að túlka, eins og rakið er í dómum Hæstaréttar í máli nr. 175/2000 og nr. 601/2012, með hliðsjón af almennum reglum skaðabótaréttar, þar á meðal um eigin sök. Eins og rakið hefur verið var stefnandi í Héraðsdómi Reykjavíkur, 8. desember 2011, á grundvelli rannsóknarhagsmuna, sbr. a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, úrskurðaður í gæsluvarðhald frá þeim degi til 22. desember 2011 vegna gruns um aðild að skotárás er átt hafði sér stað í Bryggjuhverfi í Reykjavík að kveldi 18. nóvember. Var talið að þáttur stefnanda í skotárásinni gæti varðað við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, 22. desember 2011, var gæsluvarðhald stefnanda með vísan til almannahagsmuna framlengt til 19. janúar 2012, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Gæsluvarðhaldið yfir stefnanda var með vísan til almannahagsmuna framlengt með úrskurði héraðsdóms, 19. janúar, þar til dómur gengi í máli ákæruvaldsins m.a. gegn stefnanda en þó ekki lengur en til 16. febrúar. Með úrskurði héraðsdóms, 15. mars, var gæsluvarðhaldið með vísan til almannahagsmuna framlengt frá þeim degi þar til dómur gengi en þó ekki lengur en til 12. apríl. Ákæra á hendur stefnanda og þeim tveimur einstaklingum öðrum sem talið var að hefðu staðið að skotárásinni í Bryggjuhverfi í Reykjavík, 18. nóvember 2011, var gefin út 10. febrúar 2012. Var háttsemi stefnanda talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 19/1940, en til vara við 4. mgr. 220. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga. Aðalmeðferð í málinu fór fram í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. og 6. mars 2012. Dómur var kveðinn upp 22. mars. Var stefnandi sýknaður af meginákærunni um brot gegn framangreindum ákvæðum almennra hegningarlaga. Var stefnandi leystur úr gæsluvarðhaldi sama dag. Niðurstöðunni var ekki áfrýjað. Eins og að framan greinir voru úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur um gæsluvarðhald stefnanda, 22. desember 2011, 19. janúar 2012 og 15. mars 2012 reistir á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þegar úrskurðirnir 22. desember 2011 og 19. janúar 2012 voru kveðnir upp var stefnandi grunaður um hlutdeild í broti gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. laganna. Gat meint brot varðað allt að 16 ára fangelsi. Um mjög alvarlegt brot var því að ræða og skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 því til staðar, hvað þessa úrskurði varðar. Styðst sú niðurstaða við ítrekuð fordæmi Hæstaréttar. Er þeirri málsástæðu stefnanda að ekki hafi verið heimilt að úrskurða hann 22. desember 2011 og 19. janúar 2012 í gæsluvarðhald á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 því hafnað. Um úrskurðinn, 15. mars, verður fjallað síðar. Eins og rakið er í atvikalýsingu dóms þessa gaf stefnandi skýrslur hjá lögreglu. 7., 13. og 19. desember 2011. Í skýrslutökunum neitaði stefnandi allri aðild að skotárásinni í Bryggjuhverfi að kvöldi 18. nóvember og kvaðst hafa verið heima hjá sér, þegar árásin átti sér stað. Engu breytti hvað framburð stefnanda varðaði, þótt honum væri kynntur framburður sambýliskonu hans, sem bar fyrir lögreglu að stefnandi hefði farið að heiman umrætt kvöld né þótt honum væri kynnt í skýrslutökunni 19. desember að X hefði í skýrslu hjá lögreglu tilgreint hann sem annan af þeim mönnum er fylgt hefðu honum í bifreið að staðnum þar sem árásin hefði átt sér stað. Það var ekki fyrr en í skýrslutöku við aðalmeðferð málsins m.a. á hendur stefnanda, 5. mars 2012, að stefnandi viðurkenndi að hafa verið í för með meðákærðu þegar skotárásin hefði átt sér stað. Jafnframt gerði hann þá nánari grein fyrir þætti sínum í atburðarásinni umrætt kvöld. Þótt stefnanda, sem hafði réttarstöðu sakbornings, hafi verið frjálst að svara ekki spurningum í framangreindum yfirheyrslum lögreglu bar honum eigi að síður að skýra satt og rétt frá kysi hann að svara, sbr. 2. og 3. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu er óhjákvæmilegt að líta svo á að með röngum framburði sínum hjá lögreglu, sem stangaðist á við framburð annars sakbornings í málinu og sambýliskonu stefnanda, hafi stefnandi stuðlað að því að gæsluvarðhald það sem hann í máli þessu krefst bóta fyrir stóð til 5. mars 2012, sbr. 2. ml. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Verða stefnanda því ekki dæmdar bætur fyrir gæsluvarðhald að ósekju frá 8. desember 2011 til 5. mars 2012 og breytir engu í þeim efnum þótt hann hafi í sakamálinu verið sýknaður af broti gegn þeim ákvæðum almennra hegningarlaga sem lágu til grundvallar gæsluvarðhaldinu. Kemur þá næst til athugunar hvort nauðsyn hafi borið til að halda stefnanda í gæsluvarðhaldi eftir 5. mars 2012. Það er mat dómsins að telja verði að ekki hafi verið ástæða til að halda stefnanda í gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, eftir skýrslutöku hans fyrir héraðsdómi 5. mars 2012 enda studdist framburður hans fyrir dómi við skýrslur annarra sakborninga og önnur gögn málsins og þáttur hans í málinu því nægilega upplýstur. Var því ekki tilefni til að halda honum í gæsluvarðhaldi allt til 22. sama mánaðar, eins og gert var og almannahagsmunir til grundvallar gæsluvarðhaldsúrskurði, 15. mars, ekki til staðar. Að þessu virtu verður að líta svo á að stefnandi hafi sætt gæsluvarðhaldi lengur en efni stóðu til og eigi hann rétt á bótum af þeim sökum samkvæmt 1. ml. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Þykja þær hæfilega metnar 1.700.000 krónur. Stefnandi krefur stefnda í máli þessu um bætur fyrir fjártjón sem hann hafi orðið fyrir vegna tapaðra vinnutekna. Fyrir liggi í málinu að stefnandi hafi ráðið sig sem undirverktaka hjá C ehf. við flísalagnir í byrjun desember 2011. Umsamið endurgjald hafi verið 4.200 krónur með virðisaukaskatti á fermetra eða að meðaltali 5.700 kr. fyrir hverja unna klst. með virðisaukaskatti. Tekjutap stefnanda hafi því verið 4.542 krónur án virðisaukaskatts fyrir hverja unna klst. Vinnuskylda hafi verið 9 klst. á dag. Fyrir liggur að þegar stefnandi var hnepptur í gæsluvarðhald 8. desember 2011 hafði hann verið ráðinn, sem undirverktaki, til að annast flísalagnir á vegum C ehf. Forsvarsmaður fyrirtækisins, D, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kom fram í skýrslu hans að hann hefði ekki treyst sér til að ráða stefnanda til starfa við flísalagnir, eftir að hann hafi losnað úr gæsluvarðhaldi, vegna þeirrar umfjöllunar sem mál hans hefði fengið í fjölmiðlum og upplýsinga um málið á netinu. Dómurinn hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi sjálfur sök á því að hafa setið í gæsluvarðahaldi frá 8. desember 2011 til 5. mars 2012. Verða honum þegar af þeirri ástæðu ekki dæmdar bætur fyrir missi atvinnutekna á því tímabili. Þá verður að telja með hliðsjón af framangreindum framburði forsvarsmanns C ehf. að stefnanda hafi ekki staðið til boða að hefja störf sem undirverktaki hjá fyrirtækinu eftir 5. mars af þeim ástæðum sem vitnið tilgreindi. Verður stefndi því sýknaður af fjárkröfum stefnanda vegna missis atvinnutekna. Dæmdar miskabætur skulu bera dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 6. mars 2013, það er mánuði frá höfðun máls þessa, til greiðsludags, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Stefnandi nýtur gjafsóknar í máli þessu samkvæmt gjafsóknarleyfi frá 19. febrúar 2013. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans, Ólafs Kristinssonar héraðsdómslögmanns, sem telst hæfilega ákveðin 875.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Axel Má Smith, 1.400.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. mars 2013 til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hans Ólafs Kristinssonar héraðsdómslögmanns, 875.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 363/2005
Verksamningur Matsgerð
B krafði J um greiðslu vegna vinnu við sumarhús. Sönnunarbyrði fyrir því að samið hefði verið fyrirfram um greiðslu vegna vinnunnar var lögð á J. Ekki var talið að sú sönnun hefði tekist og var því lagt til grundvallar að J bæri að greiða það verð sem B setti upp nema telja mætti það ósanngjarnt. Fyrir lá mat dómkvadds matsmanns þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að tímafjöldi sá sem B áskildi sér gæti fyllilega átt við rök að styðjast. J reyndi ekki að hnekkja niðurstöðu matsins með því að fá dómkvadda yfirmatsmenn og var ekki talið að honum hefði tekist að sýna fram á að það verð sem B krafðist væri ósanngjarnt. Var krafa B því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. ágúst 2005. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur stefnda verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi lét byggja sumarhúsið sem deila aðila lýtur að og ætlaði það til endursölu. Áfrýjandi ber sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu sinni, að samið hafi verið um það fyrirfram, að stefndi fengi greitt fyrir 220 klukkustunda vinnu við sumarhúsið og að þannig hafi átt að greiða samtals 602.580 krónur fyrir verkið miðað við umsamið tímagjald 2.200 krónur að viðbættum virðisaukaskatti. Þessa sönnun hefur hann ekki fært fram í málinu og fer því um lögskipti aðila eftir þeirri meginreglu sem meðal annars kemur fram í 45. gr., sbr. 47. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 og felur það í sér að greiða skuli það verð sem seljandi setur upp nema telja megi það ósanngjarnt. Hafa báðir málsaðilar raunar vísað til þessara lagaákvæða í málflutningi sínum. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi lét áfrýjandi dómkveðja matsmann til að meta hæfilegt „verðmæti vinnu“ sem stefndi lét áfrýjanda í té við sumarhúsið og deilt er um í málinu. Niðurstaða matsins var meðal annars sú, að tímafjöldi sá sem stefndi áskildi sér gæti fyllilega átt við rök að styðjast. Matsgerðin gat því ekki gagnast áfrýjanda til stuðnings þeim málflutningi að krafa stefnda væri ósanngjörn. Áfrýjandi reyndi ekki að hnekkja þessari niðurstöðu með því að fá dómkvadda yfirmatsmenn, svo sem honum hefði verið unnt samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hefur hann látið við það sitja að freista þess að hnekkja matinu með því að gera athugasemdir við einstaka þætti þess, sem hann telur að ekki fái staðist. Verður ekki fallist á að honum hafi tekist á þennan hátt að hnekkja niðurstöðum matsins og sýna fram á að verðið sem stefndi krefst teljist ósanngjarnt. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, JM Trésmíðaverkstæði ehf., greiði stefnda, Byggingarfélaginu Boga ehf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 19. maí 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Byggingarfélaginu Boga ehf., kt. 600100-2620, Nýbýlavegi 6, Kópavogi, gegn JM Trésmíðaverkstæði ehf., kt. 610302-3190, Ármúla 19, Reykjavík, með stefnu sem birt var 24. febrúar 2004. Dómkröfur stefnanda eru að hið stefnda einkahlutafélag verði dæmt til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.191.002 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð frá 19. janúar 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar og hvernig sem málið fer verði stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Helstu málavextir eru að stefnandi tók að sér fyrir stefnda að ljúka við byggingu sumarbústaðar í landi Tjarnar í Bláskógabyggð Árnessýslu. Af hálfu stefnda segir að aðilar hafi samið í upphafi um að greiða sem fullnaðargreiðslu fyrir 220 tíma vinnu á 2.200 krónur á tímann auk virðisaukaskatts sem geri samtals 602.580 krónur, en stefndi hafi greitt stefnanda 1.000.000 króna. Af hálfu stefnanda er haldið fram að samið hefði verið um að stefnandi ynni verkið í tímavinnu. Með reikningi, dags. 19. janúar 2004, krafði stefnandi stefnda um greiðslu fyrir vinnu, efni og akstur stefnanda samtals að fjárhæð 1.191.002 krónur, sem stefndi kveðst hafa mótmælt með bréfi 3. febrúar sama ár. Með bréfi, dags. 6. apríl 2004, til Héraðsdóms Reykjavíkur fór stefndi þess á leit að dómkvaddur yrði einn hæfur og óvilhallur sérfróður matsmaður til að skoða og meta annars vegar umfang og hæfilegt verðmæti vinnu sem stefnandi vann í þágu stefnda við lokauppsetningu, smíði og frágang á sumarhúsi stefnda að Tjörn Bláskógabyggð (Biskupstungum) sem unnin var í október og nóvember 2003, miðað við útselda vinnu stefnanda, 2.200 kr. á tímann auk virðisaukaskatts, og hins vegar til að meta galla við verkið og kostnað við úrbætur á þeim. Í matsbeiðninni er verkefni stefnanda lýst þannig: Verkefnið fólst í því að ljúka uppsetningu á 74 fermetra sumarhúsi gert úr tilbúnum forsmíðuðum einingum og flutt inn sem einingahús frá Danmörku. Einingarnar voru útveggir fullbúnir að utan með einangrun, lagnagrind og rakasperru. Áður en matsþoli kom að verkinu var búið að setja undirstöður, búið var að setja upp burðarbita og gólfbita, setja músarnet, reisa útveggi, setja límtrésbita og þaksperrur voru komnar en eftir var frágangur við hluta þeirra. Gluggaísetning og glerjun var lokið, nema á gafli, allir gluggar komu glerjaðir frá framleiðanda. Byrjað var að klæða sólpall. Einnig var búið að setja tilsniðnar plötur innanhúss milli gólfbita að mestu ofan á netið, það átti eftir að festa 3-4 sperrur við útbyggingu. Það þurfti að taka upp 3 borð á pallinum til að halda svo áfram við að klæða allan pallinn. Búið var að setja alla glugga í húsið og glerja, nema á gaflinum sem matsþoli annaðist, en hann var forsmíðaður. Fyrsta verk matsþola var að festa niður 3-4 þaksperrur og ganga frá þeim. Matsþoli setti þakkant. Matsþoli einangraði loft, gólf og í lagnagrind og milliveggi, matsþoli gekk frá rakasperru í loft og panelklæddi lofti og veggi að innan. Matsþoli einangraði gólf og lagði gólfborðin. Allar innréttingar komu samsettar og matsþoli setti þær upp og innihurðir (3 stk). Matsþoli setti úthurð sem kom fullglerjuð með karmi. Milliveggir (grindur) komu samsettir og matsþoli setti þá upp og klæddi. Öll vinna rafvirkja og pípara voru matsþola óviðkomandi. Sólpallur og handrið. Búið var að festa borðin á pallinn að mestu, eftir var að fullskrúfa borðin niður. Allt efni sem nota átti í bústaðin var á staðnum, matsþoli keypti út á reikning efni fyrir tæpar 50.000,- sem er inni í stefnufjárhæð og að auki fékk matsþoli efni út á reikning matsbeiðanda. Matsbeiðandi mótmælir þeim óhæfilega tíma sem matsþoli reiknar eða 50 klst. í ýmisskonar snatt og snúninga. John Erlingsson f.h. matsbeiðanda keypti efni og matsþoli vitjaði þess á leiðinni á verkstað. Matsmanni er falið að meta hvað telst hæfilegt í þeim efnum. Ítrekað er að allt efni kom með húsinu, hugsanlega getur verið um að ræða skrúfur og naglar hafi verið af skornum skammti, hugsanlega er líka um að ræða að allt of mikið af efninu hafi farið til spillis þar sem verktaki hafi ekki haft nógu góða yfirsýn yfir verkið frá upphafi og þurft að breyta vinnubrögðum sínum, svo virðist sem skipulagsleysi hafi ríkt á verkstað á háu stigi og er það alfarið á kostnað matsþola. Matsmaður reikni ekki sem vinnutíma, ferðir til og frá vinnustað á virkum dögum sem kostnað við verkið. Handriðastaurar eru að umfangi 30 staurar sem eru 120 cm háir og klæðning á pallinn 30 m2. Hér skal lagt til grundvallar að allir bitar voru þegar uppsetti og vinna matsþola fólst eingöngu við klæðninguna. Gallar við verkið. Eftir að verki matsþola lauk komu í ljós nokkur atriði sem matsbeiðandi telur ekki standast eðlilegar og faglegar kröfur til smiða og er nánar tiltekið: 1. Frágangur á gaflglugga rangur og hurð út á verönd er á röngum stað, er ekki í samræmi við teikningar, það vantar eins sentímetris millibil á milli glugga sem leiðir til útlitsskekkju í kringum gluggana, hurð getur aðeins opnast 90 gráður vegna rangrar staðsetningar. 2. Frágangur á kverklistum (skuggalistum) á samskeytum inni eru vitlaust settir, snúa öfugt, veggurinn er rammaður inn en ekki loftið eins og vera ber. 3. Frágangur á panel í þakskeggi fyrir ofan verönd of þétt saman og hefur sprengt sig. Matsmaður skili lýsingu á þessum annmörkum með tilliti til vinnu og efnis sem fer til að bæta úr þessum atriðum og reikni út kostnað við úrbætur. Matsbeiðandi lagði matsþola til afnota á verktímanum, sumarbústað sem er á næstu aðliggjandi lóð og var ætlast til að hann héldi þar til og færi ekki af verkstað til og frá Reykjavík að loknum vinnudegi á virkum dögum eins og verktaki gerði. Matsmaður meti umfang og sundurliði hvað er eðlilegt magn vinnu sem fer í það verkefni sem hér að framan hefur verið lýst. Matsmaður meti einnig hvað er hæfilegt verð fyrir verkefnið sem að ofan greinir. Af hálfu stefnanda voru fjölmargar athugsemdir gerðar við matsbeiðnina og þeim komið skriflega á framfæri við dómkvaddan matsmann. Þar segir m.a.: Ástæðan fyrir því að matsbeiðandi kom að máli við matsþola var sú, að tveir iðnaðarmenn höfðu unnið að uppsetningu sumarhúss sem matsbeiðandi hafði flutt inn frá Danmörku. Um var að ræða fyrsta sumarhús sinnar tegundar á Íslandi en matsbeiðandi hugðist hefja innflutning og uppsetningu á húsum sem þessum á Íslandi. Að sögn matsbeiðanda var hann mjög ósáttur við þá vinnu sem unnin hafði verið af hálfu þessara tveggja iðnaðarmanna og hefði hann því ákveðið að fá nýja verktak að verkinu. Á fundi Johns [Mars Erlingssonar, fyrirsvarsmanns matsbeiðanda] og Þórhalls [Mássonar, fyrirsvarsmanns matsþola] var ákveðið að matsþoli tæki að sér verkið og lyki við það. Á þeim fundi var fullyrt af hálfu Johns að uppsetning hússins yrði mjög fljótleg þar sem einfalt væri að setja það upp og allt byggingarefni væri að finna í gámi á byggingarstað. Af þessum sökum var samið um að matsþoli myndi vinna verkið í tímavinnu. Þar sem um nýtt sumarhús var að ræða, sem flutt var inn frá Danmörku, var ákveðið að ekki yrði gert fast tilboð í byggingu hússins, heldur að einungis yrði miðað við tímagjald. Á sama fundi aðila var tekið fram að matsbeiðandi hefði keypt tvær lóðir en hann hefði forkaupsrétt að þrem öðrum og til stæði að byggja sambærileg sumarhús á þeim. Ef af því yrði þá kæmi til greina að matsþoli ynni þau verk gegn föstu gjaldi, enda væri þá komin endanleg reynsla á það hversu langan tíma tæki að reisa sumarhús af því tagi sem hér um ræddi. ... Áréttað var að vinna ætti sumarhúsið í tímavinnu. Þegar matsþoli kom að verkinu höfðu iðnaðarmenn á vegum matsbeiðanda þegar lokið við eftirfarandi hluta verksins: undirstöður voru uppsettar, uppsetning burðarbita og gólfbjálka var lokið, uppsetning músanets var lokið, útveggir höfðu verið reistir, límtrésbitar og sperrur voru komnar upp en frágangur við hluta þeirra var eftir, byrjað var að klæða sólpall. Þann 7. október 2003 hófust tveir menn, þ.e. Þórhallur Másson og Pétur Snorrason, handa við verkið. Fyrstu tvo dagana leiðbeindu Jörgen Erlingsson og danski iðnaðarmaðurinn [er áður var getið] starfsmönnum matsþola við verkið, en svo fór að lokum að þeir fóru af verkstað þann 9. október 2003 og komu ekki frekar að verkinu. Þá aðstoðaði John Erlingsson ekki matsþola við verkið, að undanskildu því að hann sótti stöku sinnum rusl sem til féll vegna vinnu starfsmanna matsþola. Vinna matsþola hófst á því að festa niður sperrur og ganga frá þeim. Losa þurfti sumar upp sem þegar var búið að festa og haka meira úr þeim svo ekki væri allt of mikill munur á þeim. Þetta var aðallega á útbyggingunni. Vegna einstakra verkþátt verksins ber að taka eftirfarandi fram: 1) Þakklæðning: Gekk vel, en ekki var nægilegt magn af skrúfum þannig að fara þurfti á Selfoss til að ná í fleiri. 2) Gluggar: Búið var að setja í alla glugga nema gaflinn. Það var mikið verk vegna þess að sá gólfbiti sem glugginn átti að sitja á hallaði. Vegna þessa þurfti að lyfta glugganum töluvert upp öðru megin þannig að hann væri réttur. Þá var hallinn á útveggjaklæðningunni sem dekka átti yfir gluggann að ofanverðu rangur þannig að taka þurfti alla klæðninguna af öðru megin og klæða upp á nýtt og dugði ekki til. auk þess má nefna að göt voru með öllum gluggum, sem þegar höfðu verið setnir í, og skóf snjó inn um þau. 3) Gólf: Það sperruefni sem notað var sem gólf var mjög snúið, undið og misbreitt. Á milli þeirra átti að vera masonit sem kom með bústaðnum. Vegna þess hve illa var gengið frá músaneti á mörgum stöðum þurfti að setja inn laska yfir öll samskeyti og frauða í kring. Á endum var sett plötubútur sem ekki var nógu breiður og þurfti að frauð þar einnig. Þegar á heildina var litið var mikil vinna lögð í að þétta undir einangrun í gólfi til að tryggja sem best að ekki kæmust mýs upp í einangrunina. 4) Einangrun gólfs og lofts: Gekk vel og án vandkvæða. 5) Klæðning lofts: Gekk nokkuð vel. Gengið var vel frá rakasperru, límt yfir öll samskeyti og rakasperran kíttuð upp við límtrésbita. Þó þurfti að leggja vinnu í að spá í nýtingu panels á þessu stigi, allt efni sem viðkom húsinu var komið á gólf, en það hafði verið flutt úr gámi af hálfu matsbeiðanda inn í bústaðinn þrátt fyrir að ekki væri búið að leggja gólfborðin. Þannig þurfti að hafa plötur undir stillasinum og færa þær milli þeirra staða sem unnið var við. 6) Klæðning gólfs: Gekk ágætlega. Mikil vinna var þó að forfæra allan panel og innréttingar sem allt var komið inn í hús. fyrst var klæddur annar helmingur hússins, síðan var allt fært yfir á þann hluta og síðan klæddur hinn helmingurinn. 7) Milliveggir: Grindur í milliveggi voru geymdir úti. Þegar átti að taka þær inn kom í ljós að saga þurfti þrjár þeirra í sundur til að koma þeim inn í hús. síðan þurfti að laska þær saman. Þær áttu allar að vera merktar saman en merkingu vantaði á meirihlutann. Mál sem gefin voru upp á teikningum pössuðu ekki við stærð grindanna, hurðagötin í tveimur þeirra voru of lítil og hallinn á þeim að ofan mjög vitlaus. Auk þess ber að taka fram að grindurnar voru allar mjög losaralegar og héldust illa samana á öllum samskeytum. 8) Panelklæðning: Gekk nokkuð vel. Þegar hér var komið við sögu var ennþá ekkert rafmagn komið í húsið. Rafstöðin bilaði og þurfti að ná í aðra sem var minni og annaði þar með minna. Kalt var í húsinu, allur panellinn á miðju gólfi í mörgum lengdum. Af þeim sökum þurfti að athuga vel alla nýtingu. 9) Uppsetning innréttinga: Gekk vel, en þó voru gerðar smábreytingar sem töfðu vinnuna lítillega. 10) Innihurðir: Gekk vel. 11) Frágangur kringum glugga: Hér þurfti að leggja mikla vinnu til þess að frágangur yrði viðunandi. Ekki lá ljóst fyrir hvernig frágangurinn ætti að vera í kringum gluggana að innanverðu en ákveðið var að saga aðfellingar úr panel á gluggana og setja gerekti utan á það. Mjög mismunandi mál voru frá panel og út í gluggana. Þurfti því að sniðsaga allar aðfellinga og hefla og pússa svo ekki væru of miklar rifur. 12) Sólpallur og handrið: Búið var að setja upp hluta af borðum niður á pallinn þegar matsþoli kom að verkinu, en eftir var að fullskrúfa og ganga frá endum. Á langhliðinni voru borðin svo skakkt sett á að losa varð þau öll upp og setja niður aftur. Mjög mikill hæðarmunur var á bitunum undir borðunum og margir þeirra voru mjög undnir. Því þurfti að losa nokkra þeirra upp og laga eða skipta þeim hreinlega út. Þegar kom að því að setja handriðið þá var mjög erfitt að setja niður stólpa í láréttri línu eftir gólfi sem var mjög ójafnt. Því þurfti að lóða hvern staur fyrir sig. Margir bitar sem staurarnir festust á voru svo undir í annan endann að hefla þurfti þá til svo að staurinn stæði réttu. Um leið var sett grind vegna lokunar fyrir neðan pallinn. Klæðning á staurana gekk vel en að neðanverðu varð töluvert púsluspil því efni var orðið af skornum skammti. Vegna fullyrðinga í kaflanum „Meintir gallar við verkið“ ber að taka eftirfarandi fram: a) Í matsbeiðni er tekið fram að svalahurð sé á vitlausum stað. Matsþoli mótmælir þessu. Ástæðan fyrir þessari staðsetningu er sú að matsþola fannst ekki hægt að hafa lamir hurðarinnar fastar við næsta gluggapóst heldur var skynsamlegra að festa hurðina lamamegin á burðarsúluna sem heldur límtrésbitanum uppi. b) Hvernig kverklistar áttu að snúa gat matsþoli ekki vitað. Listar þessir fylgdu með húsinu og voru miklar vangaveltur um hvar þeir ættu að koma. Matsbeiðandi upplýsti að þetta væru kverklistar á loft. Engar leiðbeiningar komu um það hvernig þeir ættu að snúa. c) Panel [í] þakskeggi var settur þétt svo ekki myndi koma skafrenningar upp í einangrunina sem var að hluta til fyrir ofan. Að panel sem ætlaður er til inninota springi getur alltaf komið fyrir að mati matsþola. Af hálfu stefnanda segir að þannig hafi komið í ljós skömmu eftir að vinna við verkið hófst að þær forsendur sem gefnar hefðu verið af hálfu stefnda hafi ekki verið réttar. Á fundi Þórhalls Mássonar og John Erlingssonar hafi m.a. komið fram að allt efni ætti að vera til staðar og hafi í því sambandi verið bent á gám sem staðsettur hafi verið á verkstað. Þetta hafi ekki verið rétt og starfsmenn stefnanda hafi iðulega þurft að fara á Selfoss eða til Reykjavíkur til að ná í efni svo að vinna gæti gengið eðlilega fyrir sig. Stefnandi mótmælti því að ætlast hefði verið til að starfsmenn stefnanda færu ekki af verkstað til og frá Reykjavík á virkum dögum heldur héldu til í sumarbústað, er staðið hefði á næstu lóð. Hið rétta sé að umræddur sumarbústaður stóð til boða í eina viku en þá hafi stefnandi þurft að skila honum af sér. Raunar hafi aldrei staðið til né verið um það samið að starfsmenn héldu til á verkstað í sumarbústað að vetrarlagi. Af hálfu stefnanda er bent á að matsmanni sé í matsbeiðni eingöngu gert að meta endurgjald fyrir vinnu sem stefndi gefur sér að stefnandi eigi rétt á greiðslu fyrir. Í niðurstöðu matsmanns segir m.a.: Samkvæmt útreikningum matsmanns er umfang og hæfilegt verðmæti vinnu sem matsþoli vann í þágu matsbeiðanda við lok uppsetningu eftirfarandi: (skáletraði textinn hér að neðan er tekinn beint upp úr matsbeiðni). Festa þaksperrur og ganga frá þeim 10 klst Matsþoli setti þakkant 40 klst Matsþoli einangraði loft, gólf og í lagnagrind og milliveggi, matsþoli gekk frá rakasperru í loft og panelklæddi loftið og veggi að innan (panelklæðning innveggja er innr. hér) 245 klst Matsþoli einangraði gólf og lagði gólfborðin 50 klst Allar innréttingar komu samsettar og matsþoli setti þær upp og innihurðir (3 stk) 20 klst Matsþoli setti útihurð sem kom fullglerjuð með karmi 5 klst Milliveggir (grindur) komu samsettir og matsþoli setti þá upp og klæddi (panelklæðning innreiknuð í lið 3) 20 klst Öll vinna rafvirkja og pípara voru matsþola óviðkomandi 0 klst Frágangur á palli 30 klst Frágangur á þakdúk, lektum og þakstáli 60 klst Ísetning glugga 10 klst Klæða gluggagöt að innanverðu 20 klst Samtals 510 klst Í framlögðum gögnum matsþola segir að hann hafi aðstoðað bæði rafvirkja og pípara við vinnu sína. Matsmaður hefur áætlað 10 klst. á þennan lið og innreiknað hann undir lið 3 hér að ofan. Samkvæmt framlögðum gögnum matsþola þurfti hann að smíða og ganga sérstaklega frá aðfellingum að gluggum að innanverðu. Algengt er í einingarhúsum sem þessu að lokanir og aðfellingar að glugga- og hurðargötum fylgi forunnar með, þannig að einungis þurfi að skera þær að lengd og breidd. Ekki var nót í þessum gluggum svo byrja þurfti á því að setja lista á alla gluggana til að festa klæðninguna í. Síðan þurfti að sníða klæðninguna inn í gluggana. Matsmaður áætlar að um 20 klst. hafi farið í að ganga frá þessum verkþætti. Þessi þáttur er innreiknaður í lið 3 í samantekt tíma hér að ofan. Í ofangreindri samantekt gerir matsmaður ráð fyrir að mismunandi verkþættir séu aðgengilegir og geti unnist með tiltölulega greiðum hætti, ... Ekki er minnst á uppsetningu og frágang á þakrennum í gögnum matsbeiðninnar og hefur matsmaður því ekki tekið tillit til þess. Í niðurstöðu matsgerðarinnar er rakið að á matsfundi [25. maí 2004] hafi af hálfu matsþola verið haldið fram að frágangur og lokun milli gólfbita við útveggi hafi verið óunninn, þegar matsþoli kom að verkinu, og mikil vinna hafi verið lögð í lokafrágang á músaneti og vindþéttingu gólfs, þar sem matsþoli hafi ekki treyst þeim frágangi sem þegar hafði verið unninn. Greint er frá því að matsmaður taki ekki sérstakt tillit til þessa í samantekt sinni þar sem hann telji sig ekki hafa nokkrar forsendur aðrar en lauslega frásögn matsþola til að meta umfang þessa liðar. Þá segir að matsmaður taki ekki í samantekt sinni tillit til þess tíma sem farið hafi í ferðir til og frá vinnustað, en ályktar, að um tvo tíma á dag hafi verið að ræða, 74 vinnudaga eða samtals 148 klukkustundir. Þá er tekið fram að matmaður hafi ekki í samantekt sinni tíma „í ýmsa snúninga, efnisútvegun og fl.“ En hann telur að þessi tími geti numið allt að 10% af vinnutímafjöldanum og 40-50 klst. sé ekki ofmat í þessu tilfelli. Þá segir frá því að samkvæmt framlögðum gögnum matsþola hafi talsvert verið um forfæringar á efni að ræða, þar sem búið hafi verið að færa allt efni, sem nota átti innanhúss úr gámi og inn í hús. Kveðst matsmaður ekki með nokkru móti geta áætlað þann fjölda tíma sem í vinnu þessa hafi farið, ómögulegt sé að sannreyna nokkuð um umfang verksins, en þessi vinna gæti þó hæglega snúist um nokkurra daga vinnu. Matsmaðurinn reiknar með að 510 vinnustundir hafi farið í að klára húsið auk 200 klukkustunda í efnisútvegun og ferðatíma. Hafi hann þá ekki reiknað með „óvissuþáttum s.s. efnisforfæringum o.þ.h.“ Telji hann því að tímafjöldi, sem matsþoli reikni sér, geti fyllilega átt við rök að styðjast. Hann áréttar að hann taki ekki tillit til aksturskostnaðar í matsgerðinni og setur síðan dæmið um kostnað við frágang hússins „samk. matsbeiðni“ þannig: 510 klst x 2.739 = 1,396,890,000.- með vsk. (2,200 án vsk = 2,739 með vsk). Varðandi mat á göllum og kostnað við úrbætur svo sem matsbeiðandi fer fram á í eftirfarandi þremur þáttum: 1. Frágangur á gaflglugga rangur og hurð út á verönd er á röngum stað, er ekki í samræmi við teikningar, það vantar eins sentímetra millibil á milli glugga sem leiðir til útlitsskekkju í kringum gluggana, hurð getur aðeins opnast 90 gráður vegna rangrar staðsetningar. 2. Frágangur á kverklistum (skuggalistum) á samskeytum inni eru vitlaust settir, snúa öfugt, veggurinn er rammaður inn en ekki loftið eins og vera ber. 3. Frágangur á panel í þakskeggi fyrir ofan verönd of þétt saman og hefur sprengt sig. Komst matsmaður að þeirri niðurstöðu að kostnaður vegna liðar nr. 1, væri 60.382 kr., liðar nr. 2, að ekki væri um kostnað vegna galla að ræða, og liðar nr. 3, væri kostnaður 10.956 kr. Og rökstuddi hann ítarlega í matsgerðinni hvers vegna hann kæmist að þessari niðurstöðu. Stefnandi byggir á því að hafa unnið fyrir stefnda við sumarbústað að Tjörn í Biskupstungum frá 7. október til og með 26. nóvember 2003 í tímavinnu. Við verkið hafi unnið alls fjórir smiðir, oftast tveir í einu, stundum þrír en sjaldnast einn eða fjórir þessa daga. Samtals hafi tímar þeirra allra við vinnuna verið 734, en tímakaupið 2.200 kr. Stefnandi hafi einnig lagt 49.851 kr. út fyrir efni fyrir stefnda. Þá hafi akstur starfsmanna til og frá vinnustað kostað 130.725 kr. Stefndi hafi greitt stefnanda 1.000.000 kr. og sé hann nú krafinn um eftirstöðvarnar, samtals að fjárhæð 1.191.002 kr. Stefndi byggir á því að hafa greitt stefnanda 1.000.000 kr., þegar umsamið verð hafi verið 602.580 kr. og allt innifalið. Stefán Ómar Oddsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann væri annar eigandi stefnanda, Byggingarfélagsins Boga ehf., og kvaðst hann vera í stjórn félagsins. Stefán sagði að byggingarfélagið hafi komið að umræddu verki að beiðni stefnda. John [Mar Erlingsson] hafi haft símasamband við hann seinni partinn í september 2003 og tjáð honum að hann þyrfti nauðsynlega á smiðum að halda þar eð íslenskir smiðir við verkið hefðu ekki reynst vel. Hafi hann beðið þá [Stefán og félaga hans, Þórhall Másson] að koma og bjarga sér og ljúka smíði á viðkomandi sumarbústað. Ekki hafi verið rætt í þessu símtali um greiðslu fyrir þessa vinnu. Stefán sagði að Þórhallur hafi skömmu síðar farið á staðinn til fundar við John. Á þeim tíma hafi John verið með smið frá Danmörku, sem var á förum af landi brott. Hafi þessi smiður einungis ætlað að dvelja hér í skamman tíma til að kynna mönnum verklagið við smíði sumarbústaðarins og John hafi viljað að smiðurinn kynnti þeim verkið. Stefán mótmælti því að stefnandi hafi samið við stefnda um fasta þóknun fyrir verkið. Kvað hann ekkert hafa verið rætt um þóknun í fyrrgreindu samtali sínu við John. Hann vísaði til þess að síðar - þegar verkinu var lokið - hafi hann og Þórhallur fundað með John og lagt fram alla tíma og allt um verkið og sett fram kaupkröfu; 2.300 kr. á tímann að viðbættum virðisaukaskatti. John hafi beðið þá um að lækka kaupið og vísað til þess að það væru fleiri sumarbústaðir sem stæði til að byggja. Hafi þeir þá lækkað kaupkröfuna niður í 2.200 kr. á tímann. Um þetta hafi orðið samkomulag. Hafi þeir í framhaldi gert stefnda reikning. Stefán tók fram og fullyrti að venja væri „þegar unnið væri úti á landi með þessum hætti“ að innheimta fæðisgjald, en það hafi þeir látið ógert. Hafi þeim þótt sem stefndi fengi góðan afslátt með þessu og lækkun kaupkröfunnar. Stefán kvaðst sjálfur ekki hafa unnið mikið við smíði á sumarbústaðnum. Hafi hann unnið við að setja upp milliveggi, klæða loft og frágang úti á geymslum og sólpöllum og ýmislegt annað tilfallandi. Af hálfu stefnanda hafi, auk hans, komið að verkinu, Þórhallur og starfsmenn stefnanda, Pétur Snorrason og Jón Arnar. Stefán sagði að þeir hafi haft yfrin önnur verkefni þegar þeir ákváðu að hjálpa stefnda við að reisa umræddan sumarbústað. Aðspurður kvaðst Stefán ekki hafa farið með Þórhalli á umræddan fund við John á verkstað áður en þeir tóku að sér verkið. Stefán kvaðst vera framkvæmdastjóri félagsins. Hann kvað stefnanda ekki hafa átt viðskipti við stefnda áður, en hafa unnið ásamt stefnda fyrr á sama vinnusvæði. Aðspurður kvaðst hann sjálfur ekki hafa skoðað teikningar af sumarbústaðnum, áður en stefnandi hóf verkið, en Þórhallur hafi gert það. Aðspurður kvað Stefán aldrei hafa komið til greina að starfsmenn stefnanda dveldust næturlangt á vinnustað. Hafi John látið það afskiptalaust meðan á verkinu stóð. Lagt var fyrir Stefán dskj. nr. 20, sem hefur fyrirsögnina Sumarbústaður Tjörn Biskupstungum og síðan: Greinargerð. Kvað hann Þórhall hafa ritað þetta skjal. Stefán sagði að John hafi enga athugsemd gert við þann fjölda tíma, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, og birtar voru honum á fundi aðila, er stefnandi lækkaði tímagjaldið úr 2.300 kr. niður í 2.200 kr. John hafi á fundinum tjáð þeim að honum fyndist tímagjaldið hátt en engar athugsemdir gert við fjölda vinnustunda. Aðspurður kvað Stefán engar athugsemdir hafa verið gerðar af hálfu stefnda þegar stefndi greiddi reikning stefnanda að fjárhæð 1.000.000 kr. Þórhallur Másson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann væri annar eigandi stefnanda og stjórnarformaður félagsins. Þórhallur sagði að John hafi hringt til þeirra í byrjun október 2003 að morgni dags. Hafi þá verið ákveðið að hann færi samdægurs á verkstað og skoðaði hvað um væri að ræða. John hafi sagt að hann hefði hafið byggingu sumarhúss [af tegund] sem bróðir hans væri að framleiða í Danmörku, en bróðir hans væri staddur á landinu og yrði fram á næstu helgi. Kvaðst John hafa verið með smiði við verkið en þeir hafi ekki verið starfinu vaxnir. Fór John þess á leit að þeir tækju við verkinu. Um hádegi þennan dag hafi hann ásamt John farið á verkstað og litið á verkið. Hafi þeir fundað ásamt bróður Johns og dönskum starfsmanni hans í aðliggjandi sumarbústað. Á þeim fundi hafi John lýst ætlun sinni varðandi verkið. Fyrir hafi legið að hann stefndi að því að flytja inn fleiri samskonar bústaði og hér um ræddi, en umræddur bústaður var fyrsti sinnar tegundar hér á landi. Hugmynd Johns hafi verið að þeir myndu reisa þennan bústað út á reikning og sjá hvernig það kæmi út og í kjölfarið semja um byggingu á fleiri húsum á föstu verði. Þórhallur sagði að John hefði spurt hann hvort þeir gætu tekið að sér að fjármagna vinnu sína fram að þeim degi sem húsið væri fullklárað og hann hefði fengið á það brunabótamat. Því þá væri honum kleift að fá lán, sem hann myndi síðan nota til að greiða þeim fyrir verkið að fullu. Samið hafi verið um að þeir ynnu verkið í tímavinnu. Þórhallur sagði að aldrei hafi komið til greina að semja um að starfsmenn stefnanda gistu í nærliggjandi sumarbústað, er stefndi hafi tekið á leigu, á meðan á verkinu stæði. Umræddur sumarbústaður hefði verið ætlaður til afnota fyrir starfsmenn stefnanda til að neyta matar og hafa þurrt afdrep, en bústaðurinn hafi verið kyntur. Húsið, sem var í byggingu, var ókynt og engin aðstaða í því til að borða eða til neins annars. Umræddan sumarbústað hafi þeir þó ekki haft til afnota nema til mánaðamóta október nóvember. Upp frá því hafi þeir orðið að sitja í nýbyggingunni. Þórhallur sagði að útilokað hafi verið að John hafi ekki vitað að starfsmenn stefnanda óku frá Reykjavík á vinnustað og til baka á hverjum vinnudegi meðan á verkinu stóð. Margir dagar hafi byrjað með því að þeir hittu John á skrifstofu hans í Reykjavík til skrafs og ráðgerða. Þá hafi þeir nánast daglega verið í símasambandi. John hafi aldrei gert neinar athugsemdir við þessar ferðir, en þær hefðu enda oft og tíðum verið nauðsynlegar til flutninga á efni og hlutum sem skorti við verkið. Þórhallur sagði að á þessum stuttu morgunfundum hafi verið farið yfir stöðu verksins, hvað næst yrði gert og hverju væri lokið, hvort efni skorti og hvernig brugðist yrði við því. Þegar ákveðið var á upphaflegum fundi að stefnandi tæki að sér verkið, sagði Þórhallur, að það eina, sem talað hafi verið um greiðslur og tilhögun í þeim efnum, hafi verið að stefnandi myndi fjármagna sína vinnu upp að fullbúnu húsi. En um leið og því væri lokið, myndi John biðja um brunabótamat á húsið og taka það lán sem hann ætlaði að taka. Verkinu hafi lokið um mánaðamótin nóvember desember og umrætt lán hafi bara verið veitt að helmingi matsfjárhæðar húss. Og þegar til átti að taka kom þetta lán ekki fyrr en í lok janúar. Þetta hafi því ekki gengið upp. Þórhallur sagði að eftir upphaflegan fund aðila [7. október 2003] hafi vinna stefnanda strax hafist daginn eftir. Honum hefði verið tjáð að allt efni væri á staðnum og gengið út frá því. Allt efni, sem nota átti utanhúss, hafi verið staðsett fyrir framan húsið og lá þar í grasinu. Allt efni, sem nota átti innanhúss, var í gámi við endann á afleggjaranum upp að húsinu, í þrjátíu til fjörutíu metra fjarlægð. Gámurinn hafi verið troðfullur af byggingarefni, allur panell, hurðir og innréttingar. Þórhallur fullyrti að staðið hefði verið að verki eins fljótt og haglega og unnt var, en ekki hafi verið um flókið verk að ræða. Hann kvað John líklega hafa komið tvisvar á verkstað er starfsmenn stefnanda voru að verki, en hann hafi komið oftar um helgar þegar þeir voru ekki að vinna. Hafi hann séð um að fjarlægja rusl. Þegar húsið var vindhelt, sagði Þórhallur að John hefði viljað losa umræddan gám og bera innihaldið inn í hús. Kvaðst Þórhallur hafa verið á móti þessu vegna þess að hann vissi að það myndi fylla húsið og gera þeim erfitt fyrir. Á þessu stigi hafi ekki verið búið að klæða gólf, loft né veggi. Hafi John gert það samt sem áður til að losna við að borga leigu af gáminum. Hafi hann hrúgað miklum stæðum af panel og gólfborðum inn á gólfið sem leiddi til þess að klöngrast hefði þurft um þetta efni og færa það til og frá til að skapa vinnurými og vinnuaðstöðu. Þórhallur kvaðst í lok hvers vinnudags hafa skráð hjá sér hvað gert hefði verið og tímana sem í það fór. Dómskjal nr. 4, sem m.a. felur í sér yfirlit yfir vinnutíma við sumarbústaðinn við Tjörn í Biskupstungum, kvaðst Þórhallur hafa skrifað. Hafi John einnig verið afhent yfirlit yfir sömu tölu vinnutíma og þar koma fram. Nokkru síðar hafi hann haft samband við þá og spurt hvort þeir gætu ekki aðeins lækkað þetta, en þeir hafi upphaflega krafist hærra tímagjalds en fram komi á dskj. nr. 4, tímagjald, sem þeir hefðu verið að nota í öðrum verkum. Hafi hann og Stefán fundað með John. Út úr þeim fundi hafi komið að ekki þótti tækt að skerða tölu verktíma, enda hafi þetta verið þeir tímar sem fóru í verkið. En ákveðið hafi verið að lækka tímagjaldið um 100 kr., sem leiddi til u.þ.b. 100.000 kr. lækkunar. Þórhallur staðhæfði að John hafi samþykkt þessa niðurstöðu. Í framhaldi af þessu kvað Þórhallur reikninga hafa verið gefna út. Þórhallur sagði að gefnir hefðu verið út tveir reikningar, en John hafi sagt þeim að á þessu stigi gæti hann aðeins greitt þeim 1.000.000 kr. og yrði hann að fá að greiða þeim eftirstöðvar í einhverjum hlutum. Þórhallur kvað þá ekkert val hafa haft annað en að samþykkja það þó að samið hafi verið um annað, þ.e. að allt yrði greitt í einu. Hafi því einn reikningur verið gefinn út fyrir 1.000.000 kr. og annar fyrir eftirstöðvunum. Þórhallur sagði að hann hefði talið með verktímunum þann tíma sem tók að fara úr Reykjavík á vinnustað og frá vinnustað til Reykjavíkur, en matartími á vinnustað hafi verið dreginn frá svo sem venja er. Þórhallur kvaðst hafi byrjað að vinna við húsasmíði 1987. Hann hafi búið á árunum 1996 til 2000 í Noregi þar sem hann hafi unnið hjá litlu fyrirtæki eingöngu við byggingu timburhúsa og við tréverk. Hafi hann fengið meistararéttindi í Noregi. Þórhallur sagði að hann og John hefðu unnið töluvert saman og þekkst áður en stefnandi tók að sér umrætt verk fyrir stefnda. Kynni hans af John hafi verið góð. Hann hafi því ekki talið ástæðu til að gera skriflegan samning, enda ekki venja að gera skriflegan samning um tímavinnuverk. Hann sagði að þeir hefðu ekki unnið beint fyrir John áður en haft samstarf við hann og hafi John m.a. haft milligöngu um verk er þeir hefðu unnið fyrir aðra. Þórhallur sagði að á fundinum með John og bróður Johns áður en verkið hófst, hafa honum verið tjáð að í Danmörku færu 360 tímar að reisa þessi hús frá grunni, en bróðir Johns hafi framleitt þessi hús í Danmörku. Kvaðst hann þá engar forsendur hafa haft til að rengja það. En við réttar aðstæður væri sjálfsagt unnt að reisa svona hús á þeim tíma. Hann kvaðst ekki muna hvort hann hefði tekið skýrt fram að tími, sem færi í að koma og fara af vinnustað yrði reiknaður með, en John hafi mátt vita að svo væri. Varðandi efni sem skorti til verksins, sagði Þórhallur, að að mestu leyti hafi verið um að ræða festingar. Þá hafi vantað klæðningu í útigeymslu. Þórhallur sagði að auk þess efnis, sem skorti er stefnandi lagði út fyrir, hafi hann tíu til fimmtán skipti fengið efni frá John í Reykjavík. Lagt var fyrir Þórhall dskj. nr. 20. Kvaðst Þórhallur hafa samið þetta skjal. Þórhallur sagði að skort hefði efni frá framleiðanda hússins og hefði stefndi átt að fá afslátt af húsinu þaðan til að mæta þessum kostnaði. Hafi þetta skjal verið samið af því tilefni til framvísunar fyrir stefnda þar. Þórhallur sagði aðspurður að John hafi fengið í hendur tímaskýrslu stefnanda yfir vinnustundir í desember fyrir jól 2003. Dregist hafi að fá brunabótamat á húsið til að fá lán út á það, en komið hafi í ljós að það hvíldi veð á landinu, sem húsið var byggt á, sem varð að losa áður en lánið fengist. Þannig að þegar komist hafi verið að samkomulagi og John ætlaði inna umsamda greiðslu af hendi, voru umræddir tveir reikningar gerðir og útgefnir 19. janúar 2004, annar aftur í tímann og hinn á þeirri dagsetningu. John Mar Erlingsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að upphaf þessa mál hafi verið umrætt símtal [við Stefán Ómar Oddsson]. Í framhaldi hafi hann og Þórhallur farið á vinnustað og hitt Jörgen bróður hans, sem framleiðir húsin, og umræddur fundur verið haldinn. John sagði að á fundinum hafi verið talað um áætlaðan tíma til að klára húsið og hvernig Þórhallur tæki við því og hafi Þórhallur skoðað teikningar. Ætlað hafi verið að Þórhallur tæki við húsinu þegar Jörgen og Daninn, sem var með honum, færu. Þórhalli hafi verið ljóst í hvaða ástandi húsið var. John kvaðst hafa verið með aðra smiði, sem mætt hafi illa til vinnu. Hafi hann því þurft að fá menn í þetta til að drífa það af. John sagði að Jörgen hafi nefnt að það tæki 220 tíma að klára húsið. Þórhallur hefði ekki andmælt því. Óljóst hafi verið hvort það yrðu fleiri eða færri tímar en ekki að það færi gróflega fram úr því. Samið hafi verið um tímagjald, 2.200 kr., sem var það sama og smiðirnir höfðu fengið, er unnið höfðu við húsið. John kvaðst hafa tekið á leigu sumarbústað á næstu lóð, fyrir stefnanda, og hafi hann ætlast til að starfsmenn stefnanda héldu þar til, en ef þeir kysu að aka á milli Reykjavíkur og vinnustaðar væri það þeirra mál. Hann kvaðst ekki halda að þeir hafi notað húsið að næturlagi til gistingar. John kvaðst hafa sagt upp leigu á húsinu, líklega í byrjun nóvember 2003. John kvaðst hafa litið svo á að allt efni væri á staðnum. Alltaf gæti það þó komið fyrir að eitthvað vantaði og sjálfsagt hafi það gert það. Ekki kvaðst hann þó vita nákvæmlega hvaða efni það var er skorti. John kvaðst hafa látið stefnanda í té skrúfur, frauð o.fl. sem stefnanda vantaði. John sagði að spónaplötur, sem Þórhallur hafi talað um sem klæðningu í útigeymslu, hafi verið sín ákvörðun, framleiðandi gerði ekki ráð fyrir að geymslan væri klædd að innan. Hann sagði að líklega hafi Þórhallur komið tíu til fimmtán sinnum til hans til að fá efni. John kvaðst hafa komið á vinnustað meðan starfsmenn stefnanda voru við vinnu þar. Þá hafi hann þrifið húsið og hent rusli yfirleitt um helgar. John sagði að í desember 2003 hefði legið fyrir hvaða kröfur um greiðslu stefnandi gerði. Kvaðst hann hafa fengið tvo reikninga samtímis í byrjun janúar 2004. Hann kvaðst þó hafa beðið um greinargerð um framkvæmdir stefnanda við húsið, þegar hann fékk tímaskýrslu stefnanda, og það sé greinargerðin sem fram kemur á dskj. nr. 20. Lagt var fyrir John dskj. nr. 18, sem er afrit af bréfi stefnda til stefnanda 3. febrúar 2004. John kvaðst hafa greitt 1.000.000 kr. en hafa viljað skoða seinni reikninginn til ákvörðunar síðar. Eftir það hefði hann haft samband við Stefán Ómar, sem hefði tjáð honum, að það væri klárt að ekki yrði gefin króna eftir í afslátt. John kvaðst aðspurður hafa komið tvisvar til fjórum sinnum á verkstað, þegar starfsmenn stefnanda voru að verki. John kvaðst hafa séð í þessum ferðum sínum á staðinn og ferðum þangað um helgar að starfsmenn stefnanda gistu ekki næturlangt í sumarbústaðnum, sem hann hafði leigt fyrir þá. John kvaðst ekki hafa gert athugsemdir við að starfsmenn stefnanda ækju fram og til baka frá Reykjavík og til vinnustaðar, en ekki talið að honum bæri að greiða fyrir það. Lagt var fyrir John dskj. nr. 19, sem er skjal sem tjáist vera greining á hvaða tíma einstakir verkþættir, við að reisa sumarbústað af sömu tegund og hér um ræðir, taki. Skjalið er dagsett 31. janúar 2004 og undirritað af Jóni Lárussyni og Stefáni Erni Betúelssyni. Lagt var fyrir John dskj. nr. 16, sem er framlögð matsgerð í málinu. Vísað var til þess að í matsbeiðninni sé farið fram á við matsmann, að hann reikni ekki sem vinnutíma, ferðir til og frá vinnustað á virkum dögum, sem kostnað við verkið, og spurt, hvort hann drægi í efa að starfsmenn stefnanda hefðu ekið á degi hverjum fram og til baka milli Reykjavíkur og vinnustaðar. Kvaðst John ekki draga það í efa. Aðspurður kvað John, miðað við efni og aðstæður, ekki hafa tekið nema í hæsta lagi tíu tíma að forfæra efni innanhúss. Hann kvaðst ekki draga í efa að starfsmenn stefnanda hafi þurft að færa til efni inni í húsinu en raunar sé það eðlilegur hluti þess verks að smíða hús. John sagði að tímakaupið hafi frá upphafi verið ákveðið 2.200 kr. Hann hafnaði því að hafa fengið forsvarsmenn stefnanda til að lækka fjárhæðina úr 2.300 kr. í 2.200 kr. svo sem haldið er fram af hálfu stefnanda. John kvaðst aðspurður ekki hafa gert neinar athugsemdir við þann reikning stefnanda sem stefndi greiddi [að fjárhæð 1.000.000 kr.]. Guðmundur Baldvin Ólason, byggingatæknifræðingur og húsasmíðameistari, staðfesti matgerð sína í málinu. Þórhallur Másson gaf frekari skýrslu. Hann sagði m.a. að á fyrsta fundi sínum við John út af verkinu hafi ekki verið talað um hvert tímagjaldið yrði, en á fundinum sem hann og Stefán áttu við John eftir að verkinu lauk hafi verið samið um að lækka tímagjaldið. Hann sagði að 2.300 kr. á tímann sé það gjald sem stefnandi hafi krafist að jafnaði og það gjald sem m.a. Reykjavíkurborg hafi greitt stefnanda á þessum tíma. Ályktunarorð: Í máli þessu er deilt um hluta af greiðslu fyrir að ljúka við að reisa timburhús, sem flutt var forsmíðað á byggingarstað í Árnessýslu. Af hálfu stefnda er haldið fram að aðilar hafi samið um að stefnandi fengi greiddar 602.580 kr. með virðisaukaskatti fyrir verkið, en af hálfu stefnanda er staðhæft að aðilar hafi samið um að stefnandi ynni verkið í tímavinnu. Óumdeilt er að stefndi hefur greitt stefnanda 1.000.000 kr., og þá er ekki deilt um að verk stefnanda hófst 7. október 2003 og lauk 26. nóvember sama ár. En deilt er um kröfu stefnanda til 1.191.002 kr. með virðisaukaskatti, sem stefnandi krefur stefnda um til viðbótar fyrir vinnu, efni og akstur við að ljúka við að reisa húsið. John Mar Erlingsson, forsvarsmaður stefnda, bar fyrir rétti að Þórhallur Másson, annar eigandi og fyrirsvarsmaður stefnanda, hafi ekki andmælt því, er hann ákvað að stefnandi tæki að sér verkið fyrir stefnda, að 220 tíma tæki að klára húsið, svo sem Jörgen, bróðir Johns, hafi orðað á fundi forsvarsmanna aðila við það tækifæri. En Jörgen mun hafa staðið fyrir framleiðslu í Danmörku á húsi því, er hér um ræðir, og húsum sömu tegundar. Þórhallur bar hins vegar fyrir rétti að á þessum fundi hafi verið samið um að stefnandi ynni verkið í tímavinnu og stefnandi tæki að sér að fjármagna vinnuna fram að þeim degi sem húsið yrði klárað. Ekki er deilt um að John fylgdist án athugasemda með framkvæmdum stefnanda. Staðhæfing stefnda, um að samið hafi verið um að stefnandi fengi greiddar 602.580 kr. fyrir verkið, fær engan stuðning af gögnum málsins. Raunar liggur ekki fyrir í málinu með ótvíræðum hætti, hvað stefnandi átti að fá greitt fyrir að ljúka við að reisa umrætt sumarhús fyrir stefnda. Verður því að miða við það að stefnandi eigi rétt á að fá endurgjald sem sanngjarnt er, sbr. 45. gr. laga nr. 50/2000. Matsmaður - er dómkvaddur var af stefnda til að skoða og meta umfang og hæfilegt verðmæti vinnu, sem stefnandi innti af hendi fyrir stefnda – áleit að tímafjöldi, sem stefnandi reiknaði með að verkið hefði tekið, gæti fyllilega átt við rök að styðjast. Á hinn bóginn hefur stefnandi ekki hnekkt mati matsmannsins á ákveðnum göllum við verkið og kostnaði við úrbætur á þeim, samtals að fjárhæð 71.338 kr. Að þessu og öðrum gögnum málsins virtum hefur stefndi ekki sannað að endurgjald, samtals að fjárhæð 2.191.002 kr., sem stefnandi áskilur sér samkvæmt reikningum sínum fyrir vinnu við hús stefnda, sé svo ósanngjarnt að því verði hrundið eða lækkað nema um 71.338 kr. Samkvæmt framangreindu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.119.664 kr. með vöxtum eins og nánar segir í dómsorði. Stefndi verður dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, JM Trésmíðaverkstæði ehf., greiði stefnanda, Byggingarfélaginu Boga ehf., 1.119.664 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 19. febrúar 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 120/2005
Kærumál Fjöleignarhús Lögveð Úthlutun söluverðs
H tók lán til framkvæmda við breytingar á sameign fjöleignarhúss. Var lánið greitt inn á reikning H og framkvæmdakostnaður greiddur þaðan eftir því sem hann féll til. Leysti H til sín kröfu samkvæmt hluta lánsins, vegna eignarhluta sem lenti í vanskilum, og krafðist síðan úthlutunar af söluverði eignarhlutans meðal annars vegna þessarar innleystu skuldar. Deildu aðilar um hversu stórum hluta af kröfu H fylgdi lögveðréttur samkvæmt 48. gr. laga um fjöleignarhús, en eftir því fór um úthlutun af söluverði til H. H hafði greitt hlutdeild hvers eignarhluta í sameiginlegum kostaði út af reikningi sínum jafnóðum og hann gjaldféll. Líta varð svo á að hlutdeild umrædds eignarhluta í kostnaðinum hafi verið greidd með láninu, sem H tók í þágu eignarhlutans með samkomulagi við eigandann. Kostnaðurinn hafi því verið greiddur í skilningi laga um fjöleignarhús og því hafi ekki stofnast lögveð í eignarhlutanum. Skyldi fara um úthlutun af söluverði samkvæmt því.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2005, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 5. nóvember 2004 um að láta standa óraskað frumvarp um úthlutun söluverðs eignarhluta 0204 í Hafnarstræti 20 frá 20. september sama ár. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að frumvarpi sýslumannsins um úthlutun söluverðs eignarhlutans verði breytt þannig aðallega að 5.022.012 krónum, en til vara 3.829.906 krónum, verði úthlutað til hans í stað 955.468 króna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms og greiðslu kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt nokkur ný skjöl. Þeirra á meðal er yfirlýsing Jóns Ármanns Guðjónssonar héraðsdómslögmanns 25. febrúar 2005 þess efnis að vegna vanskila á skuldabréfi nr. 963875, upphaflega að fjárhæð 2.833.791 króna, útgefnu af sóknaraðila til Íslandsbanka hf. vegna eignarhluta 0204, hafi bréfið verið til innheimtu hjá Lögborg, lögfræðistofu. Fyrirsvarsmenn þinglýsts eiganda, Fasteignakerfa ehf., hafi lýst því yfir að félagið væri á leið í gjaldþrotaskipti og hefði ekki fjárhagslega burði til að greiða kröfuna. Þess hafi því verið krafist að sóknaraðili leysti til sín kröfu Íslandsbanka hf. og hafi það verið gert 5. maí 2004. Önnur framlögð skjöl eru þessari yfirlýsingu til styrktar. Bú Fasteignakerfa ehf. mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta 30. nóvember 2004. I. Ágreiningslaust er að mál þetta eigi að mestu rót sína að rekja til lántöku sóknaraðila vegna framkvæmda við sameign hússins nr. 20 við Hafnarstræti í Reykjavík. Málsatvikum og málsástæðum er lýst í kærðum úrskurði. Þar kemur fram að stjórn húsfélagsins var á húsfélagsfundi veitt heimild til lántöku hjá Íslandsbanka hf. til framkvæmda við breytingar á sameign fasteignarinnar allt að 12.313.695 krónum auk lántökukostnaðar. Gefin voru út sjö skuldabréf vegna þessarar lántöku vegna eignarhluta 0201, 0203, 0204, 0301, 0401, 0402, 0405, 0406 og 16,65 % af eignarhluta 0104. Lánið greiddi bankinn inn á reikning húsfélagsins. Eigendur eignahluta, sem lántakan varðaði ekki, munu einnig hafa greitt sinn hluta kostnaðar við framkvæmdirnar inn á þann reikning. Af honum mun framkvæmdakostnaðurinn hafa verið greiddur eftir því sem hann féll til. Áðurnefnd skjöl, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, varpa ljósi á það sem í úrskurði héraðsdóms var talið óljóst um innlausn sóknaraðila 5. maí 2004 á kröfu samkvæmt skuldabréfi nr. 963875 vegna eignarhluta 0204, sem lenti í vanskilum. Í máli þessu krefst sóknaraðili úthlutunar af söluverði eignarhlutans vegna þessarar innleystu skuldar auk sameiginlegs kostnaðar sem stafar beint af sameigninni og eigandi þessa eignarhluta átti að greiða. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að tölulegur ágreiningur sé með aðilum. Hins vegar deila þeir um hversu stórum hluta af kröfu sóknaraðila fylgi lögveðréttur samkvæmt 48. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, en óumdeilt er að eftir því fer um úthlutun af söluverði til sóknaraðila. II. Í 1. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 segir að greiði eigandi ekki hlutdeild sína í sameiginlegum kostnaði, þar með talin gjöld í sameiginlegan hússjóð, þá eignist húsfélagið eða aðrir eigendur lögveð í eignarhluta hans til tryggingar kröfunni. Lögveðið nái einnig til vaxta og innheimtukostnaðar. Þá er svo mælt fyrir í 3. mgr. að lögveðið stofnist þegar húsfélag eða aðrir eigendur inna greiðslur af hendi eða ef um vanskil á húsfélagsgjöldum sé að ræða á gjalddaga þeirra. Loks segir í 4. mgr. að lögveðið falli niður ef því er ekki fylgt eftir með lögsókn eða því lýst við nauðungarsölu innan árs frá stofnun þess. Sóknaraðili byggir aðalkröfu sína á því að lögveðréttur hans í eignarhluta 0204, er varðar umdeilda fjárhæð, hafi stofnast þegar greiðsla var innt af hendi til Íslandsbanka hf. 5. maí 2004 eða tæpum tveimur mánuðum áður en sóknaraðili lýsti kröfu sinni við nauðungarsöluna 1. júlí 2004. Lögveðið sé þannig ekki niður fallið samkvæmt 4. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994. Vitnar hann þar um til orðalags 3. mgr. 48. gr. laganna, sem reifað er hér að framan. Varnaraðili er þessu ósammála og heldur því fram að lögveðrétturinn hafi stofnast þegar húsfélagið greiddi kostnaðinn við framkvæmdirnar. Samkvæmt gögnum málsins stafaði krafa sóknaraðila af innlausn skuldabréfs nr. 963875 vegna hlutdeildar eignarhluta 0204 í kostnaði við framkvæmdir á sameign. Hafði húsfélagið útvegað lánið vegna þess eignarhluta og gefið skuldbréfið út í sínu nafni og var því ábyrgt fyrir greiðslu þess. Fyrri eigandi eignarhlutans hafði greitt af láninu, en þegar nýr eigandi stóð ekki í skilum varð húsfélagið að leysa skuldabréfið til sín 5. maí 2004. Var það tæpum tveimur mánuðum áður en kröfunni var lýst við nauðungarsöluna. Lánið hafði gengið til greiðslu á sameiginlegum kostnaði sem húsfélagið innti af hendi og voru allir eigendur hússins ábyrgir fyrir skuldinni samkvæmt 54. gr. laga nr. 26/1994. Samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laganna stofnast lögveð þegar húsfélag innir af hendi hlutdeild einhvers eignarhluta í sameiginlegum kostnaði. Þennan kostnað greiddi húsfélagið út af reikningi sínum jafnóðum og hann gjaldféll. Líta verður svo á að hlutdeild eignarhluta 0204 í kostnaðinum hafi verið greidd með láni, sem sóknaraðili tók í þágu eignarhlutans með samkomulagi við eigandann. Kostnaðurinn var því greiddur í skilningi laga nr. 26/1994 og því stofnaðist ekki lögveð í eignarhlutanum. Ber því að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Húsfélagið Hafnarstræti 20, greiði varnaraðila, Sparisjóði Hafnarfjarðar, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 728/2015
Stjórnsýsla Sveitarfélög Stjórnvaldsákvörðun Jafnræði Rannsóknarregla
Í málinu krafðist A ógildingar á ákvörðun R um synjun á beiðni hennar um sérstakar húsaleigubætur. Fyrir lá að A leigði íbúð af Brynju, hússjóði Öryrkjabandalagsins, en samkvæmt 3. gr. reglna R um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík var ekki unnt að fá slíkar bætur nema umsækjandi leigði húsnæði á almennum leigumarkaði eða væri í leiguíbúð á vegum Félagsbústaða hf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með hliðsjón af 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrárinnar væri R heimilt að setja almennar reglur um félagslegar íbúðir og sérstakar húsaleigubætur að því tilskildu að þær brytu ekki í bága við ákvæði laga nr. 138/1997 um húsaleigubætur eða önnur viðeigandi lagaákvæði, þar á meðal 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Sú skylda hvíldi á R sem sveitarfélagi að gæta þess við afgreiðslu á umsókn A um sérstakar húsaleigubætur að ekki væri á hana hallað í samanburði við aðra íbúa sveitarfélagsins sem nytu þeirra bóta, en meðal þeirra væru leigjendur hjá Félagsbústöðum hf. sem byggju óumdeilanlega við hliðstætt húsnæðisöryggi og A. Hefði R því ekki fullnægt þessari skyldu sinni á viðhlítandi hátt. Var ákvörðun R felld úr gildi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 7. september 2015 aðfengnu áfrýjunarleyfi. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 21. októbersama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 27. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess aðhann verði sýknaður af kröfum stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IMálsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir tókstefnda, sem er öryrki og glímir við mikinn félagslegan vanda, á leigu 12.september 2012 íbúð að [...] í Reykjavík af Brynju, hússjóðiÖryrkjabandalagsins. Samkvæmt leigusamningi, sem þá var gerður, var hanntímabundinn þannig að leigutími hófst 15. september 2012 og lauk 15. mars 2013.Jafnframt átti stefnda sem leigjandi forgangsrétt að húsnæðinu að leigutímaloknum og liggur fyrir að hún býr enn í íbúðinni.Á árinu 2013 fór stefnda fram á að fá greiddar svonefndar sérstakarhúsaleigubætur frá áfrýjanda. Hinn 12. nóvember það ár var þeirri umsókn hennarhafnað, meðal annars með svohljóðandi rökstuðningi: „Samkvæmt 3. gr. í reglumum félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík uppfyllir sáekki skilyrði um sérstakar húsaleigubætur sem leigir húsnæði sem ekki er áalmennum leigumarkaði eða er ekki í leiguíbúð á vegum Félagsbústaða.“IIÍ 1. gr. laga nr. 138/1997 um húsaleigubætur segir að markmið þeirra séað lækka húsnæðiskostnað tekjulágra leigjenda og draga úr aðstöðumun áhúsnæðismarkaðnum. Eftir 2. gr. sömu laga er aðstoð samkvæmt þeim í formigreiðslna til leigjenda, svonefndra húsaleigubóta, og skulu sveitarfélög greiðaþær. Í 3. mgr. 5. gr. laganna er gert ráð fyrir að ráðherra setji ákvæði íreglugerð um útreikning og fjárhæð bóta, þar á meðal um grunnfjárhæðir þeirra.Þá segir í 4. mgr. sömu greinar að sveitarstjórn skuli taka ákvörðun fyrir 1.nóvember ár hvert um fjárhæðir húsaleigubóta á næsta ári, sem geti verið hærrien grunnfjárhæðir, sbr. 3. mgr. Skuli sveitarstjórn fyrir 1. nóvember ár hvertauglýsa með tryggilegum hætti ákvörðun sína um fjárhæðir húsaleigubóta.Í héraðsdómi er gerð grein fyrir tilurð fyrrgreindra reglna áfrýjanda umfélagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík. Í 3. gr. reglnanna, sem í gildivoru á árinu 2013, sagði: „Félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætureru ætlaðar þeim fjölskyldum og einstaklingum sem ekki eru á annan hátt færirum að sjá sér fyrir húsnæði sökum lágra launa, þungrar framfærslubyrðar ogannarra félagslegra erfiðleika. Aðstæður umsækjenda eru metnar út frá ákveðnumviðmiðum, sbr. 6. gr. og 7. gr. Með félagslegri leiguíbúð er átt við hverja þáíbúð í eigu Félagsbústaða hf. sem ekki er sérstaklega skilgreind semþjónustuíbúð eða sértækt úrræði ... Sérstakar húsaleigubætur eru fjárstuðningurtil greiðslu húsaleigu á almennum markaði eða í félagslegu leiguhúsnæði,þjónustuíbúðum og öðru húsnæði í eigu eða á forræði Félagsbústaða hf., umframalmennar húsaleigubætur.“ Í 6. gr. reglnanna var kveðið á um forgangsröðunumsókna eftir ákveðnum matsviðmiðum, sem var að finna í fylgiskjali meðreglunum, og í 7. gr. þeirra um skilyrði, sem umsækjandi þyrfti að fullnægjatil viðbótar skilyrðum samkvæmt 4. gr. oglögum nr. 138/1997, til að honum yrðu boðnar sérstakar húsaleigubætur.IIIÍ 1. mgr. 78. gr.stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að sveitarfélög skuli sjálf ráða málefnumsínum eftir því sem lög ákveða. Jafnframt er þeim skylt að gæta jafnræðisgagnvart íbúum sínum, sbr. 65. gr. hennar. Að teknu tilliti til þessa varáfrýjanda heimilt að setja almennar reglur um félagslegar íbúðir og sérstakarhúsaleigubætur, sem svo eru nefndar, að því tilskildu að þær brytu ekki í bágavið ákvæði laga nr. 138/1997 eða önnur viðeigandi lagaákvæði. Ekkert var því til fyrirstöðu að lögum að svo væri kveðið á um í 3. gr.reglna áfrýjanda um þessi efni að sérstakar húsaleigubætur yrðu annars vegargreiddar þeim, sem væru á biðlistum eftir félagslegu húsnæði hjá honum, og hinsvegar þeim, sem leigðu húsnæði hjá Félagsbústöðum hf., í stað þess aðniðurgreiða leiguna fyrir þá eins og áður hafði verið gert. Sökum þess aðáfrýjanda er sem sveitarfélagi óheimilt að mismuna þeim, sem þar eigalögheimili, nema slíkt styðjist við málefnaleg rök hvíldi sú skylda á honum aðgæta þess við afgreiðslu á umsókn stefndu um sérstakar húsaleigubætur samkvæmt 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 aðekki væri á hana hallað í samanburði við aðra íbúa sveitarfélagsins sem njótaþeirra bóta. Meðal þeirra eru leigjendur hjá Félagsbústöðum hf. sem búaóumdeilanlega við hliðstætt húsnæðisöryggi og stefnda. Hefur áfrýjandi ekkisýnt fram á að hann hafi fullnægt þessari skyldu sinni á viðhlítandi hátt.Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Áfrýjandi, Reykjavíkurborg,greiði stefndu, A, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl 2015.Mál þetta, sem dómtekið var að nýju 18.mars sl., var höfðað 6. mars 2014. Stefnandi er A, [...], Reykjavík. Stefndi erReykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11, Reykjavík.Stefnandi krefst þess aðallega að felld verði úr gildi stjórnvaldsákvörðun stefnda 12. nóvember 2013 um aðveita stefnanda ekki sérstakar húsaleigubætur. Stefnandi krefst þess aðviðurkennt verði að stefnda sé óheimilt á grundvelli 3. gr. reglna umfélagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík að útiloka aðstefnandi geti þegið sérstakar húsaleigubætur af þeirri ástæðu að hún erleigutaki hjá Brynju, hússjóði Öryrkjabandalagsins. Tilvara krefst stefnandi þess að viðurkennt verði að stjórnvaldsákvörðun stefnda12. nóvember 2013, um að veita stefnanda ekki sérstakar húsaleigubætur, hafiverið ólögmæt. Stefnandi krefst þess einnig að stefndaverði gert að greiða stefnanda málskostnað, bæði í aðal- og varakröfu þó þannigað stefnda verði gert að greiða málskostnað eins og málið væri eigigjafsóknarmál.Stefndikrefst sýknu af dómkröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndamálskostnað að mati dómsins. I. Atvik ogágreiningsefni. Stefndi synjaði stefnanda um sérstakar húsaleigubæturStefnandi, sem er 75%öryrki, tók þann 12. september 2012 á leigu íbúð að [...] í Reykjavík.Leigusali er Brynja, hússjóður Öryrkjabandalagsins, sem á og rekur íbúðir semleigðar eru til öryrkja. Fram að því hafði stefnandi búið í íbúð að [...] íReykjavík, sem hún leigði af Félagsbústöðum hf., sem annast útleigu áfélagslegu húsnæði stefnda og stefndi annast úthlutun á. Á tímabilinu frá 1.september 2010 til 1. mars 2012 greiddi stefndi henni sérstakar húsaleigubætur.Óumdeilt er það sem fram kemur í stefnu að fyrir utan flutningana frá [...] í[...] hafi aðstæður stefnanda haldist óbreyttar síðustu fjögur árin. Hún ereignalaus og á ekki kost á að fjárfesta í eigin húsnæði. Stefnandi er einhleypog ekki með barn á framfæri. Tekjur stefnanda eru bætur sem hún fær greiddarfrá Tryggingastofnun ríkisins auk þess sem hún fær greiðslur frá lífeyrissjóði.Seint á árinu 2012sótti stefnandi um sérstakar húsaleigubætur á grundvelli leigusamningsins viðBrynju, hússjóð ÖBÍ. Fyrir liggur tölvupóstur frá 19. nóvember 2012 frástefnanda til starfsmanna stefnanda þar sem stefnandi biður um að henni verðisendur póstur. Henni hafi aldrei borist skriflegt svar vegna umsóknar sinnar umsérstakar húsaleigubætur. Hún viti niðurstöðuna vegna símtals hennar ogstarfsmannsins en nú vanti hana þessar upplýsingar skriflega. Með bréfi,dagsettu 20. nóvember 2012 og með vísan til beiðni stefnanda, sendi starfsmaðurstefnda stefnanda tilvísun í 3. gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir ogsérstakar húsleigubætur í Reykjavík. Í bréfinu segir enn fremur: Samkvæmt greininni getur sá sem býr íhúsnæði af annarri gerð en getið er í henni ekki þegið sérstakar húsaleigubæturþó hann uppfylli önnur skilyrði þar um. Í kjölfarið höfðaðistefnandi dómsmál sem var vísað frá héraðsdómi, sbr. dóm Hæstaréttar [...] 2013í máli nr. [...]. Þann 4. júlí 2013 sóttistefnandi að nýju um sérstakar húsaleigubætur á grundvelli fyrrgreindra reglna,þ.e. reglna um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík,sem samþykktar voru í borgarráði stefnda 24. febrúar 2004, með síðari breytingum.Stefndi synjaði umsókn stefnanda. Stefnandi óskaði eftir skriflegumrökstuðningi með bréfi dagsettu 14. október 2013. Með bréfi stefnda, þ.e.starfsmanns þjónustumiðstöðvar [...], dagsettu 12. nóvember 2013, var synjuninrökstudd með svohljóðandi hætti: Samkvæmt3. gr. í reglum um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur íReykjavík uppfyllir sá ekki skilyrði um sérstakar húsaleigubætur sem leigirhúsnæði sem ekki er á almennum leigumarkaði eða er ekki leiguíbúð á vegumFélagsbústaða. Fyrir liggur annað bréftil stefnanda, dagsett sama dag, frá öðrum starfsmanni stefnda áþjónustumiðstöð [...] sem stefndi lagði fram. Í því bréfi er vísað til þess aðfjallað hafi verið um umsókn stefnanda, dags. 5. júlí 2013, um félagslegaleiguíbúð/sérstakar húsaleigubætur og henni synjað. Þá segir: Samkvæmt 4. gr. d-liðar, verða umsækjendurað skora að lágmarki 4 stig vegna félagslegra aðstæðna sinna, þ.e. 2 stig vegnahúsnæðisstöðu og 2 stig vegna félagslegs vanda umsækjanda eða sérstakraaðstæðna umsækjanda eða sérstakra aðstæðna barna sbr. matsviðmið. Ljóst er aðþú uppfyllir ekki ákvæði 4. gr. d-liðar. Í bréfinu var stefnanda jafnframtbent á að áfrýja mætti synjuninni til velferðarráðs stefnda. Málatilbúnaðurstefnanda er á því byggður að grundvöllur ákvörðunar stefnda um synjun umsóknarhennar hafi verið að stefnandi uppfyllti ekki skilyrði 3. gr. reglna umfélagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík, umhúsnæðisgerð. Umsókn stefnanda hafi ekki verið tekin til frekari efnislegrarskoðunar og ekkert mat farið þannig fram á aðstæðum stefnanda og þörf hennarfyrir aðstoð. Umsókn stefnanda hafi einfaldlega verið hafnað þegar af þeirriástæðu að stefnandi er leigutaki hjá Brynju en ekki hjá Félagsbústöðum hf. eðaá „almennum markaði“. Stefnandi heldur því fram að 3. gr. fyrrgreindra reglnaum félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík takmarki eðaútiloki skyldubundið mat stefnanda með ólögmætum hætti og brjóti gegnmeðalhófsreglu. Enn fremur að beiting stefnda á henni hafi falið í sér ólögmætamismunun og brot gegn jafnræðisreglu stjórnarskrár og stjórnsýslu- ogsveitastjórnarréttar. Þessu er hafnað af hálfu stefnda. Hann heldur því fram aðfyrirkomulag stefnda við greiðslu sérstakra húsaleigubóta samkvæmt fyrrgreindumreglum sé með öllu grundvallað á málefnalegum sjónarmiðum og í samræmi við lögeins og stefndi heldur fram. Um þetta snýst ágreiningur málsins.Umdeilt ákvæði 3. gr.reglnanna hljóðar svo: Félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur eru ætlaðarþeim fjölskyldum og einstaklingum sem ekki eru á annan hátt færir um að sjá sérfyrir húsnæði sökum lágra launa, þungrar framfærslubyrðar og annarrafélagslegra erfiðleika. Aðstæður umsækjanda eru metnar út frá ákveðnumviðmiðum, sbr. 6. gr. og 7. gr. Með félagslegri leiguíbúð er átt við hverja þáíbúð í eigu Félagsbústaða hf. sem ekki er sérstaklega skilgreind semþjónustuíbúð eða sérstækt úrræði.Varðandi skilgreiningu á þjónustuíbúð er vísað til reglnaum þjónustuíbúðir fyrir aldraða.Sérstakar húsaleigubætur eru fjárstuðningur til greiðsluhúsaleigu á almennum markaði eða í félagslegu leiguhúsnæði, þjónustuíbúðum ogöðru húsnæði í eigu eða á forræði Félagsbústaða hf., um fram húsaleigubætur.2. Tilurð reglna stefnda um félagslegar leiguíbúðir og sérstakarhúsaleigubætur Félagsbústaðir hf. annast útleigu á félagslegu húsnæðistefnda en stefndi annast úthlutun þess. Tilurð reglnanna er rakin ígreinargerð stefnda. Nánar tiltekið að í október 2003 hafi félagsmálaráðstefnda samþykkt að skipa starfshóp um tilhögun sérstakra húsaleigubóta. Hópnumvar falið að setja fram tímasetta aðgerðaráætlun um breytt fyrirkomulag ífélagslegum húsnæðismálum vegna þeirrar erfiðu stöðu sem blasti við umsækjendumeftir félagslegu leiguhúsnæði sem verst voru settir vegna stigvaxandi biðlista.Fyrstu tillögur starfshóps um tilhögun sérstakra húsaleigubóta lágu fyrir 26.nóvember 2003. Tillögurnar voru tvíþættar og lutu annars vegar að sérstökumhúsaleigubótum til þeirra sem eru á biðlistum eftir félagslegu húsnæði hjá stefndaog hins vegar að sérstökum húsaleigubótum til leigjenda Félagsbústaða hf. Síðari hluti tillögunnar, um sérstakarhúsaleigubætur til leigjenda Félagsbústaða hf., skyldi koma til framkvæmdasíðar þegar unnið hefði verið á biðlista eftir félagslegu leiguhúsnæði og þámeð því að breyta framlagi stefnda til Félagsbústaða hf. í persónubundinnstuðning við hvern og einn leigjanda í formi sérstakra húsaleigubóta, þ.e. ístað óbeinnar niðurgreiðslu stefnda á húsaleigu í íbúðum Félagsbústaða hf.Varðandi fyrri hluta tillögunnar, um sérstakar húsaleigubætur til þeirra semværu á biðlista eftir félagslegu húsnæði hjá stefnda, segir stefndi að framhafi komið að við mat á því hverjir gætu átt rétt á slíkum bótum yrði horft tilbiðlista um félagslegt húsnæði og þeim umsækjendum sem verst væru settir hverjusinni boðið ákveðið fjárframlag til leigu á almennum markaði.Reglur stefnda umfélagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur tóku gildi 1. mars 2004.Þær voru samþykktar í félagsmálaráði 18. febrúar 2004 og í borgarráði 24.febrúar 2004 með síðari breytingum. Þær tóku þá aðeins til sérstakrahúsaleigubóta til þeirra sem voru á biðlistum eftir félagslegu húsnæði hjástefnda. Stefndi segir úrræðið haf leitt til þess að langir biðlistar eftirfélagslegu leiguhúsnæði hafi styst eins og stefnt hafi verið að með tilkomuúrræðisins. Í greinargerð um þróun sérstakra húsaleigubóta sem lögð hafi veriðfram í félagsmálaráði stefnda 17. desember 2004 komi m.a. fram að alls hafi 183eða 19% af þeim sem voru á biðlista eftir félagslegu leiguhúsæði 1. mars 2004fengið í nóvember það ár sérstakar húsaleigubætur.Í apríl 2007 var skipaður starfshópurtil innleiðingar á sérstökum húsaleigubótum í félagslegum leiguíbúðumFélagsbústaða hf. Í skýrslu starfshópsins frá apríl 2008 kemur fram að það mathópsins að með því að sérstakar húsaleigubætur í félagslegum leiguíbúðum leysiþað niðurgreiðslufyrirkomulag af hólmi, sem sé við lýði, verði stuðningur viðleigjendur Félagsbústaða hf. bæði réttlátari og skilvirkari. Með fyrirkomulaginuyrði komið til móts við þá leigjendur sem lakast standa að vígi fjárhagslega.Samkvæmt skýrslunni var markmiðið að stuðningur við leigjendur tæki mið afeinstaklingsbundnum aðstæðum hverju sinni, stuðningurinn dreifðist meðsanngjarnari hætti milli leigjenda, stuðningur yrði skilvirkari og gagnsærri,betri nýting yrði á leiguhúsnæði Félagsbústaða hf. þannig að fjölskyldustærð ogstærðir íbúða myndi í meira mæli haldast í hendur en áður og aukinn hvati yrðifyrir leigjendur að leita annarra húsnæðislausna um leið og aðstæður yrðubetri. Með þessari breytingu, þ.e. að nýta sérstakar húsaleigubætur til aðveita persónubundinn stuðning við leigjendur Félagsbústaða hf. í stað óbeinsstuðnings í formi almennrar niðurgreiðslna húsaleigu, gæti stefndi í samræmi viðákvæði 45. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991 með betra mótitryggt þeim fjölskyldum og einstaklingum niðurgreitt félagslegt leiguhúsnæði,sem verst voru settir og gátu ekki séð sér fyrir húsnæði sökum lágra launa,þungrar framfærslubyrðar eða annarra félagslegra aðstæðna og eins og fyrr sagðitekið mið af einstaklingsbundnum aðstæðum. Stefndi segir að í kjölfar skýrslunnarhafi þann 23. apríl 2008 verið lögð fram í velferðarráði stefnda tillaga aðbreytingu á reglum um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubæturþannig að sérstakar húsaleigubætur væru ekki einvörðungu fjárstuðningur umframalmennar húsaleigubætur til greiðslu húsaleigu á almennum markaði heldur einnigfjárstuðningur til greiðslu húsaleigu í félagslegu leiguhúsnæði ogþjónustuíbúðum í eigu Félagsbústaða hf. Borgarráð samþykkti breytinguna á fundisínum 25. apríl 2008. Með samþykktinni kveðst stefndi hafa horfið frá almennumniðurgreiðslum á leigu Félagsbústaða hf. eins og áður hafði tíðkast og kveðst ístaðinn hafa tekið upp persónubundinn stuðning við leigjendur Félagsbústaðahf., sem taki mið af aðstæðum hvers og eins. Þ.e. teknar hafi verið uppsérstakar húsaleigubætur til leigjenda Félagsbústaða hf. í stað óbeinnarniðurgreiðslu stefnda á húsaleigu í íbúðum Félagsbústaða hf. Eftir þessarbreytingar gilti umdeilt ákvæði 3. mgr. 3. gr. reglnanna.3.Fyrri samskipti Öryrkjabandalagsins og Brynju, hússjóðs ÖBÍ og álit samgöngu-og sveitarstjórnarráðuneytisins vegna reglna stefnda við úthlutun sérstakrahúsaleigubóta. Fram kemur í og gögnum málsins aðÖryrkjabandalag Íslands (ÖBÍ) og Brynja, hússjóður ÖBÍ, áttu þegar árið 2009 ísamskiptum við stefnda vegna þess að stefndi synjaði leigutökum Brynju umsérstakar húsaleigubætur. Með bréfi, dagsettu 27. maí 2009, beindu ÖBÍ ogBrynja fyrirspurn til stefnda um það hvort sett hefði verið almenn regla um aðstefndi greiði ekki sérstakar húsaleigubætur til þeirra sem leigja íbúðir afBrynju. Ef svo væri var óskað eftir upplýsingum um ástæðu reglunnar og efástæðan væri sú að íbúðir Brynju teldust ekki vera á „almennum markaði“ varóskað eftir skilgreiningu á hugtakinu. Stefndi svaraði með bréfi dagsettu 15.júní 2009. Rakin eru fyrrgreind ákvæði 3. gr. reglnanna frá 24. febrúar 2004með síðari breytingum og sérstaklega vísað til 3. mgr. um sérstakarhúsaleigubætur sem veittar séu að því gefnu að önnur skilyrði reglnanna séueinnig uppfyllt. Þá segir í bréfinu að Velferðarsvið hafi litið svo á aðhúsnæði sem sé í eigu félags- og líknarsamtaka og aðeins ætlað til leigu afákveðnum hópi teljist ekki leiguhúsnæði á almennum markaði enda standialmenningi ekki til boða að leigja umrætt húsnæði heldur aðeins tilteknum hópi.Húsnæði, m.a. á vegum Félags einstæðra foreldra, Blindrafélagsins, ÖBÍ ogStúdentagarða, hafi ekki verið talið húsnæði á almennum markaði. Í sumumtilfellum sé leiga á húsnæði í eigu félags- og líknarsamtaka töluverthagkvæmari og lægri en leiga húsnæðis á almennum markaði. Ekki hvíli lagaskyldaá stefnda að greiða sérstakar húsaleigubætur. Þær séu veittar sem fjárstuðningurfrá stefnda umfram almennar húsaleigubætur. Í fyrrgreindum reglum sem stefndihafi sett um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavíkséu tilgreind viss skilyrði fyrir því að einstaklingar/fjölskyldur geti notiðsérstakra húsaleigubóta. Með bréfi dagsettu 13. ágúst 2009 andmæltu ÖBÍ ogBrynja þessum sjónarmiðum og færðu m.a. rök fyrir því að meta þyrfti hverttilvik fyrir sig með hliðsjón af öllum aðstæðum enda gæti eitt atriði, eins ogt.d. formleg tegund húsnæðis, ekki gefið heildarmynd af aðstæðum umsækjanda.Almennt mætti gera ráð fyrir að leigjendur hjá Brynju þyrftu á fjárhagslegriaðstoð að halda og a.m.k. þyrfti að kanna heildaraðstæður þeirra samkvæmtframangreindum reglum í stað þess að synja þeim þegar af þeirri ástæðu að þeirbyggju hjá Brynju. Áréttað var að leigugjald hjá Brynju væri í samræmi við þaðsem gerðist á „almennum markaði“ og óskað eftir að framkvæmd reglna umsérstakar húsaleigubætur yrðu teknar til endurskoðunar. Þann 6. janúar 2010kvörtuðu ÖBÍ og Brynja til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins (núinnanríkisráðuneytis) yfir framkvæmd stefnda við úthlutun sérstakrahúsaleigubóta.Það var niðurstaða ráðuneytisinssamkvæmt áliti þess í máli nr. 3/2010 dagsettu 18. nóvember 2010 að 3. gr.reglna borgarinnar, um að einungis þeir sem leigja hjá Félagsbústöðum hf. eða áalmennum markaði geti átt rétt á sérstökum húsaleigubótum, væri til þess fallinað mismuna leigjendum. Reglan væri því í andstöðu við það grundvallarsjónarmiðsem fælist í jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Stefnda bæri að miða reglursínar við að allir sem uppfylli skilyrði 4. og 7. gr. reglnanna séu ísambærilegri stöðu hvað varðar möguleika til úthlutunar á sérstökumhúsaleigubótum. Ráðuneytið beindi þeim tilmælum til stefnda að reglum umfélagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík yrði breytt tilsamræmis við álitið.II Málsástæðurog lagarök stefnandaStefnandi kveðst uppfylla öll skilyrðitil þess að fá sérstakar húsaleigubætur. Það sjáist best á því að stefnandi hafifengið slíkar bætur áður en hún flutti í húsnæði í eigu Brynju, hússjóðs ÖBÍ.Eina sem hafi breyst í aðstæðum stefnanda sé að leigusali stefnanda er núannar. Stefnandi hafi síðustu árin verið að meðaltali með um 2,2 milljónirkróna í árstekjur, auk húsaleigubóta. Tekjur stefnanda falli því undirtekjumörk 4. gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubæturí Reykjavík. Tekjur stefnanda séu langt frá því að duga henni til framfærslusamkvæmt opinberum neysluviðmiðum sem finna megi í skýrslu sérfræðingahóps umneysluviðmið fyrir heimili á Íslandi, sem velferðarráðuneytið hafi gefið út. Ummarkmið og tilgang með sérstökum húsaleigubótum vísar stefnandi m.a. til laganr. 138/1997 um húsaleigubætur, og laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga.Stefnandi vísar til stjórnarskrárinnar, einkum 65. gr. og 76. gr. hennar ogstjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður nú nánari grein gerð fyrir helstumálsástæðum og réttarheimildum stefnanda.A. Brot árannsóknarregluStefnandi byggir á því að ákvörðunstefnda frá 12. nóvember 2013 brjóti gegn rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar,sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnda hafi borið að kannaheildaraðstæður stefnanda í stað þess að synja henni um sérstakarhúsaleigubætur þegar af þeirri ástæðu að hún leigi hjá Brynju. Stefnandi bendirá að reglur um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavíkgeri einmitt ráð fyrir því að aðstæður umsækjenda séu metnar vandlega til þessað tryggt sé að aðstoðin nýtist þeim sem mest þurfa á henni að halda. Það sétilgangur laga og reglna um sérstakar húsaleigubætur að aðstoða þá félagslegasem hafa mesta þörf fyrir aðstoð. Því beri stefnda að meta hvert tilvik fyrirsig með hliðsjón af öllum aðstæðum og atvikum. Eitt einangrað atriði, eins og t.d.tegund húsnæðis, geti ekki gefið heildarmynd af aðstæðum umsækjanda. Tegundleiguhúsnæðis segi raunar ekkert til um þörf umsækjanda fyrir aðstoð. Efákvörðun sé einungis tekin á grundvelli þess hver leigusali umsækjanda sé náistekki tilgangur þeirrar fjárhagsaðstoðar sem sérstökum húsaleigubótum sé ætlaðað veita.Brynja, hússjóður Öryrkjabandalagsins,leigi íbúðir til öryrkja. Þeir séu almennt illa staddir fjárhagslega. Því megigera megi ráð fyrir að leigjendur hjá Brynju þurfi á fjárhagslegri aðstoð aðhalda, líkt og raunin sé með stefnanda. Fyrir vikið væri nærtækara að ætla aðupplýsingar um að stefnandi sé leigutaki hjá Brynju myndu leiða til þess að húnværi líklegri en ella til að þurfa á sérstökum húsaleigubótum að halda. B.Ólögmæt mismunun Þótt stefnda sé ekki skylt að lögum aðgreiða sérstakar húsaleigubætur þá heldur stefnandi því fram að stefnda beri aðúthluta gæðum á málefnalegan hátt með hliðsjón af jafnræði borgara og öðrummeginreglum stjórnsýsluréttar Þar sem stefndi hafi ákveðið að greiða sérstakarhúsaleigubætur í borginni, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga um húsaleigubætur nr.138/1997, sé honum skylt að gæta að almennum reglum sveitarstjórnar- ogstjórnsýsluréttar við úthlutun slíkra bóta. Það eigi bæði við um reglur semsettar eru um slíkar bætur og einnig þegar einstakar ákvarðanir eru teknar ágrundvelli reglnanna. Markmið reglna stefnda um félagslegar leiguíbúðir ogsérstakar húsleigubætur sé að koma til móts við leigjendur sem þurfifjárhagsaðstoð vegna aðstæðna. Í því skyni sé lögmætt að miða fjárhagsaðstoðvið það að hún gagnist þeim sem þurfa á henni að halda en ekki öðrum.Með almennri reglu í 3. gr. umdeildrareglna, þ.e. að sumir Reykvíkingar á leigumarkaði eigi ekki kost áfjárstuðningi þegar af þeirri ástæðu að þeir séu leigjendur hjá Brynju, án allsfrekara mats á högum þeirra, mismuni stefndi íbúum sínum. Þessi mismunun séólögmæt enda byggi hún ekki á málefnalegum sjónarmiðum. Mismununin sé ekki ísamræmi við markmið laga um félagsþjónustu sveitarfélaga eða annarra laga, heldurgangi beinlínis gegn markmiðum og tilgangi sérstakra húsaleigubóta. Reglanmismuni borgurum eftir tegund húsnæðis og feli þannig í sér mismunun ágrundvelli búsetu. Reglan brjóti þannig í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnarnr. 33/1944, 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem og ólögfestajafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og sveitarstjórnarréttar. Stefnda berieinfaldlega að miða reglur sínar við það að allir sem uppfylli skilyrði 4. og7. gr. umræddra reglna séu í sambærilegri stöðu hvað varðar möguleika tilúthlutunar á sérstökum húsaleigubótum.Ákvörðun stefnda, dags. 12. nóvember2013, hafi eingöngu verið reist á 3. gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir ogsérstakar húsaleigubætur í Reykjavík. Í engu hafi verið leitast við að fylgjaframangreindum sjónarmiðum við töku hennar. Ákvörðunin sé því ólögmæt og haldinverulegum efnislegum annmarka. Því beri að ógilda hana.C.Grundvöllur mismununar óforsvaranlegurStefnandi bendir á að stefndi hafi færtfram þau rök fyrir 3. gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir og sérstakarhúsaleigubætur í Reykjavík að í sumum tilfellum sé leiga á húsnæði í eigufélags- og líknarsamtaka töluvert hagkvæmari og lægri en leiga á almennummarkaði. Sú fullyrðing sé ósönnuð og ekki verði séð að stefndi hafi rannsakaðþessa forsendu áður en reglan var sett. Stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir þvíað þessar fullyrðingar séu réttar en hann hafi ekki lagt fram nokkur gögn í þvískyni.Þá liggi ekkert fyrir um hvaða merkinguberi að leggja í orðalagið „almennur markaður“ í þessu samhengi. Jafnvel þóttrétt væri að leiga hjá Brynju væri lægri en á „almennum markaði“ þurfi stefndiað sýna fram á að það eitt og sér réttlæti að vikið sé algerlega frá mati áaðstæðum umsækjanda að öðru leyti. Félagslegt leiguhúsnæði sé ódýrara enhúsnæði á „almennum markaði“ og því ættu framangreind rök borgarinnar að leiðatil þess að ekki ætti að veita leigjendum í slíku húsnæði sérstakarhúsaleigubætur. Ef stefndi telji að leiga á almennum markaði sé hærri en leigahjá Brynju sé niðurstaðan sú að stefndi greiðir sérstakar húsaleigubætur tilþeirra sem búa annað hvort í dýrasta eða ódýrasta leiguhúsnæðinu. Engin rök séufyrir því að greiða ekki bætur til þeirra sem búa í húsnæði sem er mitt ámilli, þ.e. hvorki dýrast né ódýrast. Það eigi heldur ekki að skipta máliheldur eingöngu hvort heildarmat á aðstæðum umsækjanda leiði til þess að hannhafi í raun þörf fyrir sérstakar húsaleigubætur.Þá bendir stefnandi á að tekju- ogeignaviðmið fyrir umsækjendur um leiguíbúð hjá Brynju séu þau sömu ogvelferðarráðuneytið miði við vegna leigu á félagslegum íbúðum. Við setningu 3.gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavíkhafi stefndi ekkert tillit tekið til framangreindra sjónarmiða. Reglan leiðiaugljóslega til mismununar á milli fólks í sambærilegri eða sömu stöðu áómálefnalegum forsendum og sé því ólögmæt. Ákvörðun stefnda þann 12. nóvember2013 sé ólögmæt af sömu ástæðum og því ógildanleg.D.Skyldubundið matStefnandi segir að regla sem útilokistefnanda frá því að fá sérstakar húsaleigubætur, þegar af þeirri ástæðu aðstefnandi leigir hjá Brynju, leiði til þess að stefndi leggi ekki mat á önnuratriði. Þannig komi reglan í veg fyrir heildarmat á aðstæðum stefnanda. Reglanfeli í sér vinnureglu sem gangi of langt og takmarki skyldubundið mat stefnda áöllum aðstæðum. Ákvæði 3. gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir og sérstakarhúsaleigubætur í Reykjavík sé þannig ólögmætt og gangi gegn meginreglustjórnsýsluréttar um að matskenndar ákvarðanir skuli teknar á grundvellimálefnalegra sjónarmiða (réttmætisreglan). Ákvörðun stefnda þann 12. nóvember2013 sé sama annmarka háð þar sem hún byggist eingöngu á 3. gr. reglnanna.E.Brot gegn meðalhófsregluStefnandi telureinnig að með margnefndu ákvæði 3. gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir ogsérstakar húsaleigubætur í Reykjavík hafi verið brotið gegn meðalhófsreglu 12.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og ólögfestri meginreglu um meðalhóf.Ákvæði 3. gr.nái ekki því markmiði sem að sé stefnt, þ.e. að veita þeim bætur sem þurfi áþví að halda. Jafnvel þótt ákvæðið stefni að réttu markmiði gangi það allt oflangt og sé óþarflega íþyngjandi. Ákvæðið geri ekki ráð fyrir því að tegundhúsnæðis sé metin með neinum öðrum hætti en með könnun á leigusala. Þannig sét.d. ekki gert ráð fyrir því að metin sé stærð íbúðar, staðsetning o.s.frv.Jafnvel þótt sýnt væri fram á að tegund húsnæðis skipti máli við mat áfjárhagsþörf þá væri hægt að ná markmiðinu með öðru og vægara móti. Til dæmismætti greiða lægri bætur til þeirra sem búa í tilteknum tegundum húsnæðis. Ákvörðun stefndaþann 12. nóvember 2013 hafi verið tekin án þess að framangreindra sjónarmiðahafi verið gætt. Hún sé því ólögmæt og beri að ógilda hana.F. KröfugerðUm framsetningu dómkrafnavísar stefnandi til þess að samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 séheimilt að höfða mál til að leita viðurkenningardóms um kröfu enda hafi aðililögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands.Stefnandi kveðst hafa beina lögvarða hagsmuni af úrlausn krafna sinna endavarði þær allar stöðu stefnanda að lögum og hafi bein fjárhagsleg áhrif fyrirhana. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að bera undir dóm þá ákvörðunstefnda að synja henni um sérstakar húsaleigubætur. Stefnandi sé aðili aðákvörðuninni enda hafi ákvörðunin beinst að stefnanda og þannig haft áhrif árétt hennar til mánaðarlegra bóta frá stefnda. Auk þess hafi stefnandisjálfstæða, lögvarða hagsmuni af því að bera undir dóm lögmæti 3. gr. reglnastefnda um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík aðþví leyti sem ákvæðið útiloki að stefnandi sem leigutaki hjá Brynju, hússjóðiÖryrkjabandalagsins, geti þegið sérstakar húsaleigubætur. Dómsorð sem feliaðeins í sér ólögmæti einnar stjórnvaldsákvörðunar sé ekki nægilegt til þess aðkoma í veg fyrir að stefndi beiti ákvæði 3. gr. framangreindra reglna að nýju. Verði af einhverjum ástæðumekki fallist á aðalkröfur hafi stefnandi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausnum lögmæti ákvörðunar stefnda. Að fengnum dómi um varakröfuna gæti stefnandimögulega borið nýtt mál undir dómstóla, t.d. með því að gera skaðabótakröfu. III Málsástæður og lagarök stefndaÍ greinargerðstefnda er bent á að ágallar séu á annarri aðalkröfu stefnanda sem kunni aðvarða frávísuna hennar frá dómi án kröfu þar sem stefnandi hafi ekki lögvarðahagsmuni af kröfunni. Hún sé í eðli sínu lögspurning og áþekk kröfunni semvísað hafi verið frá héraðsdómi með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar frá [...]2013 í máli nr. [...]. Stefndi byggirkröfu um sýknu á því að fyrirkomulag við greiðslu sérstakra húsaleigubóta sémeð öllu reist á málefnalegum sjónarmiðum og í fullu samræmi við lög.Málsmeðferð í máli stefnanda hafi verið í samræmi við lög bæði hvað varðar efniog form. Stefndi telur sig með setningu reglnanna hafa fylgt réttarreglumstjórnsýsluréttar í hvívetna og vísar ásökunum um annað á bug. Engar forsendurséu fyrir því að fallast ætti á dómkröfur stefnda.Stefndi bendir áað samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 138/1997 um húsaleigubætur getisveitarstjórn tekið ákvörðun um að greiða hærri húsaleigubætur en sem nemigrunnfjárhæðum húsaleigubóta. Óumdeilt sé að um sé að ræða húsaleigubætur semgreiddar séu umfram skyldu. Húsaleigubætur séu ætlaðar leigjendum sem búi viðmjög erfiðar félagslegar og fjárhagslegar aðstæður að fullnægðum tilteknumskilyrðum sem sveitarfélag setji. Sérstakar húsaleigubætur séu ætlaðar öllumþeim einstaklingum og fjölskyldum sem sækja um félagslegt leiguhúsnæði á vegumstefnda, að uppfylltum tilteknum skilyrðum, og eigi þar með ekki möguleika áöðru húsnæði sökum fjárhags síns eða félagslegra aðstæðna. Þeim gæðum semfelist í sérstökum húsaleigubótum sé úthlutað á grundvelli málefnalegrasjónarmiða, til þeirra sem verst séu settir. Þess sé gætt að allir sem séu ísambærilegri stöðu eigi jafnan rétt á að nýta sér þau gæði sem hér um ræði.Umræddu úrræði,þ.e. reglum um sérstakar húsaleigubætur, hafi verið komið á fót vegnastigvaxandi biðlista eftir félagslegu leiguhúsnæði í Reykjavíkurborg. Annarsvegar sé um að ræða greiðslur til leigjenda Félagsbústaða hf. sem verst séusettir. Hins vegar séu greiðslur til einstaklinga eða fjölskyldna sem séu ábiðlista eftir félagslegu húsnæði og fái val um að þiggja sérstakar húsaleigubætursem stuðning við leigu á öruggu húsnæði á almennum markaði og falli við það afbiðlista eftir húsnæði á vegum Félagsbústaða hf. Í báðum tilvikum sé um að ræðaeinstaklinga eða fjölskyldur sem sækist eftir aðstoð stefnda þar sem þeimstandi önnur úrræði í húsnæðismálum ekki til boða, þ.e. séu ekki í örugguhúsnæði. Umdeilt úrræði sé fyrir einstaklinga og fjölskyldur í húsnæðisvanda enekki sé um að ræða fjárhagslegan stuðning í formi félagsaðstoðar sem stefndiveiti þó fjölda einstaklinga og fjölskyldna. Úrræðinu sé ætlað að tryggjaþessum hópum öruggt þak yfir höfuðið. Stefndi segirstefnanda tilheyra hvorugum framangreindra hópa heldur leigi stefnandi öruggthúsnæði af Brynju, hússjóði Öryrkjabandalagsins, sem henni standi til boðavegna persónulegrar stöðu sinnar. Stefnandi hafi áður tilheyrt þessum hópum enhún hafi valið að hætta að sækjast eftir aðstoð stefnda. Þar með hafi hún valiðað yfirgefa umþrætt félagslegt húsnæðisleiguúrræði sem í boði sé hjá stefnda oghefja að leigja húsnæði hjá öðrum. Stefnanda hafi því staðið annað öruggthúsnæðisúrræði til boða.Í 1. mgr. 3. gr. reglnanna komi fram aðfélagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur séu ætlaðar þeimfjölskyldum og einstaklingum sem ekki séu á annan hátt færir um að sjá sér fyrirhúsnæði sökum lágra launa, þungrar framfærslubyrðar og annarra félagslegraerfiðleika. Í 3. mgr. sömu greinar komi fram að sérstakar húsaleigubætur séufjárstuðningur til greiðslu húsaleigu á almennum markaði umfram almennarhúsaleigubætur. Til að geta átt rétt á sérstökum húsaleigubótum þurfiumsækjandi að uppfylla skilyrði 4. gr. um rétt til að raðast á biðlista eftirfélagslegu húsnæði auk viðbótarskilyrða í 7. gr. Þegar fyrir liggi aðumsækjandi fullnægi skilyrðum 7. gr. um sérstakar húsaleigubætur sé honum boðiðað velja á milli þess að þiggja sérstakar húsaleigubætur, finni hannleiguhúsnæði á almennum markaði eða raðast á biðlista eftir félagsleguleiguhúsnæði, sbr. 9. gr. reglnanna. Umsækjendum um félagslegt húsnæði séforgangsraðað á biðlista og geti umsækjandi raðast á biðlista og þar með áttrétt á félagslegu húsnæði án þess að eiga rétt á sérstökum húsaleigubótum.Í greinargerð stefnda er rakiðað umsækjendur um sérstakar húsaleigubætur fylli út þar til gertumsóknareyðublað. Eins og fyrir liggi í gögnum málsins hafi stefnandi fyllt útslíkt umsóknareyðublað 4. júlí. Með báðum bréfum stefnda, dags. 12. nóvember2013, hafi stefnandi verið upplýst um það að henni væri synjað um greiðslusérstakra húsaleigubóta. Í síðara bréfinu komi fram að samkvæmt d-lið 1. mgr.4. gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur íReykjavík þurfi umsækjandi að skora að lágmarki 4 stig vegna félagslegraaðstæðna. Ljóst sé að stefnandi uppfylli ekki ákvæðið. Þá hafi henni veriðleiðbeint um heimild til að skjóta þeirri ákvörðun til velferðarráðs stefnda.Hún hafi ekki skotið ákvörðuninni til velferðarráðs. Stefnandi vísará bug þeirri fullyrðingu í stefnu að stefnandi uppfylli „öll skilyrði til þessað fá sérstakar húsaleigubætur“. Fullyrðingin sé órökstudd. Stefnandi sé nú íöruggu húsnæði. Í 7. gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir og sérstakarhúsaleigubætur í Reykjavík kemur fram að aðstæður umsækjenda sem eru barnlausirverði að vera metnar til níu stiga eða meira. Er þar vísað til þeirra skilyrðasem fram koma í 4. gr. Þá kemur fram í d-lið 1. mgr. 4. gr. að umsækjandi verðiað skora að lágmarki fjögur stig vegna félagslegra aðstæðna sinna, þ.e. tvöstig vegna húsnæðisstöðu og tvö stig vegna félagslegs vanda. Fram hefur fariðmat á stöðu stefnanda og skorar hún 7 stig; tvö vegna stöðu sinnar þar sem húner 75% öryrki, eitt vegna tekna og fjögur stig vegna langvarandi og mikilsfélagslegs vanda. Stefnandi, sem er í öruggu húsnæði, skorar aftur á móti ekkitvö stig vegna húsnæðisstöðu sinnar. Til þess að skora tvö stig þurfahúsnæðisaðstæður að vera verulega erfiðar, s.s. vegna óöruggs leigusamnings,heilsuspillandi húsnæðis eða annars þess háttar sem verður ekki séð að sé fyrirhendi. Þegar af þessum ástæðum uppfyllir stefnandi ekki „öll skilyrði til þessað fá sérstakar húsaleigubætur“. Aðstæður stefnanda hafa einvörðungu verið metnar til sjö stiga enekki níu, sbr. 7. gr. reglnanna, og hún skorar ekki þau tvö stig sem skora þarfvegna húsnæðisstöðu, sbr. d-lið 1. mgr. 4. gr. reglnanna.Stefndi heldurþví fram að málefnalegur munur sé á aðstæðum þeirra sem falla undir ákvæði 3.gr. reglna um félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavíkog stefnanda. Stefndi vísar því á bug að ákvæðið brjóti rétt á stefnanda eða aðmeint ákvörðun stefnda um að synja stefnanda um greiðslu sérstakrahúsaleigubóta hafi grundvallast á ómálefnalegum sjónarmiðum, hvað þá að meintákvörðun og reglurnar brjóti gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár nr.33/1944, 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og almennum ólögfestumjafnræðisreglum stjórnsýslu- og sveitarstjórnarréttar. Stefnandi séekki í sambærilegri stöðu og þeir sem reglurnar mæla fyrir um að njóti réttartil sérstakra húsaleigubóta. Því komi jafnræðisreglur ekki til frekariskoðunar, jafnvel þótt dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu að stefnandi sé ísambærilegri stöðu. Málefnaleg sjónarmið liggi til grundvallar þvífyrirkomulagi sem reglurnar mæli fyrir um. Fyrirkomulag sérstakra húsaleigubótastefni að því lögmæta markmiði að tryggja þeim, sem mest þurfi á aðstoð aðhalda, aðstoð við að tryggja sér húsnæði og styrkja félagslegt húsnæðiskerfi íReykjavíkurborg, svo sem útskýrt hafi verið. Stefndi hafi víðtækt svigrúm tilmats á því til hvaða aðgerða er gripið í þessu skyni. Það svigrúm sé sérstaklegavíðtækt í ljósi þess að stefndi veitir þessa aðstoð umfram skyldu.Stefndi segirstefnanda ekki hafa sýnt fram á hvernig jafnræðisreglur gætu leitt til þeirrarniðurstöðu að stefnda væri skylt að veita stefnanda aðstoð sem viðurkennt sé aðstefnda sé að öðrum kosti óskylt að veita. Stefndi beri einfaldlega enga skyldugagnvart stefnanda að lögum. Slík skylda verði ekki „búin til“ á grundvellijafnræðisreglna vegna þeirrar ástæðu einnar að stefndi hafi kosið að bregðastvið miklum biðlistum eftir félagslegu leiguhúsnæði hjá stefnda með greiðslusérstakra húsaleigubóta svo einstaklingar geti leyst bráða húsnæðisþörf sína áalmennum markaði. Slík skylda verði heldur ekki búin til vegna þess að stefndihafi kosið að haga niðurgreiðslum á húsaleigu í félagslegu húsnæði stefnda meðgreiðslu sérstakra húsaleigubóta í stað almennrar niðurgreiðslu óháð stöðueinstakra leigjenda. Vissulega mælijafnræðisreglan fyrir um sambærilega meðferð sambærilegra tilvika en reglangeti ekki myndað sjálfstæðan lagagrundvöll fyrir skyldum stefnda sem að öðrumkosti séu ekki til staðar. Þetta komi m.a. skýrt fram í þeirri staðreynd aðstefnda væri fyllilega heimilt að hætta greiðslu sérstakra húsaleigubóta, ánþess að sú ákvörðun hefði áhrif á stöðu stefnanda eða þeirra sem njótagreiðslna í dag. Þá sé stefnda ekki skylt að niðurgreiða leiguíbúðir semfélagasamtök eiga og reka. Það hvernig stefndi kýs að haga niðurgreiðslu áfélagslegu leiguhúsnæði sem honum er skylt að lögum að bjóða upp á geti aldreibúið til skyldu fyrir stefnda til að niðurgreiða tilvitnað húsnæðifélagasamtaka.Með vísan tilalls framangreinds ítrekar stefndi sýknukröfu sína enda verður að telja ljóstað það úrræði stefnda að greiða sérstakar húsaleigubætur umfram skyldu sé meðöllu grundvallað á málefnalegum sjónarmiðum, ekki í andstöðu við jafnræði og ífullu samræmi við réttarreglur stjórnskipunar-, stjórnsýslu- ogsveitarstjórnarréttar. Ekki hafi verið um að ræða ómálefnalega eða ólögmætaafgreiðslu stefnda á umsókn stefnanda um sérstakar húsaleigubætur. IV Forsendur og niðurstöðurÍ máli þessu er deiltum reglur sem stefndi setti árið 2004 um félagslegar leiguíbúðir og sérstakarhúsaleigubætur í Reykjavík, með síðari breytingum, einkum um lögmætifyrrgreindrar 3. mgr. 3. gr. reglnanna og hvernig stefndi hefur beitt ákvæðinu.Aðilar málsins deila um lögmæti þeirrar ákvörðunar stefnda, sem var tekin áfundi Þjónustumiðstöðvar [...] 12. nóvember 2013, að synja stefnanda umsérstakar húsaleigubætur. Stefndi hefur ekkimótmælt þeim staðhæfingum stefnanda að hún hafi fengið sérstakar húsaleigubæturáður en hún leigði og flutti í húsnæði í eigu Brynju, hússjóðs ÖBÍ, og að þaðeina sem breyst hafi í aðstæðum hennar sé að leigusalinn sé nú annar. Stefndihefur hins vegar lagt ríka áherslu á tilurð hinna umdeildu reglna, nánartiltekið að með setningu þeirra, þ.á m. breytingunni sem gerð var árið 2008,hafi verið ætlunin leysa af hólmi niðurgreiðslufyrirkomulagið við leigjendurFélagsbústaða. Nánar tiltekið að sérstakar húsaleigubætur yrðu ekki eingöngufjárstuðningur umfram almennar húsaleigubætur til greiðslu húsaleigu á almennumleigumarkaði heldur einnig til að greiða niður húsaleigu í félagsleguleiguhúsnæði og þjónustuíbúðum í eigu Félagsbústaða hf. til að fækkaumsækjendum á biðlista eftir félagslegu leiguhúsnæði í Reykjavíkurborg. Með reglunumhafi átt að mæta þörfum einstaklinga eða fjölskyldna sem sækjast eftir aðstoðstefnda þar sem þeim standi önnur úrræði í húsnæðismálum ekki til boða, þ.e.séu ekki í öruggu húsnæði. Úrræðinu sé ætlað að tryggja þessum hópum öruggt þakyfir höfuðið. Þeim gæðum sem felist í sérstökum húsaleigubótum sé úthlutað ágrundvelli málefnalegra sjónarmiða til þeirra sem verst séu settir. Þess ségætt að allir sem séu í sambærilegri stöðu eigi jafnan rétt á að nýta sér þaugæði sem hér um ræði.Samkvæmt þeim tveimur bréfum sem stefndi ritaði stefnanda vegna synjunar áumsókn hennar um sérstakar húsaleigubætur, dagsett 12. nóvember 2013, varrökstuðningur stefnda fyrir synjuninni tvíþættur. Annars vegar sá að samkvæmt3. gr. umdeildra reglna uppfyllti sá ekki skilyrði um sérstakar húsaleigubætursem leigi húsnæði sem ekki sé á almennum leigumarkaði eða sé ekki í leiguíbúð ávegum Félagsbústaða, eins og segir í öðru bréfinu. Hins vegar að stefnandiuppfyllti ekki ákvæði 4. gr. d-liðar reglnanna þar sem kveðið er á um að umsækjendur verða að skora að lágmarki 4stig vegna félagslegra aðstæðna sinna, þ.e. 2 stig vegna húsnæðisstöðu og 2stig vegna félagslegs vanda umsækjanda eða sérstakra aðstæðna barna, sbr.matsviðmið, eins og segir í hinu bréfinu.Meðal málsástæðna stefnda í máli þessu er sú röksemd sem fram kemur ísíðarnefndu bréfinu að ljóst sé að stefnandi uppfylli ekki ákvæði 4. gr.d-liðar reglnanna. Stefndi hefur einnig lagt fram svonefnd matsviðmið umforgangsröðun umsókna eftir félagslegu leiguhúsnæði Félagsbústaða hf. ogsérstökum húsaleigubótum sem fylgiskjal með hinum umdeildu reglum stefnda. Viðflutning málsins benti lögmaður stefnda sérstaklega á matslið 5 um félagslegaraðstæður þar sem m.a. eru viðmið um mat á húsnæðisstöðu og félagslegum vandaumsækjanda. Þau hljóða svo:5. FÉLAGSLEGAR AÐSTÆÐUR STIGA-Húsnæðisstaða Á ekki við 0Þarf á húsnæði að halda 1 Húsnæðisaðstæður eruverulega erfiðar 2Vart mögulegt að bíðaeftir húsnæði 3C- Félagslegur vandi umsækjanda/fjölskylduÁ ekki við 0Nokkur félagslegurvandi 2Mjög mikill félagslegurvandi 4Við flutning málsins sagði lögmaður stefnda ljóst að eingöngu þeir semværu í mestum vanda, þ.e. brýnustu húsnæðisþörfinni, ættu rétt á sérstökumhúsaleigubótum. Þeir sem raðað væri efst, þ.e. þeir sem væru í brýnustuþörfinni, ættu rétt til þeirra. Þeir sem leigðu hjá Brynju, hússjóði ÖBÍ, einsog stefnandi, væru ekki í sambærilegri stöðu við þá sem væru á biðlista eftirfélagslegu húsnæði. Þeir sem leigðu hjá Brynju hefðu vegna persónulegraaðstæðna fengið úthlutað öruggu húsnæði og þyrftu því ekki á aðstoð stefnda aðhalda við að finna húsnæði, s.s. félagslegt húsnæði eða fjárstyrk til að finnahúsnæði á almennum markaði. Með vísan til framangreindra viðmiða og málatilbúnaðs stefnda verðurfallist á það með stefnanda að sýnt þykir fram á að stefndi hefur beittumdeildum reglum þannig að þær taki að fyrra bragði ekki til umsækjenda umsérstakar húsaleigubætur, sem leigja húsnæði hjá félags- og líknarsamtökum einsog Brynju, hússjóði Öryrkjabandalagsins. Það samræmist einnig þeim málflutningistefnda að markmið reglnanna hafi verið að sérstakar húsaleigubætur yrðueingöngu staðgönguúrræði fyrir þá sem ættu rétt á félagslegri íbúð og væru ábiðlista. Aldrei hafi staðið til að einstaklingur sem ætti ekki rétt áfélagslegri íbúð gæti átt rétt á sérstökum húsaleigubótum samkvæmt reglumstefnda um þær. Af framanrituðu má ljóst vera, eins og stefnandi heldur fram,að umsókn stefnanda var einfaldlega hafnað þegar af þeirri ástæðu að hún leigirhúsnæði af Brynju, hússjóði ÖBÍ, en ekki hjá Félagsbústöðum hf. eða á „almennummarkaði“. Auk þess heldur verður hvorki séð að fyrir liggi nánari skilgreiningaf hálfu stefnda um leigukjör á almennum markað eða að sérstök könnun hafiverið gerð af hálfu stefnda á t.d. leigukjörum þeirra er leigja húsnæði hjáBrynju, hússjóði ÖBÍ, og þau borin saman við það er gildir á svokölluðumalmennum markaði. Eins og greinir í forsendum fyrrgreinds álits samgöngu- ogsveitarstjórnarráðuneytisins frá 18. nóvember 2010 ber sveitarfélögum viðsetningu og beitingu reglna um sérstakar húsaleigu að hafa að leiðarljósi þæróskráðu meginreglur stjórnsýsluréttar að slíkar reglur grundvallist ámálefnalegum sjónarmiðum og séu í samræmi við jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar.Það er mat dómsins að við túlkun og beitingu umdeildra reglna, þ.e. um hvortumsækjendur samkvæmt reglunum eigi rétt til sérstakra húsaleigubóta umframalmennar húsaleigubætur, beri að hafa leiðarljósi það markmið sem er að finna í1. mgr. 3. gr. reglna stefnda að sérstakarhúsaleigubætur eru ætlaðar þeim fjölskyldum og einstaklingum sem ekki eru áannan hátt færir um að sjá sér fyrir húsnæði sökum lágra launa, þungrarframfærslubyrðar og annarra félagslegra erfiðleika. Þegar horft er til framanritaðs þykir sýnt að ákvæði 3. gr. reglna stefndaum félagslegar leiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík, viðmiðinsem stefndi hefur sett sér á grundvelli reglnanna og síðast en ekki sístbeiting stefnda á þessum reglum, felur það í sér að ekki er gert ráð fyrirsérstöku mati á aðstæðum hvers umsækjenda fyrir sig. Fyrir vikið hefur stefndimeð ólögmætum hætti takmarkað óhóflega og með ómálefnalegum hætti skyldubundiðmat hans sem stjórnvalds og að fyrra bragði útilokað umsækjendur sem leigja hjáfélags- og líknarsamtökum án frekari skoðunar. Verður því að fallist á það meðstefnanda að ákvörðun stefnda frá 12. nóvember 2013 brjóti því einnig gegn 10.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þar sem þess var ekki gætt af hálfu stefnda aðafla einstaklingsbundinna upplýsinga um hagi stefnanda í samræmi við skilyrði3. gr. reglna stefnda en í þess stað einfaldlega gengið út frá því að fyrrabragði að hún væri „öruggu húsnæði“ sem væri ekki á „almennum markaði“ og gætiþví ekki skorað tvo stig í skilningi d-liðar 1. mgr. 4. gr. reglna stefnda. Verður þvífallist á fyrstu aðalkröfu stefnanda og felld úr gildi stjórnvaldsákvörðunstefnda frá 12. nóvember 2013 um að veita stefnanda ekki sérstakarhúsaleigubætur. Eins og rakiðvar í umfjöllun um málsástæður aðila telur stefndi ágalla vera á annarriaðalkröfu stefnanda sem kunni að varða frávísuna hennar frá dómi án kröfu.Stefndi telur að stefnandi hafi ekki lögvarða hagsmuni af kröfunni. Hún sé íeðli sínu lögspurning og áþekk kröfunni sem vísað hafi verið frá héraðsdómi meðdómi Hæstaréttar í máli nr. [...]. Við flutning málsins hélt lögmaður stefnandaþví fram að ólíkt kröfunni sem hefði verið vísað frá varðaði þessi krafa barahagsmuni stefnanda en ekki hagsmuni ótiltekins fjölda einstaklinga eins ogkrafan sem vísað hefði verið frá héraðsdómi í fyrrgreindu máli aðila. Fallister á það með stefnda að stefnandi hefur ekki lögvarða hagsmuni af annarriaðalkröfu enda tengist hún ekki úrlausn tiltekins sakarefnis. Krafan er íandstöðu við 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og ber því að vísa hennifrá án kröfu. Innanríkisráðuneytið veitti stefnandagjafsóknarleyfi 9. september 2014. Ísamræmi við niðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða 1.100.000 krónur ímálskostnað er rennur í ríkissjóð.Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.100.000krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið HjördísBirna Hjartardóttir hdl. en af hálfu stefnda Kristbjörg Stephensen hrl.Áslaug Björgvinsdóttir héraðsdómarikveður upp dóminn. DómsorðFelld er úr gildi ákvörðun stefnda frá12. nóvember 2013 um að veita stefnanda ekki sérstakar húsaleigubætur. Þeirri kröfu stefnanda að viðurkenntverði að stefnda sé óheimilt á grundvelli 3. gr. reglna um félagslegarleiguíbúðir og sérstakar húsaleigubætur í Reykjavík að útiloka að stefnandigeti þegið sérstakar húsaleigubætur af þeirri ástæðu að hún er leigutaki hjáBrynju, hússjóði Öryrkjabandalagsins, er vísað frá dómi.Stefndi greiði 1.100.000 krónur ímálskostnað er rennur í ríkissjóð.Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðistúr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.100.000krónur.
Mál nr. 24/2010
Kærumál Vitni Þinghald Sératkvæði
Réttargæslumaður brotaþola, Gunnhildur Pétursdóttir hdl., krafðist þess í dag að ákveðið verði að við aðalmeðferð málsins verði ákærðu gert að víkja úr þinghaldi á meðan brotaþoli gefur skýrslu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 12. og 13. janúar 2010, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. janúar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. janúar 2010, þar sem varnaraðilum var gert að víkja úr þinghaldi þegar brotaþoli gefur skýrslu. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fram er komið að varnaraðilum verður gert kleift að fylgjast með skýrslugjöf brotaþola utan þingsalar og koma að spurningum á meðan hún fer fram. Brotaþoli er 19 ára gömul stúlka frá Litháen. Varnaraðilum er, ásamt tveimur öðrum karlmönnum, gefið að sök mansal, samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brotaþoli mun, samkvæmt ákæru, hafa verið svipt frelsi og neydd til að stunda vændi í heimalandi sínu áður en hún var send til Íslands með fölsuð skilríki 9. október 2009. Samkvæmt læknabréfi Andra Jóns Heide 5. janúar 2010 er andlegt ástand stúlkunnar slæmt. Þegar framanritað er haft í huga verður ekki vefengt það mat héraðsdómara að skilyrði 1. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008 eigi við um brotaþola. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála getur dómari samkvæmt kröfu ákæranda eða vitnis ákveðið að ákærði verði látinn víkja úr þinghaldi meðan vitni gefur skýrslu fyrir dómi ef dómari telur nærveru ákærða geta orðið vitninu sérstaklega til íþyngingar og haft áhrif á framburð þess. Við skýringu þessa ákvæðis verður að taka tillit til þess að ákærður maður nýtur þess grundvallarréttar samkvæmt 70. gr. stjórnarskrárinnar að mál hans hljóti réttláta meðferð fyrir dómi. Í því felst meðal annars að honum verður að meginreglu að gefast kostur á að vera staddur við þinghöld í máli sínu, þar á meðal til að hlýða á og taka afstöðu til sönnunarfærslu, láta leggja spurningar fyrir þá sem gefa skýrslu fyrir dómi og taka þannig þátt í málsvörn sinni. Verður í þessum efnum einnig að líta til ákvæða 1. mgr. og d. liðar 3. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Varnaraðilum er í málinu gefið að sök að hafa átt að taka á móti vitninu við komu hennar til Íslands 9. október 2009 en það hafi ekki tekist þar sem lögregla hafi þá handtekið vitnið. Þeir hafi síðan sótt hana skammt frá dvalarstað hennar, sem hafi verið í húsnæði á vegum félagsmálayfirvalda, og hýst hana í tilgreindu húsi í tvo daga. Einn varnaraðila hafi síðan farið með vitnið á hótel í Reykjavík og skilið hana þar eftir. Varnaraðilar eru ekki sakaðir um að hafa beitt vitnið líkamlegu ofbeldi meðan á þessu stóð. Ljóst er að fyrir dómi verður meðal annars eftir því leitað að vitnið lýsi í skýrslu sinni í einstökum atriðum samskiptum sínum við varnaraðila eftir að vitnið kom til Íslands. Hefur ekki verið sýnt fram á að að nærvera varnaraðila við frásögn vitnisins um þetta geti verið henni til óþæginda. Ekki verður heldur séð með hvaða hætti nærvera varnaraðila ætti að getað truflað framburð vitnisins um lífsskilyrði hennar í Litháen áður en hún kom til Íslands. Skilyrði fyrrgreinds ákvæðis 1. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008 er að nærvera sakbornings geti orðið vitni sérstaklega til íþyngingar og haft áhrif á framburð þess og þurfa bæði þessi skilyrði að vera uppfyllt til að heimilt sé að verða við kröfu. Fer því að mínum dómi fjarri að sýnt hafi verið fram á að þessum skilyrðum sé fullnægt í málinu. Að gættu því, sem að framan greinir, tel ég ekki unnt að fallast á að beita megi undantekningarheimild 1. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008 til að víkja varnaraðilum úr þinghaldi á meðan vitnið gefur skýrslu. Tel ég því að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi að því er varðar varnaraðilana.
Mál nr. 4/2022
Vátryggingarsamningur Vátryggingarskilmálar Vátrygging Brunatrygging Uppgjör Virðisaukaskattur Viðurkenningarkrafa
Ágreiningur aðila fyrir Hæstarétti laut að bótarétti Þ ehf. úr brunatryggingu tilgreindrar fasteignar hjá S hf. sem brann árið 2017 og þýðingu skilmála í vátryggingarsamningi milli aðila um að bætur skyldu lækka ef vátryggður gæti nýtt kostnað vegna tjóns til skattafrádráttar. Í dómi Hæstaréttar var rakið að málatilbúnað S hf. yrði að skilja á þann veg að Þ ehf. hefði borið að gera ráðstafanir hvort heldur fyrir eða eftir tjónsatburðinn til að uppfylla lagaskilyrði til að nýta og viðhalda innskattsfrádrætti vegna endurbyggingar hússins. Þannig hefði hvílt sú skylda á Þ ehf. að draga úr tjóni sínu með því að afla sér frjálsrar skráningar vegna leigu fasteignarinnar, áður en ráðist yrði í endurbyggingu hennar. Í dóminum kom fram að við mat á skilmálunum bæri fyrst að líta til reglu 1. mgr. 35. gr. laga nr. 30/2004 um að vátryggður eigi rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt sé ekki um annað samið. Þá bæri að líta til þess að um einhliða staðlaða skilmála væri að ræða sem S hf. samdi. Samkvæmt svokallaðri andskýringarreglu bæri að jafnaði að skýra umdeilanleg ákvæði í vátryggingarskilmálum þeim í óhag sem samdi þau. Umrædd grein skilmálans yrði ekki skilin með svo afdráttarlausum hætti að á Þ ehf. hefði hvílt sérstök athafnaskylda til að gangast undir þær kvaðir sem frjáls skráning hefði í för með sér áður en endurbygging hófst. Hefði það verið markmið S hf. að leggja slíka skyldu á Þ ehf. í skilmálum samningsins hefði S hf. borið að orða hana með skýrum hættum. S hf. yrði að bera hallann af óljósu orðalagi greinarinnar um þetta atriði, enda ekki sýnt fram á að óvissu um merkingu þess hafi verið eytt gagnvart Þ ehf. með fullnægjandi hætti. Var því fallist á kröfu Þ ehf. um að ekki skyldi tekið tillit til lögbundins afreiknings vegna virðisaukaskatts við ákvörðun um vátryggingarbætur til félagsins vegna brunatjóns á fasteigninni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2022. Hann krefst þess að viðurkennd verði skylda stefnda til að greiða sér 202.852.875 krónur í vátryggingarbætur hlutfallslega í samræmi við framvindu endurbyggingar fasteignar að Goðanesi 12 á Akureyri á grundvelli brunatryggingar eignarinnar vegna brunatjóns 31. maí 2017. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda fyrir Hæstarétti.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningsefni4. Ágreiningur aðila fyrir Hæstarétti lýtur að bótarétti áfrýjanda úr brunatryggingu fasteignarinnar að Goðanesi 12 á Akureyri sem brann 31. maí 2017 og þýðingu skilmála í vátryggingarsamningi milli aðila um að bætur skuli lækka ef vátryggður getur nýtt kostnað vegna tjóns til skattafrádráttar. 5. Þegar málið var höfðað tók ágreiningur aðila einnig til þess hver skyldi vera grundvöllur uppgjörs vátryggingarbóta til áfrýjanda og hvort stefnda væri heimilt að skerða bætur til hans á grundvelli 26. og 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Í hinum áfrýjaða dómi var staðfest niðurstaða héraðsdóms um grundvöll bótaákvörðunar og 25% skerðingu bóta til áfrýjanda vegna brots á varúðarreglu í 26. gr. laga nr. 30/2004 svo og um lækkun bóta sem næmi lögbundnum afreikningi vegna virðisaukaskatts. 6. Áfrýjunarleyfi var veitt 14. janúar 2022 á þeim grundvelli að úrlausn um þann þátt málsins sem lýtur að lækkun vátryggingarbóta vegna frádráttar virðisaukaskatts geti haft fordæmisgildi. Var áfrýjun málsins samþykkt að því er varðaði þetta atriði og einskorðast ágreiningsefni þess fyrir Hæstarétti samkvæmt framansögðu við það.Málsatvik7. Áfrýjandi er einkahlutafélag sem hefur meðal annars haft með höndum rekstur útgerðar og fiskvinnslu. Hann var eigandi iðnaðarhúsnæðis að Goðanesi 12 á Akureyri sem hann leigði út frá árinu 2013 og þar var starfrækt bátasmiðja. Eldur kom upp í húsinu 31. maí 2017 og brann það til grunna. Fasteignin að Goðanesi 12 var tryggð lögboðinni brunatryggingu hjá stefnda. 8. Í samræmi við skilmála tryggingarsamnings aðila lét stefndi fara fram tjónamat og tilkynnti áfrýjanda um niðurstöðu þess 3. október 2017. Samkvæmt því var tjónið talið nema 183.922.783 krónum án virðisaukaskatts. Þá tilkynnti stefndi áfrýjanda að félagið myndi skerða bæturnar um 50% með vísan til þess að umbúnaður fasteignarinnar á tjónsdegi hefði ekki verið í samræmi við gildandi reglur um brunavarnir. Loks var tekið fram að gæti vátryggður nýtt kostnað vegna tjóns til skattafrádráttar, svo sem vegna innskatts eða réttar til endurgreiðslu virðisaukaskatts á hinu vátryggða, myndu bætur lækka sem því næmi, sbr. 9. grein gildandi vátryggingarskilmála stefnda fyrir brunatryggingar húseigna.9. Áfrýjandi, sem hugðist endurreisa húsið, vildi ekki una ákvörðun stefnda og höfðaði því mál þetta 25. maí 2018. Dómkrafa áfrýjanda var að viðurkennd yrði með dómi skylda stefnda til að greiða honum 295.426.104 krónur í vátryggingarbætur hlutfallslega í samræmi við framvindu endurbyggingar fasteignarinnar. Hann krafðist þess að vátryggingarbætur væru ákveðnar á grundvelli brunabótamats eignarinnar á tjónsdegi, að frádregnu verðmæti þeirra hluta hússins sem ekki eyðilögðust við brunann en að teknu tilliti til kostnaðar við nauðsynlegar lagfæringar. Þá mótmælti hann því að hafa sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þannig að bótafjárhæð yrði skert. Framangreind fjárhæð í stefnu miðaðist ekki við að bætur lækkuðu sem næmi afreikningi vegna virðisaukaskatts.0. Á meðan málið var rekið í héraði gerði áfrýjandi samning 3. september 2018 við félagið Festingu ehf. um kaup þess á fasteigninni Goðanesi 12 og var kaupverðið 90.000.000 króna. Í kaupsamningnum kemur fram að atvinnuhúsnæði sem stóð á lóðinni hafi eyðilagst í eldi og eftir standi gólfplata hússins. Tekið er fram að hinu selda fylgi ekki réttindi áfrýjanda til vátryggingarbóta úr hendi stefnda vegna brunans en um brunatjónið skuli gert sérstakt samkomulag sem teljist hluti samningsins. Í því segir meðal annars að þar sem skylda til greiðslu brunabóta sé háð því að húsnæði verði endurbyggt og með tilliti til hagsmuna seljanda af innheimtu brunabótanna takist kaupandi á hendur tilgreindar skyldur í því sambandi. Á sama hátt væri það forsenda af hálfu seljanda að kaupandi reisi hús á hinu selda. Samkvæmt gögnum málsins gerði Festing ehf. samning við Tréverk ehf. í ágúst 2021 um byggingu nýrrar þjónustumiðstöðvar Samskipa að Goðanesi 12 á Akureyri og voru verklok áætluð í júní 2022.1. Niðurstaða héraðsdóms var að áfrýjandi ætti tilkall til brunabóta óháð því hver hefði endurbyggingu húseignarinnar með höndum. Samkvæmt dómsorði var stefnda „skylt að greiða ... Þríforki ehf. 163.591.028 krónur í vátryggingarbætur vegna brunatjóns 31. maí 2017 hlutfallslega í samræmi við framvindu endurbyggingar fasteignarinnar að Goðanesi 12.“ Við ákvörðun bótafjárhæðar var lagt til grundvallar brunabótamat eignarinnar daginn sem hún brann en til lækkunar kom afskrifað endurstofnverð samkvæmt matsgerð. Hlutfall skerðingar bóta vegna ófullnægjandi brunavarna var ákveðið 25%. Þá var áfrýjanda gert að sæta frádrætti sem næmi lögbundnum afreikningi vegna virðisaukaskatts. Um það var vísað til ákvæðis 9. greinar vátryggingarskilmála stefnda sem talin voru alveg skýr um skyldu vátryggðs til að sæta frádrætti vegna innskatts og ekki léki vafi á að fasteignin að Goðanesi 12 væri hrein atvinnueign eða eign ætluð til afnota við atvinnurekstur.2. Með hinum áfrýjaða dómi var niðurstaða héraðsdóms staðfest. Um lækkun bóta vegna frádráttar virðisaukaskatts var tekið fram að engin efni væru til að víkja frá ákvæði 9. greinar vátryggingarskilmála brunatryggingar stefnda og því skyldu bætur til áfrýjanda sæta lækkun sem næmi lögbundnum afreikningi vegna virðisaukaskatts.MálsástæðurHelstu málsástæður áfrýjanda3. Áfrýjandi byggir á því að vátryggingarvernd hans eigi að svara til fjárhæðar iðgjalda hans til stefnda og sömu reikniaðferðum skuli beitt þegar fjárhæð iðgjalds er reiknuð og þegar reiknuð er fjárhæð brunabóta. Hefði ætlun og skilningur stefnda verið sá að halda virðisaukaskatti utan vátryggingarverndar hefði honum borið að tilgreina það í vátryggingarskírteini þar sem vátryggingarfjárhæð kemur fram. 4. Þá vísar áfrýjandi til þess að fyrir brunann 31. maí 2017 hafi ekki hvílt virðisaukaskattskvöð á fasteigninni. Húsnæðið hafi verið leigt út og leiguverðið án viðbætts virðisaukaskatts, enda sé fasteignaleiga undanþegin virðisaukaskatti samkvæmt 8. tölulið 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Í 7. gr. reglugerðar nr. 192/1993 um innskatt sé mælt fyrir um að húsbyggjandi geti talið til innskatts virðisaukaskatt af kostnaði við nýbyggingu eða endurbyggingu á fasteign sem ætluð er til nota fyrir skráða starfsemi sem hefur í för með sér rétt til frádráttar á innskatti. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar teljist húsnæði sem sé leigt út hins vegar ekki notað fyrir skattskyldan rekstur nema leigusali hafi skráð sig frjálsri skráningu samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 50/1988.5. Það sé alls ekki sjálfsagt að eigandi fasteignar sem leigi hana út nýti þessa heimild við endurbyggingu, enda leiði nýting hennar til þess að 20 ára innskattskvöð myndist á eigninni, sbr. 12. og 14. gr. reglugerðarinnar eins og henni var breytt með reglugerð nr. 1237/2015. Í framkvæmd þýði slík innskattskvöð að ríkissjóður greiði byggingaraðila til baka fjárhæð sem jafngildi greiddum virðisaukaskatti af kostnaði við byggingarframkvæmd. Endurgreiðslan sé í reynd í formi láns, enda sé byggingaraðili skuldbundinn í 20 ár til að endurgreiða ríkissjóði fjárhæðina að teknu tilliti til 5% árlegra afskrifta ef forsendubrestur verður. Áfrýjandi hafi valið þann kost að sækja ekki um frjálsa skráningu eins og heimilt væri sem fyrr greinir samkvæmt 6. gr. laga nr. 50/1988.6. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms leiði til þess að vátryggður sitji uppi með verulega íþyngjandi kvöð á fasteigninni til 20 ára og hluta tjóns síns ef forsendur hans í rekstri breytast. Þá fari niðurstaðan gegn dómi Hæstaréttar 23. mars 2000 í máli nr. 490/1999 um að vátryggður verði ekki knúinn til að taka á sig jafn íþyngjandi kvöð og innskattskvöð til að takmarka tjón sitt eða sækja um frjálsa skráningu samkvæmt reglum um innskatt.7. Áfrýjandi telur að skilja verði ákvæði 9. greinar skilmála stefnda um að vátryggður geti nýtt kostnað vegna tjóns til skattafrádráttar þannig að vísað sé til aðstæðna vátryggðs á tjónsdegi en ekki að hann verði knúinn til að taka á sig kvaðir stefnda til hagsbóta. Inntak samningsskilmála 9. greinar eigi sér ekki stoð í lögum nr. 30/2004 eða lögum nr. 48/1994 um brunatryggingar og fari auk þess þvert gegn 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Helstu málsástæður stefnda8. Stefndi mótmælir málsástæðum áfrýjanda sem lúta að fjárhæð iðgjalda sem of seint fram komnum en á þeim hafi ekki verið byggt fyrr. Auk þess er þeim hafnað sem röngum enda komi skýrlega fram í 8. til 10. grein skilmála vátryggingarinnar hvernig tjón skal metið og bótafjárhæð reiknuð út. Einnig er mótmælt staðhæfingum áfrýjanda um að öll gögn frá stefnda geri ráð fyrir því að virðisaukaskattur sé hluti vátryggingarbóta. 9. Geti vátryggður nýtt sér kostnað vegna tjóns til skattafrádráttar, svo sem vegna innskatts eða réttar til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna endurbóta á hinu vátryggða, skuli lækka bætur sem því nemi eins og skýrlega komi fram í 9. grein vátryggingarskilmála stefnda. Á öllum vátryggingarskírteinum sem gefin hafi verið út vegna brunatryggingar áfrýjanda hafi hann verið sérstaklega hvattur til að kynna sér efni skilmála vátryggingarinnar.20. Stefndi telur að efni 9. greinar vátryggingarskilmálanna um að lækka skuli bætur sem nemi virðisaukaskatti sé bæði skýrt og fyrirsjáanlegt og samræmist lögum nr. 30/2004 og 48/1994. Það sé auk þess í samræmi við þær grundvallarreglur skaðabóta- og vátryggingaréttar að tjónþoli fái raunverulegt tjón sitt bætt en skuli ekki hagnast á því og honum beri jafnframt að takmarka tjón sitt. Áfrýjandi hafi samkvæmt því undirgengist skyldu til að nýta og viðhalda innskattsfrádrætti vegna endurbyggingar. Atvik sem áfrýjandi vísi til í dómi Hæstaréttar í máli nr. 490/1999 séu ekki sambærileg atvikum máls þessa enda hafi þar ekki verið tekist á um gildi vátryggingarskilmála. Líta beri til dóms Hæstaréttar 28. apríl 2005 í máli nr. 34/2005 sem staðfesti að réttur til að lækka bætur sem nemi mögulegum innskatti verði að styðjast við settan rétt eða samningsákvæði, en í þessu máli sé einmitt slíku ákvæði til að dreifa.21. Stefndi heldur því fram að áfrýjandi hafi stundað atvinnurekstur í fasteigninni og keypt vátrygginguna sem slíkur. Hann geti samkvæmt 3. gr., sbr. 15. og 16. gr. laga nr. 50/1988, talið virðisaukaskatt til innskatts hjá sér að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Sem virðisaukaskattskyldur aðili er verði fyrir tjóni á rekstrarfjármunum geti hann talið virðisaukaskatt vegna endurnýjunar, viðgerðar og fleira til innskatts eftir almennum reglum um frádrátt virðisaukaskatts. Af þeirri ástæðu skuli bótafjárhæð miðast við kostnað vátryggðs án virðisaukaskatts. Þá eigi sala áfrýjanda á fasteigninni með þeim skilmálum að hann héldi eftir rétti til vátryggingarbóta ekki að hafa nein áhrif á rétt hans á hendur stefnda.Niðurstaða22. Ágreiningslaust er milli aðila að í kröfugerð áfrýjanda felist að hann leiti viðurkenningar á inntaki réttar til vátryggingarbóta úr hendi stefnda í samræmi við framvindu endurbyggingar á fasteigninni að Goðanesi 12. Krafa hans, sem er sett fram með stoð í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, feli þannig í sér að við uppgjör bóta til hans beri að leggja til grundvallar að bætur nemi tilgreindri fjárhæð og þær verði inntar af hendi eftir því sem endurbyggingu vindur fram svo sem skilmálar vátryggingarinnar kveða á um, sbr. einnig ákvæði 48. gr. laga nr. 30/2004. 23. Sem fyrr segir lýtur úrlausn málsins fyrir Hæstarétti aðeins að þeim þætti þess sem varðar lækkun vátryggingarbóta til áfrýjanda sem byggist á lögbundnum afreikningi vegna virðisaukaskatts, en sú fjárhæð nemur 39.261.847 krónum. 24. Sú málsástæða áfrýjanda að iðgjöld sem hann greiddi stefnda hafi tekið mið af vátryggingarfjárhæð sem tilgreind er á vátryggingarskírteini með virðisaukaskatti og því skuli beita sömu reikniaðferð við ákvörðun um fjárhæð brunabóta, kom fyrst fram í greinargerð hans fyrir Hæstarétti en ekki var á henni byggt við meðferð málsins í héraði og fyrir Landsrétti. Ekki eru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991 til að hún fái komist að fyrir Hæstarétti og verður því ekki byggt á henni við úrlausn málsins. 25. Samkvæmt ákvæðum k-liðar 2. gr. og 10. gr. laga nr. 30/2004 sem giltu á tjónsdegi, sbr. nú hliðstæð ákvæði í 18. tölulið 2. gr. og 12. gr. c laganna, er vátryggingarskírteini staðfesting vátryggingafélags á því að vátryggingarsamningur hafi verið gerður þar sem fram koma meðal annars upplýsingar um hvaða tryggingu sé að ræða, vátryggingartaka og vátryggðan. Þar skal vísa til skilmála samnings og jafnframt afhenda þá vátryggingartaka. Jafnframt skal þar koma fram sérstök árétting til vátryggingartaka um að hann kynni sér ákvæði skilmála vátryggingarinnar. Í vátryggingarskírteinum sem stefndi gaf út um brunatryggingu fasteignarinnar að Goðanesi 12 var lagafyrirmælum um efni slíkra skírteina fylgt. Þótt þar sé getið vátryggingarfjárhæðar hins vátryggða verður við ákvörðun bóta litið til skilmála tryggingarinnar sem vísað er til í skírteininu enda eru þeir hluti af samningi milli aðila og meðfylgjandi honum. Verður því ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að tilgreining vátryggingarfjárhæðar á vátryggingarskírteini ráði úrslitum um bótafjárhæð og víki til hliðar fyrirmælum um takmörkun ábyrgðar eða öðru sem fram kemur í skilmálunum. Þá er ekki fallist á með áfrýjanda að önnur gögn frá stefnda hafi borið með sér að virðisaukaskattur ætti að vera hluti vátryggingarbóta, enda er í þeim gögnum víða að finna tilvísun til bóta „án vsk“.26. Fyrir liggur í málinu að áður en húsið varð eldi að bráð leigði áfrýjandi það út til einkahlutafélagsins Seiglu sem rak þar bátasmiðju. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að Seigla og áfrýjandi eru félög í eigu sama aðila. Það veitir þó ekki hald þeirri staðhæfingu stefnda að áfrýjandi hafi sjálfur stundað virðisaukaskattskyldan atvinnurekstur í húsnæðinu og keypt vátrygginguna sem slíkur og fær það heldur ekki stoð í gögnum málsins.27. Samkvæmt 8. tölulið 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988 er fasteignaleiga undanþegin virðisaukaskatti. Áfrýjandi leigði fasteignina út sem fyrr segir og án þess að virðisaukaskattur væri hluti af leiguverði. Hann nýtti þannig ekki heimild samkvæmt 6. gr. sömu laga til að sækja um frjálsa skráningu vegna fasteignaleigunnar, en samkvæmt 2. mgr. þeirrar greinar skal fyrirtæki sem skráð er samkvæmt heimild í 1. mgr. greiða virðisaukaskatt af sölu þeirrar þjónustu sem hin frjálsa skráning nær til og samkvæmt 3. mgr. getur frjáls skráning aldrei verið til skemmri tíma en tveggja ára. Á grundvelli 6. gr. laganna hefur fjármálaráðherra sett reglugerð nr. 577/1989 um frjálsa og sérstaka skráningu vegna leigu eða sölu á fasteign. Í 4. gr. reglugerðarinnar, eins og henni hefur verið breytt með reglugerð nr. 697/1997, segir að sá sem í atvinnuskyni leigir fasteign eða hluta hennar til skattskylds aðila samkvæmt virðisaukaskattslögum geti sótt um frjálsa skráningu til skattstjóra og skuli fylgja umsókninni skriflegur leigusamningur, samþykki leigutaka fyrir frjálsri skráningu leigusala og vottorð um að leigusamningi hafi verið þinglýst. Frjáls skráning hefur í för með sér samkvæmt 7. gr. reglugerðarinnar að leigusali fasteignar getur talið til innskatts þann virðisaukaskatt sem fellur eftir skráninguna á kaup hans á vörum og þjónustu vegna nýbyggingar, endurbóta og viðhalds þeirrar fasteignar sem frjáls skráning tekur til. Slíkum aðstæðum var ekki til að dreifa í tilviki áfrýjanda sem fyrr segir, hvorki þegar tjónsatburður varð né síðar. 28. Kemur þá til skoðunar hvernig túlka beri inntak og efni 9. greinar skilmála vátryggingarsamnings stefnda og áfrýjanda en 5. málsliður hennar hljóðar svo: Ef vátryggður getur nýtt kostnað vegna tjóns til skattafrádráttar, svo sem vegna innskatts eða réttar til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna endurbóta á hinu vátryggða í kjölfar tjóns skulu bætur lækka sem því nemur.29. Málatilbúnað stefnda um skýringu á þessu ákvæði vátryggingarskilmálanna verður að skilja á þann veg að áfrýjanda hafi borið að gera ráðstafanir hvort heldur fyrir eða eftir tjónsatburðinn til að uppfylla lagaskilyrði fyrir því að nýta og viðhalda innskattsfrádrætti vegna endurbyggingar hússins. Þannig hafi hvílt sú skylda á áfrýjanda að draga úr tjóni sínu með því að afla sér frjálsrar skráningar vegna leigu fasteignarinnar áður en ráðist yrði í endurbyggingu hennar. 30. Við mat á skilmálum vátryggingarsamnings milli aðila málsins ber fyrst að líta til þeirrar reglu sem fram kemur í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 30/2004 að vátryggður eigi rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt sé ekki um annað samið. Þannig er aðilum vátryggingarsamnings frjálst að semja um efni hans, þar á meðal hvort uppgjöri tjóns skuli hagað með mismunandi hætti eftir því hvort hinn vátryggði rekur virðisaukaskattskylda starfsemi eða ekki, sbr. einnig fyrrgreindan dóm Hæstaréttar 28. apríl 2005 í máli nr. 34/2005. 31. Í annan stað ber að líta til þess að um einhliða staðlaða skilmála var að ræða sem stefndi samdi. Kjarni ágreinings aðila hverfist um túlkun 9. greinar að þessu leyti en orðalag hennar er ekki skýrt og fyrirsjáanlegt eins og stefndi heldur fram. Samkvæmt svokallaðri andskýringarreglu ber að jafnaði að skýra umdeilanleg ákvæði í vátryggingarskilmálum þeim í óhag sem samdi þau. Í reglunni felst jafnframt að sá sem hefði átt að tjá sig skýrar verður að bera hallann af því að hafa ekki gert það, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 3. júní 2021 í máli nr. 5/2021. 32. Þá koma önnur atriði til skoðunar við skýringu 9. greinar skilmála stefnda. Þar ber einkum að líta til þess að ýmsar íþyngjandi lagaskyldur fylgja frjálsri skráningu á grundvelli 6. gr. laga nr. 50/1988 sem fyrr var lýst og ekki sjálfgefið að vátryggingartaki sem ekki er virðisaukaskattskyldur nýti þessa heimild til innskatts við endurbyggingu, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 490/1999. Skráningin leiðir meðal annars til þess að svokölluð innskattskvöð myndast á eigninni samkvæmt ákvæðum reglugerðar nr. 192/1993 um innskatt, sbr. breytingar með reglugerð nr. 1237/2015, og fyrnist slík kvöð með jöfnum hætti á tuttugu árum frá því að innskattur var nýttur. Í IV. kafla reglugerðarinnar er þeim skyldum frekar lýst, meðal annars áhrifum þess að forsendur breytist en þá stofnast svokölluð leiðréttingarkvöð sem lýtur að skyldu skattaðila til að leiðrétta innskatt. Einnig ber að hafa í huga að þegar fasteignareigandi velur að sækja um frjálsa skráningu myndi það að jafnaði leiða til hærra leiguverðs á fasteigninni þar sem hann þarf þá að leggja virðisaukaskatt ofan á leiguverð en það getur þrengt möguleika hans til útleigu. Fasteignareigandi þarf því að vega og meta hvort sá kostur er honum hagfelldari en að sækja ekki um slíka skráningu.33. Ætla verður að áfrýjandi hafi kosið að nýta sér ekki frjálsa skráningu í tengslum við leigu fasteignarinnar þar sem hann hafi talið sér það fjárhagslega hagkvæmt. Ákvæði 9. greinar vátryggingarskilmála stefnda um að bætur lækki, geti hinn vátryggði nýtt kostnað vegna tjóns til skattafrádráttar, verða ekki skilin með svo afdráttarlausum hætti að á áfrýjanda hafi hvílt sérstök athafnaskylda til að gangast undir þær kvaðir sem frjáls skráning hefur í för með sér áður en endurbygging hófst. Slík skylda væri þá fyrst og fremst stefnda til hagsbóta vegna lækkunar á bótafjárhæð sem hann þyrfti að greiða áfrýjanda en að sama skapi íþyngjandi fyrir áfrýjanda. Hafi það verið markmið stefnda að leggja slíka skyldu á áfrýjanda í skilmálum samningsins hefði honum borið að orða hana með skýrum hættum. Sem fyrr greinir verður stefndi að bera hallann af óljósu orðalagi 9. greinar um þetta atriði, enda ekki sýnt fram á að óvissu um merkingu þess hafi verið eytt gagnvart áfrýjanda með fullnægjandi hætti, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. mars 2010 í máli nr. 442/2009. Þá veita reglur laga um skattskil til ríkisins stefnda enga sjálfstæða heimild í þessu tilliti.34. Stefndi hefur auk fyrrgreinds skilmála vísað til þeirrar grundvallarreglu skaðabóta- og vátryggingaréttar hvað skaðatryggingar varðar að tjónþola beri að takmarka tjón sitt og því hafi áfrýjanda borið að nýta og viðhalda innskattsfrádrætti vegna endurbyggingar. Með hliðsjón af þeim íþyngjandi lagaskyldum sem fylgja frjálsri skráningu gat stefndi ekki einhliða gert þá kröfu til áfrýjanda að hann aflaði sér frjálsrar skráningar hjá skattyfirvöldum vegna enduruppbyggingar á lóðinni. Verður samkvæmt framansögðu heldur ekki ályktað af 93. gr. laga nr. 30/2004 varðandi ráðstafanir hins vátryggða til að takmarka tjón sitt eða öðrum grundvallarreglum skaðabóta- og vátryggingaréttar að lækka beri vátryggingarbætur til áfrýjanda um fjárhæð sem nemi reiknuðum virðisaukaskatti af tjónsfjárhæð. Er til hliðsjónar vísað til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 490/1999.35. Stefndi hefur ekki fært sönnur á staðhæfingar sínar um að greiðsla bótafjárhæðar að virðisaukaskatti meðtöldum leiði til þess að áfrýjandi muni hagnast á tjóninu enda liggur fyrir að hann er ekki með virðisaukaskattskylda starfsemi tengda fasteigninni og getur því ekki nýtt sér kostnað til skattafrádráttar. Verður ekki fallist á með stefnda að fái áfrýjandi brunatjónið bætt að fullu muni hann hagnast á kostnað ríkisins um fjárhæð sem nemi virðisaukaskatti af byggingarkostnaði.36. Að öllu framangreindu virtu verður fallist á kröfu áfrýjanda um að ekki skuli tekið tillit til lögbundins afreiknings vegna virðisaukaskatts við ákvörðun um vátryggingarbætur til hans vegna brunatjóns á fasteigninni að Goðanesi 12. 37. Sem fyrr segir leitar áfrýjandi viðurkenningardóms á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 en ekki aðfararhæfs dóms. Með vísan til þess er viðurkennd krafa áfrýjanda að við uppgjör bóta til hans beri að leggja til grundvallar að bætur nemi 202.852.875 krónum, að meðtöldum virðisaukaskatti 39.261.847 krónum, og að þær verði inntar af hendi hlutfallslega í samræmi við framvindu endurbyggingar fasteignarinnar.38. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Viðurkennd er krafa áfrýjanda, Þríforks ehf., um að við uppgjör vátryggingarbóta frá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., beri að leggja til grundvallar að bætur nemi 202.852.875 krónum, sem verði inntar af hendi hlutfallslega í samræmi við framvindu endurbyggingar fasteignar að Goðanesi 12 á Akureyri. Stefndi greiði áfrýjanda 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=8a284153-471d-45b4-a2ed-430c0acf704c&verdictid=34f9f754-a81c-49b1-b82b-c2bed821668f
Mál nr. 589/2017
Skattur Rannsókn Stjórnsýsla
S höfðaði mál á hendur Í og gerði þá kröfu að felldir yrðu úr gildi úrskurðir ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar þar sem kveðið hafði verið á um að tilteknar greiðslur til erlends félags, sem sýnt þótti að S og viðskiptafélagi hans nytu ávinnings af, skyldu virtar sem skattskyld laun S. Þá krafðist S þess að Í yrði gert að endurgreiða sér þá fjárhæð sem honum hafði verið gert að greiða í kjölfar endurákvörðunar á opinberum gjöldum hans af þessum sökum. Í niðurstöðu sinni vísaði héraðsdómur meðal annars til þess að afla hefði þurft upplýsinga frá endurskoðanda hins erlenda félags og breskum skattyfirvöldum áður en jafn íþyngjandi ákvörðun hefði verið tekin. Með því að það hefði ekki verið gert yrði að fallast á að skattyfirvöld hefðu ekki séð til þess að málið hefði verið nægilega upplýst áður en hinar umþrættu ákvarðanir voru teknar og þar með brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð þess. Tók héraðsdómur því kröfur S til greina og staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson og Ólafur BörkurÞorvaldsson og Ásgeir Magnússon dómstjóri. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 19. september 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfumstefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafastefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, Sigurði Sigfússyni, 750.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 21. júní 2017.Mál þetta, sem dómtekið var 10. maí sl., er höfðaðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri 10. nóvember 2016 af SigurðiSigfússyni, búsettum í Slóvakíu, á hendur íslenska ríkinu.I. Stefnandi gerir þá kröfu að felldirverði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar í kærumáli nr. 322/2015 og úrskurðurríkisskattstjóra dagsettur 31. janúar 2014, með tilvísunarnúmerið 2012002151,sem báðir kveða á um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldárin 2006,2007, 2008 og 2009, og stefnda gert að endurgreiða stefnanda 42.413.634 kr. meðdráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. og 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 16. desember 2015 tilgreiðsludags. Stefnandi krefst þess að stefndi verðidæmdur til að greiða málskostnað auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af kröfumstefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar en til vara að hann verði látinnfalla niður.II.Málsatvik Málþetta varðar kröfu stefnanda um ógildingu á úrskurðum yfirskattanefndar frá 2.desember 2015 og ríkisskattstjóra frá 31. janúar 2014. Þá krefst stefnandiendurheimtu tekjuskatts, sem greiddur var 16. desember 2015 í kjölfarniðurstöðu yfirskattanefndar. Endurákvörðun ríkisskattstjóra fór fram í kjölfarrannsóknar skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum stefnanda vegnatekjuáranna 2005, 2006, 2007 og 2008. Skattrannsóknarstjóri byggirá því að hafa hafið rannsóknina 13. ágúst 2010 með því að tilkynna stefnandasímleiðis að rannsókn væri hafin á skattskilum hans tekjuárin 2004 til og með2008. Stefnanda var síðan afhent tilkynning, dags. 12. ágúst 2010. Þar kemurfram að upphafleg afmörkun skattyfirvalda hafi miðast við tekjuárin 2004 til ogmeð 2008. Vegna erlends lögheimilis stefnanda hafi afmörkuninni síðar veriðbreytt í tekjuárin 2005 til 2008. Rannsókninni lauk með rannsóknarskýrslu dagsettri 2. október 2012.Tilefni rannsóknarinnar verður rakið til rannsóknarskattrannsóknarstjóra ríkisins á bókhaldi og skattskilum Bræðranna Ormsson ehf.og Ormsins fjárfestingafélags ehf. Stefnandi kom til skýrslutöku hjá embættiskattrannsóknarstjóra dagana 30. ágúst 2010, 10. maí 2011 og 5. október 2011.Einnig voru teknar skýrslur af viðskiptafélaga stefnanda, Gunnar ErniKristjánssyni, og fleiri aðilum. Þann24. apríl 2012 sendi skattrannsóknarstjóri stefnanda skýrslu, dags. 17. samamánaðar, um rannsókn embættisins á skattskilum hans og gaf honum kost á að tjásig um hana. Andmæli bárust með bréfi 2. júlí sama ár og í kjölfarið var tekinsaman endanleg skýrsla um rannsóknina. Í skýrslunni var fjallað um framkominandmæli stefnanda og tekin afstaða til þeirra. Andmælin leiddu ekki tilefnislegrar breytingar á skýrslunni, eins og tekið var fram í bréfiskattrannsóknarstjóra frá 9. október 2012. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra varfjallað um tengsl stefnanda við erlend félög. Þá kom fram að við skýrslutöku30. ágúst 2010 hefði verið lögð fyrir stefnanda mynd, sem ætlað væri að sýnatengsl íslenskra og erlendra félaga sem tengdust honum. Stefnandi hafi staðfestað myndin væri í megin atriðum rétt að því undanskildu að Topaz Holding Ltd.væri ekki eigandi íslenskra félaga tilgreindra á myndinni. Nánar væri um aðræða tvo sjálfseignarsjóði, e. trusts, sem nefndust X-Sel Trust og Y-Sel Trustog væru báðir skráðir á Jersey. Saman ættu sjóðirnir félagið Alverglen Limited,sem skráð var á Jómfrúaeyjum. Alverglen Limited ætti breska félagið Topaz HoldingLt. Í rannsóknarskýrslunni var rakð að við skýrslutökur af stefnanda ogviðskiptafélaga hans, Gunnari Erni Kristjánssyni, hefði komið fram að stefnandihefði látið stofna X-Sel Trust og hann verið rétthafi þess sjóðs eða „namedbeneficary“. Sama ætti við um Gunnar Örn og Y-Sel Trust. Þeir Gunnar Örn hafibáðir verið skráðir directors hjá Topaz Holding Ltd. Það félag hefði sentreikninga á íslensku félögin Seafood Union ehf., Sturlaug & Co ehf.,Vörukaup ehf., Lomacon ehf. og Bræðurna Ormsson ehf. Írannsóknarskýrslunni kom enn fremur fram að stefnandi hefði upplýst viðskýrslutöku að með reikningum frá Topaz Holding Ltd. hefðu verið innheimtargreiðslur fyrir ýmis ráðgjafastörf og vinnuframlag hans og Gunnars Arnar semhefðu að hluta til legið að baki þeirri þjónustu, sem Topaz Holding Ltd. hefðiinnheimt fyrir. Þeir hefðu þó ekki verið á launum hjá félaginu, enda hefðuengir starfsmenn verið hjá félaginu, en um aðkeypta vinnu hefði verið að ræðaán þess að stefnandi hefði getað tilnefnt þá aðila sem selt hefðu félaginuþjónustu sína. Stefnandi neitaði því að hafa fengið helming tekna Topaz HoldingLtd., en tekjurnar hefðu verið nýttar til fjárfestinga í íslenskum félögumsamkvæmt ákvörðunum hans og stjórnar félagsins. Stefnandi og Gunnar Örn voru ístjórn félagsins. Í skýrslunni kom jafnframt fram að í skýrslutöku af GunnarErni þann 27. október 2010 hefði hann sagt að Topaz Holding Ltd. værifjárfestingafélag, félagið hefði ekki haft starfsmenn heldur keypt allaþjónustu. Stjórn félagsins hefði unnið í samráði við hann og stefnanda. Fram kom að það væri matskattrannsóknarstjóra að greiðslur innheimtar með reikningum útgefnum í nafniTopaz Holding Ltd. hefðu í raun verið greiðslur til stefnanda og Gunnars Arnarpersónulega og þær bæri að skattleggja samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt, á grundvelli 1. töluliðar A-liðar lagagreinarinnar að því erstjórnarlaun varðaði eða á grundvelli B-liðar vegna ráðagjafagreiðslna. Í bréfi skattrannsóknarstjóra 9.október 2012 var tekið fram að það væri mat skattrannsóknarstjóra að stefnandikynni að hafa skapað sér refsiábyrgð, þar sem hann hefði skilað inn efnislegaröngum skattframtölum vegna gjaldáranna 2006 til og með 2009, vegna tekjuáranna2005 til 2008, með því að vanframtelja tekjur sem innheimtar voru meðreikningum útgefnum í nafni Topaz Holding Ltd. og vegna persónulegs kostnaðarsem greiddur hafi verið af Vörukaupum ehf. Í bréfinu var fjárhæð vantalinnatekna talin hafa verið 75.797.520 kr. Í bréfiskattrannsóknarstjóra var stefnanda gerð grein fyrir því að gögn málsins yrðusend ríkisskattstjóra til endurákvörðunar gjalda stefnanda ogskattrannsóknarstjóri myndi taka ákvörðun um refsimeðferð þá sem við hæfiþætti. Stefnanda var gefinn kostur á að tjá sig um þá fyrirhuguðu ákvörðunskattrannsóknarstjóra innan 30 daga frá dagsetningu bréfsins. Stefnandi sendiskattrannsóknarstjóra bréf þann 27. desember 2012, þar sem hann mótmælti þvísérstaklega að skattar hans yrðu bæði endurákvarðaðir og honum gerð refsing. Af hálfu skattrannsóknarstjóra ríkisinsvar mál stefnanda sent ríkisskattstjóra til meðferðar með bréfi 9. október2012, sbr. 6. gr. laga nr. 90/2003. Þar kom fram að rannsókn hefði leitt í ljósvantaldar tekjur stefnanda að fjárhæð 75.797.520 kr. Meðbréfi ríkisskattstjóra 23. október 2013 var stefnanda tilkynnt um boðaðabreytingu á gjöldum gjaldárin 2006 til og með 2009. Stefnandi sendiríkisskattstjóra bréf 19. desember 2013, þar sem fyrirhugaðri skattbreytinguvar mótmælt. Ríkisskattstjóri tók andmælistefnanda ekki til greina og endurákvörðunin leiddi til þess að barnabætur makahans lækkuðu auk þess sem henni var gert að endurgreiða þegar fenginnskattafslátt. Þegar úrskurður ríkisskattstjóra lá fyrir aflaði stefnandifrekari gagna um enska félagið Topaz Ltd., ársreikninga félagsins ásamtupplýsingum um skattskil þess og óskaði efir fundi með starfsmanniríkisskattstjóra með tölvupósti 25.febrúar 2014. Í tölvupóstinum var vikiðmeðal annars að því hve rannsókn málsins hefði verið slæleg af hálfuskattayfirvalda. Einnig var vikið að því hvaða þýðingu slík vinnubrögð hefðuhaft við málskot til yfirskattanefndar og í því sambandi vísað til úrskurðarnefndarinnar í máli nr. 211/2005. Í ljósi þessa var óskað eftir því að ríkisskattstjóriafturkallaði ákvörðun sína um gjaldabreytingu stefnanda. Starfsmaðurríkisskattstjóra vísaði erindinu frá sér, en upplýsti að skattamál semrannsökuð hefðu verið af skattrannsóknarstjóra færu beint til lögfræðisviðsríkisskattstjóra. Stefnandisendi ríkisskattstjóra beiðni um endurupptöku skattamáls síns nr. 20121002151þann 27. febrúar 2014. Með bréfi þessu fylgdu ljósrit ársreikninga TopazHolding Ltd. fyrir rekstrarárin 2005, 2006, 2007 og 2008 áritaðir afendurskoðanda félagsins um að þetta væru rétt ljósrit. Í ársreikningum kom framað enginn hefði fengið greidd laun eða aðra umbun frá Topaz Holdig Ltd. á þeimárum sem skattrannsóknin tók til. Þá fylgdu einnig ljósrit útprentana af vef HMRevenue & Customs frá 20. febrúar 2014 um skattskil Topaz Holding Ltd. íEnglandi. Stefnandiog eiginkona hans kærðu úrskurð ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar 17.apríl 2014. Yfirskattanefnd sendi ríkisskattstjóra kæruna 25. apríl 2014.Ríkisskattstjóri hafnaði endurupptökukröfu stefnanda með bréfi 23. maí 2014.Þar sagði m.a. um framlagða ársreikninga:„Ársreikningar Topaz Holding Ltd. (TH) eru ekkiendurskoðaðir. Í ársreikningi 2005 tilgreinir TH veltu upp á 146.979 GBP ogstjórnunarkostnað upp á 139.980 GBP. Útskrifaðir tekjureikningar á hendurviðskiptavinum sem lagðir eru fram fyrir það ár í skýrslu skattrannsóknarstjóraríkisins nema 87.532 GBP þannig að þeir gætu rúmast innan þeirrar veltu. Enginnánari greining er samt á þessum fjárhæðum í ársreikningi. Í ársreikningi TH fyrir árið 2006 er ekki getið neinna breytinga áreikningsskilaaðferðum eða á framsetningu ársreiknings. M.a. segir í skýringu1.2: „Turnover comprises revenue recognised by the company in respect ofgoods and services supplied, exclusive of Value Added Tax and trade discounts.“Velta eða brúttótekjur skv. ársreikningi það ár nema 16.007 GBP en reikningarútgefnir á hendur viðskiptavinum af TH sem birtir eru í skýrsluskattrannsóknarstjóra námu 176.706 GBP á því ári. Ekkert samræmi er því ítekjum samkvæmt ársreikningi og tekjureikningum sem skrifaðir voru út í nafnifélagsins. Í ársreikningi TH fyrir 2007 segir í skýringu 2 sem er nýtt: „Feesreceivable represent the net of fees paid and received“ án þess að greintsé frekar frá því hvort eða hvaða áhrif þessi framsetning hafi á fjárhæðir semeru birtar í rekstrarreikningi. Velta eða brúttótekjur samkvæmt ársreikningiþess árs námu 18.079 GBP en útskrifaðir reikningar á hendur viðskiptavinum áþví ári, sem birtir eru í skýrslu skattrannsóknarstjóra, námu 336.703 GBP.Ekkert samræmi er því í tekjum samkvæmt ársreikningi og tekjureikningum semskrifaðir voru út í nafni félagsins. Íársreikningi 2008 segir í skýringu nr. 2: „Fees receivable represent the netof fees paid and received“ án þess að greint sé nánar frá því hvort eðahvaða áhrif það hafi á fjárhæðir í rekstrarreikningi. Í skýringu 2 á þessu árikemur fram að velta eða brúttótekjur, sem námu 106.112 GBP, sundurliðist ísundry income að fjárhæð 25.912 GBP og fees að fjárhæð 80.200 GBP. Í skýrslu skattrannsóknarstjórakemur fram að útskrifaðir tekjureikningar á hendur viðskiptavinum hafi numið186.169 GBP. Ekkert samræmi er því í tekjum samkvæmt ársreikningi ogtekjureikningum sem skrifaðir voru út í nafni félagsins. Þegar horft er til framangreindraatriða er ljóst að ekkert samræmi er í þeim upplýsingum sem fram koma íársreikningi og þeim tekjureikningum sem TH hefur gefið út sem kröfur á hendurþeim félögum sem rannsóknin náði til. Hafi félagið jafnað saman tekjum oggjöldum í framsetningu ársreiknings þá er það almennt andstætt almennumreikningsskilareglum og t.d. í ósamræmi við 13. gr. íslenskuársreikningalaganna nr. 3/2006 þar sem segir: „Óheimilt er að fella saman eignir og skuldir eða tekjur og gjöld innaneinstakra liða.“ Ársreikningar TH eru heldur ekki studdir neinum gögnum,s.s. stöðulista aðalbókar eða hreyfingalista yfir tekjur sem gætu skýrt þennanmun, og geta þeir því ekki með nokkru móti orðið grundvöllur þess að RSK ógildiúrskurð sinn. Í úrskurðisínum byggði ríkisskattstjóri á því að greiðslur félaganna samkvæmt reikningumfrá Topaz Holding hefðu verið greiðslur fyrir vinnuframlag gjaldanda ogviðskiptafélaga hans. Hvort umræddar greiðslur voru tekjufærðar hjá félaginubreytir engu varðandi tekjufærslu hjá gjaldanda. Í málinu var því haldið framað umræddir reikningar frá TH væru vegna aðkeyptrar ráðgjafar. Framlögð gögn,þ.e. ársreikningar og skattframtöl Topaz Holding Ltd. ásamt fleiru, styðja íengu þá staðhæfingu gjaldanda og því verður ekki séð að þau breyti neinuvarðandi niðurstöðu úrskurðar ríkisskattstjóra. Það hefur ekki áhrif ániðurstöðu ríkisskattstjóra í máli gjaldanda hvernig hann og Sigurðurráðstöfuðu þeim tekjum sem þeir fengu fyrir vinnuframlag sitt fyrir hiníslensku félög. Framlögð gögn gefa því ekki tilefni til endurupptöku nefndsúrskurðar ríkisskattstjóra. Varðandi annað það sem fram kemur í beiðniumboðsmanns gjaldanda um endurupptöku úrskurðar ríkisskattstjóra vísast tilviðkomandi úrskurðar. Stefnandiog eiginkona hans kærðu 17. apríl 2014 til yfirskattanefndar úrskurðríkisskattstjóra um endurákvörðun opinberra gjalda gjaldaárin 2006-2009 ogkröfðust þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi. Stefnandi sendiyfirskattanefnd athugasemdir við kröfur og athugasemdir ríkisskattstjóra 11.júlí 2014 ásamt bréfinu frá ríkisskattstjóra 19. júní. Í bréfi þessu varyfirskattanefnd meðal annars bent á að ríkisskattstjóri teldi ekki útilokað aðTopaz Holding Ltd. hefði tekið við þeim fjármunum sem skattyfirvöld töldu tiltekna hjá stefnanda. Yfirskattanefnd hafnaði því að fella úrskurðiríkisskattstjóra um skattbreytingar stefnanda og eiginkonu hans úr gildi. Stefnandi greiddi endurákvörðuð opinbergjöld, samtals 42.413.634 kr.,þann 16. desember 2015 með fyrirvara um endurheimtu. Yfirskattanefnd hafnaði með úrskurðiþann 2. desember 2015 öllum kröfum þeirra. Í bókun stefnda, sem lögð var fram 20.mars 2017, kom fram að stefnandi hafi verið búsettur á Ítalíu hluta þess tímasem úrskurðir yfirskattanefndar 2. desember 2015 og ríkisskattstjóra 31. janúar2014 taki til. Við meðferð málsins hjá skattyfirvöldum hafi einungis veriðtekin afstaða til skattskyldu stefnanda en ekki útreiknings gjalda. Það atriðihafi fyrst komið til skoðunar í kjölfar stefnu. Jafnframt var lagt fram bréfríkisskattstjóra, dags. 27. febrúar 2014, en með því tilkynnti ríkisskattstjóristefnanda um leiðréttingu á niðurstöðu gjaldabreytingar í úrskurði embættisins,dags. 31. janúar 2014, í máli hans vegna gjaldaársins 2006 þar sem í gögnummálsins sé að finna afrit útgefinna reikninga vegna þeirra tekna sem vantaldarvoru og samkvæmt þeim var hluta teknanna aflað fyrir flutning til landsins.Samkvæmt skattbreytingaseðli dags. 27. febrúar lækkaði álagning á stefnanda umsamtals 1.314.301 kr. Hluti greiðslna sem færður var inn á stefnanda á árinu2005 hafi verið greiddur áður en stefnandi flutti til landsins. Álagningugjalda á tekjur frá upphafi árs fram til 31. október 2005 beri því að byggja á2. tölulið 3. gr. laga nr. 90/2003. Frá og með 31. október 2005 fari umálagningu á þær tekjur, sem féllu til frá og með síðast greindri dagsetningu,eftir 1. gr. laga nr. 90/2003.III.Málsástæðurog lagarök stefnanda Í stefnu kemur fram að stefnandi, sem verið hafði sölustjóri SÍF hf. á Ítalíuí nokkur ár, ákvað árið 2004 ásamt tveimur fyrrum samstarfsmönnum félagsins,þeim Birgi Sævari Jóhannssyni, fyrrum forstjóra SÍF hf. í Frakklandi, ogGunnari Erni Kristjánssyni, fyrrum forstjóra SÍF hf., að stofna tilatvinnurekstrar innan Evrópusambandsins og á Evrópska efnahagssvæðinu, meðalannars á Íslandi, þó að þeim væri sniðinn þröngur stakkur hér á landi vegnasamkeppnisákvæða. Stefnandi átti á þessum tíma lögheimili á Ítalíu,Birgir í Frakklandi, en Gunnar á Íslandi. Umgjörðrekstrarins hafi verið búin til samkvæmt lögum Englands, með aðstoð lögmanna ogendurskoðenda í Frakkalandi og Englandi, þar á meðal enskaendurskoðunarfyrirtækisins Ladimeji & Co. Meðal eigenda þess sé DapoLadimeji. Birgir Sævar Jóhannsson sá að mestu um samskipti við hina erlendulögmenn og endurskoðendur meðan hann tók þátt í rekstrinum.Samkvæmt ráðleggingum hinna erlendu sérfræðinga hafi verið stofnaðirsjálfseignarsjóðirnir Y-Sel og X-Sel í janúar 2005 á Jersey. Um þann þátt hafiséð Minerva Financial Services Ltd. á Jersey. Stefnandi og Gunnar ÖrnKristjánsson hafi verið rétthafar ,,beneficiary“ hvor síns sjálfseignarsjóðs. Gunnar Örn var rétthafi Y-Sel og stefnandirétthafi X-Sel. Sjálfseignarsjóðirnir áttu að jöfnu félagið Alverglen Ltd., sem skráðvar á Jersey. Alverglen Ltd. átti allt hlutafé í Obsidian Properties Ltd. Uk,Topaz Holding Ltd., Opal Seafood Ltd. og 66,7% hlutafjár í Olivine InvestmentLtd. UK. Hvert þessara félaga átti svo hluti í hinum ýmsu rekstrarfélögum, einsog mynd á dskj. nr. 8, II. hefti merkt 6.31 sýnir. Rekstrarfélögin voruBræðurnir Ormsson ehf., Vörukaup ehf., Sturlaugur & Co ehf. og SeafoodUnion ehf., sem öll voru íslensk, og Mono S.r.o., Ormsson Slovakia S.r.o. ogHome Studio S.r.o. frá Slóvakíu. Stefnandi byggir málssókn sína áþeirri málsástæðu í fyrsta lagi að rannsókn embættis skattrannsóknarstjóraríkisins og ríkisskattstjóra á skattamáli stefnanda hafi farið í bága viðreglur um rannsókn skattamála og haft það eitt að markmiði að telja til teknahjá stefnanda og viðskiptafélaga hans, Gunnari Erni Kristjánssyni, ráðgjafa- ogþjónustutekjur Topaz Holding Ltd., sem er enskur skattþegn. Stefnandi bendir í fyrsta lagi á aðsamkvæmt 7. mgr. 103. gr. laga um tekjuskatt beri embætti skattrannsóknarstjóraríkisins við skattrannsókn að gæta ákvæða laga um meðferð sakamála eftir þvísem við getur átt, einkum varðandi réttarstöðu hins grunaða. Af þessu ákvæðileiði að embætti skattrannsóknarstjóra verður að virða þá meginreglu sakamálaréttarfars,sem leidd er af 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, að hver sakborningur á rétt til þess að veratalinn saklaus þar til sekt hans hefur verið sönnuð. Af þessari reglu leiði aðembætti skattrannsóknarstjóra verður að haga rannsókn sinni af þeirrihlutlægni, sem boðin er í 2. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála, nr.88/2008, og gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu eða sektar, þess semgrunaður er um skattalagabrot. Embætti skattrannsóknarstjóra hafiþverbrotið þessa reglu við rannsókn máls stefnanda. Þannig hafi rannsakendurhjá embættinu ekki hirt um að afla gagna frá enskum skattyfirvöldum um enskaskattþegninn Topaz Holding Ltd. og skattskil hans þar í landi. Rannsakendur hjáembætti skattrannsóknarstjóra hafi heldur ekki hirt um að afla gagna um reksturTopaz Holding Ltd. frá stjórnendum félagsins eða endurskoðanda þess, eins ogþeir voru þó ítrekað hvattir til að gera. Rannsakandinn Ómar Ingi Bragason, semtók þátt í að yfirheyra stefnanda, sagði að það væri hugmynd. Þeirri hugmyndhafi aldrei verið hrint í framkvæmd þar sem stjórnendur rannsóknar skattamálsstefnanda hjá embætti skattrannsóknarstjóra hafi frá upphafi gefið sér aðgreiðslur innheimtar samkvæmt reikningum útgefnum af Topaz Holding Ltd. áhendur Bræðrunum Ormsson ehf., Seafood Union ehf., Lomacon ehf., Sturlaugi& Co ehf. og Vörukaupum ehf. árin 2005 til 2008 hefðu í raun veriðgreiðslur til stefnanda að hluta og Gunnars Arnar Kristjánssonar að hluta.Rannsakandi, sem hafi gefið sér niðurstöðu rannsóknar, geti aldrei hafa gætthlutlægni. Rannsakendur hjá embættiskattrannsóknarstjóra hafi stofnað til rannsóknar á meintum skattalagabrotumstefnanda á gögnum, sem komið var til embættisins af fyrrum starfsmönnum BræðrannaOrmsson ehf., sem töldu sig eiga harma að hefna. Þessir aðilar hafi meðólögmætum hætti farið inn í gögn stefnanda og Gunnars Arnar Kristjánssonar, semvistuð höfðu verið í tölvukerfum Bræðranna Ormsson ehf., afritað þau aðeinhverju leyti og látið skattrannsóknarstjóra í té. Með þessu hafi starfsmennBræðranna Ormsson ehf. brotið gegn friðhelgi einkalífs stefnanda, sem verndaðer af 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, semhefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994. Friðhelgi einkalífs megiekki takmarka nema með lögum beri brýna nauðsyn til vegna réttinda annarra.Jafnframt hafi starfsmenn Bræðranna Ormsson ehf. brotið gegn ákvæðum laga umfjarskipti nr. 81/2003, sem sé refsivert bæði samkvæmt lögum um fjarskipti ogalmennum hegningarlögum. Rannsakendur hjá skattrannsóknarstjóra hafi gersthlutdeildarmenn í þeim brotum. Lögmæt skattrannsókn verður ekki byggð á öðrumgögnum en þeim sem skattyfirvöld afla með þeim hætti sem lög heimila þeim. Meðþví að hagnýta sér gögn um persónuleg málefni stefnanda og erlendra lögaðila,sem stefnandi hefur hagsmuni af að gangi vel rekstrarlega og varðveitt voru áeinkasvæði hans hjá Bræðrunum Ormsson ehf., hafi skattrannsóknarstjóri auk þessbrotið gegn ákvæðum IX. og XI. kafla laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, semgeyma skýrar reglur um það hvernig skuli meðal annars staðið að leit,símhlustun og öðrum sambærilegum úrræðum sem miða að því að rannsaka eðafylgjast með fjarskiptum. Meðal gagna sem embætti skattrannsóknarstjóra fékk úrtölvugögnum stefnanda voru reikningar Topaz Holding Ltd. á hendur félögum, semekkert tengdust Bræðrunum Ormsson ehf., svo sem Vörukaupum ehf., Seafood Unionehf., Sturlaugi & Co ehf., Lomacon ehf. og Mono S.r.o í Slóvakíu. Afrit 14reikninga á hendur Mono S.r.o sé að finna á dskj. nr. 8, II. hefti merkt 8.69til 8.82 og séu allir án fylgiskjalanúmera enda stöfuðu þeir hvorki frá TopazHolding Ltd. né Mono S.r.o. Skattrannsóknarstjóri hafi ekki nýttsér lögbundna heimild í 2. mgr. 94. gr. laga um tekjuskatt til að ganga úrskugga um hvort embættið hefði fengið öll gögn, sem skipt gætu máli viðrannsókn þess, eða aðeins þau sem gagnaþjófarnir töldu að kæmu sér verst fyrirstefnanda og Gunnar Örn Kristjánsson. Í þessu sambandi megi benda á að einnþeirra reikninga sem starfsmenn skattrannsóknarstjóra lögðu fyrir Gunnar ÖrnKristjánsson við yfirheyrslu 27. október 2010, sbr. dskj. nr. 8, I. hefti,merkt 1.64 til 1.97, og er á hendur Bræðrunum Ormsson ehf., sé sagður útgefinn28. desember 2008 en vegna þjónustu í nóvember 2007. Stefnandi og Gunnar ÖrnKristjánsson hafi horfið úr stjórn Bræðranna Ormsson ehf. í byrjun október2008. Þessi reikningur sé án fylgiskjalsnúmers og enginn viti hver bjó hanntil. Skattrannsóknarstjóri hafi heldur ekkigegnið úr skugga um hvort þau gögn, sem hann hafði fengið send með tölvupósti,hefðu í raun verið fylgiskjöl í bókhaldi hinna íslensku félaga, eins og glöggtkom fram þegar Gunnar Örn Kristjánsson var aftur yfirheyrður af starfsmönnumskattrannsóknarstjóra 31. maí 2011. Starfsmenn embættisskattrannsóknarstjóra hafi heldur ekki gert sér grein fyrir því að hluti þeirragagna, sem þeir voru með geymdu kreditreikninga, eins og Gunnar ÖrnKristjánsson benti þeim á við yfirheyrsluna 31. maí 2011, sbr. dskj. nr. 8, I.hefti, merkt 1.100 til 1.125. Í rannsóknarskýrsluskattrannsóknarstjóra sé byggt á því að reikningar útgefnir í nafni TopazHolding Ltd. til Lomacon ehf. að fjárhæð 12.020.217 kr. séu tilkomnir vegnastarfa stefnanda og Gunnars Arnar Kristjánssonar í þágu þess félags og beri aðskoða sem tekjur hjá þeim að jöfnu. Þessi niðurstaða sé beinlínis röng og sýni,eins og það sem að framan sé rakið, að markmið rannsóknarinnar var ekki aðleiða hið sanna í ljós, heldur gera tekjur Topaz Holding Ltd. að launatekjumhjá stefnanda og Gunnari Erni Kristjánssyni. Þessu til stuðnings bendirstefnandi á skýrslu Reynis Gunnlaugssonar, fyrrum framkvæmdastjóra Lomacon ehf.,hjá embætti skattrannsóknarstjóra 7. febrúar 2011. Í skýrslu Reynis komi fram að Lomaconehf. hafði greitt sænsku félagi Lidén Consulting ýmist beint eða fyrirmilligöngu Topaz Holding Ltd. Þessar greiðslur til Lidén sagði Reynir að hefðuverið verktakalaun til félags hans Sverker í Svíþjóð, sem á að hafa komið áviðskiptum fyrir félagið. Stefnandi vann líka að hagsmunum Lomacon ehf.erlendis og það ekki síður en Sverker, eins og fram kemur í skýrslu Reynis.Stefnandi hafi meðal annars komið að því að tryggja félaginu lánsfé hjáerlendum bönkum, lána félaginu fé og koma á viðskiptum fyrir það. Fyrir þessaþjónustu stefnanda innheimti Topaz Holding Ltd. meðal annars þóknun sína. Súþóknun hafi ekki gengið til stefnanda og Gunnars Arnar Kristjánssonar frekar enþóknunin sem Topaz Holding Ltd. innheimti fyrir Lidén Consulting. Einu gögnin,sem embætti skattrannsóknarstjóra aflaði í raun í tengslum við rannsóknskattamáls stefnanda, hafi annars vegar verið hreyfingalistar frá hinumíslensku félögum sem Topaz Holding Ltd. hafði selt þjónustu, og hins vegar fráskattayfirvöldum á Jersey. Hreyfingarlistar hinna íslensku fyrirtækja séu ekkisönnun um annað en að einhverjir reikningar frá Topaz Holding Ltd. vorugreiddir. Gögn fengin frá skattyfirvöldum á Jersey sanni heldur ekki aðgreiðslur íslensku félaganna til Topaz Holding Ltd. hafi verið tekjur stefnandaog Gunnars Arnar Kristjánssonar. Rétt sé svo að benda á að skattyfirvöld áJersey settu skattrannsóknarstjóra þröngar skorður um notkun þeirra gagna semþau sendu, eins og sjá má af samskiptum starfsmanna skattrannsóknarstjóra viðMalcom Campell hjá Comptroller of Taxes á Jersey. Í bréfi Lisu Karen Yoderstarfsmanns skattrannsóknarstjóra til Malcom Campell dagsettu 10. febrúar 2011staðfestir hún að þær upplýsingar sem verði veittar af hálfu hinna erlenduskattyfirvalda verði aðeins notaðar í tengslum við refsiverð skattalagabrot.Engu að síður lét skattrannsóknarstjóri ríkisskattstjóra þessi gögn í té.Síðargreinda embættið hefur aldrei fallist á það fremur en íslenskir dómstólarað endurákvörðun skatts með álagi feli í sér refsingu eða refsikennd viðurlög. Malcom Campell hjá Comptroller of Taxesá Jersey sendi Lisu Karen Yoder hjá skattrannsóknarstjóra bréf, dagsett 11.júlí 2011. Í því komi fram að stefnandi væri það sem kallað er í bréfinu ,,the sole settlor“ sjálfseignarsjóðsinsX-Sel. Samkvæmt bréfinu hafi þessum sjóði átt að hafa borist innborganir fráýmsum fjárfestingarfélögum samtals að fjárhæð26.066 sterlingspund á tímabilinu 11. janúar 2005 til 13. október 2006. Stefnandi hafi ávallt kannast viðtilvist X-Sel sjálfseignarsjóðsins. Stefnandi kannist hins vegar ekki við þærgreiðslur sem eiga að hafa borist honum frá X-Sel, sem rétthafa X-Sel, átímabilinu 26. október 2005 til 22. febrúar 2006 að fjárhæð 83.306sterlingspund. Útborgun úr X-Sel hafi samkvæmt þessu verið hærri en innborgun.Þessi gögn sanni ekki að stefnandi hafi í raun fengið hluta þeirra greiðslna,sem Topaz Holding Ltd. innheimti af hinum íslensku félögum. Skattrannsóknarstjórileitaði engra frekari skýringa á því með atbeina skattayfirvalda á Jerseyhvernig stæði á því að útborgun væri hærri en innborgun. Ekki hafi heldur veriðreynt að afla upplýsinga um hvort X-Sel ætti eða hefði einhvern tíma áttbankareikning eða reikninga. Rannsakendur hjá embættiskattrannsóknarstjóra hafi heldur aldrei viljað skoða eða rannsaka hve mikið féhefði runnið m.a. til Bræðranna Ormsson ehf. frá Topaz Holding Ltd. til að mætaviðvarandi rekstrarfjárskorti. Rannsakendur hafi heldur ekki kært sig um aðafla gagna um lántökur Topaz Holding Ltd. m.a. hjá Kaupthing Bank Luxembourg.Stefnandi leggi því fram með stefnu þessari gögn þar að lútandi. Stefnandi vísar til þess að starfsmennríkisskattstjóra eru við rannsókn og töku ákvarðana í skattamálum bundnir afreglum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ríkisskattstjóri megi því ekki takaíþyngjandi skattákvörðun nema að undangenginni eigin rannsókn, sbr. 10. gr.laga nr. 37/1993. Ríkisskattstjóri hafi ekki unnið sjálfstæða rannsókn áskattskilum stefnanda, heldur lagt til grundvallar ákvörðun sinni niðurstöðuhinnar ólögmætu rannsóknar embættis skattrannsóknarstjóra á skattskilumstefnanda, eins og úrskurðurinn beri með sér. Í úrskurði ríkisskattstjóra sémeðal annars sérstaklega tekið fram að ekkert hafi komið fram við rannsókninasem gæfi vísbendingu um að Topaz Holding Ltd. hefði verið að innheimtaráðgjafarkostnað vegna þriðja aðila. Þetta sé rangt, Topaz Holding Ltd. hafiverið að innheimta ráðgjafarkostnað. Það sé óumdeilt þar sem stjórnendur hinnaíslensku félaga færðu hann til gjalda hjá þeim. Auk þess liggi einnig fyrirgögn um það að Topaz Holding Ltd. hafi aldrei greitt stefnanda eitt eða neitt.Ríkisskattstjóri geti ekki upp á sitt eindæmi breytt tekjum erlends skattþegnsí tekjur hjá íslenskum skattþegnum með þeim rökum einum að hann geti metið þaðsjálfstætt hvenær skattskyldu sé til að dreifa og hver sú skattskylda sé.Ríkisskattstjóri geti ekki komið sér undan þeirri skyldu að sjá til þess að málsé nægjanlega upplýst áður en hann tekur ákvörðun með því einu að vísa til þessað á stefnanda hafi hvílt skýlaus upplýsingaskylda samkvæmt 94. gr. laga umtekjuskatt, nr. 90/2003. Rannsóknarskyldan hvíli á ríkisskattstjóra. Undanþeirri skyldu geti hann ekki vikið sér með því að vísa á skattþegn og krefjastþess að hann leggi fram upplýsingar um starfsemi erlendra aðila. Stefnandi hafigert hvað hann gat til að fá nauðsynleg gögn og upplýsingar um Topaz HoldingLtd., meðal annars um rekstur og skattskil. Þegar þær lágu fyrir og staðfestuþað sem stefnandi hafði ávallt haldið fram, hafi ríkisskattstjóri kosið aðhorfa fram hjá þeim, en ekki leitað upplýsinga um enskan rétt, m.a. umframsetningu ársreikninga. Yfirskattanefnd, sem stundum hafi íúrskurðum sínum lagt áherslu á að skattamál væru rannsökuð á fullnægjandi háttáður en ákvörðun um breytingu á opinberum gjöldum skattþegns væri tekin, hafihorft fram hjá öllum þeim hnökrum sem á rannsókn máls stefnanda var, og lítisvo á að hérlend skattyfirvöld geti horft fram hjá rekstri löglegs erlendsfélags og skattskyldu þess í heimaríki sínu og ákveðið að tekjur þess, semgreiddar voru af íslenskum félögum, skuli teljast að hluta til launatekjurstefnanda. Hvergi í íslenskri löggjöf sé skattyfirvöldum falið það vald að breytalögmætum viðskiptum milli félaga, sem stofnað er til í lögmætum tilgangi.Skattamálefnum eigi að skipa með lögum og skattalög verði að túlka þröngt þarsem eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar setji skattheimtu ríkisins skorður.Stefnanda hafi verið frjálst að koma að stofnun félaga á Englandi vegnasamningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Þeim félögum, sem stofnuð voru samkvæmtenskum rétti og lutu enskum lögum, hafi verið heimilt að eiga viðskipti viðönnur félög innan ríkja Evrópusambandsins og á Evrópska efnahagssvæðinu. Þaðgerðu ensku félögin meðal annars í Svíþjóð, Slóvakíu og á Íslandi. Reksturíslensku félaganna, sem hin ensku fjárfestu í, fór að mestu illa vegnaóðaverðbólgu og gengishruns. Rekstur Mono S.r.o. í Slóvakíu hafi hins vegar gengiðbetur og starfsemin í Svíþjóð verið seld. Hvort og hvenær starfsemi TopazHolding Ltd., eins hinna ensku félaga, skilar eiganda sínum einhverju sé ekkikomið í ljós. Íslensk skattyfirvöld geti hins vegar ekki ákveðið að ákveðinnhluti tekna Topaz Holding Ltd. skuli vera laun stefnanda og þar með tekið framfyrir hendurnar á lögmætri stjórn þess í Englandi. Hið Eina eina sem íslenskskattyfirvöld geti eða gátu var að reyna að hafna því að greiðslur til TopazHolding Ltd. væru frádráttarbær gjöld í rekstri þeirra. Skattyfirvöld hafi ekkigert reka að því, ekki einu sinni gagnvart Bræðrunum Ormsson ehf. þegar þaðfélag var tekið í skattskoðun á árinu 2005. Stefnandi hafi aldrei getað taliðsér til tekna greiðslur sem hann fékk ekki. Stefnandi geti hvergi fundið heimildskattyfirvalda til að ákveða að hann og Gunnar Örn Kristjánsson skuli einirskattskyldir af öllum tekjum sem Topaz Holding Ltd. innheimti hjá hinumíslensku félögum. Skattyfirvöld geti ekki byggt þá ákvörðun á 57. gr. laga umtekjuskatt nr. 90/2003. Stefnandi hafi ekki gert samning-/a við einn eða fleiriíslenska skattaðila um tiltekna fjármálaskipan, sem sé verulega frábrugðin þvísem almennt gerist og hann hafi ekki fengið neina greiðslu frá íslenskumskattaðila, sem ekki hefur verið gerð grein fyrir. Stefnandi bendir á að BirgirSævar Jóhansson kom að erlenda rekstrinum allt frá árinu 2004 þegar OpalSeafood Ltd. keypti Bræðurna Ormsson ehf. með atbeina Ormsinsfjárfestingarfélags ehf. Þá sat Birgir Sævar einnig í stjórn Bræðranna Ormssonehf. til ársloka 2005, þegar hann hætti að vinna að viðskiptum með stefnanda ígegnum hið enska fyrirtækjafyrirkomulag, sem hann hafði átt drýgstan þátt í aðmóta, og snéri sér að eigin rekstri í Frakklandi og á Íslandi. Skattyfirvöldgeti ekki ákveðið að greiðslur, sem gengu til Topaz Holding Ltd. frá íslenskumfélögum séu skattlagðar hjá honum og Gunnari Erni en Birgi Sævari sé sleppt. Þásé ekki að finna í lögum neina heimild skattyfirvalda til þess að ákveða aðgreiðslur frá einu hinna íslensku félaga til Topaz Holding Ltd. skuli alfariðteljast til tekna hjá honum. Stefnandi hafi ekki verið skattskyldurá Íslandi frá og með áramótunum 1998/1999 þar sem hann var með lögheimili áÍtalíu til loka árs 2005, sbr. 2. tl. 1. gr. tekjuskattslaga. Í rannsóknarskýrsluskattrannsóknarstjóra komi fram að upphafleg afmörkun skattyfirvalda hafimiðast við tekjuárin 2004 til og með 2008. Vegna lögheimilis stefnanda á Ítalíuvar rannsóknartímabilið þrengt, en þó látið ná til tekjuáranna 2005 til 2008.Stefnandi byggir á því að sú afmörkun sé einnig röng því aðskattrannsóknarstjóri getur ekki ákveðið upp á sitt eindæmi að horfa tilskattskila stefnanda vegna tekjuársins 2005, þar sem hann var skattskyldur áÍtalíu það ár. Með vísan til alls framangreinds beriað taka kröfur stefnanda til greina, fella úrskurði yfirskattanefndar ogríkisskattstjóra úr gildi og dæma stefnda til að endurgreiða stefnandaofgreidda skatta auk vaxta, dráttarvaxta og málskostnaðar. Stefnandiá einn aðild að máli þessu þó að úrskurðir skattyfirvalda hafi einnig haftáhrif á skatta eiginkonu hans Sjafnar Björnsdóttur vegna reglna um samsköttunhjóna og ábyrgð á skattgreiðslum, sbr. 62., 80. og 116. gr. laga um tekjuskattnr. 90/2003. Stefnandi byggir málssóknina á reglumum rannsókn skattamála samkvæmt lögum um tekjuskatt, nr. 90/2003, lögum ummeðferð sakamála, nr. 88/2008, stjórnsýslulögum nr. 37/1993, 70., 71., 72., 75.og 77. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, 6. og 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, lögum nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, og lögum um persónuverndog meðferð persónuupplýsingar, nr. 77/2000. Þá er einnig byggt á reglum umsamningsfrelsi og reglum um jafngildi skráðra sem óskráðra samninga. Því er hafnað að skattyfirvöld getibyggt skattlagningu í máli þessu á 1. mgr. 57. gr. laga um tekjuskatt nr.90/2003. Endurgreiðslukrafa og krafa um vexti ogdráttarvexti byggir á lögum nr. 29/1995, sbr. lög nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Krafa um málskostnað er byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988.IV.Málsástæðurog lagarök stefndaStefndi mótmælir málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistar ogbyggir á því að meðferð málsins og úrskurðir ríkisskattstjóra ogyfirskattanefndar um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda séu í samræmi viðlög og ekkert tilefni sé til ógildingar þeirra.Stefndi mótmælir því að skattyfirvöld hafi ekki gætt hlutlægni í samræmivið lög nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og jafnframt að brotið hafi veriðgegn 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944 og 2. mgr. 6. gr.Mannréttindasáttmála mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Stefndimótmælir því að skattrannsóknarstjóri hafi ekki aflað viðeigandi gagna um TopazHolding Lt.d. og skattskil félagsins gagnvart enskum skattyfirvöldum ásamt þvíað hafa gefið sér í rannsókn sinni að tilteknar greiðslur samkvæmt reikningumútgefnum af Topaz Holding Ltd. hafi í raun verið greiðslur til stefnanda ogGunnars Arnar.Stefndi byggir á því að af gögnum málsins megi ráða að nægilegagreinargóðarupplýsingar hafi legið fyrir um Topaz Holding Ltd. á því tímabilisem rannsókn málsins varðar. Þá hafi stefnanda verið í lófa lagið að leggjafram allar þær upplýsingar og gögn sem hann taldi að upplýst gætu málið meðfullnægjandi hætti. Við rannsókn skattrannsóknarstjóra lágu fyrir gögn umreikningaútgáfu stefnanda og Gunnars Arnar í nafni Topaz Holdins Ltd. og hafirannsóknin beinst að skoðun þessara reikninga og fyrir hvaða vinnu og þjónustuvar innheimt. Rannsóknin hafi ekki varðað skattskil Topaz Holdins Ltd. Stefndi bendir á að niðurstaða rannsókna, bæði skattransóknarstjóra ogríkisskattstjóra, byggist fyrst og fremst á gögnum sem stefnandi lagði framsjálfur og skýrslutökum yfir stefnanda og þeim aðilum sem komu að gerðreikninganna. Með hliðsjón af þeim hafi skattrannsóknarstjóri og síðanríkisskattstjóri komist að þeirri niðurstöðu að nokkur íslensk félög hefðugreitt stefnanda og Gunnari Erni fyrir stjórnarsetu og/eða annað vinnuframlag íþágu félaganna. Reikningarnir sem Topaz Holding Ltd. gaf út voru vegna vinnustefnanda og Gunnars Arnar, en á skattframtölum þeirra hafi engin grein veriðgerð fyrir tekjum vegna þessarar vinnu. Í skýrslutökum af forsvarsmönnum þeirrafélaga sem voru kaupendur vinnunnar hafi komið fram að stefnandi og Gunnar Örnhafi lagt af mörkum vinnu og jafnframt hafi legið fyrir að frá Topaz HoldingLtd. hefðu ekki aðrir innt af hendi það vinnuframlag sem innheimt var fyrir,andstætt fullyrðingum stefnanda og Gunnars Arnar. Allir reikningar hefðu veriðgreiddir. Niðurstaða skattyfirvalda hafi því verið sú að greiðslurnar tilheyrðuþeim persónulega en ekki Topaz Holding Ltd. Því ætti að líta á greiðsluríslensku félaganna sem skattskyld laun stefnanda og Gunnars Arnar, sbr. A-lið7. gr. laga nr. 90/2001, og líta ætti fram hjá aðkomu Topaz Holding Ltd. viðinnheimtu þeirra greiðslna. Íúrskurði ríkisskattstjóra segi nánar um þetta atriði: „Með vísan til þess semað framan greinir er það mat ríkisskattstjóra að í raun hafi gjaldandi sjálfurunnið þá vinnu er Topaz Holding Ltd. innheimti fyrir hjá íslensku félögunum,hvað hans hluta varðar, og tekjurnar því tilheyrt honum persónulega. Afgögnum málsins og upplýsingum frá gjaldanda og Gunnari verður ekki annað séð enstörf hans fyrir hin íslensku félög hafi í eðli sínu verið sambærileg við störfsem alla jafnan falla undir verksvið stjórnenda félaga eða starfandi stjórnarmanna.Þá hafi gjaldandi innheimt þóknun með svo til jöfnum mánaðarlegumgreiðslum eins og um föst laun væri að ræða. Að mati ríkisskattstjóra erutekjur gjaldanda af störfum hans fyrir félögin ekki tekjur skv. B-lið 7. gr.laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, enda ekkert sem bendir til að umrædd störfhafi verið verktakavinna og að hann hafi sinnt afmörkuðum verkefnum fyrirfélögin. Með vísan til þess sem að framan greinir er það matríkisskattstjóra að samband gjaldanda og hinna íslensku félaga hafi veriðsamband launþega og launagreiðanda. Er það mat ríkisskattstjóra aðgjaldandi hafi í raun verið starfsmaður umræddra félaga og hafi greiðslurfélaganna til hans því verið skattskyldar tekjur hans skv. 1. mgr. A-liðar 7.gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Það er mat ríkisskattstjóra að lítaberi framhjá aðkomu Topaz Holding Ltd. og skattleggja tekjurnar sem laun hjágjaldanda persónulega.“ Í VI.kafla úrskurðar yfirskattanefndar nr. 322/2015 í máli stefnanda séu efnisatriðimálsins rakin og þar segi meða annars: „Af framburði umræddra starfsmanna ogkæranda og Gunnars Arnar sjálfra verður ráðið að útgefnir reikningar TopazHolding Ltd. hafi alfarið verið að frumkvæði kæranda og Gunnars og vegna starfa þeirra fyrir félögin. Var umað ræða reglulegar greiðslur á því tímabili er kærandi og Gunnar Örn tengdustfélögunum og voru fjárhæðir reikninga á hvert félag svipaðar milli mánaða.Verður að taka undir það með ríkisskattstjóra að greiðslur hinna íslenskufélaga til Topaz Holding Ltd. beri öll merki þess að hafa í raun veriðlaunagreiðslur til kæranda og Gunnar Arnar fyrir persónulegt vinnuframlagþeirra. Þá verður ekki annað ráðið af skýrslugjöf kæranda og Gunnar Arnar semog fyrrum starfsmanna hinna íslensku félaga en að störf kæranda og Gunnars Arnarfyrir félögin hafi í eðli sínu verið störf sem almennt falla undir verksviðstjórnarmanna eða stjórnenda félaga. Ekkert kemur fram í reikningum TopazHolding Ltd. um aðkeypta þjónustu, svo sem með sundurliðun eða tilvísun tilannarra gagna. Verður að telja að það hafi staðið kæranda og Gunnar Erni næstað upplýsa um aðkeypta þjónustu fyrir íslensku félögin hafi verið um slíkaþjónustu að ræða. Þá liggur fyrir að Topaz Holding Ltd. hætti að innheimtagreiðslur frá félögunum er kærandi og Gunnar Örn hættu afskiptum af félögunum.“Stefndi bendir á að almennt sé talið að vinna starfandi stjórnarmannasem slíkra í viðkomandi félögum sé launavinna en ekki verktakavinna. Íniðurstöðu yfirskattanefndar segi síðan: „Með vísan til alls þess sem að framaner rakið verður að fallast á það með ríkisskattstjóra að sýnt hafi verið fram áþað með rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins að virða beri greiðsluríslensku félaganna til X Ltd. sem skattskyld laun kæranda og G, sbr. 1. tölul.A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, og að líta beri fram hjá aðkomu X Ltd. viðinnheimtu þeirra greiðslna. Ekki er sérstaklega deilt um skiptingu greiðslnannamilli kæranda og G í kæru til yfirskattanefndar og verður því byggt á því aðgreiðslur hafi runnið til þeirra að jöfnu nema í tilviki A ehf., en greiðslurþess félags hafi tilheyrt kæranda einum. Vegna athugasemda í kæru þess efnis aðkærandi hafi ekki fengið neinar greiðslur vegna umræddra starfa skal tekið framað hvað sem því líður liggur fyrir að kærandi og G komu því þannig fyrir aðumræddar greiðslur rynnu til X Ltd. sem eins og fram er komið er félag semkærandi og G njóta að lokum ávinnings af. Samkvæmt framansögðu verða hinar kærðutekjuviðbætur ríkisskattstjóra látnar standa óhaggaðar.“ Afframangreindu telur stefndi ljóst að umfangsmikil gögn, þar á meðalskýrslutökur, lágu fyrir í máli stefnanda sem sýndu fram á að reikningar semTopaz Holding Ltd gaf út voru vegna vinnu stefnanda og Gunnars Arnar. Stefnditelur því að ekki hafi verið ágallar á rannsókn málsins af hálfu skattyfirvaldaog hafi hlutlægni verið gætt í hvívetna.Stefndi mótmælir sem ósönnuðum staðhæfingum stefnanda um að brotið hafiverið gegn friðhelgi einkalífs hans, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar ogmannréttindasáttmála Evrópu þar sem persónulegra gagna varðandi stefnanda hafiverið aflað með ólögmætum hætti og rannsakendur hjá skattrannsóknarstjóra séuþví hlutdeildarmenn í þeim brotum með því að hagnýta þau. Stefndi legguráherslu á að í 90. gr. laga nr. 90/2003 sé kveðið á um þá skyldu skattskyldraaðila að afhenda ríkisskattstjóra skýrslur um eignir í árslok á síðastliðnuári, svo og önnur atriði sem máli skipta við skattlagningu. Verði skattrannsónarstjóriþess áskynja að misbrestur hafi orðið á því að uppfyllt séu ákvæði 90. gr. laganr. 90/2003 geti hann að eigin frumkvæði hafið rannsókna á hverju því atriði ervarði skatta, sbr. 1. mgr. 103. gr. sömu laga. Hvorki lög nr. 90/2003 né lögnr. 88/2008 standi í vegi fyrir því að skattrannsóknarstjóri hagnýti sér gögnsem þriðji aðili afhendir embættinu án þess að kanna hverning þeirra hafi veriðaflað en mikilvægir almannahagsmunir felist í því að skattalagabrot séuupplýst. Skattrannsóknarstjóri fékk umrædd gögn afhent frá þriðja aðila ogaflaði ekki gagnanna með ólögmætum hætti. Stefndiítrekar það sem rakið hefur verið um niðurstöðu skattrannsóknarstjóra ogríkisskattstjóra og mótmælir því sem ósönnuðu að tölvuskeyti þau, sem stefnandifullyrðir að hafi verið fengin með ólögmætum hætti hafi verið grundvöllurniðurstöðu rannsóknar skattyfirvalda. Stefndimótmælir því að skattrannsóknarstjóri hafi ekki nýtt sér lögbundna heimild í 2.mgr. 94. gr. laga nr. 90/2003 til að ganga úr skugga um hvort embættið hafifengið öll gögn sem skipt gætu máli við rannsókn málsins, þar með talið gögn umlántökur Topaz Holding Ltd. Þá er því mótmælt að mat skattrannsóknarstjóra ágögnum málsins, meðal annars reikningum útgefnum í nafni Topaz Holding Ltd.,hafi verið rangt og ekki til þess fallið að sýna fram á að greiðslur íslenskufélaganna til Topaz Holding Ltd. hafi verið tekjur stefnanda og Gunnars Arnar.Stefndi leggur áherslu á að rannsókn málsins beindist eingöngu að stefnanda enekki félaginu Topaz Holding Ltd. Þá beri gögn málsins með sér að stefnandi hafiverið tregur til að láta í té þýðingarmiklar upplýsingar sem skattyfirvöld fórufram á, sbr. upplýsingaskyldu, sbr. 1. mgr. 94. gr. laga nr. 90/2003.Varðandi athugasemdir í stefnu um reikning sem Topaz Holding Ltd. gaf útá Bræðurna Ormsson ehf. og dags. sé 28.12.2008 en samkvæmt texta sagður vegnaþjónustu og ráðgjafar í nóvember 2007 og samkvæmt númeraröð gefinn út ídesember 2007, þá áréttar stefndi að rannsóknin hafi varðað skattskilstefnanda. Það hafi ekki verið hluti af rannsókn málsins hvort umræddirreikningar hafi verið fylgiskjöl í bókhaldi íslensku félaganna sem værugreiðendur reikninganna.Stefndi mótmælir staðhæfingum stefnanda um að ríkisskattstjóri hafi ekkisinnt rannsóknarskyldu sinni með fullnægjandi hætti þar sem niðurstaðaskattrannsóknarstjóra hafi verið grundvöllurinn að niðurstöðu ríkisskattstjóra.Því hafi ekki verið brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndileggur áherslu á að í málum sem tekin hafa verið til rannsóknar afskattrannsóknarstjóra ríkisins, sbr. 6. mgr. nr. 90/2003, verði þungamiðjanóhjákvæmilega skýrsla skattrannsóknarstjóra um viðkomandi rannsókna, enda sémarkmið með skattrannsóknum meðal annars að leggja grunn að endurákvörðunopinberra gjalda, sbr. frumvarp sem varð að lögum nr. 11/1992 og 12. gr.reglugerðar 373/2001 um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna.Ríkisskattstjóra ber eftir sem áður að rökstyðja með fullnægjandi hættiákvarðanir sem hann tekur á grundvelli skattrannsóknar bæði við boðun breytingaog í úrskurði. Í boðunarbréfi og úrskurði ríkisskattstjóra hafi verið fjallaðítarlega um rannsókn skattrannsóknarstjóra og færðar fram þær forsendur semríkisskattstjóri taldi að byggja ætti breytingar á, sbr. 96. gr. laga nr.90/2003. Málsmeðferð hafi því verið í samræmi við ákvæði stjórnsýslulaga.Stefndi bendir á að í úrskurði ríkisskattstjóra komi skýrast fram að hann teljiað reikningar þeir sem innheimtir voru í nafni Topaz Holding Ltd. hafi veriðvegna vinnu stefnanda og Gunnars Arnar. Í skýrslutökum af forsvarsmönnumgreiðenda hafi sami skilningur komið fram. Í rannsókn skattrannsóknarstjórahafi hins vegar ekkert komið fram, gegn staðhæfingum stefnanda og GunnarsArnar, um að aðrir aðila hafi innt af hendi þá vinnu sem innheimt var fyrir. Afhálfu stefnanda og Gunnars Arnar hafi ársreikningar Topaz Holding Ltd. fyrirárin 2005 til og með 2008 verið lagðir fram. Um þá sé fjallað í bréfiríkisskattstjóra 23. maí 2014, sbr. umfjöllun um málsatvik. Stefnandistaðhæfi að Topaz Holding Ltd. hafi aldrei greitt honum eitt eða neitt. Eins ograkið hafi verið hafi stefnandi og Gunnar Örn verið „beneficaiaries“ að þeimsjóðum, sem voru eigendur félagsins Alverglen Ltd., sem varð svo eigandi TopazHolding Ltd. Stefnandi og Gunnar Örn áttu því félagið Topaz Holding Ltd., seminnheimti greiðslurnar og hafði ráðstöfunarétt yfir þessum fjármunum.Staðhæfingar um að þeim hafi ekkert verið greitt geti ekki verið réttar endahafi þeir ákveðið hvert greiðslur félaganna fyrir vinnu þeirra skyldu renna. Áþessum tíma hafi þeir báðir borið fulla skattskyldu hér á landi, sbr. 1. gr.laga nr. 90/2003 og bar því að standa skil á skatti af endurgjaldi fyrir þávinnu.Stefnandi haldi því fram að íslensk skattyfirvöld geti ekki með stoð í57. gr. laga nr. 90/2003 breytt lögmætum viðskiptum milli félaga, ákveðið aðákveðinn hluti tekna Topaz Holding Ltd. skuli vera laun stefnanda og þar meðtekið fram fyrir hendurnar á lögmætri stjórn félagsins.Stefndi bendir á að skattyfirvöldum sé almennt heimilt að leggja á þaðsjálfstætt mat hvort atvik hafi verið með þeim hætti að tiltekin lagaregla takitil þeirra og séu ekki bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Við þetta matþurfi skattyfirvöld að sýna fram á að skattaðili hafi hagað einkaréttarlegumráðstöfunum sínum þannig að komast mætti hjá lögmætri skattlagningu, til dæmismeð málamyndagerningi, sem ekki væri ætlað að hafa gildi samkvæmt efni sínu,eða óvenjulegum samningi við annan skattaðila, gerðum með það fyrir augum aðsniðganga tiltekna sköttunarreglu, sbr. 1. gr. 57. gr. laga nr. 90/2003.Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins og síðar úrskurðurríkisskattstjóra varðaði stefnanda og tekjur hans en ekki rekstur Topaz HoldingLtd. nema að því leyti að reikningar vegna vinnu stefnanda voru gefnir út ínafni félagsins. Málið hafi ekki varðað tekjufærslur eða gjaldfærslur TopazHolding Ltd. eða gjaldfærslur þeirra félaga sem greiddu reikningana.Meginatriði málsins sé að stefnandi innti vinnu af hendi hér á landi og bar þvíað gera grein fyrir endurgjaldi fyrir þá vinnu. Stefnandi hafi ekki, þráttfyrir að hafa staðið að útgáfu reikninganna ásamt Gunnar Erni, gert grein fyrirendurgjaldi fyrir þá vinnu á skattframtölum sínum, þar á meðalstjórnarformennsku og stjórnarsetu í umræddum félögum. Stefndi telurstaðhæfingar í stefnu um íhlutun ríkisskattstjóra í málefni erlendra félagafráleitar.Stefndi mótmæli því að rangt hafi verið að horfa til skattskilastefnanda vegna ársins 2005 þar sem hann hafi haft lögheimili á Ítalíu á þeimtíma. Stefnandi hafi flutt lögheimili sitt til Íslands á árinu 2005 og þvíverið heimilisfastur hér á landi á því ári. Á þeim árum sem hafi verið tilskoðunar hafi stefnandi borið fulla skattskyldu hér á landi samkvæmt 1. gr. laganr. 90/2003. Stefnandi virðist einnig hafi litið svo á, enda hafi hann ogeiginkona hans talið fram tekjur hér á landi vegna árins 2005.Stefndi hafnar öllum málsástæðum og kröfum stefnanda á þeim reistum. Þáhafi stefnandi ekki sýnt fram á neitt sem leitt geti til þess að úrskurðuryfirskattanefndar 2. desember 2015 og úrskurður ríkisskattstjóra 31. janúar2014 verði felldir úr gildi og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda.Þá mótmælir stefndi vaxtakröfu stefnda, einkum upphafstíma dráttarvaxta.Varðandi málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála.V.Niðurstaða Í máliþessu er deilt um það hvort skattyfirvöld hafi rannsakað mál stefnanda áviðhlítandi hátt áður en ákvarðanir voru teknar. Stefnandi byggir á því aðskattrannsóknarstjóri ríkisins hafi ekki aflað viðeigandi gagna um TopazHolding Ltd. og skattskil félagsins gagnvart enskum skattyfirvöldum.Skattrannsóknarstjóri hafi gefið sér að tilteknar greiðslur samkvæmt reikningumútgefnum af Topaz Holding til íslenskra félaga hafi verið greiðslur tilstefnanda og Gunnars Arnar Kristjánssonar persónulega án þess að styðja þániðurstöðu sína öðrum rökum en þeim að greiðslur félaganna hafi verið greiðslurfyrir vinnuframlag þeirra og þeir á þessum tíma báðir borið fulla skattskylduhér á landi. Embætti ríkisskattstjóra hafi ekki hirt um að fá skýringar skráðraeigenda eða endurskoðanda Topaz Holding Ltd. á ársreikningum félagsins þegarbúið var að afla þeirra og senda með beiðni stefnanda, dags. 27. febrúar 2014,um endurupptöku úrskurðar ríkisskattstjóra. Ríkisskattstjóri hafi þannig ekkinýtt sér lögbundna heimild í 2. mgr. 94. gr. laga nr 90/2003 til að ganga úrskugga um að embættið hefði fengið öll gögn sem skipt gætu máli við rannsókn málsins.Þá hafi ríkisskattstjóri einnig brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993með því að taka íþyngjandi ákvörðun án þess að vinna sjálfstæða rannsókn áskattskilum stefnanda.Stefndi byggir á því að skattyfirvöld hafi gætt þeirrar hlutlægni semboðin sé í lögum nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og jafnframt að ekki hafiverið brotið gegn 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 2. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Af gögnum málsins megi ráða að nægilegagreinargóðar upplýsingar hafi legið fyrir um Topaz Holding Ltd. á því tímabilisem rannsókn tók til. Þá hafi rannsókn skattrannsóknarstjóra og síðar úrskurðurríkisskattstjóra varðað stefnanda og tekjur hans en ekki rekstur TopazHolding Ltd. Ísamantekt í rannsóknarskýrslu skattrannsóknarstjóra kemur fram rökstuðningurskattrannsóknarstjóra fyrir þeirri ákvörðun sinni að umræddar greiðslursamkvæmt reikninum útgefnum af Topaz Holding Ltd. hafi í raun verið greiðslurtil stefnanda og Gunnars Arnar persónulega. Þar segir: „Þrátt fyrir að þjónustasú sem skattaðili og Gunnar Örn veittuhafi verið innheimt í nafni Topaz Holding Ltd. telur skattrannsóknarstjóri aðskattayfirvöld verði að leggja á það sjálfstætt mat hvort atvik hafi verið meðþeim hætti að tiltekin lagaregla taki til þeirra. Í dóma- og úrskurðarframkvæmdí skattamálum hafi verið fallist á að skatta yfirvöldum sé heimilt að framkvæmtslík mat og hafa þau þá ekki verið talin bundin við mat skattaðila á sömuatvikum. Hefur verið litið svo á að skattyfirvöld þurfi í vissum tilvikum viðmat þetta að sýna fram á að skattaðili hafi hagað einkaréttarlegum ráðstöfunumsínum þannig að komast mætti hjá lögmætri skattlagningu, t.d. meðmálamyndagerningi, sem ekki væri ætlað að hafa gildi samkvæmt efni sínu, eðameð óvenjulegum samningi við annan skattaðila, gerðum með það fyrir augum aðsniðganga tiltekna sköttunarreglu, sbr. 1.mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt.“ Þaðvar síðan niðurstaða skattyfirvalda að greiðslur vegna umræddra reikninga værugreiðslur sem tilheyrðu stefnanda og Gunnari Erni persónulega en ekki TopazHolding Ltd. Líta bæri á greiðslur íslensku félaganna til Topaz Holding Ltd.sem skattskyld laun stefnanda og Gunnars Arnar, sbr. 1. tölulið A-liðar 7. gr.laga nr. 90/2003 og að líta ætti fram hjá aðkomu Topaz Holding Ltd. viðinnheimtu þeirra greiðslna. DapoLadimeji, löggiltur endurskoðandi, búsettur í London, Bretlandi, gafvitnaskýrslu á ensku við aðalmeðferð málsins og löggiltur dómtúlkur túlkaði afensku á íslensku og af íslensku á ensku. Vitnið kvaðst starfa í City of Londonog vinna að alþjóðlegum skattaskilum hjá eigin fyrirtæki,Ladimeji & Co.Vitnið kvaðst hafa starfað sem löggiltur endurskoðandi fyrir TopazHoldindg Ltd., um væri að ræða breskt fyrirtæki sem hefði verið stofnað ísamræmi við bresk lög. Spurður um reglur sem gilda um bókhald og reikningsskilfyrir Topaz Holding Ltd. í Bretlandi, svaraði hann því að árlega ætti að leggjaársreikninga fyrir stofnun sem heiti Company House, sem væri samsvarandi fyrirtækjaskráá Íslandi. Jafnframt skuli skila skattframtölum ásamt fylgiskjölum. Lögð vorufyrir vitnið dómskj. nr. 13, 14, 15 og 16, ársreikningar Topaz Holding Ltd.fyrir árin 2005, 2006, 2007 og 2008.Vitnið kvaðst kannast við þessa ársreikninga. Hann kvaðst hafa staðfest þá meðáritun sinni á framhlið hvers þeirra og hefði þeim verið skilað til CompanyHouse. Þá voru lögð fyrir vitnið dskj. nr. 17, 18, 19 og 20 og hann spurður að því frá hverjum þau stöfuðuog hvað þau segðu í raun. Vitnið kvað þau koma beint frá skattyfirvöldum íBretlandi, skattstofunni bresku. Í stöðu sinni sem löggiltur endurskoðandihefði vitnið heimild til aðgengis að þessum gögnum og jafnframt heimildtil aðtaka afrit. Á skjölunum komi fram greiddur skatttur, sem hafi verið 1.407 pundvegna árins 2005, sama gildi um allar tölu á skjölum nr. 18, 19 og 20, þ.e. aðTopaz Holding Ltd. hafi greitt skatta í Bretlandi. Þá var lagt fyrir vitniðdskj. nr. 29 og nr. 30. Vitnið kannaðist við bæði þessi bréf. Vitnið kvaðaðspurt það rétt sem fram komi í dómskjali nr. 29 að engin laun eða aðrargreiðslur hafi verið greiddar út úr Topaz Holding Ltd. til nokkurra aðila.Vitnið kvað það rétt sem fram komi á fylgiskjölum með dómskjali nr. 30. Þar séusundurliðaðar tölur í efnahagsreikningi og hafi fylgiskjölin verið send breskumskattyfirvöldum. Þau tengist dómskjölum nr. 17, nr. 18, nr. 19 og nr. 20 ogleiði til skattlagningar þar. Í bréfi á dómskjali nr. 22 komi fram aðársreikningar Topaz Holding Ltd. séu ekki endurskoðaðir. Aðspurður kvað vitniðþað ekki lagaskyldu að endurskoða ársreikninga eins og hjá Topaz Holding áBretlandi, ESB reglur gildi þar sem þýði að félög af þessari stærðargráðu séuekki skyldug til að láta endurskoða ársreikninga sína. Spurður um það, sem framkemur í bréfi ríkisskattstjóra, þ.e. að tekjur Topaz Holding Ltd. hafi verið146.979 pund og stjórnunarkostnaður 139.980 pund, útskrifaðir tekjureikningar áhendur viðskiptavinum sem lagðir fram það ár, næmu 87.532 pundum þannig aðtekjurnar gætu rúmast innan þeirrar reglu, hvers vegna nánari greining væriekki gerð á þessu í ársreikningi svaraði vitnið að ensk lög gerðu ekki kröfu umnánari greiningu.Spurður um það sem fram kemur í bréfi ríkisskattstjóra á dskj. nr. 22,en þar segir að í ársreikningi fyrir árið 2006 sé ekki gerð grein fyrirbreytingum á reikningsskilum eða framsetningu ársreiknings, gerði vitnið greinfyrir mismun á veltuframsetningu annars vegar fyrir árið 2005 og hins vegarársreikninga á dskj. nr. 14, nr. 15 og nr. 16 og kvað að samkvæmt reikningsskilareglumí Bretlandi væri möguleiki á að jafna út ákveðinn kostnað. Það hafi ekki veriðgert árið 2005 en þegar vitnið gerði ársreikning fyrir árið 2006 hafi vitniðtalið sanngjarnara að jafn út þessar tölur. Báðar aðferðir væru í samræmi viðreiknngsskilareglur í Bretlandi. Þessum ársreikningum hafi aðeins verið skilaðtil Company House, en gögn til skattyfirvalda hafi verið með öðrum hætti.Aðspurður kvaðst vitnið hafa fært bókhald fyrir Topaz Holding Ltd. og hafibókhaldsgögn verið í sínum fórum. Þá kvað vitnið Topaz Holding Ltd. ekki hafagreitt móðurfélaginu Alverglen neina fjármuni. Litiðhefur verið svo á að stjórnvöld geti ekki komist hjá því að rannsaka mál áviðhlítandi hátt með því að beita sönnunarreglum í stað rannsóknar. Í þeimtilvikum, sem staðreyndir máls eru ekki nægilega skýrar, er stjórnvöldumóheimilt að grípa til mats- eða sönnunarreglna fyrr en þau hafa árangurslaustreynt að rannsaka mál á tilhlýðilegan hátt. Rannsóknarreglan felur í sér að þaðstjórnvald, sem ákvörðun tekur, ber ábyrgð á því að mál hafi verið rannsakaðnægilega áður en ákvörðunin var tekin. Þannig getur veruleg vanræksla árannsókn máls leitt til þess að ákvörðun verði talin ógildanleg, sérstaklegaþegar um íþyngjandi ákvarðanir er að ræða. Í bréfiríkisskattstjóra, dags. 23. maí 2014, þar sem hann synjaði beiðni stefnanda umendurupptöku úrskurðar síns frá 27. febrúar sama ár, gerði ríkisskattstjórimargvíslegar athugasemdir við ljósrit ársreikninga Topaz Holding Ltd. fyrirrekstrarárin 2005, 2006, 2007 og 2008. Miðað við framburð löggiltsendurskoðanda Topaz Holding Ltd., Dapo Ladimeji, sem gaf vitnaskýrslu viðaðalmeðferð, verður að telja þrátt fyrir að af hálfu stefnda sé byggt á því aðekki hafi verið þörf á frekari upplýsingum um Topaz Holding Ltd. umfram það semlegið hafi fyrir í málinu, að brýnt hafi verið að leitað væri eftir upplýsingumfrá breskum skattyfirvöldum og endurskoðanda varðandi ráðstöfun umræddragreiðslna frá íslensku fyrirtækjunum. Þó að bókhald þess fyrirtækis hafi ekki veriðtil rannsóknar hafi ríkisskattstjóra borið að afla upplýsinga og skýringa umTopaz Holding Ltd. Félagið er skráð, löglegt félag í Englandi og skilarsamkvæmt framburði vitnisins ársreikningum í samræmi við enskan rétt og greiðirþá skatta sem því ber í heimalandi sínu. Þó að stefndi byggi á því að TopazHolding Ltd. hafi ekki verið til rannsóknar verður að telja að skattyfirvöldumhafi borið að afla upplýsinga um það hvert umræddar greiðslur runnu. Fram kemurí gögnum málsins að íslenskum skattyfirvöldum var ítrekað bent á að aflaupplýsinga frá breskum skattyfirvöldum en tvísköttunarsamningur er í gildimilli landanna og því vart vandkvæðum bundið að afla upplýsinga frá þeim.Skattyfirvöld gáfu sér hins vegar að umræddar greiðslur hefðu runnið til stefnandaog Gunnars Arnar.Ríkiskattstjóri getur ekki komið sér undan þeirri skyldu að sjá til þessað mál sé nægjanlega upplýst áður en hann tekur ákvörðun með því einu að vísatil skýlausrar upplýsingaskyldu sem hvíli á stefnanda skv. 94. gr. laga umtekjuskatt, nr. 90/2003. Telja verður að áður en jafn íþyngjandi ákvörðun vartekin og hér um ræðir hjá skattayfirvöldum að afla hefði þurft upplýsinga fráendurskoðanda Topaz Holding Ltd. og breskum skattyfirvöldum, en það var ekkigert. Þannig verður fallist á að aðskattyfirvöld hafi brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993og hafi ekki séð til þess að mál væri nægilega upplýst áður en umþrættarákvarðanir voru teknar. Ríkiskattstjóri gerði engan reka að því að aflaupplýsinga frá skattyfirvöldum í Englandi sem hefði átt að vera auðvelt að aflaog er úrskurður hans því ekki byggður á nægilega traustum grunni. Samkvæmt þvísem rakið hefur verið ber að fallast á kröfu stefnanda um að fella úr gildiúrskurð ríkisskattstjóra, dags. 31. janúar 2014 með tilvísunarnúmerið2012002151. Í kæru stefnanda ogeiginkonu hans 17. apríl 2014 til yfirskattanefndar á úrskurði ríkisskattstjóraum endurákvörðun opinberra gjalda gjaldaárin 2006-2009 sendi stefnandiyfirskattanefnd athugasemdir við kröfur og athugasemdir ríkisskattstjóra 11.júlí 2014 ásamt bréfinu frá ríkisskattstjóra 19. júní. Í bréfi þessu varyfirskattanefnd meðal annars bent á að ríkisskattstjóri teldi ekki útilokað aðTopaz Holding Ltd. hefði tekið við þeim fjármunum sem skattyfirvöld töldu tiltekna hjá stefnanda. Yfirskattanefnd hafnaði samt sem áður að fella úrskurðiríkisskattstjóra um skattbreytingar stefnanda og eiginkonu hans úr gildi og horfði fram hjáágöllum á rannsókn málsins og byggði niðurstöðu sína á rannsóknskattrannsóknarstjóra og ríkisskattstjóra. Það leiðir því af framangreindriniðurstöðu varðandi úrskurð ríkisskattstjóra að fella ber einnig úr gildiúrskurð yfirskattanefndar í kærumálinu nr. 322/2015.Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinnaskatta, skal þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. greiða dráttarvexir skv. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu umendurgreiðslu ofgreiddra skatta, en þann 16. desember 2015 greiddi stefnandiendurákvörðuð opinber gjöld, samtals 42.413.634 kr. með fyrirvara umendurheimtu. Með vísan til þessa ber að dæma stefnda til að endurgreiðastefnanda 42.413.634 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 2. gr. laga nr. 29/1995,sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. desember2015 til greiðsludags. Til frádráttar komi endurgreiðsla stefnda, dags. 27.febrúar 2017, vegna lækkunar álagningar á stefnanda um samtals 1.314.301 kr. Aðfenginni þessari niðurstöðu ber, sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnaðeins og nánar er kveðið á um í dómsorði. Vegna embættisanna dómara hefur uppkvaðningdóms dregist umfram frest skv. 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Dómari og aðilar eru sammála um að ekki sé þörf á endurflutningimálsins.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð: Felldur er úr gildi úrskurðuryfirskattanefndar í kærumáli nr. 322/2015 og úrskurður ríkisskattstjóradagsettur 31. janúar 2014, með tilvísunarnúmerið 2012002151, sem báðir kveða áum endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda gjaldárin 2006, 2007, 2008 og 2009. Stefndi, íslenska ríkið, greiðistefnanda, Sigurði Sigfússyni, 42.413.634 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 2.mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, frá 16. desember 2015 til greiðsludags. Til frádráttar komigreiðsla stefnda þann 27. febrúar 2017 að fjárhæð 1.314.301 kr. Stefndigreiði stefnanda 700.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 508/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi til fimmtudagsins 1. nóvember 2007, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði stendur nú yfir hjá sóknaraðila rannsókn á því hvort varnaraðili hafi í félagi við nokkra fleiri menn gerst að undanförnu sekur um þjófnaði úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Verður fallist á með sóknaraðila að rökstuddur grunur sé um að svo kunni að vera. Við slíkum brotum liggur fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 340/2016
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Yfirmat
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni K um að yfirmat færi fram á tveimur spurningum í máli sem K hafði höfðað á hendur C og M, en fallist á yfirmatsbeiðni K að öðru leyti. Talið var að með spurningunum væri ekki leitað endurmats á sömu atriðum og undirmatsgerð hefði tekið til í skilningi 64. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur um að hafna yfirmatsbeiðni K að þessu leyti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir,Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. maí 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 22. apríl 2016, þar sem tekin var til greina beiðni sóknaraðila umað dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að svara matsspurningum 1 til 4 samkvæmtmatsbeiðni sóknaraðila en beiðninni hafnað að öðru leyti. Kæruheimild er í c.lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmenn í samræmi viðyfirmatsbeiðni.Varnaraðilinn Cambridge International Securities Inc. hefur ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti.Varnaraðilinn Merrill Lynch International krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Í yfirmatsbeiðni 22. mars 2016 krafðist sóknaraðili þess að dómkvaddiryrðu tveir yfirmatsmenn til að endurmeta nánar tilgreind atriði sem metin höfðuverið í matsgerð 3. október 2015 og fram koma í matsbeiðni sóknaraðila undirtöluliðum 1 til 4. Þá krafðist sóknaraðili þess jafnframt að yfirmatsmenn legðumat á atriði sem fram komu í viðbótarspurningum undir töluliðum 5 og 6. Meðhinum kærða úrskurði féllst héraðsdómur á beiðni sóknaraðila um yfirmat á þeimspurningum sem lagt hafði verið mat á í áðurgreindri matsgerð en hafnaði beiðnisóknaraðila að öðru leyti. Samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 getur aðili krafist yfirmats þar semtekin verði til endurmats þau atriði sem áður hafa verið metin. Með þeim viðbótarspurningum sem settar voru fram ímatsbeiðni sóknaraðila undir töluliðum 5 og 6 er ekki leitað endurmats á sömuatriðum og spurningar samkvæmt matsgerð 3. október 2015 tóku til. Ímatsgerðinni er hins vegar vikið að þeim atriðum sem viðbótarspurningar sóknaraðilalúta að en þó ekki þannig að fyrir liggi sjálfstætt mat á þeim í skilningi 1.mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Við þær aðstæður er ekki girt fyrir að tilviðbótar eldri matsgerð sé aflað nýrrar matsgerðar sem taki til annarra atriðaen sú fyrri að teknu tilliti til þeirra takmarkana sem heimild málsaðila til aðafla matsgerðar eru settar í lögum nr. 91/1991. Aðþessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilanum Merrill LynchInternational kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðili, Kaupþingehf., greiði varnaraðila, Merrill Lynch International, 350.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22.apríl 2016. Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar12. apríl sl. um beiðni um dómkvaðningu yfirmatsmanna, er höfðað af Kaupþingibanka hf., Borgartúni 26 í Reykjavík, með stefnu birtri 20. júní 2013 á henduraðalstefnda, Cambridge International Securities Inc., 518 Riverside AvenueWestport, Connecticut, Bandaríkjum Norður Ameríku, og með stefnu birtri 19.júní 2013 á hendur varastefnda, Merryl Lynch International, 2 King EdwardStreet, Lundúnum, Englandi. Dómkröfur stefnanda eru þær í fyrstalagi að rift verði eftirtöldum greiðslum stefnanda til aðalstefnda, CambridgeInternational Securities Inc: 1. Greiðslu12. september 2008 að fjárhæð 3.643.289,59 Bandaríkjadollara vegna viðskipta 9.september 2008. 2. Greiðslu12. september 2008 að fjárhæð 4.547.353,77 Bandaríkjadollara vegna viðskipta 9.september 2008. 3. Greiðslu12. september 2008 að fjárhæð 4.547.353,77 Bandaríkjadollara vegna viðskipta 8.september 2008. Í öðru lagi krefst stefnandi þess aðaðalstefndi greiði stefnanda 12.737.997,13 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí2012 til greiðsludags. Í þriðja lagi er þess krafist aðaðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðarframlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins. Verði aðalstefnda ekki gert að þola dómí málinu gerir stefnandi eftirfarandi kröfur á hendur varastefnda, Merril LynchInternational: Í fyrsta lagi að rift verði greiðslustefnanda til varastefnda 12. september 2008 að fjárhæð 3.643.289,59Bandaríkjadollara vegna viðskipta 9. september 2008. Í öðru lagi að varastefndi greiðistefnanda 3.643.289,59 Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júlí 2012 til greiðsludags. Í þriðja lagi að varastefnda verði gertað greiða stefnanda málskostnað samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi eða mati réttarins. Aðalstefndi og varastefndi kröfðustþess í öndverðu aðallega að öllum kröfum stefnanda á hendur þeim yrði vísað frádómi. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní2013. Að því frágengnu krefjast báðir stefndu aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda, en til vara verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda. Aðalstefndikrefst málskostnaðar í báðum tilvikum, en varastefndi krefst málskostnaðarverði fallist á aðalkröfu hans um sýknu en að öðrum kosti að málskostnaðurverði felldur niður.II Í máli þessu krefst stefnandi riftunar ánánar tilgreindum greiðslum sem stefnandi innti af hendi 12. september 2008 semendurgjald fyrir hlutdeild í tveimur allsherjarskuldabréfum sem stefnandi gafút árin 2004 og 2006, eins og nánar er lýst í málflutningsskjölum. Fyrir liggurað gjalddagi skuldabréfanna var ekki kominn þegar stefnandi innti greiðslurnaraf hendi, en hann kveðst hafa bókfært þær til lækkunar á útistandandi skuldumsínum. Stefnandi reisir kröfu sína um riftun greiðslnanna á 1. mgr. 134. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en honum var skipuð slitastjórn 25.maí 2009 á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009. Stefnandivar síðan tekinn til formlegrar slitameðferðar með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 22. nóvember 2010. Hann krefst enn fremur endurgreiðslu áframangreindum greiðslum á grundvelli 142. gr., sbr. 143. gr. laga nr. 21/1991. Stefndu reisa báðir sýknukröfur sínar áaðildarskorti. Auk þess telja þeir að umræddar greiðslur hafi ekki falið í sérgreiðslu skuldar samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 í ljósi þeirraskilmála og erlendu réttarreglna (bandarískra og enskra) sem giltu um viðskiptimeð þau verðmæti sem stefnandi greiddi fyrir í umrætt sinn. Þá er hluti afmálsástæðum varastefnda á því byggður að af n-lið 99. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, eins og skýra beri þann lið í ljósi 30. gr. tilskipunar nr.2001/24/EB, leiði að einungis megi rifta þeirri greiðslu, sem tengistviðskiptum varastefnda, ef lög á Englandi heimila það. Byggir varastefndi á þvíað lög þar í landi heimili ekki slíka riftun og því beri að sýkna hann af kröfustefnanda. Í þinghaldi í málinu 30. október sl.lagði varastefndi fram matsgerð dómkvadds matsmanns, prófessors LouiseGullifer, í tilefni af matsbeiðni varastefnda þar sem leitað var svara við eftirfarandimatsspurningum: . Í samhengi við útgáfu áallsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um stofnunskuldasambands og niðurfellingu kröfu vegna samruna réttinda og skyldna?2. Hvaða reglur gilda í enskum rétti um þaðhvenær löggerningur er talinn vera skaðlegur kröfuhöfum?3. Ef löggerningur er talinn vera skaðlegurkröfuhöfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti sem heimila að slíkir gerningarséu vefengdir?4.Þess er óskað að matsmaður geri sérstaka grein í svörum sínum við spurningumnr. 1, 2 og 3, fyrir tilvist og efni framangreindra enskra réttarreglna við þærkringumstæður þegar fjármálafyrirtæki, sem er útgefandi allsherjarskuldabréfs,með sömu skilmálum og greinir í dómskjali nr. 9, hefur keypt hlutdeildarkröfurí eigin allsherjarskuldabréfi fyrir lokauppgjörsdag þess. Í þinghaldinu 30. október sl. óskaðistefnandi eftir fresti til þess að kynna sér efni matsgerðarinnar. Í næstaþinghaldi, 11. desember sl., boðaði stefnandi að brugðist yrði við matsgerðinnimeð einum eða öðrum hætti. Varastefndi lagði fram íslenska þýðingumatsgerðarinnar í þinghaldi 8. janúar 2016. Í næsta þinghaldi, 4. mars 2016,óskaði stefnandi eftir fresti til þess að leggja fram yfirmatsbeiðni og féllstdómari á það, gegn andmælum aðalstefnda, að fresta málinu í því skyni til 22.mars sl. Í því þinghaldi lagði stefnandi fram yfirmatsbeiðni ásamt enskriþýðingu á henni. Þá þegar var af hálfu stefndu mótmælt að yfirmatsmenn yrðudómkvaddir til að svara tveimur viðbótarspurningum sem komu fram íyfirmatsbeiðni. Jafnframt var komið á framfæri ábendingum um hnökra áyfirmatsbeiðni. Af hálfu stefnanda var þá lýst yfir að leiðrétt eintakyfirmatsbeiðninnar yrði lagt fram í næsta þinghaldi og var málinu frestað í þvískyni til 12. apríl sl. Í því þinghaldi lagði stefnandi fram leiðréttayfirmatsbeiðni ásamt enskri þýðingu á henni. Stefndu kröfðust þess aðdómkvaðningu á grundvelli yfirmatsbeiðninnar yrði hafnað. Reifuðu aðilarröksemdir sínar um ágreiningsefnið og var það því næst tekið til úrskurðar. Í fyrirliggjandi yfirmatsbeiðni eróskað eftir því að tveir hæfir og óvilhallir yfirmatsmenn, kunnáttumenn íenskum lögum, verði dómkvaddir til að leggja á ný mat á þær matsspurningar semsettar voru fram í framangreindri matsbeiðni varastefnda. Þar er lýst efasemdumstefnanda um niðurstöðu dómkvadds matsmanns í einstökum atriðum og gerð ergrein fyrir málavöxtum eins og þeir horfa við stefnanda. Kemur þar fram súafstaða stefnanda að í matsgerðinni sé ekki gerð grein fyrir öllum hliðum þessskuldarsambands sem sé á milli útgefanda og eiganda hlutdeildar íallsherjarskuldabréfi og því gefi hún ekki nákvæma mynd af réttarsambandinumilli aðila. Af því leiði að réttarreglum um samruna réttinda og skyldna séekki lýst með réttum hætti og í réttu samhengi í matsgerðinni. Kemur fram íyfirmatsbeiðninni að stefnandi telji af þessum sökum nauðsynlegt að óska eftirþví að yfirmatsmennirnir svari viðbótarspurningum er lúti að réttarsambandinumilli útgefanda og eiganda hlutdeildar í allsherjarskuldabréfi. Tilgangurinnmeð þeim sé að fá fram fullnægjandi lýsingu á þessu réttarsambandi, enstefnandi hyggist færa sönnur á að á milli útgefanda og eiganda hlutdeildar íallsherjarskuldabréfi sé skuldarsamband, sem aftur hafi áhrif á beitingureglunnar um samruna réttinda og skyldna að enskum rétti. Því telur stefnandirétt að setja fram spurningar um tvo meginþætti skuldarsambands að enskumrétti; annars vegar um möguleikann á að höfða dómsmál gegn skuldaranum og hinsvegar möguleikann á að lýsa kröfu við slitameðferð skuldarans. Auk svara viðspurningum nr. 1 til 4 óskar stefnandi því eftir því að yfirmatsmennirnir svarieftirfarandi spurningum:5. Í samhengi við útgáfu áallsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um hvorthlutdeildareigendur geti við einhverjar aðstæður höfðað dómsmál gegn útgefandaallsherjarskuldabréfs, og þá við hvaða aðstæður?6. Í samhengi við útgáfu áallsherjarskuldabréfum, hvaða reglur gilda í enskum rétti um hvorthlutdeildareigendur geti við einhverjar aðstæður lýst kröfum við skuldaskilútgefanda allsherjarskuldabréfs, þ.m.t. sem skilyrtir kröfuhafar, og þá viðhvaða aðstæður? Við munnlegan málflutning um ágreiningaðila um hvort dómkvaðning yfirmatsmanna færi fram á framangreindum grundvellikvaðst stefnandi telja að viðbótarspurningarnar fela í sér nánari útlistun áspurningu nr. 1. Ef litið væri á þær sem sjálfstæðar spurningar telur stefnandirétt að líta á svör við þeim sem undirmatsgerð og að stefndu geti þá t.d.leitað yfirmats á þeim á grundvelli 64. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu hafna þessumsjónarmiðum og byggja einkum á því að 64. gr. laga nr. 91/1991 hindri að unntsé að koma að viðbótarmatsspurningum í yfirmati. Þá telja þeir bersýnilegaóþarft að afla yfirmatsgerðar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991.IV Í 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála er fjallað um yfirmat. Þar kemur fram að aðili geti krafist yfirmats„þar sem tekin verði til endurmats þau atriði sem hafa áður verið metin“. Íathugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr. 91/1991 kemurfram að í 142. gr. laga nr. 85/1936 hafi ekki verið tekið fram berum orðum aðyfirmat eigi sér stað til endurmats á sömu atriðum og undirmatsgerð tók til.Þótti heppilegra að taka þetta beinlínis fram í lögum um meðferð einkamála þóað hugtakið yfirmat fæli í sér að það færi ekki fram nema í þessu skyni. Í yfirmatsbeiðni stefnanda eru settarfram tvær viðbótarmatsspurningar, eins og rakið hefur verið. Þó að efni þeirratengist fyrstu matsspurningu verður að líta á þær sem sjálfstæðar spurningarsem óskað er eftir að yfirmatsmenn fjalli sérstaklega um. Í málsgreinum 23 til25 í fyrirliggjandi matsgerð er vikið að atriðum sem viðbótarmatsspurningarnarlúta að. Tilvísun til þeirra er þáttur í röksemdafærslu matsmanns þar semkomist er að þeirri niðurstöðu að samkvæmt enskum rétti sé einungis vörsluaðiliallsherjarskuldabréfs, og lögformlegur eigandi þess, raunverulegur kröfuhafi ereigi rétt á greiðslu úr hendi útgefanda. Þó að matsmaður hafi á þennan háttlitið til atriða sem viðbótarspurningarnar lúta að var þar ekki fjallað um þærsem afmarkað matsatriði. Með viðbótarspurningunum nr. 5 og 6 er því ekki leitaðendurmats á sömu atriðum og áður hafa verið metin. Verður því ekki leitað svarayfirmatsmanna við þeim á grundvelli 64. gr. laga nr. 91/1991. Stefnanda er unntað leita dómkvaðningar matsmanns til að svara þeim samkvæmt 61. gr. laganna, enþað hefur hann ekki gert. Því verður að hafna matsspurningum nr. 5 og 6 íyfirmatsbeiðni. Aðili að máli, sem rekið er fyrirdómstólum á grundvelli laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, á að meginstefnutil rétt á því að afla og leggja fram þau sönnunargögn sem hann telur þörf átil stuðnings málatilbúnaði sínum. Það er því almennt hvorki á valdi gagnaðilané dómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Af þeim sökum ber dómara jafnanað verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann eða matsmenn samkvæmtIX. kafla laga nr. 91/1991 nema að matsbeiðni fullnægi ekki skilyrðum 2.málsliðar 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, leitað sé mats um atriði sem dómaritelur bersýnilegt að skipti ekki máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða aðmatsbeiðni lúti einvörðungu að atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat áen ekki sérfróður matsmaður, sbr. 2. mgr. 60. gr. og 1. málslið 1. mgr. 61. gr.laganna. Sömu sjónarmið leiða til þess að almenntverður að heimila aðila að leita dómkvaðningar yfirmatsmanna til að endurmetaþau atriði sem áður hafa verið metin. Engin haldbær rök hafa komið fram erstyðja að bersýnilega sé óþarft að leita yfirmats samkvæmt spurningum 1 til 4 íþví skyni að endurmeta þau atriði sem fjallað er um í fyrirliggjandi matsgerð,eða að skilyrðum þess að verða við beiðni stefnanda um dómkvaðningu sé ekkifullnægt. Því verður fallist á beiðnina eins og í úrskurðarorði greinir. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Fallist er á að dómkveðja tvo hæfa ogóvilhalla yfirmatsmenn til þess að leggja á ný mat á matsspurningar 1 til 4samkvæmt beiðni á dómskjali nr. 553 sem lagt var fram í þinghaldi 12. apríl sl.Að öðru leyti er kröfu stefnanda, Kaupþings hf., hafnað.
Mál nr. 187/2009
Kærumál Kæruheimild Málskostnaður Lögmaður
K krafðist að felldur yrði úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hennar um að aðalmeðferð héraðsdómsmálsins E-2488/2007 yrði frestað. Um kæruheimild vísaði sóknaraðili til a., b., og c. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 væri heimilt að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara um að frestur skyldi veittur. Hvorki í þessum né öðrum stafliðum greinarinnar væri heimild til að kæra úrskurð þar sem kröfu um frest væri hafnað. Brast því heimild til kærunnar og var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Þá krafðist K jafnframt að yfirmatsmenn skiluðu viðbótarmatsgerð en sú krafa laut ekki að endurskoðun hins kærða úrskurðar og kom því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 17. apríl 2009 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. apríl 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að aðalmeðferð héraðsdómsmálsins nr. E-2488/2007 yrði frestað. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til a., b. og c. liða 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og aðalmeðferð málsins verði frestað ótiltekið. Þá krefst hún jafnframt að „yfirmatsmenn skili viðbótarmatsgerð, þeir ræði við þau börnin aftur, þau A og B, einkum með tilhögun umgengni barna og við aðila.“ Hún krefst einnig kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hafi verið veitt í héraði. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann þess að sóknaraðili og lögmaður hennar, Helga Leifsdóttir héraðsdómslögmaður, verði óskipt dæmdar til greiðslu kærumálskostnaðar. Krafa sóknaraðila um að yfirmatsmenn skili viðbótarmatsgerð lýtur ekki að endurskoðun hins kærða úrskurðar og er því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Samkvæmt h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara um að frestur skuli veittur. Hins vegar er hvorki í þessum né öðrum stafliðum greinarinnar heimild til að kæra úrskurð þar sem kröfu um frest er hafnað, en í henni eru kæruheimildir tæmandi taldar. Brestur því heimild til kærunnar og verður málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Með því að freista þess að kæra úrskurðinn til Hæstaréttar án þess að kæruheimild sé fyrir hendi, svo sem bersýnilegt er af ákvæðum 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, hefur sóknaraðila tekist að verða sér út um þann frest á aðalmeðferð, sem ákveðið var að fram skylda fara 20. apríl 2009, en synjað var um. Með hliðsjón af þessu og vísan til 4. mgr., sbr. 1. mgr. 131. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991 eru skilyrði til að fallast á kröfu varnaraðila um að dæma lögmann sóknaraðila til að greiða óskipt með henni kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, K, og Helga Leifsdóttir héraðsdómslögmaður, greiði óskipt varnaraðila, M, 200.000 krónur í kærumálakostnað. Í máli þessu hefur lögmaður stefndu gert kröfu um að aðalmeðferð í málinu, sem fyrirhuguð er 20. apríl nk., verði frestað. Þá gerir stefnandi kröfu um málskostnað í þessum þætti málsins. Stefnandi mótmælir því að aðalmeðferð verði frestað. Var málið tekið til úrskurðar um þennan ágreining aðila 16. apríl sl., en áður reifuðu lögmenn sjónarmið sín um hann. I. Stefnda byggir kröfu sína um frestun aðalmeðferðar á því að eitt vitni, annar yfirmatsmanna, Sjöfn Ágústsdóttir sálfræðingur, verði erlendis 20. apríl nk. Stefnda krefst þess að vitnið mæti fyrir dómi til skýringar og staðfestingar á yfirmatsgerð og um atriði sem tengjast henni, enda sé það skýrt samkvæmt lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að matsmaður staðfesti matið fyrir dómi munnlega. Stefnda telur að það sé ekki nóg að vera í símasambandi við yfirmatsmann til að staðfesta matsgerðina. Ákvæði 65. gr. laga nr. 91/1991 sé mjög skýrt hvað þetta varði. Þar segi að samkvæmt kröfu aðila beri matsmanni að koma fyrir dóm til að gefa skýrslu til skýringar og staðfestingar á matsgerð og um atriði sem tengjast henni. Stefnda telur ekki unnt að beita ákvæðum VIII. kafla laganna um skýrslugjöf matsmanns, þ.e. að dómkvaddur yfirmatsmaður eigi að fá stöðu venjulegs vitnis í málinu. Meginreglan sé bein og milliliðalaus málsmeðferð, þ.e. aðalmeðferð, aðila- og vitnaskýrslur og skýrslur sérfróðra matsmanna og síðan málflutningur, sbr. 103. laga nr. 91/1991. Þá telur stefnda nauðsynlegt að yfirmatsmenn ræði aftur við börn aðila og enn fremur telur stefnda að fresta beri aðalmeðferð þar til niðurstaða liggur fyrir um rannsókn lögreglu vegna kæru sem hún hefur lagt fram á hendur stefnanda. II. Lögmaður stefnanda mótmælir því að aðalmeðferð verði frestað og bendir á að það hafi legið fyrir 26. mars sl. að yfirmatsmaður yrði erlendis. Krafa um frestun aðalmeðferðar komi hins vegar fram rétt fyrir aðalmeðferð málsins. Lögmaður stefnanda vísar til þess að samkvæmt 4. mgr. 51. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sé unnt að taka skýrslu af matsmanni í gegnum síma og því engin ástæða til að fresta aðalmeðferð. Þá bendir lögmaðurinn á að yfirmatsmenn hafi skilað sameiginlegri matsgerð í málinu og að Ágústa Gunnarsdóttir sálfræðingur muni koma fyrir dóm. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að ástæða sé til þess að yfirmatsmenn ræði aftur við börnin. Mál þetta hafi verið rannsakað í þaula og fjölmörg skjöl liggi fyrir í málinu frá barnaverndaryfirvöldum og fleirum. Þá er því mótmælt að málinu verði frestað þar til rannsókn lögreglu verði lokið vegna kæru stefndu á hendur stefnanda. III. Mál þetta varðar forsjá þriggja barna aðila og var þingfest 7. nóvember 2007. Eftir að málinu var úthlutað 13. desember 2007 hafa verið haldin 19 þinghöld í málinu. Að beiðni stefnanda var dómkvaddur matsmaður hinn 17. desember 2007 og matsgerð lögð fram í málinu 18. apríl 2008. Eftir það var málinu ítrekað frestað að beiðni lögmanns stefndu og það var ekki fyrr en í þinghaldi 30. júní 2008 sem lögð var fram yfirmatsbeiðni stefndu. Tveir sérfræðingar voru dómkvaddir og málinu frestað til 16. september 2008 til framlagningar yfirmatsgerðar. Lögmaður stefndu mætti ekki við fyrirtöku málsins þann dag og boðaði ekki forföll og var málinu frestað til 3. október að beiðni lögmanns stefnanda. Lögmaður stefndu mætti þá og upplýsti að hún hafi verið veik þegar málið var síðast tekið fyrir. Jafnframt upplýsti lögmaðurinn að ekki hefði verið fylgt eftir dómkvaðningu við yfirmatsmenn. Var málinu frestað á ný og í þinghaldi 27. október upplýsti lögmaður stefndu að einn yfirmatsmanna gæti ekki tekið að sér starfið og var annar sérfræðingur dómkvaddur í hans stað. Yfirmatsgerð var lögð fram í málinu 25. febrúar og í þinghaldi 26. mars var ákveðið að aðalmeðferð skyldi fara fram 20. apríl nk. Meðan á rekstri máls þessa hefur staðið hefur einnig verið rekið mál fyrir Héraðsdómi Suðurlands á hendur stefndu vegna kröfu stefnanda um afhendingu barnanna með beinni aðfaragerð. Áður en til málflutnings kom í því máli afhenti stefnda börnin til stefnanda. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 29. janúar sl. var stefndu gert að greiða stefnanda málskostnað. Eins og rakið hefur verið hefur mál það sem hér er til úrlausnar dregist mjög á langinn, einkum vegna stefndu. Samkvæmt 3. mgr. 38. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal flýta meðferð forsjármáls. Með aðilum er djúpstæður ágreiningur sem kemur niður á börnunum og er brýnt að niðurstaða fáist í málinu sem allra fyrst. Í 65. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, segir að ákvæðum VIII. kafla laganna verði beitt um skýrslugjöf matsmanns eftir því sem þau geti átt við. Samkvæmt ákvæði í VIII. kafla laganna, sbr. 4. mgr. 51. gr., getur dómari ákveðið að skýrsla verði tekin af vitni, sem er statt fjarri þingstað, á dómþingi gegnum síma, enda verði skýrslutöku hagað þannig að allir sem eru staddir á dómþingi heyri orðaskipti við vitnið. Ákvæði þetta heimilar þannig að matsmaður gefi skýrslu í gegnum síma. Við munnlegan flutning um frestun málsins var af hálfu stefndu einnig farið fram á að úrskurðað verði að yfirmatsmenn ræði aftur við börnin en óljóst er á hvaða lagagrundvelli sú krafa er gerð. Yfirmatsmenn hafa skilað matsgerð í málinu og hefur stefnda ekki sýnt fram á rök fyrir því að þeir ræði aftur við börnin, í hvaða tilgangi það skuli gert og hvað stefnda hyggst sanna. Er því hafnað að úrskurðað verði að yfirmatsmenn ræði aftur við börnin. Ekkert liggur fyrir um hvenær þess er að vænta að rannsókn vegna kæru stefndu á hendur stefnanda verði lokið og er því ekki fallist á að málinu verði frestað. Að öllu þessu virtu verður kröfum stefndu hafnað og ákveðið er að tekin verði skýrsla af vitninu Sjöfn Ágústsdóttur sálfræðingi í gegnum síma við aðalmeðferð málsins 20. apríl nk. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfu stefndu, K, um að fresta aðalmeðferð málsins 20. apríl nk., er hafnað.
Mál nr. 756/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms, um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, samkvæmt c. lið 1. mgr. 95. gr. og 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stendur vegna dóms á hendur honum sem upp var kveðinn sama dag, en þó eigi lengur en til föstudagsins 15. janúar 2010 klukkan 24. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á meðan áfrýjunarfrestur stendur, þó eigi lengur en til föstudagsins 15. janúar 2010, kl. 24.00. Í greinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að dómfelldi hafi í dag í máli nr. S [...] verið dæmdur í 12 mánaða fangelsi fyrir fjölmörg afbrot. Frá refsingunni dragist óslitið gæsluvarðhald frá 14. ágúst 2009. Dómurinn sé ekki fullnustuhæfur þar sem dómfelldi hafi tekið sér frest til ákvörðunar um áfrýjun til Hæstaréttar Íslands. Það sé mat lögreglustjóra að dómfelldi muni halda áfram afbrotum verði hann látinn laus og sé því nauðsynlegt að honum verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan á fresti til áfrýjunar stendur. Þá liggi fyrir mat Hæstaréttar Íslands um að lagaskilyrðum síbrotagæslu sé fullnægt, sbr. dóma réttarins nr. 511/2009 og 566/2009. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og c-liðar 1. mgr. 95. gr. og 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sé þess krafist að krafa þessi nái fram að ganga. Eins og rakið hefur verið hér að framan var dómfelldi fyrr í dag dæmdur í 12 mánaða fangelsi fyrir 13 hylmingarbrot og 4 þjófnaðarbrot, þar af var um að ræða tvö innbrot á heimili í félagi við aðra. Þá lúta brot dómfellda að töluverðum verðmætum. Frá refsingu dómfellda dregst gæsluvarðhald hans frá 14. ágúst sl. með fullri dagatölu. Samkvæmt 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, lýkur gæsluvarðhaldi þegar dómur hefur verið kveðinn upp í málinu. Eftir kröfu ákæranda getur dómari þó úrskurðað að gæsluvarðhald skuli haldast meðan á áfrýjunarfresti samkvæmt 199. gr. laganna stendur. Dómfelldi hefur áður sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laganna. Með tilliti til þess og með því að skilyrði 3. mgr. 97. gr. eru uppfyllt, verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Dómfelldi, X, [...] kt. og heimilisfang, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan á áfrýjunarfresti stendur, þó eigi lengur en til föstudagsins 15. janúar 2010, kl. 24.00.
Mál nr. 563/2008
Bifreið Ölvunarakstur Svipting ökuréttar Akstur sviptur ökurétti
J var sakfelldur fyrir að aka tvisvar sinnum undir áhrifum áfengis og vera án ökuskírteinis í fyrra sinnið en sviptur ökuréttindum í seinna skiptið. J krafðist þess að kröfu ákæruvalds um lengri ökuréttarsviptingu en ákveðin var í héraði yrði vísað frá Hæstarétti þar sem fullnustu sviptingarinnar var lokið. Talið var að engin lagaákvæði takmörkuðu heimild ákæruvalds til að krefjast þyngingar viðurlaga þegar fullnustu þeirra viðurlaga sem ákveðin voru með héraðsdómi lyki áður en dómur Hæstaréttar gengi. J krafðist sýknu af því að hafa ekið sviptur ökuréttindum í síðara sinnið sem hann var stöðvaður af lögreglu, en við fyrra sinnið hafði hann verið sviptur ökurétti til bráðabirgða. Talið var að sviptingin hefði ekki verið fallin niður, en hún var ótímabundin og J hafði ekki gert neinn reka að því að fá hana fellda niður. Fortakslaus lagabreyting á 102. gr. umferðarlaga var talin leiða til þess að dómvenju um sviptingu ökuréttar yrði vikið til hliðar. Samkvæmt því var J gert að greiða sekt í ríkissjóð og sæta sviptingu ökuréttar í 19 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu að fengnu áfrýjunarleyfi til Hæstaréttar 29. september 2008 af hálfu ákæruvaldsins sem krefst þess að ákærða verði ákvörðuð þyngri refsing og hann látinn sæta lengri ökuréttarsviptingu. Ákærði krefst þess aðallega að kröfu ákæruvalds um lengri sviptingu ökuréttar verði vísað frá Hæstarétti og að sektarrefsing verði lækkuð, en til vara staðfestingar héraðsdóms. Ákærði rökstyður kröfu sína um að vísað verði frá Hæstarétt kröfu ákæruvaldsins um lengri sviptingu ökuréttar með því að þar sem fullnustu ökuréttarsviptingar samkvæmt héraðsdómi hafi lokið 6. desember 2008 verði ekki höfð uppi krafa um sviptingu í lengri tíma en þar var ákveðinn. Í XXXI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eða XVIII. kafla laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, er áður giltu, eru engin ákvæði sem takmarka heimild ákæruvalds til að krefjast þyngingar viðurlaga þegar fullnustu þeirra viðurlaga sem ákveðin voru með héraðsdómi lýkur áður en dómur Hæstaréttar gengur. Verður þessari kröfu ákærða því hafnað. Ákærði krefst sýknu af þeim þætti ákæruliðar II að hafa ekið sviptur ökurétti 16. febrúar 2008 en ella að honum verði ekki gerð refsing fyrir það. Samkvæmt 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum hefur lögreglustjóri heimild til sviptingar ökuréttar til bráðabirgða. Ekkert er tiltekið um til hve langs tíma sú svipting getur verið, en heimilt er að bera úrlausnina undir dómara. Ákærði hafði engan reka gert að því að fá sviptingu ökuréttar til bráðabirgða 6. desember 2007 fellda niður þegar hann var stöðvaður af lögreglu 16. febrúar 2008. Verður því talið að hann hafi þá enn verið sviptur ökurétti. Með þessari athugasemd verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða. Rótgróin dómvenja er fyrir því að beita 102. gr. umferðarlaga þannig að það varði sviptingu ökuréttar í 12 mánuði ef vínandamagn í blóði ökumanns mælist á bilinu 1.2‰ til 2‰ ef brot er ekki ítrekað og að svipting ökuréttar fari ekki stighækkandi við hækkun á vínandamagni í blóði ökumanns á þessu bili, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 8/2005 sem birtur er í dómasafni þess árs á blaðsíðu 1467. Með 18. gr. laga nr. 66/2006 sem tók gildi 23. júní 2006 var gerð breyting á 102. gr. umferðarlaga. Eftir þá breytingu skal samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins, ef vínandamagn í blóði ökumanns er á bilinu frá 1.2‰ til 2‰, svipting ökuréttar eigi vara skemur en eitt ár og allt að tveimur árum eftir alvarleika brots og vínandamagni í blóði ökumanns. Í greinargerð með frumvarpi að þessari lagabreytingu kom fram að hér væri á ferðinni það nýmæli að tekið yrði sérstakt tillit til alvarleika brots og vínandamagns í blóði og „með þessum hætti gefið ákveðið svigrúm til viðurlagaákvörðunar með tilliti til þessa þátta svo sanngjarnt sé og eðlilegt með hliðsjón af atvikum máls í hvert sinn.“ Verður að telja að þessi lagabreyting sé það fortakslaus að fyrrgreindri dómvenju sé með henni vikið til hliðar. Ökuréttarsvipting ákærða er samkvæmt því hæfilega ákveðin 18 mánuðir vegna brots hans 16. febrúar 2008 og 19 mánuðir í heild. Af hálfu ákæruvalds hefur því verið haldið fram að beita beri heimildarákvæði lokamálsliðar 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga til hækkunar við ákvörðun sekta ákærða. Ekki verður fallist á að atvik séu slík í máli þessu að veigamikil rök mæli með því og verður ákærða því gert að greiða 275.000 krónur í sekt til ríkissjóðs en sæta ella fangelsi í 20 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Með þessari dómsniðurstöðu er lagfærð viðurlagaákvörðun hins áfrýjaða dóms í samræmi við 102. gr. umferðarlaga, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006 og er því rétt að áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Jóhann Kristinn Jóhannsson, greiði 275.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppkvaðningu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 20 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 19 mánuði frá uppkvaðningu dóms þessa að telja að frádreginni 12 mánaða sviptingu ökuréttar sem ákærði sætti frá 6. desember 2007. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem þingfest var 14. maí sl. og dómtekið samdægurs, er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Vestmannaeyjum, dagsettri 28. mars 2008, á hendur Jóhanni Kristni Jóhannssyni, kt. 010587-2559, Búhamri 28, Vestmannaeyjum, „fyrir eftirtalin umferðarlagabrot I. með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 6. desember 2007 ekið bifreiðinni MH-736, undir áhrifum áfengis (vínandamagn í útöndunarlofti 0,30 mg/l) og án þess að hafa ökuskírteini meðferðis, þar sem lögreglan stöðvaði för hans á Höfðabakka við Vatnsveituveg í Reykjavík. II. með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 16. febrúar 2008 ekið bifreiðinni YY 627 undir áhrifum áfengis (alkóhólmagn í blóði 1,77‰) og sviptur ökurétti frá bifreiðastæði við Vilbergs bakarí við Bárustíg í Vestmannaeyjum að versluninni Foto við sömu götu, þar sem lögregla stöðvaði för bifreiðarinnar. Telst brot samkvæmt I. lið ákæu varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50 frá 1987, en brot samkvæmt II. lið ákæru telst varða við 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaganna, allt sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar, samkvæmt 101. og 102. gr. áðurnefndra umferðarlaga frá 6. desember 2007, en þá var ákærði sviptur ökurétti til bráðabirgða sbr. 103. gr. sömu laga.“ Ákærði mætti ekki við þingfestingu málsins þrátt fyrir löglega birtingu ákæru þann 18. apríl sl. ásamt fyrirkalli þar sem þess var getið að málið kynni að verða dæmt að ákærða fjarstöddum. Málið var því tekið til dóms samkvæmt 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Jóhann Kristinn Jóhannsson, greiði 215.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa en sæti ella fangelsi í sextán daga. Ákærði er sviptur ökurétti í eitt ár frá 6. desember 2007 að telja. Ákærði greiði sakarkostnað, samtals 41.125 krónur.
Mál nr. 451/2015
Handtaka Leit Miskabætur
V krafði Í um miskabætur vegna handtöku og líkamsleitar sem hann sætti í tengslum við rannsókn lögreglu á ætluðu fíkniefnalagabroti hans. Var V sviptur frelsi í rúmar 40 mínútur þegar hann var handtekinn en í málinu deildu aðilar um hvort líkamsleitin hefði farið fram að fengnu samþykki hans. Máli V lauk án þess að ákæra væri gefin út og var það því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Talið var að þó svo að V hefði samþykkt leitina girti það ekki fyrir rétt hans til bóta samkvæmt 2. mgr. 228. laganna, enda hefði hann ella mátt búast við að lögregla færi fram á dómsúrskurð til leitar. Ætti hann rétt á miskabótum vegna líkamsleitarinnar og handtökunnar á grundvelli fyrrgreinds lagaákvæðis. Var Í því gert að greiða V 150.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar8. júlí 2015. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.500.000krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 19. maí 2014 til 23. október 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjandaverði lækkuð og málskostnaður falli niður.Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála segir að maður, sem borinn hefur verið sökum í sakamáli, eigirétt til bóta eftir 2. mgr. sömu lagagreinar, meðal annars ef mál hans hefurverið fellt niður. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. greinarinnar má dæma bæturvegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrirhendi, en eftir síðari málslið málsgreinarinnar má þó fella þær niður eða lækkaef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfusína á. Ekki eru sett frekari skilyrði fyrir hinni hlutlægu bótaábyrgð samkvæmtXXXVII. kafla laga nr. 88/2008. Skiptir þá ekki máli hvort lögmæt skilyrðihefur brostið til aðgerða sem haft hafa í för með sér tjón eða ekki hefur veriðnægilegt tilefni til að grípa til þeirra eða þær verið framkvæmdar á óþarflegahættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Áfrýjandi var handtekinn klukkan 1.44hinn 19. maí 2014 og fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Í aðdragandahandtökunnar sætti hann líkamsleit en deilt er um það hvort að hún fór fram aðfengnu samþykki hans. Hafði áfrýjandi því réttarstöðu sakbornings, sbr. 1. mgr.27. gr. laga nr. 88/2008. Hann var látinn laus klukkan 2.25 sömu nótt og þvísviptur frelsi í rúmar 40 mínútur. Ekki var tekin skýrsla af áfrýjanda vegnamálsins og rannsókn á hendur honum síðar hætt þar sem ekki þótti grundvöllurtil að halda henni áfram. Máli áfrýjanda lauk því án þess að ákæra væri gefinút og var það því fellt niður í skilningi 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Með líkamsleitinni var brotið gegnfriðhelgi áfrýjanda, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Þó svo aðáfrýjandi hefði samþykkt leitina girðir það ekki fyrir rétt hans til bótasamkvæmt áðurnefndu lagaákvæði, enda hefði hann ella mátt búast við að lögreglafæri fram á dómsúrskurð til leitar, sbr. 1. mgr. 78. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmtframangreindu á áfrýjandi því rétt á miskabótum vegna líkamsleitarinnar oghandtökunnar á grundvelli fyrri málsliðar 2. mgr. 228. gr. laganna. Engin rökstanda til þess að lækka bætur til áfrýjanda á þeim grundvelli að hann hafistuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á, sbr. síðari málslið 2.mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Að þessu virtu verða miskabætur til handa áfrýjandaákveðnar 150.000 krónur, sem bera vexti eins og í dómsorði greinir.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað verða staðfest.Eftir úrslitum málsins verður stefndagert að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður einsog í dómsorði segir.Dómsorð:Stefndi,íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, A, 150.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. október 2014til greiðsludags.Ákvæðihéraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru staðfest.Stefndi greiðiáfrýjanda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2015. Mál þetta höfðaði A, [...],[...], með stefnu birtri 16. september 2014 á hendur fjármálaráðherra f.h.íslenska ríkisins. Málið var dómtekið aðlokinni aðalmeðferð 4. maí sl. Stefnandi krefst greiðslu bótaað fjárhæð 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001frá 19. maí 2014 til 23. október sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að matidómsins eins og málið væri ekki gjafsóknar­mál. Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins, til vara aðstefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður falli niður. Stefnandi krefst í máli þessubóta samkvæmt lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála, vegna ólögmætraþvingunaraðgerða sem hann segir að lögregla hafi beitt hann. Aðfararnótt mánudagsins 19. maí2014 stöðvaði lögregla bifreið á Breiðholts­braut í Reykjavík, nálægtgatnamótum við Jafnasel. Stefnandi varfarþegi í bifreiðinni. Var í byrjun sagtað um væri að ræða hefðbundið umferðareftirlit, en fram kom einnig aðbifreiðinni hefði verið ekið gegn rauðu ljósi.Ökumaður var færður yfir í lögreglubifreið og handtekinn vegna gruns umakstur undir áhrifum áfengis og vímu­efna.Í stefnu segir að lögreglumennirnir hafi síðan farið niðrandi orðum umstefnanda, kallað hann „alræmdan kókhaus“.Hafi verið leitað á honum þar á vett­vangi og hann m.a. látinn fara úrbuxunum. Ekkert hafi fundist viðleitina. Frumskýrsla lögreglu var skrifuð2. júní. Í dagbók lögreglu kemur fram aðökumaður bifreiðarinnar hafi verið handtekinn kl. 01.27 og þá hafi veriðframkvæmd öryggisleit á öllum sem voru í bifreiðinni. Einn farþeganna, stúlka, hljóp á brott ogskipti lögregla sér ekki meira af henni.Síðan segir að hvít kúla, hvítt efni, hafi fundist í skottinu ábifreiðinni, en allir hafi neitað að eiga þetta efni. Voru stefnandi og hinn farþeginn sem enn vará vettvangi handteknir kl.01.44 og fluttir á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Er bókað að þeim hafi verið sleppt kl.02.25. Í áðurnefndri skýrslu segir aðstefnanda hafi verið tilkynnt að hann væri hand­tekinn vegna gruns um vörslu ogmeðferð ávana- og fíkniefna. Þá hafihonum verið kynnt réttarstaða sín, en að hann óskaði ekki aðstoðar lögmanns aðsvo stöddu. Í stefnu segir að vísu aðstefnandi hafi óskað eftir því að honum yrði tilnefndur verjandi, en að ekkihafi verið orðið við því. Fleiri atriðieru ekki skráð sem skipta máli varðandi þessa handtöku stefnanda. Frekari gögn um afdrif málsþessa hjá lögreglu hafa ekki verið lögð fram.Þó lagði stefnandi fram afrit tölvupósts frá aðalvarðstjóra, þar semsegir að stefnandi hefði ekki verið kærður í málinu og því hafi ekki verið neittmál til að fella niður. Við aðalmeðferð máls þessa gafstefnandi ekki aðilaskýrslu og enginn þeirra lögreglumanna sem tóku þátt íaðgerðunum kom fyrir dóm. Skýrslu gafhins vegar sem vitni B, sem var ökumaður bifreiðarinnar. Hann kvaðst ekki hafa séð hvort leitað var ástefnanda á vettvangi. Inni ílögreglubifreiðinni hafi einn lögreglumaður sagt að þetta væri A, hann væriþekktur kókhaus. Eftir það hafi öllathygli þeirra beinst að stefnanda og fleiri lögreglubílar verið kallaðirtil. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðlíkamsleit lögreglu á honum og handtaka hans hafi verið ólögmætaraðgerðir. Stefnandi byggir bótakröfu sínaá 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008.Bóta­reglan sé hlutlæg. Hann hafiverið grunaður um refsiverðan verknað, en málið hafi verið fellt niður. Það nægi til að bóta verði krafist. Þá hafi hann ekki stuðlað sjálfur að þessumaðgerðum lögreglunnar. Verði ekki fallist á að ábyrgðstefnda sé hlutlæg, byggir stefnandi á því að stefndi beri ábyrgð vegna sakarstarfsmanna hans. Hér er einnig byggt á228. gr. laga nr. 88/2008 og einnig vísað til 5. mgr. 67. gr.stjórnarskrárinnar. Stefnandi bendir á að hann hafiekki haft réttarstöðu sakbornings þegar leitað hafi verið á honum. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. laga nr. 88/2008 hafiverið þrjú skil­yrði til líkamsleitar.Telur stefnandi að ekkert þeirra hafi verið uppfyllt. Enginn rök­studdur grunur hafi verið um broteða að hann hefði á sér einhverja muni sem honum væri óheimilt að hafa. Hann bendir á að hið svokallað hvíta efnihafi ekki fundist fyrr en 18 mínútum eftir að leitað var á honum. Engin brýn hætta hafi verið á sakar­spjöllumog stefnandi kveðst ekki hafa samþykkt leitina.Þá hafi hún ekki verið heimiluð með dómsúrskurði. Skilyrðum laga nr. 88/2008 og 1. mgr. 71. gr.stjórnar­skrárinnar hafi ekki verið fullnægt.Enn fremur byggir stefnandi á því að brotið hafi verið gegnmeðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, 14. gr. laga nr. 90/1996 ogóskráðri meðalhófsreglu á þessu sviði. Stefnandi telur að skilyrði 1.mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 til handtöku hafi ekki verið uppfyllt. Ekki hafi annað legið fyrir en óskýrgreinthvítt efni í skotti bifreiðar, sem stefnandi hafi verið farþegi í. Ekki sé upplýst hvaða efni þetta hafi veriðeða hversu mikið hafi verið af því. Hannhafi ekki átt bifreiðina. Hann hafifyrir tilviljun þegið far með ökumanni.Því hafi ekki beinst rökstuddur grunur að honum. Þá hafi handtakan ekki verið nauðsynleg vegnaþeirra atvika sem talin séu í 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008. Ekkert hafi bent til þess að hann hygðistfremja brot eða fara í felur. Þá séóljóst hvaða sönnunargögnum hann hefði getað spillt. Stefnandi bendir á að ekki hafiverið útskýrt af hverju aðrir farþegar í bifreiðinni hafi ekki verið handteknireins og hann. Þá hafi verið gengiðlengra en nauðsynlegt var og því brotið gegn meðalhófsreglum þeim sem nefndarvoru hér að framan. Stefnandi byggir á því að hinarólögmætu þvingunarráðstafanir hafi verið lögreglumönnunum saknæmar og því séskilyrðum almennu skaðabótareglunnar full­nægt.Aðgerðirnar hafi haft alvarleg og meiðandi áhrif á stefnanda. Þá sé miski sennileg afleiðing af hinniólögmætu háttsemi. Stefnandi kveðst einnig byggjabótakröfu sína á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hér vísar hann til þess sem áður er getið umóþarfar og ólögmætar þvingunaraðgerðir.Þá vísar hann til þess að hann hafi haft stöðu grunaðs manns mánuðumsaman. Hann hefði komist hjá þeim óþægindumog vanlíðan ef lögregla hefði sinnt þeirri skyldu sinni að tilkynna honum aðhann hefði ekki þessa stöðu lengur. Meðdrætti á rannsókn telur stefnandi að brotið hafi verið gegn 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og 2. mgr. 53.gr. laga nr. 88/2008. Stefnandi telur að það hafi einkumverið hin ólögmæta frelsisskerðing sem olli honum miska. Hún hafi staðið í a.m.k. 40 mínútur, en íraun hafi hann ekki verið frjáls í þær 2-3 klukkustundir sem aðgerðir lögreglustóðu yfir. Þá hafi lögreglumenn talaðilla um hann svo að allir sem voru nálægt heyrðu. Þá hafi verið leitað á honum utan dyra viðfjölfarna götu og hann verið látinn fletta sig klæðum. Hann hafi ekki fengið aðhafa samband við fjölskyldu sína og honum hafi verið neitað um aðstoð verjanda. Þá hafi ekki verið tekin af honum skýrsla. Allt feli þetta í sér meingerð gegn persónuhans og frelsi og hafi valdið honum miska.Loks vísar stefnandi til þess að hann hafi engar upplýsingar fengið umað rannsókn á hendur honum hafi verð hætt. Stefnandi segir fjárhæð kröfusinnar vera hóflega og sanngjarna. Viðmat á fjárhæð hennar verði að líta til þess að gengið hafi verið ágrundvallarréttindi hans sem bundin séu í stjórnarskrá og mannréttindasáttmálaEvrópu. Meðal annars hafi verið brotiðgegn rétti hans til að vera ekki sviptur frelsi, sbr. 67. gr.stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmálans, rétti hans til að fáverjanda og rétt til friðhelgi einka­lífs, sbr. 71. gr. stjórnarskrár og 8. gr.mannréttindasáttmálans. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi mótmælir því að lögreglahafi farið niðrandi orðum um stefnanda.Þá hafi verið staðið eðlilega að leit á honum. Gætt hafi verið meðalhófs. Ósannað sé að hann hafi verið látinn fara úrbuxum, en hafi það verið gert er byggt á því að það hafi verið lögleg ogeðlileg aðgerð og gætt hafi verið meðalhófs.Sama eigi við um far­síma stefnanda hafi hann verið tekinn afhonum. Stefndi segir að stefnandi hafiverið sakaður um fíkniefnalagabrot.Leitað hafi verið á honum á vettvangi samkvæmt heimild 76. gr. laga nr.88/2008. Þá hafi hann verið handtekinnog vistaður í þágu rannsóknar málsins í 41 mínútu. Mótmælir stefndi því að aðgerðir lögregluhafi staðið í 2-3 klukkustundir. Stefndi mótmælir því aðstefnanda hafi verið neitað um verjanda.Fram komi í skýrslu lögreglu að hann hafi ekki óskað eftirverjanda. Stefndi byggir á því að bæðilíkamsleitin og handtakan hafi verið lögmætar.Þá sé 228. gr. laga nr. 88/2008 ekki hlutlæg bótaregla. Tjón stefnanda sé ósannað. Þá hafi stefnandi heimilað leit og geti þvíekki krafist bóta. Stefndi byggir á því að leitlögreglu að fíkniefnum í bifreiðinni hafi skilað árangri. Því hafi þurft að rannsaka málið. Ekki hafi verið nóg að taka skýrslu á vett­vangieða kalla stefnanda til skýrslugjafar síðar. Stefndi mótmælir því að 26. gr.skaðabótalaga eigi við. Aðgerðirlögreglu hafi hvorki verið óþarfar né ólögmætar. Stefndi mótmælir því að brotiðhafi verið gegn málshraðareglu laga nr. 88/2008. Fyrir liggi tölvupóstur til lögmannsstefnanda sem dagsettur sé rúmum mánuði eftir atvik málsins. Þá hafi stefnandi vitað að málinu værilokið. Þetta sé ekki óhæfilegur drátturá máli og brjóti ekki gegn rétti hans til friðhelgi einkalífs. Komi til greina að dæmastefnanda bætur byggir stefndi á því að stefnandi hafi sjálfur valdið eðastuðlað að aðgerðum lögreglu með því að fara í ökuferð með öku­manni sem varáberandi ölvaður og undir áhrifum fíkniefna, sbr. 2. mgr. 228. gr. laga nr.88/2008. Varakrafa stefnda byggir á sömumálsástæðum til lækkunar bótakröfu stefnanda. Niðurstaða Eins og atvikum þessa máls varháttað telur dómurinn að stefnandi hafi ekki verið borinn sökum í sakamáli ískilningi 228. gr. laga nr. 88/2008.Hann getur hins vegar krafist bóta samkvæmt 3. mgr. 228. gr., vegna þeirraþvingunaraðgerða sem hann mátti þola. Samkvæmt gögnum málsins hóflögregla afskipti umrætt sinn vegna þess að bifreiðinni hafði verið ekið yfirgatnamót á móti rauðu ljósi. Beindistathygli lögreglu fyrst og fremst að ökumanni, en stefnandi hafði ekki ekiðbifreiðinni. Svo virðist sem einhverjirlögreglumenn hafi þekkt til stefnanda, en ekki er upplýst hvers vegna þeirveittu honum sérstaka athygli. Við leití bifreiðinni fannst hvít kúla, sem ekki er lýst nánar. Samkvæmt bókun í dagbók lögreglu varstefnandi kallaður aukaaðili máls, en að vinnslu þess á vettvangi komu samtalsníu lögreglumenn. Óbeint verður ráðið afgögnum að lögreglu hafi dottið í hug að hvíta kúlan væri gerð úr fíkniefnum, enfrekari gögn um rannsókn á henni hafa ekki verið lögð fram. Stefnandi byggir ekki á því að þetta efnihafi ekki gefið tilefni til athugunar.Verður því að miða við að lög­reglu hafi verið rétt og skylt aðframkvæma frumrannsókn af þessu tilefni. Í skýrslu lögreglu kemur fram aðleitað hafi verið á stefnanda og að hann hafi heimilað þessa leit. Í stefnu er sagt að hann hafi ekki samþykktleitina. Stefnandi kom ekki fyrir dóm ogverður því að meta ósannaða þá fullyrðingu að leitað hafi verið á honum án heimildar. Stefnandi var handtekinn ogfluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu.Þessi aðgerð var lögreglu heimil samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr.88/2008, en eins og á stóð voru allir sem voru í bifreiðinni undir rökstuddumgrun. Skiptir engu í þessu sambandi þóttlögreglan hafi látið það óátalið að einn farþeganna flýði af vettvangi. Samkvæmt lögregluskýrslu varstefnanda gerð grein fyrir því er hann var handtekinn að hann ætti rétt áaðstoð lögmanns, en að hann afþakkaði hana að svo stöddu. Fullyrðing í stefnu um annað dugar ekki tilað hnekkja þessari bókun. Þá er ósannaðað honum hafi verið neitað um að láta einhvern vita af sér. Stefnanda var sleppt úr haldilögreglu rúmlega 40 mínútum eftir að hann var handtekinn. Var þá liðin um klukkustund frá því að aksturbifreiðarinnar var stöðvaður. Hefur hérverið gætt meðalhófs um viðbrögð og getur stefnandi ekki krafist bóta samkvæmt2. mgr., sbr. 3. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, vegna þessara aðgerðalögreglu, sem voru lögmætar og ekki framkvæmdar að tilefnislausu. Sannað er með fullyrðingu ístefnu, sem stefndi hefur ekki reynt að hnekkja, og framburði B fyrir dómi, aðí samtölum lögreglumanna á vettvangi var stefnandi sagður vera „þekkturkókhaus“. Þótt ekki sé réttmætt að lögreglumenntemji sér að ræða með þessum hætti um aðila sem þeir hafa afskipti af í starfi,er ekki alveg næg ástæða til að dæma stefnanda bætur vegna þessa. Stefnandi segir að farsími sinn hafi veriðtekinn, en hann gerir ekki kröfur vegna hans. Þegar dæmdar eru bætur samkvæmt228. gr. skal samkvæmt 5. mgr. bæta fjár­tjón og miska. Stefnandi byggir auk þess sérstaklega á 26.gr. skaðabótalaga. Að­gerðir lögregluvoru hins vegar lögmætar umrætt sinn og ekki dróst of lengi að til­kynna aðstefnandi væri ekki lengur grunaður. Varekki unnin ólögmæt meingerð gegn frelsi eða friði stefnanda Er skilyrðum 26.gr. ekki fullnægt. Samkvæmt framansögðu verðurstefndi sýknaður af kröfum stefnanda.Rétt er að málskostnaður falli niður.Stefnandi hefur gjafsókn og ákveðst þóknun lögmanns hans 500.000 krónur,er tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, íslenska ríkið, ersýknaður af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda,500.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 71/2005
Fasteignakaup Tilboð Fyrirvari
B krafðist þess að H og S yrði gert skylt að gera kaupsamning við hana um tiltekna fasteign. Talið var ósannað að H og S hefðu fengið fullnægjandi tilkynningu frá B um að búið hefði verið að uppfylla skilyrði samkvæmt hinu samþykkta kauptilboði þegar sá frestur sem greinir í 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup rann út. Voru H og S því sýknuð af kröfum B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2005. Hún krefst að stefndu verði gert skylt að gera kaupsamning við hana um fasteignina Flétturima 27, 0201, Reykjavík ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber í samræmi við samning áfrýjanda og stefndu samkvæmt samþykktu kauptilboði 16. apríl 2004, að viðlögðum 20.000 króna dagsektum frá uppkvaðningu dómsins. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem hún hefur notið á báðum dómstigum. Stefndu krefjast sýknu af kröfum áfrýjanda og að áfrýjanda verði gert að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar þeirra hér fyrir dómi. Þar sem málinu hefur ekki verið gagnáfrýjað af hálfu stefndu kemur krafa þeirra um málskostnað fyrir héraðsdómi ekki til álita fyrir Hæstarétti. Atvikum máls þessa er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ósannað er að stefndu hafi fengið fullnægjandi tilkynningu frá áfrýjanda um að búið hafi verið að uppfylla skilyrði samkvæmt hinu samþykkta kauptilboði þegar sá frestur sem greinir í 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup rann út. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Um gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Berglindar Bjargar Sigvaldadóttur, og stefndu, Höllu Björgvinsdóttur og Sigurðar Gunnars Sigurðssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, 300.000 krónur til hvors um sig. Mál þetta, sem dómtekið var 22. nóvember síðastliðinn að afloknum munnlegum málflutningi, er höfðað 27. ágúst 2004 af Berglindi Björgu Sigvaldadóttur, Kjartansgötu 21, Borgarnesi, gegn Höllu Björgvinsdóttur og Sigurði Gunnari Sigurðssyni, báðum til heimilis að Flétturima 27, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði með dómi gert skylt að gera kaupsamning við stefnanda um fasteignina við Flétturima 27, 0201, Reykjavík, ásamt öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, í samræmi við samning stefnanda og stefndu samkvæmt samþykktu kauptilboði 16. apríl 2004, að viðlögðum 20.000 króna dagsektum frá uppkvaðningu dóms. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða þeim málskostnað. I. Stefndu í máli þessu ákváðu 19. mars á þessu ári að setja fasteign sína að Flétturima 27, Reykjavík, íbúð 0201, í sölumeðferð hjá fasteignasölunni Borgir ehf. Mun Ægir Breiðfjörð, löggiltur fasteignasali, hafa verið í forsvari fyrir fasteignasöluna vegna sölumeðferðar eignarinnar en Snorri Egilsson, löggiltur fasteignasali, annaðist að mestu viðskiptin, og þá sérstaklega samskipti við stefnanda, fram í júníbyrjun. Af hálfu fasteignasölunnar var haft samband við stefndu 7. apríl síðastliðinn og þeim tjáð að tilboð væri komið í eign þeirra frá stefnanda. Gerðu stefndu gagntilboð 15. sama mánaðar sem stefnandi samþykkti næsta dag. Umsamið kaupverð var 13.500.000 krónur sem skyldi greiðast með 1.488.152 krónum í peningum (útborgun), yfirtöku skulda að fjárhæð 10.001.848 krónur og útgáfu fasteignaveðbréfs að fjárhæð 2.010.000 krónur. Í tilboði stefnanda kemur fram að það sé gert með fyrirvara um greiðslumat og lánveitingu/skuldskeytingu samkvæmt tilboðinu og lánveitingu frá Landsbanka Íslands fyrir útborgunargreiðslu samkvæmt A. lið kauptilboðsins. Haldinn var fundur í fasteignasölunni 3. júní 2004 þar sem Ægir Breiðfjörð skýrði frá því að stefnda, Halla, hefði greinst með krabbamein. Var ámálgað við stefnanda hvort hún væri reiðubúin að láta kaupin ganga til baka þar sem stefndu vildu sem minnsta röskun á lífi sínu við þessar aðstæður. Féllst stefnandi á að skoða það en gerði þá kröfu að stefndu bættu henni allt tjón, sem af því kynni að leiða, og benti meðal annars á að fasteignaverð hefði hækkað um 2,5% frá því hún samþykkti gagntilboðið. Ekki var fallist á bótagreiðslu af hálfu stefndu. Aðila greinir á um hvernig mál stóðu á fundinum. Heldur stefnandi því fram að ekkert hafi verið því til fyrirstöðu gengið yrði frá kaupsamningi en stefndu fullyrða að þau hafi haft samband við fasteignasalann rétt eftir fundinn og spurst fyrir um hvort stefnandi væri tilbúin með alla pappíra og hann tjáð þeim að svo væri ekki og því væri ekki unnt að ganga frá kaupsamningi. Með bréfi stefnanda til stefndu 15. júní 2004, sem samkvæmt „heimkeyrslulista” Íslandspósts hf. var móttekið af stefndu, Höllu, síðdegis næsta dag, var þess krafist að gengið yrði frá kaupsamningi. Kemur þar fram að þrátt fyrir skilning stefnanda á erfiðri stöðu stefndu hefði hún ekki tök á að láta kaupin ganga til baka. Næsta dag sendu stefndu símskeyti til stefnanda þar sem tilkynnt var að samþykktu kauptilboði væri rift og væri ástæðan sú að allt of langur tími væri liðinn frá því tilboðið var undirritað án þess að kaupsamningur hefði verið gerður og greiðslur inntar af hendi. Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi hjá dóms- og kirkjumálaráðuneytinu með bréfi 29. september 2004 og stefndu með bréfi ráðuneytisins 8. þessa mánaðar. II. Stefnandi byggir á því að með samþykki hennar á gagntilboði stefndu 16. apríl 2004 hafi komist á bindandi kaupsamningur milli aðila þar sem stefnandi hafi skulbundið sig til að kaupa fasteignina og stefndu skuldbundið sig til að selja hana. Beri stefndu að efna þann samning fyrir sitt leyti gegn efndum stefnanda, sem ekki hafi staðið á. Hafi stefndu ekki fært önnur rök fyrir riftun kaupanna en að of langur tími hafi liðið frá því kauptilboðið var samþykkt án þess að boðað væri til kaupsamningsgerðar. Er því mótmælt af hálfu stefnanda og fullyrt að engar óeðlilegar tafir hafi orðið af hennar völdum. Hafi fjármögnun kaupanna verið lokið 29. maí 2004 og hún því tekið rétt rúmar sex vikur. Mótmælt er að 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup geti átt hér við þar sem öllum fyrirvörum kaupanda hafi verið rutt úr vegi í maílok 2004, löngu áður en tveggja mánaða frestur samkvæmt lagaákvæðinu rann út. Af hálfu stefndu er á því byggt að kaupsamningur sá, er komst á samkvæmt áðursögðu, hafi fallið niður eigi síðar en í lok dags 16. júní 2004. Er í því sambandi vísað til 8. gr. laga nr. 40/2002 þar sem segi að hafi skuldbindingargildi kaupsamnings um fasteign verið bundið fyrirvara um atvik, sem ekki hefur gengið eftir, skuli kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því hann komst á. Hafi slíkur fyrirvari verið í tilboði stefnanda enda skýrt tekið fram í tilboðinu að fyrirvari sé gerður um greiðslumat og lánveitingu/skuldskeytingu og einnig gerður fyrirvari um lánveitingu frá Landsbanka Íslands fyrir útborgunargreiðslunni. Þá sé þar einnig tekið sérstaklega fram að fyrirvari sé gerður um samþykki Íbúðalánasjóðs vegna greiðslumats kaupanda. Sé eðlilegur skilningur á 8. gr. áðurnefndra laga sá að samkomulagið um kaupin hafi fallið sjálfkrafa niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að það var gert. Að auki hafi stefndu tilkynnt það stefnanda sérstaklega með símskeyti sem birt hafi verið henni 18. júní 2004. Einnig er vísað til þess að aldrei hafi verið boðað til kaupsamningsgerðar frá því að kauptilboð stefnanda var samþykkt. Enn fremur er því haldið fram af hálfu stefndu að stefnandi hafi ekki lagt fram fullnægjandi staðfestingar á fjármögnun kaupanna. Liggi ekkert fyrir um fjármögnum Landsbanka Íslands á útborguninni og þá hafi Félagsþjónustan í Reykjavík ekki treyst sér til að heimila yfirtöku á viðbótarláni að hærri fjárhæð en 2.355.000 krónur en sú fjárhæð hefði þurft að vera 2.771.706 krónur. Leiði það eitt, að stefnandi hafi ekki getað yfirtekið viðbótarlánið, til þess að kauptilboðið hafi fallið niður og þá þurft að gera nýtt tilboð með nýrri greiðsluáætlun til þess að aðilar væru skuldbundnir hvor öðrum. III. Verður nú gerð grein fyrir því helsta sem fram kom í skýrslum aðila og vitna við aðalmeðferð málsins. Stefnandi kvað öll gögn um fjármögnun kaupanna hafa verið tilbúin 28. maí síðastliðinn. Hafi hún þá hringt í fasteignasöluna en verið tjáð að stefndu vildu „bakka út” vegna veikinda stefndu, Höllu. Kvaðst stefnandi hafa hugsað málið og að því loknu verið tilbúin að „bakka” fengi hún skaðabætur en fasteignaverð hafi hækkað um 2,5% frá því kaupin gerðust. Á fundi í fasteignasölunni 3. júní síðastliðinn hafi stefnandi skýrt frá því að hún væri tilbúin með gögn um fjármögnun kaupanna en hún hafi þó ekki komið með gögn vegna viðbótarlánsins á fundinn. Hafi stefnandi haldið að hún fengi móttilboð um skaðabætur frá stefndu en það ekki gengið eftir. Stefndi, Sigurður Gunnar Sigurðsson, kvað stefndu hafa verið tjáð af hálfu umræddrar fasteignasölu að fjármögnun kaupanna gæti tekið 7-15 daga og að hámarki þrjár vikur. Hafi stefndu verið í stöðugu sambandi við fasteignasöluna en starfsmenn hennar verið neikvæðir gagnvart því að stefnanda tækist að fjármagna kaupin. Stefndi kvaðst ekki minnast þess að stefnandi hafi á fundinum 3. júní síðastliðinn sagst vera „klár með allt”. Kvaðst stefndi hafa hringt í Ægi, fasteignasala, um hálftíma eftir fundinn og viljað ganga frá kaupunum en Ægir þá tjáð stefnda að stefnandi væri ekki tilbúin með gögn. Stefndi kvað stefndu enga tilkynningu hafa fengið frá fasteignasölunni um að koma til kaupsamningsgerðar. Stefnda, Halla Björgvinsdóttir, kvað stefndu hafa haft samband við faseignasöluna eftir tvær vikur frá því gagntilboð þeirra var samþykkt af stefnanda og þá verið tjáð að „þetta” ætti í hæsta lagi að taka þrjár vikur. Hafi stefndu verið tjáð að stefnanda gengi illa að fjármagna kaupin. Stefnda kvað fundinn 3. júní síðastliðinn hafa verið haldinn að ósk beggja stefndu. Hafi stefnda þá verið orðin veik og þá hafi stefndu jafnframt viljað hætta við kaupin vegna seinagangs. Þó hafi meðstefndi hringt í Ægi fasteignasala strax eftir fundinn og spurt hvort unnt væri að ganga frá kaupunum en því verið til svarað að stefnandi væri ekki búin að fjármagna þau. Vitnið, Ásta Guðrún Beck lögfræðingur, kvaðst hafa farið með stefnanda á fundinn í fasteignasölunni 3. júní síðastliðinn, en vitnið og stefnandi eru samstarfsmenn. Hafi tilefni fundarins verið að stefndu hafi viljað ganga út úr kaupunum vegna sjúkdóms konunnar. Á fundinum hafi verið rætt að allt væri tilbúið svo unnt væri að ganga frá kaupunum af hálfu stefnanda en stefndu hafi viljað „bakka út” vegna veikinda stefndu, Höllu. Vitnið, Snorri Egilsson, löggiltur fasteignasali, kveðst hafa haft meira að gera með stefnanda vegna umræddra kaupa og Ægir meira sinnt stefndu. Kvaðst vitnið hafa verið inni í málinu þar til í júníbyrjun en ekki verið á fundinum þriðja þess mánaðar. Vitnið kvað fyrra greiðslumat stefnanda ekki hafa staðist og því þurft að fá annað. Þá hafi skjal um viðbótarlánið ekki borist vitninu fyrr en með símbréfi 14. júní síðastliðinn og það þá ekki fullnægt skilyrðum til framsendingar Íbúðalánasjóði. Hafi vitnið strax séð að upphæðin á skjalinu stemmdi ekki við upphæðina á tilboðsblaðinu. Hefði vitnið látið þetta skjal fylgja með til Íbúðalánasjóðs, ásamt öðrum gögnum, hefði stofnunin endursent gögnin eða allavega gert athugasemd. Hefði þurft að gera nýtt kauptilboð þegar fyrir lá að stefnandi hafi ekki getað yfirtekið viðbótarlánið samkvæmt hinu samþykkta gagntilboði. Vitnið, Ægir Breiðfjörð, löggiltur fasteignasali, kvað aðdraganda fundarins 3. júní síðastliðinn hafa verið þann að stefndu hafi viljað hætta við að selja, bæði vegna tafa sem og veikinda stefndu, Höllu. Hafi vitnið því talið rétt að halda sáttafund. Á fundinum hafi komið fram af hálfu stefnanda að hún teldi sig verða fyrir skaða yrði ekki af kaupunum en seljendur hafi ekki talið sig geta haldið áfram með þau. Hafi stefnandi verið búin að tjá vitninu að hún hefði samþykki viðkomandi stofnunar vegna viðbótarlánsins en engin skjöl lagt fram um það. Vitnið kvað stefnda, Sigurð Gunnar, hafa hringt í sig eftir fundinn og spurt hvort stefnandi væri komin með gögn. Hafi vitnið kannað það hjá Snorra og hann tjáð vitninu að plaggið um viðbótarlánið hjá Íbúðalánsjóði væri ekki í samræmi við kauptilboð. Því hafi þurft að gera nýtt kauptilboð þar sem tilgangslaust hafi verið að senda Íbúðalánasjóði gögn sem væru ófullnægjandi enda hefðu þau þá verið endursend. Hafi ekki verið hægt að ganga frá kaupsamningi fyrr en samþykki Íbúðalánasjóðs lægi fyrir. Kvaðst vitnið hafa talið sig vita eftir umræddan fund að stefndu myndu ekki skrifa uppá nýtt kauptilboð og það því verið mat þess að „málið væri dautt”. IV. Svo sem áður greinir samþykkti stefnandi gagntilboð í umrædda fasteign stefndu 16. apríl síðastliðinn. Var umsamið kaupverð 13.500.000 krónur sem skyldi greiðast með 1.488.152 krónum í peningum (útborgun), yfirtöku skulda að fjárhæð 10.001.848 krónur og útgáfu fasteignaveðbréfs að fjárhæð 2.010.000 krónur. Skuldir þær, sem stefnandi skyldi yfirtaka, voru fasteignaveðbréf (húsbréf) að eftirstöðvum 6.175.000 krónur og viðbótarlán að eftirstöðvum 2.771.706 krónur. Upplýst er í málinu að framangreindur fundur í fasteignasölunni Borgir 3. júní var haldinn í tilefni af breyttum aðstæðum stefndu, Höllu, sem greinst hafði með alvarlegan sjúkdóm, og eins vegna þess að stefndu voru ósátt við þær tafir sem höfðu orðið á kaupsamningsgerð. Á fundinum óskuðu stefndu eftir því að kaupin gengju til baka og féllst stefnandi á það gegn því skilyrði að stefndu greiddu henni skaðabætur vegna þess tjóns sem hún myndi verða fyrir af þeim sökum. Á það féllust stefndu ekki. Vitnið, Ægir Breiðfjörð, hefur staðfest í skýrslu sinni fyrir dómi að stefndi, Sigurður Gunnar, hafi haft samband við sig eftir áðurnefndan fund og spurst fyrir um hvort stefnda væri komin með tilskilin gögn til að ganga frá kaupunum. Hafi vitnið tjáð stefnda, eftir að hafa rætt við starfsfélaga sinn, Snorra Egilsson, að svo væri ekki þar sem samþykki „félagsþjónustunnar” fyrir viðbótarláninu væri ekki í samræmi við samþykkt kauptilboð. Hefur vitnið jafnframt borið að þegar svo háttar til, sem að framan segir, þurfi að gera nýtt kauptilboð en það hafi ekki verið gert þar eð vitnið taldi sig vita að stefndu myndu ekki gangast inn á það eftir það sem á undan var gengið. Fram kom í vætti Snorra Egilssonar að staðfesting Félagsþjónustunnar í Reykjavík á samþykki viðbótarláns að fjárhæð 2.355.000 krónur, sem var 416.706 krónum lægra en eftirstöðvar viðbótarlánsins, er stefnandi skuldbatt sig til að yfirtaka samkvæmt kauptilboði, hafi ekki borist fasteignasölunni frá stefnanda fyrr en með símbréfi 14. júní 2004. Í 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup segir að sé skuldbindingargildi kaupsamnings um fasteign bundið fyrirvara um atvik, sem ekki hefur gengið eftir, skuli kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á. Í athugsemdum með frumvarpi því, er varð að nefndum lögum, segir að lagt sé til að lögfest verði regla sem bindur sjálfkrafa enda á kaupsamninga um fasteignir sem gerðir eru með ótímabundnum fyrirvara. Eru í athugasemdunum færð rök fyrir nauðsyn þess að slíkri reglu verði komið á. Er þar vikið að því að kaupandi hafi oft gert fyrirvara um að honum takist að fjármagna kaupin af sinni hálfu og hafi þá seljandi verið bundinn á meðan kaupandi leitar eftir hagstæðri fjármögnun á kaupunum. Skapi slíkir ótímabundnir fyrirvarar óvissu sem ekki verði unað við til lengdar. Sé því lagt til að samningar, sem eru gerðir með ótímabundnum fyrirvara, falli niður þegar liðinn er sá tími, sem að ofan greinir, frá því samningurinn komst á. Er sérstaklega tekið fram í athugasemdunum að tíminn byrji að líða frá því að tilboð var samþykkt. Með samþykki stefnanda á gagntiboði stefndu 16. apríl 2004 komst á bindandi kaupsamningur milli aðila um nefnda fasteign. Ljóst er að ekki var boðað til kaupsamningsgerðar af hálfu þeirrar fasteignasölu, sem kom kaupunum á, innan þeirra tímamarka sem kveðið er á um í 8. gr. laga nr. 40/2002. Er sú skýring gefin af hálfu fasteignasölunnar að þar sem samþykkt kauptilboð hafi ekki verið í samræmi við samþykki Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar á fjárhæð þess viðbótarláns, sem stefnandi skuldbatt sig til að yfirtaka samkvæmt hinu samþykkta kauptilboði, hafi kaupsamningsgerð ekki verið fær. Hafi, í ljósi þeirrar aðstöðu sem hér um ræðir, ekki verið hjá því komist að gera nýtt kauptilboð. Reyndi því ekki á að aðilar yrðu boðaðir til gerðar kaupsamnings og féll samningur aðila um kaup á umræddri fasteign þar með sjálfkrafa niður í lok dags 16. júní síðastliðinn. Er það álit dómsins að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á né gert sennilegt að stefndu eigi sök á að svo fór. Ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda en eftir atvikum er rétt að málskostnaður milli þeirra falli niður. Gjafsóknarkostnaður aðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanna þeirra, sem verður ákveðin eins og nánar greinir í dómsorði. Dóminn kvað upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Stefndu, Halla Björgvinsdóttir og Sigurður Gunnar Sigurðsson, eru sýkn af kröfum stefnanda, Berglindar Sigvaldadóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðila greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Lárentsínusar Kristjánssonar hrl., 300.000 krónur, og málflutningsþóknun lögmanns stefndu, Sveins Sveinssonar hrl., 300.000 krónur.
Mál nr. 571/2016
Byggingarstjóri Galli Skaðabætur Fyrning
H o.fl. kröfðu SÁ um skaðabætur vegna mygluskemmda í þökum og annarra galla í raðhúsum sem þau höfðu keypt á árunum 2002-2006. Húsin höfðu upphaflega verið seld tilbúin til innréttinga en fullbúin að utan til H hf., E hf. og V ehf. á árinu 2002. SÁ hafði verið byggingarstjóri húsanna og byggðu H o.fl. kröfur sínar á hendur honum á grundvelli ábyrgðar hans samkvæmt þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997. Í málinu lá fyrir matsgerð þar sem fram kom að meginorsök mygluskemmdanna í þökum húsanna væri að rekja til þess að loftun þeirra hefði ekki verið í samræmi við kröfur byggingarreglugerðar, m.a. vegna þess að lokað hafði verið fyrir loftun þakanna með þéttipylsum og upprúlluðu álneti, en samkvæmt framburði áfrýjandans S fyrir dómi höfðu þéttipylsurnar verið settar upp veturinn 2003-2004. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt SÁ hefði staðhæft að hann hefði afhent byggingarfulltrúa bréf um að hann hefði hætt byggingarstjórn við umrædd hús á árinu 2002, þá hefði ekkert gagn þess efnis verið lagt fram í málinu. Þá væri ágreiningslaust að engin stöðuúttekt hefði farið fram. Væri því ósönnuð sú fullyrðing SÁ að hann hefði sagt sig frá byggingarstjórn húsanna. Af málatilbúnaði H o.fl. væri ljóst að þau teldu að orsakir myglu í þökum húsanna væri ekki eingöngu að rekja til uppsetningu þéttipylsanna heldur einnig til þess að ekki hefði verið byggt í samræmi við samþykktar teikningar, lög og reglugerðir þegar húsin voru reist. Þótt ekki yrði ráðið af matsgerð eða öðrum gögnum málsins hvenær H o.fl. hefðu mátt gera sér grein fyrir þeim göllum á loftræstingu þaka húsanna sem myglan var rakin til, hefði fyrningarfrestur kröfu þeirra í síðasta lagi byrjað að líða þegar þéttipylsurnar voru settar upp veturinn 2003-2004. Hefði krafa þeirra fyrnst 10 árum síðar og þar af leiðandi verið fyrnd þegar þau höfðuðu málið 19. júní 2014. Var það sama talið eiga við um kröfur H o.fl. vegna annarra galla á húsunum. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu SÁ því staðfest.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 9. ágúst 2016. Áfrýjandinn Hlíf Sturludóttir krefst þessað stefnda verði gert að greiða sér 5.516.356 krónur. Áfrýjendurnir SigurlaugSigurjónsdóttir og Bergur Pálsson krefjast þess að stefnda verði gert að greiðasér 5.513.850 krónur. Áfrýjendurnir Margeir Daníelsson og Unnur Stephensenkrefjast þess að stefnda verði gert að greiða sér 5.326.085 krónur. ÁfrýjandinnArnþór Jónsson krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 5.374.329 krónur.Í öllum tilvikum gera áfrýjendur kröfu um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu á framangreindar fjárhæðir frá 16.nóvember 2013 til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en ekki eru gerðar sjálfstæðardómkröfur af hendi réttargæslustefnda.IMeðsamningi Reykjavíkurborgar og Snorra Hjaltasonar 15. júní 2001 var honum leigðlóðin að Maríubaug 105 til 113 í Reykjavík til að byggja á henni íbúðarhús, en Snorrihafði með bréfi til byggingarfulltrúa Reykjavíkurborgar 7. febrúar 2001 óskaðeftir því að stefndi Sæmundur tæki að sér umsjón með byggingarframkvæmdum sembyggingarstjóri. Stefndi var með starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra hjáréttargæslustefnda frá 4. apríl 2000 til 31. desember 2001, en hjá Verðitryggingum hf. frá 1. janúar 2002 til 31. desember sama ár. Fyrrgreindur Snorriseldi Húsasmiðjunni hf. eignina að Maríubaug 105 hinn 24. ágúst 2002 tilbúnatil innréttinga og fullbúna að utan. Eignina seldi Húsasmiðjan hf. áfrýjandanumHlíf Sturludóttur með kaupsamningi 19. nóvember 2002. Í kaupsamningi var þess getið að eigninseldist í því ástandi sem hún væri í við afhendingu. Þáseldi Snorri fasteignina að Maríubaug 107 Einingaverksmiðjunni ehf. meðkaupsamningi 10. júní 2002. Í samningnum sagði að um væri að ræða raðhús íbyggingu sem seldist tilbúið til innréttinga, en fullbúið að utan.Einingaverksmiðjan ehf. seldi áfrýjendunum Sigurlaugu Sigurjónsdóttur og BergiPálssyni eignina með kaupsamningi 4. apríl 2003. Meðafsali 18. október 2002 seldi Snorri Húsasmiðjunni hf. Maríubaug 109. Eigninvar seld tilbúin til innréttinga samkvæmt íslenskum staðli, fullbúin að utan.Með kaupsamningi um þá eign 1. apríl 2003 seldi Húsasmiðjan hf. eignina tilKristjáns Jónssonar og Guðrúnar Margrétar Jónsdóttur. Síðastnefndir kaupendurseldu eignina 5. apríl 2005 þeim Kjartani Guðmundssyni og Emilíu Gunnarsdóttur,sem aftur seldu eignina áfrýjendunum Unni Stephensen og Margeiri Daníelssyni10. júní 2006.Loksseldi Snorri Vinnuvélum ehf. fasteignina að Maríubaug 111 með kaupsamningi 21.nóvember 2002. Í honum var tekið fram að eignin væri tilbúin til innréttinga,en að utan væri húsið með marmarasalla og ómáluðum sléttum flötum. Eigninaseldu Vinnuvélar ehf. þeim Þorleifi Óskarssyni og Kristrúnu Lilju Daðadóttur 4.febrúar 2003. Í kaupsamningi var tekið fram að kaupanda væri kunnugt að þegareignin hefði verið afhent í umsömdu ástandi þyrfti hann að skipta umbyggingarstjóra á henni. Eignina seldu síðastgreindir kaupendur áfrýjandanumArnþóri Jónssyni og Agnesi Kristjónsdóttur 15. mars 2006.Húsinað Maríubaug 105, 107 og 109 eru samföst á einum vegg, en hús 111 og 113 erustakstæð ef frá eru taldir stoðveggir til að jafna hæðarmun milli fram- ogafturlóðar.Ígögnum málsins er að finna kvittun fyrir greiðslu áfrýjandans Sigurlaugar 25.júní 2003 á 22.000 krónum til TSÓ tækniþjónustu ehf., sem hún kvað fyrir dómiað hefði verið vegna starfsábyrgðartryggingar stefnda. Í framburði sínum fyrir héraðsdómi kvaðststefndi hafa afhent byggingarfulltrúa bréf þess efnis að hann væri hættur sembyggingarstjóri um það leyti sem húsin voru fokheld, sem líklega hafi veriðárið 2002 og hefði seljandi húsanna, fyrrgreindur Snorri, vitað af því. Hannkvað ekki hafa farið fram neina stöðuúttekt á húsunum í kjölfar þess að hannhætti sem byggingarstjóri fasteignanna. Ágreiningslaust er að ekki var ráðinnnýr byggingarstjóri fyrir húsin fyrr en áfrýjandinn Sigurlaug réðbyggingarstjóra á árinu 2014 til þess að sjá um framkvæmdir á húsunum ertengdust úrbótum vegna mygluskemmda í þeim.IIÁárinu 2013 var eigendum að fasteignunum að Maríubaugi 105 til 111 greint fráþví að mögulegt væri að mygla væri í þökum húsanna þar sem þak hússins aðMaríubaug 113 væri skemmt vegna myglu. Með bréfi 16. október 2013 gerðuáfrýjendur kröfu í starfsábyrgðartryggingu stefnda á grundvelli þess sem komiðhefði fram um myglu í þökum, en þeirri kröfu var hafnað. Áfrýjendur öfluðumatsgerðar sérfróðs manns um galla á fasteignum þeirra. Matsgerðin er ímegindráttum tvíþætt og tekur annars vegar til galla vegna myglu í þökum ogkostnaðar við úrbætur vegna þess og hins vegar til þess sem nefnt var ,,aðrir gallará frágangi húsanna“ og kostnaðaráætlunar vegna þeirra. Ímatsgerðinni kemur fram að meginorsök mygluskemmda í þökum húsanna sé að rekjatil þess að loftun þeirra hafi ekki verið í samræmi við kröfur byggingarreglugerðar.Lokað hafi verið fyrir loftun á hluta þaka og hafi þéttipylsum og upprúlluðufínu álneti verið troðið í loftrásir og takmarki það loftun þeirra. Þá hafióþétt rakasperra einnig áhrif. Í svari matsmanns við þeirri spurningu hvenærmyglan í þökum húsanna hafi komið fram segir að ,,samkvæmt matsbeiðendum varfarið í framkvæmd árið 2006 við að reyna að þétta í loftunarrásir meðþéttipylsum og neti. Einnig var lagður pappi yfir tengingar milli húsa semlokaði fyrir loftrásir á hluta þaks“. Erfitt væri að greina hvenær mygla íþakrými húsanna hafi komið fram. Hugsanlegt væri að eitthvað hafi byrjað áfyrsta vetri eftir að íbúar fluttu inn, en líklegt væri að við þéttingu áloftrásum og lokun á þeim hafi vöxtur myglu í þakrými byrjað að einhverju marki.Matsmaður taldi að hönnun þaka húsannaværi í samræmi við staðla, lög og reglugerðir. Hins vegar væri frágangurþakanna og loftun þeirra ekki í samræmi við samþykkta uppdrætti ogbyggingarreglugerð nr. 441/1998. Þá væri klæðning þakveggja ekki í samræmi viðsamþykkta uppdrætti. Í matsgerðinni eru einnig raktar niðurstöður vegna annarragalla á frágangi húsanna eins og nánar er gerð grein fyrir í hinum áfrýjaðadómi.IIIAfhálfu áfrýjenda er því haldið fram að stefndi beri ábyrgð á þeim göllum áhúsunum sem raktir eru í matsgerð, enda hafi þeir orðið vegna saknæmrarháttsemi hans á þeim tíma er hann var byggingarstjóri fasteigna þeirra sem umræðir í málinu. Telja áfrýjendur að matsgerð hins dómkvadda matsmanns hafiverið rangtúlkuð í héraðsdómi að því leyti að sveppamyndun í þakrými ofan viðrakasperru sé að mestu komin til vegna þess að loftun þaka sé ekki í samræmivið kröfur sem gerðar séu í byggingarreglugerð. Verði mygluskemmdir í þökumhúsanna raktar til ófullnægjandi frágangs við þau, en ekki einvörðungu til þessað þéttipylsum og upprúlluðu vírneti hafi verið komið fyrir í rásum viðþakkant. Auk þess verði aðrir gallar raktir til frágangs þéttinga milli glugga-og hurðarkarms og steyptra eininga. Af hálfu áfrýjenda er á því byggt að aðrirverkþættir, sem haldnir hafi verið göllum og valdið hafi tjóni áfrýjenda, hafi ýmist verið unnir áður en húsin urðufokheld eða eftir það, en fokheldisvottorð var gefið út í lok ársins 2001.Samkvæmtframburði áfrýjandans Sigurlaugar fyrir dómi byrjaði að leka inn í hús hennarum veturinn 2003 til 2004. Hún hafi þá haft samband við stefnda, en hann hafiverið tengiliður milli hennar og fyrrgreinds Snorra Hjaltasonar. Hafi menn ávegum þess síðarnefnda komið og reynt að ráða bót á lekanum. Þá hafi veriðsettar svokallaðar þéttipylsur við þak hússins, en hún viti ekki til þess aðslíkar þéttipylsur hafi verið settar annars staðar en í hennar hús. Staðfestiáfrýjandinn Hlíf Sturludóttir að engar þéttipylsur hafi verið settar upp í sitthús.Vegnaþeirrar staðhæfingar matsmanns að matsbeiðendur, sem eru áfrýjendur í máliþessu, hafi staðhæft við sig að fyrrgreindar þéttipylsur hafi verið settar uppárið 2006 var hann spurður fyrir dómi hvort verið gæti að hann hafi haft rangteftir matsbeiðendum um ártalið. Kvaðst hann ekki muna það nákvæmlega en þaðværi hugsanlegt.IVSamkvæmt 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997,sem í gildi voru er stefndi tók að sér byggingarstjórn framangreindra húsa aðMaríubaug 105 til 113, skyldi við stjórn framkvæmda hvers mannvirkis verabyggingarstjóri. Í 3. mgr. 51. gr. sagði meðal annars að byggingarstjóri væriframkvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Hann réði iðnmeistara í upphafi verks meðsamþykki eiganda eða samþykkti ráðninguþeirra. Hann bæri ábyrgð á að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lögog reglugerðir. Þá sagði þar að hann skyldi hafa fullnægjandi ábyrgðartrygginguer gilti að minnsta kosti í fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda sem hannstýrði, en að öðru leyti færi um umboð byggingarstjóra, verksvið hans og ábyrgðgagnvart eiganda byggingarframkvæmda eftir samningi þeirra í milli. Ágreiningslaust er að stefndi tók að sér byggingarstjórn íþágu Snorra Hjaltasonar á árinu 2001 og var með starfsábyrgðartryggingubyggingarstjóra hjá réttargæslustefnda frá 4. apríl 2000 til 31. desember 2001,en frá 1. janúar 2002 hjá Verði tryggingum hf. til 31. desember sama ár. Hannhefur staðhæft að hann hafi afhent byggingarfulltrúa bréf um að hann værihættur byggingarstjórn vegna framkvæmda við framangreind hús, á árinu 2002.Ekkert gagn þess efnis hefur verið lagt fram í málinu og er ágreiningslaust aðengin stöðuúttekt fór þá fram á húsunum í samræmi við 5. mgr. 51. gr.þágildandi skipulags- og byggingarlaga, sbr. ákvæði 36. gr.byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Er því ósönnuð sú fullyrðing hans að hannhafi sagt sig frá byggingarstjórn og fer um ábyrgð hans sem byggingarstjórasamkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga og byggingarreglugerðar nr.441/1998 sem í gildi voru á byggingartíma húsanna. Ábyrgð samkvæmt lögunum erhefðbundin sakarábyrgð á grundvelli almennra skaðabótareglna utan samninga.Einsog rakið hefur verið voru húsin byggð árið 2001 og fokheldisvottorð gefið út ílok þess árs. Húsin voru öll seld tilbúin til innréttinga árið 2002. Afmálatilbúnaði áfrýjenda er ljóst, svo sem meðal annars má ráða af greinargerðþeirra til Hæstaréttar, að þau telji að orsakir myglu í þökum húsanna sé ekkieinvörðungu að rekja til hinna svokölluðu þéttipylsa, sem áfrýjandinn Sigurlaugkvað hafa verið settar upp veturinn 2003 til 2004, heldur einnig til þess aðekki hafi verið byggt í samræmi við samþykktar teikningar, lög og reglugerðirþegar húsin voru reist. Af vætti húsasmíðameistara þess sem sá um framkvæmdirvið endurbætur á húsunum árið 2014 fyrir héraðsdómi, varð enn fremur ráðið aðmygla hafi verið í öllum þökunum óháð því hvort settar hafi verið uppþéttipylsur. Samrýmist það þeim staðhæfingum áfrýjenda, að aðrir gallar en þeirsem einvörðungu voru raktir til svokallaðra þéttipylsa, hafi verið áloftræsingu þaka húsanna og að þeir hafi komið til áður en húsin urðu fokheld.Ekki verður af matsgerð eða öðrum gögnummálsins ráðið hvenær áfrýjendur máttu gera sér grein fyrir göllum á loftræsinguþaka húsanna, sem myglan var rakin til. Samkvæmt meginreglu skaðabótaréttarstofnast skaðabótakrafa þegar hin bótaskylda háttsemi á sér stað og miðastgjalddagi kröfunnar við sama tímamark, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 umfyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem hér eiga við, sbr. 28. gr. laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Af framangreindu leiðir að fyrningarfrestur kröfu áfrýjenda byrjaði ísíðasta lagi að líða þegar títtnefndar þéttipylsur voru settar upp, semsamkvæmt því sem áður hefur verið rakið mun hafa verið veturinn 2003 til 2004.Krafan fyrndist 10 árum síðar, sbr. 2. tölulið 4. gr. laga nr. 14/1905 og varþví krafa vegna galla sem rakinn var til myglu í þaki fyrnd þegar áfrýjendurhöfðuðu mál þetta 19. júní 2014. DómurHæstaréttar 15. nóvember 2007 í máli nr. 489/2006 breytir engu þar um, endavarðar mál það sem hér er til úrlausnar hina sérstöku ábyrgð byggingarstjórasem leidd verður af skipulags- og byggingarlögum. Meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að kröfuráfrýjenda vegna annarra galla séu einnig fyrndar. Samkvæmt öllu framangreinduverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað.Rétter að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí2016. Mál þetta, sem var dómtekið 19.apríl sl., var höfðað af Hlíf Sturludóttur, Maríubaugi 105, Reykjavík,Sigurlaugu Sigurjónsdóttur, Maríubaugi 107, Reykjavík Bergi Pálssyni,Maríubaugi 107, Reykjavík, Margeiri Rúnari Daníelssyni, Maríubaugi 109,Reykjavík, Unni Stephensen, Maríubaugi 109, Reykjavík og Arnþóri Jónssyni,Maríubaugi 111, Reykjavík, með stefnu birtri 19. júní 2014, á hendur SæmundiÁgústi Óskarssyni, Hrísateigi 7, Reykjavík og Sjóvá-Almennum tryggingum hf.,Kringlunni 5, Reykjavík til réttargæslu. Stefnendur krefjast þess aðstefndi verði dæmdur til að greiða Hlíf Sturludóttur, 5.516.356 kr. ásamtdráttarvöxtum skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. nóvember2013 til greiðsludags, Sigurlaugu Sigurjónsdóttur og Bergi Pálssyni 5.513.850kr. ásamt dráttarvöxtum skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá16. nóvember 2013 til greiðsludags, Margeiri Daníelssyni og Unni G. Stephensen5.326.085 kr. auk dráttarvaxta skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá 16. nóvember til greiðsludags og Arnþóri Jónssyni 5.374.329 kr. ásamtdráttarvöxtum skv. 9. gr. sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. nóvember2013 til greiðsludags. Stefnda, Sjóvá-Almennumtryggingum hf., er stefnt til réttargæslu. Stefnendur krefjastmálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknuauk málskostnaðar að mati réttarins en til vara að kröfur stefnenda verðilækkaðar og málskostnaður felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda,Sjóvá-Almennum tryggingum hf., er tekið undir kröfur stefnda, Sæmundar ÁgústsÓskarssonar, auk þess sem krafist er málskostnaðar.I. Mál þetta lýtur að kröfufasteignaeigenda um skaðabætur úr hendi byggingarstjóra eignanna vegna skemmdaá húsum þeirra sem þeir telja að rekja megi til saknæmrar háttsemi hans. Fasteignirnar Maríubaugur105-111 eru L-laga einlyft íbúðarhús, svokölluð keðjuhús, sem byggð voru áárunum 2001-2002. Öll húsin, utan húss númer 111, eru tengd saman á einum veggen hús 109 og 111 eru tengd saman með léttri girðingu. Maríubaugur 113, semekki er hluti þessa máls, er byggt af sama aðila á sama tíma. Það hús tengisthúsi númer 111 með léttri girðingu sams konar þeirri sem er milli húsa númer109 og 111. Húsin eru í stefnu sögð byggð afTrésmiðju Snorra Hjaltasonar ehf., sem síðar var tekin til gjaldþrotaskipta.Þau voru seld fullbúin að utan en tilbúin til innréttingar að innan. Húsin voruskráð fokheld þann 28. nóvember 2001 en lokaúttekt hefur enn ekki farið fram.Samkvæmt fyrirliggjandi kaupsamningum og afsölum kemur fram að Trésmiðja SnorraHjaltasonar ehf. hafi árið 2002 selt Húsasmiðjunni hf., Einingaverksmiðjunniehf., og Vinnuvélum ehf. húsin. Stefnendur keyptu húsin af framangreindumaðilum. Arnþór Jónsson keypti Maríubaug 111 þann 15. mars 2006, SigurlaugSigurjónsdóttir og Bergur Pálsson keyptu Maríubaug 107 þann 4. apríl 2003,Margeir Rúnar Daníelsson og Unnur Stephensen keyptu Maríubaug 109 þann 10. júní2006 og Hlíf Sturludóttir keypti Maríubaug 105 þann 19. nóvember 2002. Stefndi var byggingarstjóri viðbyggingu framangreindra húsa. Bréf þar að lútandi er sent byggingarfulltrúaReykjavíkur þann 7. febrúar 2001. Í bréfi frá réttargæslustefnda til sama aðilaþann 4. apríl 2000 er staðfest að stefndi hafi gilda starfsábyrgðartryggingu ogjafnframt að tryggingunni verði haldið í gildi þar til öðruvísi verði tilkynnt.Þá staðfestir Vörður vátryggingafélag, með yfirlýsingu þann 17. júlí 2002, aðstefndi hafi starfsábyrgðartryggingu hjá því félagi sem sé í gildi til 31.desember 2002. Ekki nýtur við gagna um það hvort eða hvenær stefndi hættistörfum sem byggingarstjóri en í greinargerð hans segir að hann telji það hafa veriðþegar húsin voru fokheld. Árið 2012 vaknaði grunur ummygluskemmdir í þaki húss við Maríubaug 113. Í skýrslu verkfræðistofunnarMannvits, dagsettri 15. október það ár, er staðfest að um myglu sé að ræða ogkemur fram að skoðaðir hafi verið fimm staðir á þakinu. Um orsakir myglunnarsegir í skýrslunni að loftun þaksins hafi verið ófullnægjandi, miðað við gerðþaksins og kröfur sem fram komi í greinum 136.4 og 184 í byggingarreglugerð nr.441/1998. Vanti um það bil 3312 mm2 loftun í hvert bil. Þá segir ískýrslunni að líkur séu á að þakplöturnar hafi verið blautar þegar þær vorulagðar á húsið og hafi það aukið á mygluna, þótt það atriði hafi ekki haftúrslitaáhrif að mati skýrsluhöfunda. Önnur skýrsla varðandi lagfæringar áeigninni var unnin af Mannvist og Mannvirki í janúar 2013. Stefnendur segjast hafa fengiðupplýsingar um mygluskemmdir í Maríubaugi 113 á fundi húseigenda í lok júní2013. Hafi þau í kjölfarið rannsakað ástand eigin eigna. Í skýrslu Húss ogheilsu ehf., dagsettri 28. ágúst sama ár, kemur fram sýni úr þökum allra eignastefnenda sem sýni að mygla sé í þökunum. Þá er þess einnig getið í skýrslunniað skoðunarmenn hafi komið auga á ágalla á húsunum, m.a. rakaskemmdir á veggjummeð fram gluggum og dyrum og að þaktúður hafi vantað í lokuð gluggalaus rými. Með bréfi til réttargæslustefndaþann 16. október 2013 óskuðu stefnendur eftir því að félagið viðurkenndi ábyrgðá tjóni þeirra á grundvelli byggingarstjóratryggingar stefnda. Í bréfinu kemurfram að stefnendur hafi jafnframt gert sams konar kröfu á tryggingarfélagaðalhönnuðar hússins. Með bréfi þess frá 21. nóvember s.á. hafnar félagiðábyrgð hönnuða þegar af þeirri ástæðu að krafan gagnvart honum sé fyrnd.Réttagæslustefndi svaraði bréfinu með tölvuskeyti þann 6. nóvember s.á. Þar kemurfram að hann álíti kröfur stefnanda að öllum líkindum fyrndar auk þess sem hannhafnar því að gögn sem einhliða hafi verið aflað af hálfu þeirra geti veriðgrundvöllur kröfugerðar. Þann 7. febrúar 2014 var stefnda gert bréflega viðvartum kröfur stefnenda og málsatvik. Auðunn Elísson,byggingarfræðingur og húsasmíðameistari, var dómkvaddur matsmaður að beiðnistefnenda. Í skýrslu matsmanns frá maí 2014 er staðfest að mygla sé í þökumhúsanna, að fenginni frekari sýnatöku. Um orsakir hennar segir matsmaður aðrekja megi mygluskemmdir til ófullnægjandi loftunar á þökum húsanna. Ímatsbeiðni er nánar spurt hvort orsakir skemmda sé að rekja til hönnunar,uppsetningar eða frágangs þakanna. Niðurstaða matsmanns er sú aðhönnun þakanna sé í samræmi við staðla, lög og reglugerðir að því er loftunvarðar. Kemur sú niðurstaða fram undir matslið 6. Í umfjöllun matsmanns umhönnunina kemur fram að fjöldi loftunarröra og stærð þeirra fullnægi kröfum ígrein 136.4 í byggingarreglugerð nr. 441/1998, sem var í gildi þegar húsin vorureist. Þá kemur fram að ekki sé teiknaður frágangur á loftun þaks þar sem hústengist og sperrur liggi að aðliggjandi húsum og segir matsmaður að gera megiráð fyrir að sambærilegur frágangurinn sé við þá þakveggi og aðra veggi viðofanverða þakfleti. Þá segir matsmaður að loftun þaks yfir kverkasperru og veggí bílskúr sé óheppileg þar sem loft þurfi í einhverjum tilvikum að fara nokkuðlanga leið og gegnum skörð í kverksperru. Sé útreiknuð loftun þaks á þessumstöðum á mörkunum að vera fullnægjandi, miðað við kröfur byggingarreglugerðar. Það er jafnframt niðurstaðamatsmanns að meginorsök mygluskemmda sé að rekja til frágagns þaks, þ.e. bæðitil loftunar þaksins og frágangs á rakavörn og þéttleika hennar. Í umfjöllunmatsmanns um þessi atriði kemur fram að settar hafi verið þéttipylsur ogupprúllað fínt álnet í loftunarrauf við þakveggi til að koma í veg fyrir aðsnjór fari inn á þakrými. Þá hafi pappalögn verið lögð yfir þakveggi þar semhúsin tengjast til þess að koma í veg fyrir leka en með því hafi verið lokaðfyrir loftrásir á þessum stöðum. Í matsgerð er haft eftir ónafngreindummatsbeiðanda að þessar framkvæmdir hafi verið gerðar árið 2006, eftir að fluttvar inn í húsin. Í niðurstöðu matsgerðar segir að framkvæmdirnar séu hvorki ísamræmi við samþykktar teikningar né ákvæði greinar 184.1 í byggingarreglugerðnr. 441/1998. Hvað rakavarnarlagið varðar er í matsgerðinni rakið, að þar semunnt hafi verið að skoða það hafi komið í ljós að frágangur þess varófullnægjandi. Hafi mátt sjá göt á rakasperrunni þar sem rafmagnsrör hafigengið í gegnum hana. Sé það einnig andstætt framangreindu ákvæðibyggingarreglugerðar. Þá er í niðurstöðu matsgerðareinnig getið um að frágangur á þakveggjum á göflum húsanna sé í andstöðu viðhönnunargögn. Auk framangreinds er í matsgerðfjallað um rakaskemmdir á veggjum húsa stefnenda. Í niðurstöðu matsgerðar kemurfram að finna megi rakaskemmdir á tilgreindum stöðum í veggjum húsa viðMaríubaug 105, 107 og 111 en matsmaður fann ekki lekaskemmdir við Maríubaug109. Um ástæður þessara rakaskemmda segir í niðurstöðu matsgerðar að frágangurþéttingar milli glugga- og hurðakarma og steyptra eininga hafi hvorki verið ísamræmi við séruppdrátt þeirra byggingarhluta né vandaðan frágang. Hann telurerfitt að meta hvenær lekaskemmdir hafi komið fram en telur hugsanlegt að þaðhafi í einhverjum tilvikum verið fljótlega eftir að gengið hafi verið frágluggunum. Stefnufjárhæð málsins er ísamræmi við niðurstöðu matsgerðar um kostnað við að lagfæra framangreindaágalla á húsunum. Aðalmeðferð málsins fór fram 5.nóvember sl. Þá gáfur aðilaskýrslu þau Hlíf Sturludóttir, SigurlaugSigurjónsdóttir, Arnþór Jónsson og Sæmundur Ágúst Óskarsson. Vitni báru SnorriHjaltason og Hannes Þór Baldursson húsasmíðameistarar og Auðunn Elíssonmatsmaður. Vegna tafa á dómsuppsögu var málið endurflutt þann 19. apríl ogdómtekið að nýju að því loknu.II. Stefnendur byggja á því aðstefndi, Sæmundur Ágúst Óskarsson, hafi verið byggingarstjóri verksins þegarþau verk, sem síðar reyndust gölluð, voru unnin. Beri hann bótaábyrgð á þeimverkum í samræmi við 51. gr. þágildandi byggingar- og skipulagslaga nr. 73/1997og 32-33. gr. reglugerðar nr. 441/1998. Stefnda hafi borið, sembyggingarstjóra, að sjá til þess að byggt væri í samræmi við samþykktauppdrætti, lög og reglugerðir og hafa eftirlit með því að framkvæmdin væritæknilega og faglega fullnægjandi. Stefndi hafi brugðist þessum starfsskyldumsínum og það hafi valdið stefnendum tjóni. Í fyrirliggjandi matsgerð komifram að tilgreinda galla á húsum stefnenda megi rekja til þess að framkvæmdirhafi ekki verið í samræmi við samþykkta uppdrætti og byggingarreglugerð ogvinnubrögð hafi verið óvönduð. Gallarnir lúti að frágangi þaka og þéttingamilli glugga- og hurðakarms og steyptra eininga. Tjón stefnenda megi rekja tilþess að stefndi hafi ekki sinnt eftirlitsskyldu sinni og yfirumsjón áframkvæmdastað með fullnægjandi hætti. Stefnendur telja að myglu íþökum húsanna megi rekja til þess að ekki hafi verið forsvaranlega staðið aðframkvæmdum. Í fyrirliggjandi matsgerð komi fram að loftun þaks á einstökumstöðum hafi verið verulega skert, sérstaklega þar sem húsin tengjast saman.Lokað hafi verið fyrir loftun á hluta þaks auk þess sem þéttipylsum ogupprúlluðu fínu álneti hafi verið troðið í loftrásir sem hafi takmarkað loftun.Rakasperra hafi reynst óþétt og ætla megi að víða séu göt á henni með hliðsjónaf því hvar raflagnir komi upp úr steyptum einingum. Þá hafi sveppafræðingurgreint myglu af tegundinni Cladosporium í þökunum sem stefnendur teljafyrirliggjandi matsgerð sýna fram á að sé tilkomin vegna bágs frágangs þaksins,þ.e. bæði vegna loftunar og frágangs rakasperru og þéttleika hennar. Afniðurstöðu matsgerðar sé ljóst að stefndi hafi hvorki gætt að því að loftunþaka uppfyllti þær kröfur sem gerðar séu í reglugerð nr. 441/1998 né gengiðeftir því að farið væri eftir byggingarlýsingu og samþykktum uppdráttum viðbyggingarframkvæmdir. Stefndi hafi þannig sýnt af sér gáleysi við eftirlit meðframkvæmdunum sem varði ábyrgð hans með vísan til 51. gr. laga nr. 71/1997,sbr. 29. gr. laga nr. 160/2010 um mannvirki. Þá hafi stefnda borið, samkvæmt48. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998, að láta fara fram áfangaúttektir,m.a. á rakavarnarlagi og frágangi klæðningar þaka. Slíkar úttektir hafi aldreifarið fram auk þess sem lokaúttekt hafi enn ekki farið fram. Skortur á loftunþakanna hefði uppgötvast við lögboðnar úttektir, hefðu þær farið fram. Þá megileiða líkur að því að þakplötuefni hafi verið rakt þegar það var sett upp ogöruggt að það hefði uppgötvast við úttektir á þökum húsanna. Hefði þannig máttlagfæra gallana og koma í veg fyrir það tjón sem varð hefðu úttektir farið framá réttum tíma. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi sýnt af sér saknæmaháttsemi með því að láta það farastfyrir að gera lögboðnar úttektir og sú háttsemi hafi leitt til tjóns fyrirstefnendur sem stefndi beri ábyrgð á. Enn fremur byggja stefnendur áþví að aðra galla en myglu í þökum megi rekja til háttsemi stefnda. Mikillkuldi og gólfkuldi sé í húsunum sem rekja megi til þess að þétting glugga oghurða sé ófullnægjandi. Þá vanti einangrun á sökkul neðan við hurð út á pall ogneðan við hurð inn í svefnherbergi á húsi nr. 105 sem geti að mati matsmannsmyndað kuldaleiðni. Í niðurstöðu matsmanns komi fram að vindblástur megi rekja tilóþéttrar rakasperru í þaki eða óþéttra glugga og hurða. Auk þessa séurakaskemmdir í sumum húsunum, nánar tiltekið í húsum nr. 105, 107 og 111. Þærsé að rekja til raka sem safnist fyrir í innviðum veggja. Rakaskemmdirnar séuflestar við glugga eða hurðir að undanskildum rakaummerkjum í lofti í gangi áhúsi nr. 107. Rakskemmdirnar sé að rekja til ófullnægjandi frágangs á þéttingumilli glugga- og hurðarkarms og steyptra eininga sem sé hvorki í samræmi viðséruppdrátt glugga né vandaðan frágang. Stefndi beri ábyrgð á þessum göllum þarsem hann hafi vanrækt eftirlitsskyldu og yfirumsjón með byggingu hússins. Stefnendur hafi fyrst fengiðupplýsingar um mögulega myglu í þökum húsa sinna á fundi í lok júní 2013. Íkjölfar hans hafi strax verið fengnir sérfræðingar til að kanna ástand þakannaog niðurstaða þeirra hafi legið fyrir í september 2013. Því gildi lög nr.150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, um kröfur þeirra enda fyrnist skaðabæturskv. 9. gr. laganna á fjórum árum frá þeim degi sem tjónþoli fékk nauðsynlegarupplýsingar um tjónið. Krafa þeirra sé því ekki fyrnd. Stefnendur hafi fyrstorðið varir við rakaskemmdir um svipað leyti og mygluna, þ.e. sumarið 2013. Stefnendur telja rétt að stefnaSjóvá-almennum tryggingum hf. til réttargæslu enda hafi stefndi haft í gildistarfsábyrgðartryggingu sína hjá félaginu er hin bótaskylda háttsemi átti sérstað. Stefnendur krefjast dráttarvaxtaaf kröfum sínum frá 16. nóvember 2013 enda hafi þá verið liðinn mánuður frá þvíað lögmaður stefnenda krafði stefndu sannanlega um greiðslu bóta. Fjárhæðir ogútreikningur bótakrafna miðist við kostnaðarmat matsmanns samkvæmtfyrirliggjandi matsgerð.III. Stefndi byggir sýknukröfu sínaaðallega á því að ósannað sé að galla húsa stefnenda sé að rekja til framkvæmdaá þeim tíma sem stefndi ber ábyrgð á þeim sem byggingarstjóri. Stefndi hafiverið byggingarstjóri frá því framkvæmdir hófust og til ársloka 2002. Þá hafiSnorri Hjaltason selt húsin. Stefndi byggir á því að ábyrgð hans sembyggingarstjóra hafi fallið niður þegar eignirnar voru seldar þriðja aðila aukþess sem hann hafi á sama tíma sagt sig af verkinu. Beri hann því ekki ábyrgð áframkvæmdum sem fram fóru eftir það. Tekur hann fram í greinargerð að það hafiverið Snorri Hjaltason persónulega en ekki trésmiðja í hans nafni sem byggði ogseldi húsin. Húsin hafi verið fokheld þegar þau voru seld og stefndi ekki komiðað byggingarstjórn á síðari stigum. Kaupendur húsanna hafi verið fyrirtæki enekki einstaklingar og kaupendum hafi verið fullkunnugt um að fá hafi þurft nýjanbyggingarstjóra. Einungis eitt þessara fyrirtækja hafi tilkynnt nýjum kaupendumum nauðsyn þessa. Stefndi byggir á því aðuppbygging þaks og loftun milli sperra hafi verið í samræmi viðbyggingarlýsingu. Jafnframt hafi smíði og frágangur þakkants verið í samræmivið teikningar. Vísar hann þessu til stuðnings til niðurstöðu matsgerðar. Hafiloftun eftir sem áður verið ófullnægjandi sé um hönnunargalla að ræða semstefndi beri ekki ábyrgð á. Þá mótmælir stefndi sem rangri og ósannaðristaðhæfingu í stefnu um að þakdúkur verið lagður á blautar þakplötur. Niðurstaða matsmanns er sú aðmygluskemmdir megi að stærstum hluta rekja til þess að vírnet og þéttipylsurhafi verið settar í loftrásir. Þær framkvæmdir hafi verið unnar á árinu 2006,svo sem fram komi í matsgerð, löngu eftir að stefndi lauk störfum sembyggingarstjóri. Stefndi byggir á því að áframkvæmdatíma sem hann beri ábyrgð á hafi verið gengið frá þökum húsanna meðeinangrun og rakavarnarlagi sem hafi verið í fullkomnu lagi. Göt á rakasperrum,sem matsmaður kom auga á, séu ekki á hans ábyrgð. Húsin hafi verið tekin ínotkun löngu áður en gengið hafi verið frá rafmagni í lofti og klæðningu þeirraog komi m.a. fram í gögnum málsins að fullnaðarfrágangi á rafmagni hafi ekkiverið lokið fyrr en á árinu 2005. Hafi af einhverjum ástæðum orðið skemmdir árakasperru áður en loftin voru klædd séu þær ekki á ábyrgð stefnda. Hvað sem líði mögulegri ábyrgðstefnda byggir hann einnig á því að krafa á hendur honum sé fyrnd, samkvæmtlögum nr. 14/1905, sem hafi verið í gildi þegar húsin voru seld og við þaðtímamark beri að miða upphaf fyrningarfrests, þ.e. í árslok 2002. Stefndi byggir á því að SnorriHjaltason persónulega en ekki trésmiðja í hans nafni, hafi verið eigandihúsanna þegar hann vann við þau. Snorri hafi selt húsin haustið 2002 og hafiþau þá verið tilbúin undir tréverk. Kaupendur húsanna hafi verið Húsasmiðjan,Einingaverksmiðjan og Vinnuvélar, sem hafi selt húsin í sama ástandi og þeirkeyptu þau. Stefnendur hafi tekið að sér að fullgera húsin, þ.m.t. að klæða þöko.fl. Hugsanlegir annmarkar við þær framkvæmdir séu ekki á ábyrgð stefnda, endahafi ábyrgð hans einungis verið í gildi við framkvæmdir sem unnar voru þegarhann var byggingarstjóri í þágu upphaflegs eiganda húsanna, Snorra Hjaltasonar. Þeir sem keyptu húsin af Snorraárið 2002 voru fagaðilar sem öllum var kunnugt um nauðsyn þess að skipta umbyggingarstjóra. Aðeins einn þessara aðila hafi tilkynt kaupanda um nauðsynþessa. Ráða megi af fyrirliggjandi matsgerð að meginannmarka á loftun húsannamegi rekja til framkvæmda á árinu 2006, þar sem lokað hafi verið fyrir loftun áhluta þaks og rakasperra hafi ekki verið nægilega þétt. Þá komi fram ímatsgerðinni um þakkanta húsanna að þeir séu í samræmi við séruppdrátt. Miðaðvið lýsingar í matsgerð sé ljóst að stefndi beri ekki ábyrgð á myglu af völdumónógrar loftræstingar á þökum. Stefndi telur að stefnendur hafi tekið viðhúsunum með einangruðu lofti og rakasperrulagi í fullkomnu lagi. Þeir hafisjálfir lokið framkvæmdum með ófullnægjandi hætti. Þá megi ráða af matsgerð aðhönnun kunni að vera ábótavant, en slíkt falli utan ábyrgðarsviðsbyggingarstjóra. Stefndi telur með vísan til framangreinds að mygla sé ekki áhans ábyrgð. Skortur á lokaúttekt húsannaskipti ekki máli. Við sölu húsanna árið 2002 hafi skilalýsingar legið fyrir.Þar komi fram að húsin séu tilbúin undir tréverk. Hafi orðið misbrestur á þvíað Húsasmiðjan og Einingaverksmiðjan hafi tilkynnt nýjum eigendum að ráðaþyrfti nýjan iðnmeistara og byggingarstjóra til framkvæmda, beri stefndi ekkiábyrgð á því. Þá byggir stefndi á því aðhugsanleg ábyrgð hans sé fallin niður fyrir fyrningu skv. fyrningarlögum nr.14/1905 sem gildi í tilviki aðila. Húsin hafi verið seld nýjum eigendum árið2002 og miða beri upphaf fyrningar við það tímamark eða við árslok 2002.Stefnda hafi fyrst verið tilkynnt um ætlaða galla með bréfi árið 2014, rúmum 12árum frá því byggingarstjórn hans lauk með sölu húsanna. Kröfur vegna vinnufyrnist á fjórum árum skv. 1. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905. Samkvæmt 2.tölul. 4. gr. sömu laga sé 10 ára fyrning hið lengsta á kröfum vegna málsþessa. Verði ekki á fallist áframangreindar málsástæður byggir stefndi á því að kröfur stefnenda séu fallnarniður sökum tómlætis. Fyrirliggjandi gögn sýni að eigendur húss númer 105 hafikeypt húsið árið 2002. Ekki liggi fyrir nein gögn um að kvartað hafi verið viðseljanda eða stefnda sem þáverandi byggingarstjóra. Fyrst hafi verið vakinathygli á meintum göllum árið 2014. Eigendur húss nr. 107 hafi gertathugasemdir við kaupin vegna skorts á loftræstingu í lokuðum rýmum og vegnaþess að vinnu við vinnurafmagn hafi ekki verið lokið. Samkvæmt kaupsamningihafi þau tekið að sér að ljúka því verki auk þess sem í kaupsamningi hafi komiðfram að þau hefðu orðið vör við raka. Húseigandi húss nr. 107 hafi haft sambandvið stefnda á árinu 2003 og kynnt stefnda athugasemdir sínar. Stefndi kveðsthafa tilkynnt stefnendum, Sigurlaugu og Bergi, að hann væri ekki lengurbyggingarstjóri og rétt væri að snúa sér til seljanda, auk þess sem hann bentiþeim á að fá sér nýjan byggingarstjóra. Aðrir stefnendur hafi keypt hús sínárið 2006. Stefndi telur að í fyrri kaupsamningum um þessar eignir hafi veriðákvæði sem vekja ættu þessa kaupendur til umhugsunar. Ljóst sé að sumirstefnenda hafi á árunum 2002 eða 2003 vitað að loftræstingu vantaði í lokuðrými og að raka hefði orðið vart af þeim sökum. Stefnendur hafi því vitað afannmörkum og ráðist í framkvæmdir á árinu 2006 án samráðs við hönnuði og/eðafagmenn og með því háttalagi fyrirgert öllum hugsanlegum bótarétti. Verði fallist á kröfur stefnandabyggir stefndi á því að takmarka beri ábyrgð hans við 5.702.785 kr. sem séhámarksábyrgð starfsábyrgðartryggingar hans, með vísan til 23. gr. og 24. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Bótaábyrgð umfram hámark tryggingar yrði honumofviða og myndi óhjákvæmilega leiða til gjaldþrots hans enda sé hann eignalaus.Forsendur ogniðurstaða Í máli þessu er deilt um hvortstefndi, sem var byggingarstjóri við byggingu fasteigna stefnenda, beriskaðabótaábyrgð á göllum sem komið hafa í ljós á eignunum. Fyrst og fremst erum að ræða myglu í þökum húsanna en einnig er deilt um aðra og minni galla.Óumdeilt er að talsverð mygla er í húsunum sem kom í ljós árið 2013. Fyrirliggur matsgerð Auðuns Elíssonar þar sem lýst er annmörkum á byggingu hússinssem skýra orsakir myglunnar. Ekki er deilt um fjárhagslegar forsendurkröfugerðar stefnenda en þær byggja á niðurstöðu matsgerðar um kostnað viðnauðsynlegar úrbætur. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi vanrækt skyldurbyggingarstjóra og að sú vanræksla hafi valdið þeim skemmdum sem komu í ljósárið 2013. Stefndi tókst á hendurbyggingarstjórn í upphafi árs 2001 við upphaf smíða húsanna. Samkvæmt gögnummálsins hafði hann gildar byggingarstjóratryggingar a.m.k. til ársloka 2002.Stefndi hefur ekki fært sönnur á að hann hafi tilkynnt byggingarfulltrúa um aðhann hafi sagt sig frá starfi byggingarstjóra, svo sem honum bar að gera skv.6. mgr. 51. gr. laga nr. 73/1997 og ekkert liggur fyrir um aðbyggingarstjóraskipti hafi farið fram. Ekki er hald í þeirri málsástæðu stefndaað ábyrgð hans hafi fallið niður við sölu á eignunum, enda styðst sú staðhæfinghvorki við sett lög, dómaframkvæmd né aðra réttarheimild. Verður því að leysaúr ábyrgð stefnda út frá þeim reglum sem gilda um ábyrgð byggingarstjóra. Umábyrgð hans fer samkvæmt ákvæðum skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 ogbyggingarreglugerð nr. 441/1998, sem í gildi voru á byggingartíma eignanna. Í fyrirliggjandi matsgerð erágöllum á byggingu húsanna lýst. Niðurstaða matsmanns er sú að loftun þakafasteigna stefnanda hafi verið ófullnægjandi og það hafi valdið mygluskemmdunumí þökunum. Í niðurstöðu matsgerðar kemur fram að meginorsakir ófullnægjandiloftunar hafi verið þær að þéttipylsum og upprúlluðu vírneti hafði verið komiðfyrir í loftunarrásir við þakkant og að lokað hafði verið fyrir loftun viðþakveggi þar sem húsin tengjast með því að leggja þakpappa yfir þakveggi. Aukþess hafi rakavarnalag verið óþétt, sem hafi átt þátt í skemmdunum. Íniðurstöðu matsgerðar kemur fram að þessi frágangur sé hvorki í samræmi viðsamþykktar teikningar né 4. mgr. 136. og 1. mgr. 184. gr. gildandibyggingarreglugerðrar. Eins og áður greinir er óvissaum það hvenær byggingarframkvæmdum við fasteignir stefnenda lauk og lokaúttekthefur ekki enn farið fram. Af fyrirliggjandi kaupsamningum um eignirnar fráárinu 2002 má ráða að þær hafi á þeim tíma verið tilbúnar til innréttinga. Þáliggur fyrir að flutt var inn í húsið við Maríubaug 105 í árslok 2002, húsnúmer 107 árið 2003 og hús númer 111 árið 2006. Ekki liggja fyrir upplýsingarum hvenær flutt var inn í hús númer 109 en samkvæmt kaupsamningi millihúsbyggjanda og Húsasmiðjunnar hf., dagsettum, 18. október 2002, var húsið þáfullfrágengið að utan og tilbúið til innréttingar að innan. Húsasmiðjan seldi einstaklingumeignina 1. apríl 2003 og verður að gera ráð fyrir að það hafi verið tekið ínotkun fljótlega eftir það eða að minnsta kosti þegar stefnendur MargeirDaníelsson og Unnur G. Stephensen keyptu húsið, í apríl 2005. Samkvæmt skriflegri yfirlýsinguSigurlaugar Sigurjónsdóttur, eiganda Maríubaugs 107, var þéttipylsum og vírnetikomið fyrir í loftunarraufum veturinn 2003-2004 og þakpappinn lagður yfirsamskeyti húsanna árið 2006. Sama kom fram í skýrslu hennar fyrir dómi. Sagðihún ástæðu þess að ráðist hefði verið í þessar framkvæmdir þær að snjóað hafiinn á þakið í gegnum loftunarraufar og leka hefði orðið vart á samskeytumhúsanna. Í matsgerð hefur matsmaður eftir ónafngreindum matsbeiðanda að þessarframkvæmdir hafi verið unnar árið 2006. Hvað sem líður ósamræmi í tímasetningumer ljóst að þessar framkvæmdir voru gerðar eftir að stefndi skilaði af sérþessum hluta verksins og eftir að eignirnar voru teknar í notkun. Ekki hefurverið leitt í ljós með fullnægjandi hætti hver annaðist þessar framkvæmdir en íframangreindri yfirlýsingu Sigurbjargar segir að það hafi verið menn á vegumSnorra Hjaltasonar sem settu þéttipylsurnar og vírnetið í veturinn 2003-2004.Annarra gagna nýtur ekki við um þetta atriði en í greinargerð stefnda er þeirriáskorun beint til stefnenda að upplýsa um það hverjir unnu að þessumframkvæmdum. Svo sem að framan greinir er það niðurstaða matsgerðar, sem ekkihefur verið hnekkt með öðrum gögnum, að þessar aðgerðir séu meginorsök þess aðloftun þakanna varð ónóg sem aftur leiddi til þeirra skemmda sem krafist erbóta fyrir í málinu. Stefndi var á framangreindumtíma enn skráður byggingarstjóri húsanna. Á honum hvíldi því ábyrgð samkvæmt51. gr. laga nr. 73/1997 svo sem nánar er fjallað um í 2. kafla reglugerðar nr.441/1998. Í ábyrgð samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum laga og reglugerðar felst aðbyggingarstjóra ber að sjá til þess að byggt sé í samræmi við samþykktauppdrætti, lög og reglugerðir. Jafnframt ber honum skylda til að hafayfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum sem hann stýrir, þar á meðal aðsjá til þess að iðnmeistarar, sem komi að verkinu fyrir hans atbeina, sinniskyldum sínum og að framkvæmdin sé faglega og tæknilega fullnægjandi. Gegn eindregnum mótmælum stefndaer ósannað að honum hafi verið kunnugt um þær framkvæmdir sem að framan erlýst, að hann hafi gefið fyrirmæli um hvernig þær skyldu framkvæmdar eða hafteftirlit með þeim, eða að þær hafi verið unnar af iðnmeisturum sem komu aðverkinu fyrir hans atbeina. Verður af þessum sökum ekki lögð á stefnda skaðabótaábyrgðsem byggingarstjóri á þessum framkvæmdum. Breytir það ekki þessari niðurstöðuþótt í málinu liggi fyrir kvittun um millifærslu fjárhæðar inn á reikning TSÓTækniþjónustu ehf., þann 25. júní 2003, sem stefnendur halda fram að ségreiðsla fyrir byggingarstjóratryggingu stefnda á því ári, enda varpar það gagnekki frekara ljósi á aðkomu hans að verkinu. Svo sem áður er rakið er í ljósleitt að rakavarnarlag þakanna var ófullnægjandi þegar skoðun matsmanns fórfram árið 2014 og telur matsmaður að það hafi einnig haft áhrif ámygluskemmdirnar. Stefndi óskaði ekki eftir úttekt á raka- og vindavarnarlögum,svo sem honum bar samkvæmt d-lið 1. mgr. 48. gr. reglugerðar 441/1998. Verðurþví engu slegið föstu um ástand rakavarna á þeim tíma er slík úttekt skyldifara fram. Á hinn bóginn verður, með hliðsjón af því sem að framan greinir ummeginorsök mygluskemmdanna, að telja ósannað að þetta atriði eitt og sér hafileitt til tjóns stefnenda. Með hliðsjón af því sem nú hefurverið rakið er það niðurstaða dómsins að ósannað sé að orsakir tjóns stefnandavegna mygluskemmda í þaki séu vegna framkvæmda sem stefndi getur boriðskaðabótaábyrgð á sem byggingarstjóri eigna þeirra. Ber því að sýkna hann afþessum kröfulið málsins. Aðrar kröfur stefnenda byggja á þvíað stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni vegna rakaskemmda við glugga og hurðir.Í matsgerð er því lýst að raki hafi komið fram á tilteknum stöðum og orsakahans sé að leita í ófullnægjandi frágangi á samskeytum steyptra veggja ogglugga og hurða. Niðurstaða matsmanns er sú að frágangurinn hafi hvorki verið ísamræmi við teikningar né vandaða byggingarhætti. Hvað þessa liði í kröfugerðstefnenda varðar er til þess að líta að húsin voru byggð árið 2001 og fokheld ínóvember það ár. Framangreindum framkvæmdum var því lokið á árinu 2001 og fluttvar inn í fyrstu húsin á árið 2002 og 2003. Ekkert liggur fyrir um hvenærstefnendur hafi fyrst mátt gera sér grein fyrir þessum ágalla og í niðurstöðumatsgerðar kemur fram að hugsanlega hafi hann byrjað að koma fram fljótlegaeftir að gengið var frá gluggum. Engra annarra gagna nýtur við hvað þettaatriði varðar annarra en matsgerðar sem unnin var á árinu 2014, eða 13 árumeftir að húsin voru fokheld. Er því ekki annað unnt, eins og atvikum er háttað,en miða upphaf fyrningarfrests þessara krafna við þann tíma þegar framkvæmdumvar lokið, sem hefur verið áður en fokheldisvottorð voru gefin út. Samkvæmtþágildandi lögum um fyrningu, nr. 14/1905, er fyrningartími skaðabótakröfu 10ár sbr. 2. mgr. 4. gr. laganna. Samkvæmt þessu voru kröfurnar fyrndar fyrirupphaf málshöfðunar þann 19. júní 2014. Þegar af þessari ástæðu verður stefndisýknaður af þessum kröfuliðum. Með vísan til alls þess sem aðframan er rakið verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Stefnendumber skv. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að greiða stefnanda málskostnað, semtelst hæfilega ákveðinn 850.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Ingibjörg Þorsteinsdóttirhéraðsdómari og dómsformaður kvað upp þennan dóm ásamt meðdómsmönnunum ÁsmundiIngvarssyni byggingarverkfræðingi og Jóni Ágústi Péturssynibyggingartæknifræðingi. Dómsorð: Stefndi,Sæmundur Ágúst Ólafsson, er sýkn af kröfum stefnenda, Hlífar Sturludóttur,Sigurlaugar Sigurjónsdóttur, Bergs Pálssonar, Margeirs Rúnars Daníelssonar,Unnar Stephensen og Arnþórs Jónssonar. Stefnendur greiði stefnda óskipt850.000. krónur í málskostnað.
Mál nr. 105/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. mars 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann „kærumálskostnaðar, að mati dóms, fyrir meðferð máls fyrir héraðsdómi og fyrir Hæstarétti Íslands.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þrátt fyrir dóm Hæstaréttar 14. febrúar 2011 í máli nr. 88/2011, sem einnig varðar gæsluvarðhald varnaraðila, er af hans hálfu nú gerð samskonar krafa um málskostnað og gerð var í því máli. Í forsendum þess dóms komu fram athugasemdir Hæstaréttar um kröfugerðina sem hefðu átt að leiða til þess að hún yrði ekki endurtekin orðrétt nú. Ekki eru fremur en þá skilyrði til að fallast á slíka kröfu, sbr. 38. gr. og 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 244/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 30. mars 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2016 þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 27. apríl 2016klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að dvelja á viðeigandistofnun, en að því frágengnu að varðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurður verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2016 Héraðssaksóknarihefur gert þá kröfu að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verðigert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigilengur en til miðvikudagsins 27. apríl 2016, kl. 16.00. Ígreinargerð héraðssaksóknara kemur fram að með ákæru ríkissaksóknara dagsettri29. mars, sé ákærða gefin að sök frelsissvipting, líkamsárás, hótanir,kynferðisbrot og stórfelldar ærumeiðingar gegn sambýliskonu sinni, með því aðhafa föstudaginn 5. febrúar 2016, svipt þáverandi sambýliskonu sína, A, frelsifrá um klukkan 11 til 15, á heimili þeirra að [...] í [...]. Á meðan áfrelsissviptingunni hafi staðið hafi ákærði veist að A og slegið hana ítrekaðhnefahöggum í síðuna og höfuðið, rifið í hár hennar, tekið hana hálstaki ogsparkað ítrekað í síðu hennar og fætur þar sem hún hafi legið á gólfinu. Ákærðihafi jafnframt skipað A að setjast í stól og sparkað stólnum svo undan hennisvo hún hafi fallið í gólfið. Á meðan á þessu hafi staðið hafi ákærði ítrekaðhótað A lífláti og meinað henni útgöngu úr íbúðinni og er hún hafi reynt aðflýja í eitt skiptið hafi ákærði stöðvað hana í forstofu, rifið í hár hennar ogslegið hana hnefahöggum. Ákærði hafi svo látið A girða niður um sig og skoðaðkynfæri hennar og rass með vasaljósi auk þess sem hann hafi tekið mynd af berumkynfærum hennar og áreitt hana þannig kynferðislega. Í kjölfar ofbeldis þesssem að framan sé lýst og á meðan á frelsissviptingunni hafi staðið, hafi ákærðiþvingað A til munnmaka og endaþarmsmaka og beitt hana þannig ofbeldi ogólögmætri nauðung. Af öllu þessu hafi A hlotið mar á höfði, bæði á enni og íhársverði, eymsli víða um líkamann og jaxl hafi brotnað í efri gómi vinstramegin auk þess sem ákærði hafi móðgað og smánað A með háttseminni. Telstþetta varða við 1. mgr. 194. gr., 199. gr., 1. mgr. 218. gr., 226. gr., 233.gr. og 233. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ígreinargerð ákæruvalds kemur fram að rannsókn málsins hafi hafist þann 5.febrúar sl. er A hafi leitað til lögreglu og borið um að hafa sætt ofbeldi ogfrelsissviptingu af hálfu ákærða þann dag, en hann hafi þá verið sambýlismaðurhennar. Rannsókn málsins hafi leitt í ljós að A hafi verið með áverka semsamrýmdust frásögn hennar, m.a. hafi fundist brot úr tönn á heimili þeirra. Þáhafi í síma hennar fundist ljósmynd af kynfærum hennar og kynfærum annarrarkonu sem jafnframt styðji framburð hennar að mati ákæruvalds. Loks liggi fyrirframburður vinkonu A sem hafi sótt hana á heimilið og ekið á lögreglustöð aukýmissa annarra gagna. Brotaþoli hafi borið um það í skýrslu hjá lögreglu aðákærði og faðir hans hafi ítrekað reynt að hafa áhrif á framburð hennar ímálinu með því að setja sig í samband við hana eftir að málið hafi komið upp.Ákærði neiti sök og hafi gefið skýringar á tilkomu áverka brotaþola semákæruvaldið meti ótrúverðuga. Ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldivegna málsins frá 7. febrúar sl., fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna, en frá10. febrúar á grundvelli almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur sem síðar hafi verið staðfesturmeð dómi Hæstaréttar nr. 98/2016, með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar.Hæstiréttur hafi komist þar að þeirri niðurstöðu að kærði væri undir sterkumgrun um framangreind brot og að þau væru þess eðlis að varðhald værinauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Í dómi Hæstaréttar séu einnigrakin efnisatriði málsins með nánari hætti og atriði sem fram hafi komið viðskýrslutökur af aðilum og vitnum málsins og sé einnig vísað til þess tilstuðnings kröfu þessari. Hæstiréttur hafi jafnframt staðfest framlengingugæsluvarðhalds yfir ákærða til dagsins í dag með dómi í máli nr. 184/2016. Brot þau sem ákærði sé grunaðurum geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Með hliðsjón af alvarleika sakarefnisog þess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menn gangi ekki lausirþegar svo stendur á sé þess krafist að ákærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldimeðan mál hans sé til meðferðar hjá dómstólum.Niðurstaða: Ákærðihefur sætt gæsluvarðhaldi frá 7. febrúar sl., fyrst á grundvellirannsóknarhagsmuna, en frá 10. febrúar síðastliðinn á grundvellialmannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála,samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur sem staðfestur var með dómiHæstaréttar 12. febrúar sl. í máli nr. 98/2016. Í því máli taldi Hæstiréttur aðskilyrði væru uppfyllt til þess að kærði sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 vegna brota sem hann væri undir sterkum grun aðhafa framið gegn sambýliskonu sinni og að brotin væru þess eðlis að varðhaldværi nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Héraðsdómur úrskurðaði kærða síðaní áframhaldandi gæsluvarðhald til dagsins í dag með úrskurði, dags. 2. mars2016. Sá úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttar frá 8. mars sl. í máli184/2016. Ákæra í málinu var eins og áður segir gefin út 29. mars 2016. Með vísan til þess sem að framan er rakið og þess semfram kemur í greinargerð sóknaraðila er fallist á að ákærði sé undir sterkumgrun um að hafa svipt sambúðarkonu sína frelsi sínu og beitt hana líkamlegu ogkynferðislegu ofbeldi þannig að varðað geti við 1. mgr. 194. gr., 1. mgr. 218.gr. og 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk þess sem háttsemi hanser talin varða við 209. gr., 225. gr. og 233. gr. sömu laga. Brotin sem ákærði liggur undir sterkum grun um að hafaframið varða meira en 10 ára fangelsi. Í ljósi þessa er fallist á að brotin séuþess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna.Skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er því fullnægt og er ekkert framkomið í málinu sem leitt getur til þess að talið verði að skilyrði ákvæðisinsséu ekki lengur fyrir hendi frá því að dómur Hæstaréttar gekk í máli nr.98/2016. Ekki verður talið að þær nýju upplýsingar sem fram hafa komið umtilraunir brotaþola til samskipta við ákærða og tölvubréf hennar tilhéraðssaksóknara um að henni hafi ekki verið nauðgað breyti þeirri niðurstöðu.Í því sambandi verður að horfa til þeirra upplýsinga sem fram koma í gögnummálsins, og einnig þess sem kemur fram í framburði brotaþola um að hún hafiverið beitt langvarandi ofbeldi af hálfu ákærða og að ákærði og faðir hans hafireynt að hafa áhrif á framburð hennar. Með vísan til þess sem að framan er rakið og þegar horfter til eðlis þeirra brota sem ákærði er sterklega grunaður um að hafa framið,eru heldur engin efni til að beita 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 og mælafyrir um vistun hans á Hlaðgerðarkoti. Verður því fallist á kröfu sóknaraðilaum að ákærði sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi eins og í úrskurðarorði greinir.Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R ÐÁkærði,X, kt. [...], skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins27. apríl, nk. kl. 16:00.
Mál nr. 369/2007
Kærumál Skilnaður Fjárslit milli hjóna Lífeyrisréttindi Gjafsókn
Deilt var um hvort lífeyrisréttindum M skyldi haldið utan skipta við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar M og K. K krafðist þess að viðurkennd yrði krafa hennar um helmingshlut á tilteknum lífeyrisréttindum M fyrir það tímabil sem hjúskapur þeirra stóð. M krafðist þess á grundvelli 102. gr. hjúskaparlaga að lífeyrisréttindum hans yrði haldið utan skipta. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að ekki verði framhjá því litið að sérstakar aðstæður verði að vera fyrir hendi eigi lífeyrisréttindi M að koma undir skiptin, sbr. 102. gr. hjúskaparlaga. Við mat á þessu sé rétt að horfa heildstætt á allar aðstæður beggja. Ekki var talið að sýnt hefði verið fram á að ósanngjarnt væri gagnvart K að halda lífeyrisréttindum M utan skipta. Var því ekki fallist á kröfu K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Mál þetta sem þingfest var fyrir héraðsdómi Reykjaness 13. nóvember sl. var tekið til úrskurðar 4. júní sl. að loknum munnlegum málflutningi. Sóknaraðili er M, [...], Reykjavík. Varnaraðili er K, [...], Reykjanesbæ. Sóknaraðili krefst þess að við skipti á félagsbúi aðilja vegna skilnaðar að við skiptin verði lífeyrisréttindum hvors um sig, hvort sem eru í sameignarsjóðum eða séreignarsjóðum, haldið utan skipta þannig að hvor aðili haldi óskert sínum réttindum. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðilja, sóknaraðilja að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Varnaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa hennar um helmingshlutdeild í lífeyrisréttindum sóknaraðilja, hvort sem er í sameignar- eða séreignarlífeyrissjóðum fyrir það tímabil er hjúskapur stóð og þess krafist að henni verði dæmdar 5.301.333 krónur vegna réttinda sóknaraðilja í A og V deild LSS og vegna séreignarsjóðs Allianz 2.180 evrur. Þá gerir varnaraðili kröfu um málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I. Málsatvik: Aðiljar gengu í hjónaband 16. júní 1973 en slitu samvistum í ágúst 2004 og varnaraðili kom fyrir sýslumanninn í Keflavík 28. september 2004 og óskaði eftir skilnaði. Skilnaðarleyfi var ekki gefið út þar sem ágreiningur reis með aðiljum um fjárskipti á félagsbúi þeirra. Að endingu var sá einn kostur í stöðunni að óska eftir opinberum skiptum og var það gert af varnaraðilja með beiðni dags. 14. mars 2005 sem móttekin var í Héraðsdómi Reykjaness 16. s.m. Með úrskurði héraðsdóms 1. apríl 2005 var síðan bú aðilja tekið til opinberra skipta. Eftir fjölmarga skiptafundi og þreifingar milli aðilja útbjó skiptastjóri frumvarp til úthlutunar dags. 13. júní 2006 sem skyldi fjallað um á skiptafundi 15. júní 2006 Var í 6. gr. frumvarpsins gert ráð fyrir því að ágreiningi um hlutdeild varnaraðilja í lífeyrisréttindum sóknaraðilja yrði vísað til héraðsdóms þar sem ekki náðist undir skiptunum samkomulag um þau en sóknaraðili hefur alla tíð krafist þess á grundvelli 102. gr. laga nr. 31/1993 að þeim verði alfarið haldið utan skipta. Með bréfi skiptastjóra dags. 19. júní 2006 var ágreiningi um þessi tvö atriði vísað á grundvelli 112. sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991 til héraðsdóms til úrlausnar. II. Í greinargerð sóknaraðilja segir að með kaupmála dags. 1. október 1991 sem skráður var í kaupmálabók 16. mars 1992 hafi þeirri skipan m.a. verið komið á í fjármálum aðilja að hjúskapareign varnaraðilja, fasteignin við [...], var gerð að séreign hennar og hafi sú skipan haldist allt þar til aðiljar skildu. Hér hafi eingöngu verið um varúðarráðstöfun að ræða þar sem sóknaraðili stóð á þessum tíma í áhættusömum atvinnurekstri og hann vildi ógjarnan að skuldheimtumenn hans gætu leitað fullnustu fyrir skuldum fyrirtækisins með aðför að heimili aðilja. Í árslok 1993 hafi varnaraðili sótt um lán til Húsnæðisstofnunar ríkisins beinlínis, samkvæmt umsókninni, til endurbóta á séreign sinni. Með umsókninni fylgdi eins og skylt var samantekt um fyrirhugaðar endurbætur og áætlaðan kostnað vegna þeirra. Samkvæmt framlagðri umsókn var áætlaður heildarkostnaður 4.095.000. Raunin varð reyndar sú að framkvæmt var fyrir meira fé og miklu meira gert í húsinu heldur en tíundað var í umsókninni. Þessi umsókn leiddi til þess að samþykkt var lán vegna endurbótanna og gefið út fasteignaveðbréf af varnaraðilja 28. febrúar 1994, skiptanlegt fyrir húsbréf eftir þeim reglum sem þá giltu á íbúðalánamarkaði, að fjárhæð 2.654.533 kr. Í prentuðum texta skjalsins voru báðir aðiljar sagðir skuldarar. Aftur var tekið lán árið 2001 en sóknaraðili gaf út skuldabréf 5. júní 2001 til Eftirlaunasjóðs slökkviliðsmanna á Keflavíkurflugvelli að fjárhæð 1.740.000 kr. sem tryggt var við útgáfu með veði í 6. veðrétti fasteignarinnar við [...]. Enn sem fyrr var um að ræða lán til endurbóta á séreign varnaraðilja. Segir sóknaraðili að þegar aðiljar keyptu upphaflega eignina við [...] hafi húsið verið í talsverðri niðurníðslu, með einföldu gleri og þurfti mikilla lagfæringa við. Frá því að fasteignin varð séreign varnaraðilja var húsið nánast endurnýjað. Fyrst árið 1994 og síðan 2001. Var þannig allt í raun rifið innan úr húsinu og einungis útveggir stóðu eftir. Skipt var um þak, skipt um alla glugga og gler og húsið klætt allt að utan. Skipt um allar lagnir eins og þær lögðu sig, skipt um öll gólf og loft, skipt um innréttingar og settar nýjar innihurðar svo eitthvað sé nefnt. Árið 2001 var áherslan á ytra byrði hússins, garðinn og innkeyrsluna. Var þannig skipt algjörlega um stoðir og klæðningu á gemsa undir þaki auk þess sem kvistur á húsinu var tekinn algjörlega í gegn, skipt um einangrun og fleira og húsið allt málað. Þá var skipt um jarðveg í lóð, settar undirstöður og lagnir og búin til ný innkeyrsla og sólpallur við húsið. Sóknaraðili áætlar að flatarmál þessa sé um 150 til 200 fermetrar þar af sólpallur um 75 fm. Sóknaraðili stjórnaði sjálfur öllum þessum framkvæmdum og vann við þær baki brotnu þegar hann átti frí frá sinni launuðu vinnu. Samkvæmt framangreindu megi því fullljóst vera að frá því að megineignin í eignasafni aðilja var gerð að séreign varnaraðilja jókst verðmæti hennar stórkostlega. Kom enda á daginn að eignin var seld í júní sl. fyrir 21.500.000 kr. sbr. framlagðan kaupsamning. Ef horft er til áhvílandi veðskulda samkvæmt kaupsamningnum nemur hrein eign varnaraðilja í húsinu tæpum 15.000.000 kr. sem hún fær óskipt í sinn hlut. Sóknaraðili hefur starfað við margvísleg störf í gegnum tíðina m.a. sjómennsku auk þess að hann lærði vélvirkjun. Mestan hluta starfsævinnar hefur hann þó verið í slökkviliðinu á Keflavíkurflugvelli og þar hefur hann einkum aflað þeirra lífeyrisréttinda sem varnaraðili telur eðlilegt að hún fái hlutdeild í. Að sögn sóknaraðilja var varnaraðili útivinnandi við ýmis störf mestan tíma þeirra hjúskapar þ.m.t þegar börn aðilja voru að alast upp en þau eru fædd 1971, 1976 og 1985. Hins vegar veiktist varnaraðili að því er sóknaraðili telur skömmu áður en hún lenti í bílslysi 1996 og telur sóknaraðili að hún hafi verið metin til varanlegrar örorku fyrir slysið og þegið eftir það bætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Helstu málsástæður og lagarök sóknaraðilja. Varðandi ágreiningsefni þessa máls er á því byggt af hálfu sóknaraðilja að umrædd réttindi eru persónubundin réttindi og meginreglan er tvímælalaust sú að lífeyrisréttindi koma ekki til skipta ef sá aðili sem réttindin á gerir kröfu um slíkt. Er meginreglan undirstrikuð með því ákvæði 2. mgr. 102. gr. hjskl. að til þess að frá henni verði vikið þurfi hinn aðilinn að sýna fram á að það sé beinlínis ósanngjarnt að halda slíkum réttindum utan skipta. Lögð er áhersla á það sjónarmið að líta verður við mat á því hvort skilyrðum 2. mgr. 102. gr. sé fullnægt heildstætt á allt málið og aðstæður aðilja. Allt í senn; stöðu aðilja í hjúskapnum, stöðu þeirra eftir hjúskapinn og það hvað hvort um sig fékk í sinn hlut við skiptin ásamt öðrum atriðum sem skipt geta máli. Þetta hefur verið staðfest í þeim dómum sem gengið hafa í Hæstarétti Íslands í sambærilegum málum. Bent er á það sjónarmið að mjög sérstakar aðstæður þurfa að vera uppi svo fallast megi á kröfu um að skipta upp jafn persónubundnum réttindum og lífeyrisréttindi eru. Athygli er vakin á því sem undirstrikar vægi meginreglunnar að mjög sjaldan hefur komið til þess að aðiljar hafi látið reyna á kröfu sem þessa fyrir dómstólum og ekki verður betur séð en að í flestum tilvikum, a.m.k. þar sem fallist hefur verið á hlutdeild, sé um að ræða mál þar sem atvinnuflugmenn hafa átt í hlut með gríðarlega mikil réttindi enda þar um að ræða að fjárhæð samsvarandi 20% launatekna hefur gengið til stofnunar lífeyrisréttinda þeirra í stað 10% hjá flestum öðrum launamönnum. Ganga verði út frá því að þátttaka aðilja í heimilisstörfum og barnauppeldi hafi verið því sem næst jöfn á þeim árum er börn aðilja voru að alast upp enda þá báðir aðiljar úti á vinnumarkaði. Einnig er nauðsynlegt að undirstrika að möguleikar varnaraðilja til að afla sér tekna og þar með lífeyrisréttinda verður að telja nákvæmlega þá sömu eftir skilnaðinn og var síðustu árin í hjúskapnum. Það sem skiptir þó líkast til mestu máli við mat á því hvort sinna eigi kröfu varnaraðilja – fyrir utan meginregluna sjálfa - er sú staðreynd að þrátt fyrir að sóknaraðili hafi alla tíð haft mun hærri tekjur en varnaraðili og mikil fjárhagsleg samstaða hafi ríkt í hjúskapnum er staðreyndin sú að varnaraðili fær ein í sinn hlut fasteignina við [...] og tekur þannig tæpar tuttugu milljónir króna með sér úr hjúskapnum áður en farið er að huga að öðrum skiptum á vel að merkja, mjög litlum eignum öðrum. Sóknaraðili telur ótvírætt að horfa beri mjög til þessa við úrlausn málsins og hafna kröfu um hlutdeild varnaraðilja í lífeyrisréttindum hans. Sóknaraðili vísar til meginreglna hjúskaparlaga. Sérstaklega er vísað til 54., 57., 75. og 102. gr. laganna. Vísað er og til meginreglna eignaréttar. III. Varnaraðili rökstyður kröfu sína um hlutdeild í lífeyrisréttindum sóknaraðilja á því að hjúskapur hafi staðið lengi, varnaraðili haft litlar tekjur utan heimilis en hún gert sóknaraðilja kleift að afla tekna og þar með lífeyrisréttinda með vinnu sinni á heimilinu og eigi því að njóta áunninna réttinda til jafns við sóknaraðilja. Annaðist varnaraðili að eigin sögn barnauppeldi og heimilisrekstur að öllu leyti meðan á hjúskap stóð. Leiði því augljós sanngirnisrök til þess að lífeyrisréttindi sóknaraðilja, hverju nafni sem nefnast, skuli koma undir skiptin. Þeir fjármunir sem sóknaraðili eyddi til greiðslu í séreignalífeyrissjóð beri að líta á sem hvern annan sparnað við skiptin og telur varnaraðili þá fjármuni í reynd eins og hverja aðra bankainnistæðu eða sparnað. Liggur það í eðli réttindanna sem að auki koma til erfða eins og hver önnur eign að sóknaraðilja látnum. Sóknaraðili geri kröfu um að lífeyrisréttindum sinum verði haldið utan skipta og beri honum því væntanlega að sanna að skilyrði séu til þessa en sönnunarbyrðin hvílir varla á varnaraðilja eins og ákvæðið er orðað. Lagarök varnaraðilja. Kröfur varnaraðilja byggjast á helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. IV. Aðiljar máls þessa gengu í hjónaband 16. júní 1973 og höfðu því verið liðlega 31 ár í hjúskap er þau slitu samvistum í ágúst 2003 og sóttu um skilnað 28. september 2004 en samkomulag um skilnaðarkjör náðist ekki. Í hjúskapnum eignuðust málsaðiljar saman þrjú börn sem eru fædd 1971, 1976 og 1985. Sóknaraðilikrefst þess að við skipti á félagsbúi aðilja vegna skilnaðar, verði lífeyrisréttindum hans hvort sem eru í sameignarsjóðum eða séreignarsjóðum haldið utan skipta þannig að hann haldi þessum réttindum sínum óskertum. Varnaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa hennar um helmingshlutdeild í lífeyrisréttindum sóknaraðilja, hvort sem er í sameignar- eða séreignarlífeyrissjóðum fyrir það tímabil er hjúskapur stóð og að henni verði dæmdar 5.301.333 krónur vegna réttinda sóknaraðilja í A og V deild LSS og vegna séreignarsjóðs Allianz 2.180 evrur. Varnaraðili rökstyður kröfu sína um hlutdeild í lífeyrisréttindum sóknaraðilja á því að hjúskapur hafi staðið lengi, hún hafi haft litlar tekjur utan heimilis en gert sóknaraðilja kleift að afla tekna og þar með lífeyrisréttinda með vinnu sinni á heimilinu og eigi því að njóta þeirra til jafns við sóknaraðilja. Í upphafi ágreinings um skiptin var auk þess sem að ofan greinir deilt um ábyrgð á veðskuldum við Húsbréfadeild Húsnæðisstofnunar og Eftirlaunasjóð slökkviliðsmanna Keflavíkurflugvelli. Undir rekstri málsins varð sátt um að varnaraðili tæki ábyrgð á skuldum þessum sem hvíla á [...] gegn 800.000 króna greiðslu frá sóknaraðilja. Með kaupmála þann 1. október 1991 var hjúskapareign varnaraðilja, fasteignin [...] í Keflavík, gerð að séreign varnaraðilja og hélst sú skipun þar til aðiljar skildu. Ekki er um það deilt að á meðan aðiljar voru í hjúskap var fasteign þessi mikið endurbætt og verðmæti aukið verulega. Hvort hjónanna átti stærri þátt í þeim endurbótum er ekki unnt að leggja dóm á af þeim gögnum sem fyrir liggja. Samkvæmt yfirliti skiptastjóra og þegar litið er til söluverðs eignarinnar sem nam við sölu í júní 2006 21.500.000 króna og þeirra veðskulda sem samkomulag hefur náðst um er ljós að hrein eign varnaraðilja utan skipta er ekki undir 15.000.000 sem hún fær óskipt í sinn hlut. Ekki fer á milli mála að fasteign þessi var megineign í eignasafni aðilja. Samkvæmt upplýsingum varnaraðilja sem ekki hefur verið mótmælt varð hún öryrki á hjúskapartímanum og er enn og ófær um að stunda venjulega vinnu en býr í eigin íbúð. Ekki er unnt að fullyrða að þátttaka aðilja í heimilisstörfum og barnauppeldi hafi verið frábrugðin því sem venjulegt má teljast. Eins og áður er fram komið byggir sóknaraðili kröfu sína um að lífeyrisréttindum hans verði haldið utan skipta á 102. gr. hjúskaparlaga. Er þessi meginregla áréttuð með ákvæði 2. mgr. 102. um að þyki það ósanngjarnt gagnvart hinum makanum að halda verðmætum eða réttindum samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga utan skipta sé heimilt að bæta honum það með fjárgreiðslum. Í athugasemdum, sem fylgdu í frumvarpi að lögum 31/1993 er tekið fram varðandi 2. mgr. 102. gr., að í einstaka tilviki kunni að reynast ósanngjarnt að halda persónubundnum réttindum utan skipta. Verður því ekki litið framhjá því, að sérstakar aðstæður verði að vera fyrir hendi eigi þau að koma undir skiptin. Við mat á þessu er rétt að horfa heildstætt á allar aðstæður beggja. Með vísan til þeirra aðstæðna sem lýst hefur verið telur dómari að ekki hafi verið sýnt fram á að ósanngjarnt sé gagnvart varnaraðilja að halda lífeyrisréttindum sóknaraðilja utan skipta. Um persónuleg réttindi varnaraðilja er ekki deilt. Rétt þykir að málskostnaður milli aðilja falli niður. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðilja 522.433 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 517.453 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og útlagðs kostnaðar 4.890 krónur. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Við opinber skipti vegna hjónaskilnaðar M og K skal lífeyrisréttindum hvors um sig hvort sem er í sameignarsjóðum eða séreignarsjóðum haldið utan skipta þannig að hvor aðili haldi sínum réttindum óskertum. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðilja 522.433 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknum lögmanns hennar 517.453 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og útlagðs kostnaðar 4.890 krónur,.
Mál nr. 461/2012
Kærumál Aðför
D hf. kærði úrskurð héraðsdómsþar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að stöðva gerð íaðfararmáli D hf. gegn Ö. Við fyrirtöku aðfararbeiðninnar var bókað í gerðabók,„Með tilliti til dóms Hæstaréttar nr. 600/2011 er ekki ljóst hvort og hversu hávanskil gerðarþola eru. Sýslumaður ákveður að stöðva gerðina“. Í dómiHæstaréttar kom fram að aðfararbeiðni D hf. hefði fullnægt formkröfum 1. mgr.10. gr. laga nr. 90/1989 og að ekki hefði legið fyrir að beiðninni yrði ekkifullnægt samkvæmt efni sínu, sbr. 1. mgr. 17. gr. sömu laga. Því hefðisýslumaður ekki átt að stöðva aðfarargerðina af sjálfsdáðum og var ákvörðunhans felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar MárMatthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru20. júní 2012 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8.júní 2012, þar sem staðfest var sú ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 28. febrúar2012 að stöðva gerð í aðfararmáli sóknaraðila gegn varnaraðila nr.011-2012-00477. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagtfyrir sýslumann að framkvæma fjárnám hjá varnaraðila. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti. Sóknaraðili krafðist fjárnáms með aðfararbeiðni semmóttekin var af sýslumanninum í Reykjavík 1. febrúar 2012 til tryggingar skuldsamkvæmt skuldabréfi útgefnu 28. mars 2008. Skuldari er tilgreindur Jónas ÞórÞorvaldsson en varnaraðili er tilgreindur sem veðsali. Segir í beiðninni að tvötryggingarbréf með veði í fasteign varnaraðila, Bakkastöðum 47, Reykjavík, séuað baki áðurnefndu skuldabréfi. Beiðnin var gerð að undangengnumgreiðsluáskorunum sem birtar voru fyrir Jónasi Þór og varnaraðila 15. nóvember2011. Í aðfararbeiðni er höfuðstóll skuldar tilgreindur á sama hátt og ígreiðsluáskorunum og skuldin sundurliðuð í höfuðstól, dráttarvexti og nánartilgreinda kostnaðarliði. Heildarfjárhæð skuldarinnar er sögð vera 60.344.182krónur. Þar kemur einnig fram að lánið hafi verið í erlendri mynt að jafnvirði,,ISK 38.000.000“ og að baki því séu tvö tryggingarbréf. Jafnframt kemur framað búið sé að endurreikna lánið í samræmi við dóma Hæstaréttar í málum nr.471/2010, 603/2010 og 604/2010 og lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingueins og þeim var breytt með lögum nr. 151/2010. Þá segir einnig: ,,Lánið er í vanskilumfrá 20. 4. 2011.“ Sóknaraðili hefur upplýst að aldrei hafi verið greitt afláninu en fyrsti gjalddagi þess hafi verið 1. apríl 2009. Ástæða hinnatilvitnuðu orða sé sú að staða lánsins hafi verið endurútreiknuð miðað viðtilvitnaðan dag og sá endurútreikningur birtur skuldara. Honum hafi, samkvæmt5. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, verið óheimilt að krefjast dráttarvaxta vegnavanskila fram að framkvæmd endurútreiknings. Því hafi með tilvitnuðum orðumverið vísað til þess að lánið hafi verið í vanskilum og gjaldfallið þegarendurútreikningurinn var kynntur varnaraðila og dráttarvextir verði þvíreiknaðir frá þeim degi. Sýslumaður boðaði varnaraðila til fjárnáms 7.febrúar 2012 og Jónas Þór í öðru máli sama dag. Varnaraðili mætti ekki þegaraðfararbeiðnin gegn henni var tekin fyrir hjá sýslumanni. Hún lét málið heldurekki til sín taka fyrir héraðsdómi. Beiðni sóknaraðila um aðför fullnægði formkröfum 1.mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989. Ekki lá fyrir að beiðninni yrði ekki fullnægtsamkvæmt efni sínu, sbr. 1. mgr. 17. gr. sömu laga, og voru því ekki að lögumskilyrði til þess að sýslumaður stöðvaðiaðfarargerðina af sjálfsdáðum. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfusóknaraðila um að fella úr gildi tilgreinda ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík. Varnaraðili greiði sóknaraðila málskostnað í héraðiog kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi sú ákvörðun sýslumannsinsí Reykjavík 28. febrúar 2012 að stöðva gerð í aðfararmáli nr. 011-2012-00477,sóknaraðila, Dróma hf., gegn varnaraðila, Önnu Dagrúnu Pálmarsdóttur. Varnaraðili greiði sóknaraðila málskostnaðí héraði og kærumálskostnað, 300.000 krónur.
Mál nr. 490/2002
Ómerking Heimvísun Játningarmál
Héraðsdómari ákvað að fara með opinbert mál á hendur A samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hæstiréttur ómerkti dóm héraðsdóms þar sem A var dæmdur í 10 mánaða fangelsi, en fullnustu 7 mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í þrjú ár, með vísan til þess að ekki hafi verið fullnægt því skilyrði fyrir meðferð málsins að A hafi játað skýlaust alla þá háttsemi, sem honum var gefin að sök.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir og Viðar Már Matthíasson prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. október 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu hans, en staðfestingar á niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um greiðslu skaðabóta. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að refsing sín verði milduð og skilorðsbundin og skaðabótakröfu vísað frá héraðsdómi. Í málinu er ákærða gefið sök að hafa í starfi sínu sem hafnarvörður Búðahrepps á um það bil fimm ára tímabili dregið sér og nýtt í eigin þágu 4.693.018 krónur með því að innleysa 32 nánar tilgreinda tékka samtals að ofangreindri fjárhæð. Þegar ákærði var inntur eftir afstöðu sinni til ákærunnar í þinghaldi 19. júlí 2002 var eftirfarandi fært til bókar: „Ákærði játar sök en gerir þá athugasemd að þar sem að ákærunni er rætt um tékka að fjárhæð kr. 877.089 sem innleystur var 6. apríl 1999 að þá hafi í raun verið 717.089 skilað inn til Búðahrepps.“ Voru jafnframt bókuð mótmæli ákærða við fram kominni skaðabótakröfu hreppsins þar sem ekki hafi verið sýnt fram á hver sé „raunveruleg tjónsfjárhæð“. Ákvað héraðsdómari síðan með samþykki beggja aðila að fara með málið samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Var sækjanda málsins og verjanda ákærða að því búnu gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í 10 mánuði, en fullnustu 7 mánaða af refsingunni frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Þá var ákærða gert að greiða hreppnum 4.175.929 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum. Á meðal gagna málsins er bréf verjanda ákærða til sýslumanns á Eskifirði 19. júlí 2002 þar sem bornar eru brigður á skaðabótakröfu Búðahrepps með vísan til þess að ákærði hafi endurgreitt hluta þeirrar fjárhæðar sem hann dró sér. Máli sínu til stuðnings vísaði verjandinn til bréfs Sigurðar H. Pálssonar endurskoðanda til Búðahrepps 13. september 2001. Í síðastnefndu bréfi kemur fram að ákærði hafi ýmist lagt andvirði þeirra tékka, sem um ræðir í málinu, inn á tékkareikning sinn eða leyst þá út í reiðufé. Hafi viðskiptabankar látið þetta viðgangast þrátt fyrir að tékkarnir hafi oftast verið gefnar út á hafnarsjóð en ekki handhafa. Næst þegar tékkarnir hafi borist hafi ákærði lagt þá inn á reikning sveitarsjóðs og tjáð gjaldkera að um væri að ræða greiðslu á reikningum sem viðskiptamenn hafnarinnar höfðu þá í raun greitt með fyrri tékkum. Þannig hafi ákærði getað velt á undan sér sífellt hærri fjárhæð með því að draga sér aðeins hluta tékkanna sem bárust. Eru aðilar ekki á eitt sáttir um hvað felist í þessum hluta bréfsins. Að virtum fram komnum mótmælum ákærða á dómþingi 19. júlí 2002 svo og framangreindum athugasemdum verjanda hans er ljóst að hér var ekki fullnægt því skilyrði fyrir meðferð máls eftir 125. gr. laga nr. 19/1991, að ákærði hafi játað skýlaust alla þá háttsemi, sem honum var gefin að sök. Verður ekki komist hjá því að ómerkja héraðsdóminn og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Samkvæmt þessum úrslitum málsins verður allur kostnaður af því í héraði og fyrir Hæstarétti felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda á báðum dómstigum, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Othars Arnar Petersen hæstaréttarlögmanns, samtals 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 26. ágúst 2002. Málið, sem þingfest var 5. febrúar 2002 og dómtekið 19. júlí 2002, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 14. janúar 2002 gegn Agnari Jónssyni, kt. 170639-4649, Borgarstíg 1, Fáskrúðsfirði „fyrir fjárdrátt í opinberu starfi með því að hafa á tímabilinu frá maí 1995 til júlí 2000, þá starfandi sem hafnarvörður hjá Búðahreppi, dregið sér og nýtt í eigin þágu samtals kr. 4.693.018 af fé hafnarsjóðs, sem sundurliðast þannig: Tékki að fjárhæð 66.195 kr. innleystur 16. júní 1995 Tékki að fjárhæð 44.511 kr. innleystur 21. mars 1996 Tékki að fjárhæð 37.390 kr. innleystur 24. apríl 1996 Tékki að fjárhæð 149.941 kr. innleystur 3. júlí 1996 Tékki að fjárhæð 107.856 kr. innleystur 8. október 1996 Tékki að fjárhæð 35.604 kr. innleystur 13. mars 1997 Tékki að fjárhæð 157.677 kr. innleystur 20. apríl 1998 Tékki að fjárhæð 201.780 kr. innleystur 5. maí 1998 Tékki að fjárhæð 98.606 kr. innleystur 28. maí 1998 Tékki að fjárhæð 419.036 kr. innleystur 22. júní 1998 Tékki að fjárhæð 88.632 kr. innleystur 7. ágúst 1998 Tékki að fjárhæð 69.084 kr. innleystur 16. september 1998 Tékki að fjárhæð 333.676 kr. innleystur 27. október 1998 Tékki að fjárhæð 66.208 kr. innleystur 22. desember 1998 Tékki að fjárhæð 9.682 kr. innleystur 22. desember 1998 Tékki að fjárhæð 73.205 kr. innleystur 22. desember 1998 Tékki að fjárhæð 243.320 kr. innleystur 5. febrúar 1999 Tékki að fjárhæð 877.089 kr. innleystur 6. apríl 1999 Tékki að fjárhæð 139.331 kr. innleystur 23. apríl 1999 Tékki að fjárhæð 33.671 kr. innleystur 11. júní 1999 Tékki að fjárhæð 82.062 kr. innleystur 11. júní 1999 Tékki að fjárhæð 342.000 kr. innleystur 7. júlí 1999 Tékki að fjárhæð 91.999 kr. innleystur 28. júlí 1999 Tékki að fjárhæð 11.300 kr. innleystur 28. júlí 1999 Tékki að fjárhæð 31.591 kr. innleystur 2. september 1999 Tékki að fjárhæð 204.382 kr. innleystur 29. september 1999 Tékki að fjárhæð 79.712 kr. innleystur 6. janúar 2000 Tékki að fjárhæð 218.959 kr. innleystur 3. febrúar 2000 Tékki að fjárhæð 76.663 kr. innleystur 7. apríl 1999 Tékki að fjárhæð 39.964 kr. innleystur 28. apríl 2000 Tékki að fjárhæð 103.282 kr. innleystur 13. júní 2000 Tékki að fjárhæð 158.610 kr. innleystur 26. júlí 2000 Telst þetta varða við 247. gr., sbr. 138. gr almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Búðahrepps vegna hafnarsjóðs Fáskrúðsfjarðar, kt. 490169-2619, er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 3.975.929 að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 og þóknunar vegna lögmannsþjónustu.” Með játningu ákærða, sem studd er öðrum gögnum málsins, telst sannað, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem honum er gefin að sök og réttilega er heimfærð til lagaákvæða í ákæru. Samkvæmt sakavottorði dags. 23. janúar 2002, hefur ákærða ekki verið refsað fyrir brot, sem ítrekunarverkun hafa í þessum máli. Hæfileg refsing ákærða Agnars Jónssonar ákveðst 10 mánaða fangelsi, en fresta skal fullnustu 7 mánaða af refsingunni og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af hálfu Búðahrepps vegna hafnarsjóðs Fáskrúðsfjarðar, er í ákæru krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 3.975.929 að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 og þóknunar vegna lögmannsþjónustu. Kröfufjárhæðin er samtala þeirra tékka, sem ákærði er sakfelldur fyrir að hafa dregið sér sem er kr. 4.693.018 að frádreginni greiðslu, sem ákærði mun hafa greitt inn á reikning bótakrefjanda þann 6. apríl 1999, kr. 717.089, eða kr. 3.975.929. Ekki hefur verið sýnt fram á, að ákærði hafi endurgreitt að öðru leyti það fé, sem hann hefur dregið sér og verður bótakrafan tekin til greina að fullu. Með vísan til 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 verður ákærði dæmdur til að greiða kr. 200.000 vegna lögmannsaðstoðar. Verður ákærði þannig dæmdur til að greiða Búðahreppi kr. 4.175.929 með dráttarvöxtum samkvæmt III. og IV. kafla laga nr. 38/2001, af kr. 3.975.929 frá 21. febrúar 2002. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin þóknun skipaðs verjanda á rannsóknarstigi og málflutningsþóknun skipaðs verjanda hans fyrir dómi, Othars Arnar Pedersen, hrl., 120.000 krónur. Logi Guðbrandsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist framyfir lögskilinn tíma vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Ákærði, Agnar Jónsson, sæti 10 mánaða fangelsi, en fresta skal fullnustu 7 mánaða af refsingunni og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði Búðahreppi kr. 4.175.929 með dráttarvöxtum samkvæmt III. og IV. kafla laga nr. 38/2001, af kr. 3.975.929 frá 21. febrúar 2002. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin þóknun skipaðs verjanda á rannsóknarstigi og málflutningsþóknun skipaðs verjanda hans fyrir dómi, Othars Arnar Pedersen, hrl., 120.000 krónur.
Mál nr. 443/2008
Ráðningarsamningur Biðlaun
V starfaði sem héraðsráðunautur og framkvæmdastjóri hjá B frá árinu 1987 til 1. maí 2006. Greindi aðila á um rétt V til biðlauna eftir starfslok hans, hvor aðilanna ætti að greiða reikning lögmanns vegna ráðgjafar við endurskoðun ráðningarsamnings V og hvort V hefði við aðalmeðferð málsins samþykkt skuld að tiltekinni fjárhæð. Óumdeilt var að starfssamningur V hafði ekki verið endurskoðaður eins og til stóð samkvæmt upphaflegum samningi aðila. Var þriggja manna framkvæmdastjórn falið að uppfæra samninginn. Lögmaður var fenginn til aðstoðar að frumkvæði V og var B dæmdur til að greiða reikning hans. Framkvæmdastjórnin og V undirrituðu breytingu á starfssamningi við V 7. nóvember 2005. Í málinu þótti nægilega upplýst að starf V hefði verið lagt niður er hann hætti störfum. Með vísan til samningsins 7. nóvember 2005 og annarra málsgagna var staðfestur biðlaunaréttur V. V hafði látið gjaldfæra ýmsar úttektir hjá B sem ekki fundust fylgiskjöl fyrir, staðfesti V að stærstur hluti þeirra væru persónulegar úttektir en taldi hluta þeirra hafa verið í þágu B. Hæstiréttur hafnaði því að V hefði samþykkt við skýrslugjöf í héraði að hann skuldaði alla fjárhæðina, en engu að síður var talið að B þyrfti ekki við svo búið að bera þennan kostnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. ágúst 2008. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 5.433.130 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 1. október 2008. Hann krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, en til vara lækkunar á kröfu aðaláfrýjanda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Helstu ágreiningsefni máls þessa eru hvort aðaláfrýjandi eigi rétt til biðlauna eftir starfslok sín 1. maí 2006, hvor aðila eigi að greiða reikning Ragnars Halldórs Hall hæstaréttarlögmanns vegna ráðgjafar hans við endurskoðun ráðningarsamnings aðaláfrýjanda og hvort aðaláfrýjandi hafi við aðalmeðferð málsins samþykkt skuld að tiltekinni fjárhæð og að því marki ráðstafað sakarefninu. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I Aðaláfrýjandi hóf störf hjá gagnáfrýjanda fyrri hluta árs 1987 sem héraðsráðunautur í fullu starfi og framkvæmdastjóri í hlutastarfi. Samkvæmt samkomulagi hætti hann störfum 1. maí 2006. Á sama tíma og starfslok aðaláfrýjanda voru rædd og gengið var frá breytingu á starfssamningi hans, var unnið að samningi við Búnaðarfélag Vesturlands um að þjónusta gagnáfrýjanda við bændur yrði færð til þess félags. Mun þetta hafa verið í samræmi við samning Bændasamtaka Íslands og ráðuneyta landbúnaðar og fjármála um hagræðingu verkefna samkvæmt búnaðarlögum nr. 70/1998 um fækkun leiðbeiningamiðstöðva. Lá fyrir að gagnáfrýjandi myndi ekki fá áfram fjárveitingu til starfs ráðunautar. Á stjórnarfundi gagnáfrýjanda 6. júlí 2005 var samþykkt að mynda framkvæmdastjórn og var bókað að hún skyldi „vinna að málum Búnaðarsambandsins, starfslokum Vals og var það samþykkt.“ Átti kosning framkvæmdastjórnarinnar stoð í 6. gr. laga gagnáfrýjanda. Niðurstaðan varð að Leiðbeiningamiðstöð Vesturlands var falið að sjá um þjónustu á starfssvæði gagnáfrýjanda að öðru leyti en því að þjónusta við hrossabændur var færð til Búnaðarsambands Suðurlands. Gagnáfrýjandi réð ekki annan starfsmann í stað aðaláfrýjanda. Þykir þannig nægilega upplýst að starf aðaláfrýjanda hafi verið lagt niður er hann hætti störfum. Þegar aðaláfrýjandi hóf störf hjá gagnáfrýjanda var ráðningarsamningur færður í fundargerðarbók stjórnar gagnáfrýjanda 14. janúar 1987 með því efni að aðaláfrýjandi skyldi frá mars 1987 taka að sér umsjón og rekstur eigna gagnáfrýjanda. Laun hans skyldu greiðast eftir kjarasamningi Búnaðarsambanda og Hagsmunafélags héraðsráðunauta, auk þess sem hann skyldi frá greidda tiltekna yfirvinnu og ferðakostnað vegna starfsins. Tekið var fram að samningurinn yrði endurskoðaður um áramót 1987/1988, en af því mun ekki hafa orðið. Fyrir Hæstarétt var lögð bókun á fundi stjórnar Búnaðarfélags Íslands 11. nóvember 1988 þar sem fram kemur það viðhorf að „ráðunautar, sem ráðnir hafa verið til félagsins í stöður, sem heimilaðar hafa verið og viðurkenndar með fjárveitingum á fjárlögum, tekið laun í samræmi við launakerfi og samninga ríkisins við viðkomandi hagsmunafélag eigi sama rétt til biðlauna og ríkisstarfsmenn í skilningi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Komi til þess að einhverjar af stöðum ráðunauta verði lagðar niður og ekki verði tök á að ráða viðkomandi í aðra stöðu hjá félaginu, þá á hann rétt til biðlauna í samræmi við 14. gr. nefndra laga.“ Ragnar Halldór Hall hæstaréttarlögmaður var fenginn til aðstoðar við starfslok aðaláfrýjanda og undirrituðu framkvæmdastjórnin og aðaláfrýjandi skjal 7. nóvember 2005 um „breytingar á starfssamningi“. Þar kemur fram að launakjör aðaláfrýjanda hafi aldrei verið endurskoðuð á starfstíma hans. Ekki hafi orðið breytingar á efni starfssamningsins umfram launabreytingar samkvæmt ákvæðum kjarasamninga. Aðilar séu sammála um að kjör hans hafi ekki fylgt þróun kjara héraðsráðunauta hvorki að því er varðar laun eða önnur kjör, svo sem um viðbótarlífeyrissparnað. Hins vegar hafi ábyrgð og álag sem starfinu fylgi aukist umtalsvert frá því upphaflegur samningur var gerður í janúar 1987. Þá er lýst starfssviði aðaláfrýjanda og launakjörum og loks öðrum starfstengdum kjörum, sem „skulu vera óbreytt og útfærð með sama hætti og verið hefur, m.a. varðandi og annarra starfstengdra réttinda sem VÞ hefur áunnið sér á starfstíma sínum, þ.m.t. uppsagnarfrestur og biðlaunaréttur.“ Á fundi framkvæmdanefndar 21. febrúar 2006 var bókað að samkomulag væri um að aðaláfrýjandi hætti störfum 1. maí 2006. Rúmu ári eftir undirritun samningsins eða 12. desember 2006 var hann borinn upp á stjórnarfundi gagnáfrýjanda og honum synjað staðfestingar. Við skýrslutökur fyrir dómi kom fram að það hafi einkum verið réttur aðaláfrýjanda til biðlauna sem stjórnin hafi ekki viljað samþykkja. Svo sem lýst er hér að framan fól stjórn gagnáfrýjanda framkvæmdastjórn að ganga frá starfslokum aðaláfrýjanda. Ritaði framkvæmdastjórnin öll undir samkomulagið 7. nóvember 2005. Samkvæmt þessu og með vísan til forsendna héraðsdóms um gildi samkomulagsins er staðfest niðurstaða hans um að gagnáfrýjandi hafi verið við það bundinn. Nægilega er komið fram í málinu að eðli starfa aðaláfrýjanda var opinber stjórnsýsluframkvæmd samkvæmt búnaðarlöggjöfinni sem að verulegu leyti var fjármögnuð úr ríkissjóði. Launakjör hans fóru eftir kjarasamningi Félags íslenskra náttúrufræðinga við íslenska ríkið, hann fékk akstursgreiðslur og dagpeninga, hann var virkur sjóðfélagi hjá Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins frá 1. júní 1968 og naut réttar til töku eftirlauna samkvæmt svonefndri 95 ára reglu við starfslok. Þegar allt þetta er virt, framangreind bókun Búnaðarsambands Íslands 11. nóvember 1988 og þau orð í samningi aðila frá 7. nóvember 2005 að meðal starfstengda réttinda sem aðaláfrýjandi hafi áunnið sér á starfstíma sínum hjá gagnstefnanda sé biðlaunaréttur, verður fallist á að aðaláfrýjandi njóti slíks réttar. Að þessari niðurstöðu fenginni, gerir gagnáfrýjandi ekki ágreining um að biðlaun miðist við 12 mánuði og nemi 5.984.731 krónum svo sem aðaláfrýjandi hefur krafist. II Áður er rakið að stjórnarfundur gangáfrýjanda fól þriggja manna framkvæmdastjórn að leysa kjaramál aðaláfrýjanda og semja um starfslok hans. Upplýst er að nokkurn tíma tók að undirbúa og ganga frá samkomulagi áður en það var undirritað 7. nóvember 2005. Aðaláfrýjandi kveður öllum hafa verið ljóst að það þyrfti að leiðrétta launakjör hans og hafi hann viljað að stjórnin nyti við það lögfræðilegrar ráðgjafar. Hafi hann því beðið Ragnar Halldór Hall hæstaréttarlögmann að taka að sér það verk. Ragnar Halldór bar fyrir dómi að honum hefði verið falið að vinna þetta fyrir báða aðila og Búnaðarsambandið hefði greitt fyrir vinnu hans. Vitnið Guðmundur Jónsson fyrrverandi formaður gagnáfrýjanda hafnaði því að þetta hefði verið samþykkt, en kvaðst þó ekki muna það nægilega vel til að fullyrða að aðaláfrýjandi hefði ekki borið undir hann að fá lögmann í verkið. Sagði hann nánar spurður: „ einhvern tíma mun ég nú hafa lýst því yfir að ég vildi nú ekki standa í þessu einn ... ef eitthvað þyrfti að gera.“ Hér er um að ræða gagnkvæman samning vegna starfa aðaláfrýjanda hjá gagnáfrýjanda, sem óumdeilt er að ekki hafði verið endurskoðaður eins og til stóð samkvæmt upphaflegum samningi aðila. Við þessar aðstæður og með vísan til þess sem að framan er rakið verður fallist á að gagnáfrýjanda beri að greiða umdeildan reikning. III Í hinum áfrýjaða dómi kemur fram að í gagnstefnu í héraði samþykkti aðaláfrýjandi aðeins að skulda gagnáfrýjanda 6.414.050 krónur vegna óútskýrðra reikninga. Við skýrslugjöf í héraði hafi hann hins vegar samþykkt alla fjárhæðina sem gagnáfrýjandi hafði fært honum til skuldar vegna þessa liðar, 7.523.818 krónur og byggir héraðsdómur niðurstöðu sína á því. Aðaláfrýjandi mótmælir þessu og hefur fyrir Hæstarétti gert sömu kröfu og gerð var í gagnstefnu í héraði að því er þetta varðar. Þar sem ekki er unnt að finna nefndu samþykki hans stað í endurriti af framburði hans verður því hafnað að hann hafi samþykkt hærri fjárhæð en fram kom í gagnstefnu í héraði. Samkvæmt málsgögnum er um að ræða kostnað sem aðaláfrýjandi lét gjaldfæra hjá gagnáfrýjanda án þess að leggja fram reikninga eða önnur fylgiskjöl fyrir honum. Verður ekki talið að gagnáfrýjandi þurfi við svo búið að bera þennan kostnað. Af þessum ástæðum verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að öll fjárhæðin, 7.523.818 krónur, komi til frádráttar kröfu aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjanda. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að aðaláfrýjanda bæri að greiða gagnáfrýjanda 1.774.664 krónur og er sú fjárhæð óumdeild að öðru leyti en að framan greinir. Sú breyting er nú gerð á niðurstöðu héraðsdóms að gagnáfrýjanda er gert að greiða aðaláfrýjanda 5.984.731 krónu vegna biðlauna og einnig að gagnáfrýjandi skuli bera kostnað vegna lögfræðiþjónustu Ragnars Halldórs Hall hæstaréttarlögmanns 128.857 krónur. Samkvæmt þessu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda 4.338.924 krónur (5.984.731+128.857-1.774.664). Miðað við atvik málsins, einkum þau að aðaláfrýjandi átti sjálfur sök á þeirri óvissu sem uppi var um uppgjör aðila, þykir með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu mega ákveða að dráttarvextir miðist við 26. apríl 2007, en þann dag þingfesti aðaláfrýjandi gagnsök sína í héraði. Eins og málsatvikum er háttað og með tilliti til þess að aðaláfrýjandi, sem gegndi starfi framkvæmdastjóra gagnáfrýjanda, átti sjálfur nokkra sök á því að launamál hans voru í ólestri og að hann auk þess gætti ekki hin síðari ár starfsskyldna sinna að því varðaði meðferð fjármuna vinnuveitanda síns og bókhald, þykir rétt með hliðsjón af sjónarmiðum að baki 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að láta málskostnað falla niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Búnaðarsamband Kjalarnesþings, greiði aðaláfrýjanda, Vali Steini Þorvaldssyni, 4.338.924 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. apríl 2007 til greiðsludags. Málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 30. júní sl., er höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 21. mars 2007. Stefnandi í aðalsök og gagnstefndi er Búnaðarsamband Kjalarnesþings, Þverholti 3, Mosfellsbæ, en stefndi í aðalsök og gagnstefnandi er Valur Steinn Þorvaldsson, Minna-Mosfelli, Mosfellsbæ. Endanlegar dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 5.037.310 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af stefnufjárhæðinni, frá 1. maí 2006 til greiðsludags. Þá krefst hann vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga, er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. maí 2007, en síðan árlega þann dag. Loks er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefndi í aðalsök krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi stefnanda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Með gagnstefnu, sem birt var stefnanda í aðalsök 17. apríl 2007, höfðaði stefndi gagnsök og gerir þær kröfur að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 5.433.130 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. maí 2006 til greiðsludags, auk vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga, er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, fyrst 1. maí 2007, og síðan árlega þann dag. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi gagnstefnda samkvæmt mati dómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Gagnstefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda og málskostnaðar úr hans hendi, að mati dómsins. Til vara krefst hann verulegrar lækkunar á kröfum gagnstefnanda og að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af þessum þætti málsins. Með ráðningarsamningi frá janúar 1987 var Valur Steinn Þorvaldsson, hér nefndur aðalstefndi, ráðinn til starfa sem héraðsráðunautur hjá Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, aðalstefnanda í máli þessu. Samkvæmt ráðningarsamningnum tók aðalstefndi einnig frá sama tíma að sér umsjón og rekstur eigna aðalstefnanda. Laun áttu að greiðast eftir kjarasamningi Búnaðarsambanda og héraðsráðunauta, en að auki átti aðalstefndi að fá greidda 25 tíma í yfirvinnu á mánuði fyrir framkvæmda­stjórastarf. Samningurinn kvað og á um að aðalstefndi skyldi leggja til bifreið og fengi hann greitt fyrir allan akstur á vegum aðalstefnanda samkvæmt áðurnefndum kjarasamningi. Ráðningarsamninginn skyldi endurskoða um áramót 1987/1988. Ekki kom til þess að samningurinn yrði endurskoðaður, en 7. nóvember 2005 undirrituðu aðalstefndi og framkvæmdastjórn aðalstefnanda samkomulag um svofelldar breytingar á starfskjörum aðalstefnda, sem gilda átti frá 1. mars 2005: 1. „VÞ gegnir starfi héraðsráðunautar BSK og hefur umsjón með faglegum verkefnum og samstarfi við aðra sérfræðinga. Hann er jafnframt framkvæmdastjóri BSK og hefur umsjón með rekstri þess, fjárreiðum og eignum, eins og verið hefur. 2. VÞ tekur laun skv. launatöflu kjarasamnings Félags íslenskra náttúrufræðinga og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs nr. 663-09, launafl. C18/3, og eru mánaðarlaun frá 1. mars 2005 kr. 408.055. Er þetta heildargreiðsla fyrir vinnuframlag VÞ og innifelur öll viðvik hvort sem þau eru unnin innan marka daglegs vinnutíma eða utan. Launafjárhæðin tekur síðan þeim breytingum hlutfallslega sem samninganefndir búnaðarsambanda og héraðsráðunauta kunna að semja um á gildistíma starfssamnings þessa. 3. Öll önnur starfstengd kjör VÞ en laun skulu vera óbreytt og útfærð með sama hætti og verið hefur, m.a. varðandi greiðslur í lífeyrissjóð og greiðslur vegna afnota bifreiðar VÞ í þágu vinnuveitandans, dagpeninga og annarra starfstengdra réttinda sem VÞ hefur áunnið sér á starfstíma sínum, þ.m.t. uppsagnarfrestur og biðlaunaréttur.“ Framkvæmdastjórn aðalstefnanda skipuðu á þessum tíma Guðmundur Jónsson, formaður stjórnar aðalstefnanda, Björn Jónsson varaformaður og Ásthildur Skjaldardóttir ritari. Samkomulagið var undirritað á lögfræðiskrifstofu Ragnars H. Hall hrl., en einnig fært í fundargerðarbók stjórnar aðalstefnanda. Með bréfi 28. desember 2005 frá Þrúði G. Haraldsdóttur, framkvæmdastjóra Félags íslenskra náttúrufræðinga, til Guðmundar Jónssonar, formanns aðalstefnanda, voru skýrðar þær breytingar sem orðið höfðu á launakjörum aðalstefnda samkvæmt nýgerðum kjarasamningi Búnaðarsambanda og Hagsmunafélags ráðunauta. Meðal framlagðra gagna eru fundargerðir stjórnar og framkvæmdastjórnar aðalstefnanda frá september 2004 til febrúar 2008. Má þar sjá að á nokkrum fundum er fjallað um starfslok aðalstefnda. Í fundargerð stjórnar frá 6. júlí 2005 kemur fram að rætt hafi verið um samdrátt í tekjum af búnaðargjaldi og um stöðu aðalstefnanda vegna ákvæða nýs búnaðarsamnings. Bókað var að vegna þessa þyrfti að íhuga samstarf við Vestlendinga eða Sunnlendinga. Þá var að tillögu formanns samþykkt að hann, ásamt varaformanni og ritara, mynduðu framkvæmdastjórn, sem hefði það hlutverk að vinna að málum aðalstefnanda og starfslokum aðalstefnda. Næst er bókað um fund framkvæmdastjórnar á skrifstofu Ragnars H. Hall hrl. 7. nóvember 2005, þar sem gengið var frá breytingum á starfssamningi aðalstefnda. Í fundargerð stjórnar 13. desember 2005 er bókað að aðalstefndi hafi gert stjórninni grein fyrir störfum framkvæmdanefndar. Jafnframt segir þar að gengið verði frá starfslokum aðalstefnda fyrir áramót. Í fundargerð framkvæmdastjórnar frá 21. febrúar 2006, sem undirrituð er af framkvæmdastjórn og aðalstefnda, kemur fram að samkomulag sé um að aðalstefndi hætti störfum 1. maí 2006. Á fyrsta fundi nýrrar stjórnar aðalstefnanda, sem haldinn var 12. desember 2006, er bókað í fundargerð að samningur sá sem framkvæmdastjórn og aðalstefndi hafi gert 7. nóvember 2005, um breytingar á starfssamningi aðalstefnda, hafi aldrei verið borinn upp, hvorki á stjórnarfundi né aðalfundi. Var samningurinn borinn undir atkvæði fundarmanna og honum synjað með öllum greiddum atkvæðum. Í fundargerðum má einnig lesa að mjög hefur verið rætt um aðskilnað aðalstefnda við starfslok, bókhaldsóreiðu á skrifstofu hans, drátt á vinnu við gerð ársreikninga fyrir árin 2004 og 2005 og vöntun á fylgiskjölum. Þar sem aðalstefnandi taldi að ekki væri allt með felldu í fjármálum sambandsins var endurskoðunarfirmanu Deloitte m.a. falið að yfirfara fjárreiður þess, þ.á m. bankareikninga. Í bréfi Deloitte frá 17. október 2006 til aðalstefnanda segir svo: „Við höfum yfirfarið bankareikning félagsins fyrir árin 2004, 2005 og frá 1. janúar til 18. maí 2006. Eftir yfirferð teljum við að krafa Búnaðarsambands Kjalarnesþings á hendur Vali Þorvaldssyni sé kr. 15.202.830. Krafan byggist á úttektum Vals af bankareikningi félagsins á tímabilinu, fylgiskjölum sem til staðar eru í bókhaldinu og ekki eru talin tilheyra Búnaðarsambandinu og úttektum af bankareikningi þar sem fylgiskjöl vantar í bókhaldið og ekki er hægt að sjá hvað verið er að greiða. Eftir er að taka tillit til þess að Valur á rétt á launum á þessu tímabili og á eftir að færa það til lækkunar á kröfunni. Einnig á eftir að bæta við skuld Vals við félagið frá 31/12 2003 sem samkvæmt bókhaldi félagsins 31/12 2003 er kr. 897.087.“ Með bréfi Deloitte fylgdu sundurliðanir á bankareikningum sambandsins árin 2004, 2005 og fyrir tímabilið 1. janúar til 18. maí 2006. Fjárhæðin, 15.202.830 krónur, sundurliðast þannig: Að viðbættri skuld aðalstefnda samkvæmt bókhaldi 31/12 2003, að fjárhæð 897.087 krónur, nemur fjárhæðin samtals 16.099.917 krónum. Frá þeirri fjárhæð á eftir að draga laun aðalstefnda. Ágreiningur er með aðilum um ofangreindar fjárhæðir, að undanskilinni skuld aðalstefnda að fjárhæð 897.087 krónur. Jafnframt deila aðilar um fjárhæð vangoldinna launa aðalstefnda og rétt hans til biðlauna. Í stefnu í aðalsök er frá því greint að aðalstefnandi hafi freistað þess að aðilar færu yfir gögn málsins í því skyni að ná samkomulagi um fjárhagslegt uppgjör, en án árangurs, þar sem aðalstefndi hafi ekki viljað sitja fundi með forsvarsmönnum aðalstefnanda. Að svo komnu hafi aðalstefnanda verið nauðsyn að höfða mál þetta og fá skorið úr ágreiningi aðila fyrir dómi. Í gagnstefnu kemur fram að gagnstefnandi hafi lýst sig reiðubúinn við Guðmund Jónsson, þáverandi formann gagnstefnda, til að ljúka uppgjöri fyrir starfstíma sinn, þ.e. fram til 1. maí 2006, og lengur ef nauðsyn krefði. Í byrjun apríl sama ár hafi gagnstefnanda hins vegar virst sem einhvers konar valdarán hefði átt sér stað í stjórn gagnstefnda og kjörin stjórn sambandsins gerð valdalaus. Því til skýringar nefnir gagnstefnandi m.a. að farið hafi verið inn í skrifstofu hans og bókhaldsgögn fjarlægð, að honum fjarstöddum og án hans vitundar. Geti gagnstefnandi því ekki borið ábyrgð á þeim bókhaldsgögnum. Eftir það hafi honum ekki gefist tækifæri til að skila af sér, eins og um hafi samist. Fram kemur einnig að gagnstefnandi hafi í byrjun árs 2007 óskað eftir viðræðum við gagnstefnda um uppgjör milli aðila. Um leið hafi hann gert alvarlegar athugasemdir við að í kröfubréfi gagnstefnda hafi laun hans ekki verið reiknuð út og dregin frá heildarkröfunni. Hafi gagnstefndi ekki sinnt óskum hans um viðræður, en þess í stað hafið málarekstur á hendur honum. Aðalstefnandi byggir á því að aðalstefndi skuldi honum þá fjárhæð sem að ofan greinir. Hafi aðalstefndi, án heimildar aðalstefnanda, bæði safnað upp skuld á viðskiptareikningi sínum hjá aðalstefnanda, svo og greitt af reikningi aðalstefnanda fyrir ýmsar vörur og þjónustu í eigin þágu. Þá sé meðferð hans á fylgiskjölum verulega ábótavant og engin fylgiskjöl til staðar í bókhaldi fyrir háum úttektum af reikningi aðalstefnanda. Allt sé þetta staðfest í samantekt endurskoðunarfirmans Deloitte. Hins vegar sé það óumdeilt að aðalstefndi eigi inni vangoldin laun hjá aðalstefnanda fyrir árin 2004 og 2005, svo og fyrir tímabilið frá janúar til apríl 2006, og komi þau til frádráttar skuld hans við aðalstefnanda. Krafa aðalstefnanda sundurliðast svo, og hefur þá verið tekið tillit til breyttrar kröfugerðar hans: Aðalstefnandi tekur fram að staðgreiðsla af launum hafi verið greidd til október 2005. Þá kveðst hann til einföldunar gera kröfu um dráttarvexti af stefnufjárhæðinni frá 1. maí 2006 að telja. Til stuðnings kröfum sínum vísar aðalstefnandi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í VI. og VII. kafla laga nr. 50/2000. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Kröfu um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, kveðst aðalstefnandi styðja við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, kröfu um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en krafa hans um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988. Aðalstefndi mótmælir og vísar á bug sem röngum og ósönnuðum þeim fullyrðingum að ekki hafi allt verið með felldu í fjármálum aðalstefnanda og beri aðalstefndi ábyrgð á því. Byggir hann á því að útreikningi aðalstefnanda á launum hans fyrir tímabilið 1. janúar til 1. maí 2006 sé verulega áfátt. Svo dæmi sé tekið taki aðalstefnandi ekkert tillit til biðlauna aðalstefnda í 12 mánuði frá 1. maí 2006 að telja. Starf aðalstefnda hafi verið lagt niður þegar aðalstefnandi hætti starfsemi og Leiðbeiningarmiðstöð Vesturlands hafi tekið við verkefnum aðalstefnanda. Við þá breytingu hafi ekki verið gert ráð fyrir að starf aðalstefnda yrði flutt þangað, þvert á móti hafi starf hans verið lagt niður og honum ekki boðið annað starf í þess stað. Réttur aðalstefnda til biðlauna sé ótvíræður og hafi alltaf legið fyrir, enda áréttað í sérstökum samningi aðila frá 7. nóvember 2005. Til frekari stuðnings vísar aðalstefndi til ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en þar sé m.a. að finna tilvísun til eldri laga um sama efni, nr. 38/1954. Að öðru leyti kveðst aðalstefndi vísa til málsástæðna og lagaraka, sem fram komi í gagnstefnu hans. Gagnstefnandi byggir kröfur sínar á því að hann eigi rétt til launa hjá gagnstefnda fyrir tímabilið frá 2004 til 2007, þ.m.t. biðlauna, og vísar í þeim efnum til samnings aðila frá 7. nóvember 2005, um breytingar á starfssamningi gagnstefnanda. Til frádráttar vangoldnum launum kveðst hann viðurkenna sem réttmætar ýmsar kröfur gagnstefnda, og miðist kröfugerð hans í gagnsök við það. Að því er launakröfur varðar kveðst gagnstefnandi byggja á því að starfskjörum hans hafi verið breytt með samningi aðila frá 7. nóvember 2005. Breytingarnar hafi gilt frá 1. mars 2005, en frá þeim tíma skyldi gagnstefnandi taka laun samkvæmt launatöflu kjarasamnings Félags íslenskra náttúrufræðinga og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, nr. 663-09, launaflokkur C18/3 (mánaðarlaun frá 1. mars 2005 408.055 krónur). Í málinu liggi fyrir bréf framkvæmdastjóra Félags íslenskra náttúrufræðinga frá 28. desember 2005, er sýni að gagnstefnandi eigi rétt til tveggja launaflokka hækkunar samkvæmt kjarasamningi, svo og bréf frá framkvæmdastjóra BHM, dagsett 25. apríl 2007, er sýni þróun launa gagnstefnanda frá 1. mars 2005 til 1. maí 2007, og miðist launaútreikningur hans við þær forsendur. Jafnframt komi fram í áðurgreindum samningi um breytingar á launakjörum gagnstefnanda að öll önnur starfstengd kjör hans skuli vera óbreytt og útfærð með sama hætti og verið hafi, m.a. greiðslur vegna afnota gagnstefnanda af bifreið, dagpeningar og starfstengd réttindi, s.s. biðlauna­réttindi. Taki kröfugerð hans einnig mið af því. Gagnstefnandi telur að mikið vanti upp á að viðhlítandi grundvöllur sé fyrir meintum fjárkröfum gagnstefnda á hendur honum, og rekur hann það til vanþekkingar á starfsemi gagnstefnda. Þannig fái vart staðist að gagnstefnanda sé persónulega ætlað að standa straum af ýmsum útgjöldum sem stjórn gagnstefnda hafi falið honum að annast, og nefnir í dæmaskyni tækifærisgjafir, vinnu iðnaðarmanna við viðhald fasteignar gagnstefnda, veitingar í fræðsluferðum, lögfræðiaðstoð við samningsgerð, kostnað vegna þinglýsingar og stimpilgjalda og viðhalds og kaupa á búnaði og tækjum gagnstefnda. Gagnstefnandi sundurliðar kröfur sínar á hendur gagnstefnda með eftirfarandi hætti og tekur um leið afstöðu til krafna sem hann telur að koma eigi til frádráttar kröfum hans: Ekki er um það ágreiningur að skuld gagnstefnanda við gagnstefnda 31. desember 2003 nam 897.087 krónum. Við uppgjör vegna ársins 2004 kveðst gagnstefnandi styðjast við nær fullgert bókhald gagnstefnda fyrir það ár, sem hann hafi skilað til endurskoðunarfirmans Deloitte á fyrri hluta árs 2005. Afstemmingum hafi þó ekki að fullu verið lokið og kunnugt hafi verið um villufærslur, sem átti eftir að leiðrétta. Geri gagnstefnandi grein fyrir þeim leiðréttingarfærslum á sérstöku skjali í gögnum málsins. Hins vegar hafni hann alfarið sem röngum og órökstuddum þeim breytingum sem fram komi í skýrslu Deloitte og beri yfirskriftina „Reikningar v/VÞ skv. Hafberg“, og telji að þær breytingar hafi verið fyrirskipaðar einhliða af stjórn gagnstefnda, án þess að skýringar lægju fyrir. Að teknu tilliti til þeirra breytinga sem gagnstefnandi telur að gera þurfi, fellst hann á að greiðslur gagnstefnda til hans á árinu 2004 hafi numið alls 8.017.990 krónum. Í þeirri fjárhæð sé innifalin staðgreiðsla skatta vegna launa gagnstefnanda, 1.365.544 krónur. Á móti eigi að koma innborganir gagnstefnanda, 2.400.000 krónur, sem hann hafi greitt á reikning gagnstefnda og 11.636 krónur vegna tveggja reikninga gagnstefnda, sem gagnstefnandi hafi greitt persónulega, eða samtals 2.411.636 krónur, svo og laun ársins 2004 að fjárhæð 4.394.670 krónur, bifreiðastyrkur að fjárhæð 859.850 krónur og dagpeningar, 397.904 krónur, eða samtals 8.064.060 krónur. Með því móti nemi skuld gagnstefnda við gagnstefnanda vegna ársins 2004 46.070 krónum. Að því er áhrærir kröfur gagnstefnda á hendur gagnstefnanda vegna ársins 2005 ítrekar gagnstefnandi að honum hafi ekki gefist kostur á að skila af sér bókhaldsgögnum við starfslok sín. Þess í stað hafi starfsvettvangur hans og bókhaldsgögn verið yfirtekin af gagnstefnda með gerræðislegum hætti 7. apríl 2006, að honum fjarstöddum. Frá þeim tíma firri hann sig ábyrgð á þeim bókhaldsgögnum sem fjarlægð hafi verið af skrifstofu hans. Engu að síður kveðst gagnstefnandi fallast á að fjárhæðir sem tilgreindar séu í yfirliti Deloitte fyrir árið 2005, auðkenndar sem „engin fylgiskjöl“, hafi gangstefndi greitt honum, að frádregnum 12 færslum, alls að fjárhæð 255.059 krónur, sem tilgreindar séu í sérstöku skjali sem hann hafi lagt fram. Eftir standi því 3.744.914 krónur, sem gagnstefnandi samþykki. Þá geri gagnstefnandi ekki athugasemd við að liðurinn „Úttekið/millifært á Val“, að fjárhæð 1.920.300 krónur, séu greiðslur gagnstefnda til hans. Hins vegar vísi hann alfarið á bug fjárhæðum sem auðkenndar séu „Reikningar v/VÞ skv. Hafberg“, að undanskilinni einni greiðslu í banka að fjárhæð 36.400 krónur. Samkvæmt því fallist gagnstefnandi á að greiðslur til hans á árinu 2005 hafi numið 5.701.614 krónum. Að auki hafi gagnstefndi greitt staðgreiðslu skatta af launum hans, 1.072.897 krónur, og nemi því heildargreiðslur til hans 6.774.511 krónum. Á móti komi innborgun gagnstefnanda á reikning gagnstefnda 30. desember 2005, 750.000 krónur, auk greiðslu hans á reikningi vegna gólfbóns í sameign að fjárhæð 28.460 krónur, eða samtals 778.460 krónur. Jafnframt komi laun ársins 2005 til frádráttar, 5.864.243 krónur, bifreiðastyrkur að fjárhæð 916.576 krónur og dagpeningar, 174.400 krónur, eða samtals 7.733.679 krónur. Samkvæmt því telur gagnstefnandi að skuld gagnstefnda við hann vegna ársins 2005 nemi 959.168 krónum. Gagnstefnandi kveðst fallast á að fjárhæðir sem tilgreindar séu í yfirliti Deloitte fyrir árið 2006 og auðkenndar sem „engin fylgiskjöl“ tilheyri honum, að undanskildum 12 færslum sem skýrðar séu á sérstöku framlögðu skjali hans, samtals að fjárhæð 326.839 krónur. Því nemi samþykkt fjárhæð 2.623.066 krónum. Þá geri hann ekki athugasemd við að liðurinn „Úttekið/millifært á Val“, að fjárhæð 500.000 krónur, tilheyri honum einnig, en vísi sem fyrr á bug fjárhæðum undir liðnum „Reikningar v/VÞ skv. Hafberg“, þó að undanskilinni einni greiðslu að fjárhæð 17.400 krónur. Því fallist gagnstefnandi á að greiðslur gagnstefnda til hans á árinu 2006 hafi numið 3.140.466 krónum. Að auki hafi gagnstefndi greitt staðgreiðslu skatta vegna launa hans fyrir árið 2006, 149.950 krónur. Samtals nemi greiðslur gangstefnda því 3.290.416 krónum. Á móti komi hins vegar laun ársins 2006, svo og biðlaun frá 1. maí til 31. desember 2006, samtals 6.277.243 krónur, bifreiðastyrkur til 1. maí sama ár, 269.704 krónur, og dagpeningar til sama dags, 57.200 krónur, eða samtals 6.604.147 krónur. Samtals nemi því skuld gangstefnda við gagnstefnanda vegna ársins 2006 3.313.731 krónu. Eins og áður er fram komið byggir gangstefnandi á því að hann eigi rétt á biðlaunum til 1. maí 2007, og vísar í því sambandi til samnings aðila frá 7. nóvember 2005. Nemi launin á árinu 2007 samtals 2.011.248 krónum. Samkvæmt framanrituðu er krafa gagnstefnanda á því reist að hann eigi rétt til launa og annarra greiðslna úr hendi gangstefnda fyrir árin 2003 til 2007, samtals að fjárhæð 24.413.134 krónur. Á móti þeirri fjárhæð komi greiðslur sem gagnstefndi hafi þegar innt af hendi, samtals að fjárhæð 18.082.917 krónur, svo og óumdeild skuld gagnstefnanda við gagnstefnda samkvæmt bókhaldi 31/12 2003, 897.087 krónur. Geri gagnstefnandi kröfu til þess að gangstefndi greiði sér mismun þeirra fjárhæða, 5.433.130 krónur. Kröfum sínum til stuðnings kveðst gagnstefnandi vísa til meginreglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga, svo og til laga nr. 50/2000, einkum VI. og VII. kafla þeirra, laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 og eldri laga nr. 38/1954, en einnig til kjarasamnings búnaðarsambanda og Hagsmunafélags ráðunauta frá 9. desember 2005. Krafa hans um dráttarvexti og vaxtavexti er reist á III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um heimild til höfðunar gagnsakar til sjálfstæðs dóms vísar gagnstefnandi til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa hans um málskostnað er byggð á XXI. kafla sömu laga. Þá er krafa hans um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun reist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Gagnstefndi mótmælir því algerlega að gagnstefnandi eigi rétt á biðlaunum í eitt ár frá starfslokum, eins og haldið sé fram af hans hálfu. Því til stuðnings bendir hann á að gagnstefnandi hafi sjálfur kosið að láta af störfum þegar fyrir lá að breytinga var að vænta á starfsemi búnaðarfélaga. Beri fundargerðir stjórnar gagnstefnda þess augljóst vitni að starfslok gagnstefnanda hafi verið ákveðin í fullri sátt og með samkomulagi við hann sjálfan. Þótt starf gagnstefnanda hafi verið lagt niður við starfslok hans, sé þeim verkefnum sem hann hafi áður haft með höndum nú sinnt með öðrum hætti, m.a. af Leiðbeiningarmiðstöð Vesturlands, enda starfi Búnaðarsamband Kjalarnesþings áfram. Gagnstefndi leggur einnig áherslu á að hvorki í upphaflegum ráðningarsamningi gagnstefnanda, kjarasamningi hans, né í lögum sé mælt fyrir um biðlaunarétt honum til handa. Gagnstefnandi sé ekki ríkisstarfsmaður og hafi ekki verið. Því stoði hann ekki að vísa til bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins til stuðnings slíkri kröfu. Og jafnvel þótt biðlaunaréttur sé nefndur á nafn í þeirri breytingu sem gerð var á starfssamningi gagnstefnanda 7. nóvember 2005, telur gagnstefndi að sá réttur hafi ekki getað stofnast við það eitt. Túlka verði lokaorð samningsins í ljósi þess tilgangs sem hafi vakað fyrir framkvæmdastjórn með gerð hans. Jafnframt verði að hafa hugfast að stjórn gagnstefnda hafnaði þessum samningi síðar og því hafi hann ekki öðlast gildi gagnvart gagnstefnda. Telji dómurinn engu að síður að gagnstefnandi eigi rétt á biðlaunum, verði að líta til þess að hann hafi ekki lagt fram nein gögn sem staðfesti að hann hafi ekki notið launa á tímabilinu frá 1. maí 2006 til 1. maí 2007, en þau eigi að koma til frádráttar biðlaunakröfu hans. Gagnstefndi kveðst einnig mótmæla útreikningi og framsetningu launakrafna gagnstefnanda. Kröfurnar miðist við að samkomulag hafi orðið um breytingar á starfskjörum gagnstefnanda frá 1. mars 2005, en því hafni gagnstefndi með framangreindum rökum. Þá sé því alfarið hafnað að gagnstefnandi eigi rétt til biðlauna frá 1. maí 2006 til 1. maí 2007. Gagnstefndi kveðst halda fast við þær kröfur sem hann geri í stefnu í aðalsök. Stafi skuld gagnstefnanda við gagnstefnda af því að hann hafi safnað upp skuld á viðskiptareikningi sínum, án vitundar og heimildar stjórnar gagnstefnda. Jafnframt hafi gagnstefnandi trassað að ganga frá launauppgjöri og bókhaldi, sem um leið hafi leitt til þess að frágangur ársreikninga hafi dregist úr hömlu. Enn fremur hafi hann verið ófáanlegur til að gera hreint fyrir sínum dyrum og koma fjármálum í viðunandi horf, þrátt fyrir ítrekaðar óskir gagnstefnda. Þá kveðst gagnstefndi mótmæla órökstuddum fullyrðingum gagnstefnanda um að starfsvettvangur hans hafi verið yfirtekinn og að einhvers konar valdarán hafi átt sér stað í stjórn gagnstefnda. Við munnlegan flutning málsins vék gagnstefndi sérstaklega að reikningi frá Ragnari H. Hall hrl., sem greiddur var af gagnstefnda, en síðar bakfærður á gagnstefnanda. Taldi hann fráleitt að gagnstefnda bæri að greiða þann reikning, þar eð vinna lögmannsins hafi alfarið verið unnin í þágu gagnstefnanda og að hans ósk. Hinu sama gegndi um aðrar fjárhæðir sem færðar hafi verið til skuldar hjá gagnstefnanda, ekki verði með góðu móti séð að þær greiðslur hafi verið í þágu gagnstefnda. Þá taldi gagnstefndi að gagnstefnanda hafi ekki tekist að skýra hvaðan innborgun á reikning gagnstefnda 30. desember 2005, að fjárhæð 750.000 krónur, hafi komið. Verði ekki slegið föstu að sú innborgun hafi stafað frá gagnstefnanda sjálfum. Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Valur Steinn Þorvaldsson, aðalstefndi og stefnandi í gagnsök, Hafberg Þórisson, núverandi formaður stjórnar aðalstefnanda og gagnstefnda, Guðmundur Jónsson, fyrrverandi formaður stjórnar, stjórnarmennirnir Þorlákur Ásgeir Pétursson, Björn Jónsson og Ásthildur Skjaldardóttir, Hilmar Alfreð Alfreðsson og Guðbjörg Óskarsdóttir, starfsmenn Deloitte, Ragnar H. Hall hrl., Þrúður G. Haraldsdóttir, fyrrverandi framkvæmdastjóri Félags íslenskra náttúrufræðinga, og Stefán Aðalsteinsson, framkvæmdastjóri BHM. Valur Steinn Þorvaldsson skýrði frá því að hann hafi verið ráðinn sem héraðsráðunautur til Búnaðarsambands Kjalarnesþings 1. apríl 1987 með skriflegum ráðningarsamningi. Í starfinu hafi einnig falist að sjá um fjárreiður og eignir sambandsins, sem framkvæmdastjóri þess. Hafi hann verið eini starfsmaður sambandsins og haft mikið á sinni könnu. Upp úr síðustu aldamótum hafi þó dofnað yfir starfsemi búnaðarsambandsins, þar sem búgreinafélög tóku við verkefnum búgreinanna. Af þeim ástæðum hafi í búnaðarlögum verið gert ráð fyrir fækkun leiðbeiningarmiðstöðva og hafi hann þá sjálfur haft á orði að starfsemi Búnaðarsambands Kjalarnesþings liði undir lok. Valur sagðist líta svo á að héraðsráðunautar, þ.á m. hann sjálfur, væru „hálf-opinberir“ starfsmenn, fé til greiðslu launa þeirra kæmi frá ríkinu og þeir væru aðilar að lífeyrissjóði ríkisstarfsmanna. Í kjarasamningi Búnaðarsambanda og Hagsmunafélags ráðunauta væri einnig kveðið á um að um réttindi þeirra færi að öðru leyti eins og um ríkisstarfsmenn. Hann sagði að sumir ráðunautar væru jafnframt félagar í Félagi íslenskra náttúrufræðinga, og væri hann þar á meðal. Þegar Valur var spurður um biðlaunaréttindi, sagðist hann líta svo á að hann ætti eins árs biðlaunarétt, því hefði ekki hvarflað að honum að segja upp störfum hjá búnaðarsambandinu. Hins vegar hafi hann beðið eftir því að starf hans yrði lagt niður. Spurður um breytingar á starfssamningi 7. nóvember 2005 sagði Valur að stjórn sambandsins hafi verið það kunnugt að hann hefði dregist aftur úr í launum, enda hefðu ráðningarkjör hans aldrei verið endurskoðuð, eins og kveðið var á um í upphaflegum ráðningarsamningi. Þegar að því dró að hann gæti farið á eftirlaun kvaðst hann hafa imprað á því við framkvæmdastjórn búnaðarsambandsins að nauðsynlegt væri að breyta starfskjörum hans og hefði framkvæmdastjórnin fallist á það. Jafnframt hefði framkvæmdastjórnin fallist á að hann leitaði aðstoðar Ragnars H. Hall hrl. til þess að gera samning um slíkar breytingar. Eftir að samningurinn hafði verið undirritaður kvaðst Valur hafa reiknað sér laun í samræmi við ákvæði hans og að fengnum skýringum hjá Félagi íslenskra náttúrufræðinga. Valur kvaðst viðurkenna að sú fjárhæð sem endurskoðunarfirmað Deloitte hafi fært honum til skuldar vegna vöntunar á fylgiskjölum, samtals 7.523.818 krónur, væri vegna úttekta hans sjálfs og ætti því með réttu að koma til frádráttar kröfu hans á hendur búnaðarsambandinu. Ástæðu þess að hann hafi notað reikning búnaðarsambandsins með þessum hætti megi að stærstum hluta rekja til lausafjárskorts, hann hafi því ekki getað greitt sér laun reglulega. Hins vegar kveðst hann með engu móti geta fallist á að honum beri að greiða flestar þær úttektir sem Hafberg Þórisson telji að honum tilheyri. Í máli Hafbergs Þórissonar, núverandi formanns Búnaðarsambands Kjalarnesþings, kom fram að eftir árið 2002 hafi farið að bera á losarabrag í starfi Vals. Hafi það einkum lýst sér í því að hann átti í erfiðleikum með reikningshald og skil ársreikninga. Valur hafi þá lengi óskað eftir því að hætta störfum, enda hafi hann verið að komast á eftirlaun samkvæmt „95 ára reglunni“. Sjálfur kvaðst Hafberg hafa talið þá breytingu sem gerð var á starfskjörum Vals 7. nóvember 2005 ágæta, að því leyti sem laun hans voru þá hækkuð og gátu auðveldað honum að komast á góð eftirlaun. Hins vegar kvaðst hvorki hann, né stjórn búnaðarsambandsins, hafa getað fallist á að með þeirri breytingu hafi verið samið um biðlaunaréttindi, og því hafi samningnum síðar verið hafnað af stjórn sambandsins. Tók hann fram að aðeins stjórn búnaðarsambandsins hefði heimild til að ráða starfskjörum ráðunautar, framkvæmdastjórn hefði ekki slíkt umboð. Aðspurður sagði hann að Leiðbeiningarstöðin á Hvanneyri sinnti nú því starfi sem héraðsráðunautur gegndi áður. Því kvaðst hann ekki líta svo á að starfið hafi verið lagt niður. Spurður um fylgiskjöl sem hann hefði tekið út úr bókhaldi búnaðarsambandsins og merkt Vali í samantekt Deloitte, alls að fjárhæð 1.056.378 krónur, sagði Hafberg að hann hefði sjálfur farið yfir fylgiskjöl áranna 2004, 2005 og til 18. maí 2006. Í þeirri yfirferð hefði hann tekið út fylgiskjöl, sem hann taldi að þyrfti skýringa við og vafi léki á að tilheyrðu sambandinu. Valur hefði hins vegar aldrei gefið skýringar á þessum fylgiskjölum og því væri fjárhæðin færð honum til skuldar. Guðmundar Jónsson, fyrrverandi formaður stjórnar búnaðarsambandsins, greindi frá aðdraganda að þeim samningi sem gerður var um breytt starfskjör héraðsráðunautar. Hann sagði að Valur hefði óskað eftir því að hann, og aðrir í framkvæmdastjórn, kæmu til fundar við Ragnar H. Hall hrl. til þess að undirrita samning um launahækkun til hans. Hefði Valur sagt að hann hefði orðið eftir í launaþróun og að slíkur samningur yrði honum eins konar veganesti inn í lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, þar sem hann tæki eftirlaun. Sagðist Guðmundur hafa farið á fundinn, ásamt öðrum í framkvæmdastjórn, og þar hefði samningurinn verið undirritaður eftir nokkurn formála frá Ragnari H. Hall hrl. Spurður um fyrri samskipti við Ragnar H. Hall hrl., sagðist hann aldrei fyrr hafa átt nein samskipti við hann og ekki hefði hann átt nokkurt frumkvæði að því að lögmaðurinn var fenginn til þessa starfs. Hins vegar sagði hann að vel gæti verið að hann hefði tjáð Vali að honum þætti eðlilegt að hann stæði ekki einn í slíkum samningum, án þess þó að í því fælist að stjórn sambandsins greiddi fyrir þjónustuna. Sérstaklega spurður um biðlaunaréttindi, og önnur starfstengd réttindi Vals, sagði Guðmundur að slíkt hefði aldrei verið rætt í stjórn sambandsins. Guðmundur kvaðst líta svo á að Valur hefði sjálfur átt frumkvæði að því að láta af störfum hjá búnaðarsambandinu. Hafi hann borið slíka ósk fram á stjórnarfundi í ársbyrjun 2006, að sig minnti, og hafi hann í því sambandi nefnt 1. maí það ár. Hafi um þetta verið fullt samkomulag og hafi Valur hætt störfum þann dag, en án þess að ráðið hafi verið í hans stað. Í máli hans kom einnig fram að undir það síðasta hafi bókhald verið í óreiðu hjá Vali og ekki hafi tekist að halda aðalfund fyrir árið 2004 og 2005 á réttum tíma vegna þess. Sérstaklega aðspurður kvaðst Guðmundur efins um að framkvæmdastjórn hafi haft umboð til að gera þær breytingar á starfskjörum ráðunautarins, sem birtust í þeim samningi sem undirritaður var 7. nóvember 2005, enda hafi honum síðar verið hafnað af stjórn sambandsins. Þorlákur Ágúst Pétursson, stjórnarmaður í Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, sagði fyrir dómi að Valur Þorvaldsson hefði kosið að hætta störfum hjá sambandinu í kjölfar þess að ráðunautum búnaðarsambanda var fækkað. Starf hans hafi þó ekki verið lagt niður þar sem Leiðbeiningarþjónusta Vesturlands sinnti nú starfi hans. Björn Jónsson, fyrrverandi varaformaður stjórnar, skýrði svo frá að Valur Þorvaldsson hefði óskað eftir því að laun hans yrðu leiðrétt, þegar líða fór að starfslokum hans. Í því sambandi hefði Valur rætt um að hann væri að komast á eftirlaunaaldur samkvæmt „95 ára reglunni“, og þyrfti að leiðrétta kjör hans til samræmis við kjör annarra héraðsráðunauta. Fullt samkomulag hafi orðið milli stjórnar og Vals sjálfs um að hann léti af störfum. Áður hefðu þó stjórnarmenn rætt það sín í milli hvort breyta ætti skipulagi starfs hans, t.a.m. hvort reyna ætti að semja við hann um að gegna starfinu áfram í 50% starfshlutfalli. Björn kvaðst telja víst að Valur hafi sjálfur fengið Ragnar H. Hall hrl. til að aðstoða sig við gerð samnings um breytingu á starfskjörum hans frá 7. nóvember 2005. Þegar vitnið var að því spurt hvort hann og aðrir í framkvæmdastjórn sambandsins hefðu haft umboð til að undirrita samninginn, sagðist hann vilja taka fram að sig minnti að samningurinn hefði ekki verið borinn undir alla stjórnarmenn og hafi það sætt ágreiningi innan stjórnarinnar. Í máli Ásthildar Skjaldardóttur, fyrrum stjórnarmanns, kom fram að hún hafi á sínum tíma setið í framkvæmdastjórn búnaðarsambandsins. Sagðist hún muna eftir því að Valur hefði sjálfur orðað það við stjórn sambandsins að láta af störfum, enda væri hann kominn með rétt til eftirlauna. Að frumkvæði Vals hafi framkvæmdastjórn farið á fund Ragnars H. Hall hrl., og hafi þar verið undirritaður samningur um breytingu á starfskjörum hans, enda hefði komið í ljós að Valur hafði dregist aftur úr í launum í samanburði við kollega sína. Tók vitnið fram að Valur hefði sjálfur ákveðið að Ragnar H. Hall hrl. annaðist samningsgerðina fyrir sig. Starfsmenn endurskoðunarfirmans Deloitte, Hilmar Alfreð Alfreðsson og Guðbjörg Óskarsdóttir, kváðust um nokkurra ára skeið hafa annast uppgjör fyrir Búnaðarsamband Kjalarnesþings. Í máli Guðbjargar kom fram að Valur Þorvaldsson hefði skilað til hennar bókhaldsskjölum fyrir árið 2004 í júnímánuði 2005. Eftir skoðun sína hafi hún sent honum spurningalista um það sem á vantaði, þ.á m. um fylgiskjöl, en engin svör hafi borist. Hafi hún ítrekað beiðni sína, en án árangurs. Spurð um það hvort Valur hafi síðar komið með athugasemdir við ýmsar bókhaldsfærslur, sagðist vitnið ekki kannast við slíkt. Hann hafi að vísu komið á skrifstofuna í ársbyrjun 2007 og farið yfir bókhaldsmöppur og þær athugasemdir sem gerðar hefðu verið, en ekki komið með neinar skýringar. Valur hefði þá haft á orði að hann myndi koma síðar, en hann hafi þó aldrei komið. Vitnið Ragnar Halldór Hall hæstaréttarlögmaður kvaðst muna eftir því að Valur Þorvaldsson hafi leitað til sín vorið 2005 og óskað eftir aðstoð sinni við samningsgerð um breytt starfskjör, og þar sem til stæði að leggja starf hans niður í kjölfar skipulagsbreytinga á búnaðarsamböndum. Vegna þessa hafi hann átt fund með Runólfi Sigursveinssyni, formanni Hagsmunafélags ráðunauta. Í framhaldi af því hafi vitnið gert tillögu að breyttum starfssamningi, þar sem bæði hafi verið kveðið á um launahækkun og biðlaunaréttindi, enda hefði vitnið talið að biðlaun væru hluti af áunnum réttindum Vals. Ekki kvaðst hann minnast þess að hafa átt aðra fundi með stjórnarmönnum búnaðarsambandsins en þann dag sem samningurinn var undirritaður, 7. nóvember 2005. Hins vegar taldi hann að stjórnarmenn hefðu kynnt sér efni samningsins áður en hann var undirritaður á skrifstofu vitnisins. Vitnið taldi að vinna sín hefði verið unnin fyrir báða samningsaðila og hefði Valur tjáð honum að búnaðarsambandið myndi greiða fyrir þjónustu hans. Sérstaklega aðspurður, sagði Ragnar að með biðlaunarétti hafi hann átt við sams konar réttindi og ríkisstarfsmenn nytu. Hafi hann talið að Valur hefði áunnið sér slík réttindi. Ekki þykir þörf á að rekja frekar munnlegar skýrslur fyrir dóminum. Í máli þessu deila aðilar um fjárhagslegt uppgjör við starfslok aðalstefnda hjá aðalstefnanda og um vangoldin laun aðalstefnda, en einnig um gildi þess samnings sem gerður var 7. nóvember 2005 um breytingar á starfskjörum aðalstefnda. Í upphaflegum ráðningarsamningi er tekið fram að aðalstefndi sé ráðinn til starfa sem héraðsráðunautur hjá Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, en einnig sem framkvæmdastjóri þess og skuli hann annast umsjón og rekstur eigna sambandsins. Aðalstefndi var eini starfsmaður búnaðarsambandsins og hvíldi því á honum að annast einnig um allar fjárreiður þess, tekjur og útgjöld, þ.m.t. launauppgjör, en einnig viðhald og rekstur eigna búnaðarsambandsins. Gerð ársreikninga hin síðari ár annaðist hins vegar endurskoðunarfirmað Deloitte. Í máli aðalstefnda fyrir dómi kom fram að ástæða þess að hann notaði bankareikning aðalstefnanda til greiðslu eigin úttekta hafi verið sú að greiðslur úr búnaðarsjóði hafi þorrið á árinu 2005 og því hafi ekki verið til nægilegt fé á bankareikningi til greiðslu launa hans hverju sinni. Í samantekt endurskoðunarfirmans Deloitte kemur fram að samtals eru millifærðar 9.022.634 krónur á viðskiptareikning aðalstefnda vegna úttekta hans af bankareikningi aðalstefnanda árin 2004, 2005 og til 18. maí 2006. Fjárhæðin skiptist þannig milli ára að 6.602.334 krónur eru vegna 2004, 1.920.300 krónur vegna 2005 og 500.000 krónur vegna ársins 2006. Aðalstefndi samþykkir þessar millifærslur, að frátöldum 10.296 krónum, sem taldar eru honum til skuldar á árinu 2004. Er sú fjárhæð vegna kaupa á pappír í Odda og verður hún því ekki skuldfærð á aðalstefnda. Með þeirri athugasemd nema millifærslur vegna úttekta aðalstefnda á ofangreindum árum samtals 9.012.338 krónum. Í samantekt endurskoðunarfirmans eru aðalstefnda einnig færðar til skuldar 7.523.818 krónur, þar sem engin fylgiskjöl hafi fundist vegna þeirra úttekta. Milli ára skiptist fjárhæðin þannig að 573.940 krónur eru færðar á árið 2004, 3.999.973 krónur 2005 og 2.949.905 krónur á árið 2006. Í gagnstefnu kveðst aðalstefndi samþykkja 6.414.050 krónur, en hafnar því að mismunurinn verði færður honum til skuldar, þar sem þær úttektir hafi verið í þágu aðalstefnanda. Við yfirheyrslu fyrir dómi kvaðst aðalstefndi hins vegar samþykkja alla fjárhæðina sem færð er honum til skuldar undir þessum lið, og verður hún því lögð til grundvallar við fjárhagsuppgjör aðila. Hafberg Þórisson, núverandi formaður aðalstefnanda, sagði fyrir dómi að hann hefði farið yfir öll fylgiskjöl í bókhaldi búnaðarsambandsins fyrir árin 2004, 2005 og til 18. maí 2006. Við þá skoðun hefði hann tínt út fylgiskjöl, þar sem hann taldi að vafi léki á að úttektir væru í þágu búnaðarsambandsins eða þyrfti skýringa við frá aðalstefnda. Valur hafi hins vegar aldrei viljað skýra þessi fylgiskjöl eða koma til fundar við sig, og því hefði hann talið eðlilegt að færa þær úttektir til skuldar hjá honum. Er sú skuld sérstaklega tilgreind í samantekt endurskoðunarfirmans sem „Reikn. sem eru til staðar í bókhaldi, en tilheyra VÞ prívat skv. yfirferð Hafbergs“, alls að fjárhæð 1.056.378 krónur. Aðalstefndi hefur mótmælt því að fjárhæðin verði færð honum til skuldar, að undanskildum 53.800 krónum samkvæmt tveimur úttektum, annars vegar á árinu 2005, hins vegar á árinu 2006. Meðal gagna málsins eru þau fylgiskjöl sem Hafberg Þórisson tók til hliðar og mynda fjárhæðina sem færð er aðalstefnda til skuldar. Flest eru þau vegna kaupa á skrifstofu- og rekstrarvörum, ýmsum byggingavörum, rafmagnsvörum og þjónustu. Ýmist eru reikningar stílaðir á aðalstefnanda eða bera merki um staðgreiðslu. Vekur aðalstefnandi sérstaka athygli á því að þar á meðal sé reikningur frá Ragnari H. Hall hrl., vegna lögfræðiaðstoðar er hann veitti aðalstefnda við breytingu á starfssamningi hans. Telur hann fráleitt að aðalstefnanda verði gert að greiða þann reikning og því hafi reikningsfjárhæðin verið bakfærð á aðalstefnda. Umræddur reikningur er stílaður á aðalstefnanda, að fjárhæð 128.857 krónur, dagsettur 25. nóvember 2005. Við yfirheyrslu fyrir dómi kom fram hjá Ragnari H. Hall hrl. að aðalstefndi hefði leitað til hans og óskað aðstoðar vegna breytinga á starfskjörum hans. Hefði aðalstefndi tjáð honum að Búnaðarsamband Kjalarnesþings myndi greiða fyrir þjónustuna og því hefði reikningur verið gefinn út á nafn búnaðarsambandsins. Guðmundur Jónsson, fyrrverandi formaður stjórnar búnaðarsambandsins, sagði fyrir dómi að hann hefði ekki átt neitt frumkvæði að því að aðalstefndi leitaði til lögmannsins, og því síður að hann hafi fallist á að aðalstefnandi greiddi fyrir þá þjónustu. Þegar litið er til eðlis þeirrar þjónustu sem Ragnar H. Hall hrl. veitti aðalstefnda í umrætt sinn, svo og til þess að aðalstefndi átti sjálfur frumkvæði að þeim viðskiptum, án heimildar aðalstefnanda, verður að fallast á það með aðalstefnanda að reikningur lögmannsins verði færður til skuldar hjá aðalstefnda. Öðru máli gegnir um aðrar úttektir aðalstefnda samkvæmt fyrirliggjandi fylgiskjölum. Hefur aðalstefnanda ekki tekist að færa sönnur á að þær séu honum óviðkomandi. Til skuldar aðalstefnda samkvæmt þessum lið verða því aðeins færðar 182.657 krónur (53.800 + 128.857). Óumdeilt er að aðalstefndi skuldaði aðalstefnanda 897.087 krónur í árslok 2003. Þá er og óumdeilt að aðalstefndi greiddi 2.400.000 krónur inn á skuld sína við aðalstefnanda í desemberlok 2004. Hins vegar greinir aðila á um hvort innborgun á reikning aðalstefnanda 30. desember 2005, að fjárhæð 750.000 krónur, stafi frá aðalstefnda. Í sundurliðun endurskoðunarfirmans Deloitte á bankareikningi fyrir árið 2005 er ofangreind fjárhæð færð sem innborgun 30. desember það ár. Í skýringadálki er sett spurningamerki við innborgunina. Í gögnum aðalstefnda er að finna úttektarseðil vegna úttektar aðalstefnda af bankareikningi eiginkonu hans 30. desember 2005. Á seðilinn er skráð tímasetning úttektarinnar. Einnig er þar að finna innborgunarseðil er sýnir innborgun á bankareikning aðalstefnanda að fjárhæð 750.000 krónur og er innborgunin framkvæmd nánast á sama augnabliki og úttektin af reikningi eiginkonunnar. Þótt skráð sé á innborgunarseðil að fjárhæðin sé innborguð af Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, verður að telja að slíkt fái ekki staðist, þar sem reikningseigandi er jafnframt skráður sá sami, þ.e. Búnaðarsamband Kjalarnesþings. Ekki verður heldur séð að umrædd fjárhæð sé færð sem útborgun á sundurliðuðu bankayfirliti aðalstefnanda. Verður því fallist á það með aðalstefnda að til frádráttar skuld hans við aðalstefnanda komi tvær innborganir hans, samtals að fjárhæð 3.150.000 krónur. Enginn ágreiningur er um að aðalstefndi á ógreidd laun hjá aðalstefnanda fyrir árið 2004 og til þess dags er hann lét af störfum. Hins vegar deila aðilar um hvort miða skuli laun hans við þann samning sem gerður var 7. nóvember 2005 um breytingu á fyrri starfssamningi, svo og um hvort aðalstefndi hafi öðlast rétt til biðlauna. Aðalstefndi bar fyrir dómi að hann hefði imprað á því við framkvæmdastjórn aðalstefnanda að nauðsynlegt væri að breyta starfskjörum sínum, enda styttist í að hann kæmist á eftirlaun samkvæmt svokallaðri „95 ára reglu“ í samþykktum lífeyrissjóðs ríkisstarfsmanna. Af framburði flestra stjórnarmanna aðalstefnanda fyrir dómi má einnig ráða að vilji þeirra hafi staðið til þess að auðvelda aðalstefnda að láta af störfum og njóta góðra eftirlauna, enda hafi þeim verið kunnugt að hann hefði dregist aftur úr í launum og þau ekki verið endurskoðuð frá upphafi ráðningar hans. Í ljósi þessa hafi framkvæmdastjórn farið til fundar við Ragnar H. Hall hrl. 7. nóvember 2005, þar sem skrifað hafi verið undir samning um breytingar á starfskjörum aðalstefnda. Fól samningurinn í sér hækkun grunnlauna frá 1. mars 2005. Jafnframt var þar mælt fyrir um að öll starfstengd kjör og réttindi sem aðalstefndi hefði áunnið sér á starfstíma sínum, að launum undanskildum, skyldu vera óbreytt og útfærð með sama hætti og verið hefði, þ.m.t. uppsagnarfrestur og biðlaunaréttindi. Ekki er unnt að fallast á þá málsástæðu aðalstefnanda að títtnefndur samningur hafi aldrei öðlast gildi, þar sem honum hafi verið hafnað af stjórn aðalstefnanda 12. desember 2006. Í því sambandi er bent á að framkvæmdastjórn aðalstefnanda hafði m.a. það hlutverk að vinna að starfslokum aðalstefnda og ritaði framkvæmdastjórnin undir samninginn, án fyrirvara um samþykki stjórnar aðalstefnanda. Eftir gerð samningsins voru haldnir fundir, bæði í stjórn og framkvæmdastjórn aðalstefnanda, án þess að séð verði af fundargerðum að samningurinn hafi verið til umræðu, hvað þá að bornar hafi brigður á umboð framkvæmdastjórnar eða gildi samningsins að öðru leyti. Í fundargerð stjórnar frá 13. desember 2005 er m.a.s. bókað að aðalstefndi hafi gert stjórninni grein fyrir störfum framkvæmdastjórnar. Þá verður ekki séð að formaður stjórnar aðalstefnanda hafi að nokkru leyti brugðist við í tilefni af bréfi frá framkvæmdastjóra Félags íslenskra náttúrufræðinga frá 28. desember 2005, þar sem skýrðar voru þær breytingar sem orðið höfðu á launakjörum aðalstefnda samkvæmt nýgerðum kjarasamningi Búnaðarsambanda og Hagsmunafélags ráðunauta. Síðast en ekki síst er til þess horft að aðalstefndi lét af störfum 1. maí 2006, án þess að samningnum hafi þá verið hafnað eða séð verði að vafi léki á um gildi hans. Í máli aðalstefnda fyrir dómi kom fram að hann hefði frá júlí 2005 reiknað sér laun samkvæmt samningnum og fær það stoð í skilagreinum staðgreiðslu, sem aðalstefnandi hefur lagt fram. Að þessu virtu verður fallist á það með aðalstefnda að við útreikning launa hans skuli miða við þau laun sem aðilar sömdu um 7. nóvember 2005, með gildistíma frá 1. mars sama ár. Af hálfu aðalstefnda er á því byggt að hann eigi rétt til biðlauna í eitt ár, frá 1. maí 2006 til 1. maí 2007, og er kröfugerð hans í gagnsök á því reist. Til stuðnings þeirri kröfu vísar hann til margnefnds samnings aðila frá 7. nóvember 2005, þar sem biðlaunaréttindi hans eru nefnd sem áunnin réttindi hans. Þrátt fyrir orðalag samningsins hafa þó engin gögn verið lögð fram því til stuðnings að aðalstefndi hafi áunnið sér rétt til biðlauna. Þannig er hvorki mælt fyrir um réttindi til biðlauna í upphaflegum ráðningarsamningi hans frá 1987, né þeim kjarasamningi milli Búnaðarsambanda og Hagsmunafélags ráðunauta, sem lagður hefur verið fram í málinu. Í kjarasamningnum er heldur engin ákvæði að finna sem kveða á um að starfstengd réttindi ráðunauta skuli vera eins og ríkisstarfsmanna, eins og aðalstefndi hefur haldið fram. Til frekari stuðnings biðlaunakröfu sinni vísar aðalstefndi til ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, svo og til þess að laun hans hafi verið greidd af ríkisfé og hann því litið á sig sem „hálf-opinberan“ starfsmann. Á þessi rök verður þó ekki fallist, enda gilda lög nr. 70/1996 aðeins um starfsmenn ríkisins samkvæmt þeirri skilgreiningu sem finna má í 1. og 2. gr. þeirra laga, og áður 1. gr. laga nr. 38/1954, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Fellur starf aðalstefnda ekki undir þá skilgreiningu. Þá verður heldur ekki á það fallist að með títtnefndum samningi frá 7. nóvember 2005 hafi stofnast biðlaunaréttur til handa aðalstefnda, enda með öllu óljóst á hvaða grundvelli sá réttur er reistur eða um inntak hans. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu aðalstefnda um greiðslu biðlauna tímabilið 1. maí 2006 til 1. maí 2007. Verður þá fjallað um aðrar launakröfur aðalstefnda á hendur aðalstefnanda. Í stefnu í aðalsök kemur fram að greidd hafi verið staðgreiðsla af launum aðalstefnda fyrir tímabilið frá janúar 2004 til og með september 2005, og liggja fyrir skilagreinar Tollstjórans í Reykjavík því til staðfestingar. Samkvæmt þeim námu laun aðalstefnda á árinu 2004, að frádreginni staðgreiðslu, alls 3.029.206 krónum. Sætir sú fjárhæð ekki ágreiningi. Til viðbótar átti aðalstefndi rétt á greiðslu ferðakostnaðar og dagpeninga. Að áliti aðalstefnda nemur sú fjárhæð 1.257.754 krónum og er fjárhæðin sundurliðuð í ferðakostnað að fjárhæð 859.850 krónur og dagpeninga að fjárhæð 397.904 krónur, án þess þó að fram komi forsendur til grundvallar útreikningi dagpeninga. Aðalstefnandi telur hins vegar að vangoldinn ferðakostnaður og dagpeningar fyrir árið 2004 nemi samtals 1.092.946 krónum, og styðst þá við ársreikning aðalstefnanda fyrir það ár. Verður sú fjárhæð lögð til grundvallar í uppgjöri aðila, enda fram komið að aðalstefndi skilaði bókhaldi ársins 2004 til endurskoðunarfirmans Deloitte í júní 2005, þótt í ýmsu hafi því verið ábótavant. Verður að ætla að meðal þeirra bókhaldsgagna hafi verið útreikningur aðalstefnda á ferðakostnaði og dagpeningum, sem lagður hafi verið til grundvallar við samantekt á rekstrargjöldum aðalstefnanda. Að þessum forsendum gefnum nema vangoldin laun og kostnaður til aðalstefnda árið 2004 samtals 4.122.152 krónum. Eins og fram er komið fellst dómurinn á að samningur hafi komist á milli aðila um breytt launakjör aðalstefnda, og gildi sá samningur frá 1. mars 2005. Byggist launaútreikningur hans fyrir árið 2005 og fram til 1. maí 2006 á þeim launakjörum frá 1. mars 2005. Þannig reiknast aðalstefnda til að vangoldin laun hans árið 2005 nemi samtals 4.791.346 krónum, en 2.153.810 krónum fyrir tímabilið janúar til 1. maí 2006, að frádreginni staðgreiðslu launa, en fyrir liggur að aðalstefnandi hefur greitt staðgreiðslu af launum aðalstefnda til og með september 2005, samtals 1.072.897 krónur. Þótt aðila greini á um gildi þess samnings sem hér hefur verið nefndur, er ekki tölulegur ágreiningur um fjárhæð vangoldinna launa aðalstefnda fyrir þetta tímabil, og verða fjárhæðirnar því þannig lagðar til grundvallar í uppgjöri aðila. Aðalstefnandi hefur í kröfugerð sinni gert ráð fyrir að aðalstefndi eigi einnig vangoldinn ferðakostnað og dagpeninga vegna ofangreinds tímabils. Að áliti hans nemur sú fjárhæð 1.192.946 krónum vegna ársins 2005, en 430.982 krónum fyrir árið 2006. Þar sem fjárhæðir þessar eru nokkru hærri en samkvæmt kröfugerð aðalstefnda, en um leið samþykktar af aðalstefnanda, verða þær lagðar til grundvallar í uppgjöri aðila. Samkvæmt öllu framanrituðu sundurliðast kröfur aðila sem hér segir: Samkvæmt þessu er krafa stefnanda í aðalsök 1.774.664 krónum hærri en krafa stefnanda í gagnsök á hendur gagnstefnda. Verður gagnstefndi því sýknaður af kröfum gagnstefnanda, en aðalstefndi dæmdur til greiðslu fjárhæðarinnar, ásamt vöxtum eins og krafist er í stefnu og ekki sætir mótmælum. Með hliðsjón af úrslitum málsins og vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Aðalstefndi, Valur Steinn Þorvaldsson, greiði aðalstefnanda, Búnaðarsambandi Kjalarnesþings, 1.774.664 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 1. maí 2006 til greiðsludags og vaxtavöxtum samkvæmt 12. gr. sömu laga, er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 1. maí 2007, en síðan árlega þann dag. Gagnstefndi, Búnaðarsamband Kjalarnesþings, er sýkn af kröfum gagnstefnanda, Vals Steins Þorvaldssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 653/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Þá var einnig staðfestur úrskurður héraðsdóms um að hafna breyttri tilhögun gæsluvarðhalds.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærðir eru úrskurðir Héraðsdóms Reykjaness 11. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var annars vegar gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009 klukkan 16 og honum gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur og hins vegar var hafnað kröfu hans um breytta tilhögun gæsluvarðhalds. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinir kærðu úrskurðir verði felldir úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að þurfi hann að sæta gæsluvarðhaldi verði tilhögun gæsluvarðhaldsvistar þannig að takmörkunum samkvæmt c., d. og e. lið 99. gr. laga nr. 88/2008 verði aflétt. Skilja verður kröfu varnaraðila svo að átt sé við þær takmarkanir sem greinir í hinum kærða úrskurði um tilhögun gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinna kærðu úrskurða. Af forsendum hins kærða úrskurðar um gæsluvarðhald varnaraðila má ráða að hann sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hinna kærðu úrskurða verða þeir staðfestir. Dómsorð: Hinir kærðu úrskurðir eru staðfestir. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til b. og d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að X, kt. [...],[...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009 kl. 16:00. Þess er jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Kærði krefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað en til vara að farbanni verði beitt. Til þrautavara krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá er kröfu um einangrun mótmælt. Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn 2. mgr. 218. gr. , 277. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að hann hafi í samvinnu við önnur lögregluembætti, allt frá 10. október sl., haft til rannsóknar ætlað mansal ásamt fleiri brotum sem lögreglan telji að séu hluti af ætlaðri skipulagðri glæpastarfsemi. Sé kærði grunaður í því máli og hafi hann setið í gæsluvarðhaldi frá 18. október sl. Varðandi frekari málsatvik vísist til fyrri krafna um gæsluvarðhald fyrir dómnum svo og til gagna málsins. Kærði hafi viðurkennt að hafa verið einn þeirra manna sem var að leita hins ætlaða fórnarlambs mansals. Kærði hafi einnig viðurkennt að hafa ætlað að sækja konu að nafni A í flugstöðina fyrir félaga sinn. Það sé jafnframt ætlun lögreglu að kærði hafi verið einn af þeim sem spurðist fyrir um konuna á lögreglustöðvum og heilbrigðisstofnunum seinna um nóttina og daginn eftir en jafnframt að hann hafi verið einn af þeim sem sótti konuna til Keflavíkur að kvöldi 12. október sl. í því skyni að koma henni undan lögreglu og sé vísað til framburða þess efnis. Þá liggi fyrir upplýsingar hjá lögreglu þess efnis að kærði stundi það ásamt meðkærðu að innheimta verndartolla af samlöndum sínum hér á landi og vísist til framburða þess efnis og gagna málsins. Við húsleit á heimili unnustu kærða hafi fundist ætlað þýfi, sem tekið hafði verið í innbroti nokkrum vikum áður, en alls hefði verið tekið þýfi úr því innbroti að verðmæti um fjórar milljónir króna en jafnframt unnar skemmdir fyrir sambærilega fjárhæð. Munir úr sama innbroti hefðu fundist hjá meðkærðu Y og Z. Þá hafi lögreglan rökstuddan grun um að kærði hafi stungið mann í lærið með hníf fyrir nokkrum vikum síðan og að hann kunni að vera tengdur ætluðum tryggingarsvikum á Snæfellsnesi í ágúst sl. Sé vísað til gagna málsins og framburða þess efnis. Verulegs ósamræmis og ótrúverðugleika gæti í framburði kærða og annarra aðila sem aðild eigi að málinu. Rannsókn máls þessa sé mjög tímafrek og flókin og sé nú á lokastigi. Málið sé mjög umfangsmikið og teygi anga sína víða og telji lögreglan að rökstuddur grunur sé á að um sé að ræða verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sem kærði tengist ásamt meðkærðu. Rannsókn málsins hafi verið unnin í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega við Litháen en fyrir liggi fjöldi gagna þaðan sem unnið sé að því að þýða og varði aðdraganda og forsögu að ferð konunnar hingað til lands. Sú háttsemi sem kærða hafi verið gefið að sök telji lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 2. mgr. 218. gr. , 277. gr. a, 244. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að mati lögreglu hafi sá grunur styrkst til muna að um verulega skipulagða glæpastarfsemi sé að ræða sem kærði tengist. Sé hann talinn einn af forsprökkum ásamt þremur öðrum meðákærðum er nú sitji í gæsluvarðhaldi. Telji lögregla rökstuddan grun til að ætla að þessi ætlaða skipulagða glæpastarfsemi tengist litháísku mafíunni og sé kærði einn af þeim aðilum er veiti þeim forystu hér á landi. Vísist nánar um það til hættumarks greiningardeildar ríkislögreglustjóra sem liggi fyrir í gögnum málsins. Lögreglustjóri telji að öðru fólki stafi veruleg hætta af kærða en við rannsókn málsins hafi komið í ljós að fólk sé mjög hrætt við hann og sé jafnframt hrætt við að gefa framburð í málinu af ótta við hefndaraðgerðir. Þá sé kærði af erlendu bergi brotinn og verulegar líkur á að hann reyni að yfirgefa Ísland verði hann ekki látinn sitja í gæsluvarðhaldi. Þá vísi lögreglustjóri jafnframt til þess að meint brot varði helgustu réttindi fólks. Með vísan til alls þessa telji lögreglan nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi. Til stuðnings kröfu sinni um að kærði sæti einangrun í gæsluvarðhaldinu vísi lögreglustjóri til þess að hætta kunni leika á að kærði nái til vitna í málinu í gegnum aðila er tengist hinni meintu glæpastarfsemi. Ætla megi að kærði fái aðra aðila til að hefna eða hafa áhrif á framburð vitna áður en málið sé til lykta leitt fyrir dómstólum. Krafa lögreglu er byggð á b. lið 95. gr. laga nr. 88/2008 um að hætta sé á, sæti kærði ekki áframhaldandi gæsluvarðhaldi, að hann muni reyna að komast úr landi og ennfremur er krafan byggð á d. lið sömu greinar, um að telja megi gæsluvarðhald nauðsynlegt til að verja aðra fyrir árásum sakbornings. Rannsókn málsins hefur beinst að erlendum ríkisborgurum sem lögreglan telur að stundi skipulagða glæpastarfsemi hér á landi m.a. með mansali, vændisstarfsemi og innheimtu svokallaðra verndartolla af samlöndum sínum sem hér eru búsettir. Í málinu hefur verið lagt fram hættumat greiningardeildar ríkislögreglustjóra vegna öryggis þriggja vitna og er niðurstaða matsins að öryggi vitnanna sé ógnað gangi kærði laus. Að öllu framangreindu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður fallist á með lögreglustjóra að skilyrði b. og [d.] liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt og verður því krafan tekin til greina eins og hún er fram sett í beiðni og nánar greinir í úrskurðarorði. Fallist verði jafnframt á kröfu lögreglu um að kærði sæti einangrun. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 2. desember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 820/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. desember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. desember 2016 klukkan 16 og einangrunmeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2016. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. desember nk.kl. 16. Þá er þess krafist að kærðaverði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð kemur fram aðLögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rann­sóknar mál er varðistórfelldan innflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands frá Hollandi.Upphaf málsins megi rekja til þess að tilkynning hafi borist frá tollvörðum umað það hefði borist póstsending frá Hollandi með Fedex sem innihéldi ætluðfíkniefni. Skráður viðtakandi póstsendingarinnar hafi verið aðili að nafni A, kt. [...], [...]í [...]. Í sendingunni hafiverið að finna nokkur ílát sem við rannsókn tæknideildar lögreglu hafi leitt íljós að innihéldu 4 kg af amfetamíni. Efnunum hafi verið skipt út af hálfulögreglu og með heimild héraðsdóms, hafi eftirfararbúnaði og hlustunarbúnaðiverið komið fyrir í pakkningunni. Þann 1. desember hafi starfsmaður í útkeyrslupóst­sendinga haft samband við A til að tilkynna honum að sendingin væri á leiðtil hans. Hann hafi þá ekki svarað, en hringt fljótlega til baka og þá óskaðeftir því að send­ingunni yrði ekið að [...] í [...] Upp úr hádegi þennan sama dag hafi A hringt íFedex og spurst fyrir um pakkann, honum hafi þá verið sagt að pakkinn yrðiafhentur um kl. 15:00. A hafi opnað pakkann innandyra og þá séð að í pakkanumvar upp­töku­búnaður frá lögreglu. Hann hafi haft samband við kærða B og hafispurt hann hvað gera ætti við þetta, tekið mynd af innihaldi sendingarinnar ogsent honum. Við skoðun á símagögnum milli A og B megi sjá skilaboð á milliþeirra þar sem þeir ræði um sendingu sem hafi verið væntanleg með Fedex. A hafi verið handtekinn og hafisætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsókna málsins frá 2. desember. B hafi veriðhandtekinn 2. desember og hafi honum einnig verið gert að sæta gæsluvarðhaldi. Við rannsókn málsins hafi komiðí ljós að B hitti kærða, X á veitingastaðnum [...] þann 1. desember, kvöldiðsem A hafi verið handtekinn. Þar sem þeir ræddu ofangreinda sendingu og fleiriaðila sem mögulega tengist málinu. Það sé því ljóst að fleiri aðilar tengistofangreindum innflutningi. Sjá nánar gögn málsins. X hafi verið handtekinn nú fyrrí dag, en hann neiti sök við skýrslutöku hjá lögreglu. Lögreglan leiti nú að meintumsamverkamönnum kærða. Ljóst sé að ef kærði gangi laus þá geti hann sett sig ísamband við meinta samverkamenn sem gangi lausir eða þeir sett sig í sambandvið hann. Lögreglan vinni einnig að því að skoða þau gögn sem nú þegar hafiverið lagt hald á og í samstarfi við erlend yfirvöld sé verið að rekja sendingpakkans hingað til lands. Sæti kærði ekki gæsluvarðhaldi, í einangrun, gætihann komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafi ekki lagt hald ánú þegar. Þá þyki nauðsynlegt að bera undir kærða sjálfstætt þau gögn sem lagthafi verið hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagsmuni á þessu stigimálsins. Það sé matlögreglustjóra að lagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt í málinu. Kærði séundir rökstuddum grun um stórfellt fíkniefnalagabrot sem talið sé varða við173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum.og getivarðað allt að 12 ára fangelsi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagnaog a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til að sætaeinangrun samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga, sé þess krafist að krafannái fram að ganga eins og hún sé sett fram. Niðurstaða: Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur til rannsóknar ætluð stórfelld brot kærða áfíkniefnalöggjöfinni og kærði er að mati lögreglu undir rökstuddum grun umstórfellt fíkniefnalagabrot sem talið er varða við 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum. Refsing getur, ef sök ersönnuð, varðað allt að 12 ára fangelsi. Þann 30. nóvember sl. lagði lögreglanlagt hald á póstsendingu hjá Fedex sem innihélt rúmlega 4 kg af amfetamíni.Sendingin hafi verið skráð á A, [...] í [...]. Fyrirliggjandi gögn í málinubenda til ætlaðrar aðkomu kærða að innflutningi efnanna, en hann neitar sök.Við rannsókn málsins hefur nú komið í ljós að fleiri aðilar tengjastofangreindum innflutningi og vitni ber um aðild kærða. Af því sem framhefur komið er fallist á það með lögreglu að rannsóknarhagsmunir krefjist þessað kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan frekari rannsókn ferfram. Ætla má að kærði muni reyna að torvelda rannsókn málsins gangi hann laus,svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrifá samseka eða vitni. Skilyrðum a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála er því fullnægt svo fallast má á kröfu lög­reglu­stjórans umað kærði sæti gæsluvarðhaldi. Ekki þykir tilefni til að marka gæslu­varð­haldinuskemmri tíma en krafist er.Þá hefur sækjandifært að því fullnægjandi rök, sbr. og skilyrði b. liðar 1. mgr. 99. gr., sbr.2. mgr. 98. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 að nauðsynlegt sé að kærði sætieinangrun meðan á gæsluvarðhaldi standi. Verður, að öllu framangreindu virtu,krafan tekin til greina eins og í úrskurðarorði greinir. Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U RÐ A R O R Ð: X, kt. [...], skalsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16.desember nk. kl. 16. Kærði sætieinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 40/2022
Hæfi dómara Vanhæfi Ómerking dóms Landsréttar
Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að einn dómari málsins í Landsrétti hefði verið vanhæfur til að fara með málið og dæma í því á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómur Landsréttar var því ómerktur og málinu vísað til löglegrar meðferðar fyrir Landsrétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. júní 2022. Þeir krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara er krafist sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og til þrautavara lækkunar á dómkröfum hans. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar á öllum dómstigum. 3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 20. september 2022. Hann krefst þess að aðaláfrýjendum verði óskipt gert að greiða sér 405.280.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. janúar 2017 til 13. nóvember 2018 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar á öllum dómstigum.4. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt 8. febrúar 2023 um formhlið þess.Ágreiningsefni5. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta til greiðslu skaðabóta vegna ætlaðrar saknæmrar háttsemi aðaláfrýjenda við gerð sérfræðiskýrslu á grundvelli 6. gr., sbr. 37. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Skýrslan laut að verðmæti hlutafjár í tengslum við hlutafjárhækkun í Sameinuðu Sílikoni hf.6. Með héraðsdómi 25. febrúar 2021 voru aðaláfrýjendur sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda. Með hinum áfrýjaða dómi 8. apríl 2022 var þeirri niðurstöðu hrundið og aðaláfrýjendum gert að greiða gagnáfrýjanda 114.280.000 krónur auk tilgreindra vaxta. Sérfróður meðdómandi í Landsrétti skilaði sératkvæði og vildi staðfesta hinn áfrýjaða dóm.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 29. júní 2022, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-68, á þeim grunni að dómur í því kynni að hafa fordæmisgildi um túlkun 6. gr. laga nr. 2/1995 og um sérfræðiábyrgð á sviði endurskoðunar. Í beiðni um áfrýjunarleyfi héldu leyfisbeiðendur því fram að einn dómara málsins í Landsrétti, Jóhannes Sigurðsson, hefði verið vanhæfur. Flutningur málsins fyrir Hæstarétti um formhlið þess laut að því.Málsatvik8. Á hluthafafundi Sameinaðs Sílikons hf. 3. nóvember 2016 var samþykkt að auka hlutafé í félaginu. Hollenska félaginu USI Holding B.V. var heimilað að skrá sig fyrir 405.280.000 hlutum gegn greiðslu á öllu hlutafé í einkahlutafélaginu Geysi Capital. Af þessu tilefni var gerður kaupsamningur 1. desember 2016 og áskriftarsamningur 6. sama mánaðar.9. Aðaláfrýjendur unnu sérfræðiskýrslu, sem dagsett er 29. desember 2016, í tengslum við fyrrgreindar ráðstafanir sem meðal annars var reist á svonefndri ,,samantekt vegna skoðunar á virðismati Geysis Capital ehf.“ 10. október 2016 sem Guðjón Norðfjörð starfsmaður aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf. gerði. Í skýrslunni kom fram að virði Geysis Capitals ehf. hefði verið metið af ráðgjafarsviði Ernst & Young ehf. á grundvelli leigusamnings um útleigu lóðar Geysis Capitals ehf. að Stakksbraut 9 í Reykjanesbæ að teknu tilliti til áætlaðs rekstrarkostnaðar, skatta og hæfilegrar ávöxtunarkröfu. Samkvæmt því væri heildarvirði félagsins metið á bilinu 4,7 til 5,2 milljónir evra. Miðað við gengi evru 6. desember 2016 væru það 437,6 til 495,8 milljónir króna að teknu tilliti til vaxtaberandi skulda. Væri því eðlilegt að meta og bókfæra allan eignarhlut í Geysi Capital ehf. að nafnverði 25.500.000 krónur á 405.280.000 krónur við fyrrnefnda hlutafjáraukningu. Verðmætin sem lægju þessu til grundvallar svöruðu því að minnsta kosti til þeirrar fjárhæðar sem hlutafjáraukningunni næmi.0. Á stjórnarfundi Sameinaðs Sílikons hf. 20. nóvember 2017 var tekin endanleg ákvörðun um sameiningu félagsins og Geysis Capitals ehf. á grundvelli samrunaáætlunar 27. júní 2017. Samruninn var samþykktur af stjórnum beggja félaganna og tilkynning um hann birt í Lögbirtingablaði 25. ágúst 2017. Í samræmi við 128. gr. laga nr. 2/1995 var hlutafélagaskrá send tilkynning 20. nóvember 2017 um sameiningu og yfirtöku Sameinaðs Sílikons hf. á Geysi Capital ehf.1. Bú Sameinaðs Sílikons hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 22. janúar 2018. Í minnisblaði KPMG ehf. til skiptastjóra búsins 17. júlí 2018 um ,,skoðun á virðismati á Geysi Capital í tengslum við sérfræðiskýrslu um hlutafjárhækkun“ sagði að miðað við heildarvirðið 4,7 til 5,2 milljónir evra hefði virði eigin fjár í félaginu átt að nema 8 til 67 milljónum króna. Undir rekstri máls þessa í héraði öfluðu aðaláfrýjendur matsgerðar dómkvadds manns um verðmæti allra hluta Geysis Capitals ehf. 29. desember 2016. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að virði og eðlilegt kaupverð hlutafjár í Geysi Capital ehf. hefði á fyrrgreindu tímamarki numið 205 til 291 milljón króna.2. Fyrir Landsrétti er nú jafnframt rekið mál gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjendum nr. 457/2021 til greiðslu skaðabóta samtals að fjárhæð 672.975.000 krónur vegna tveggja hlutafjárhækkana í félaginu Stakksbraut 9 ehf. og samruna þess félags við Sameinað Sílikon hf. í september 2014. Í því máli kom fram krafa um að landsréttardómarinn Jóhannes Sigurðsson viki sæti þar sem hann væri vanhæfur til að fara með það af sömu ástæðum og byggt er á í máli þessu. Með úrskurði Landsréttar 19. maí 2022 var þeirri kröfu hafnað.Málatilbúnaður aðila um formhlið málsRöksemdir aðaláfrýjenda3. Aðaláfrýjendur reisa kröfu sína um ómerkingu dóms Landsréttar á því að landsréttardómarinn Jóhannes Sigurðsson hafi með vísan til g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verið vanhæfur til að fara með málið. Dómarinn hafi á árunum 2006 til 2009 verið aðstoðarforstjóri Milestone ehf. Um stöðu hans innan félagsins vísa aðaláfrýjendur til skýrslu fyrrverandi eigenda félagsins sem gerð er grein fyrir í dómi Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 74/2015. Þar komi fram að Jóhannes hefði verið einn af þremur stjórnendum félagsins sem hefðu tekið allar stærri ákvarðanir þess ásamt eigendum.4. Á vegum aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf. hafi verið gerðar tvær skýrslur um Milestone ehf. Annars vegar skýrsla 1. september 2009 í tengslum við nauðasamningsumleitanir Milestone ehf. á fyrri hluta árs 2009 og hins vegar rannsóknarskýrsla 12. mars 2010 sem gerð var að beiðni skiptastjóra félagsins. Vinnu við skýrslurnar hafi verið stýrt af Guðjóni Norðfjörð starfsmanni Ernst & Young ehf. sem einnig hafi gert verðmat á Geysi Capital ehf. sem hafi verið meðal grundvallargagna málsins.5. Í fyrrnefndri skýrslu aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf. 1. september 2009 hafi verið bent á að viðskipti með eignir félagsins hafi átt sér stað í gegnum keðju félaga sem Milestone ehf. réð yfir og að eignirnar hefðu verið færðar úr félaginu án raunverulegs endurgjalds. Hafi umsjónarmaður með nauðasamningsumleitunum tekið undir það í skýrslu sinni til kröfuhafa félagsins.6. Síðari skýrslan 12. mars 2010 hafi falið í sér ítarlega rannsókn á bókhaldi og fjárreiðum Milestone ehf. og tengdra félaga. Þar hafi verið bent á margvíslegar ráðstafanir sem hafi leitt til höfðunar riftunarmála og sakamáls gegn fyrrverandi samstarfsmönnum dómarans. Jafnframt hafi þar verið lýst ,,brotalömum í fjárreiðum Milestone ehf.“. Þá hafi jafnframt verið fundið að bréfi Jóhannesar til Fjármálaeftirlitsins í febrúar 2008 vegna fyrirspurnar þess um áhrif erfiðleika á hlutabréfamarkaði á fjárhag félagsins og ráðstafanir sem gripið hefði verið til. Til viðbótar hafi verið bent á að félag í eigu Jóhannesar Sigurðssonar hafi 4. júní 2007 fengið lán frá Milestone ehf., að því er virðist án trygginga, vegna kaupa annars félags í eigu hans á hlutabréfum í félaginu Askar Capital ehf. Lánið hafi svo verið fært yfir til enn annars félags í eigu hans í febrúar 2008. Skiptastjóri hafi sent tilkynningu til sérstaks saksóknara 20. desember 2010 meðal annars byggða á fyrrgreindri skýrslu þar sem fram hefði komið að hann hefði höfðað riftunar- og skaðabótamál meðal annars á hendur fyrrverandi stjórnendum og eigendum félagsins á grundvelli hennar.7. Aðaláfrýjendur byggja á að ætla megi að dómarinn hafi haft réttarstöðu sakbornings við rannsókn lögreglu á málefnum Milestone ehf. Þá hafi hann þurft að þola húsleit vegna hennar. Þótt skýrsla aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf. 12. mars 2010 hafi ekki leitt til ákæru á hendur Jóhannesi Sigurðssyni hafi hún hlotið að vera honum afar þungbær og valdið honum álitshnekki. Það sé ásökunin sem slík sem skipti máli um hæfi dómarans en ekki hvort skýrslan hafi í reynd haft afleiðingar fyrir hann. Atvik málsins og aðstæður séu því í heild til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni dómarans í efa í skilningi g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991.Röksemdir gagnáfrýjanda8. Af hálfu gagnáfrýjanda er því haldið fram að málsástæða byggð á vanhæfi dómarans sé of seint fram komin, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Ljóst hafi verið fyrir flutning málsins í Landsrétti hvaða dómarar skipuðu dóminn og hefði aðaláfrýjendum borið þá þegar að tefla fram sjónarmiðum um ætlað vanhæfi dómarans.9. Gagnáfrýjandi mótmælir því sem röngu að Jóhannes Sigurðsson hafi haft stöðu sakbornings við rannsókn embættis sérstaks saksóknara á málefnum Milestone ehf. Í bréfi skiptastjóra félagsins til aðaláfrýjenda 5. maí 2022 segi að ekkert þeirra atriða sem tilkynnt var til embættisins hafi lotið að mögulegri refsiverðri háttsemi hans sem fyrrverandi aðstoðarforstjóra félagsins. Þá hafi hann einungis haft stöðu vitnis við meðferð máls þess sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2015. Þau atvik sem vísað sé til af hálfu aðaláfrýjenda hafi auk þess átt sér stað fyrir um 13 árum og geti dómarinn ekki talist vanhæfur til að dæma í máli svo löngu eftir að þau atvik urðu sem valda eigi ætluðu vanhæfi.20. Bent er á að dómarinn hafi tekið sæti í einkamálum sem skiptastjóri þrotabús Milestone ehf. hafi rekið sem lögmaður fyrir Landsrétti sem og sakamáli sem héraðssaksóknari hafi rekið þar. Því sé langsótt að telja dómarann vanhæfan til að dæma í máli aðaláfrýjenda og það styðji jafnframt dómaframkvæmd Hæstaréttar og Mannréttindadómstóls Evrópu. Skýrsla aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf. 12. mars 2010 skipti engu í þessu sambandi enda hafi ákvarðanir um kærur og höfðun riftunarmála verið á borði skiptastjóra en ekki aðaláfrýjenda. Auk þess hafi skýrslan einungis verið eitt þeirra fylgigagna sem skiptastjóri sendi með tilkynningu til sérstaks saksóknara. Tíu mál hafi verið kærð til embættisins á grundvelli fyrrgreindrar skýrslu en einungis eitt þeirra leitt til refsidóms, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 74/2015. Í þeim dómi komi jafnframt fram að það tiltekna mál hafi átt rætur sínar að rekja til kæru Fjármálaeftirlitsins 25. mars 2009 þótt þar komi fram að rannsóknin hafi jafnframt tekið mið af tilkynningu skiptastjóra í desember 2010. Þá hafi Milestone ehf. ekki verið ógjaldfært fyrr en eftir 7. október 2008 eins og fram komi í dómi Hæstaréttar 28. apríl 2016 í máli nr. 578/2015 öndvert við niðurstöðu fyrrgreindrar skýrslu aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf. Engin dómsmál hafi verið rekin gegn dómaranum í kjölfar gjaldþrots Milestone ehf. og það ekki haft fjárhagslegar afleiðingar í för með sér fyrir hann. Engin atvik eða aðstæður séu því fyrir hendi að öðru leyti sem eru til þess fallnar að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991.Lagareglur um sérstakt hæfi dómara21. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að síðarnefndum lögum segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstól feli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og að aðilar njóti jafnræðis að því leyti en ákvæðið sæki fyrirmynd sína í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þar segir að þegar kveða skuli á um réttindi og skyldur manns að einkamálarétti skuli hann eiga rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli.22. Fyrirmæli um sérstakt hæfi dómara til að fara með og dæma einkamál eru í 5. gr. laga nr. 91/1991. Þar er lýst nánar tilgreindum atvikum eða aðstæðum í liðum a til f. Þegar þeim liðum sleppir segir síðan í g-lið greinarinnar að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem fallnar eru til að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa.23. Þegar lagt er mat á hæfi dómara til að fara með mál er þess að gæta að tilgangur hæfisreglna að réttarfarslögum er ekki aðeins að koma í veg fyrir að dómari dæmi mál ef hann telst hlutdrægur gagnvart aðilum máls eða sakarefni, heldur jafnframt að tryggja traust bæði aðila máls og almennings til dómstóla með því að dómari standi ekki að úrlausn máls þegar réttmætur vafi gæti risið um óhlutdrægni hans. Í slíkum tilvikum er óhjákvæmilegt að dómari víki sæti í máli, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 9. desember 2020 í máli nr. 31/2020, 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016 og 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014.24. Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hefur við úrlausn þess hvort dómari telst óvilhallur í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans verið greint á milli athugunar er miðar að því að ganga úr skugga um hvaða viðhorf hafa ráðið hjá dómara í tilteknu máli (huglægur mælikvarði) og hvort fyrir hendi eru hlutlæg atriði sem gefa réttmætt tilefni til að draga í efa að dómari sé óvilhallur (hlutlægur mælikvarði). Um þetta má meðal annars vísa til dóma 23. apríl 2015 í máli nr. 29369/10, Morice gegn Frakklandi (sjá 73. til 78. lið dómsins) og 10. apríl 2003 í máli nr. 39731/98, Pétur Þór Sigurðsson gegn Íslandi (sjá 37. lið dómsins). Þessi viðmið hafa verið lögð til grundvallar íslenskri réttarframkvæmd eins og ráðið verður af fyrrgreindum dómum Hæstaréttar.25. Í máli þessu reynir á mat á hæfi dómara samkvæmt fyrrnefndum g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Það mat ræðst af því hvort fyrir hendi eru atvik eða aðstæður sem fallnar eru til að draga óhlutdrægni dómara með réttu í efa þannig að traust til réttarins bíði hnekki. Meðal þeirra aðstæðna sem valdið geta þessu eru tengsl dómara og lögmanns sem gætir hagsmuna aðila, annarra sem gætu haft hagsmuna að gæta af máli eða afskipti dómara af sakarefni eða málsaðilum á fyrri stigum. Þá eru gerðar strangari kröfur við mat á óhlutdrægni dómara þegar um er að ræða tengsl hans við málsaðila eða þann sem á hagsmuna að gæta af máli, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 31/2020. Hafa verið gerðar ríkari kröfur að þessu leyti á síðari áratugum og því hafa eldri úrlausnir minna vægi við það mat nú.Niðurstaða26. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/1991 gætir dómari að hæfi sínu af sjálfsdáðum og gildir sú regla á öllum dómstigum, sbr. 166. og 190. gr. laganna. Af því leiðir að dómara ber að víkja sæti ef hann er vanhæfur þótt málsaðili hafi ekki uppi kröfu um það. Í þessu ljósi ber að árétta að mat á hæfi dómara er ekki að öllu leyti háð gagnaframlagningu aðila máls enda standa til þess ríkir hagsmunir samkvæmt framansögðu að vanhæfur dómari dæmi ekki mál og getur hann að öllu jöfnu sjálfur upplýst um þau atvik sem aðili ber fyrir sig um ætlað vanhæfi hans. Jafnframt verður dómur undirréttar ómerktur ef vanhæfur dómari hefur dæmt mál og gildir þá alla jafna einu þótt aðili máls hafi vitað eða mátt vita að vanhæfur dómari sat í því, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 16. nóvember 2022 í máli nr. 32/2022, 2. nóvember 2022 í máli nr. 22/2022 og 21. febrúar 2013 í máli nr. 444/2012. Af þessu leiðir að engu breytir þótt aðaláfrýjendur hafi í máli þessu ekki haft uppi málsástæðu byggða á vanhæfi landsréttardómarans fyrr en í greinargerð sinni til Hæstaréttar.27. Dómari verður ekki vanhæfur eingöngu vegna einhliða ummæla eða huglægrar afstöðu sem aðrir kunna að hafa til hans og skiptir þá venjulega ekki máli þótt ummæli eða afstaða aðila geti verið til þess fallin að vekja neikvæð hughrif hjá dómara gagnvart þeim sem þau stafa frá. Það færi í bága við þá grundvallarreglu, sem er einn þáttur í réttarríki, að aðilar velji sér ekki dómara og dómarar velji sér ekki þau mál sem þeir dæma, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 31/2020.28. Í málinu er ekkert komið fram um að dómarinn hafi einhver þau viðhorf til málsaðila eða sakarefnisins að hæfi hans til að dæma málið verði með réttu dregið í efa út frá hinum huglæga mælikvarða. Ræðst hæfi hans þess vegna af því hvort ytri atvik gefi réttmætt tilefni til að efast um óhlutdrægni hans þannig að traust til réttarins bíði hnekki.29. Í skýrslu aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf. 12. mars 2010 var að finna margþætta gagnrýni á starfsemi Milestone ehf. þar sem Jóhannes Sigurðsson gegndi starfi aðstoðarforstjóra. Meðal annars kom þar fram að sterkar vísbendingar hefðu verið um að eignir félagsins hefðu verið ofmetnar í ársreikningi 2007 og félagið verið ógjaldfært síðla árs 2007. Í því samhengi var í skýrslunni vísað til fyrrnefnds bréfs hans til Fjármálaeftirlitsins í febrúar 2008. Þá var í skýrslunni fjallað um kaup félags í eigu hans á hlutabréfum og lánveitingu frá Milestone ehf. í tengslum við þau kaup. Framangreint ræður ekki úrslitum eitt og sér um hæfi dómarans enda til fleiri atriða að líta.30. Eins og fyrr greinir hafa aðaláfrýjendur vísað til skýrslugjafar eins af fyrrverandi eigendum félagsins í hæstaréttarmálinu nr. 74/2015 þess efnis að Jóhannes Sigurðsson hefði verið einn af þremur stjórnendum sem hefðu tekið allar stærri ákvarðanir félagsins ásamt eigendum. Í kjölfar tilkynningar Fjármálaeftirlitsins á árinu 2009 til embættis sérstaks saksóknara hófst rannsókn á nánar tilteknum ákvörðunum sem teknar voru í félaginu. Leiddi hún til útgáfu ákæru 5. júlí 2013 meðal annars á hendur forstjóra og eigendum félagsins en ekki á hendur Jóhannesi. Lauk sakamálinu með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2015. Þar kemur fram að rannsókn lögreglu hafi einnig tekið mið af tilkynningu skiptastjóra 20. desember 2010 sem samkvæmt framansögðu byggði á skýrslu aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf. 12. mars sama ár. Af hálfu aðaláfrýjenda hefur verið byggt á að Jóhannes hafi haft stöðu sakbornings við þá rannsókn. Þótt úrskurður Landsréttar í máli nr. 457/2021 taki ekki af tvímæli um það liggur þó fyrir að húsleit mun hafa verið gerð hjá honum árið 2009 í tengslum við rannsóknina.31. Þótt ekki sé fyrir að fara beinu samhengi milli sakarefnis máls þessa og starfa Jóhannesar Sigurðssonar hjá Milestone ehf., sem og þeirra atvika sem fyrr er lýst og urðu í kjölfar þess að nauðasamningi félagsins var hafnað, fer um hæfi dómarans eftir heildarmati allra þeirra þátta sem að framan eru raktir. Er þá horft til efnis skýrslna aðaláfrýjandans Ernst & Young ehf., sem eins og áður er rakið fjölluðu bæði um Milestone ehf. á því tímabili er hann gegndi starfi aðstoðarforstjóra sem og um lánveitingar til félaga í hans eigu. Þá er einnig litið til aðkomu Guðjóns Norðfjörð að báðum skýrslum aðaláfrýjenda og samantektar vegna skoðunar á virðismati á Geysi Capital ehf. sem er til umfjöllunar í þessu máli. Hér hefur einnig þýðingu rannsókn lögreglu á málefnum Milestone ehf. og rannsóknaraðgerðir hennar sem eins og fyrr getur munu meðal annars hafa beinst að Jóhannesi. Við þetta mat verður ekki skilið milli efnis framangreindra skýrslna og einstakra þátta atburðarásarinnar sem fylgdi í kjölfarið sem með réttu eða röngu hafði í för með sér álitshnekki fyrir fyrrverandi stjórnendur Milestone ehf. Verður jafnframt ekki fallist á að þeir atburðir sem varða félagið Milestone ehf. séu svo fjarlægir í tíma að áhrifa þeirra gæti ekki lengur enda má ætla að efnahagshrunið 2008 marki enn djúp spor í íslensku samfélagi.32. Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á að dómur í máli þessu þar sem Jóhannes Sigurðsson tók sæti hafi yfir sér það yfirbragð hlutleysis sem gera verður kröfu um svo að dómstólar skapi sér það traust sem nauðsynlegt er að þeir njóti í lýðræðisþjóðfélagi. Var landsréttardómarinn því vanhæfur til að fara með málið og dæma í því, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Hinn áfrýjaði dómur verður því ómerktur og málinu vísað til löglegrar meðferðar fyrir Landsrétti.33. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað á ný til Landsréttar til löglegrar meðferðar.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=ecc8438d-89d8-4f4f-87a4-6c76ec545b08&verdictid=9b7ef1ff-5f1d-46bb-9bcd-13e5e42f14c9
Mál nr. 483/2016
Veðsetning Veðleyfi Lífeyrissjóður Ógilding samnings
Í málinu kröfðust HS og HT þess að fellt yrði úr gildi veð sem þau veittu í fasteign sinni með samþykki á veðskuldabréf útgefnu af syni HT og að L yrði gert að aflýsa því. Þá krafðist HT endurgreiðslu úr hendi L. Reistu þau kröfur sínar meðal annars á 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var talið að HS og HT hefðu ekki sýnt fram á að L hefði við lánveitingarnar vanrækt skyldur sínar samkvæmt lögum þeim og reglum sem um starfsemi hans giltu, meðal annars um að óska ekki eftir greiðslumati á lánsumsækjanda. Þá var vísað til þess að HS og HT hefðu ritað nafn sitt undir sérstakt skjal þar sem athygli þeirra var vakin á áhrifum vanskila og nauðsyn þess að þau bæru traust til lántakans. Var ekki talið ósanngjarnt af hálfu L að bera fyrir sig veðsetninguna og var L því sýknað af kröfum HS og HT
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og MarkúsSigurbjörnsson og Þorgeir Ingi Njálsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. júní 2016. Þau krefjast þessað felldur verði úr gildi veðréttur sem þau veittu í fasteign sinni að Hamrabergi9 í Reykjavík með undirritun á veðskuldabréf útgefnu af Hafsteini Hafsteinssynitil stefnda 14. september 2007 og að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfinu.Þá krefst áfrýjandinn Hafsteinn Tómasson þess að stefnda verði aðallega gertgreiða sér 2.594.287 krónur, en til vara 1.841.776 krónur, í báðum tilvikum meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 3. september 2015 til greiðsludags. Loks krefjast áfrýjenduraðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara aðmálskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjendum verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Herdís Erla Sörensen og Hafsteinn Tómasson, greiði óskiptstefnda, Lífeyrissjóði verslunarmanna, 750.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2016. I Mál þetta, sem var dómtekið 2. marssl., er höfðað 31. ágúst 2015 af Herdísi Sörensen og Hafsteini Tómassyni, sembæði eru til heimilis að Hamrabergi 9 í Reykjavík, gegn LífeyrissjóðiVerzlunarmanna, Húsi verslunarinnar í Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að felld verðiúr gildi veðsetning sú sem stefnendur veittu í fasteign sinni að Hamrabergi 9 íReykjavík, fnr. 205-1247, með undirritun á veðskuldabréf nr. 49408, útgefið afHafsteini Hafsteinssyni, til stefnda, Lífeyrissjóðs verzlunarmanna þann 14.september 2007. Einnig er þess krafist að veðskuldabréfinu nr. 49408 verðiaflýst af fasteigninni Hamrabergi 9 í Reykjavík. Stefnandi Hafsteinn Tómasson krefstþess jafnframt að stefndi greiði sér 2.594.287 krónur að viðbættumdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá og með 3. september2015 til greiðsludags. Í öllum tilvikum er krafistmálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, samkvæmt málskostnaðarreikningi,sem lagður verður fram í málinu eða að mati réttarins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfumstefnenda auk málskostnaðar úr hendi stefnenda að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts. II Málavextir eru þeir að HafsteinnHafsteinsson, sem er sonur stefnanda, Hafsteins Tómassonar, sótti 5. september2007 um lán til 40 ára hjá stefnda, Lífeyrissjóði verzlunarmanna, að fjárhæðfimm milljónir króna. Í lánsumsókn hans, semgerð var með því að fylla út eyðublað stefnda, kom fram að til tryggingarláninu yrði fasteignin að Hamrabergi 9 í Reykjavík sett að veði, en fasteigniner í eigu stefnenda. Með umsókninni fylgdi veðbandayfirlit fasteignarinnar,dags. 2. ágúst 2007. Á yfirlitið hefur verið handskrifað: „veðl. ok samkv.símtali 12/9 ´07/RJ.“ Lántaki gaf útveðskuldabréf til stefnda að fjárhæð 5.000.000 króna 14. september 2007, enbréfið ber númerið 49408.Stefnendur undirrituðu bréfið til staðfestingará því að þau samþykktu veðsetninguna. Stefnendur undirrituðu jafnframt sérstaktblað sem ber yfirskriftina „Ábending“, dags. 14. september 2007. Þar er í sexliðum lýst hvað felist í veðsetningu fasteignarinnar og hvaða afleiðingar þaðgeti haft komi til vanskila á láninu. Í lokalið ábendingarinnar segireftirfarandi: „Þess vegna vill Lífeyrissjóður verzlunarmanna benda á þessiatriði og ítreka fyrir aðilum að kynna sér þau vel og að þeir þurfi að beramikið traust til aðila, sem er að fá veðið lánað.“ Neðst á skjalinu eryfirlýsing þar sem stefnendur gefa til kynna að þau hafi kynnt sér ofangreindarábendingar. Veðskuldabréfinuvar þinglýst í fasteignabók fasteignarinnar að Hamrabergi 9 18. september 2007.Lánsfjárhæiðn var greidd sama dag inn á reikning lántaka að frádregnulántökugjaldi og þinglýsingarkostnaði. Með bréfi 8.desember 2014 var þess krafist að stefndi samþykkti kröfu þess efnis aðveðsetning fasteignarinnar að Hamrabergi 9 væri fallin úr gildi og aðveðskuldabréfinu yrði aflétt af fasteigninni. Með bréfi lögmanns stefnda, dags.6. mars 2015, var þessari kröfu hafnað. Í málinu liggjafyrir gögn er sýna að stefnandi, Hafsteinn Tómasson, hefur innt af hendigreiðslur á tímabilinu frá 3. apríl 2009 til 19. ágúst 2015 sem varið hefurverið til efnda á framangreindu skuldabréfi. III. Málsástæður oglagarök stefnenda Stefnendurkveðst byggja kröfur sínar á því að framangreind veðsetning á fasteigninni aðHamrabergi 9 sé ógild og að stefnda beri að afmá þær úr þinglýsingabókum. Umógildingu veðsetningarinnar vísar stefnendur til 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnendurbyggir í fyrsta lagi á því að stefnda hafi borið að fara eftir almennummeginreglum sem hafi mátt finna í samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga sem fyrst voru samþykktar 27. janúar 1998 og síðan aftur 1.nóvember 2001 í örlítið breyttri útgáfu. Þó að stefndi hafi ekki verið beinnaðili að því samkomulagi telja stefnendur að þar sé að finna almennarmeginreglur sem gildi um lánveitendur, sem láni í atvinnuskyni, og eigi þær þaraf leiðandi við um stefnda. Reglur samkomulagsins séu einnig óskráðarmeginreglur sem stefnda sem lánveitanda hafi borið að fara eftir. Einnig byggjastefnendur á því að reglur ofangreinds samkomulags frá 1998 og 2001 hafi öðlastgildi sem reglur á lánamarkaði á grundvelli venju. Hafi reglurnar raunar aðeinsverið staðfesting á reglum sem annars hafi gilt sem óskráðar meginreglur ásviði samninga- og kröfuréttar. Þessu til stuðnings vísa stefnendur meðalannars til fordæmis Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 3/2003. Með vísan tilframangreinds fordæmis telja stefnendur enn fremur að lífeyrissjóðir séufjármálastofnanir sem bundnar séu af 19. gr. laga nr. 161/2002, er taki til útlána og ábyrgða. Í ákvæðinu er mæltfyrir um að fjármálafyrirtæki skuli starfa í samræmi við eðlilega og heilbrigðaviðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði. Ef ekki verður fallist á slíktbyggja stefnendur á ákvæðinu með lögjöfnun. Einnigbyggja stefnendur á því að með þeirri háttsemi stefnda, að greiðslumeta ekkilántakann eða afla upplýsinga um skuldastöðu hans eða greiðsluhæfi og með þvíað upplýsa stefnendur ekki um í hverju veðsetning fasteignar hans fælist, hafistefndi brotið gegn 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti. Þá hafi stefndieinnig brotið gegn ákvæði 5. gr., 6. gr. og 9. gr. framangreindra laga nr.33/2003 með háttsemi sinni. Meðhliðsjón af framangreindu telja stefnendur að venja hafi skapast á lánamarkaði,sem nánast allir aðilar á þeim markaði hafi farið eftir eða tekið upp í reglursínar, um að greiðslumeta lántaka þegar um lánsveð væri að ræða og veitaábyrgðarmanni upplýsingar um í hverju ábyrgð hans fælist. Þá hafi ítrekað komiðfram í dómum að framangreindar reglur um skyldu til að greiðslumeta lántaka ogveita ábyrgðarmanni upplýsingar væru ekki aðeins byggðar á framangreindusamkomulagi heldur einnig á óskráðum reglum, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar Íslandsí máli nr. 630/2013. Á því er byggtaf hálfu stefnenda að stefnda hafi því borið að kanna fjárhagsstöðu lántakans,skuldastöðu hans, láta gera greiðslumat eða afla sér greiðslumats frá annarrilánastofnun áður en hann veitti honum ofangreint lán. Það hafi verið í samræmivið eðlilegar skyldur sem gera megi til stefnda sem lánveitanda að athuga hvortlántakinn hafi getað staðið undir þeim skuldbindingum sem hann hafi verið aðgangast undir. Þessu tilfrekari stuðnings vísa stefnendur einnig til 5. gr. laga nr. 57/2005 umeftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Með því að látaekki fara fram greiðslumat á skuldaranum eða afla upplýsinga um skuldastöðuhans hafi lífeyrissjóðurinn brotið í bága við ofangreint ákvæði. Stefnendurvísa einnig í þessu sambandi til 8. til 12. gr. laganna og 13. gr. þeirra. Afhálfu stefnenda er vísað til þess að með vinnubrögðum sínum hafi stefndi lagt ástefnendur alla áhættu af því að veita lánið. Hafi stefndi borið nánast engaáhættu af lánveitingunni, en hins vegar fengið allan hagnað af henni, þ.e.vaxtamun, lántökugjöld og fleira. Áhætta stefnda af lántökunni hafi verið svo tilengin þar sem veð stefnenda hafi staðið til tryggingar á greiðslu höfuðstóls,vaxta, dráttarvaxta og innheimtukostnaðar ef í ljós kæmi að lántakinn gæti ekkistaðið við skuldbindingar sínar. Það eina sem stefndi hafi þurft að gera hafiverið að fara að framangreindum reglum til þess að ganga úr skugga um aðlántakinn gæti raunverulega greitt lánið, en þá skyldu hafi hann virt aðvettugi. Telja stefnendur að stefnda hafi í raun verið alveg sama um það hvortlántakinn gæti greitt af láninu þar sem veðið sem stefndi hafi fengið hafiverið nægilega öruggt. Þangað hafi verið hægt að sækja fjármunina ef lánið yrðigjaldfellt ásamt öllum kostnaði, vöxtum og dráttarvöxtum. Jafnframt verði aðtelja að þar sem stefndi hafi kosið að haga vinnubrögðum sínum með þessum hættiverði það að vera á hans áhættu. Hann geti ekki sleppt því að kannagreiðslugetu þess sem hann láni en þó ætlast til þess að þriðji maður beri þáskyldu. Jafnframt er áþví byggt að stefndi hafi brugðist tillits- og trúnaðarskyldu sinni gagnvartstefnendum með því að óska ekki eftir greiðslumati á honum og upplýsastefnendur um niðurstöðu slíks mats. Þá hafi það falið í sér brot á sömuskyldum að stefndi virti að vettugi eigin lánareglur sem kveðið hafi á um aðóska bæri eftir yfirliti yfir skuldastöðu lántakans og með því að hafa ekkiupplýst stefnendur um að stefndi hafi sleppt því að framfylgja þessulántökuskilyrði sínu. Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefndi hafi meðþessu brotið gegn meginreglu samningaréttar og kröfuréttar um trúnaðarskylduaðila við samningsgerð, en skv. henni megi aðili samnings ekki láta eiginhagsmuni ráða einhliða athöfnum sínum eða athafnaleysi í samningssambandinu,heldur verði að taka tillit til hagsmuna viðsemjandans. Stefnendur byggja einnig á meginreglumsamninga- og kröfuréttar um kröfuábyrgðir. Telja þeir að stefndi hafi brotiðgegn þeim reglum með því að upplýsa þá ekki um að lántakinn hafi ekki veriðgreiðslumetinn, ekki hafi verið kallað eftir upplýsingum um skuldastöðu hans,ekki hafi verið skoðuð fjárhagsstaða lántakans eða möguleikar hans til aðendurgreiða lánið með greiðslumati eða á sambærilegan hátt, og með því aðstefndi hafi ekki upplýst stefnendur nægilega í hverju ábyrgð þeirra fælist. Á því er byggt afhálfu stefnenda að lántakinn hefði ekki staðist greiðslumat ef slíkt mat hefðifarið fram eða ef yfirlit hans yfir skuldir hefðu legið fyrir. Stefnendur hafiað sama skapi ekki veitt veð í fasteign sinni ef þeim hefði verið ljóst aðlántakinn hefði ekki staðist greiðslumat eða hann verið upplýstur umskuldastöðu hans. Leggja verði þá sönnunarbyrði á lánveitanda að lántaki hafistaðist greiðslumat eður ei. Þáer byggt á því að það skipti ekki máli hvort lántakinn hefði staðistgreiðslumat eða ekki. Það að stefndi hafi kosið að sinna ekki eðlilegumvarúðarskyldum við lánveitinguna verði að vera á hans áhættu. Ef ekki verðurtalið að 5. gr. laga nr. 57/2005 leiði til þess að stefnda hafi verið skylt aðgreiðslumeta lántaka og upplýsa stefnendur sem ábyrgðarmenn byggja stefnendur áákvæðum 5. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og þágildandi 19. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyritæki með lögjöfnun. Útlánastarfsemi stefnda sésvo sambærileg í eðli sínu við útlánastarfsemi lánastofnana að telja verði aðskilyrðum lögjöfnunar sé fullnægt. Stefnendurbyggja á því að með því að láta undir höfuð leggjast að gera greiðslumat álántakanum eða afla sér upplýsinga um greiðslugetu hans, greiðsluhæfi,fjárhagsstöðu eða skuldastöðu með öðrum hætti, og fullnægja ekki skyldum sínumum upplýsingagjöf gagnvart stefnendum verði að telja það ósanngjarnt ogandstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðsetninguna. Skilyrðum 36.gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé þvíuppfyllt til þess að veðsetning stefnenda, með undirritun sinni á veðskuldabréfnr. 49408 sé ógild. Þessu tilviðbótar er á því byggt að veðsetningin sé ógild þar sem stefndi hafi með hennibrotið verulega gegn lánareglum og lántökuskilyrðum sínum. Hún átti sér stað14. september 2007, en á þeim tíma hafi í lánareglum stefnda verið kveðið á umfjögur skilyrði fyrir því að veita lán úr sjóðnu. Samkvæmt 7. tl. lánareglnastefnda hafi verið sett það skilyrði að lántaka bæri „að leggja fram yfirlityfir skuldastöðu í lánastofnunum“. Meðframangreindri lánareglu telja stefnendur að stefndi hafi skuldbundið sig tilþess að veita ekki lán nema yfirlit yfirskuldastöðu lántaka hjá lánastofnunum lægi fyrir. Stefnendur halda því fram aðþetta lánaskilyrði hafi verið það eina sem hafi verið þeim til hagsbóta, endahafi þau haft mesta hagsmuni af því að lántakinn gæti staðið undir því láni semhann hafi verið að gangast undir. Starfsmaður stefnda hafi hins vegar hvorkióskaði eftir yfirliti yfir skuldastöðu frá lántaka eða heimild hans til þess aðstefndi gæti aflað slíkra upplýsinga. Þá hafi stefnendur ekki fengið neinarupplýsingar um að stefndi ætlaði sér ekki að fara eftir þessari reglu. Því hafiáhættan af því að lántakinn gæti ekki greitt lánið alfarið verið lögð ástefnendur án þess að þau fengju upplýsingar um að stefndi ætlaði sér ekki aðfara að eigin lánareglum. Stefnendur telja að um sé að ræða nokkuð skýrt brot álánareglunum. Stefnendur byggja á því að þar semlántökuskilyrðið hafi verið óuppfyllt hafi aldrei átt að veita lántakanumlánið. Þar sem þetta lántökuskilyrði hafi verið það eina sem skipti stefnendurverulegu máli sé viðbúið að um hafi verið að ræða forsendu af hálfu þeirra. Haldastefnendur því fram að þau hefði aldrei veitt veð í fasteign sinni ef þau hefðuvitað að stefndi hefði ekkert gert til þess að kanna skuldastöðu lántaka. Er á því byggt að brot stefndagegn eigin lánareglum verði að telja svo veigamikið að það verði eitt og sér aðleiða til þess að það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrirstefnda að bera fyrir sig veðsetninguna gagnvart stefnendum. Þá er byggt á því aðmeð framangreindu broti stefnda gegn 7. tl. lánareglna sinna hafi sjóðurinngerst brotlegur við þágildandi 5. gr. laga. nr. 57/2005 um óréttmætaviðskiptahætti og/eða 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki meðlögjöfnun. Þá vísa stefnendur til dómafordæmis Hæstaréttar Íslands í málinu nr.630/2013 og í málinu nr. 169/2012. Jafnframt vísa stefnendur til dómsHæstaréttar Íslands í málinu nr. 3/2003. Stefnendurtelja að veðsetningin sé, með hliðsjón af framangreindu, ógild með stoð í 36.gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnendurreisa fjárkröfu sína á því að þau hafi neyðst til þess að halda umræddu láni ískilum þegar fór að bera á vanskilum lántaka. Hafi stefnandi, HafsteinnTómasson, greitt samtals 2.594.287 krónur frá því að lánið var tekið. Gerð sékrafa um endurgreiðslu þessara fjármuna þar sem þeir hafi verið greiddir áþeirri röngu og brostnu forsendu og röngu trú að um væri að ræða gildaveðsetningu í fasteign stefnenda. Eins og rökstutt hafi verið sé hins vegarum ógildan veðgerning að ræða. Kveðststenandi Hafsteinn styðja kröfuna meðal annars við almennar meginreglurkröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Ef ekki hefði verið fyrir að faraveði í fasteign stefnenda hefði stefnandi Hafsteinn aldrei greitt af láninu.Þær greiðslur aðeins verði gerðar vegna þess að öðrum kosti hefði verið gengiðað fasteign stefnenda. Stefnendur vísatil 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild stefnanda Hafsteins til þess aðgera sérstaka kröfu í málinu. Krafa Hafsteins á rætur að rekja til sama atviksog löggernings. Hann vísar einnig til 1. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála um heimild sína tilþess að gera annars vegar kröfu um ógildingu á hendur stefnda og hins vegarkröfu um endurgreiðslu úr hendi stefnda. Auk þess aðvísa til framangreindra lagaákvæða og meginreglna samninga- og kröfuréttar, aukdómafordæma Hæstaréttar Íslands, til stuðnings kröfum sínum vísa stefnendur til130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til stuðningskröfum þeirra um málskostnað. Að auki vísar stefnendur til laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt á málskostnað. Um varnarþing vísa stefnendur til 33. gr. laganr. 91/1991.2. Málsástæður oglagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína í máliþessu á því að stofnað hafi verið til veðsetningar þeirrar sem krafa stefnendalýtur að á löglegan og réttan hátt og að ekkert sé fram komið sem leiða eigitil þess að ógilda beri umrædda veðsetningu og gera stefnda skylt að aflýsafyrrgreindu veðskuldabréfi af fasteigninni Hamrabergi 9 í Reykjavík. Stefndi bendir á að hann er lífeyrissjóður sem starfar ágrundvelli laga nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemilífeyrissjóða. Í samræmi við ákvæði laganna hafi stefndi sett sér samþykktirsem staðfestar hafi verið af fjármálaráðherra. Stefndi sé eftirlitsskylduraðili á fjármálamarkaði og lúti starfsemi hans ströngu eftirlitiFjármálaeftirlitsins. Stefndi starfi samkvæmt fyrir fram kunngerðrifjárfestingarstefnu sem skilað sé til Fjármálaeftirlitsins ár hvert og séfjárfestingum stefnda markaður stífur rammi skv. lögum nr. 129/1997. Samkvæmt3. tl. 1. mgr. 36. gr. laganna sé stefnda heimilt að ávaxta fé sitt tilhagsbóta fyrir sjóðfélaga sína með kaupum á skuldabréfum tryggðum með veði ífasteign að hámarki 75% af metnu markaðsvirði, nema þegar um sérhæftatvinnuhúsnæði sé að ræða, en þá skuli hámarkið vera 35%. Í samræmi viðframangreint og ákvæði samþykkta stefnda hafi stefndi sett reglur umlánveitingar til sjóðfélaga. Á þeim tíma sem lántakinn, HafsteinnHafsteinsson, sótti um framangreint lán hjá stefnda hafi réttur sjóðfélaga tillántöku byggst á því að viðkomandi hefði greitt iðgjöld til stefnda í fjóra afsíðustu sex mánuðum. Þá hafi aðeins verið lánað gegn fasteignaveði ííbúðarhúsnæði og hafi veðsetningarhlutfall ekki mátt vera umfram 65% af metnumarkaðsverði viðkomandi eignar. Hafi lántaka borið að leggja fram yfirlit yfirskuldastöðu í lánastofnunum ef um slíkar skuldir var að ræða. Verklag stefndahvað þetta skilyrði varðar hafi verið þannig að hafi umsækjandi haldið því framvið lánsumsókn að ekki væri um slíkar skuldir að ræða og hann hafi ekki verið ávanskilaskrá, en staða lántaka hafi ávallt verið könnuð í vanskilaskrá, hafistefndi treyst því að þær upplýsingar væru réttar og ekki gengið frekar eftirslíku yfirliti. Hafi stefndi ekki átt möguleika á því að sækja sjálfurslíkt skuldastöðuyfirlit. Stefndi heldur því fram að viðafgreiðslu þess láns sem hér um ræði hafi ekkert komið fram sem hafi gefiðtilefni til þess að draga greiðsluhæfi lántaka í efa. Lántaki hafi verið ívinnu og hafi greitt iðgjöld til stefnda af launum sínum. Hafi skuldir viðlánastofnanir verið fyrir hendi hjá lántaka við lánsumsókn, án þess að lántakihafi afhent stefnda yfirlit yfir þær, geti stefndi ekki borið ábyrgð á því.Ekki frekar en lánveitandi ber ekki ábyrgð á því ef lántaki framvísar röngumupplýsingum við framkvæmd greiðslumats, sbr. 4. mgr. 6. gr. reglugerðar nr.920/2013 um lánshæfis- og greiðslumat. Stefndi vísar í þessu sambandi einnigtil þess að þetta skilyrði hafi ekki grundvallast á lagaskyldu heldur hafiverið sett af stefnda sjálfum og framkvæmt eins og hann hafi talið rétt ogeðlilegt miðað við aðstæður hjá viðkomandi lántaka, eins og gert hafi verið í þvítilviki sem hér um ræði. Stefndi hafi því ekki brotið gegn lánareglum sínum,lántökuskilyrðum eða lögum við framangreinda lánveitingu. Stefndi telurrétt að hafa í huga að lántakiog stefnendur séu tengd fjölskylduböndum og því ekki óeðlilegt að þau kæmu aðlántökunni með þeim hætti sem þau hafi gert líkt og tíðkast hafi í áratugi viðlánveitingar lífeyrissjóða. Aðgangur sjóðfélaga að sjóðfélagalánum stefnda séog hafi verið mikilvægur hluti af félagslegum rétti þeirra og hafi stefndikappkostað að mismuna ekki sjóðfélögum í þeim efnum. Lánveiting stefnda til sjóðfélagasinna, sem byggi á skýrum og málefnalegum lánareglum, hafi í áranna rás gefiðforeldrum og öðrum, sem nákomnir séu ungum sjóðfélögum, tækifæri til þess aðveita liðsinni, m.a. við íbúðakaup o.fl., með því að veita veðleyfi í staðbeinna fjárframlaga. Hlutverk og tilgangur sjóðfélagalána hafi því almenntverið annað en lána bankastofnana sem veitt séu í viðskiptalegum tilgangi. Af hálfustefnda er á það bent að áður en lántaki hafi gefið út veðskuldabréfið 14. september 2007vegna lántöku sinnar hjá stefnda hafi stefnendur veitt samþykki sitt fyrirveðsetningu fasteignarinnar að Hamrabergi 9 til tryggingar láninu. Stefnendurhafi síðan undirritað veðskuldabréfið til samþykkis um veðsetninguna. Þá hafiþeir einnig undirritað yfirlýsingu með yfirskriftinni „Ábending“ þar sem þeimhafi verið bent á hvað fælist í veðsetningunni og hvaða afleiðingar það gætihaft kæmi til vanskila á láninu. Eins og heiti skjalsins beri með sér sé þar umað ræða ábendingar þar sem brýnt sé fyrir þeim sem veita öðrum veð í eign sinniað kynna sér vel hvað í því felist og að huga að því hvort treysta megi þeim erfái veðið lánað. Þessu til viðbótar hafi starfsmaður stefnda haft samband viðstefnendur og farið yfir lánsumsóknina og skilmála fyrirhugaðs láns, þ.m.t.veðsetninguna til tryggingar láninu. Stefnendur hafi því verið upplýstir umþýðingu veðsetningarinnar og þá áhættu sem í henni fólst. Stefndi telur að leggja hafi mátt þáskyldu á stefnendur að þau kynntu sér sérstaklega þá áhættu sem hafi veriðsamfara veitingu heimildar til veðsetningar og öfluðu sér upplýsinga um haglántaka, enda hafi stefndi bent þeim sérstaklega á að gera það. Í þessusambandi vísar stefndi einnig til þess að umrætt lán sé til 40 ára, eins ogstefnendur hafi vitað fyrir fram, og því meira áríðandi að þau treystu lántaka.Hafi það verið forsenda af hálfu stefnenda að yfirlit yfir skuldastöðu lántakaí lánastofnunum lægi fyrir hefðu þau átt að ganga úr skugga um eða vekjaathygli stefnda á að svo væri. Stefndi hafi hins vegar hvorki vitað né mátt vitaum þessa forsendu stefnenda, enda hafi skilyrðið snúið að lántaka og í því hafiekki falist loforð eða skuldbinding af hálfu stefnda til væntanlegra veðsala umað slíkt yfirlit lægi fyrir og/eða að stefndi myndi kynna væntanlegum veðsölumefni þess. Það hafi því ávallt verið á ábyrgð væntanlegra veðsala, stefnenda íþessu tilviki, að bera sig eftir slíku yfirliti og þá jafnframt bera áhættunaaf því að gera það ekki. Auk þess hafi verið áratuga hefð fyrir því aðforeldrar eða aðrir nákomnir veittu ungum sjóðfélögum aðstoð með þeim hætti semhér hafi verið gert og líkur á að stefnendum hafi verið kunnugt um fjölskylduog fjárhagsmálefni lántaka. Stefndi telur að það geti ekki haftáhrif á úrlausn þessa máls hvort slíkt skuldastöðuyfirlit hafi legið fyrir eðaekki. Skuldastöðuyfirlit af þessum toga geti aldrei veitt tryggingu fyrir þvíað skuldari muni ávallt efna skyldur sínar á lánstímanum enda felist ekki íslíku yfirliti neitt mat á greiðslugetu lántaka. Þá vísar stefndi til þess aðslíkt yfirlit hefði ekki haft nein áhrif á heimild stefnda til að veita lántakaumrætt lán enda hafi stefnda verið heimilt að veita lánið gegn fullnægjandifasteignaveði. Fullyrðingum um annað í stefnu hafnar stefndi. Það hvort slíktskuldastöðuyfirlit hafi legið fyrir eða ekki geti því aldrei leitt til þess aðógilda beri veðsetningu stefnenda á fasteign sinni. Stefndi tekurfram að hafa verði í huga að lántaki hafi greitt af framangreindu láni sínu reglulega fram tilhaustsins 2008, en þá hafi orðið hlé á greiðslum í nokkurn tíma. Þegar horft sétil baka hafi tímasetning lántökunnar verið slæm, enda hafi orðið efnahagshruní landinu síðla árs 2008. Greiðsluhæfi lántaka virðist hafa skerst í kjölfariðog aðstæður breyst, en stefndi geti ekki borið ábyrgð eða áhættu af því. Þá leggur stefndi áherslu á aðstefnendur hafi aldrei óskað eftir umræddu skuldastöðuyfirliti frá stefnda,hvorki við lánveitinguna né síðar og hafi aldrei, fyrr en með bréfi lögmannsstefnenda, dags. 8. desember 2014, gert athugasemdir vegna þessa. Hafi stefnendurekki séð ástæðu til að gera það þrátt fyrir að þau hafi af og til greitt inn álánið fyrir lántaka, nú síðast 19. ágúst 2015. Slíkt verði að teljast tómlætiaf hálfu stefnenda með tilheyrandi brottfalli réttar, verði yfirhöfuð talið aðréttur hafi verið til staðar. Stefndi kveðst ekki hafa verið aðili aðhinu fyrra samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1998, néheldur því síðara frá 2001 og hafi ekki skuldbundið sig til að hlíta þeimreglum. Slíku samkomulagi, og þeim meginreglum sem þar sé að finna og fyrsthafi komið þar fram, verði ekki beitt einhliða gagnvart stefnda gegnmeginreglum samninga-, kröfu- og veðréttar um skuldbindingargildisamninga/loforða, til ógildingar veðtryggingarinnar að hluta eða öllu leyti.Ekkert fordæmi Hæstaréttar liggi til grundvallar slíkri niðurstöðu. Meginreglusamninga- og kröfuréttar um samningsfrelsi verði ekki settar slíkar skorður,þar sem aðilar að veðskuldabréfinu séu allir sjálfstæðir, fjárráða og hæfir tilað takast á hendur þær skuldbindingar sem þar komi fram. Þá er því hafnað aðþær reglur sem komi fram í framangreindu samkomulagi hafi öðlast gildi semreglur á lánamarkaði á grundvelli venju en fyrir því beri stefnendursönnunarbyrði. Jafnframt mótmælir stefndi því að dómur Hæstaréttar í máli nr.3/2003 hafi fordæmisgildi til stuðnings kröfum stefnenda, enda atvik í því máliafar sérstök og ólík því sem hér sé um að ræða. Stefndi hafnar því einnig að lög umfjármálafyrirtæki nr. 161/2002 eigi við um stefnda enda sé stefndilífeyrissjóður í skilningi laga. Skilgreining á fjármálafyrirtæki íframangreindum lögum nái ekki til lífeyrissjóða og geti lögin því ekki átt viðum þá. Það sama gildi um þágildandi og núgildandi lög um verðbréfaviðskipti nr.33/2003 og 108/2007, en þau ákvæði laganna sem vísað sé til í stefnu gildi umfjármálafyrirtæki en ekki lífeyrissjóði. Þá hafnar stefndi því að hægt sé aðbeita ákvæðum framangreindra laga með lögjöfnun um stefnda enda gildi lög nr.129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða umstarfsemi hans. Stefndi hafnar einnigtilvísun í stefnu til ýmissa dóma Hæstaréttar Íslands þar sem þeir eigi ekkivið um stefnda. Stefndi byggir samkvæmt framansögðu áþví að honum hafi ekki borið að gera greiðslumat á lántaka eða kanna fjárhagsstöðuhans samkvæmt þeim reglum og venjum sem stefnda hafi borið að fylgja á þessumtíma og hafi gilt almennt um lántökur af þessu tagi. Jafnframt hafnar stefndiþví að hægt sé að leiða þá skyldu af 5. gr. laga nr. 57/2005 eða öðrumlagaákvæðum, skyldum eða reglum sem stefnendur vísi til. Þar sem stefnda hafi ekki verið skyltað gera greiðslumat á lántaka eða afla slíks mats þegar lántaki hafi tekiðframangreint lán skipti ekki máli hvort lántaki hefði staðist slíkt mat eðaekki og fráleitt sé að halda því fram að stefndi þurfi nú að berasönnunarbyrðina fyrir því hvort svo hefði verið eins og haldið sé fram ístefnu. Stefndi hafnar því að áhætta hans afframangreindri lánveitingu hafi engin verið svo sem haldið sé fram í stefnu.Öllum lánveitingum stefnda fylgi áhætta. Fjárfestingarheimildum lífeyrissjóðasé markaður stífur rammi í lögum nr. 129/1997 sem taki fyrst og síðast mið afáhættudreifingu og þeirri staðreynd að miklir almannahagsmunir séu bundnir viðstarfsemi lífeyrissjóða. Fjárfestingarheimildirnar taki mið af því aðlífeyrissjóðir fari með fjármuni sem eigi að standa undir lífeyri sjóðfélagaþegar fram í sæki. Sjóðfélagar sem taki lán hjá stefnda fái þannig hluta afpeningum úr samtryggingarsjóði stefnda gegn loforði um að þeim verði skilað afturmeð vöxtum. Við greiðslufall reyni, eðli máls samkvæmt, á tryggingar að bakilánveitingum. Engin sanngirni geti falist í því að gefa eftir eða afskrifaeignir sjóðfélaga, sem lúti lögmálum samtryggingar, fremur en að ganga aðtryggingum sem settar hafi verið fyrir endurgreiðslu lána, auk þess sem stefndasé óheimilt að gefa eftir innheimtanlegar kröfur. Stefnendur hafi veittsamþykki sitt fyrir því að fasteign sín yrði veðsett til tryggingar áendurgreiðslu á láni sonar síns, þrátt fyrir að stefndi hafi bent þeim á þááhættu sem því fylgdi. Hafi þeim verið það heimilt og frjálst með þeirri áhættusem því hafi fylgt. Verði stefnendur að bera ábyrgð á þeirri ráðstöfun. Stefndi mótmælir því að hann hafi meðeinhverjum hætti vanrækt skyldur sínar eða að það verði talið ósanngjarnt eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðtryggingu í fasteignstefnenda. Tilvísun til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga sé því mótmælt. Skilyrði fyrir beitingu lagaákvæðisins séekki fyrir hendi í málinu, en fyrir því beri stefnendur sönnunarbyrði.Lánveiting stefnda hafi verið í fullu samræmi við þágildandi lög og reglur og ísamræmi við þær venjur sem tíðkast hafi um sjóðfélagalán stefnda og annarralífeyrissjóða. Stefndi hafi því á engan hátt vanrækt skyldur sínar semlánveitandi gagnvart lántaka eða stefnendum sem veðsala. Stefndi mótmælir því að hann hafi meðeinhverjum hætti vanrækt skyldur sínar eða að það verði talið ósanngjarnt eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig veðtryggingu í fasteignstefnenda. Tilvísun stefnenda í þessu sambandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga sé mótmælt. Skilyrði fyrir beitingulagaákvæðisins sé ekki fyrir hendi í málinu, en fyrir því beri stefnendursönnunarbyrði. Lánveiting stefnda hafi verið í fullu samræmi við þágildandi lögog reglur og í samræmi við þær venjur sem tíðkast hafi um sjóðfélagalán stefndaog annarra lífeyrissjóða. Stefndi hafi því á engan hátt vanrækt skyldur sínarsem lánveitandi gagnvart lántaka eða stefnendum. Stefndi mótmælir endurgreiðslukröfustefnanda Hafsteins. Stefndi sé og hafi verið í góðri trú um að með greiðslunumhafi stefnandi viljað aðstoða son sinn við að greiða af umræddu láni enda hafigreiðslurnar verið inntar af hendi til stefnda án fyrirvara, nú síðast 19.ágúst 2015. Það sé því ljóst að vilji stefnanda hafi staðið til þess að greiðainn á lán sonar síns og að hann hafi ekki verið í rangri trú eða greitt fyrirmistök. Þá hafi greiðslunum verið ráðstafað inn á umrætt lán nr. 49408 lántakaog veðsölum til hagsbóta. Sjónarmið um endurgreiðslu ofgreidds fjár eigi þvíekki við. Þá sé einnig ljóst að ef slík endurgreiðslukrafa verði talin hafaverið fyrir hendi sé hún fallin niður fyrir fyrningu og sakir tómlætis. Með vísan til alls þess sem að framaner rakið heldur stefndi því fram að ekkert í máli þessu eigi að leiða til þessað kröfur stefnenda verði teknar til greina. Slík niðurstaða verði hvorki byggðá ákvæðum samningalaga nr. 7/1936 né öðrum lagareglum sem vísað sé til af hálfustefnenda. Þá hafnar stefndi því alfarið að það sé ósanngjarnt eða andstættgóðri viðskiptavenju að hann byggi á gildri veðsetningu stefnenda á fasteignsinni að Hamrabergi 9 í Reykjavík. Því beri að sýkna stefnda. Auk framangreindra lagareglna ogmeginreglna vísar stefnandi til laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda oglaga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um kröfu sína um málskostnað vísarstefndi til 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Þá styðjist krafaum virðisaukaskatt á málskostnað við ákvæði laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. IV Í máli þessu krefjast stefnendur aðfelld verði úr gildi veðsetning fasteignar þeirra að Hamrabergi 9 í Reykjavík,sem sett var til tryggingar á skuld samkvæmt veðskuldabréfi sem sonur stefnandaHafsteins gaf út 14. september 2007. Tilstuðnings ógildingarkröfunni er vísað til 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem og til lánareglna stefnda á þeimtíma sem stefnendur veittu heimild til að veðsetja fasteign sína til tryggingará greiðslu á framangreindu láni. Þá er því haldið fram að á grundvellitilgreindra lagareglna, venju og almennra og óskráðra meginreglna, hafi stefndaborið að leggja mat á greiðslugetu lántakans og veita stefnendum upplýsingar umniðurstöðu þess mats. Á þeim tíma semveðsetningin átti sér stað höfðu lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn ekki tekiðgildi. Samband íslenskra viðskiptabanka fyrir hönd viðskiptabanka, Sambandíslenskra sparisjóða fyrir hönd sparisjóða, Kreditkort hf., Greiðslumiðlun hf.,Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra og félagsmálaráðherra af hálfustjórnvalda, gerðu aftur móti með sér samkomulag 27. janúar 1998 þar sem settarvoru reglur sem áttu meðal annars að miða að því að vernda ábyrgðarmenn „í þeimtilvikum er sjálfskuldarábyrgð er sett til tryggingar fjárhagslegriskuldbindingu“. Fram kemur í samkomulaginu að það taki meðal annars til þessþegar einstaklingur gefur leyfi til þess að veðsetja fasteign sína tiltryggingar skuldum annars einstaklings. Í samkomulaginu er meðal annars kveðiðá um að fjármálafyrirtæki skuli meta greiðslugetu greiðanda óski ábyrgðarmaðureftir því áður en hann gengst í ábyrgð. Þó beri fjármálafyrirtæki aðgreiðslumeta greiðanda þegar óskað væri ábyrgðar til tryggingar skuldbindingusem næmi meira en einni milljón króna. Þá skyldi tryggt að ábyrgðarmaður gætikynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengist í ábyrgðina að þvítilskildu greiðandi samþykkti það. Jafnframt skyldi fjármálafyrirtæki upplýsaábyrgðarmann ef niðurstaða greiðslumats benti til þess að greiðandi gæti ekkiefnt skuldbindinar sínar. Enn fremur var í samkomulaginu kveðið á um aðfjármálafyrirtækjum bæri að gefa út upplýsingabæklinga um sjálfskuldarábyrgðirog dreifa með skjölum sem afhent væru ábyrgðarmönnum til undirritunar. Nýtt samkomulagum notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga tók gildi 1. nóvember 2001 og leystiþað fyrra samkomulag af hólmi. Að þessu samkomulagi stóðu Samtök banka ogverðbréfafyrirtækja fyrir hönd aðildarfélaga sinna, Samband íslenskrasparisjóða fyrir hönd sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra afhálfu stjórnvalda. Í samkomulaginu segir að önnur fjármálafyrirtæki eða samtökfjármálafyrirtækja geti einnig gerst aðilar að samkomulaginu. Nýju reglurnarhertu enn frekar á skyldu fjármálafyrirtækja til að meta greiðslugetugreiðanda. Ávallt skyldi gera slíkt mat nema ábyrgðarmaður óskaði sérstaklegaeftir því að það yrði ekki gert. Áfram bar þó undantekningalaust aðgreiðslumeta skuldara þegar ábyrgð ábyrgðarmanns á skuldum hans næmi meira eneinni milljón króna. Þá voru settar skýrari reglur um forsendur greiðslumats. Stefndi erlífeyrissjóður, en um starfsemi þeirra gilda lög nr. 129/1997 umskyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Eins og segir í 2.mgr. 1. gr. laganna er með lífeyrissjóði átt við félag eða stofnun sem veitirviðtöku iðgjaldi til greiðslu lífeyris vegna elli til æviloka, örorku eðaandláts samkvæmt nánari ákvæðum í einstökum köflum laganna. Lánastarfsemi erþví ekki meginhlutverk lífeyrissjóða. Það er þó hluti af skyldum stjórnalífeyrissjóða að móta fjárfestingastefnu og ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón afþeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma með tilliti til ávöxtunar ogáhættu, sbr. 36. gr. laga nr. 129/1997. Er lífeyrissjóðum meðal annars heimiltað ávaxta fé sitt með skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign að hámarki 75%af metnu markaðsvirði, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 36. gr. laganna. Lífeyrissjóðiráttu ekki aðild að fyrrgreindu samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklingafrá 1. nóvember 2001. Stefnda var því ekki á þeim grunni skylt að metagreiðslugetu lántaka er lífeyrissjóðurinn fjárfesti í skuldabréfum sem tryggðvoru með veði í fasteign sem annar en lántaki átti. Stefnendurbyggja meðal annars á því að framangreind skylda hafi hvílt á stefnda ágrundvelli þágildandi 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, 4., 5.,6., og 9. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og 5. gr. laganr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins.Stefndi er ekki fjármálafyrirtæki samkvæmt 1. gr., sbr. 4. gr., laga nr.161/2002 og eru lífeyrissjóðir ekki bundnir af 19. gr. þeirra laga.Framangreind skylda verður því ekki reist á því ákvæði. Þau ákvæði semstefnandi vísar til í þágildandi lögum um verðbréfaviðskipti gilda umfjármálafyrirtæki samkvæmt skilgreiningu laga um fjármálafyrirtæki, sbr. 1.tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 33/2003 og sama ákvæði í síðari lögum umverðbréfaviðskipti, nr. 108/2007. Téð ákvæði taka því ekki til skuldabréfaviðskiptalífeyrissjóða. Skyldur, sem stefnendur telja að hvílt hafi á stefnda, verða þvíekki leiddar af fyrrgreindum fyrirmælum laga um verðbréfaviðskipti. Þá færdómurinn ekki séð að lánveitingar lífeyrissjóða til sjóðfélaga sé svo hliðstæðlánveitingum fjármálafyrirtækja að unnt sé að lögjafna frá ákvæðum sem samkvæmtskýrum fyrirmælum laga taka aðeins til fjármálafyrirtækja. Í 1. til 3. gr.laga nr. 57/2005 er fjallað um gildissvið laganna. Taka þau til hvers konaratvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu, verslunar og þjónustu, án tillits tilþess hvort hún er rekin af einstaklingum, félögum, opinberum aðilum eða öðrum.Þá taka þau til samninga, skilmála og athafna sem hafa eða ætlað er að hafaáhrif hér á landi. Atvinnurekstur er skilgreindur í 3. gr. sem hvers konaratvinnustarfsemi, óháð formi eignarhalds og án tillits til þeirrar vöru,þjónustu eða réttinda sem verslað eða sýslað er með gegn endurgjaldi. Neytandier einstaklingur sem kaupir vörur eða þjónustu gegn endurgjaldi, enda séu kaupinekki gerð í atvinnuskyni. Þá er þjónusta skilgreind sem hvers konarfyrirgreiðsla, vinna eða þjónusta gegn endurgjaldi, nema launuð vinna íþjónustu annarra. Stefnendurtelja að af 5. gr. laga nr. 57/2005 leiði að stefnda hafi borið að gætahagsmuna þeirra með því að meta greiðslugetu lántaka og upplýsa þau umniðurstöðu þess mats. Samkvæmt ákvæðinu er óheimilt að hafast nokkuð það að sembrýtur í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eins og þeir erutíðkaðir eða eitthvað það sem óhæfilegt er gagnvart hagsmunum neytenda. Ákvæðiðmiðar að því að vernda hagsmuni neytenda í hvers konar lögskiptum við aðila íatvinnurekstri. Stefnendur voru ekki neytendur gagnvart stefnda í skilningilaganna. Því fær dómurinn ekki séð að umrætt ákvæði taki til lögskiptastefnanda við stefnda. Stefnendurtelja að á þeim tíma sem þau veðsettu stefnda fasteign sína hafi sú venja veriðvið lýði að lánveitendur könnuðu greiðslugetu lántaka áður en lán með lánsveðivar veitt. Sá sem ber fyrir sig venju verður að leiða tilvist og efni hennar íljós, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi styður tilvist venjunnarvið ummæli í áliti nefndar, um réttindi og skyldur í viðskiptum neytenda viðfjármálafyrirtæki, frá maí 2004. Þar er vikið að fyrrgreindu samkomulagi umnotkun ábyrgða og tekið fram að það „hafi nú slitið barnskónum og öðlast sesssem almenn viðmiðun um góða viðskiptahætti“. Þrátt fyrir þessi ummæli telurdómurinn óvarlegt að draga þá ályktun að efni samkomulagsins hafi orðið aðbindandi réttarreglu á grundvelli venjuhelgaðrar framkvæmdar sem meðal annarshafi tekið til lífeyrissjóða sem ekki höfðu skuldbundið sig til þess að hlítaþeim viðmiðunum sem komu fram í samkomulaginu. Engin gögn hafa verið lögð framum verklag og lánareglur lífeyrissjóða almennt sem geta rennt stoðum undirvenju af þessu tagi. Ekki hafa því verið færðar viðhlítandi sönnur á að venjaþessa efnis hafi verið í gildi sem hafi bundið lífeyrissjóði almennt viðafgreiðslu á lánsumsóknum á þeim tíma þegar atvik áttu sér stað. Þegar stefnendurveðsettu stefnda fasteignina voru í gildi skriflegar reglur um lánveitingarstefnda sem fjölluðu meðal annars um lántökuskilyrði. Þar var m.a. sett aðskilyrði að lántaki skyldi hafa greitt iðgjöld til lífeyrissjóðsins í fjóra afsíðustu sex mánuðum. Jafnframt var það skilyrði skilyrði sett að lántaki varðað leggja fram yfirlit yfir skuldastöðu í lánastofnunum. Þá var í reglunumkveðið á um gögn sem bæri að skila inn með lánsumsókn. Kom þar meðal annarsfram að nýtt veðbókarvottorð og gögn um nýjar eftirstöðvar áhvílandi lána eðasíðustu greiddu greiðsluseðlar (kvittanir) ættu að fylgja umsókninni. Þá áttiveðleyfi, væri þess þörf, ásamt undirritaðri yfirlýsingu þess sem veðleyfiðgæfi, að fylgja umsókn. Samkvæmtframansögðu kváðu lánareglur stefnda á þessum tíma ekki á um að lántaki skyldigreiðslumetinn áður en umsókn um lán var afgreitt, hvort sem veðsetja skyldieign lántaka eða einhvers annars. Þegar er rakið að stefndi átti ekki aðild aðfyrrgreindu samkomulagi um notkun ábyrgða og hafði ekki skuldbundið sig á annanhátt til þess að greiðslumeta lántaka. Þá verður slík skylda hvorki leidd afþeim lagafyrirmælum sem stefnandi hefur vísað til né reist á venju. Stefnda barþó á grundvelli almennra reglna skylda til þess að koma heiðarlega fram gagnvartviðsemjendum sínum, hvort sem það voru lántakar eða eigendur fasteignaveða, ogfylgja þeim reglum sem hann hafði sett sér. Það gat þó ekki falið í sér skyldutil þess að greiðslumeta lántakann í þágu hagsmuna þess sem hugðist veðsetjafasteign sína til tryggingar á endurgreiðslu lánsins, nema stefndi hefði áeinhvern hátt skuldbundið sig til þess eða lög legðu þá skyldu á herðar hans. Í lánsumsóknlántakans, Hafsteins Hafsteinssonar, var ábending á eyðublaðinu um þau gögn semskyldu fylgja umsókninni. Þar er í engu getið um að lántaki skuli leggja framupplýsingar um skuldir sínar. Þar er aftur á móti tekið fram, eins og jafnframtkom fram í fyrrgreindum lánareglum, að upplýsingar um nýjar eftirstöðvaráhvílandi lána eða síðustu greiddu greiðsluseðlar skyldu fylgja með umsókn. Meðþví er ljóslega einungis átt við þau lán sem hvíldu á þeirri eign sem veðsetjaátti til tryggingar á endurgreiðslu lánsins. Á umsóknareyðublaðinu er ennfremur bent á að leggja skuli fram veðleyfi frá þinglýstum eigendum í samráðivið starfsmenn sjóðsins. Að auki skyldi undirrituð yfirlýsing (ábending) þesser gæfi veðleyfi fylgja með umsókninni. Lántakinn,Hafsteinn Hafsteinsson, gaf skýrslu fyrir dóminum. Bar hann á þann veg að hannhefði ekki verið beðinn um gögn eða spurður af starfsmönnum stefnda umskuldastöðu sína. Kvað hann lánið hafa verið tekið til að fjármagna íbúðarkaup.Kvaðst hann hafa verið með yfirdráttarlán og skuld vegna notkunar á kreditkortiá þessum tíma. Í skýrslu hans kom fram að áður hefði Landsbankinn hafnað aðveita honum lán. Hins vegar hafi hann fengið lán hjá SPRON og taldi að það hafihann fengið eftir að hann fékk lánið frá stefnda. Við greiðslumat vegnalánveitingar SPRON hafi hann verið „á núlli“, en síðar hafi greiðsla að fjárhæð600 þúsund krónur fallið til sem „vantaði upp á“ í greiðslumatinu. Greiðslugetahans hafi fljótlega „hrunið“ eftir þetta. BrynjaHauksdóttir, starfsmaður stefnda, gaf einnig skýrslu fyrir dómi. Lýsti húnalmennu verklagi við afgreiðslu lánsumsókna á þeim tíma sem hér um ræðir. Kvaðhún umsækjendur jafnan hafa lagt fram greiðsluseðla vegna annarra skulda þegartryggja átti endurgreiðslu lánsins með lánsveði. Ef ekki fylgdu gögn af þessutagi kvað hún viðkomandi starfsmann sjóðsins hafa óskað eftir þeim. Hafilántaki lýst því yfir að hann væri ekki í skuld við aðra hafi sjóðurinn ekkiathugað það frekar heldur gengið út frá því að það væri rétt. Vitnið gat hinsvegar ekki staðfest að lántakinn hefði í þessu tilviki verið inntur eftir þvíhver skuldastaða hans væri við aðrar lánastofnanir, þar sem hún kom ekki aðafgreiðslu á lánsumsókn hans. Staðhæfingumlántaka hefur ekki verið hnekkt með gögnum eða skýrslu starfsmanns stefnda. Þvíverður ganga út frá því að láðst hafi að ganga eftir því að lántakinn legðifram upplýsingar um skuldir sínar við aðrar lánastofnanir, eins og reglurstefnda kváðu á um. Það leiðir þó ekki sjálfkrafa til ógildingar á loforðistefnenda um að veðsetja fasteign sína til tryggingar láninu samkvæmt 36. gr.laga nr. 7/1936, heldur verður að sýna fram á að ósanngjarnt sé eða andstættgóðri viðskiptavenju að bera loforðið fyrir sig. Við mat á því ber að líta tilefnis samnings, atvika við samningsgerð, stöðu aðila við hana og atvika semsíðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Þegar litið ertil efnis samnings aðila og atvika við samningsgerð ber að taka tillit til þessað lántakinn er sonur stefnandans Hafsteins, en ekki er óalgengt að foreldraraðstoði uppkomin börn sín við fasteignakaup, t.d. með því að lána þeim veð. Þáverður að ganga út frá því að starfsmaður sjóðsins hafi haft samband viðstefnendur til að ganga úr skugga um að þau væru reiðubúin að samþykkjaveðsetninguna, eins og áritun á veðbandayfirlit fasteignarinnar ber með sér.Samhliða undirritun stefnenda á skuldabréfið skrifuðu þau undir sérstakt skjalþar sem þau lýstu því yfir að þau hefðu kynnt sér þær ábendingar sem þar komufram. Með því var athygli þeirra vakin á því hvaða áhrif það hefði færi lánið ívanskil og að stefnendur þyrftu að bera mikið traust til lántakans. Ábendingþessa efnis mátti gefa stefnendum tilefni til að ætla að það væri á þeirraábyrgð að afla þeirra upplýsinga um lántaka sem þau teldi nauðsynleg til metaeigin áhættu. Í aðdraganda veðsetningarinnar kom ekkert fram sem gafvísbendingu um að stefndi myndi á einhvern hátt leggja mat á greiðslugetulántakans. Þá hefur ekkert komið fram í málinu sem styður það að stefnendumhafi ekki mátt vera ljós sú skuldbinding sem þau tóku á sig með því að heimilaveðsetningu fasteignar sinnar. Stefnendur hafa heldur ekki leitt neinar líkurað því að skuldastaða lántaka í september 2007, þegar skuldabréfið var gefiðút, hafi átt að valda vafa um getu hans til að standa í skilum með það lán semhér um ræðir. Í ljósiframangreindra atriða telur dómurinn ekki efni til þess að fallast á aðósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrir sig loforð það sem stefnendurgáfu 12. september 2007, um að fasteign þeirra stæði til tryggingar á greiðslumskuldabréfs sem sonur stefnanda Hafsteins gaf út sama dag, að fjárhæð fimm milljónirkróna. Staða aðila, atvik sem síðar komu til og fyrrgreindir hnökrar ávinnubrögðum stefnda við afgreiðslu á lánsumsókn megna ekki að breyta þeirriniðurstöðu. Því verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Með vísan til3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðilaberi sinn kostnað af rekstri máls þessa. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓ M S O R Ð : Stefndi, Lífeyrissjóður verzlunarmanna,er sýkn af kröfum stefnenda, Herdísar Sörensen og Hafsteins Tómassonar. Málskostnaðurmilli aðila fellur niður.
Mál nr. 662/2014
Lausafjárkaup Galli Skoðunarskylda Riftun
S, sem keypt hafði dráttarvél og flutningavagn af H ehf., höfðaði mál gegn H ehf. og krafðist riftunar á kaupsamningnum vegna galla sem hann taldi vera á dráttarvélinni. S hafði aflað matsgerðar dómkvadds manns, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að dráttarvélin hefði verið haldin verulegum ágöllum sem ekki hefðu verið sýnilegir venjulegum kaupanda. Í dómi héraðsdóms var talið að S hefði vanrækt skoðunarskyldu sína við kaupin, enda hefði hann mátt sjá að vélin væri ekki í því ástandi sem ætla hefði mátt af auglýsingu H ehf. Var H ehf. því sýknað af kröfum hans. Hæstiréttur komst hins vegar að gagnstæðri niðurstöðu og staðfesti riftun S á kaupsamningnum. Í dómi hans kom fram að þrátt fyrir að S hefði látið undir höfuð leggjast að skoða dráttarvélina nákvæmlega hefði hann mátt treysta því sem fram kom í auglýsingu H ehf. um ástand vélarinnar og ekki þurft að staðreyna það með skoðun á vélinni, sbr. 2. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Hann gæti því borið fyrir sig þá galla sem vélin var haldin og ekki voru augljósir honum sem kaupanda, en hann bjó ekki yfir sérþekkingu á slíkum vélum. Með vísan til niðurstöðu matsgerðarinnar um ástand vélarinnar var krafa S um riftun tekin til greina og H ehf. gert að endurgreiða honum kaupverðið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. október 2014. Hann krefst þess aðallega að staðfest verði riftun 15. ágúst 2011 á kaupsamningi sínum og stefnda 25. júlí sama ár um dráttarvélina Massey Ferguson 4245, árgerð 1997, með skráningarnúmerið MJ-238, gegn afhendingu vélarinnar í núverandi ástandi. Þá krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.339.156 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júlí 2011 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.316.516 krónur með dráttarvöxtum frá 25. júlí 2011 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsatvik eru í stuttu máli þau að í júlímánuði 2011 sá áfrýjandi, sem er eigandi jarðarinnar Ósgerði í Ölfusi, dráttarvél auglýsta til sölu í Bændablaðinu. Í auglýsingunni sagði meðal annars: „Til sölu Massey Ferguson 4245 dráttarvél 90 hö. árg. ´97, öll nýuppgerð og yfirfarin. Allt rafkerfi nýtt. Er í Borgarfirði. Einnig til sölu öflugur flutningavagn“. Þá kom fram í auglýsingunni að upplýsingar væru veittar í tveimur tilgreindum símanúmerum. Að beiðni áfrýjanda hringdi Ólafur Hafsteinn Einarsson í annað númerið og mun Jón Þórðarson, sem að sögn stefnda þekkti vel til dráttarvélarinnar, hafa orðið fyrir svörum. Í framburði Ólafs fyrir héraðsdómi kvaðst hann hafa spurst „aðeins út í vélina“. Hafi viðmælandi sinn lýst „henni bara sem góðum grip og lítið notaðri með nýtt rafkerfi eins og hann orðaði það og í topp standi.“ Í framhaldinu hringdi áfrýjandi í hitt númerið og ræddi við fyrirsvarsmann stefnda, Svein Eyjólfsson. Í því símtali falaðist áfrýjandi eftir að kaupa dráttarvélina og sagðist hann í símtalinu auk annars hafa spurt um verð hennar. Af hálfu stefnda er því haldið fram að áfrýjandi hafi „ólmur“ viljað kaupa vélina óséða, en honum hafi verið gerð grein fyrir því að hún yrði ekki seld fyrr en væntanlegur kaupandi hefði kynnt sér ástand hennar. Daginn eftir að síðastgreint símtal átti sér stað, 15. júlí 2011, kom áfrýjandi að Efranesi í Borgarfirði í þeim tilgangi að sækja dráttarvélina og flutningavagninn sem hann ætlaði að festa kaup á. Áðurnefndur fyrirsvarsmaður stefnda sagði fyrir dómi að áfrýjandi hafi strax viljað fá upp gefið reikningsnúmer stefnda og viljað borga vélina þá þegar. Fórust fyrirsvarsmanninum meðal annars svo orð: „Ég sagði honum að hann yrði að skoða hana fyrst, hún stæði þarna fyrir neðan hús og hann skyldi fara og setja hana í gang og skoða hana áður en hann keypti hana. Hann sagðist ekkert hafa vit á vélum og ég sagði ég hef það ekki heldur en farðu samt og skoðaðu vélina ef þú ert að kaupa hana.“ Hafi áfrýjandi síðan kallað í Ámunda Sigurðsson sem hafi verið nærstaddur við smíðar og beðið hann um að kenna sér að setja dráttarvélina í gang. Hafi Ámundi gert það. Fyrir dómi bar Ámundi að hann hafi sett vagninn aftan í vélina og ekið henni síðan upp á veg. Þar hafi áfrýjandi tekið við, en átt „bágt með“ að setja vélina í gír og verið greinilega óvanur. Hafi hann sýnt áfrýjanda helstu stjórntæki hennar og beðið hann um að fara varlega „því þetta er náttúrulega viðkvæmt tæki.“ Fyrir dómi var áfrýjandi spurður hvort það hefði komið til tals að hann skoðaði vélina áður en gengið yrði frá kaupunum. Því svaraði hann: „Alls ekki man ég eftir því, en útiloka það ekki.“ Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi greiddi kaupverð dráttarvélarinnar og flutningavagnsins, samtals 2.500.000 krónur, umræddan dag. Í héraðsdómsstefnu er staðhæft að kaupverð vélarinnar hafi numið 2.200.000 krónum og vagnsins 300.000 krónum og hefur stefndi ekki mótmælt því. Eftir að kaupin voru um garð gengin ók áfrýjandi vélinni ásamt vagninum að Ósgerði og fór um Uxahryggi á þeirri leið. Hinn 25. júlí 2011 var svo undirritaður kaupsamningur milli aðila um dráttarvélina þar sem meðal annars var tekið fram: „Vélin er öll nýuppgerð og yfirfarin. Allt rafkerfi nýtt.“ Að sögn áfrýjanda bilaði vélin tveimur dögum síðar og kvaðst hann þá hafa farið með hana í „söluskoðun“ hjá Vélaverkstæði Þóris ehf. á Selfossi. Við skoðunina hafi komið í ljós fjöldi galla á vélinni og hafi það engan veginn samrýmst þeirri lýsingu sem stefndi hafi gefið á ástandi og gæðum hennar. Með bréfi til stefnda 15. ágúst 2011 lýsti áfrýjandi yfir riftun á kaupum dráttarvélarinnar, en þeirri kröfu var mótmælt af hálfu stefnda 31. sama mánaðar. Af hálfu stefnda er því haldið fram að dráttarvélin hafi verið yfirfarin áður en hún var auglýst til sölu og fært fram gögn því til staðfestingar, þar á meðal reikninga fyrir viðgerð á vélinni hjá Vélabæ ehf. í Borgarfirði sem fram fór í febrúarmánuði 2011. Samkvæmt þeim reikningum var skipt um framrúðu í vélinni og að auki skipt um nokkra aðra hluti og einhverjar lagfæringar gerðar á henni. II Hinn 3. október 2011 fór áfrýjandi fram á að dómkvaddur yrði sérfróður matsmaður til að svara sex nánar greindum spurningum um ástand dráttarvélarinnar. Í matsgerð hins dómkvadda manns 8. maí 2012 var komist að svofelldri niðurstöðu um hverju hafi verið ábótavant við vélina við afhendingu hennar: „Með tilvísun í framangreinda greiningu á ástandi dráttarvélar MJ-238 ... er ástand ljósa, spegla, hlífa, rúðusprautu framrúðu, fóðringar fyrir moksturstæki, miðliðs framhásingar, sætis, tröppu vinstra megin, framfelgu vinstra megin, pumpu fyrir afturhlera, stjórnstangar fyrir beisli, gírskiptistangar, kúplingar, pakkninga fyrir vökvatengi og vél, ásamt vélarhljóðs, ábótavant. Dráttarvélin er tiltæk, virði hennar er skert og hætta er á frekara tjóni. Notkun tækisins veldur slysahættu.“ Þá taldi matsmaðurinn að smellir frá vél dráttarvélarinnar væru „annað hvort ventlabank eða of mikil rýmd stimpla í stimpilshúsi.“ Einnig kom fram í matsgerðinni að viðgerð, sem áfrýjandi hafi látið fara fram á vélinni, hafi verið „fólgin í því að skipta út vökvahraðtengjum sem láku, vökvasíum og pakkningum.“ Í matsbeiðni var meðal annars óskað eftir því að lagt yrði mat á hverjar úrbætur þyrfti að gera á dráttarvélinni og hver yrði kostnaður vegna þeirra. Niðurstaða matsmannsins var að mikil óvissa væri um það hver viðgerðarkostnaður yrði og gæti hann numið á bilinu 922.000 til 2.177.000 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti. Þeirri spurningu hvort dráttarvélin hafi við afhendingu 15. júlí 2011 verið nýuppgerð og yfirfarin með nýju rafkerfi svaraði matsmaðurinn að ástand hennar hafi „ekki verið í samræmi við það að hún væri nýuppgerð og yfirfarin. Það skal tekið fram að hluti af því sem ábótavant er var augljós galli þegar vélin var keypt en aðrir þættir eru einungis greinanlegir fyrir sérfræðinga“. Að lokum var á það bent í matsgerðinni að samkvæmt akstursmæli hafi dráttarvélin verið keyrð í 8 klukkustundir frá því að hún var keypt. Taldi matsmaður að framangreind „frávik“ væru þess eðlis að þau hafi ekki getað stafað af keyrslu vélarinnar frá Borgarfirði í Ölfus. Hinn dómkvaddi matsmaður kom síðar fyrir dóm og staðfesti þar skýrslu sína. Ennfremur skýrði hann út þá aðferð sem hann kvaðst hafa notað við að meta ástand dráttarvélarinnar. Spurður hvort rafkerfi hennar væri nýtt svaraði matsmaðurinn að svo væri ekki miðað við nánar tilgreinda þætti. Ef rafkerfið hefði verið yfirfarið og endurnýjað „hefði verið búið að laga þessa þætti.“ Þá kom fram hjá matsmanninum að bilanir í vélinni hafi allar verið „vegna slits eða öldrunar ... ekki vegna óhapps.“ Átta klukkustunda akstur gæti valdið óhappi, en engar bilanir í vélinni væru þess eðlis. Matsmaðurinn taldi að sumt af því sem ábótavant hafi verið væri sýnilegt og því átt að koma í ljós við skoðun vélarinnar. Önnur „frávik“ hafi verið þess eðlis að fagmaður hefði átt að sjá þau, svo sem við „söluskoðun“ þar sem „bróðurparturinn“ af göllunum á vélinni hefði átt að koma fram. Stefndi hefur ekki aflað yfirmats eða reynt að hnekkja matsgerð hins dómkvadda manns með öðrum hætti. Verður því að leggja hana til grundvallar við úrlausn málsins. III Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, sem gilda um kaup áfrýjanda á dráttarvélinni af stefnda, skal söluhlutur, hvað varðar gæði og eiginleika að öðru leyti, fullnægja þeim kröfum sem leiðir af samningi. Eins og áður greinir var í kaupsamningi aðila tekið fram, í samræmi við auglýsingu stefnda, að dráttarvélin væri öll nýuppgerð og yfirfarin, auk þess sem allt rafkerfi hennar væri nýtt. Samkvæmt íslenskri orðabók merkir „uppgerður“ fullreistur, fullsmíðaður, sem hefur verið endurnýjaður. Með matsgerð hins dómkvadda manns og framburði hans fyrir héraðsdómi telst sannað að vélin hafi ekki fullnægt þeim kröfum sem leiddi af samningnum þegar hún var afhent 15. júlí 2011, þar á meðal hafi rafkerfi hennar ekki verið nýtt. Vélin var því gölluð samkvæmt 3. mgr. 17. gr. laga nr. 50/2000, sbr. og 1. mgr. 18. gr. sömu laga. Af því sem áður greinir verður að ganga út frá því að áfrýjandi hafi látið undir höfuð leggjast að skoða dráttarvélina nákvæmlega áður en kaupin voru gerð þrátt fyrir hvatningu fyrirsvarsmanns stefnda. Á hinn bóginn mátti áfrýjandi treysta því sem fram hafði í komið í auglýsingu stefnda um ástand vélarinnar og hafði því ekki ástæðu til að staðreyna það með skoðun á henni, sbr. fyrri málslið 2. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000. Samkvæmt því getur áfrýjandi borið fyrir sig þá galla sem vélin var haldin og ekki voru augljósir honum sem kaupanda, en hann bjó ekki yfir sérþekkingu á slíkum vélum. Af áðurgreindri matsgerð er ljóst að þegar dráttarvélin var afhent var hún haldin mjög verulegum ágöllum, sem ekki voru sýnilegir venjulegum kaupanda, þar á meðal mátti áfrýjandi ganga út frá því samkvæmt framansögðu að vél hennar væri sem ný og því kæmi ekki til álita að taka þyrfti hana upp. Af þeim sökum verður krafa áfrýjanda um riftun á kaupum dráttar vélarinnar gegn afhendingu hennar í núverandi ástandi tekin til greina samkvæmt 1. mgr. 39. gr. og 2. mgr. 64. gr. laga nr. 50/2000, en hann lýsti eins og áður er fram komið yfir riftun kaupanna án ástæðulauss dráttar, sbr. 2. mgr. fyrrnefndu lagagreinarinnar. Samkvæmt þessu verður jafnframt fallist á kröfu áfrýjanda um að stefndi endurgreiði honum kaupverðið, 2.200.000 krónur. Þar sem stefndi hefur ekki mótmælt kröfu áfrýjanda um dráttarvexti, þar á meðal upphafstíma þeirra, verður sú krafa tekin til greina óbreytt. Samkvæmt framansögðu verður ráðið að áfrýjandi hafi haft einhver not af dráttarvélinni eftir að hann festi kaup á henni þótt þau hafi verið takmörkuð. Að teknu tilliti til þess verður stefndi sýknaður af skaðabótakröfu hans. Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og fram kemur í dómsorði. Dómsorð: Staðfest er riftun áfrýjanda, Skúla Gunnars Sigfússonar, á kaupsamningi hans og stefnda, Hólsfells ehf., 25. júlí 2011 um dráttarvélina Massey Ferguson 4245, með skráningarnúmer MJ-238, gegn því að afhenda stefnda hana í núverandi ástandi. Stefndi greiði áfrýjanda 2.200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júlí 2011 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 11. júlí 2014. Mál þetta sem dómtekið var 23. maí sl. er höfðað með stefnu birtri 18. desember 2012. Stefnandi er Skúli Gunnar Sigfússon, Ósgerði, Ölfusi. Stefndi er Hólsfell ehf., Efra-Nesi, Búðardal. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Aðallega að staðfest verði með dómi riftun stefnanda 15. ágúst 2011 á kaupsamningi aðila, sem gerður var 25. júlí 2011 um dráttarvélina Massey Ferguson 4245, árgerð 1997 með skráningarnúmerið MJ-238 gegn alhendingu dráttarvélarinnar i núverandi ástandi. Einnig er gerð krafa um að stefndi endurgreiði stefnanda 2.200.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2011 um vexti og verðtryggingu frá 25. júlí 2011 til greiðsludags og krafa um greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 139.516,- auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2011 um vexti og verðtryggingu frá. 25. júlí 2011 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 2.316.516 í bætur eða afslátt af kaupverði dráttarvélarinnar Massey Ferguson 4245, árgerð 1997 með skráningarnúmerið MJ-238 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2011 um vexti og verðtryggingu frá. 25. júlí 2011. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi sýknu af riftunarkröfu stefnanda og að afsláttarkrafa stefnanda verði stórlega lækkuð og aðeins tekin til greina að óverulegu leyti. Þá er krafist málskostnaðar. MÁLSATVIK Hinn 7. júlí 2011 birtist svohljóðandi auglýsing í Bændablaðinu: „Til sölu Massey Ferguson 4245 dráttarvél 90 hö. árg. '97, öll nýuppgerð og yfirfarin. Allt rafkerfi nýtt. Er í Borgarfirði. Einnig til sölu öflugur flutningavagn, Deves GV100, 10 tonn, einnig í Borgarfirði. Upplýsingar í símum 893-3892 og 899- 6855." Stefnandi sem kvaðst hafa verið að leita að dráttarvél þessarar gerðar hafði samband við fyrirsvarsmann stefnda, Svein R. Eyjólfsson. Kveður forsvarsmaður stefnda stefnanda hafa óskað eftir upplýsingum um bankareikning sem hann gæti lagt kaupverð tækjanna inn á. Honum hafi verið var gerð grein fyrir því að vélin yrði ekki seld án þess að kaupandinn skoðaði hana fyrst. Stefnandi hafi ólmur viljað festa sér tækið, en stefndi ekki gefið sig með það að vélin yrði ekki seld án þess að kaupandi kynnti sér ástand hennar fyrst. Kom og fram í skýrslu stefnanda að hann hafi verið mjög áhugasamur um að kaupa vélina. Stefnanda hafi verið gerð grein fyrir því að nokkrir menn væru búnir að boða komu sína næstu daga til að kynna sér ástand vélarinnar með kaup í huga. Stefnanda hafi einnig verið gefin upp nöfn þeirra manna og verkstæða sem komið hefðu að viðgerðum og viðhaldi vélarinnar. Hann hafi einnig fengið upp gefið nafn bónda sem hefði haft umráð vélarinnar undanfarin misseri, en sá væri einnig vélvirki og hefði m. a. notað vélina fyrir fyrirsvarsmann stefnda í sambandi við hrossahald í Efra-Nesi í Stafholtstungum. Fór stefnandi að Efra-Nesi þar sem dráttarvélin og vagninn voru 15. júlí 2011. Varð úr að stefnandi keypti dráttarvélina og flutningavagninn á 2.500.000 krónur. Tók hann við hinu selda þar og þá. Illa gekk að koma vélinni í gang en stefnandi þurfti aðstoð við það og að koma henni í gír og einnig að aka af stað með vagninn sem var tengur við dráttarvélina. Ók hann síðan að Reykholti og síðan um Uxahryggi að Ósgerði í Ölfusi þar sem hann býr. Kveður stefnandi fyrirsvarsmann stefnda hafi gefið þær upplýsingar áður en gengið var frá kaupunum að búið væri að aka vélinni í 3.900 klst. Einnig að fugl hefði gert sér hreiður í vélarhólfi dráttarvélarinnar sem hafi gert það að verkum að rafkerfi vélarinnar hafi brunnið yfir og því hafi verið skipt um allt rafkerfið í vélinni. Þá hafi hann sagt að vélin hefði öll verið nýuppgerð og yfirfarin. Gengið var frá undirritun kaupsamnings um dráttarvélina og flutningavagninn 25. júlí 2011. Fram kemur í kaupsamningnum að staða á mæli dráttarvélarinnar væri 3.900 klst. og ástandslýsingu seljanda í kaupsamningnum segir að vélin sé öll nýuppgerð og yfirfarin og allt rafkerfi nýtt. Ekki hafi verið gengið frá afsali um vélina þar sem seljandi hafi þá átt eftir að aflétta veðskuldabréfi að fjárhæð 1.500.000 krónur sem hvíldi á 1. veðrétti í vélinni. Stefnandi kveður verulega galla hafa komið í ljós eftir afhendingu dráttarvélarinnar. Lýsi þeir sér m.a. í göllum á vél og rafkerfi en olía leki af gírkassa og vökvakerfi. Stefnandi fór með dráttarvélina á vélaverkstæði Þóris á Selfossi og bað þá jafnframt um söluskoðun á vélinni. Í skýrslu um skoðunina eru gerðar ýmsar athugasemdir varðandi ástand vélarinnar, t.d. um slag í spindli hægra megin, slit í fóðringu á miðjuhlið á framhásingu, kúpling taki ofarlega sem bendi til þess að kúpling sé orðin döpur, leka með vökvadælukerfi, tikk sé í mótor, ljós virki ekki, rúðuþurrkur og rúðusprautur virki ekki o.fl. Lét stefnandi laga aðalleka á gírkassa og vökvakerfi vélarinnar en eftir er að laga leka víðar og rífa þarf út vökvadælu til að koma í veg fyrir leka. Hafi stefnandi fengið þær upplýsingar að viðgerðarkostnaður kunni að nema á bilinu 1.000.000 til 1.500.000 króna. Með bréfi lögmanns stefnanda dags. 15. ágúst 2011 var lýst yfir riftun kaupanna og gerð krafa um endurgreiðslu kaupverðsins gegn skilum á dráttarvélinni og flutningavagni sem og kröfu um endurgreiðslu á viðgerðarkostnaði. Bauð hann jafnframt að hann héldi vélinni gegn endurgreiðslu 1.139.516 krónum og annaðist þá sjálfur viðgerð á vélinni. Með bréfi lögmanns stefnda, dags. 31. ágúst 2011 á dskj. nr. 12 var riftun mótmælt. Stefnandi óskaði eftir dómkvaðningu matsmanns vegna dráttarvélarinnar og lagði fyrir hann sex spurningar og 21. nóvember 2011 var Magnús Þór Jónsson prófessor í vélaverkfræði dómkvaddur til að meta hvort ástand og frágangur á dráttarvélinni MJ-238 hafi verið fullnægjandi ofl. Í niðurstöðu hans í matsgerð dagsettri 8. maí 2012 segir að ástand ljósa, spegla, hlífa, rúðusprautu framrúðu, fóðringar fyrir moksturstæki, miðliðs framhásingar, sætis, tröppu vinstra megin, framfelgu vinstra megin, pumpu fyrir afturhlera, stjórnstangar fyrir beisli, gírskiptistangar, kúplingar, pakkninga fyrir vökvatengi og vél, ásamt vélarhljóði væri ábótavant. Virði dráttarvélarinnar væri skert og hætta á frekara tjóni. Jafnframt, að notkun tækisins ylli slysahættu. Um orsök leka frá vökvadæluhúsi og vél hægra megin segir að það væri vegna ófullnægjandi þéttinga í samskeytum. Á vélinni séu það samskeyti í smurolíurás væntanlega við olíupönnu en á vökvadæluhúsi væru það pakkningar, rörasamskeyti eða pakkdósir sem lækju. Smellir frá vél væru annað hvort ventlabank eða of mikil rýmd stimpla i stimpilhúsi. Um það hvers vegna stefnandi þurfti að láta framkvæma viðgerð vegna olíuleika á kassa og skipta um olíur og síur á gírkassa og skipta um vökvahraðtengi á ámoksturstækjum þá tilgreinir matsmaður að hann hafi ekki verið viðstaddur viðgerð og geti því ekki lagt mat á ástæðum viðgerðar en samkvæmt reikningi hafi viðgerðin verið fólgin í því að skipta út vökvahraðtengjum sem láku, vökvasíum og pakkningum. Kostnaður vegna úrbóta væri 2.177.000 krónur. Um það hvort vélin hafi við afhendingu hennar þann 15. júlí 2011 öll verið nýuppgerð og yfirfarin og rafkerfi í vélinni nýtt hafi svo ekki verið. Um það hvort gallar hafi getað komið til vegna aksturs hennar frá Efra-Nesi að Ósgerði segir að samkvæmt akstursmæli hefði dráttarvélin verið keyrð 8 klst. frá kaupum. Frávik væru þess eðlis að þau geti ekki verið talin vegna þess aksturs. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi byggir kröfu sína um riftun á því að hin selda dráttarvél hafi við afhendingu verið haldin verulegum göllum og ástand hennar ekki það sem auglýst hafi verið og stefnandi gert ráð fyrir. Er á því byggt að jafnvel þótt stefnda hafi ekki verið kunnugt um galla á vélinni sé um svo verulega vanefnd að ræða að skilyrði riftunar séu til staðar enda hið selda ekki í samræmi við afdráttarlausa lýsingu um eiginleika hins selda í auglýsingu og kaupsamningi. Hið keypta hafi verið auglýst þannig að vélin hafi öll verið nýuppgerð og yfirfarin og rafkerfi í vélinni nýtt sem síðar kom í ljós að var rangt og vélin beinlínis hættuleg þar sem hún getur valdið slysahættu. Beri stefndi ábyrgð á því að þessir kostir hafi ekki reynst vera til staðar en ástand vélarinnar reyndist til muna verra en stefnandi hafið ástæðu til að ætla miðað við kaupverð og atvik að öðru leyti. Gallar á vélinni séu verulegir eins og framlögð matsgerð sýni fram á og hefðu haft úrslitaáhrif á ákvörðun stefnanda um kaupin hefði honum verið kunnugt um þá. Stefnandi sé ekki sérfræðingur um dráttarvélar og eru gallarnir þess eðlis að þeir fari auðveldlega fram hjá venjulegum kaupanda sem ekki er sérfróður um dráttarvélar. Stefnandi hafi strax tilkynnt stefnda um gallanna er hann varð þeirra var. Á því er byggt að gallar á dráttarvélinni feli í sér verulega vanefnd af hálfu stefnda á kaupsamningi aðila og eigi stefnandi því skýlausan rétt til að rifta kaupunum og krefjast fullrar endurgreiðslu kaupverðsins. Jafnframt sé gerð krafa um skaðabætur vegna þess útlagða kostnaðar sem hann hafi orðið fyrir vegna vanefnda stefnda, en útlagður viðgerðarkostnaður nemi nú 139.516 krónum. Verði ekki krafist á kröfu stefnanda um viðurkenningu á yfirlýsingu hans um riftun dags. 15. ágúst 2011 og greiðslu skaðabóta sé gerð varakrafa um greiðslu skaðabóta og/eða afsláttar að mati dómsins. Krafan byggi á sömu málsástæðum og aðalkrafan. Er á því byggt að hin selda dráttarvél hafi við afhendingu verið haldin verulegum göllum. Hafi hið selda ekki verið búið þeim kostum sem auglýstir hafi verið og tilgreindir séu í kaupsamningi um að vélin væri nýuppgerð og yfirfarin og rafkerfi í vélinni nýtt. Með lýsingu í auglýsingu um vélina og kaupsamningi felist yfirlýsing, sem jafna megi til ábyrgðar á tilteknum kostum hins selda, sem ekki reyndust vera fyrir hendi. Beri stefndi því skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á því tjóni sem rekja má til þessara galla á vélinni. Um galla á vélinni vísast til matsgerðar. þar sem fram komi að viðgerðarkostnaður nemi samtals 2.177.000 krónum. Jafnframt sé á því byggt að bifreiðin hafi verið haldin leyndum göllum og vísist þar um til 30.- 40. gr. kaupalaga. Stefnandi hafi orðið fyrir miklu fjárhagslegu tjóni vegna viðskipta sinna við stefnda en dráttarvélin sé í dag nánast verðlaus. Skaðabótakrafa stefnanda sem byggi að stærstum hluta á matsgerð nemi samtals 2.316.516 krónum auk dráttarvaxta frá kaupsamningsdegi. Verði ekki fallist á að stefnandi eigi rétt til skaðabóta sé gerð sú krafa að stefnda verði gert að greiða honum sömu fjárhæð sem afslátt af kaupverði enda hafi gallarnir valdið verðrýrnun á dráttarvélinni sem nemi því að gallarnir væru ekki fyrir hendi. Á því er byggt að um beint fjártjón sé að ræða sem sé fullsannað með matsgerðinni og framlögðum reikningi. Stefnandi vísar til almennra reglna kröfuréttar, skaðabótaréttar og reglna samningaréttar um gagnkvæma samninga, skuldbindingargildi loforða og efndir fjárskuldbindinga, vanefndir og afleiðingar þeirra. Þá vísar hann til samningalaga nr. 7/1936, laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, einkum 17., 18., 19., 21., 25., 27., 30., 37., 38., 39., 40., 67. og 71. gr. laganna. Um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti er vísað til III. kafla laga nr. 38/2011 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum. Um malskostnaðarkröfu vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. laganna. Krafa um virðisaukaskatt byggir á á lögum nr. 50/1988. Sýknukrafa stefnda aðalkröfu stefnanda er á því reist að hin selda dráttarvél hafi ekki verið haldin neinum þeim göllum þegar kaupin fóru fram sem geti verið grundvöllur riftunar á viðskiptunum. Afhending söluhlutar í skilningi 2. mgr. 6. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000 hafi farið fram 15. júlí 2011. Um leið hafi áhættan af söluhlutnum flust yfir til kaupandans, sbr. 13. gr. sömu laga. Athygli kaupanda hafi verið rækilega á því vakin áður en afhent var að nauðsyn bæri til að rannsaka söluhlut áður en kaupin yrðu afráðin. Nánast megi segja að stefnanda hafi verið þröngvað til að kynna sér ástand tækisins fyrir afhendingu þess. Hann hafi þó ekki hirt um að hafa samband við þá menn sem honum hafi verið tjáð að gætu veitt honum allar upplýsingar um vélina, ástand hennar og viðhald, áður en kaupin voru gerð. Hafi þó verið sérstök ástæða til þess í ljósi þeirrar augljósu staðreyndar að um var að ræða 14 ára gamla dráttarvél sem stefnandi hafði aldrei augum litið áður. Getur stefnandi því ekki borið fyrir sig neitt það sem hann hefði með forsvaranlegri skoðun getað áttað sig á áður en kaupin voru afráðin. Um þetta vísar stefndi til 2. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000 og til 3. mgr. sömu lagagreinar eftir því sem við á. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 50/2000 skuli við mat á því hvort söluhlutur er gallaður miðað við það tímamark þegar áhættan af söluhlut flytjist yfir til kaupanda, jafnvel þótt gallinn komi ekki fram síðar. Í þessu sambandi vísar stefndi til þess að stefnandi hafi verið alvarlega varaður við því að leggja í ferðalag um hálendisvegi á vélinni um leið og hann veitti henni viðtöku. Stefndi hafi ekki getað aftrað því vegna þess að stefnandi hafi verið búinn að greiða kaupverðið og hafi haft fulla heimild til að fara með vélina eins og honum sýndist. Enginn galli hafi komið fram á ferðalaginu, svo kunnugt sé, a. m. k. hafi stefnandi engan áskilnað gert um slíkt þegar formlegur kaupsamningur var undirritaður 10 dögum síðar. Stefndi telur þess vegna augljóst að stefnandi beri sjálfur alla áhættu af vélinni eftir afhendingu hennar og hafi alla sönnunarbyrði um að vélin hafi ekki verið búin áskildum kostum þegar hún var afhent í Efra-Nesi 15. júlí 2011. Þá sönnunarbyrði hafi stefnandi ekki axlað og ekki lagt fram nein haldbær sönnunargögn um að vélin hafi á því tímamarki verið haldin göllum í skilningi laga nr. 50/2000. Ekki verði því þó haldið fram að stefnandi hafi ekki reynt að færa fram sönnun um galla á hinu selda. Hann hafi fengið dómkvaddan matsmann til að meta tiltekin atriði varðandi hina seldu dráttarvél. Stefndi telur að matsgerð þessi renni engum stoðum undir kröfugerð stefnanda í málinu. Vélin sé metin miðað við ástand hennar við skoðun matsmanns 20. janúar 2012. Matsmaður geti augljóslega ekki metið hvert ástand umræddra hluta hafi verið við afhendingu vélarinnar hálfu ári fyrr, eftir þá meðferð sem hún hafi hlotið hjá stefnanda strax eftir að hann festi kaup á henni. Stefndi telji augljóst að fjölmörg þeirra atriða sem fram komi í upptalningunni séu þess eðlis að þau hafi verið augljós um leið eða ekki síðar en stefnandi hafi sest upp í vélina, t. d. ástand á gírstöng, stjórnstöng, rúðuþurrkur, rafgeymi, ámoksturstæki o. fl. Ekkert verði ráðið af svörum hans um það að,,... orsök leka með vökvadæluhúsi og víðar og tikks í mótor." hafi verið ófullnægjandi þegar afhending vélarinnar fór fram. Um hverjar úrbætur þurfi að gera á dráttarvélinni og hver sé kostnaður vegna þeirra endurbóta sé til þess að líta að ekki hafi verið áskilnaður um það að vél og kúpling væru nýupptekin í vélinni þegar viðskiptin fóru fram. Stefnandi hafi tekið mikla áhættu varðandi meðferð bæði vélar og kúplingar þegar hann hafi ákveðið að fara þá leið á vélinni sem hann fór í framhaldi af kaupum á tækinu. Þá sé ekki heldur tekið tillit til þess í þessu kostnaðarmati hvað af þessum ágöllum hljóti að hafa komið í ljós við venjulega skoðun á vélinni, enda ekki um það spurt í matsbeiðninni. Svar matsmannsins taki þess vegna ekki aðeins til kostnaðar við að gera við það sem virðist hafa farið aflaga eftir viðtöku stefnanda á vélinni, heldur einnig kostnað við aðgerðir sem gera vélina miklu verðmeiri en hún var þegar hún var seld. Um það hvort dráttarvélin hafi við afhendingu hennar verið „öll nýuppgerð og yfirfarin og rafkerfi í vélinni nýtt" segi að ástand dráttarvélarinnar hafi ekki verið í samræmi við það að hún væri nýuppgerð og yfirfarin en tekið sé fram að hluti af því sem ábótavant sé hafi verið augljós galli þegar vélin hafi verið keypt en aðrir þættir séu einungis greinanlegir fyrir sérfræðinga. Hér verði að gæta þess að matsmaðurinn hafi ekki skoðað vélina fyrr en hálfu ári eftir afhendingu hennar. Um akstur frá Efranesi til Ósgerðis í Ölfusi sé þess að gæta að í matsspurningu hafi verið spurt um akstur frá Borgarnesi til Ölfuss en akstursleiðin frá Borgarnesi um þjóðveg 1 til Ölfuss sé verulega frábrugðin hálendisveginum um Uxahryggi. Hafi mat matsmannsins á hugsanlegum orsökum þess sem ábótavant taldist við vélina ekki byggst á réttum forsendum og verði því ekki lagt til grundvallar í málinu um ástand vélarinnar við afhendingu hennar 15. júlí. 2011. Stefndi mótmælir því samkvæmt framansögðu að skilyrði 39. gr. laga nr. 50/2000 um riftun kaupa séu fyrir hendi, en skilyrði riftunar samkvæmt því ákvæði sé að söluhlutur sé haldinn galla sem seljandi beri ábyrgð á og verði jafnað til verulegra vanefnda á samningi aðila. Stefndi mótmælir því sérstaklega að honum verði gert að greiða reikning fyrir skoðun eftir kaupin án samráðs við stefnda. Hér sé um að ræða skoðun sem stefnandi hefði sjálfsagt átt að láta framkvæma áður en kaupin voru afráðin og meðan vélin var enn í því ástandi sem hún var þegar afhending fór fram. Þessi kostnaður sé stefnda óviðkomandi. Samkvæmt 66. gr. laga nr. 50/2000 sé það forsenda riftunar að kaupandi geti skilað söluhlutnum að öllu verulegu leyti í sama ástandi og hluturinn var í þegar kaupandi veitti honum viðtöku. Samkvæmt því geti riftun ekki náð fram að ganga í þessu tilviki nema því aðeins að lagt verði fyrir stefnanda að skila dráttarvélinni á þann stað sem hann tók við henni og í því ástandi sem hún þá var í. Stefndi telur raunar að þetta sé verulegum vandkvæðum bundið vegna meðferðar stefnanda á vélinni eftir viðtöku hennar og að það geti engum komið koll öðrum en honum sjálfum. Hann hafi allt frá því í ágúst 2011 látið vélina standa eftirlitslausa á útistæði við verkstæði á Selfossi og ekkert hirt um hana, trúlega aldrei gangsett hana hvað þá meir (nema þegar matsmaðurinn skoðaði hana). Stefndi byggir sýknukröfu sína ennfremur á þeirri málsástæðu að tómlæti stefnanda um að fylgja eftir ætluðum kröfum sínum á hendur stefnda valdi því að hann hafi fyrirgert riftunarrétti sínum, hafi hann einhvern tíma verið til staðar. Stefnandi hafi sent stefnda tilkynningu 15. ágúst 2011 þar sem hann hafi lýst yfir riftun kaupanna en gert stefnda jafnframt boð um að leysa málið með greiðslu afsláttar að fjárhæð 1.139.516 krónur. Bréfinu hafi verið svarað 31. sama mánaðar og því mótmælt að skilyrði riftunar væru til staðar. Stefnandi hafi fengið dómkvaddan matsmann 23. nóvember 2011 til að meta ástand dráttarvélarinnar og matsgerðin legið fyrir í maí 2012. Með bréfi 21. maí 2012 hafi stefnandi gert kröfu með vísan til matsgerðarinnar og boðað að dómsmál yrði höfðað um kröfurnar innan. 7 daga ef greiðsla bærist ekki. Ekkert hafi síðan heyrst frá stefnanda í heila sjö mánuði, en stefnda hafi verið birt stefnda 18. desember 2012, en hafi verið liðið tæpt 1 ½ ár frá afhendingu vélarinnar. Telur stefndi að þessi langi dráttur á því að fylgja riftunarkröfunni eftir valdi því að riftunarkrafa geti ekki komið til greina, enda ljóst að verðmæti slíks tækis sem allan tímann sé væntanlega látið standa ónotað hljóti að rýrna verulega. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda gerir hann kröfu um að kröfur stefnanda verði aðeins teknar til greina að hluta, þ. e. að stefndi verði dæmdur til að veita stefnanda afslátt af kaupverði vélarinnar, sbr. 37. gr. laga nr. 50/2000. Afsláttur geti þó aldrei orðið vegna annarra þátta en þeirra sem sannað teljist að hafi verið áfátt við vélina á þeim tíma er stefnandi tók við henni og dómurinn telur að ekki hefðu komið fram við vandlega skoðun ef kaupandi hefði látið framkvæma hana áður en kaupin fóru fram. Raunar telur stefndi að sönnun um slík atriði sé nánast útilokuð, og að stefnandi beri hallann af því. Í kröfu um riftun felist eins og áður segir að hvor aðili skuli skila til baka því sem hann tók við í viðskiptunum. Fari svo, gegn væntingum stefnda, að riftunarkrafa stefnanda verði tekin til greina gerir stefndi kröfu til þess að hvor aðili um sig skili því sem hann tók við. Í því felst að leggja verði skyldu á stefnanda að skila umræddri dráttarvél til stefnda þangað sem hann tók við henni og í því ástandi sem hún þá var. Verði af einhverjum ástæðum talið að slíkt sé ekki unnt hljóti slíkt að leiða til þess að endurgreiðslukrafa stefnanda verði lækkuð sem nemi kostnaði við að koma vélinni á áfangastaðinn, svo og kostnaði við að lagfæra það sem aflaga hafi farið eftir að stefnandi tók við vélinni. Gerir stefndi kröfu um að dómurinn meti þessi atriði sjálfstætt, verði riftunarkrafan á annað borð samþykkt. Stefndi vísar um málskostnaðarkröfu sína til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þess er krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefndi ber kostnað af virðisaukaskatti vegna þóknunar lögmanns. NIÐURSTAÐA Eins og hér að framan er rakið kom stefnandi að Efra-Nesi 15. júlí 2011 til þess að sækja dráttarvél þá og vagn sem hann hugðist kaupa. Sjálfur sagðist hann ekki hafa þekkingu á dráttarvélum, hefði þó ekið Massey Fergusson traktor hjá ömmu sinni í sveit. Hann skoðaði vélina í stuttan tíma, kannski hálftíma, að því er hann sagði og var ekki búinn að aka henni áður en hann keypti. Hann greiddi kaupverðið á staðnum og að því búnu bjó hann sig til farar frá Stafholtstungum í Borgarfirði að Ósgerði í Ölfusi. um Uxahryggi. Fram kom hjá vitninu Magnúsi Þór Jónssyni dómkvöddum matsmanni að fagmaður myndi sjá greinilega hvað að var við söluskoðun og vitnið Þórir L. Þórarinsson sem framkvæmdi söluskoðun hinn 27. júlí 2011 sagði að þetta hafi blasað við um leið og litið var á vélina. Stefnandi tók þannig við hinu selda og greiddi kaupverð eftir að hafa skoðað dráttarvélina í einungis um hálftíma og án þess að hafa reynt að aka henni. Það er álit dómsins að þegar litið er til framburðar vitnanna Þóris og Magnúsar hafi stefnandi mátt sjá að gallar voru á vélinni og hún ekki í því ástandi sem ætla hafi mátt af auglýsingu. Þá er fram komið að forsvarsmaður stefnda beindi því til stefnanda að láta skoða vélina áður en hann keypti hana en stefnandi skeytti því engu og tók við henni við svo búið. Þykir stefnandi hafa vanrækt skoðunarskyldu sína í þeim mæli að hafna ber öllum kröfum hans á hendur stefnda og samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda og með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda 500.000 krónur í málskostnað þ.m.t. virðisaukaskattur. Við uppkvaðningu dóms er gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Allan Vagn Magnússon dómstjóri kvað upp þennan dóm. DÓMSORÐ Stefndi, Hólsfell ehf., skal sýkn af krögum stefnanda, Skúla Gunnars Sigfússonar. Stefnandi greiði standa 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 458/2008
Fasteignakaup Söluyfirlit Galli Skaðabætur
ÁÁ og G keyptu með kaupsamningi 31. maí 2005 einbýlishús af GT, sem sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn ÁB. GT lést 30. október 2006 og voru áfrýjendur málsins lögerfingjar þeirra hjóna. Í málinu lá fyrir söluyfirlit vegna einbýlishússins, unnið af F, sem annaðist söluna. Í almennri lýsingu á ástandi hússins sagði meðal annars: Húsið að utan er í mjög góðu ástandi sem og þakið sem var nýlega standsett.“ Haustið 2006 urðu fokskemmdir á einum af kvistum hússinsog þegar reynt var að gera við skemmdirnar kom í ljós mikill fúi í bitum í kvistinum. ÁÁ og G töldu ástæðu til að ætla að fúa og rakaskemmdir væru í öllum kvistum á þakinu o.fl. Þau leituðu eftir afstöðu seljenda til bóta og vísuðu til lýsingar á þakinu í söluyfirliti. Þegar ekki var orðið við beiðni þeirra óskuðu þau eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til þess að meta ástand þakkvista í húsinu, svo og ástand þaksins að öðru leyti, hvernig bætt yrði úr með fullnægjandi hætti og hver kostnaður yrði við þær lagfæringar. Taldi matsmaðurinn meðal annars að enginn vafi léki á því að fúi í og við þakkvist hefði verið fyrir hendi í mörg ár. Til úrbóta taldi matsmaðurinn að fjarlægja þyrfti kvistina og alla þakklæðningu og endurbyggja á faglegan hátt. Mat hann kostnað við endurbætur á 4.124.273 krónur og stefndu ÁÁ og G lögerfingjum seljanda til greiðslu fjárhæðarinnar. Í héraðsdómi var hafnað þeim skýringum lögerfingjanna að í lýsingu á ástandi þaksins, eins og hún var orðuð í söluyfirliti, fælist aðeins að þakið hefði verið yfirfarið og lagað eftir að fokskemmdir urðu. Þvert á móti taldi dómurinn augljóst að í lýsingunni fælist bæði yfirlýsing um að þak hússins væri í mjög góðu ástandi og að það væri nýstandsett. Var fallist á það með ÁÁ og G að þessi lýsing hefði ekki gefið þeim tilefni til að huga sérstaklega að ástandi hússins. Þar sem ÁÁ og G hefðu mátt treysta því að upplýsingar í söluyfirliti væru réttar bæru lögerfingjarnir hlutlæga ábyrgð samkvæmt 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup á tjóni sem rakið yrði til þess að þær reyndust rangar, óháð því hvort þeir vissu eða máttu vita að þær væru rangar. Matsgerðinni hafði ekki verið hnekkt og var hún því lögð til grundvallar. Lögerfingjarnir höfðu hins vegar mótmælt tölulegri niðurstöðu matsgerðarinnar og féllst héraðsdómur að nokkru leyti á röksemdir þeirra. Var það niðurstaða dómsins að lögerfingjarnir bæru bótaábyrgð á því tjóni sem ÁÁ og G hefðu orðið fyrir vegna galla á umræddri fasteign og var við ákvörðun bóta stuðst við kostnaðarmat í matsgerð dómkvadds manns með fáeinum frávikum. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 25. ágúst 2008. Þau krefjast sýknu af kröfu stefndu og að stefndu verði gert að greiða þeim óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þau lækkunar á kröfu stefndu og niðurfellingar málskostnaðar á báðum dómstigum. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur greiði stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur Árni Árnason, Björn Theódór Árnason, Einar Sveinn Árnason, Kristín Árnadóttir, Vilborg Sigríður Árnadóttir og Vilhjálmur Jens Árnason greiði óskipt stefndu Ásdísi Ásgeirsdóttur og Guðmundi Helgasyni hvoru um sig 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 27. maí sl., er höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 10. ágúst 2007. Stefnendur eru Ásdís Ásgeirsdóttir og Guðmundur Helgason, til heimilis að Blátúni 4, Álftanesi. Stefndu eru Vilborg Sigríður Árnadóttir, Baldursgötu 20, Reykjavík, Björn Theódór Árnason, Smáratúni 1, Álftanesi, Kristín Árnadóttir, Eskihlíð 7, Reykjavík, Einar Sveinn Árnason, Fróðengi 18, Reykjavík, Árni Árnason, Vallarási 4, Reykjavík og Vilhjálmur Jens Árnason, Hellulandi 2, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að stefndu verði in solidum dæmd til greiðslu 4.124.273 króna, ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 30. maí 2007 til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eða að mati dómsins. Stefndu krefjast aðallega sýknu af kröfum stefnenda, en til vara að dómkröfur stefnenda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Með kaupsamningi 31. maí 2005 keyptu stefnendur einbýlishúsið að Blátúni 4 á Álftanesi. Seljandi var Guðný Th. Bjarnar, sem sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, Árna Björnsson. Guðný lést 30. október 2006 og eru stefndu lögerfingjar þeirra hjóna. Umsamið kaupverð eignarinnar var 41.000.000 króna. Fasteignamarkaðurinn ehf. annaðist sölu eignarinnar og er tekið fram í kaupsamningi að söluyfirlit fasteignasölunnar skoðist sem hluti af kaupsamningi. Í söluyfirliti er eignin sögð glæsilegt 250,3 fm einbýlishús, 2 hæðir og kjallari, ásamt 33,1 fm bílskúr á mjög rólegum útsýnisstað á Álftanesi. Byggingarár hússins er þar skráð 1980. Þar er einnig að finna nákvæma lýsingu á eigninni og segir þar m.a.: „Húsið að utan er í mjög góðu ástandi sem og þakið sem var nýlega standsett.“ Meðal gagna málsins er einnig auglýsing, sem birtist í netútgáfu á fasteignasíðu Morgunblaðsins, og er lýsing á ástandi húss og þaks þar samhljóða söluyfirliti. Uppsett verð eignarinnar var 43.500.000 krónur. Stefnendur fengu húsið afhent 12. júní 2005, en afsal átti að gefa út 1. desember sama ár, við lokagreiðslu kaupenda. Áður en til þess kom kvörtuðu stefnendur við seljanda yfir nokkrum atriðum er lutu að ástandi hússins, m.a. þrifum á innréttingum, flísum á verönd, rispum á parketti og brotnum hitanemum. Samkomulag varð um að seljandi veitti 250.000 króna afslátt af kaupverði og var afsal gefið út 28. febrúar 2006. Í stefnu er frá því greint að í desember 2006 hafi krossviðarplata fokið af framhlið eins af þremur kvistum hússins og hafi stefnendur fengið smið til þess að setja nýja plötu í hennar stað. Hafi þá komið ljós að svo mikill fúi var í bitum í kvistinum að ekkert hald var þar í til að negla krossviðarplötuna. Í gögnum málsins er tölvubréf frá stefnendum til Fasteignamarkaðarins ehf. frá 23. janúar 2007, þar sem óskað er eftir afstöðu fyrri eiganda hússins til meints galla á þakkvistinum og þátttöku hans í kostnaði við lagfæringar. Er þar bent á að í sölulýsingu eignarinnar hafi sérstaklega verið tekið fram að þak hafi verið nýyfirfarið. Bréfi þessu virðist ekki hafa verið svarað og óskuðu stefnendur þá eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til þess að meta ástand þakkvista í húsinu, svo og ástand þaksins að öðru leyti, hvernig bætt yrði úr með fullnægjandi hætti og hver kostnaður yrði við þær lagfæringar. Var Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur dómkvaddur sem matsmaður og er matsgerð hans dagsett 30. maí 2007. Þar kemur fram að ástæða fyrir háu rakastigi í tréverki kvistanna sé viðvarandi leki og skortur á útloftun veggja þeirra og þaka. Stafi lekinn í aðalatriðum af ófullnægjandi frágangi járnklæðningar kvistanna, ásamt því að hliðaráfellur þaksins liggi ofan á þakjárninu og eigi því vatn greiða leið undir þær. Þá sé þakhalli kvistanna langt undir þeim mörkum sem byggingarreglugerð frá 1979 hafi leyft fyrir þakklæðningu úr málmi með einföldu falsi. Telur matsmaðurinn að enginn vafi leiki á því að fúi í og við þakkvist hafi verið fyrir hendi í mörg ár, e.t.v. í 1-2 áratugi. Til úrbóta telur matsmaðurinn að fjarlægja þurfi kvistina og alla þakklæðningu og endurbyggja á faglegan hátt. Metur hann kostnað við endurbætur á 4.124.273 krónur, sem er stefnufjárhæðin í máli þessu. Í matsgerðinni kemur einnig fram að á fyrsta matsfundi hafi lögmaður matsbeiðenda óskað bókað að lögmaður gerðarþola hafi upplýst að standsetning sú á þaki hússins, sem getið sé um í sölulýsingu eignarinnar, hafi verið fólgin í því að negla aftur þær þakplötur sem höfðu fokið af þaki hússins. Kostnaðarmat matsmannsins miðast við verðlag í maí 2007, með virðisaukaskatti á efni og vinnu, en að frádregnum 60% af virðisaukaskatti af vinnu á vinnustað, og skiptist þannig: Stefnendur krefjast þess að stefndu greiði þeim fjárhæð þessa sem skaðabætur eða veiti þeim sama afslátt af kaupverði eignarinnar, þar sem þeir beri ábyrgð á þeim göllum sem fram hafi komið og þarfnist lagfæringa samkvæmt umræddri matsgerð. Þar sem stefndu hafi hafnað því að bera ábyrgð á göllunum, sé mál þetta höfðað til heimtu bótafjárhæðarinnar. Undir rekstri málsins upplýsti lögmaður stefnenda að stefnendur hefðu selt umrædda fasteign, en þeir færu áfram með forræði sakarinnar. Jafnframt var þá lagt fram ljósrit af kauptilboði og kaupsamningi um eignina. Er kauptilboðið dagsett 30. júlí 2007, en kaupsamningur gefinn út 29. ágúst sama ár. Kemur þar fram að söluverð er 53.200.000 krónur. Í kauptilboði er tekið fram að seljendur muni klára ýmsa viðhaldsvinnu, m.a. kvisti að utan sem innan. Stefnendur byggja á því að húsið að Blátúni 4, Álftanesi, hafi verið haldið verulegum göllum í skilningi 18. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002, er það var selt stefnendum. Stefnendur hafi við venjulega skoðun ekki getað áttað sig á göllunum, enda hafi þeim beinlínis verið beint frá slíkri skoðun með lýsingu á ástandi þaksins. Gallarnir hafi því ekki komið í ljós fyrr en stefnendur hafi búið um tíma í húsinu. Halda stefnendur því fram að þeim hafi beinlínis verið gefnar rangar upplýsingar í skilningi 27. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, þar sem fullyrt hafi verið að þakið væri nýlega standsett. Á matsfundi hafi lögmaður stefndu upplýst að sú standsetning á þaki, sem getið sé um í sölulýsingu eignarinnar, hafi verið fólgin í því að negla aftur þær þakplötur sem höfðu fokið af þaki hússins. Fráleitt sé hins vegar að halda því fram, að það að negla aftur á þakið foknar þakplötur, feli í sér standsetningu í þessu samhengi. Stefnendur byggja einnig á því að um leynda galla sé að ræða. Húsið sé byggt árið 1980 og eigi hús frá þeim tíma ekki að vera haldin slíkum göllum. Beri stefndu ábyrgð á göllunum, enda hafi þeir verið til staðar við sölu hússins. Í því sambandi vísa stefnendur til matsgerðar, þar sem fram komi að fúi í og við þakkvisti hússins hafi verið fyrir hendi í mörg ár, e.t.v. í 1-2 áratugi. Þá vísa stefnendur einnig til matsgerðar, þar sem staðfest sé að rakastig í timbri sé langt yfir fúamörkum og að ástæðan sé skortur á útöndun, sem og að frágangur þaks og kvista hafi farið í bága við byggingarreglugerð á þeim tíma sem húsið var byggt. Jafnframt komi fram í umræddri matsgerð að frágangur á járnklæðningu hafi verið ófullnægjandi og þakhalli kvistanna undir þeim mörkum, sem mælt hafi verið fyrir um í þágildandi byggingarreglugerð. Telja stefnendur að fullyrðing um að þakið hafi verið nýstandsett sé tilhæfulaus og til þess fallin að blekkja kaupendur. Raunverulegu ástandi þaksins hafi því verið haldið leyndu við kaupin. Auk þeirra svika sem lýst hafi verið, og líta beri til við úrlausn málsins, telja stefnendur ljóst að um verulegan galla sé að ræða, þegar horft sé til hlutfalls milli tjóns og kaupverðs. Stefnendur taka sérstaklega fram að matsgerð dómkvadds matsmanns hafi ekki verið hnekkt með yfirmati og því beri að leggja hana til grundvallar niðurstöðu málsins. Um lagarök, til stuðnings kröfum sínum, vísa stefnendur til laga um fasteignakaup nr. 40/2002, skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, almennra reglna kröfu- og skaðabótaréttarins, svo og til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa er reist á 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Sýknukrafa stefndu er á því reist að hvorki þau né móðir þeirra hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við sölu eignarinnar, né hafi þau gefið stefnendum rangar eða villandi upplýsingar um ástand eignarinnar fyrir kaupin. Hafi móðir stefndu búið í húsinu allt frá byggingu þess árið 1980 og hafi hún engu haldið leyndu um ástand þess. Stefnendur geri hins vegar óeðlilegar kröfur til ástands hússins, þrátt fyrir að 25 ár hafi verið liðin frá byggingu þess. Benda stefndu á að uppsett verð eignarinnar hafi verið 43.500.000 krónur, en söluverðið 41.000.000 króna, og megi því ætla að tilboðsverð stefnenda hafi ráðist af ástandi og aldri hússins. Stefnendur hafi skoðað húsið í tvígang áður en tilboð var gert, enda hvíli rík skoðunarskylda á kaupendum, einkum þegar um eldri eignir er að ræða. Stefndu benda á að í söluyfirliti Fasteignamarkaðarins ehf. komi fram að þakið hafi nýlega verið standsett. Stefnendur kjósi hins vegar að túlka þetta svo að þak hússins hafi nýlega verið yfirfarið eða jafnvel endurnýjað, þótt slíkt hafi aldrei komið fram. Upplýst hafi verið á matsfundi að standsetning þaksins hafi falist í því að gert hafi verið við þakið að hluta, þar sem þakplötur höfðu, skömmu áður en eignin var boðin til sölu, fokið af og nýjar plötur settar í staðinn. Af hálfu stefndu og móður þeirra hafi því engu verið haldið leyndu um ástand þaksins, eða villandi eða rangar upplýsingar gefnar um ástand þess. Mótmæla stefndu fullyrðingu stefnenda í þá veru. Jafnframt taka þeir sérstaklega fram að þegar umrætt hús var byggt hafi til þess verið ráðnir viðurkenndir iðnaðarmenn, sem farið hafi í einu og öllu eftir teikningum sem höfðu hlotið samþykki byggingaryfirvalda. Þá hafi verkþættir verið teknir út af byggingaryfirvöldum, í samræmi við gildandi lög og reglugerðir. Hvorki móðir né faðir stefndu hafi hins vegar komið nálægt byggingu hússins. Stefndu mótmæla matsgerð dómkvadds matsmanns í málinu, bæði efnislega og tölulegri niðurstöðu. Telja þeir að matsmaðurinn hafi í mati sínu farið út fyrir matsbeiðni. Þannig komist hann að því að skipta þurfi um alla járnklæðningu og þakpappa á öllu þakinu þar sem slík þakefni séu ekki fáanleg í dag, þótt hann hafi eingöngu verið beðinn um að meta ástand þakkvista og viðgerðarkostnað við þá. Telja stefndu að matsmaður hafi ekki kannað nægilega hvort sambærileg þakklæðning sé fáanleg. Með þessu leggi matsmaður óréttmæta ábyrgð á herðar stefndu, sem þurfi þá að standa straum af kostnaði við að fjarlægja alla klæðningu af þaki og kosta nýja. Stefndu telja einnig að við mat á kostnaði við viðgerð á þakkvistum eigi aðeins að líta til verkliða nr. 3, 4, 5 og 6 í matsgerð, svo og helmings af verklið nr. 1, enda feli sá liður í sér skiptingu á járnklæðningu alls þaksins. Kostnaður vegna þeirra verkliða sé því 1.953.300 krónur. Að frádregnum 60% af virðisaukaskatti vegna vinnuþátta standi eftir 1.801.106 krónur. Samkvæmt því nemi töluleg niðurstaða við lagfæringar á þakkvistum rétt tæpum 4,4% af kaupverði eignarinnar, og hafi þá ekki verið tekið tillit til þess að stefnendur fái nýja þakkvisti í stað 25 ára gamalla. Í ljósi þessa er það mat stefndu að hinir meintu gallar á þakkvistum hússins rýri ekki verðmæti eignarinnar svo nokkru varði, en samkvæmt 18. gr. laga um fasteignakaup teljist notuð fasteign ekki gölluð, nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði. Við skýringu ákvæðisins hafi verið miðað verðmætarýrnun á bilinu 8 – 10%. Því beri að sýkna stefndu af kröfum stefnenda í máli þessu. Sýknukrafa stefndu er einnig á því reist að krafa stefnenda sé skaðabótakrafa og því beri stefnendum ekki aðeins að sanna að tjón hafi orðið, heldur einnig fjárhæð þess. Það hafi stefnendur ekki gert. Þvert á móti sýni framlagður kaupsamningur frá 29. ágúst 2007 að stefnendur hafi hagnast verulega á eigninni frá þeim degi er þeir keyptu hana til þess dags er þeir seldu hana að nýju. Varakrafa stefndu, um verulega lækkun dómkröfunnar, er byggð á sömu málsástæðum og í aðalkröfu. Til stuðnings kröfum sínum vísa stefndu til meginreglna kröfuréttar og samningaréttar, svo og laga nr. 40/2002, um fasteignakaup. Um málskostnaðarkröfu er vísað til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Við aðalmeðferð málsins gáfu stefnendur skýrslur fyrir dóminum, svo og tveir stefndu, Vilhjálmur Jens og Björn Theodór Árnasynir, en einnig vitnin Freyr Jóhannesson, Hrafnkell Marinósson og Ágúst Skúlason. Ásdís Ásgeirsdóttir, annar stefnenda, sagði að ástand þaksins eða þakkvista hefði aldrei borið á góma, þegar hún og eiginmaður hennar, Guðmundur Helgason, skoðuðu húsið á sínum tíma, né þegar kaupsamningur eða afsal var undirritað. Kvað hún þau hjón hafa treyst því sem fram hafi komið í söluyfirliti um ástand þaksins og hafi ekkert bent til þess að galli leyndist þar. Hún sagði að hún hefði ekki keypt húsið, ef hún hefði vitað um ástand þakkvistanna. Hefðu þau hjón látið endurhanna kvistina, með meiri þakhalla en fyrir var, og smíða nýja í þeirra stað. Við viðgerðina þurfti að endurnýja nánast allar þakplötur, ekki aðeins á kvistunum sjálfum heldur nánast á öllu þakinu, þar sem þær gömlu voru svo ryðgaðar að ekki þótti tækt að nota þær aftur. Hafi plöturnar verið smíðaðar í blikksmiðju í Hafnarfirði. Guðmundur Helgason, einnig stefnandi í málinu, sagði að þau hjón hefðu í upphafi boðið 40.500.000 krónur í umrætt hús. Því boði hefði ekki verið tekið, en seljandi þess í stað gert þeim gagntilboð að fjárhæð 41.000.000 króna, sem þau hefðu tekið. Hann taldi sjálfur að ekki hefði verið unnt að sjá galla á þakkvistum við venjulega skoðun. Ekkert hefði heldur verið talað um ástand þaksins eða þakkvista við skoðun þeirra á húsinu eða síðar, og sagðist hann hafa treyst því sem fram kom um ástand þaksins í söluyfirlitinu. Aðspurður sagði hann að nauðsynlegt hefði verið að skipta um nánast allar þakplötur, þar sem þær gömlu hefðu verið svo ryðgaðar. Jafnframt hefði hann talið útilokað að fá sama þakefni. Guðmundur var einnig að því spurður hvort hann hefði séð að eitthvað hefði verið gert við þakið áður en ráðist var í viðgerð á þakkvistunum. Sagðist hann hafa veitt því athygli þegar þakklæðning var tekin af einum kvistanna, að blikkplata hafði verið sett undir þakklæðninguna, og hafi honum þótt frágangurinn undarlegur. Tók hann fram að hefði hann vitað um ástand þakkvistanna hefði hann ekki keypt umrætt hús. Í máli Vilhjálms Jens Árnasonar kom fram að plötur hefðu fokið af þaki hússins og hafi smiður verið fenginn til þess að setja nýjar í þeirra stað og festa aðrar, svo og að fara yfir þakið að öðru leyti. Kvaðst hann sjálfur, ásamt móður sinni og fasteignasalanum, hafa samið söluyfirlitið, og hafi þau í sameiningu ákveðið að taka það fram að þakið væri nýstandsett. Í því fælist ekki að þakið væri nýtt, miklu fremur að það væri yfirfarið. Taldi hann að slíkar upplýsingar væru ekki gagnslausar, þær gæfu til kynna að búið væri að fara yfir þakið og það væri í lagi. Hann kvaðst ekki minnast þess að ástand þaksins hefði sérstaklega borið á góma þegar stefnendur skoðuðu húsið og tók fram að hann hefði ekki haft hugmynd um að nokkru væri ábótavant við þakið eða kvista. Björn Theodór Árnason kvaðst aldrei hafa vitað til þess að húsið læki, það hefði verið smíðað af fagmönnum og vandað til smíðinnar í alla staði. Spurður að því hvaða merkingu hann legði í orðið nýstandsett, sagði hann að í því fælist að fara upp á þak og yfirfara ástand þess, negla niður nagla og festa þakplötur. Freyr Jóhannesson byggingatæknifræðingur kvaðst hafa unnið þá matsgerð sem liggur frammi í málinu. Hann sagði að erfitt hafi verið að sjá galla á þakkvistum, til þess hafi þurft að rífa frá þakklæðningu. Greinilega hafi verið reynt að koma í veg fyrir leka við einn kvistanna, þar sem aukaáfella hafði verið sett undir kæðninguna. Hann taldi að nauðsynlegt væri að fjarlægja alla klæðningu af kvistunum og næst þeim, enda væri hún ónýt. Sérstaklega aðspurður sagðist matsmaðurinn hvergi hafa getað fundið sömu eða sambærilega járnklæðningu, og því hafi hann gert ráð fyrir að skipta þyrfti um alla klæðningu á húsinu. Hins vegar tók hann fram að ástand þaksins og þakklæðningarinnar, að þakkvistum undanskildum, hafi að öðru leyti verið eins og við mætti búast á jafn gömlu húsi. Þá taldi matsmaðurinn að nauðsynlegt hafi verið að skipta um glugga í kvistum, hafi þeir verið mun verr farnir af fúa en aðrir gluggar hússins. Vitnið Hrafnkell Marinósson sagðist á sínum tíma hafa skoðað þakkvistina að beiðni stefnenda, eftir að plata hafði fokið af einum kvistanna. Hafi hann sjálfur talið að galli leyndist í kvistunum vegna leka og lélegrar útloftunar. Tók hann fram að sér hefði skilist á öðrum stefnenda, Guðmundi, að hann hefði átt til einhverjar þakplötur, en hefði einnig þurft að láta búa til mikið magn af þeim. Loks kom fyrir dóminn vitnið Ágúst Skúlason, fyrrverandi starfsmaður á Fasteignamarkaðinum ehf. Hann kvaðst minnast þess að hafa á sínum tíma skoðað húsið að Blátúni 4 og líklega einnig ritað söluyfirlitið eftir upplýsingum frá seljanda og úr opinberum gögnum. Sagði hann líklegt að almenn lýsing á ástandi hússins væri frá sér komin, en taldi jafnframt víst að lýsing á sérstökum eiginleikum þaksins, svo sem að það væri nýstandsett, væri haft eftir seljanda. Ekki þykir ástæða til að rekja frekar munnlegar skýrslur fyrir dóminum. Kröfum stefnenda í máli þessu var upphaflega beint að stefndu, Jóni Guðmundssyni og Fasteignamarkaðinum ehf., öllum in solidum. Þá var Sjóvá-Almennum tryggingum hf. stefnt til réttargæslu. Með úrskurði dómsins 6. febrúar sl. var vísað frá dómi kröfum stefnenda á hendur Jóni Guðmundssyni og Fasteignamarkaðinum ehf. Í máli þessu liggur fyrir söluyfirlit vegna einbýlishússins að Blátúni 4 á Álftanesi, unnið af Fasteignamarkaðinum ehf., sem annaðist sölu eignarinnar. Þar kemur fram að eignin hafi verið skoðuð af starfsmanni fasteignasölunnar, Ágústi Skúlasyni, 4. apríl 2005. Seljandi eignarinnar er skráður Guðný Th. Bjarnar, en tengiliður hennar Vilhjálmur Árnason. Í almennri lýsingu á ástandi hússins segir m.a. svo: „Húsið að utan er í mjög góðu ástandi sem og þakið sem var nýlega standsett.“ Í vitnisburði Ágústs Skúlasonar, fyrrverandi starfsmanns fasteignasölunnar, kom fram að hann teldi líklegt að almenn lýsing á ástandi hússins stafaði frá sér eftir skoðun þess, en lýsing á sérstökum eiginleikum þaksins, svo sem að það væri nýstandsett, væri haft eftir seljanda. Er það í samræmi við framburð Vilhjálms Jens Árnasonar, eins stefnda, fyrir dóminum, sem kvaðst hafa samið söluyfirlitið með móður sinni og fasteignasalanum. Í auglýsingu, sem birtist í netútgáfu á fasteignasíðu mbl.is, er lýsing hússins hin sama og á söluyfirliti. Af hálfu seljanda var húsið boðið til sölu á 43.500.000 krónur. Stefnendur skoðuðu húsið tvisvar og er ekki um það ágreiningur að ástand þaks eða þakkvista kom þá ekki til umræðu. Fram kom í máli Guðmundar Helgasonar, annars stefnenda, fyrir dómi, að hann og eiginkona hans hefðu í upphafi boðið 40.500.000 krónur í húsið. Því boði hefði seljandi hafnað, en gert þeim gagntilboð að fjárhæð 41.000.000 króna, sem þau hefðu tekið. Af samningaumleitunum aðila verða því engar ályktanir dregnar um að kaupendur hafi mátt ætla að ástand hússins væri annað en fram kom í söluyfirliti. Bendir ekkert til þess að stefnendur hafi gert sér grein fyrir því að leki væri með þakkvistum eða að þeir væru jafn illa farnir og raun varð á. Framburður dómkvadds matsmanns fyrir dóminum, þar sem hann sagði að erfitt hefði verið að sjá galla á þakkvistum án þess að rífa þakklæðninguna af þakinu, styður og það álit. Dómurinn hafnar þeim skýringum stefndu að í lýsingu á ástandi þaksins, eins og hún er orðuð í söluyfirliti, felist aðeins að þakið hafi verið yfirfarið og að það sé í lagi, eða að skilja beri lýsinguna á þann hátt að þar komi aðeins fram að farið hafi verið yfir þakið, naglar reknir niður og þakplötur festar. Þvert á móti telur dómurinn augljóst að í lýsingunni felist bæði yfirlýsing um að þak hússins sé í mjög góðu ástandi og að þakið sé nýstandsett. Orðið „nýstandsett“ vísi til þess að þakið hafi nýlega verið lagfært og þarfnist ekki endurbóta, og hljóti að styrkja frekar þá lýsingu að það sé í mjög góðu ástandi. Er á það fallist með stefnendum að þessi lýsing hafi ekki gefið þeim tilefni til að huga sérstaklega að ástandi þaksins. Í matsgerð dómkvadds matsmanns frá 30. maí 2007 kemur fram að viðvarandi leki hafi verið í þakkvistum hússins og skort hafi á útloftun veggja og þaka í kvistum. Stafi lekinn aðallega af ófullnægjandi frágangi járnklæðningar kvistanna, ásamt því að hliðaráfellur þaksins liggi ofan á þakjárninu og eigi vatn því greiða leið undir þær. Þá sé þakhalli kvistanna langt undir þeim mörkum sem leyfilegt hafi verið. Álítur matsmaðurinn að leki og fúi í og við þakkvisti hafi verið fyrir hendi í mörg ár, e.t.v. 1-2 áratugi. Stefndu hafa ekki hnekkt matsgerðinni og verður hún því lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Af henni þykir sýnt að sú lýsing sem fram kemur í söluyfirliti vegna umræddrar eignar, að þak hússins sé í mjög góðu ástandi og að þakið sé nýstandsett, átti ekki við rök að styðjast. Samkvæmt 27. gr. laga nr. 40/2002, um fasteignakaup, telst fasteign gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar, sem veittar eru í auglýsingum, söluyfirliti eða öðrum sölu- eða kynningargögnum um hana, enda hafi upplýsingar um ástand eignarinnar haft áhrif á gerð kaupsamningsins. Þar sem stefnendur máttu treysta því að upplýsingar þessar væru réttar, bera stefndu hlutlæga ábyrgð á tjóni sem rakið verður til þess að þær reyndust rangar, óháð því hvort þeir vissu eða máttu vita að þær væru rangar. Skiptir þá ekki máli í hve miklum mæli ágallinn kunni að rýra verðmæti eignarinnar, sbr. 18. gr. sömu laga. Stefndu hafa mótmælt tölulegri niðurstöðu umræddrar matsgerðar og telja að við mat á kostnaði við viðgerð á þakkvistum eigi aðeins að líta til verkliða nr. 3, 4, 5 og 6 í matsgerðinni, svo og helmings af verklið nr. 1, enda feli sá liður í sér skiptingu á járnklæðningu alls þaksins. Hafna stefndu því að þeim verði gert að greiða kostnað við að fjarlægja þakklæðningu og farga, kostnað við skotrennur og kjaljárn, áfellur á þakkanta og nýja klæðningu á þaki. Um leið benda stefndu á að taka verði tillit til þess að stefnendur fái nýja þakkvisti í stað 25 ára gamalla. Að nokkru leyti fellst dómurinn á röksemdir stefndu. Þannig verður ekki lagt á stefndu að standa straum af kostnaði við að fjarlægja alla þakklæðningu hússins og klæða allt þakið að nýju með pappa, listum og járnklæðningu, eingöngu á þeim forsendum að sömu eða sambærilegar þakplötur eru ekki lengur fáanlegar. Er þá bæði til þess horft að aðeins þarf að fjarlægja og endurbyggja kvisti hússins, svo og til þess sem fram kom í máli dómkvadds matsmanns, að ástand þaksins hafi að öðru leyti verið eins og við mátti búast á jafn gömlu húsi. Við endurbyggingu þakkvistanna verður þó ekki hjá því komist að fjarlægja og endurnýja hluta klæðningarinnar umhverfis þá. Telur dómurinn að sú vinna svari til þess að þriðjungur þakklæðningar verði fjarlægður og ný klæðning sett í hennar stað. Hins vegar verður ekki fallist á að stefndu verði gert að endurnýja áfellur á þakkanta. Öðru máli gegnir um skotrennur og kjaljárn. Verður ekki hjá því komist að endurnýja hvort tveggja, sem lið í endurbyggingu á þakkvistum. Stefndu hafa ekki fært sönnur á að nauðsynlegar lagfæringar á þaki og þakkvistum auki verðmæti eignarinnar, þannig að taka beri tillit til þeirrar verðmætisaukningar við ákvörðun bóta. Er því óhjákvæmilegt að hafna þeirri kröfu stefndu. Með vísan til ofanritaðs er það niðurstaða dómsins að stefndu beri bótaábyrgð á því tjóni sem stefnendur hafa orðið fyrir vegna galla á fasteigninni að Blátúni 4 á Álftanesi. Við ákvörðun bóta verður stuðst við kostnaðarmat matsgerðar dómkvadds matsmanns, með þeim frávikum sem áður greinir. Samkvæmt því verða stefndu dæmdir til að greiða stefnendum samtals 2.788.828 krónur, sem sundurliðast þannig: Stefndu hafa ekki mótmælt dráttarvaxtakröfu stefnenda, og verður hún því tekin til greina eins og hún er sett fram í stefnu. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verða stefndu dæmd til að greiða stefnendum málskostnað, sem ákveðst hæfilegur 650.000 krónur. Í málskostnaðarákvörðun felst virðisaukaskattur og útlagður kostnaðar stefnenda við öflun matsgerðar. Dóminn kváðu upp Ingimundur Einarsson héraðsdómari, sem dómsformaður, og meðdómsmennirnir Kristinn Tanni Hannesarson byggingaverkfræðingur og Haraldur Sumarliðason húsasmíðameistari. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Vilborg Sigríður Árnadóttir, Björn Theódór Árnason, Kristín Árnadóttir, Einar Sveinn Árnason, Árni Árnason og Vilhjálmur Jens Árnason, greiði in solidum stefnendum, Ásdísi Ásgeirsdóttur og Guðmundi Helgasyni, 2.788.828 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 30. maí 2007 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnendum 650.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 196/2014
Kærumál Afhending gagna Skjal Sératkvæði
Þ kærði úrskurð héraðsdóms þarsem hafnað var kröfu hans um að F yrði gert að leggja fram nánar tilgreint gagní dómsmáli sem rekið var um kröfu Þ við slit G hf. Í dómi Hæstaréttar var tekiðfram að ágreiningslaust væri að G hf. hefði undir höndum skjal það sem Þ gerðikröfu um að F afhenti. Samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr. 91/1991 værimeginreglan sú að sönnur með skjölum eða öðrum sýnilegum gögnum verði færðar íeinkamáli með því að aðilarnir leggi fram gögn af þessum toga, sem þeir hafisjálfir undir höndum, en heimildum 3. mgr. 67. gr. og 2. og 3. mgr. 68. gr.laganna til að leggja á þriðja mann skyldu til að afhenda gögn verði því aðeinsbeitt að hjá því verði ekki komist. Var Þ ekki talinn hafa sýnt fram á að honumnægði ekki það úrræði til sönnunarfærslu sem mælt væri fyrir um í 1. mgr. 68.gr. laga nr. 91/1991 og var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 7. mars 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2014 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að Fjármálaeftirlitinu yrði gert skylt að afhenda fyrir dómi skýrsluþá sem úrskurðurinn tekur til og Fjármálaeftirlitið gaf út í desember 2007.Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og Fjármálaeftirlitinugert skylt að afhenda nánar tilgreinda kafla úr skýrslunni. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. Fyrir héraðsdómi krafðist sóknaraðili þessað Fjármálaeftirlitinu yrði með úrskurði gert skylt að afhenda fyrir dómi skjalmeð heitinu „Skýrsla um athugun hjá Glitni banka hf. – starfshættir íverðbréfaviðskiptum“. Samkvæmt gögnum málsins er skýrsla þessi, semFjármálaeftirlitið tók saman, dagsett í desember 2007 og er hún auðkennd meðþeim hætti að efni hennar sé trúnaðarmál. Með hinum kærða úrskurði var hafnaðkröfu sóknaraðila um að Fjármálaeftirlitinu yrði gert skylt að afhenda skýrslunafyrir dómi. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili breytt kröfugerð sinni og í staðþess að krefjast afhendingar skýrslunnar fyrir dómi í heild sinni krefst hannnú afhendingar nánar tilgreindra kafla hennar. Sóknaraðili óskaði eftir því við Fjármálaeftirlitiðmeð tölvubréfi 26. september 2013 að fá aðgang að fyrrgreindri skýrslu. Í hinumkærða úrskurði er gerð grein fyrir afstöðu Fjármálaeftirlitsins til erindisinseins og hún birtist í bréfi þess 15. október 2013 en efni bréfsins er nánarrakið í hinum kærða úrskurði. Að fenginni þeirri afstöðu óskaði sóknaraðilieftir því við varnaraðila í tölvubréfi 24. október 2013 að hann veittiFjármálaeftirlitinu heimild til þess að afhenda sóknaraðila umrædda skýrslu enþví hafnaði varnaraðili í tölvubréfi degi síðar. Á dómþingi í héraði 31.október 2013 krafðist sóknaraðili þess með bókun að Fjármálaeftirlitinu yrðigert skylt með úrskurði að afhenda skjalið fyrir dómi en dómari ákvað að takasér frest til að taka afstöðu til þeirrar kröfu. Við fyrirtekt málsins 8.janúar 2014 bókaði dómari að samkvæmt 2. málslið 2. mgr. 68. gr. laga nr.91/1991 þyrfti hann að meta áður en lengra væri haldið hvort mögulegt kynni aðvera að sú skýrsla um starfshætti varnaraðila sem sóknaraðili óskaði eftir úrfórum Fjármálaeftirlitsins hefði þýðingu í málinu. Er málið var tekið fyrir ádómþingi 27. janúar 2014 lagði varnaraðili fram bókun þar sem fram kom að hannhefði umrædda skýrslu undir höndum. Skýrslan væri hins vegar að mativarnaraðila tilgangslaus fyrir sönnunarfærslu sóknaraðila, auk þess sem varnaraðilaværi vegna efnis skýrslunnar óheimilt að afhenda hana sóknaraðila nema að undangengnumúrskurði. Samkvæmt framansögðu er ágreiningslaust aðvarnaraðili hefur undir höndum skjal það sem sóknaraðili krefst að fá afhenttilgreinda kafla úr frá þriðja manni. Samkvæmt ákvæðum X. kafla laga nr.91/1991 er meginreglan sú að sönnur með skjölum eða öðrum sýnilegum gögnumverða færðar í einkamáli með því að aðilarnir leggi fram gögn af þessum toga,sem þeir hafa sjálfir undir höndum, en heimildum 3. mgr. 67. gr. og 2. og 3. mgr.68. gr. sömu laga til að leggja á þriðja mann skyldu til að afhenda gögn verðurþví aðeins beitt að hjá því verði ekki komist. ­Þegar varnaraðili lýsti þeirriafstöðu sinni, sem fram kom í framangreindri bókun hans á dómþingi í héraði 27.janúar 2014, var komin upp sú aðstaða sem um ræðir í 1. mgr. 68. gr. laga nr.91/1991. Er fallist á með héraðsdómara að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á aðhonum nægi ekki það úrræði til sönnunarfærslu sem um ræðir í því lagaákvæði. Samkvæmtþessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þorsteinn Hjaltested, greiðivarnaraðila, Glitni hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Einsog greinir í hinum kærða úrskurði lagði sóknaraðili fram á dómþingi í héraði31. október 2013 beiðni þess efnis að Fjármálaeftirlitið yrði með úrskurði gertskylt að afhenda fyrir dómi skjal er ber heitið „Skýrsla um athugun hjá Glitnibanka hf. – starfshættir í verðbréfaviðskiptum“ sem eftirlitið gaf út ídesember 2007. Um það vísaði hann til 3. mgr. 67., sbr. 2. mgr. 68. gr., sbr.1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 4. mgr. 102. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki. Fjármálaeftirlitið hafði þá með bréfi 15.október 2013 hafnað kröfu sóknaraðila um að láta skjalið allt af hendi.Málefnið var nokkrum sinnum tekið fyrir á dómþingum í héraði, meðal annars tilað kalla eftir frekari rökstuðningi sóknaraðila fyrir beiðni sinni. Að honumfengnum og að loknum munnlegum málflutningi kvað héraðsdómur upp hinn kærðaúrskurð þar sem því var hafnað að Fjármálaeftirlitinu væri skylt að afhendaskjalið. Í 2. mgr.68. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að verði vörslumaður skjals ekki við kröfuaðila um að láta það af hendi getur aðili lagt fyrir dómara gögn sem sýna aðskjalið sé til og í vörslum viðkomandi ásamt skriflegri beiðni um að vörslumaðurverði skyldaður með úrskurði til að afhenda skjalið fyrir dómi. Þá segir íákvæðinu að telji dómari ekki útilokað að skjalið hafi þýðingu í málinu kveðihann aðila og vörslumann fyrir dóm og gefi þeim kost á að tjá sig um beiðnina.Loks er gert ráð fyrir því í ákvæðinu að dómari kveði upp úrskurð ef með þarfum skyldu vörslumanns til að afhenda aðila skjalið og þá eftir atvikum með hvaðhætti það verði gert. Afþví sem fram er komið verður ekki séð að héraðsdómur hafi talið útilokað aðumrætt skjal hafi þýðingu í málinu, sbr. 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Varí hinum kærða úrskurði með öðrum rökum tekin efnisleg afstaða til skylduFjármálaeftirlitsins að afhenda skjalið. Sú niðurstaða er til endurskoðunarfyrir Hæstarétti án þess þó að gætt hafi verið að aðild Fjármálaeftirlitsinssamkvæmt framangreindu lagaákvæði og er eftirlitið af þeim sökum heldur ekkiaðili að málinu hér fyrir dómi. Úr beiðni sóknaraðila verður ekki með réttulagi leyst fyrr en Fjármálaeftirlitinu hefur verið gefinn kostur á að koma aðmálinu. Tel ég því að vísa verði málinu heim í hérað til réttrar meðferðar ísamræmi við ákvæði 2. mgr. 68. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmtbókun varnaraðila, 27. janúar sl., er skýrsla Fjármálaeftirlitsins um við­skipta­hættiGlitnis í fórum hans. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 699/2010 verður ekki skilinná annan hátt en þann að úr því svo sé, sé ekki nægilegt tilefni til þess aðkrefjast þess af öðrum, sem kann að hafa skjalið í vörslum sínum, að hannafhendi það sóknar­aðila nema sóknaraðili færi rök fyrir því að súsönnunarfærsla fullnægi ekki þörfum hans. Aðmati dómsins hefur sóknaraðili ekki fært rök að því að honum nægi ekki þaðúrræði til sönnunarfærslu sem honum er veitt með 1. mgr. 68. gr. laga nr.91/1991. Af þessum sökum er hafnað þeirri kröfu hans að Fjármálaeftirlitinuverið gert skylt að leggja fram í dómi Skýrsluum athugun hjá Glitni banka hf. Réttþykir að málskostnaður vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Hafnaðer þeirri kröfu sóknaraðila, Þorsteins Hjaltested, að Fjármálaeftirlitinu verðimeð úrskurði gert skylt að afhenda fyrir dómi skjalið Skýrsla um athugun hjá Glitni banka hf. – starfshættir íverðbréfaviðskiptum, sem Fjár­mála­eftir­litið gaf út í desember 2007. Ákvörðunmálskostnaðar bíður efnislegrar niðurstöðu málsins.
Mál nr. 243/2017
Fasteign Jörð Kaupsamningur Vanheimild Frávísun frá héraðsdómi Aðild
B, sem var eigandi jarðarinnar Litla-Saurbæjar II, krafðist viðurkenningar á eignarétti sínum að tiltekinni spildu úr landi Litla-Saurbæjar I í Ölfusi. Um var að ræða langa og mjóa spildu, að mestu vestan Suðurlandsvegar þar sem hann liggur niður Kamba. Var norðurendi hennar afmarkaður af útsýnisplani neðan við Kambabrún en suðurendi af þjóðvegi þeim sem liggur frá hringtorgi við Hveragerði áleiðis í Selvog. L hf., sem leiddi rétt sinn frá K sem keypt hafði hluta jarðarinnar á árinu 1986 með afsali frá níu systkinum sem höfðu eignast jörðina með afsali frá föður sínum á árinu 1975, krafðist sýknu m.a. á grundvelli aðildarskorts B. Hæstiréttur hafnaði þeirri málsástæðu með vísan til þess að fyrirvari í afsali til B frá árinu 2004 snéri fyrst og fremst að afhendingu tiltekins hluta hins afsalaða lands, en eignarrétturinn að því hefði samkvæmt afsalinu ekki verið háður skilyrðum, sbr. 21. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Þá rakti Hæstiréttur að í afsali systkinanna níu til K frá árinu 1986 væri það skýrlega orðað að einungis væri afsalað þeim hluta jarðarinnar sem væri neðan við veginn sem lægi niður í bæjarþorpið og jafnframt skilmerkilega tekið fram að landið ofan vegarins fylgdi ekki með í kaupunum. K hefði því engin eignarréttindi öðlast til lands ofan við veginn. Þar sem hann hefði ekki getað ráðstafað víðtækari rétti en hann hefði sjálfur átt hefði hann ekki getað framselt eða afsalað neinum réttindum ofan vegar. Af orðalagi afsals K til A og G frá árinu 1987 væri nærtækt að álykta að land ofan vegar, annað en það sem þar var sérstaklega tilgreint, hefði átt að fylgja með í kaupunum. K hefði ekki verið bær til að ráðstafa því landi og hefðu því engin eignaréttindi skapast yfir því til handa A og G. Hið sama gilti um þá sem leiddu rétt sinn frá þeim. Samkvæmt því stóðu eignarréttindi L hf. yfir Litla-Saurbæ I því ekki í vegi að fallist yrði á kröfu B. Hins vegar vísaði Hæstiréttur til þess að með afsali systkinanna níu til K á árinu 1986 hefði landi jarðarinnar Litla-Saurbæjar I verið skipt. Af afsalinu mátti sjá að Jarðanefnd Árnessýslu hafði samþykkt söluna og sveitarfélagið fallið frá forkaupsrétti en að öðru leyti yrði ekki séð að gætt hefði verið ákvæða jarðalaga við landskiptin. Yrði fallist á kröfu B um viðurkenningu á eignarétti hans á spildunni fælist í því fyrirvaralaus viðurkenning á skiptingu jarðarinnar og stofnun sérstakrar fasteignar í eigu B án þess að gætt væri fyrirmæla jarðalaga um slík skipti. Stæði 2. gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að unnt væri að fella efnisdóm á kröfuna í þessu horfi. Taldi Hæstiréttur því ekki hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Þorgeir Örlygsson hæstaréttardómari, Árni Kolbeinssonfyrrverandi hæstaréttardómari og Guðmundur Sigurðsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2017. Hann krefst þessað viðurkenndur verði með dómi eignaréttur hans að spildu úr landiLitla-Saurbæjar I í Ölfusi sem auðkennd er á hnitasettum uppdrætti Landforms 19.nóvember 2015 þannig: „Frá punkti nr. 1 (x-hnit 392120.34, y-hnit 389083.28) aðpunkti nr. 2 (x-hnit 391968.05, y-hnit 388953.48), frá þeim punkti að punktinr. 3 (x-hnit 391677.89, y-hnit 389552.60), frá þeim punkti að punkti nr. 4(x-hnit 391547.03, y-hnit 389489.23), frá þeim punkti að punkti nr. 5 (x-hnit390968.72, y-hnit 390683.42), frá þeim punkti að punkti nr. 6 (x-hnit390620.43, y-hnit 391403.35), frá þeim punkti að punkti nr. 7 (x‑hnit390747.01, y-hnit 391629.24), frá þeim punkti að punkti nr. 8 (x-hnit390703.30, y-hnit 391958.00), frá þeim punkti að punkti nr. 9 (x-hnit391190.65, y-hnit 390837.75), frá þeim punkti að punkti nr. 1 (x-hnit392120.34, y-hnit 389083.28).“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. IMeð afsali 29. maí 1936 eignaðist Jón Helgason,afi áfrýjandans Birkis, jörðina Litla-Saurbæ með öllu sem jörðinni fylgdi. Jónafsalaði 26. ágúst 1953 til Sverris sonar síns 17,4 hekturum úr jörðinni,annars vegar 7,4 hektara spildu „neðan bæjar“ en hins vegar 10 hekturum „íheiðinni ofan bæjar“. Þeirri spildu hafði ekki verið skipt út en það yrði gertsíðar með samkomulagi. Sverrir fékk einnig afnot af beitilandi jarðarinnareftir þörfum. Þá afsalaði Jón til Sverris 14. september 1953 tveimur 10 hektaraspildum úr landi jarðarinnar. Var önnur þeirra nánar afmörkuð „sunnan og vestanbæjar“ en hin var „úr heiðinni ofan bæjar“. Hafði þeirri spildu ekki veriðskipt út en það yrði gert síðar ásamt fyrrgreindri 10 hektara spildu. Sverrir munhafa stofnað nýbýli í landi Litla-Saurbæjar. Um það nýtur ekki annarra gagna ímálinu en leyfisbréfs menntamálaráðuneytis 3. desember 1953 þar sem Sverri varmeð skírskotun til laga nr. 35/1953 um bæjanöfn o.fl. heimilað að taka uppnafnið Litli-Saurbær II á nýbýlið. Enn afsalaði Jón til Sverris 24. október1957 úr jörðinni nánar tilgreindri spildu af ræktanlegu landi. Auk hinsútskipta lands öðlaðist Sverrir samkvæmt afsalinu beitarréttindi að einumþriðja í óskiptu beitilandi jarðarinnar sem og „auðsréttindi“ að einum þriðja.Afsali þessu var ekki þinglýst. Áfrýjandi heldur því fram að Jón hafi árið 1965afhent Sverri til fullrar eignar og afnota heiðarland það sem sem hann hafiekki áður fengið afsalað. Hafi verið um óformlegan gerning að ræða. Um þettanýtur ekki skriflegra samtímagagna í málinu.Jón Helgason afsalaði 30. júní 1975til níu barna sinna, þeirra á meðal Sverris, jörðinni Litla-Saurbæ I „með ölluþví, sem þeirri eign fylgir og fylgja ber.“ Í því afsali var ekki getið sérstaklegaum framangreinda afsalsgerninga til Sverris. Kristinn Sigurðsson gerðisystkinunum níu 21. ágúst 1985 kauptilboð í jörðina Litla-Saurbæ I. Tóktilboðið til þess „hluta jarðarinnar sem er neðan við veginn sem liggur niður íbæjarþorpið, ásamt öllum byggingum á því landi, ræktun, girðingum svo og öllumgögnum og gæðum er þeim hluta jarðarinnar fylgir og fylgja ber. (Landið ofanvið áðurnefndan veg ásamt fjárhúsi og hlöðu, í því landi, fylgi ekki með íkaupunum).“ Þann 27. september 1986 afsöluðu systkinin Kristni hluta jarðarinnarLitla-Saurbæjar I. Var því nánar lýst að afsalað væri „þeim hluta jarðarinnarsem er neðan við veginn sem liggur niður í bæjarþorpið, ásamt öllum byggingum áþví landi, ræktun, girðingum, svo og öllum gögnum og gæðum er lögbýlinu Litla-SaurbæI fylgja og fylgja ber (landið ofan við áðurnefndan veg, ásamt fjárhúsi og hlöðuí því landi fylgja ekki með í kaupunum).“ Í afsalinu var tekið fram að 17,44hektarar hins selda tilheyri Litla-Saurbæ II en fylgi með í kaupunum og væri afsalaðaf Sverri Jónssyni. Í afsalinu var tekið fram að Jarðanefnd Árnessýslu hafisamþykkt söluna. Þá hafi hreppsnefnd Ölfushrepps hafnað forkaupsrétti sínum.Með yfirlýsingu 27. október 1986 lýstu systkini Sverris Jónssonar því yfir aðþau skuldbindu sig til að afhenda honum til fullrar eignar 17,4 hektara úrsameiginlegu landi þeirra úr jörðinni Litla-Saurbæ I er lægi ofan vegar þesssem liggi niður í bæjarþorpið og var þess getið að það væri endurgjald vegnaþeirra 17,4 hektara er tilheyrt hafi Litla -Saurbæ II en fylgt með í kaupunumtil Kristins.Kristinn Sigurðsson afsalaðiAðalsteini Karlssyni og Guðmundi Birgissyni 20. nóvember 1987 jörðinniLitla-Saurbæ I. Var hinu afsalaða lýst svo að það væri „eignarjörð seljanda,ásamt öllum byggingum í landi jarðarinnar, ræktun, girðingum, svo og öllum gögnumog gæðum, er lögbýlinu Litla-Saurbæ I fylgja og fylgja ber. Með jörðinniteljast um 17,44 ha. lands, neðan viðveginn, sem liggur niður í bæjarþorpið, er tilheyrðu Litla-Saurbæ II, áður enseljandi eignaðist hana. Land Litla-Saurbæjar II ofan við nefndan veg, um 20 ha.,ásamt fjárhúsi og hlöðu í því landi fylgir ekki með í kaupunum.“ ÞorsteinnJúlíusson hæstaréttarlögmaður, sem mun hafa annast skjalagerð við sölusystkinanna á hluta jarðarinnar Litla-Saurbæjar I til Kristins Sigurðssonar, ritaðisýsluskrifstofunni á Selfossi bréf 19. janúar 1989. Vakti hann athygli á því aðlýsingin í framangreindu afsali Kristins Sigurðssonar til þeirra Aðalsteins Karlssonarog Guðmundar Birgissonar væri nokkuð villandi þar sem þar væri ekki tekið framað Kristinn ætti alls ekki allt það land sem tilheyrði Litla-Saurbæ I, en hannhefði ekki keypt það land Litla-Saurbæjar I sem lægi ofan vegar þess sem liggurniður í bæjarþorpið. Aðalsteinn Karlsson mun hafa afsalað sínum eignarhluta tilSteinunnar Tómasdóttur eiginkonu sinnar.Með afsali 15. desember 1988 gafSverrir Jónsson Kristjáni Jónssyni, bróður sínum og föður áfrýjanda, helmingjarðarinnar Litla-Saurbæjar II. Var tekið fram í afsalinu að Kristjáni væri velkunnugt allt um stærð landsins og ástand þess og mannvirkja á því. Með viðaukavið afsal þetta dagsettum 17. mars 1999 tók Sverrir fram að láðst hafi að getaþess í afsalinu að jafnframt því að afsala Kristjáni helmingi í Litla-Saurbæ IIafsalaði hann á sama hátt helmingi af eignarhluta sínum í Litla-Saurbæ I en umværi að ræða land sem til stæði að sameina landi Litla-Saurbæjar II. Með yfirlýsingu 3. nóvember 1998 lýstusystkini Sverris Jónssonar því yfir að við sölu á jörðinni Litla-Saurbæ I tilKristins Sigurðssonar, þar sem Kristni hafi verið selt land jarðarinnar semliggur neðan við veginn niður í bæjarþorpið, hafi heiðarland jarðarinnar ekkifylgt með enda hafi Sverrir bróðir þeirra átt þegar þriðjung beitar ogauðsréttar í því landi og nýtt allt heiðarlandið sem beitiland árum saman. Þarsem Sverrir hafi fyrir löngu fengið land þetta til eignar en farist hafi fyrirað afsala því til hans með formlegum hætti lýsi þau því yfir að land þetta séásamt öllum gögnum og gæðum eign Sverris sem borið hafi af því skatta ogskyldur frá því að hann tók við því árið 1965.Guðmundur Birgisson og SteinunnTómasdóttir ásamt eigendum Stóra-Saurbæjar gerðu með sér landskiptagerð 8. janúar1999, sem árituð var af jarðanefnd Árnessýslu og hreppsnefnd Ölfushrepps. Meðlandskiptagerðinni var þeim eignarhluta jarðanna „ofanfjalls“ sem var íóskiptri sameign jarðanna skipt út úr landi jarðanna og teldist eftirleiðissjálfstæður eignarhluti. Orkuveita Reykjavíkur keypti eignarhluta jarðarinnarLitla-Saurbæjar I í þessari sameiginlegu landspildu jarðanna á Hellisheiði meðkaupsamningi 8. janúar 1999. Sama dag keypti Orkuveitan eignarhlut jarðarinnarStóra-Saurbæjar í landspildunni. Afsöl fyrir þessum eignum voru gefin út 21. apríl1999.Bræðurnir Sverrir Jónsson og KristjánJónsson gáfu 7. október 2004 út afsal til Birkis Kristjánssonar fyrir jörðinni„Litla-Saurbæ, landnúmer 171770“. Er 2. töluliður afsalsins sem berfyrirsögnina „Fyrirvari varðandi heiðaland“ svohljóðandi: „Afsalsgjafar teljasig eiga land á Hellisheiði, sem var hluti af Litla-Saurbæ I. Ágreiningur hefurhins vegar verið uppi um eignarétt afsalsgjafa og hafa þeir staðið í málaferlumvegna þessa. Af þessum sökum taka afsalsgjafar fram að þeir munu fylgja eftirviðurkenningu á eignarétti sínum að umræddu landi fyrir dómstólum og beraábyrgð á kostnaði vegna þess. Fáist eignaréttur þeirra viðurkenndur fyrirdómstólum fylgir heiðalandið með í afsali þessu til afsalshafa, eins og annaðland og mannvirki jarðarinnar. Yfirfærsla á eignarétti afsalsgjafa aðheiðalandinu til afsalshafa miðast þá við dagsetningu dóms héraðsdóms eða eftiratvikum Hæstaréttar Íslands, þar sem eignaréttur þeirra er viðurkenndur.“ Þá er5. töluliður afsalsins sem ber fyrirsögnina „Afhending“ svohljóðandi: „Afhendingá eigninni með fyrrgreindum fyrirvara varðandi heiðalandið miðast viðundirritun afsals þessa.“Guðmundur Birgisson og SteinunnTómasdóttir afsöluðu eignarhlutum sínum í jörðinni Litla-Saurbæ I tilLandgerðis ehf. með afsölum 3. og 6. apríl 2005. Stefndi Landsbankinn hf.keypti landið á nauðungarsölu og fékk því afsalað 7. nóvember 2014. Með kaupsamningi 11. apríl 2017 seldi stefndijörðina til Tálkna ehf. Áfrýjandi hefur með vísan til 1. mgr. 23. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála kosið að beina málinu áfram að stefndaLandsbankanum hf.IILandspilda sú sem krafa áfrýjandabeinist að er löng og mjó og liggur að mestu vestan Suðurlandsvegar þar semhann liggur niður Kamba. Norðurendi hennar nær að útsýnisplani neðan viðKambabrún en suðurendi að þjóðvegi þeim sem liggur frá hringtorgi viðHveragerði áleiðis í Selvog. Samkvæmt uppdrætti Landforms er spildan 77,4hektarar að stærð. Vegur sá sem liggur niður í bæjarþorpið og víða kemur viðsögu í skjölum málsins liggur til suðurs skáhallt frá fyrrnefndum þjóðvegi ogað bæjarhúsunum.Stefndi reisir sýknukröfu sína ífyrsta lagi á aðildarskorti áfrýjanda. Eins og að framan er rakið eignaðistSverrir Jónsson með afsölum frá föður sínum á árunum 1953 og 1957 tiltekinréttindi til eignarhalds og nýtingar á landinu í heiðinni fyrir ofan Litla-Saurbæ.Hvenær hann hefur fengið full eignarráð yfir landinu er ekki með öllu ljóst enþað var í síðasta lagi þegar systkini hans lýstu því yfir 3. nóvember 1998 aðland þetta væri ásamt öllum gögnum og gæðum eign hans. Með afsali 1988 gafSverrir Jónsson bróður sínum Kristjáni helming jarðarinnar Litla-Saurbæjar IIog með viðauka við það afsal 17. mars 1999 tók hann fram að láðst hefði að getaþess að með hafi fylgt helmingur af eignarhluta sínum í Litla-Saurbæ I. Áfrýjandi byggir rétt sinn á afsali 7. október2004 en með því afsöluðu bræðurnir Kristján og Sverrir Jónssynir Litla SaurbæII til hans, en bræðurnir eru nú báðir látnir. Er efni fyrirvara í 2. töluliðafsalsins varðandi heiðalandið rakið hér að framan sem og efni 5. töluliðarþess varðandi afhendingu. Af orðalagi afsalsins er ljóst að það land sembræðurnir töldu sig eiga á Hellisheiði skyldi fylgja með í afsalinu og ekkihafi verið ætlunin að gefa þyrfti út sérstakt afsal fyrir heiðalandinu hefðubræðurnir betur í málaferlum um landið. Fyrirvarinn snýr fyrst og fremst aðafhendingu þessa hluta hins afsalaða lands. Eignaréttur að heiðalandinu var þvísamkvæmt afsalinu ekki háður skilyrðum, sbr. 21. gr. þinglýsingarlaga nr.39/1978. Verður því hafnað þeirri málsástæðu stefnda að sýkna beri hann vegnaaðildarskorts áfrýjanda.Eins og að framan er rakið afsöluðubörn Jóns Helgasonar hluta af jörðinni Litla-Saurbæ I til Kristins Sigurðssonar27. september 1986. Er það alveg skýrlega orðað í afsalinu að einungis séafsalað þeim hluta jarðarinnar sem er neðan við veginn sem liggur niður íbæjarþorpið og jafnframt skilmerkilega tekið fram að landið ofan áðurnefndsvegar fylgi ekki með í kaupunum. Kristinn öðlaðist því engin eignaréttindi tillands ofan við margnefndan veg. Þar sem hann gat ekki ráðstafað víðtækari réttien hann átti sjálfur gat hann ekki framselt eða afsalað neinum réttindum ofanvegar. Í afsali Kristins til AðalsteinsKarlssonar og Guðmundar Birgissonar 20. nóvember 1987 er tekið fram að ekkifylgi með í kaupunum land Litla-Saurbæjar II ofan við nefndan veg, um 20hektarar. Er nærtækt að draga af þessu orðalagi þá ályktun að annað land ofanvegar hafi átt að fylgja með í kaupunum. Kristinn var samkvæmt framansögðu ekkibær til að ráðstafa því landi og þar af leiðir að engin eignaréttindi sköpuðstyfir því til handa Aðalsteini og Guðmundi. Hið sama gildir um þá sem leiða réttsinn frá þeim. Samkvæmt því standa eignaréttindi stefnda yfir Litla-Saurbæ I ekkií vegi fyrir því að fallist yrði á kröfu áfrýjanda. Í þeim efnum er á hinnbóginn til þess að líta að með afsali systkinanna níu til Kristins Sigurðssonar27. september 1986 var landi jarðarinnar Litla-Saurbæjar I skipt. Samkvæmt 3. mgr.12. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976 þurfti til að skipta landi jarðarsamþykki jarðanefnda og sveitastjórna og staðfestingu landbúnaðarráðuneytisins aðfenginni umsögn Búnaðarfélags Íslands, sbr nú ákvæði 13. gr. jarðalaga nr.81/2004. Af afsalinu sést að Jarðanefnd Árnessýslu hafði samþykkt söluna ogsveitarfélagið fallið frá forkaupsrétti en að öðru leyti verður ekki séð aðgætt hafi verið fyrrgreindra ákvæða jarðalaga við landskiptin. Yrði fallist ákröfugerð áfrýjanda um að viðurkenndur verði eignaréttur hans á afmarkaðrispildu úr landi Litla-Saurbæjar I fælist í því fyrirvaralaus viðurkenning áskiptingu jarðarinnar og stofnun sérstakrar fasteignar í eigu áfrýjanda án þessað gætt væri framangreindra fyrirmæla jarðalaga. Stendur 2. gr.stjórnarskrárinnar því í vegi að unnt sé að fella efnisdóm á kröfuna í þessuhorfi, sbr. einnig 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar19. maí 2016 í máli nr. 327/2016. Verður því ekki hjá því komist að vísa málinuaf sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinnkostnað af málinu á báðum dómstigum.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Suðurlands 18.janúar 2017.Mál þetta, sem tekið var til dóms að lokinni aðalmeðferð þann24. nóvember 2016, er höfðað með stefnu birtri 21. janúar 2016. Stefnandi er Birkir Kristjánsson, kt. [...], Hólatúni 15,Akureyri.Stefndi er Landsbankinn hf., kt. [...], Austurstræti 11,Reykjavík. Fyrirsvarsmaður stefnda er Tryggvi Pálsson, kt. [...], Kjartansgötu8, Reykjavík.Dómkröfur stefnanda eru:Að viðurkenndur verði með dómi eignarréttur hans að spildu úrlandi Litla-Saurbæjar I í Ölfusi, sem auðkennd er á meðfylgjandi uppdrætti ádskj. nr. 3, þannig hnitmerkt: Frá punkti nr. 1 (x-hnit 392120.34, y-hnit389083.28) að punkti nr. 2 (x-hnit 391968.05, y-hnit 388953.48), frá þeimpunkti að punkti nr. 3 (x-hnit 391677.89, y-hnit 389552.60), frá þeim punkti aðpunkti nr. 4 (x-hnit 391547.03, y-hnit 389489.23), frá þeim punkti að punktinr. 5 (x-hnit 390968.72, y-hnit 390683.42), frá þeim punkti að punkti nr. 6(x-hnit 390620.43, y-hnit 391403.35), frá þeim punkti að punkti nr. 7 (x-hnit390747.01, y-hnit 391629.24), frá þeim punkti að punkti nr. 8 (x-hnit390703.30, y-hnit 391958.00), frá þeim punkti að punkti nr. 9 (x-hnit391190.65, y-hnit 390837.75), frá þeim punkti að punkti nr. 1 (x-hnit392120.34, y-hnit 389083.28).Að dómurinn ákveði með úrskurði að stefnu þessari megiþinglýsa á fasteignina Litla-Saurbæ I í Ölfusi, landnr. 171771.Í báðum tilvikum er þess krafist að stefndi verði dæmdur tilað greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt síðar framlögðumálskostnaðaryfirliti eða að mati dómsins, auk virðisaukaskatts ámálflutningsþóknun.Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda ogmálskostnaðar.Fyrir uppkvaðningu dóms var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991.Með úrskurði dómsins 17. október 2016 var stefnanda heimilaðað láta þinglýsa stefnu þessa máls á fasteignina Litla-Saurbæ I í Ölfusi,landnr. 171771. Verður ekki fjallað frekar um það hér.MálavextirSamkvæmt framlögðum veðbókarvottorðum er stefnandi eigandiLitla-Saurbæjar í Ölfusi, landnúmer 171770, en stefndi er eigandiLitla-Saurbæjar 1 í Ölfusi, landnúmer 171771. Á veðbókarvottorði umLitla-Saurbæ 1 er einskis getið um réttindi annarra en stefnda, að frátöldumkvöðum um lagningu línu yfir land jarðarinnar. Þá er getið yfirlýsingar, dags.25. júlí 2005, en ekkert liggur fyrir um efni hennar og hefur hún ekki veriðlögð fram. Samkvæmt korti Landforms, sem stefnandi lagði fram, er hinumþrætta landspilda öll ofan þess vegar sem liggur frá hringtorgi á þjóðvegi 1við Hveragerði og niður í Ölfusið, en jafnframt er þá landspildan öll ofan viðþann veg sem liggur frá síðast nefndum vegi niður í bæjaþorpið sem er þarskammt undan. Samkvæmt kortinu liggur spildan í átt að og upp í Kamba í námundavið svonefnt Drottningarplan.Saurbær var upphaflega eitt býli en árið 1850 varð til býlið Litli-Saurbær.Með afsali, dagsettu 29. maí 1936, eignaðist Jón Helgason,afi stefnanda Birkis, jörðina Litla-Saurbæ með öllu sem eigninni fylgdi ogfylgja bar, en Jón bjó að Litla-Saurbæ til ársins 1960 er hann hætti búskap.Hinn 19. apríl 1942 skipaði sýslumaðurinn íÁrnessýslu oddamann við landskipti milli Stóra-Saurbæjar ogLitla-Saurbæjar. Fóru landskipti fram 24. apríl 1942. Tóku landskiptin tilbeitarlands jarðarinnar að þverlínu sem sögð er skilja að heimalönd ogafréttarlöndÞann 26. ágúst 1953 afsalaði Jón 17,4 hektara spildu úrjörðinni, annars vegar 7,4 hektara spildu neðan bæjarins og hins vegar 10hektara spildu í heiðinni ofan bæjar, til sonar síns Sverris Jónssonar,föðurbróður stefnanda. Í afsalinu voru landamerki spildunnar neðan bæjar afmörkuðen 10 hektara spildan í heiðinni fyrir ofan bæinn átti að mælast út síðar ogsagði í afsalinu að spildunni hafi ekki verið skipt út úr jörðinni ennþá enyrði gert með samkomulagi þeirra í milli. Þá fékk Sverrir jafnframt afnot aföllu beitilandi jarðarinnar eftir þörfum.Með afsali, dags. 14. september 1953, seldi Jón Helgasonsamtals 20 hektara land til sonar síns Sverris Jónssonar. Nánar tiltekið var umað ræða spildu „sunnan og vestan bæjar“ og spildu úr „heiðinni ofan bæjar“.Fyrri spildan var afmörkuð í afsalinu en tekið fram að 10 hektara spildan úrheiðinni hefði ekki verið skipt út en það yrði gert síðar ásamt fyrrgreindrispildu, sem Jón hafði áður afsalað Sverri samkvæmt afsalinu frá 26. ágúst samaár.Sverrir Jónsson stofnaði nýbýli í landi Litla-Saurbæjar ogmeð leyfisbréfi Menntamálaráðherra, dagsettu 3. desember 1953, fékk hann leyfitil að taka upp nafnið Litli-Saurbær II á nýbýlinu, sem hann hafði reist.Af hálfu stefnanda hefur verð lagt fram afsal frá 24. október1957 sem er afsal Jóns Helgasonar til Sverris sonar síns fyrir tilteknu landiLitla-Saurbæjar. Þá segir að með fylgi 1/3 í óskiptu beitarlandi. Afsali þessuvar aldrei þinglýst, en það var undirritað af Jóni og vottað af tveimurvitundarvottum. Stefnandi byggir á því að Jón Helgason hafi árið 1965 afhentsyni sínum Sverri til eignar allt það heiðarland sem sá síðarnefndi hafði þáþegar ekki fengið afhent. Um hafi verið að ræða óformlegan gerning, en gengiðhafi verið út frá því af hálfu allra sem til þekktu, þ. á m. systkina Sverris,að hann væri þar með eigandi alls heiðarlandsins. Jón Helgason afsalaði því sem eftir var af jörðinniLitla-Saurbæ til barna sinna með afsali, dagsettu 30. júní 1975. Meðalafsalshafanna var nefndur Sverrir Jónsson. Í því afsali var ekki getið fyrrgreindraafsalsgerninga.Með kauptilboði, dagsettu 21. ágúst 1985, gerði KristinnSigurðsson bindandi tilboð í ákveðinn hluta af landi jarðarinnar Litla-SaurbæI. Í tilboðinu segir orðrétt: „Þaðer í þann hluta jarðarinnar sem er neðan við veginn sem liggur niður íbæjarþorpið, ásamt öllum byggingum á því landi, ræktun, girðingum svo og öllumgögnum og gæðum er þeim hluta jarðarinnar fylgir og fylgja ber. (Landið ofanvið áðurnefndan veg ásamt fjárhúsi og hlöðu, í því landi, fylgi ekki með íkaupunum).“Sverrir Jónsson, ásamt systkinum sínum, Ingilaugu, Hólmfríði,Helgu, Unni, Önnu, Lilju, Kristjáni og Fanneyju, afsöluðu síðan KristniSigurðssyni þessum hluta jarðarinnar, eins og honum er lýst hér að framan, þann27. september 1986, þ.e.: „þeimhluta jarðarinnar sem er neðan við veginn sem liggur niður í bæjarþorpið ásamtöllum byggingum á því landi, ræktun, girðingum svo og öllum gögnum og gæðum erlögbýlinu Litla Saurbæ I fylgir og fylgja ber (landið ofan við áðurnefndan veg,ásamt fjárhúsi og hlöðu í því landi fylgja ekki með í kaupunum).“ Í afsalinu var tekið fram að 17,44 hektarar hins selda, innanfyrrgreindra marka, sem tilheyrðu Litla Saurbæ II fylgdu með í kaupunum og aðþinglýstur eigandi þeirrar jarðar, Sverrir Jónsson, afsalaði Kristni Sigurðssyniþessu landi einnig. Með yfirlýsingu, dagsettri 27. október 1986, skuldbundusystkini Sverris Jónssonar sig til þess að afhenda honum til fullrar eignar17.4 hektara úr sameiginlegu landi þeirra úr jörðinni Litla-Saurbæ I, er liggiofan vegar, sem liggi niður í bæjarþorpið og er þess getið að afhending þesslands sé endurgjald vegna 17.4 hektara sem tilheyrt hafi Litla-Saurbæ II enfylgt hafi með í sölunni til Kristins Sigurðssonar.Með afsali, dagsettu 20. nóvember 1987, seldi KristinnSigurðsson þeim Guðmundi Birgissyni og Aðalsteini Karlssyni jörðinaLitla-Saurbæ I, en Aðalsteinn afsalaði síðar sínum eignarhluta til eiginkonusinnar, Steinunnar Tómasdóttur. Í nefndu afsali segir m.a. að um sé að ræðajörðina: „[…]Litla-Saurbæ I í Ölfushreppi, Árnessýslu, eignarjörð seljanda, ásamt öllumbyggingum í landi jarðarinnar, ræktun, girðingum, svo og öllum gögnum og gæðumer lögbýlinu Litla-Saurbæ I fylgja og fylgja ber. Með jörðinni teljast um 17.44ha. lands neðan við veginn sem liggur niður í bæjarþorpið, er tilheyrðuLitla-Saurbæ II áður en seljandi eignaðist hana. Land Litla-Saurbæjar II ofanvið nefndan veg, um 20 ha. ásamt fjárhúsi og hlöðu í því landi fylgir ekki meðí kaupunum.“Með afsali, dagsettu 15. desember 1988, gaf Sverrir Jónssonog afsalaði til bróður síns, Kristjáns Jónssonar, helming jarðarinnarLitli-Saurbær II ásamt mannvirkjum öllum á jörðinni að hálfu. Kom fram aðKristjáni væri vel kunnugt um stærð landsins og ástand þess. Stefnandi kveðurað í afsalinu hafi láðst að geta þess að Sverrir hefði jafnframt afsalað tilKristjáns helmingi af eignarhluta hans í Litla-Saurbæ I. Úr þessu hafi veriðbætt með viðauka við ofangreint afsal, dagsettum 17. mars 1999, en þar segir„Viðauki við afsal“ og sagt að í afsali Sverris til Kristjáns bróður hans frá17. mars 1999 hefði láðst að geta þess að með í kaupunum fylgdi jafnframthelmingur af eignarhluta Sverris í Litla-Saurbæ I sem til stæði að „sameinalandi Litla Saurbæjar II“.Með kaupsamningi, dags. 8. janúar 1999, afsöluðu þáverandieigendur Litla Saurbæjar I, til Orkuveitu Reykjavíkur eignarhluta jarðarinnar íóskiptu landi Stóra-Saurbæjar „ofan fjalls, ásamt öllu sem fylgir og fylgjaber“. Í kaupsamningnum var meðal annars vísað til landamerkjabréfs Saurbæjarfrá 1890, landskipta á beitilandi Stóra- og Litla-Saurbæjar frá árinu 1942 ogafsals fyrir Litla-Saurbæ I frá árinu 1987.Afsal var gefið út 21. apríl 1999. Kom fram í afsalinu að um væri aðræða ½ hlut í landi sem samtals væri 395 hektarar að stærð. Afsal fyrireignarhlutnum var gefið út 21. apríl 1999. Sama dag gáfu eigendurStóra-Saurbæjar út afsal til Orkuveitu Reykjavíkur fyrir eignarhluta þeirrajarðar í „óskiptu landi með Litla-Saurbæ I ofan fjalls, ásamt öllu sem fylgirog fylgja ber“.Með yfirlýsingu, dagsettri 3. nóvember 1998, lýstu systkiniSverris Jónssonar því yfir að við sölu á jörðinni Litla-Saurbæ I til KristinsSigurðssonar hefði heiðarland jarðarinnar ekki fylgt með þar sem Sverrir hefðifyrir löngu fengið landið til eignar en farist hefði fyrir að afsala því tilhans með formlegum hætti. Lýstu þau því yfir að land þetta væri með öllumgögnum og gæðum eign eiganda Litla-Saurbæjar II, Sverris Jónssonar, sem boriðhefði af því skatta og skyldur frá því að hann hefði tekið við því árið 1965.Yfirlýsingu þessari var ekki þinglýst.Þegar Sverrir og Kristján Jónssynir fréttu af fyrirhuguðumkaupum Orkuveitunnar á Litla-Saurbæ I ritaði þáverandi lögmaður þeirra bræðrabréf til Orkuveitunnar og upplýsti um þá afstöðu þeirra að heiðarlandjarðarinnar hefði ekki fylgt með við sölu Litla-Saurbæjar I til KristinsSigurðssonar á sínum tíma. Var óskað eftir því að Sverrir og Kristján fengju aðtaka þátt í þeim samningaviðræðum, sem þá stóðu yfir. Lögmaður Sverris ogKristjáns sendi ítrekunarbréf þann 26. janúar 1999, 9. febrúar 1999 og 17. mars1999, þar sem þess var m.a. krafist að andvirði landsins yrði ekki greittheldur yrði það lagt inn á sérstakan reikning og varðveitt þar til búið væri aðleysa úr þessum ágreiningi. Með bréfi borgarlögmanns, dagsettu 25. mars 1999,var upplýst að kaupsamningur hefði verið undirritaður 8. janúar 1999 en aðæskilegt væri að úr þessum ágreiningi yrði skorið sem fyrst og að haft yrðisamband áður en kaupverðið yrði greitt.Guðmundur Birgisson og Steinunn Tómasdóttir ásamt eigendumStóra-Saurbæjar, gerðu með sér landskiptagerð 8. janúar 1999, sem var árituð afsveitarstjórn Ölfuss og Jarðanefnd Árnessýslu. Með landskiptagerðinni var þeimeignarhluta jarðanna Litla-Saurbæjar I og Stóra-Saurbæjar, sem voru ofan fjallsskipt út úr landi jarðanna. Orkuveita Reykjavíkur keypti hluta jarðarinnarLitla-Saurbæjar I og Stóra Saurbæjar auk nokkurra annarra jarða á Hellisheiði.Var gerður kaupsamningur þar um 8. janúar 1999 og afsöl undirrituð 21. aprílsama ár líkt og áður greinir.Sverrir og Kristján höfðuðu eignardómsmál til viðurkenningará eignarétti sínum með stefnu 15. september 1999 en málinu var vísað frá meðdómi Hæstaréttar Íslands frá 6. október 2000, sbr. mál réttarins nr. 372/2000,á þeim grundvelli að ekki hefðu verið skilyrði til að reka málið sem eignardómsmál.Sverrir og Kristján höfðuðu mál að nýju en með úrskurði 22. desember 2000 varmálið fellt niður. Nýtt mál var þingfest 19. júní 2002 en því var vísað fráhéraðsdómi vegna vanreifunar og var sú niðurstaða staðfest í dómi HæstaréttarÍslands frá 1. september 2003, sbr. mál réttarins nr. 258/2003.Hinn 7. október 2004 gáfu bræðurnir Sverrir Jónsson ogKristján Jónsson út afsal til Birkis Kristjánssonar fyrir eigninni„Litla-Saurbæ, landnr. 171770“. Segir í afsalinu að afsalsgjafar telji sigeinnig eiga land á Hellisheiði „sem var hluti af Litla-Saurbæ“. Tekið er fram að afsalsgjafar muni fylgjaeftir viðurkenningu á eignarrétti sínum að umræddu landi fyrir dómstólum. Svosegir:„Yfirfærslaá eignarétti afsalgjafa að heiðalandinu til afsalsgjafa miðast þá viðdagsetningu dóms héraðsdóms eða eftir atvikum Hæstaréttar Íslands, þar semeignaréttur þeirra er viðurkenndur.“ Sverrir og Kristján eru nú báðir látnir.Með afsali, dagsettu 3. apríl 2005, afsalaði Guðmundur A.Birgisson eignarhluta sínum í jörðinni Litla Saurbæ I, landnr. 171771, ásamtöllu því sem eigninni fylgdi og fylgja bar, til Landgerðis ehf. Með afsali,dagsettu 6. apríl 2005, afsalaði Steinunn Tómasdóttir jafnframt sínumeignarhluta í jörðinni Litla-Saurbæ I, landnr. 171771, ásamt öllu því semeigninni fylgdi og fylgja bar til Landgerðis ehf. Stefndi Landsbankinn keyptisvo umrætt land á nauðungarsölu 20. maí 2014 og fékk það í kjölfarið afsalaðsér 7. nóvember 2014.Fram hefur verið lögð yfirlýsing Unu Runólfsdóttur, ekkjuKristjáns Jónssonar, sem situr í óskiptu búi eftir hann, og Hörpu, Gígju, HelguGuðnýjar og Margrétar dætra Kristjáns, dags. 24. júlí 2016, þar sem segir aðstefnandi, sem er bróðir og sonur þeirra sem gefa yfirlýsingarnar, sé einn bærtil að sækja öll þau réttindi sem hann hafi fengið afsöluð sér frá Kristjánimeð afsali 7. október 2004. Staðfesta þær að hvorki dánarbúið, né þau sem teljitil arfs eftir Kristján heitinn, líti svo á að um sé að ræða réttindi semtilheyri dánarbúinu eða að dánarbúið sé með nokkrum hætti bært til að sækjaþau. Séu þetta réttindi stefnanda ef þau fáist viðurkennd.Þá hefur verið lagt fram afrit af erfðafjárskýrslu SverrisJónssonar heitins, dags. 7. september 2007, þar sem segir að samkvæmt erfðaskráerfi Kristbjörg Lilja Jónsdóttir fasteign hins látna ásamt innbúi ogbankainnistæðum. Svo segir að hinn látni, þ.e. Sverrir Jónsson, hafi talið sigeiga land á Hellisheiði, sem hafi verið hluti af Litla-Saurbæ 1. Ágreiningurhafi verið uppi um eignarrétt hans og hafi hann, ásamt bróður sínum KristjániJónssyni, staðið í málaferlum vegna þess. Hinn látni hafi afsalað jörðinni tilstefnanda með afsali þinglýstu 8. október 2004. Hafi þar verið tekið fram aðhinn látni myndi fylgja ágreiningsmálinu eftir fyrir dómstólum og efeignarréttur hans yrði viðurkenndur myndi heiðalandið fylgja með í greinduafsali og yfirfærslan þá miðast við dagsetningu héraðsdóms og eftir atvikumHæstaréttar, þar sem eignarrétturinn yrði viðurkenndur. Þessi réttindi, sem ídag séu umdeild, tilheyri því stefnanda skv. greindu afsali og komi því ekkitil skipta. Eini erfingi búsins sé því nefnd Kristbjörg.Af hálfu stefnanda er jafnframt vísað til þess í lýsingumálavaxta að í byrjun árs 1990 hafi Sverrir Jónsson haft samband viðlandbúnaðarráðuneytið, þar sem hann hafi ekki fengið greiðslu fyrirsauðfjárinnlegg haustin 1988 og 1989. Hafi þá komið í ljós að fullvirðisréttijarðarinnar Litla-Saurbæjar I hafi verið ráðstafað með leigusamningi tilFramleiðnisjóðs landbúnaðarins hinn 4. mars 1988 af hálfu Guðmundar Birgissonarog Aðalsteins Karlssonar. Landbúnaðarráðuneytið ritaði bréf til Framleiðsluráðslandbúnaðarins 1. ágúst 1990, þar sem ráðuneytið fór yfir kauptilboð ogkaupsamning Guðmundar og Aðalsteins og taldi að þar sem tiltekinn hlutijarðarinnar hefði verið seldur og undanskilinn m.a. fjárhús og hlaða, værivandséð hvernig kaupendur hefðu mátt ætla eða getað vænst þess að eyðijörðfylgdi nýtanlegur fullvirðisréttur til sauðfjárframleiðslu, sérstaklega þegarekkert væri tekið fram um að jörðinni fylgdi fullvirðisréttur. Taldi ráðuneytiðí öllu falli að það myndi leiða til ótækrar niðurstöðu að ónákvæm skráningFramleiðsluráðs landbúnaðarins gæti leitt til þess að Framleiðnisjóðurlandbúnaðarins taki fullvirðisrétt á leigu af nýjum eigendum Litla-Saurbæjar I,aðilum sem hafi aldrei nýtt umræddan framleiðslurétt með afurðainnleggi, né áttnokkurn þátt í að hann myndaðist. Taldi ráðuneytið einsýnt að Framleiðsluráðibæri þegar í stað að leiðrétta skráningu fullvirðisréttarins, þannig að jörðinLitli-Saurbær II héldi þeim fullvirðisrétti sem jörðinni bæri samkvæmtreglugerðum þar að lútandi.Framleiðsluráð hafi túlkað bréf ráðuneytisins þannig aðfullvirðisrétturinn væri ekki bundinn vegna leigusamnings, sem gerður hafiverið við Framleiðnisjóð landbúnaðarins, og skráð því réttinn frjálsan tilafnota á ný.Þá vísar stefnandi til þess í málavaxtalýsingu sinni aðGuðmundur Birgisson og Steinunn Tómasdóttir beindu kvörtun til UmboðsmannsAlþingis 12. mars 1993 vegna þeirrar ákvörðunar Framkvæmdanefndarbúvörusamninga að synja um kaup á fullvirðisrétti Litla-Saurbæjar I og þeirrarákvörðunar landbúnaðarráðuneytisins að staðfesta þá synjun. Í áliti umboðsmannsfrá 13. mars 1995 í máli nr. 788/1993 eru rakin samskipti aðila við viðkomandistjórnvöld og að landbúnaðarráðuneytið hafi talið að hinn umdeildifullvirðisréttur, sem var 111,2 ærgildi, hafi myndast vegna framleiðslu áLitla-Saurbæ II og bæri því að vera skráður þar í fullvirðisréttarskrá enónákvæm skráning fullvirðisréttarins gæti ekki veitt eigendum Litla-Saurbæjar Iþessi réttindi. Gerði umboðsmaður jafnframt athugasemdir við málsmeðferðlandbúnaðar-ráðuneytisins, þar sem það hafði ekki gætt þess að gefa eigendumLitla-Saurbæjar I kost á að tjá sig áður en ákvörðun þess hefði verið tekin.Þá vísar stefnandi jafnframt í málavaxtalýsingu sinni tilþess að með bréfi, dagsettu 27. október 2003, hafi Óbyggðanefnd tilkynntfjármálaráðherra að hún hygðist taka til meðferðar, samkvæmt ákvæðum laga umþjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétti nr. 58/1998,landsvæði sem tæki yfir sveitarfélög í Gullbringu- og Kjósarsýslum, auk þesshluta Árnessýslu sem ekki hefði enn verið tekin afstaða til. Í ljósi þessa hafiSverrir og Kristján tekið þá ákvörðun að bíða með að leita réttar síns þar tilÓbyggðanefnd og eftir atvikum dómstólar, hefðu komist að niðurstöðu um mörkeignarlanda og þjóðlendna á svæðinu. Óbyggðanefnd skipti ofangreindu svæði ísex mál og var mál nr. 6/2004, um Ölfus, fyrst tekið fyrir á fundiÓbyggðanefndar 14. september 2004. Þann 31. maí 2006 kvað Óbyggðanefnd svo uppúrskurð sinn í nefndu máli. Var það niðurstaða nefndarinnar að landLitla-Saurbæjar á Hellisheiði væri þjóðlenda. Hins vegar var það niðurstaðanefndarinnar að sá afnotaréttur sem til staðar væri innan þjóðlendunnar,tilheyrði Sverri og Kristjáni Jónssonum.Með dómi Hæstaréttar Íslands 10. október 2013 í máli nr.617/2012 var áðurnefndur úrskurður Óbyggðanefndar í máli nr. 6/2004 að hlutatil felldur úr gildi. Var þannig viðurkennt að mörk eignarlanda gagnvartþjóðlendu, að því er Ölfusafrétt á Hellisheiði varðaði, væri um línu sem dreginværi úr eystra horni Reykjafells í rauðleitan melhnúk fyrir framanKýrgilshnúka. Af því leiði að það heiðarland Litla-Saurbæjar sem Orkuveitankeypti á árinu 1999 sé eignarland. Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir kröfur sínar á því að hann eigi óskoraðaneignarrétt að umræddu landi og það hvorki hafi, né geti, tilheyrt stefnda.Vísar stefnandi einkum til eftirfarandi atriða því til stuðnings:. Afmörkun hins umþrætta lands.Stefnandi kveður að hin umþrætta landspilda sé og hafi veriðhluti af Litla-Saurbæ í Ölfusi. Aldrei hafi verið selt neitt land úr jörðinniofan vegarins í bæjarþorpið. Eina land Litla-Saurbæjar sem stefndi geti taliðtil eignarréttar yfir sé því land jarðarinnar neðan bæjarþorpsvegarins. Landjarðarinnar ofan Þorlákshafnarvegar hafi aldrei verið selt og sé það því eignstefnanda. Það hafi hins vegar ekki komið í veg fyrir að landið hafi gengiðkaupum og sölum milli aðila sem eigi ekkert tilkall til þess.Kveður stefnandi að hið umþrætta land nái frá merkjum hinsútskipta lands við Þjóðveg 1 þar sem hann beygir niður Kambana, sem hafi verið„selt“ Orkuveitu Reykjavíkur og niður að Þorlákshafnarvegi, allt eins og það sénánar afmarkað og hnitsett í dómkröfum. Land þetta hafi aldrei verið selt og séþví háð eignarrétti stefnanda. Hins vegar sé ekki deilt um að það landLitla-Saurbæjar sem liggi neðan vegarins í bæjarþorpið og neðan landsLitla-Saurbæjar II, sé í eigu stefnda. 2. Eignarhald stefnanda á hinu umþrætta landi.Árið 1965 hafi Sverrir Jónsson fengið afhent til eignar ogfullra afnota þann hluta heiðarlands Litla-Saurbæjar sem hann hafi ekki áðurfengið afsalað til sín með þremur afsalsgerningum frá föður sínum. Þetta hafiverið óformlegur gerningur, en gengið hafi verið út frá því af hálfu allra semtil þekktu, þ.á m. systkina Sverris, að hann væri þar með eigandi allsheiðarlandsins. Hafi verið talið óþarfi að geta þessa í afsalinu frá 30. júní1975, þar sem faðir Sverris hafi afsalað honum og systkinum hans eignarjörðsinni að undanskildu því landi, sem þá hafi verið í eigu Sverris. Vegna þessavísar stefnandi til yfirlýsingar frá systkinum Sverris, dags. 3. nóvember 1998,um að Sverrir hafi nýtt allt heiðarlandið sem beitarland vegna sauðfjárbúskapará Litla-Saurbæ II og að faðir hans hafi ekki nýtt það frá því að hann hættibúskap 1965. Þar sé jafnframt staðfest að Sverrir hafi fyrir löngu fengið þettaland til eignar en farist hefði fyrir að afsala því til hans með formlegumhætti. Hafi systkinin lýst því yfir að umrætt land væri eign Sverris, sem hefðiborið af því skatta og skyldur frá því að hann hafi tekið við því árið 1965.Hafi systkini Sverris staðfest með greindri yfirlýsingu aðSverrir hafi fengið umrætt land afhent til eignar frá föður þeirra, fyrst hlutaþess með þremur afsalsgerningum og síðan það sem eftir stóð með fyrrgreindumgerningi árið 1965. Sverrir Jónsson hafi því eignast heiðarlandið áður en komiðhafi til afsals frá föður hans til barna árið 1975. Verði hins vegar ekki taliðsannað að greindur gerningur milli Sverris og föður hans hafi farið fram 1965,þá sé a.m.k. ljóst að réttur verði byggður á yfirlýsingu systkina Sverris frá3. nóvember 1998, þar sem þau lýsi Sverri eiganda landsins. Hafi og verið tekiðsérstaklega fram í forsendum úrskurðar Héraðsdóms Suðurlands frá 1. september2000, sem staðfestur hafi verið í áðurnefndu máli Hæstaréttar Íslands nr.372/2000, að ekki yrði annað ráðið af nefndri yfirlýsingu en að systkiniSverris hefðu með því talið sig afsala tilteknum réttindum til hans, þar á meðalþeim réttindum sem dómkröfur málsins hafi lotið að.Kveður stefnandi að faðir stefnanda, Kristján hafi svoeignast umrætt land til jafns við bróður sinn Sverri, með afsali frá desember1988, en þá hafi Sverrir afsalað til Kristjáns helmingi jarðarinnar Litla-SaurbæII. Í mars 1999 hafi verið gerður viðauki við afsalið, þar sem tekið hafi veriðfram að láðst hefði að geta þess að Sverrir hefði þá jafnframt afsalaðKristjáni helmingi af eignarhluta sínum í Litla-Saurbæ I.Samkvæmt framangreindu hafi Sverrir og Kristján Jónssynir þvíverið eigendur að umræddu landi í jöfnum eignarhlutföllum og þá einu eigendurþess. Með afsali 7. október 2004 hafi þeir hins vegar afsalað Litla-Saurbæ tilstefnanda, en samkvæmt afsalinu skyldi eignarréttur hins umþrætta lands fallahonum í skaut við uppkvaðningu dóms um viðurkenningu eignarréttarins. Eftirandlát þeirra bræðra sé stefnandi því einn bær til að sækja þau réttindi semdómkröfur máls þessa lúti að.3. Kristinn Sigurðsson hafi aldrei eignast land Saurbæjarofan vegar í bæjarþorpið. Stefnandi byggir áþví að Kristinn Sigurðsson hafi ekki eignast hið umþrætta land með afsali 27.september 1986. Kristinn Sigurðsson hafi gert bindandi kauptilboð þann 21.ágúst 1985 í ákveðinn hluta af landi jarðarinnar Litla-Saurbæ I en þar segiorðrétt:„Það er í þann hluta jarðarinnar semer neðan við veginn sem liggur niður í bæjarþorpið, ásamt öllum byggingum á þvílandi, ræktun, girðingum svo og öllum gögnum og gæðum er þeim hluta jarðarinnarfylgir og fylgja ber. (Landið ofan við áðurnefndan veg ásamt fjárhúsi og hlöðu,í því landi, fylgi ekki með í kaupunum).“Sverrir Jónsson, ásamt systkinum sínum, Ingilaugu, Hólmfríði,Helgu, Unni, Önnu, Lilju, Kristjáni og Fanneyju, hafi síðan afsalað KristniSigurðssyni þessum hluta jarðarinnar, eins og honum sé lýst hér að framan, meðafsalinu 27. september 1986, þ.e.: „þeim hluta jarðarinnar sem er neðanvið veginn sem liggur niður í bæjarþorpið ásamt öllum byggingum á því landi,ræktun, girðingum svo og öllum gögnum og gæðum er lögbýlinu Litla Saurbæ Ifylgir og fylgja ber (landið ofan við áðurnefndan veg, ásamt fjárhúsi og hlöðuí því landi fylgja ekki með í kaupunum).“Í afsalinu hafi verið tekið fram að 17,44 hektarar hinsselda, innan fyrrgreindra marka, sem tilheyri Litla Saurbæ II, fylgi með íkaupunum og að þinglýstur eigandi þeirrar jarðar, Sverrir Jónsson, afsaliKristni Sigurðssyni þessu landi einnig. Sé ljóst af orðalagi afsalsins, sem ogþví kauptilboði sem hafi legið til grundvallar afsalinu, að einungis hafi veriðseldur tilgreindur hluti jarðarinnar Litla Saurbæjar I, þ.e. landið neðan viðveginn niður í bæjarþorpið. Óumdeilt sé að umræddur vegur liggi fráÞorlákshafnarvegi og niður að húsunum á Saurbæ. Samkvæmt afsalinu hafi þvíverið verið að selja land fyrir neðanþann veg, ásamt öllum byggingum, en ekki land fyrir ofan veginn eins ogskýrlega sé tekið fram í afsalinu sjálfu. Það hafi því ekki tekið til neinsannars lands en þarna hafi verið skilgreint. Kveður stefnandi að tilvísun í afsalinu til “allra gagna oggæða” hafi verið bundin við þann hluta landsins sem afsalað hafi verið, eins ogfram komi í afsalinu sjálfu. Kristni Sigurðssyni hafi því aldrei verið afsalaðneinu öðru og meiru en fram komi í afsalinu og hafi það því ekki getað tekiðtil lands ofan umrædds vegar. Kristinn hafi því bara keypt þennan afmarkaðahluta af Litla-Saurbæ I neðan vegar og hluta af nánar skilgreindu landi, semhafi tilheyrt Litla-Saurbæ II, einnig neðan vegar. Hið umþrætta landsvæði semstefnandi geri kröfu um að eignaréttur sinn verði viðurkenndur að, hafi ekkiverið hluti af kaupunum og hafi þ.a.l. aldrei verið háð beinum eignarréttiKristins Sigurðssonar.4. Niðurstaða óbyggðanefndar.Stefnandi vekur sérstaka athygli á því að óbyggðanefnd hafikomist að sömu niðurstöðu í úrskurði sínum í máli nr. 6/2004, þ.e. að KristniSigurðssyni hafi aldrei verið seld nein réttindi ofan umrædds vegar. Vísarstefnandi til bls. 139 í úrskurði nefndarinnar þar sem segi:„Hinn 27. september 1986 var gefið útafsal fyrir jörðinni Litla Saurbæ I til Kristins Sigurðssonar. Með afsalinu varþó undanskilið land jarðarinnar ofan við veginn sem liggur niður í bæjarþorpiðeins og beinlínis er tekið fram í afsalinu. Að því gættu yfirfærðust enginréttindi yfir því landi með afsalinu og ekkert hefur komið fram sem rennirstoðum undir að Kristinn hafi með öðru móti öðlast réttindi yfir því landi. Ísamræmi við þá meginreglu eignarréttar að sá sem afsalar fasteignarréttindumgetur ekki ráðstafað víðtækari rétti en hann sjálfur á gat Kristinn ekkiafsalað fasteignarréttindum ofan vegarins.“Þásegi ennfremur:„Í afsali Kristins Sigurðssonar frá20. nóvember 1987 til Guðmundar Birgissonar og Aðalsteins Karlssonar var tekiðfram að ekki fylgdi með í kaupunum fyrrgreind 20 ha spilda ofan vegar semráðstafað hafði verið til Sverris Jónssonar. Af þessu er nærtækt að draga þáályktun að annað land ofan vegar hafi átt að fylgja með í kaupunum. Svo sem hérhefur verið rakið var Kristinn hins vegar ekki bær til að ráðstafa því landi ogþví yfirfærðust engin réttindi til þess lands með afsalinu. Af þeim sökum gátujafnframt rétthafar samkvæmt umræddu afsali ekki skipt út landi á þessu svæðiásamt eigendum Stóra Saurbæjar með landskiptagerð 8. janúar 1999 og síðan seltþað land til Orkuveitu Reykjavíkur með kaupsamningi sama dag. Með umræddumgerningum öðlaðist því Orkuveitan engan rétti til lands Litla Saurbæjar ofanfjalls.“Stefnandi kveðst taka undir þessa niðurstöðu óbyggðanefndarog forsendur hennar enda sé hún í samræmi við fyrirliggjandi gögn og það semstefnandi og þeir sem hann leiði rétt sinn frá, hafi alltaf haldið fram. Bendirstefnandi sérstaklega á að þessari niðurstöðu nefndarinnar hafi ekki veriðhnekkt enda hafi þetta atriði ekki verið til umfjöllunar í dómi HæstaréttarÍslands nr. 617/2012, þar sem einungis hafi verið tekin afstaða til þess hvortum þjóðlendur eða eignarlönd væri að ræða, en ekki hverjum einstaka landsvæðitilheyrði félli það í síðari flokkinn. 5. Vanheimild Kristins Sigurðssonar og viðsemjenda hans.Stefnandi kveður að eins og fram komi í niðurstöðuÓbyggðanefndar sé það meginregla í íslenskum rétti að sá sem afsalarfasteignaréttindum geti ekki ráðstafað víðtækari rétti en hann á sjálfur. Sé þáum svokallaða vanheimild að ræða sem lýsi sér í því að kaupandi öðlast ekkiumsamda réttarstöðu sökum þess að þriðji maður á ósamrýmanleg réttindi yfir þvísem seljandi hefur skuldbundið sig með samningi til að láta kaupanda í té. Sé íþeim efnum gerður greinarmunur á vanheimild að hluta, þ.e. þegar seljandi eigibeinan eignarrétt að hinu selda en aðrir eigi óbeinan eignarrétt að því sem séí ósamræmi við réttindi kaupanda og fullkominni vanheimild en þá eigi seljandiekki beinan eignarrétt að því sem hann selur kaupanda, heldur tilheyri sáeignarréttur þriðja manni. Þá kveður stefnandi að einnig sé tíðkanlegt að geragreinarmun á upprunalegri vanheimild, þ.e. þegar hinn ósamrýmanlegi rétturþriðja manns hafi verið fyrir hendi þegar kaupin fóru fram, og eftirfarandivanheimild, þ.e. þegar réttindi þriðja manns hafi stofnast síðar og gangiframar rétti kaupanda. Hér sé ljóst að vanheimild Kristins Sigurðarsonar hafiverið bæði fullkomin og upprunaleg.Vísar stefnandi til þess að reglur um vanheimild ífasteignakaupum sé nú að finna í 46. og 47. gr. laga um fasteignakaup nr.40/2002, en áður hafi ákvæði 59. gr. laga áðurgildandi kaupalaga nr. 39/1922verið beitt um vanheimildartilvik í fasteignakaupum með lögjöfnun. Eins og framkomi í tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 40/2002 gildi ákvæði laganna um galla,eftir því sem við geti átt, þegar um vanheimild sé að ræða, en grandlauskaupandi geti þó alltaf krafist skaðabóta vegna tjóns sem leiði af fullkominnivanheimild. Líkt og ráðið verði af ofangreindum ákvæðum laga umfasteignakaup nr. 40/2002, sem og þeim reglum sem áður hafi verið taldar gildaum sambærileg tilvik, fjalli þau ekki sérstaklega um réttarstöðu þriðja manns,þ.e. þess aðila sem eigi þau réttindi sem vanheimildin lúti að. Komi það aðsjálfsögðu til sökum þess, þegar um fullkomna vanheimild er að ræða, að þá eigiþriðji maður þau réttindi sem um ræði og breyti engu þar um þótt aðrir „selji“þau án hans vitneskju eða samþykkis. Hinn svokallaði þriðji maður væri bæðifyrir og eftir slíka „sölu“ enn eigandi réttindanna. Hann ætti því ekki aðþurfa að aðhafast sérstaklega nema þá að fá réttindin viðurkennd með dómi efaðrir þverskallist við að viðurkenna þau. Byggir stefnandi á því að Kristinn Sigurðsson hafi aldreifengið afsalað því landi sem stefndi þykist nú eiga. Verði það skýrlega ráðiðaf afsali því sem legið hafi til grundvallar kaupum hans á því landi sem hannþó hafi keypt. Hið umþrætta landsvæði hafi því ekki verið hans að selja. Af þvíleiði að sjálfsögðu einnig að Kristinn hafi ekki heimild til að ráðstafa tilGuðmundar Birgissonar og Aðalsteins Karlssonar, síðar Steinunnar Tómasdóttur,hinu umþrætta landi. Hann hafi enga heimild haft til slíkrar ráðstöfunar og afþeim sökum hafi afsalsgerningar hans ekki haft í för með sér yfirfærslu áeignarheimild á landinu. Hafi enda verið til staðar vanheimild af hans hálfu.Þá gildi hið sama hér um ráðstöfun Guðmundar og Steinunnar til Landgerðis ehf.Þau hafi ekki getað afsalað til nefnds félags landi sem þau hafi átt. Af þessuleiði svo ennfremur að umrætt land sé ekki, og hafi aldrei verið, undirorpiðeignarrétti stefnda.Stefnandi kveður að með því að skoða veðbókarvottorð fyrirjörðina fyrir jörðina sem og hin þinglýstu gögn hafi síðari viðsemjendum máttvera ljóst hvaða réttindi og tilkall Kristinn ætti til landsins. Á þeim hafihvílt ríkar skyldur, sem og á stefnda, til að kanna þá eign sem hann hafi veriðað kaupa og þær eignarheimildir sem hafi legið henni að baki. Allt að einukveðst þó stefnandi leggja áherslu á að það hvort stefndi hafi framkvæmt slíkakönnun eða ekki, breyti engu um að það landsvæði sem um ræði sé og hafi alltafverið, í eigu stefnanda og fjölskyldu hans.Þá kveður stefnandi að hafa verði í huga að stefnandi, sem ogþeir sem stefnandi leiði rétt sinn frá, hafi frá upphafi mótmælt því að landsem stefndi hafi „keypt“ hafi nokkurn tímann verið selt undan jörð þeirra. Megit.d. í þeim efnum benda á bréf Þorsteins Júlíussonar, hrl., en sem fyrr segihafi hann annast skjalagerð við söluna til Kristins. Nefndur Þorsteinn hafim.a. ritað bréf til Sýslumannsins í Árnessýslu 19. janúar 1989 þar sem hannstaðfesti ofangreindan skilning. Stefnandi bendir einnig á að þegar Kristinnhafi afsalað þessum hluta jarðarinnar til Guðmundar Birgissonar og AðalsteinsKarlssonar 20. nóvember 1987 sé að vísu rætt um að land ofan við veginn niður íBæjarþorpið fylgi ekki með en einhverra hluta vegna sé það sagt vera 20hektarar. Líkt og Þorsteinn Júlíusson, hrl. hafi bent á í áðurnefndu bréfi sínusé þetta orðalag afsalsins furðulegt og mjög villandi, enda mætti álykta út fráþví að eitthvert annað land tilheyrandi Litla-Saurbæ I ofan vegar fylgdi með íkaupunum, en svo hafi ekki verið. Kveður stefnandi að óþarft hafi verið að fjalla um hiðundanskilda land Litla-Saurbæjar I í þessum gerningi Kristins, Guðmundar ogAðalsteins, enda sé venja þegar jarðir eru seldar, að skilgreina aðeins þaðland sem er selt en ekki það land sem ekki fylgir. Þá hafi mátt vera ljóst viðskoðun á veðbókarvottorði, sem hafi legið eða hafi átt að liggja frammi,hverjar eignarheimildir Kristins hafi verið. Hafi þá viðkomandi mátt vera ljóstað hann hafi ekki getað afsalað umræddu landi.6. Stefndi hafi aldrei eignast hið umþrætta land.Þar sem Kristinn Sigurðsson hafi ekki getað afsalaðmargumræddu landi ofan bæjarþorpsvegarins til Guðmundar og Aðalsteins, sé aðsjálfsögðu ljóst að Guðmundur og Steinunn Tómasdóttir, sem hafi fengið landinuafsalað frá Aðalsteini, hafi ekki getað skipt eignarhluta Litla Saurbæjar I íheiðarlandinu út úr landi jarðarinnar og afsalað því til Orkuveitunnar. Þá hafiþau heldur ekki getað afsalað þeim hluta Litla-Saurbæjar ofanÞorlákshafnarvegar og upp að mörkum þess lands sem þau hafi selt Orkuveitunni,til Landgerðis ehf. Þaðan af síður hafi stefndi getað leyst landið til sín frásíðastgreindu félagi.Samkvæmt framansögðu sé ljóst að stefnandi sé eigandi þesslands sem nánar greini í dómkröfukafla. Þrátt fyrir það hafi aðrir aðilar, ognú síðast stefndi, þóst fara með eignarhald á því og „ráðstafað“ með alls konargerningum sem enga skoðun standist. Allir slíkir gerningar, hvort heldur sem umer að ræða kaupsamninga, afsöl eða landskipti, séu að vettugi virðandi. Teljistefndi sig bera skarðan hlut frá borði vegna viðskipta sinna um umrætt land,verði hann að sækja rétt sinn til viðsemjenda sinna.7. Systkinin hafi ekki afsalað landinu til Kristins.Stefnandi tekur jafnframt fram að systkinin hefðu ekki getaðafsalað til Kristins því landi sem afi stefnanda hafi áður afsalað til Sverrismeð þremur afsalsgerningum og gefið honum það sem eftir var 1965. Við sölusystkinanna á hinum afmarkaða hluta af landi Litla-Saurbæjar I hafi ekkihvarflað að þeim að selja Kristni landið ofan vegar með þessum hlutajarðarinnar, enda hafi legið fyrir að það hafi tilheyrt Sverri. Land þetta hafiþví verið undanskilið við söluna enda hefði sala á því farið í bága við greindagerninga föður þeirra við Sverri. Systkinin hafi einfaldlega ekki haft heimildtil að ráðstafa landi Litla-Saurbæjar ofan vegar og þ.a.l. ekki gert það.Stefndi hafi því ekki öðlast neinn rétt til þessa lands, frekar en KristinnSigurðsson og viðsemjendur hans.8. Nýting og meðferð landsins staðfesti eignarrétt stefnanda.Þá styðji nýting og meðferð landsins ofangreinda túlkunkauptilboðsins frá 21. ágúst 1985 og afsalsins frá 27. september 1986. Ekkerthafi komið fram um að Kristinn Sigurðsson hafi talið sig hafa keypt hiðumþrætta land. Landið hafi verið nýtt af Sverri, allt frá því að faðir hanshafi hætt búskap að Litla-Saurbæ upp úr 1960. Þannig hafi allt heiðarlandjarðarinnar Litla-Saurbæ I tilheyrt Sverri frá árinu 1965 og verið nýtt afhonum. Engin breyting hafi orðið á þeirri nýtingu í september 1986 enda hafilandið ekki fylgt með í sölu á hinum afmarkaða hluta af Litla-Saurbæ I. Áðurnefndur Sverrir, og síðar faðir stefnanda með honum, hafialla tíð, bæði fyrir og eftir að landinu neðan við veginn niður í Bæjarþorpiðvar afsalað til Kristins Sigurðssonar, farið með annað land jarðarinnar semsína eign og nýtt það eftir því sem mögulegt hafi verið á hverjum tíma. Þeirhafi séð um fjallskil af landinu og alla smalamennsku. Jafnframt hafi þeirgreitt öll gjöld af landinu. Þá kveðst stefnandi vísa til þess sem fram hafikomið í bréfi frá Landbúnaðarráðuneytinu 1. ágúst 1990, þar sem staðfest hafiverið að fullvirðisréttur Litlu-Saurbæjarjarðanna tilheyrði Sverri Jónssyni.9. Hefðarsjónarmið.Stefnandi byggir rétt sinn einnig á því að Sverrir Jónssonhafi haft óslitið eignarhald á hinu umþrætta landi frá 1965 og nýtt það að ölluleyti eftir að faðir hans, Jón Helgason, hafi hætt búskap upp úr 1960. Sverrirog síðar faðir stefnanda með honum, hafi alla tíð, bæði fyrir og eftir að hlutaaf landinu neðan vegar hafi verið afsalað til Kristins, farið með það sem sínaeign og nýtt það eftir því sem mögulegt hafi verið á hverjum tíma. Stefnandibyggi því eignarrétt sinn ekki einungis á þeim eignarheimildum, sem áður hafiverið gerð grein fyrir, heldur einnig á því að hefð hafi verið fullnuð ímerkingu hefðarlaga nr. 46/1905. Stefnandi, sem og þeir sem hann leiði réttsinn frá, hafi litið á umrætt land ofan vegar sem sína eign og farið með semsitt frá ómunatíð. Því til stuðnings sé ótvíræð huglæg afstaða hefðanda og systkinaþeirra.Um lagarök fyrir kröfum sínum kveðst stefnandi vísa tilalmennra meginreglna eignarréttarins, þ.á m. um stofnun eignarréttar ogeignarráð fasteignareiganda. Þá vísar stefnandi til almennra meginreglnasamninga- og kröfuréttarins. Stefnandi vísar ennfremur til ákvæða hefðarlaganr. 46/1905, einkum 2., 3. og 6. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til ákvæðalaga um fasteignakaup nr. 40/2002, einkum 46. og 47. gr. laganna, sem og tileldri kaupalaga nr. 39/1922, einkum 59. gr. Stefnandi vísar jafnframt tiljarðalaga nr. 65/1976, með síðari breytingum og til laga um meðferð einkamálanr. 91/1991. Um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísar stefnandi til lagaum virðisaukaskatt nr. 50/1988.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi mótmælir öllum málsástæðum stefnanda. Stefndi kveðst vera eigandi lögbýlisins Litla-Saurbæjar I enafmörkun jarðarinnar leiði af landamerkjabréfi Saurbæjar frá 1890 oglandskiptagerð frá 1942. Stefnandi [sic.] sé þannig eigandi að öllu landilögbýlisins nema því landi sem skýrlega og lögformlega hafi verið tekið undanjörðinni. Stoði því hvorki fyrir stefnanda að vísa til óformlegra ráðstafana néóþinglýstra gerninga til stuðnings því að hann sé eigandi þess lands semdómkrafa hans lýtur að. Vísar stefndi til þess að stefnandi berisönnunarbyrðina fyrir því að hann sé eigandi þess sem dómkrafa hans lýtur að.Að mati stefnanda [sic.] hafi sú sönnun ekki tekist og sé beinlínis í ósamræmivið fyrirliggjandi gögn málsins. Í fyrsta lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á aðildarskorti stefnanda.Óumdeilt sé að sá einn geti með réttu höfðað mál, sem sé rétthafi að þeimhagsmunum sem á að leita úrlausnar um. Samkvæmt stefnu leiði stefnandieignarréttartilkall sitt af afsali frá 7. nóvember 2014. Stefnan sé skýr umyfirfærslu eignarréttar að eigninni Litla-Saurbæ, landnúmer 171770 (LitliSaurbæ II). Öðru máli gegni um það landsvæði sem dómkrafa stefnanda lúti að.Skýrt komi fram í afsalinu að afsalsgjafar muni sjálfir láta reyna á rétt sinntil umrædds lands fyrir dómstólum. Þá sé sérstaklega tekið fram í afsalinu aðyfirfærsla á þeim meinta eignarrétti skuli ekki fara fram fyrr en að fenginniniðurstöðu dómstóla. Nánar tiltekið segi í afsalinu:„Yfirfærsla á eignarrétti afsalsgjafa að heiðalandinu tilafsalshafa miðast þá við dagsetningu dóms héraðsdóms eða eftir atvikumHæstaréttar Íslands, þar sem eignarréttur þeirra er viðurkenndur.“Í ljósi þess að yfirfærsla hins meinta eignarréttar hafi ekkiátt sér stað sé óútskýrt hvers vegna stefnandi telji sig bæran til að höfðadómsmál á hendur stefnda þvert á ákvæði afsalsins. Telur stefndi blasa við aðþað hafi einungis verið bræðurnir Sverrir og Kristján, og síðar dánarbú þeirra,sem á grundvelli afsalsins hafi getað látið reyna á meintan rétt til landsins.Engin gögn liggi fyrir í málinu um að sá réttur hafi verið framseldur tilstefnanda. Hvað sem hafi liðið rétti bræðranna til landsins verði því að sýknastefnda á grundvelli aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991.Í öðru lagi telur stefndi ljóst að það land sem stefnandigeri kröfu um í þessu máli hafi aldrei verið skilið frá landi Litla-SaurbæjarI. Sérstaklega mótmælir stefndi gildi óþinglýsts afsals frá 24. október 1957sem varði heiðarland Litla-Saurbæjar I. Tilvísun til þessa afsals sé án þýðingarog hafi ekkert gildi gagnvart grandlausum síðari eigendum jarðarinnar. Þaðan afsíður hafi þýðingu fyrir málið sú fullyrðing stefnanda að Jón Helgason hafiárið 1965 afhent Sverri syni sínum til eignar allt heiðarland Litla-Saurbæjar.Í ljósi atvika málsins að öðru leyti verði að telja umrædda staðhæfingu afarótrúverðuga. Stefndi telur svo umfangsmikil ráðstöfun á landi frá lögbýlinuLitla-Saurbæ hafði í öllu falli þurft að fara fram með samþykki þar til bærrayfirvalda. Jafnframt hefðu skiptin þurft að fara fram í samræmi við ákvæðilandskiptalaga nr. 46/1941 og gildandi jarðalög á hverjum tíma og nefnirstefndi t.a.m. 12. og 13. gr. jarðalaga nr. 65/1976.Stefndi byggir ennfremur á að óþinglesin yfirlýsing barnaJóns Helgasonar frá 3. nóvember 1998 hafi enga þýðingu fyrir eignarhaldheiðarlandsins. Á þeim tímapunkti hafi verið liðin 12 ár síðan systkinahópurinnhafi selt Kristni Sigurðssyni Litla-Saurbæ I ásamt „öllum gögnum og gæðum erlögbýlinu fylgja...“. Það veki hinsvegar athygli að í umræddri yfirlýsingu komi skýrt fram að það hafi faristfyrir að afsala með formlegum hætti umræddu heiðarlandi til Sverris bróðurþeirra. Af því leiði að mati stefnda, að umrætt land hafi enn verið hluti aflögbýlinu Litla-Saurbæ I þegar jörðin hafi komist í eigu Kristins Sigurðssonar.Í þriðja lagi vísar stefndi til þess að afsal Jóns Helgasonartil barna sinna frá 30. júní 1975 beri á engan hátt með sér að á þeimtímapunkti hafi verið búið að taka undan Litla-Saurbæ I allt heiðarlandjarðarinnar. Kveður stefndi að ef Sverrir Jónsson, einn afsalshafa, hefði áttstóran hlut jarðarinnar umfram systur sínar og bróður hefði augljóslega átt aðtaka það fram í afsalinu. Bendir stefndi í þessu samhengi á að dómkrafastefnanda taki til meira en 77 hektara landsvæðis. Fram til ársins 1999 hafijafnframt fylgt Litla-Saurbæ I 50% eignarhlutdeild í 395 hektara heiðarlandiþar fyrir ofan. Málatilbúnaður stefnanda gangi út á að þegar á árinu 1975 hafiverið búið að skerða jarðnæði Litla-Saurbæjar I með stórkostlegum hætti en enguað síður hafi Jón Helgason ekki séð ástæðu til þess að geta þess í afsali tilbarna sinna. Slíkur málatilbúnaður sé ekki trúverðugur. Telur stefndi aðafsalið bendi ótvírætt til þess að Jón Helgason hafi árið 1975 litið svo á aðþetta landsvæði tilheyrði enn Litla-Saurbæ I.Í fjórða lagi byggir stefndi á því að fyrirliggjandi afsalfyrir Litla-Saurbæ II frá 15. desember 1988 bendi ekki til þess að afsalsgjafitelji sig hafa átt allt heiðarland Litla-Saurbæjar I, sem eins og áður segi sémörg hundruð hektarar. Ekki sé minnst einu orði á heiðarlandið í afsalinu. Þaðsé ekki fyrr en 11 árum síðar að afsalsgjafi og afsalshafi hafi gert sérstakanviðauka við afsalið þar sem því sé haldið fram að með í kaupunum hafi átt aðfylgja meintur eignarréttur afsalsgjafa í jörðinni Litla-Saurbæ I. Í fimmta lagi vísar stefndi til þess að afsal barna JónsHelgasonar frá 27. september 1986 beri það ekki með sér að undanskilja hafi átthið gríðarstóra heiðarland jarðarinnar. Þvert á móti komi fram í afsalinu aðhið afsalaða séu öll gögn og gæði lögbýlisins. Í afsalinu sé þó tekið framinnan sviga að ekki fylgi með í kaupunum land ofan við veginn sem liggi íbæjarþorpið, ásamt fjárhúsi og hlöðu. Að mati stefnda hafi hér einungis veriðað skilja eftir óskilgreint land næst fjárhúsum. Kveður stefndi að eðli málsinssamkvæmt hefði það þurft að koma skýrt fram ef undanskilja hefði átt stærstanhluta af jarðnæði lögbýlisins. Landi sem aldrei hafi verið skipt fráLitla-Saurbæ I með formlegum hætti. Samhliða þessu vísar stefndi til afsals Kristins Sigurðssonartil Aðalsteins Karlssonar og Guðmundar Birgissonar frá 20. nóvember 1987. Þar komi fram að hiðundanskilda land ofan við veg sé einungis 20 hektarar ásamt fjárhúsi og hlöðu íþví landi. Í sjötta lagi byggir stefndi á því að eignarhald hans byggi áóslitinni röð afsala. Byggir stefndi á því að traustfangsreglurþinglýsingarlaga leiði til þess að þriðji maður megi treysta því aðheimildarskjöl, sem þinglýst hafi verið athugasemdalaust og staðfest af þar tilbærum aðilum, séu réttar og lögmætar eignarheimildir. Eignarhald stefndastyðjist jafnframt við réttarreglur um hefð enda hafi stefndi og þeir sem hannleiði rétt sinn frá farið með landið þannig að skilyrðum um eignarhefð séfullnægt.Í sjöunda lagi kveðst stefndi byggja á að umfjöllun í stefnuum fullvirðisrétt hafi enga þýðingu í máli þessu enda sé hér fjallað umgrunneignarréttindi jarðarinnar en ekki afleidd réttindi. Þá kveðst stefndivísa því á bug að umfjöllun óbyggðanefndar hafi þýðingu í þessu máli. Hlutverkóbyggðanefndar ráðist af lögum nr. 58/1998 en samkvæmt 7. gr. laganna sémeginhlutverk nefndarinnar að ákvarða mörk þjóðlendu og eignarlands. Ákvörðun áeignarhaldi lands utan þjóðlendna sé því nefndinni óviðkomandi. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna eignarréttar,traustfangsreglna, þinglýsingarlaga nr. 39/1978, jarðalaga nr. 65/1976,jarðalaga nr. 81/2004, landskiptalaga nr. 46/1941, þjóðlendulaga nr. 58/1998 oghefðarlaga nr. 46/1905. Krafa um málskostnað styðst við 129., 130. og 131. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Forsendur og niðurstaðaDeiluefni máls þessa er eignarhald þeirrar landspildu semgerð er grein fyrir í stefnukröfum og er í landi Litla-Saurbæjar 1 í Ölfusi.Samkvæmt framlögðum gögnum nær spildan frá Þorlákshafnarvegi, þ.e. þjóðveg nr.38 skammt neðan Hveragerðis og áleiðis upp í Kamba og ögn yfir þjóðveg 1 skammtneðan svonefnds Drottningarplans.Stefnandi byggir á afsali 7. október 2004, sem einkum varðarþó aðra eign.Stefndi byggir á uppboðsafsali útgefnu af sýslumanninum áSelfossi 7. nóvember 2014 þar sem honum var afsöluð eignin Litli-Saurbær 1,fastanúmer 171771. Var ekkert undan skilið í afsalinu.Til varnar kröfum stefnanda byggir stefndi í fyrsta lagi áaðildarskorti stefnanda, þ.e. að stefnandi sé ekki og hafi aldrei verið handhafiþess meinta réttar sem hann kveðst eiga. Stefnandi byggir rétt sinn á afsali 7.október 2004, en þá afsöluðu bræðurnir Kristján og Sverrir JónssyniLitla-Saurbæ 2, fastanúmer 171770, til stefnanda. Var sagt í afsalinu aðafsalsgjafar teldu sig eiga land á Hellisheiði, sem hafi verið hluti af LitlaSaurbæ 1. Hafi verið uppi ágreiningur um þann eignarrétt afsalsgjafanna og þeirstaðið í málaferlum vegna þess. Því taki þeir fram að þeir muni fylgja eftirviðurkenningu um eignarrétt sinn að umræddu landi fyrir dómstólum og beraábyrgð á kostnaði þess. Svo segir í afsalinu „Fáist eignaréttur þeirraviðurkenndur fyrir dómstólum fylgir heiðalandið með í afsali þessu tilafsalshafa, eins og annað land og mannvirki jarðarinnar. Yfirfærsla áeignarétti afsalsgjafa að heiðalandinu til afsalshafa miðast þá við dagsetningudóms héraðsdóms eða eftir atvikum Hæstaréttar Íslands, þar sem eignarétturþeirra er viðurkenndur.“ Fyrir liggur að enginn slíkur dómur hefur gengið þarsem viðurkenndur hafi verið eignarréttur bræðranna að umræddu landi og hafðislíkt mál ekki verið höfðað við lát þeirra og hafa dánarbú þeirra ekki staðiðfyrir slíkri málshöfðun. Samkvæmt afsalinu sjálfu skyldi eignaréttur stefnandaað landinu miðast við uppkvaðningu dóms héraðsdóms, eða eftir atvikumHæstaréttar Íslands. Getur því afsalið eitt og sér ekki orðið grundvöllureignaréttar stefnanda að umræddu landi. Þessu til andsvars hefur stefnandi lagtfram tvö skjöl sem áður er lýst, þ.e. annars vegar yfirlýsingu móður sinnar ogsystra sinna og hins vegar erfðafjárskýrslu vegna dánarbús Sverris Jónssonar.Það er álit dómsins að þau skjöl geti ekki breytt efni framangreinds afsalsþeirra bræðra til stefnanda, en að efni sínu er afsalið skýrt, en samkvæmt þvígetur landið fyrst orðið eign stefnanda að gengnum dómi um eignarrétt þeirrabræðra. Verður því að fallast á málsástæðu stefnda um aðildarskort stefnanda ímálinu og leiðir það þegar til þess að óhjákvæmilegt er að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda í málinu, en skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála leiða varnir byggðar á aðildarskorti til sýknu verði á þærfallist. Engin af þeim málsástæðum sem stefnandi byggir mál sitt á getur breyttþessari niðurstöðu.Verður því stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda.Samkvæmt þessari niðurstöðu er rétt að stefnandi greiðistefnda málskostnað og er hann ákveðinn kr. 1.432.317 og hefur þá verið tekiðtillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Sigurður G. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi, Landsbankinn hf., skal vera sýkn af öllum kröfumstefnanda, Birkis Kristjánssonar.Stefnandi greiði stefnda kr. 1.432.317 í málskostnað.
Mál nr. 249/2012
Ábyrgð Aðfinnslur
Lhf. krafði B um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar á grundvelli yfirlýsingar hansum sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttar á reikningi P ehf. hjá bankanum. ByggðiB sýknukröfu sína m.a. á því að hann ætti kröfu um skaðabætur á hendur L hf.til skuldajafnaðar. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að B hefði ekki leittað því viðhlítandi rök að L hf. hefði bakað sér bótaskyldu gagnvart honum ogvar skuldajafnaðarkröfu B því hafnað. Taldi Hæstiréttur gögn málsins ótvíræð umsjálfskuldarábyrgð B og staðfesti því niðurstöðu héraðsdóms um að honum bæri aðgreiða L hf. hina umkröfðu fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir ogBenedikt Bogason og Skarphéðinn Þórisson hæstaréttarlögmaður. Áfrýjandiskaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 10. febrúar 2012. Ekki varð affyrirhugaðri þingfestingu þess 28. mars sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 16.apríl 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómigekkst áfrýjandi með yfirlýsingu 27. júní 2006 í sjálfskuldarábyrgð fyrir skuldPelkó ehf. við Landsbanka Íslands hf., vegnayfirdráttar á svokölluðum þjónustureikningi nr. 0111-26-380530. Umsaminhámarksfjárhæð ábyrgðarinnar var 1.500.000 krónur auk vaxta og kostnaðar. Hinn30. apríl 2010 námu innistæðulausar færslur á reikningnum 2.119.319 krónum ogvar honum þá lokað. Bú Pelkó ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta með úrskurði 18. nóvember 2009. Með hinum áfrýjaða dómi varáfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum aukmálskostnaðar. Samkvæmtheimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laganr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar íLandsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Í framhaldi af því tókFjármálaeftirlitið ákvörðun 9. sama mánaðar um ráðstöfun eigna og skuldabankans til Nýja Landsbanka Íslands hf. sem er samkvæmt því réttur aðili aðmáli þessu. Nafni stefnda var svo breytt í NBI hf. ogeftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp var nafni hans breytt íLandsbankinn hf. II Af héraðsgreinargerð áfrýjanda verðurráðið að hann byggi sýknukröfu sína á því einu að hann og Pelkóehf. eigi skaðabótakröfur á hendur stefnda. Ekki verður séð að hann hafi fyrirhéraðsdómi hreyft öðrum málsástæðum fyrir sýknukröfu sinni og koma aðrarmálsástæður því ekki til skoðunar fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er Pelkó ehf.ekki aðili að máli þessu og kemur því ætluð skaðabótakrafa þess félags á hendurstefnda heldur ekki til skoðunar. Áfrýjandi telur sig eiga kröfu umskaðabætur á hendur stefnda sem hann metur hæfilegar að fjárhæð 30.000.000krónur. Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 er varnaraðila rétt að hafauppi gagnkröfu til skuldajafnaðar í máli án þess að gagnstefna ef skilyrðifyrir skuldajöfnuði eru fyrir hendi. Gagnkrafan skal þá höfð uppi í greinargerðen sjálfstæður dómur getur ekki gengið um hana. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnarer varnaraðila heimilt með gagnstefnu að hafa uppi gagnkröfu í máli tilsjálfstæðs dóms en slíka gagnsök verður að höfða innan mánaðar frá þingfestinguaðalsakar. Áfrýjandi höfðaði ekki gagnsök og kemur ætluð skaðabótakrafa hansþví einungis til skoðunar sem gagnkrafa til skuldajafnaðar, sbr. 1. mgr. 28.gr. laga nr. 91/1991. Áfrýjandi hefurí málatilbúnaði sínum ekki leitt að því viðhlítandi rök að stefndi hafi bakaðsér bótaskyldu gagnvart áfrýjanda og er krafanengum haldbærum gögnum studd. Verður því að hafna skuldajafnaðarkröfuáfrýjanda sem felur í sér kröfu um sýknu eða lækkun dómkrafna stefndu. Gögnmálsins eru ótvíræð um sjálfskuldarábyrgð áfrýjanda að hámarki 1.500.000 krónurauk vaxta og kostnaðar á yfirdrætti á reikningi 0111-26-380530 hjá stefnda. Þegarreikningnum var lokað var skuldin að fjárhæð 2.119.319 krónur og hefur hún ekkiverið greidd. Þessum gögnum hefur ekki verið hnekkt og verður því niðurstaðahins áfrýjaða dóms staðfest um kröfu stefnda og málskostnað. Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir ídómsorði. Það athugist aðundir rekstri málsins hafa áfrýjanda verið veittar leiðbeiningar sem hafa boriðtakmarkaðan árangur. Þannig fór áfrýjandi ekki að reglum sem gilda um málsgögní einkamálum auk þess sem meginhluti gagna sem lögð hafa verið fyrir Hæstaréttog þeirra málsástæðna sem raktar eru í greinargerð áfrýjanda fyrir réttinumvarða mál þetta í engu. Þá eru í greinargerð hans settar fram kröfur á ýmsaaðila sem ekki eru aðilar að málinu. Er þetta aðfinnsluvert þótt ekki séu alvegnægar ástæður við svo búið til beita ákvæðum 6. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Áfrýjandi, Benedikt G. Stefánsson, greiði stefnda,Landsbankanum hf., 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. júní 2010 til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2011. Málþetta sem dómtekið var 1. nóvember 2011 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavikur23. nóvember 2010 af NBIhf., Austurstræti 11, Reykjavík á hendur Benedikt G. Stefánssyni, Miklubraut90, Reykjavík. Kröfur Afhálfu stefnanda er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnandaskuld að fjárhæð 1.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kaflavaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, af 1.500.000 krónum frá14. júní 2010 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömulaga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Einnig er krafistmálskostnaðar samkvæmt mati dómsins og virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda og skaðabóta vegna ólögmætrar samkeppni fráLandsbankanum/Húsasmiðjunni gegn stefnda og fyrirtæki hans. Telur stefndi aðhæfilegar skaðabætur séu 45.000.000 króna til þrotabús Pelkóehf. og 30.000.000 króna til stefnda. Atvikmáls, málsástæður og lagarök stefnanda samkvæmt stefnu Afhálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að 26. júní 2006 hafi Pelkó ehf. stofnað tékkareikning nr. 380530 við útibústefnanda að Laugavegi 77 í Reykjavík. Þann 30. apríl 2010 hafi innistæðulausarfærslur á reikningnum numið 2.119.319 krónum og hafi reikningnum þá veriðlokað. Stefndi hafi með sjálfskuldarábyrgðnr. 0111-63-110299, dagsettri 27. júní 2006, tekist á hendursjálfsskuldarábyrgð á skuld þessari gagnvart stefnanda, fyrir allt að 1.500.000krónum auk vaxta og kostnaðar við innheimtu skuldarinnar. Pelkóehf., eigandi tékkareikningsins, hafi verið úrskurðað gjaldþrota 18. nóvember 2009 og því ekki verið stefnt ímálinu. Stefnda hafi verið sent innheimtubréf 14. maí 2010 en skuld þessi ekkifengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og því nauðsynlegt að höfða máltil greiðslu hennar. Hvaðaðild NBI hf. varði hafi Fjármálaeftirlitið (FME) með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitinga úrríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. tekið þá ákvörðunað ráðstafa eignum og skuldum LandsbankaÍslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. Ákvörðun FMEum ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf., kt.540291-2259, til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt.471008-0280, nú NBI hf., kt.471008-0280, sé dagsett þann 9. október 2008. Hvaðlagarök varði sé byggt á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldufjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti þ.m.t. vaxtavexti styðji stefnandivið reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 3. mgr. 5. gr. og 1. mgr.6. gr. og 12. gr. sömu laga. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun sé reist á lögum nr.50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyntil að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing sévísað til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málatvik,málsástæður og lagarök samkvæmt greinargerð stefnda Stefndi kveðst hafa tekið yfirdráttarlán hjáLandsbanka Íslands hf. 19. maí 2005 að fjárhæð 2.000.000 króna til að kaupaefni til að halda áfram framleiðslu á lömpum í fyrirtæki sínu Pelkó ehf. Samkomulagið sem gert hafi verið til að tryggjaað lánið yrði greitt hafi verið að fyrirtækið Lumex,helsti viðskiptavinur stefnda, yrði í innheimtu hjá Landsbankanum og aðreikningar Lumex mættu aldrei verða eldri en þriggjamánaða. Landsbankinn hafi haft veð í þessum reikningum. Frá þeim tíma tildagsins í dag hafi bankinn aldrei beðið um greiðslur vegna lánsins. Semábyrgðaraðila ætti stefnda að vera um það kunnugt. Fyrir sex mánuðum hafi Lumex beðið sig að fella niður skuldir við Pelkó ehf. sem stefndi hafi ekki getað vegna þess að Pelkó ehf. hafi verið í gjaldþrotameðferð. Stefndi spyrjihvort Lumex hafi ekki verið krafið um þessa skuld.Greinilegt sé að þeir eigi að sleppa við að borga skuldir sínar en stefndi aðborga sem ábyrgðarmaður. Stefndi hafi verið í góðri trú. Landsbankinn hafi fariðað taka stöðu gegn krónunni og nota lán stefnda sem spilapeninga, sbr.Rannsóknarskýrslu Alþingis. Landsbankinn hafi tekið skortstöðu gegn krónunni ámóti hagsmunum stefnda. Stefndi telji að framlögð gögn sýni, svo ekki verið umvillst, að Landsbankinn hafi brotið öll velsæmismörk. Landsbankinn verði aðborga skaðabætur fyrir misgjörðir sínar. Landsbankinn hafi valdið gríðarlegumefnahagslegum skaða á fyrirtæki stefnda, kaupendum og stefnda. ÍRannsóknarskýrslu Alþingis komi fram að „starfsemi íslensku bankanna fór aðmörgu leyti bæði á skjön við lög og reglur og í bága við eðlilega og heilbrigðaviðskiptahætti.“ Þar komi einnig fram að „sá hópur sem stýrði bönkunum hafifallið í nánast allar þær freistingar sem á vegi hans urðu.“ Íslensku bankarnirhafi verið stofnanir þar sem litið hafi verið á eftirlitsaðila „semgleðispilla“ og „reglurnar sem hindranir sem eigi að reyna að sniðganga frekaren leiðbeiningar um vandaða starfshætti.“ Alþingi Íslendinga hafi lítið semekkert gert til að breyta því andfélagslega lagaumhverfi sem enn verndi vöxtþeirrar spillingar sem lagt hafi efnahag þjóðarinnar í rúst. Embættismenn allragreina ríkisvaldsins, sérstaklega dómsvaldsins, verði að gera sér grein fyrirað íslensku bankarnir séu stofnanir sem brugðist hafa trausti almennings „meðeftirminnilegum hætti“ – svo vitnað sé aftur í hina svokölluðuRannsóknarskýrslu. Þegarstefndi hafi tekið lánið sem hann kalli Landsbanki (1) árið 2005, hafiLandsbankinn verið einkafyrirtæki, og haldist svo þar til í október 2007 að þaðhafi verið lýst gjaldþrota. Milli þess dags, október 2007 og til 14. mars 2008,hafi verið sagt að bankinn væri „partur af ríkinu“. Hann hafi haldið áfram aðstarfa með nýja kennitölu og nýja sjóði. Þetta gjaldþrota fyrirtæki, sem hafiekki getað haldið áfram rekstri, eða fengið endurfjármögnun, eða selt, eðakeypt, hafi samt starfað áfram á sama vettvangi, með sama starfsfólki.Gjaldþrot sé að öll viðskipti hætti, svo að gjaldþrota fyrirtæki séendurskipulagt. Það hafi ekki verið gert í Landsbankanum. Þessari ólöglegustöðu hafi verið breytt 14. mars 2008 þegar ríkisbankinn Landsbanki (2) hafiverið stofnaður. Frá gjaldþroti gamla Landsbankans þar til nýi Landsbankinnhafi verið stofnaður hafi liðið eitt ár. Varðandi hvað verið hafi í gangi þettaár sé vísað til kennitölu NBI hf., 471008-0280. Eftiryfirlýsingu um gjaldþrot Landsbankans (1), og þegar vitað hafi verið að bankinnætlaði að selja kröfur sínar á hagstæðu verði, þá hafi stefndi reynt að kaupaskuldir sínar. Stefndi hafi ekki fengið svar en stuttu seinna hafi hann fréttað ríkið myndi kaupa eigur Landsbankans (1) og það myndi stofna Landsbankann(2) sem sé stefnandi í máli þessu. Spurning stefnda sé hver sé ástæðan fyrirþví að ekki hafi verið háð opinbert uppboð á eignum bankans. Landsbankinn hafistofnað Vestia til að sjá um rekstur á Húsasmiðjunniog öðrum fyrirtækjum. Landsbankinn (2) fari svo að reka Húsasmiðjuna. Þar meðsé Landsbankinn kominn í samkeppni við stefnda með lampa og byggingavörur.Stefndi hafi farið og talað við fulltrúa bankans og spurt af hverjuLandsbankinn/Húsasmiðjan tækju ekki vörur stefnda og færu að selja íHúsasmiðjunni. Stefnda hafi verið sagt að hafa samband við Vestiasem hann hafi gert en þeir aldrei svarað. Landsbankinn/Húsasmiðjan hafi veriðað selja lampa á 1.990 krónur. Kassinn undir lampa frá stefnda kosti 500krónur. Tapið hafi verið svo mikið að Landsbankinn hafi verið kominn undirleyfileg mörk með eiginfé og hafi orðið að selja til Vestiatil að bjarga sér. Þá sé komin sú staða að stefndi hafi verið í samkeppni viðLandsbankann/Húsasmiðjuna með sölu á lömpum og byggingavinklum. Vestia sé núna eignlífeyrissjóða og Landsbankans. Húsasmiðjan haldi áfram að selja lampa undirframleiðsluverði. Þeir geti þetta með því að stefndi og fyrirtæki hans hafiverið keyrt í gjaldþrot. Það geti enginn verið í samkeppni við banka oglífeyrissjóði. Gegn þessu hafi stefndi þurft að berjast, borga skatta oglífeyrisgjöld og mikinn kostnað við framleiðslu vegna hárra gjalda á allt millihimins og jarðar. Húsasmiðjan hafi í krafti peninga getað keypt á „dumping“ verðum vegna þess að það sé svo dýrt að höfða málhér á landi. Þá komist þeir upp með að eyðileggja öll iðnfyrirtæki á Íslandi.Stefndi spyrji af hverju ekki sé notuð venjuleg innheimta í máli þessu hjáLandsbankanum. Stefndi telji að Landsbankinn vilji fá dóm til að geta hækkaðallar kröfur á litla manninn. Stefndileggi til að sér séu dæmdar bætur fyrir óréttmæta viðskiptahætti sem sett hafi Pelkó ehf. á hausinn, valdið stefnda ómældum skaða og komiðí veg fyrir að stefndi gæti farið í útflutning á lömpum til Noregs ogSvíþjóðar. Stefndi geri þær kröfur að verða sýknaður af öllum kröfum stefnandaí máli þessu. Þá krefjist stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda og skaðabótavegna ólögmætrar samkeppni frá Landsbankanum/Húsasmiðjunni gegn stefnda ogfyrirtæki hans. Á fundi 15. febrúar 2011 hafi bankastjóriLandsbankans sagt að bankinn ætlaði að stofna nefnd til að bæta siðferðið í Landsbankanum ogað allir starfsmenn ættu að skrifa undir. Þar með sé Landsbankinn búinn að játa sekt sína imáli þessu. Stefndi vísi tillaga nr. 57/2005, um eftirlit með óréttmætumviðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Þávísi stefndi til 62. gr. stjórnarskrárinnar sem mæli svo fyrir að hinevangelíska lúterska kirkja skuli vera þjóðkirkja á Íslandi, og ríkisvaldiðskuli að því leyti styðja hana og vernda. Þar með teljistefndi að boðorðin tíu gildi á Íslandi: „Þú skalt ekki stela.“ „Þú skalt ekkibera ljúgvitni gegn náunga þínum.“ „Þú skalt ekki girnast hús náunga þíns.“ „Þúskal ekki girnast konu náunga þíns.“ Þá vísi stefndi til jafnræðisreglunnar í65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 3. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 semhljóði svo: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda ántillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar,litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulunjóta jafns réttar í hvívetna.“ Þótt jafnræðisreglan hafi ekki verið sett ístjórnarskrána fyrr en árið 1995 sé talið að hún hafi verið í gildi fyrir þanntíma sem óskráð regla og komi það fram í dómum Hæstaréttar fyrir lögfestinguhennar. Rétt sé að taka fram að upptalninguna í 1. mgr. beri ekki að skoða semtæmandi heldur sé henni beitt til að sýna dæmi. Markmið reglunnar sé að koma íveg fyrir mismunun á grundvelli þeirra atriða sem komi fram í 1. mgr. ogannarra atriða sem gætu talist ómálefnaleg. Sambærileg mál eigi að fásambærilega úrlausn og um mál sem ekki teljist sambærileg, gildi þveröfugregla. Þess beri þóað gæta að 1. mgr. 65. gr. banni ekki mismunun sem slíka heldur banni húnmismunun á grundvelli ómálefnalegra sjónarmiða. Gott dæmi um þetta sé álagningsérstaks tekjuskatts, svonefnds hátekjuskatts, á grundvelli VI. liðsbráðabirgðaákvæða laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt. Þar sé umhreina mismunun að ræða því þeim sem hafi hærri tekjur en aðrir sé gert aðgreiða hærra hlutfall tekna sinna í skatt. Þessi skattlagning sé hins vegartalin byggð á málefnalegum grunni enda sé aðeins þeim efnameiri gert að þolahana. Reglur sambærilegar jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar komi til dæmis framí 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu,sbr. lög nr. 62/1994, og III. og IV. kafla laga nr. 96/2000 um jafna stöðu ogjafnan rétt kvenna og karla. Niðurstaða Fyrirliggur í máli þessu að stefndi tók með yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgðdagsettri 27. júní 2006 sjálfskuldarábyrgð á skuld Pelkóehf. við Landsbanka Íslands h.f. vegna yfirdráttar á tékkareikningi nr.0111-26-380530. Umsamin hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar var 1.500.000 krónur aukvaxta og kostnaðar vegna bankalegrar kröfugerðar og kostnaðar af lögfræðilegriinnheimtu þeirrar skuldar sem ábyrgðinni var ætlað að tryggja. Af hálfustefnanda hafa verið lögð fram gögn í málinu sem sýna að yfirdráttur áframangreindum tékkareikningi var þann 30. apríl 2010, 2.119.319 krónur. Þáhafa verið lögð fram í málinu annars vegar afrit af tilkynningu til stefnda frá8. desember 2009, þar sem athygli stefnda er vakin á fjárhæð yfirdráttarins oghins vegar afrit af innheimtubréfi til stefnda frá 14. maí 2010, þar semstefndi er krafinn um greiðslu á 1.500.000 krónum auk vaxta og kostnaðar meðvísan til framangreindrar sjálfskuldarábyrgðar og gjaldfallinnaryfirdráttarskuldar Pelkó ehf. Fyrir liggur að Pelkó ehf. var úrskurð gjaldþrota 18. nóvember 2009.Stefndi, sem er ólöglærður, hefur í máli þessu ekki haft uppi neinar varnir semvarða að lögum gildi sjálfskuldarábyrgðar stefnda frá 27. júní 2006 eða fjárhæð stefnukröfunnareða aðrar varnir sem þörf er á að taka afstöðu til í máli þessu.Skaðabótakröfur stefnda fyrir sína hönd og Pelkóehf., sem hafðar eru uppi að því er virðist til skuldajafnaðar, eru með ölluórökstuddar og er þeim með vísan til 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála vísað frá dómi ex officio. Með vísan til framanritaðs eru kröfur stefnanda ímáli þessu teknar til greina eins og greinir í dómsorði að því undanskildu aðekki er ástæða til að ákveða í dómsorði að vextir skuli leggjast við höfuðstólá 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Eftir úrslitum málsins verður stefndi, með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, dæmdur til að greiða stefnanda 150.000 krónur í málskostnað og hefurþá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dómþennan kvað upp Þórður S. Gunnarsson settur héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi,Benedikt G. Stefánsson, greiði stefnanda, NBI hf.,1.500.000 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001frá 14. júní 2010 til greiðsludags. Kröfu stefnda um skaðabætur sér til handaog Pelkó ehf. er vísað frá dómi exofficio. Stefndi greiði stefnanda 150.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 35/2012
Líkamsárás
Xvar sakfelldur í héraði og dæmdur í 6 mánaða fangelsi fyrir tvær líkamsárásirog hótun gagnvart þáverandi eiginkonu sinni og barnsmóður. X neitaði sök. Íhéraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, varlögð til grundvallar trúverðug og staðföst skýrsla A sem studd varáverkavottorðum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirEiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 16. desember 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Afhálfu ákæruvalds er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru ogrefsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en tilvara að refsing hans verði milduð og bundin skilorði. Þá krefst hann þess aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. A, áður [...], hefur ekki látið máliðtil sín taka fyrir Hæstarétti. Verður því litið svo á að hún krefjist þess aðstaðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu sína, sbr. 1. mgr.208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiðaáfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður. Ákærði, X, greiði áfrýjunarkostnaðmálsins, 268.391 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 2. nóvember 2011. I Málið, sem dómtekið var 17. októbersíðastliðinn, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu,útgefinni 28. júní 2011 á hendur „X, kennitala [...], [...], [...], fyrirlíkamsárás á hendur þáverandi sambýliskonu og barnsmóður sinni, A, I með því að hafa, mánudaginn 20.september 2010, ráðist á hana, á heimili þeirra að [...] í Reykjavík, rifið íhár hennar svo hún féll í gólfið og í framhaldinu sparkað einu sinni hægramegin í brjóstkassa hennar, með þeim afleiðingum að A hlaut rispu ogyfirborðsáverka á hægri bringu og brjóstkassa. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laganr. 82/1998. II með því að hafa, aðfaranóttsunnudagsins 3. október 2010, ráðist á hana, fyrst á heimili þeirra að [...] í[... ]og slegið hana hnefahöggi í hægri kinn, en síðar sömu nótt hótað að drepahana og ógnað henni með hníf í Heiðmörk í Reykjavík og rekið hnífinn í hægrihendi hennar, allt með þeim afleiðingum að A hlaut bólgur á hægra kinnbeini,mar á vinstri kinn og á hálsi, skrapsár vinstra megin á hálsi og skrámur áhægri hendi. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr.laga nr. 82/1998 og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 125. gr.laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdurtil refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Brotaþoli krefur ákærða um greiðslumiskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá21. september 2010 til birtingardags kröfunnar en dráttarvaxta frá þeim degitil greiðsludags. Þá er þess krafist að hann verði dæmdur til að greiða þóknunréttargæslumanns. Ákærði neitar sök og krefst sýknu. Þesser krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úrríkissjóði. Ákærði krefst sýknu af skaðabótakröfunni en til vara að henni verðivísað frá dómi. II Ákærði og brotaþoli bjuggu saman fráárinu 2001 og þar til brotaþoli fór af sameiginlegu heimili þeirra í byrjunoktóber 2010. Brotaþoli lýsti því í yfirheyrslu hjá lögreglu að ákærði hefðilengi beitt sig ofbeldi, auk þess að vera bæði ráðríkur og stjórnsamur áheimili. Varðandi atvikið í fyrri lið ákæru kvað brotaþoli ákærða hafa ráðist ásig á heimili þeirra. Hann hefði þrifið í hár hennar svo hún hefði fallið ígólfið og þá sparkað í brjóstkassa hennar. Kvaðst brotaþoli hafa átt erfitt meðað anda og hreyfa sig. Hún fór á slysadeild og í vottorði þaðan er haft eftirhenni: „Segir eiginmann sinn hafa sparkað í brjóstkassa hægra megin og sagt þaðmyndi verða meira að gert ef ekki væri sonur þeirra á heimilinu í næstaherbergi. Skoðun: Það er rispa eða far eftir högg yfir hægri bringuspölum. Þaðeru engin eymsli yfir lifur eða kvið og lungnahlustun er eðlileg. Ekki mæði eðahósti.“ Þá sáust yfirborðsáverkar á brjóstkassa framanverðum. Hjá lögregluneitaði ákærði að hafa veitt brotaþola þessa áverka og kvað þetta aldrei hafa gerst. Varðandi atvikið í síðari lið ákærukvaðst brotaþoli hafa leigt íbúð frá 1. október 2010 og hugsað sér að flytja umþá helgi. Hún kvaðst hafa látið niður í töskur og farið með á nýja heimilið ensnúið aftur á það gamla til að elda og fleira. Ákærði hefði ekki vitað af þessuog hefði það verið ætlun hennar að flytja smátt og smátt. Um kvöldið eftir aðhún var sofnuð hefði ákærði farið að skoða í tösku hennar og þá fundiðleigusamning um nýju íbúðina. Kvað hún hann hafa brugðist illa við, vakið hanaog slegið hnefahögg á hægri kinn. Eftir það hefði hann neytt hana til aðklæðast og koma með sér í nýju íbúðina. Þar hefði hann látið þau orð falla aðhún væri of stór fyrir hana og hún hlyti að ætla að flytja þangað með öðrummanni. Hann hefði síðan neytt sig til að bera töskurnar út í bíl og ekið síðanmeð sig út fyrir borgina. Kvaðst brotaþoli hafa séð skilti sem á stóð Heiðmörkog hefði ákærði beygt þar inn. Eftir að hafa stöðvað bílinn kvað brotaþoliákærða hafa rifið sig út úr honum og hótað sér með hníf, meðal annars lífláti.Hún kvaðst hafa reynt að ýta honum frá sér og hefði þá komið við hnífinn meðhægri hendi. Allt í einu hefði ákærði svo hætt og þau snúið aftur til gamlaheimilisins. Brotaþoli fór á slysadeild að morgni 4.október og í vottorði þaðan segir að þegar sambýlismaður hennar hafi komist aðþví að hún hefði leigt sér íbúð og væri að flytja frá honum hefði hann ráðist áhana aðfaranótt sunnudagsins 3. október. „Hún segir að hann hafi farið með sigupp í Heiðmörk, þar sem hann ógnaði henni með hníf og er hún með litla skrámu áhæ. hendi eftir að verjast hnífnum. Segir hann einnig hafa lamið sig í andlitiðog hún er talsvert bólgin á hæ. kinnbeini og með marblett á hálsi. Segist aumyfir rifbeinum hæ. megin og segir ekki frá öðrum áverkum. Raunar er það þannigað við þetta atvik segir hún að viðkomandi hafi hótað sér með hníf sem hannbeitti við háls og hendi en hún hafi ekki fengið við þetta tilfelli nein höggen hann hafi hótað henni með þeim orðum að hún ætti ekki að fara frá honum.“ Ívottorðinu segir að það sé lítið mar vinstra megin á kinn. Lítið skrapsár sé áhálsi vinstra megin við skjaldkirtilsbrjóskið og á hægri hendi sé lítið sáryfir II. miðhandarbeini sem er sagt yfirborðslægur skurður. Loks kvartaðibrotaþoli yfir eymslum í brjóstholi hægra megin, en ekki var þar mar eða grunurum rifbrot. Í yfirheyrslu hjá lögreglu kannaðistákærði við að hafa farið með brotaþola í íbúðina um miðja nótt. Kvaðst hannhafa verið mjög ósáttur við að hún væri að leigja íbúð án hans vitundar. Hannneitaði að hafa hótað henni eða ógnað með hnífi. Þá neitaði hann að hafa ekiðmeð hana í Heiðmörk. Þau hefðu setið í bílnum og ræðst við, meðal annars umheimilisofbeldi almennt. Ákærði kannaðist við að eiga hníf sem fannst við leití bílnum. III Við þingfestingu neitaði ákærði sök ogvar þá ákveðin aðalmeðferð. Í upphafi aðalmeðferðar ítrekaði hann þá afstöðusína. Síðan lýsti ákærði því yfir að hann myndi ekki svara spurningum heldurvísaði til þess sem hann hafði borið hjá lögreglu. Brotaþoli bar varðandi atvikið í fyrrilið ákærunnar að hún og ákærði hefðu rifist og hann hefði orðið mjög reiður ogbyrjaði að berja hana. Hún kvaðst hafa setið á rúminu og verið með tölvu oghann hefði togað í hár hennar og dregið hana niður á gólfi. Þar sem hún hefðilegið í gólfinu hefði hann sparkað í brjóstkassa hennar. Hún kvaðst hvorki hafagetað andað né hreyft sig. Hún kvaðst bara hafa legið og veinað og hefði hannþá hætt og farið út úr herberginu. Eftir að hafa jafnað sig kvaðst brotaþolihafa sest, en ekki mundi hún hvort hún hefði sest á stól eða rúmið. Sonurþeirra hefði verið að horfa á sjónvarp og þess vegna hefði hún látið sem ekkerthefði gerst. Næsta dag kvaðst hún svo hafa farið til læknis. Hún kvað ákærðahafa verið sér reiðan vegna þess að hún sinnti ekki heimilisverkum svo honumlíkaði. Varðandi atvikið í síðari lið ákærunnarbar brotaþoli að ákærði hefði komist að því að hún vildi flytja af heimilinu.Hún hafði flutt eitthvað af búslóð sinni í nýja íbúð sem hún hafði leigt, endahefði hún ákveðið að slíta sambúðinni. Hún kvaðst hafa verið sofandi þegarákærði hefði farið í tösku hennar, sem hún hafði falið á baðherberginu, ogfundið leigusamning um nýju íbúðina. Hann hefði vakið hana og spurt hvað væri ígangi. Brotaþoli kvaðst hafa orðið mjög hrædd, enda bæði þreytt og syfjuð. Húnkvaðst hafa setið á klósettinu þegar ákærði hefði slegið hana með hnefanum áhægri vangann. Síðan neyddi hann hana til að klæða sig og fara með honum í nýjuíbúðina til að sýna honum. Þegar þangað var komið tók ákærði töskurnar og svofóru þau aftur í bílinn og óku á brott. Hún kvaðst ekki hafa vitað hvert ákærðiók, en hún vissi að þau voru ekki á leiðinni heim heldur út úr bænum. Þetta varannaðhvort seint um nótt eða snemma morguns og enginn á ferli. Nokkrum sinnum áleiðinni hefði ákærði hótað að drepa hana. Brotaþoli kvaðst muna eftir skiltisem á stóð Heiðmörk en ákærði ók eftir vegi sem lá þangað og stöðvaði áeyðilegum stað. Hún kvað ákærða hafa þvingað sig út úr bílnum og tekið upp hnífog sagt henni að öskra og spurði hver ætti að hjálpa henni núna. Ákærði hefðiógnað sér með hnífnum og látið eins og hann ætlaði að meiða hana. Hún kvaðsthafa reynt að ýta ákærða frá sér, en hann hefði beint hnífnum að andliti hennarog hálsi. Þegar hún var að ýta honum frá sér hefði hún lent á hnífnum ogskorist á hendi. Allt í einu var eins og ákærða hefði snúist hugur og hefðihann sest inn í bílinn. Hún hefði einnig sest inn í bílinn og ákærði hefðisíðan ekið þeim heim. Þegar heim var komið hefðu þau farið að sofa. Læknirinn, sem ritaði vottorð varðandifyrri ákæruliðinn, staðfesti það. Hann bar að áverkarnir, sem lýst er ívottorðinu, geti komið heim og saman við lýsingu brotaþola á því sem hún sagðiað gerst hefði. Hann kvaðst sjálfur hafa skoðað brotaþola og séð að hún var meðhöggáverka, en ekki væri hægt að segja til um með hverju höggið hefði veriðgreitt, en það hefði ekki verið verkfæri eða hnífur eða málmhlutur, heldur værium að ræða það sem kallaður er „sljór áverki“. Höggið hefði verið þungt, þaðsæist á því hvernig markaði undan því. Læknirinn, sem ritaði vottorð varðandisíðari ákæruliðinn, staðfesti það. Hann bar að hafa ritað vottorðið samkvæmtbókum slysadeildar, en hjúkrunarfræðingur hefði skráð upplýsingar eftirbrotaþola á deildinni. Hjúkrunarfræðingurinn hefði bókað að brotaþoli hefðiverið með áverka hægra megin í andliti en læknirinn, sem skoðaði hana, hefðiskráð að hún hefði verið með áverka vinstra megin. Þá kvað hann skurðinn áhendi brotaþola hafa getað verið veittan með hníf. Læknirinn kvaðst ekkisjálfur hafa skoðað brotaþola heldur unglæknir sem hefði unnið á sína ábyrgð. IV Ákærði og brotaþoli eru ein tilfrásagnar um það sem gerðist milli þeirra í þau tvö skipti sem um getur íákæru. Við úrlausn málsins verður því aðallega að byggja á mati átrúverðugleika framburðar þeirra. Bæði gáfu þau skýrslur hjá lögreglu. Fyrirdómi gaf brotaþoli skýrslu en ákærði neitaði að tjá sig og vísaði til skýrslusinnar hjá lögreglu. Kvaðst hann hafa sagt þar allt sem hann hefði um málið aðsegja. Það er mat dómsins að brotaþoli hafigefið skýrslu sína fyrir dómi óþvingað og eðlilega þar sem hvorki var að greinahik né misbresti í frásögn hennar þannig að í ósamræmi væri svo nokkru næmi viðskýrslur hennar hjá lögreglu. Vegna afstöðu ákærða er hins vegar ekki hægt aðleggja mat á trúverðugleika hans á sama hátt. Þrátt fyrir að dómendur hafikynnt sér skýrslu hans hjá lögreglu getur mat þeirra á henni ekki komið í staðþess að meta framburð sem gefinn er milliliðalaust fyrir dóminum. Samkvæmtþessu er það mat dómsins að brotaþoli hafi gefið trúverðuga skýrslu fyrir dómi. Brotaþoli leitaði á slysadeild eftir aðatvikin gerðust, sem í ákæru greinir. Fyrir dóminn hafa verið lögðáverkavottorð og auk þess hafa læknarnir, sem þau sömdu, staðfest þau og gefiðskýrslur um skoðun á brotaþola. Frásögn brotaþola á slysadeild af því semgerðist er skráð í áverkavottorðin eins og rakið var. Varðandi fyrra tilvikiðer frásögn hennar þar sú sama og hjá lögreglu og fyrir dómi auk þess semáverkarnir koma heim og saman við frásögn hennar. Varðandi síðara tilvikið barbrotaþoli hjá lögreglu og fyrir dómi að ákærði hefði slegið hana á hægri vangaog þannig skýrði hún og frá á slysadeild. Læknirinn, sem ritar vottorðið, barhins vegar að læknir sá, sem hefði skoðað hana, hefði skráð að áverkinn væri ávinstri vanga. Þrátt fyrir þetta verður lagt til grundvallar að brotaþoli hafiverið með áverka á hægri vanga, enda styðst það við framburð hennar ogáverkavottorðið sem byggir á því sem skráð er af hjúkrunarfræðingi sem tók ámóti henni á slysadeild. Þá er ákærða gefið að sök að hafa rekið hníf íbrotaþola eins og rakið er í síðari ákærulið. Brotaþoli bar aftur á móti að húnhefði skorist á hnífnum þegar hún hefði reynt að verjast ákærða eins og rakiðvar. Með vísun til þess, sem nú hefur veriðrakið, er það niðurstaða dómsins að við úrlausn málsins eigi að leggja tilgrundvallar trúverðuga og staðfasta skýrslu brotaþola sem studd eráverkavottorðunum eins og rakið var. Ákærði verður því sakfelldur fyrir það semhonum er gefið að sök í fyrri kafla ákærunnar og það sem honum er gefið að sökí þeim síðari nema að hafa rekið hnífinn í brotaþola. Byggja verður á framburðibrotaþola um að hún hafi skorist á hendi þegar hún reyndi að verjast atlöguhans og rakst í hnífinn. Þá telur dómurinn sannað með trúverðugum framburðibrotaþola að ákærði hafi hótað henni og ógnað eins og honum er gefið að sök ísíðari kafla ákæru. Með þessum athugasemdum verður ákærði sakfelldur samkvæmtákærunni og eru brot hans þar rétt færð til refsiákvæða. Á árinu 2001 var ákærði tvívegissektaður fyrir umferðarlagabrot og einu sinni fyrir þjófnað. Á árinu 2002 varhann aftur sektaður fyrir þjófnað og árið 2003 var hann dæmdur í 60 dagafangelsi, skilorðsbundið í 2 ár, fyrir þjófnað. Árið 2009 var hann sektaðurfyrir líkamsárás. Við ákvörðun refsingar nú verður höfð hliðsjón af 3. mgr. 70.gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærða er hæfilega ákveðinfangelsi í sex mánuði sem ekki eru skilyrði til að skilorðsbinda. Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 og með hliðsjón af gögnum málsins um árásirnar eru miskabætur tilbrotaþola hæfilega ákveðnar 600.000 krónur ásamt vöxtum eins og í dómsorðigreinir. Vextir skulu reiknast frásíðari árásardeginum. Það athugast að ákærða var birt bótakrafan 8. febrúar2011 og miðast upphafstími dráttarvaxta við þann dag er liðnir voru 30 dagarfrá þeim degi. Þá athugast einnig að brotaþoli hefur tekið upp annað föðurnafnen í ákæru greinir og er hið nýja tilgreint í dómsorðinu. Loks verður ákærði dæmdur til að greiðasakarkostnað, málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþolaað meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dóminn kváðu upp héraðsdómararnirArngrímur Ísberg, dómsformaður, Hervör Lilja Þorvaldsdóttir og JónFinnbjörnsson. D Ó M S O R Ð Ákærði, X, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði A 600.000 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. október 2010 til 8. mars2011 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Ákærði greiði 55.200 krónur ísakarkostnað, málsvarnarlaun verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl.,251.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdótturhdl., 125.500 krónur.
Mál nr. 104/2016
Handtaka Skaðabótamál Lögregla Tjáningarfrelsi Mannréttindasáttmáli Evrópu Stjórnarskrá
S höfðaði mál til heimtu bóta vegna meintrar ólögmætrar handtöku í Gálgahrauni þar sem hann hefði verið ásamt fleira fólki að mótmæla framkvæmdum við lagningu nýs vegar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í fyrri dómum réttarins hefði því verið slegið föstu að vegaframkvæmdirnar hefðu átt sér viðhlítandi lagastoð og hefði lögreglu því borið að ljá Vegagerðinni aðstoð til að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu. Var talið ljóst af gögnum málsins að S hefði ekki sinnt ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um að víkja af vinnusvæðinu og hefði þannig leitast við að hindra lögmæta vegarlagningu. Þá hefði S stuðlað sjálfur í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á og hefði því eins og atvikum var háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. febrúar 2016. Hann krefst þessað stefnda verði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. september 2014til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Áfrýjandi höfðaði mál þetta 26. júní 2014 til heimtu bóta vegnaólögmætrar handtöku 21. október 2013 í Gálgahrauni á Álftanesi, þar sem hannhafi verið ásamt fleira fólki að mótmæla með friðsamlegum hætti framkvæmdum,sem höfðu hafist að morgni fyrrgreinds dags við lagningu nýs vegar. Með dómum Hæstaréttar 28. maí 2015 í málum nr. 812/2014 til 820/2014 voruníu manns sakfelldir fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 með þvíað hafa 21. október 2013 neitað að hlýða ítrekuðum fyrirmælum lögreglu um aðflytja sig um set, en ákærðu voru staddir á vinnusvæði, þar sem unnið var aðlagningu nýs Álftanesvegar. Með fyrrgreindum dómum var því slegið föstu að vegaframkvæmdirnarhafi átt sér viðhlítandi lagastoð þegar í þær var ráðist. Hafi lögreglu þvíborið, í samræmi við fyrirmæli e. og f. liðar 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, aðljá Vegagerðinni aðstoð við að tryggja framkvæmd þeirra og grípa til þeirraaðgerða sem nauðsynlegar voru til þess að tryggja allsherjarreglu samkvæmtfyrirmælum í 15. gr. laganna. Er þar jafnframt áréttað að aðgerðir lögreglu ávettvangi umræddan dag hafi ekki gengið lengra en þörf krafði.Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandi sinnti ekki ítrekuðum fyrirmælumlögreglu, sem sett voru fram á grundvelli 19. gr. lögreglulaga, um að víkja afvinnusvæði Vegagerðarinnar í Gálgahrauni og leitaðist þannig við að hindralögmæta vegarlagningu. Samkvæmt þessu var lögreglu heimilt samkvæmt a. lið 1. mgr.16. gr. lögreglulaga að handtaka áfrýjanda og færa hann á lögreglustöð í þeimtilgangi að halda uppi lögum og reglu. Þá stuðlaði áfrýjandi sjálfur ískilningi síðari málsliðar 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála að þeim aðgerðum, sem hann reisir kröfu sína á, og hefur eins ogatvikum er háttað fyrirgert rétti til bóta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar.Að framansögðu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað eins og greinir ídómsorði, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliða þessu málieru rekin átta samkynja mál.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Sigmundur Einarsson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 100.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2015. Mál þetta höfðaði SigmundurEinarsson, Birtingakvísl 19, Reykjavík, með stefnu birtri 26. júní 2014 áhendur innanríkisráðherra og fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Málið var dómtekið 22. október sl. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 2.000.000 króna meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september 2014til greiðsludags. Auk þessa krefststefnandi miskabóta vegna líkamstjóns, en óvíst sé um fjárhæð þeirrar kröfu,með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. september2014 til greiðsludags. Þá krefststefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum varveitt gjafsókn 14. maí 2014. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara þess að kröfur stefnanda verðilækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi krefst í málinu bótavegna þess að hann var handtekinn, færður á lögreglustöð og látinn dvelja umstund í fangaklefa þann 21. október 2013.Var hann staddur ásamt fleira fólki í Gálgahrauni þar sem vinna átti aðhefjast við lagningu nýs Álftanesvegar í gegnum hraunið. Vildi fólkið mótmæla því að spjöll yrðu unniná hrauninu. Þá krefst stefnandi einnigmiskabóta vegna líkamstjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna aðgerðalögreglunnar umrætt sinn. Málið var dómtekið að lokinniaðalmeðferð 22. október sl. Samhliðaþessu máli voru flutt mál níu annarra sem voru stödd í Gálgahrauni umrætt sinnog krefjast einnig skaðabóta vegna handtöku.Voru teknar skýrslur sameiginlega í öllum málunum, þótt sumar vörðuðueinungis eitt af málunum. Áður en rakinn verður framburðurstefnanda og vitna er rétt að segja frá því að Hæstiréttur dæmdi þann 28. maísl. í níu sakamálum sem ákæruvaldið hafði höfðað á hendur einstaklingum semtóku þátt í mótmælunum. Stefnandi varekki ákærður. Í dómi Hæstaréttar í einuþessara mála, þ.e. nr. 812/2014, segir: Forsaga málsins, sem varðar atburði er áttu sér stað 21. október 2013, varsú að Vegagerðin áformaði haustið 2013 að hefja lagningu svokallaðsÁlftanesvegar í Garðabæ sem að hluta til lægi um Gálgahraun. Framkvæmdirnarvoru umdeildar og sættu meðal annars mótmælum á þeirri forsendu að þær hefðu íför með sér óafturkræf náttúruspjöll á hrauninu og umhverfi þess. Hafði nokkurhópur fólks mótmælt framkvæmdunum með friðsömum hætti þá um haustið og meðalannars komið saman í Gálgahrauni af því tilefni. Þá var uppi ágreiningur umlögmæti framkvæmdanna, en fjögur nánar tilgreind náttúruverndarsamtök höfðuhöfðað dómsmál til viðurkenningar á ólögmæti þeirra og jafnframt krafist þessað lagt yrði lögbann við því að ráðist yrði í framkvæmdirnar. Í kjölfar þess að Vegagerðin óskaðiaðstoðar lögreglu, meðal annars til þess að koma í veg fyrir mögulegar tafir áframkvæmdum vegna mótmælanna, var ráðist í þær að morgni 21. október 2013 meðþví að stór ýta hóf að ryðja fyrirhugað vegstæði. Lögregla var af þessu tilefnimeð viðbúnað á svæðinu en nokkurn fjölda mótmælenda hafði þá þegar drifið að.Mótmælin fóru að öllu leyti friðsamlega fram en mótmælendur höfðu komið sérfyrir í hrauninu, meðal annars innan vinnusvæðis, og neituðu að hlítafyrirmælum lögreglunnar um að víkja vegna framkvæmdanna. Af gögnum málsinsverður ráðið að markmið mótmælenda hafi öðrum þræði verið að hindra aðframkvæmdir héldu áfram meðan dómar hefðu ekki gengið í umræddum málum. Fór svoað lögreglan fjarlægði í framhaldinu mótmælendur með valdi og nokkur þeirravoru handtekin af því tilefni ... Nokkrir lögreglumenn voruleiddir sem vitni í þessu máli. A varðstjóri kvaðst hafa veriðaðstoðarstjórnandi á vettvangi fram að hádegi, en hefði þá tekið viðstjórninni. Hann sagði að það hefðiverið búið að ákveða að gefa fólki færi á að fara út af svæðinu, út fyrirvinnusvæðið. Þau sem hefðu komið afturinn á vinnusvæðið hefðu verið bornir út fyrir.Þau sem hefðu komið inn á svæðið enn á ný hefðu verið handteknir. Hann sagði að það hefði verið margtalað viðhvern einasta mann. Það hefði orðiðljóst að ekki þýddi annað en að handtaka menn.A sagði að mótmælin hefðu verið friðsamleg. B lögreglumaður sagði að þeirhefðu fengið fyrirmæli um að sýna meðalhóf, fyrst hefði átt að biðja fólk aðfara af vinnusvæðinu, síðan að gefa því fyrirmæli. Síðan hefði átt að færa það af vinnusvæðinu. Þau sem hafi komið aftur hafi veriðhandteknir. B sagði að mótmælin hefðuverið friðsöm. Hann kvaðst ekki munahvernig vinnusvæðið hefði verið afmarkað. C lögreglumaður bar að hannhefði tekið þátt í mörgum handtökum, fólk hafi verið handtekið ef það fór ekkiað fyrirmælum. Fyrst hafi fólk veriðborið af svæðinu. Þau sem hafi komiðaftur hafi verið handteknir. C sagði aðmótmælin hefðu verið friðsöm. D lögreglumaður sagði að þeirhefðu haft fyrirmæli um að fá fólk til að fara af vinnusvæðinu. Hann kvaðst muna að nokkur hefðu fyrst veriðbeðin um að fara, en síðan hefðu þau verið handtekin. Þá gáfu skýrslur þeir E,fyrrverandi alþingismaður, og F, yfirlæknir, sem tóku þátt í mótmælunum. E sagði að hann hefði farið ávettvang eftir að hann frétti að eitthvað stæði til af hálfuVegagerðarinnar. Hann sagði að engarmerkingar hefðu verið þegar hann kom á staðinn, en menn hafi svo farið að setjaupp plastkeilur. Síðan hafi lögreglanfarið að bera fólk út af þessu svæði sem þeir hafi kallað bannsvæði. Hluti svæðisins hafi aldrei veriðmerktur. E kvaðst aldrei hafa séðlögreglu koma fram eins og hún hafi gert þarna.Það hafi verið mikil hræðsla í loftinu við þessi friðsömu mótmæli. Aðgerðir lögreglu hafi verið úr öllu hófi. F sagði að ekki hefði veriðafmarkað neitt vinnusvæði í byrjun. Þaðhefði verið afmarkað og stækkað stöðugt eftir því sem þau hefðu flutt sig. Lögreglumenn hefðu verið mun fleiri enmótmælendur. Einn stefnenda, SævarSiggeirsson, sagði fyrir dómi að lögreglumenn hefðu notað orð um mótmælendursem hefðu betur verið ósögð. Þá sagðiLárus Vilhjálmsson, sem er einnig einn stefnenda, að lögreglumenn hefðu sagt aðþau væru heimsk og kallað þau fávita og bjána. Stefnandi, Sigmundur Einarsson,kvaðst hafa verið staddur í Gálgahrauni til þess að mótmæla fyrirhuguðumframkvæmdum. Skyndilega hafi stórjarðýta birst og mikill fjöldi lögreglumanna.Hann hafi fyrst verið færður út fyrir merkt svæði og þá hafi hann ogaðrir farið upp á hraunjaðarinn. Þá hafisvæðið verið stækkað með borðum og fólk verið beðið um að færa sig. Fólk hafi með semingi fært sig lengra inn áhraunið, en þá hafi svæðið enn verið stækkað. Stjórnandi lögreglunnar hafitalað í gjallarhorn og hótað því að fólk yrði handtekið og fært niður álögreglustöð ef það færi ekki. Stefnandikvaðst hafa þumbast við og þá hafi hann verið tekinn. Hann hafi rifið sig lausan og fært sig útfyrir borðann, en lögreglan hafi elt hann og handtekið. Stefnandi kvaðst hafa verið í skíðagalla oglögreglumennirnir hafi átt í erfiðleikum með að ná tökum á honum. Hafi verið tekið með höndum niður í vasa ágallanum og hann eyðilagður með því.Hann hafi sætt harðræði er hann var settur í handjárn viðlögreglubílinn. Hafi járnin verið hertóhóflega hægra megin og hann kvartað yfir því.Hafi hann fundið fyrir þessu í nokkra mánuði á eftir. Stefnandi sagði að lögreglanhefði fallið mjög í áliti hjá honum vegna þessarar framgöngu. Hann sagði aðspurður að ekki væri rétt meðfarið í skýrslu lögreglu, en skýrði það ekki nánar. Vitnið G kvaðst hafa séðstefnanda ásamt öðrum nafngreindum manni þar sem þeir sátu í hrauninu og voruað spjalla. Þá hafi 10-12 lögreglumennkomið að þeim. Stefnandi hafi þá staðiðá fætur. Skömmu síðar hafi hún séð hannborinn út af svæðinu. Hún hafi ekki séðað hann veitti mótþróa. H varðstjóri kvaðst muna óljósteftir handtöku stefnanda, en hann staðfesti skýrslu sem hann hafði skrifað umhana. Stefnandi hefði farið að streitastá móti þegar komið var að lögreglubílnum.Hann sagði að þeir hefðu fengið fyrirmæli um að ryðja leiðina, það hafiátt að halda fólki frá. Eftir ítrekaðaraðvaranir hafi fólk verið handtekið. Í skýrslunni segir að stefnandihafi verið mjög ósamvinnuþýður og reynt að snúa sig lausan eftir að hann var handtekinn. Hafi hann á endanum verið handjárnaður, enjárnin hafi verið tekin af honum eftir nokkra stund, er hann hafi verð orðinnrólegur. Þá segir í skýrslunni að„gamall og lélegur vetrarsamfestingur“ stefnanda hafi rifnað. Stefnandi sagði sjálfur að hann hefði verið íforláta skíðagalla. Ístefnu segir að stefnandi hafi meiðst við aðgerðir lögreglu, sem hafi veriðharkalegar. Hafi hann fengið bólgur ogeymsli á höndum og úlnliðum sem hann hafi lengi glímt við. Hefur stefnandi jafnframt lagt fram læknabréfsem er dagsett 21. október 2013. Þarsegir að engin merki séu um taugaskaða og að hreyfing fingra og skyn séeðlilegt. Segir að ekki sé talin þörf ásértækri meðferð. Stefnandi leitaði áheilsugæslustöð þann 11. nóvember 2013 og kvartaði um stöðugan seiðing íúlnliðnum. Var honum ráðlagt að berabólgueyðandi krem á úlnliðinn. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðaðgerðir og valdbeiting lögreglu umrætt sinn hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði lögregluhafi verið ógnvekjandi og hún hafi verið vopnuð gasbrúsum, kylfum oghandjárnum. Markmiðið hafi augljóslegaverið að handtaka stefnanda og aðra sem þarna hafi nýtt sér rétt sinn tilfriðsamlegra mótmæla. Lögreglan hafibúið sér til ástæðu til handtöku með því að afmarka stöðugt ný svæði með borðumog kalla vinnusvæði. Engum reglum umafmörkun vinnusvæðis hafi verið fylgt.Valdbeiting lögreglu gagnvart stefnanda hafi verið tilefnislaus ogólögmæt. Stefnandi byggir á því að í 19.gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé ekki nægilega skýr heimild til handtöku. Hvorki sé áskilið að lögregla gæti hófs néséu því sett önnur takmörk. Engin rökhafi verið færð fyrir þeim fyrirmælum sem stefnanda voru gefin, enda hafi enginógn stafað af friðsömum mótmælum hans eða annarra. Þá telur stefnandi að 19. gr. stangist á við5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, vegna óskýrleika ogþess að hún valdi réttaróöryggi.Dómafordæmi sýni að handtaka manns sem mótmæli friðsamlega sé veigamikilskerðing á tjáningar- og fundafrelsi, sbr. 73. gr. og 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Hafi verið brotiðgegn þessum rétti stefnanda með handtökunni. Stefnandi byggir á rétti sínumtil frelsis og mannhelgi, sbr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmálans. Handtakan og vistun í fangaklefa hafi brotiðgegn rétti hans til frelsis og mannhelgi.Ákvæði 5. gr. áskilji að í lögum séu ákvæði um bótarétt þess sem hefurverið handtekinn að ósekju og að unnt sé að koma honum fram. Þá feli ákvæðið í sér lögmætiskröfu, kröfu umað landsréttur sé skýr og fyrirsjáanlegur.Ákvæði 19. gr. lögreglulaga uppfylli ekki það skilyrði. Stefnandi telur að meðhandtökunni hafi verið brotið gegn meðalhófsreglunni, sbr. 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 2. mgr. 13. gr. lögreglulaga. Ekki hafi verið reynt að beita vægariúrræðum, eins og að aðhafast ekki eða láta duga að færa stefnanda til. Samkvæmt framansögðu telurstefnandi að lögregla hafi brotið alvarlega gegn réttindum hans og annarra semsafnast höfðu saman til friðsamlegra mótmæla.Framkoma lögreglu hafi verið gerræðisleg og niðurlægjandi og særandigagnvart stefnanda. Hafi hún valdiðtilfinningalegu raski og varanlegum miska.Kveðst stefnandi krefjast miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Þá krefst hann einnig miskabóta samkvæmt þessu ákvæði vegnalíkamstjóns sem hann hafi orðið fyrir.Þá vísar hann til 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans og 228. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfusína á því að allar aðgerðir lögreglunnar umrætt sinn hafi verið réttmætar og ísamræmi við lög. Þá hafi meðalhófs veriðgætt. Þar til bær stjórnvöld hafiákveðið að leggja veg um Gálgahraun.Gerður hafi verið verksamningur með tilteknum skiladegi. Einn þáttur verksins hafi verið að ryðja nýttvegarstæði í gegnum hraunið. Stefndi segir að samkvæmt 1. gr.lögreglulaga sé það meginhlutverk lögreglu að halda uppi lögum og reglu ogstöðva ólögmæta háttsemi í samræmi við lög og lögreglusamþykkt. Hér gildi lögreglusamþykkt fyrir Garðabæ nr.171/1988. Stefndi vísar til reglu 60. gr.stjórnarskrárinnar um að hverjum manni sé skylt að hlíta yfirvaldsboði íbráð. Lögregla hafi heimild í 19. gr.lögreglulaga til að gefa almenningi fyrirmæli til þess að halda uppi lögum ogreglu. Skylt sé öllum að hlýða slíkumfyrirmælum. Handtökuheimild sé bæði ía-lið 1. mgr. 16. gr. lögreglulaga og 90. gr. laga um meðferð sakamála. Stefndi byggir á því aðstefnandi hafi ásamt öðrum verið staðinn að broti gegn 19. gr.lögreglulaga. Honum hafi verið gefinfyrirmæli um að færa sig út fyrir afmarkað vinnusvæði þannig að unnt væri aðvinna lögmætar framkvæmdir. Honum hafiverið gefið skýrt til kynna að hann yrði handtekinn og kærður ef hann hlýddiekki fyrirmælum lögreglu. Hann hafi ekkihlýtt fyrirmælum og þannig brotið gegn 19. gr.Því hafi verið rétt að handtaka hann. Stefndi byggir á því aðmeðalhófs hafi verið gætt. Stefnandihafi hunsað varnaðarorð og ítrekuð fyrirmæli. Stefndi vísar til dómahéraðsdóms og Hæstaréttar í ákærumálum sem höfðuð voru á hendur níueinstaklingum sem mótmæltu um leið og stefnandi. Þau hafi verið sakfelld fyrir brot gegn 19.gr. lögreglulaga. Aðstæður í þeim málumséu sambærilegar aðstöðunni í máli stefnanda. Stefndi mótmælir því aðbótaskilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Handtaka stefnanda hafi verið réttmæt. Stefndi mótmælir því aðskilyrðum 228. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt. Stefnandi hafi sjálfur átt sök á því að hannvar handtekinn, hann hafi ekki hlýtt ítrekuðum fyrirmælum. Stefndi mótmælir því að 5. mgr.67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmálans veitiríkari bótarétt en reglur laga nr. 88/2008. Varakrafa stefnda um lækkunbótafjárhæðar er byggð á því að stefnandi eigi sjálfur sök á handtökunni og aðkröfufjárhæðin sé allt of há og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Niðurstaða Aðmorgni 21. október 2013 var nokkur hópur fólks, þar á meðal stefnandi,samankominn í Gálgahrauni, þar sem til stóð að leggja veg yfir hraunið. Vildi fólkið mótmæla vegarlagningunni. Augljóst er af framburði þeirra sem gáfuskýrslu fyrir dómi að hugur þeirra stóð til þess að hindra vegarlagningu yfirhraunið. Hæstirétturhefur í áðurnefndum dómum í málum nr. 812-820/2014, sem kveðnir voru upp 28.maí sl., talið að umrædd vegarlagning hafi verið ákveðin af þar til bærumaðilum á lögmætan hátt. Verður því ekkihægt að fallast á að stefnandi og aðrir mótmælendurnir sem þarna voru hafiætlað sér að koma í veg fyrir lögleysu.Fullyrðingar um að svæði þetta hafi verið friðlýst samkvæmtnáttúruverndarlögum voru ekki rökstuddar fyrir dómi. Lögreglu var skylt að tryggja að verktakinngæti unnið að vegarlagningunni án þess að stefnandi eða aðrir trufluðu þá vinnumeð dvöl sinni á vinnusvæðinu. Stefnanditelur að aðgerðir lögreglu og valdbeiting hafi verið úr öllu hófi og ekki ísamræmi við tilefnið. Framferði hennarhafi verið ógnvekjandi og hún verið vopnuð.Á það má fallast með stefnanda að viðbúnaður lögreglu var augljóslegamikill umrætt sinn, en það felur ekki í sér brot gegn neinum réttindumstefnanda. Ósannað er að framgangalögreglu hafi verið vísvitandi ógnvekjandi eða til þess fallin að hræða þaðfólk sem þarna hafði safnast saman.Stefnanda hefur heldur ekki tekist að sanna að ákveðið hafi veriðfyrirfram að handtaka mótmælendur. Atvikmálsins og skýrslur bæði mótmælenda og lögreglumanna fyrir dómi sýna aðstefnandi og aðrir mótmælendur voru ítrekað beðnir að yfirgefa vinnusvæðið ogað lögregla hafði fyrirmæli um að gæta hófs í aðgerðum sínum. Stefnandavoru gefin fyrirmæli um að víkja af vinnusvæðinu. Hvort sem vinnusvæðið var skýrlega merkt eðaekki voru fyrirmæli lögreglu skýr og stefnandi hlaut að gera sér fulla greinfyrir því að hann væri staddur á vinnusvæðinu.Blasir við að hann ætlaði sér beinlínis að vera á vinnusvæðinu. Getur stefnandi ekki borið fyrir sig aðsvæðið hafi ekki verið réttilega merkt.Það sem ræður úrslitum er að stefnandi fékk skýr og lögmæt fyrirmæli frálögreglu um að yfirgefa vinnusvæðið, sem hann hunsaði. Í19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er að finna hátternisreglu sem mælir fyrir umskyldu manna til að hlýða fyrirmælum lögreglu.Samkvæmt 41. gr. sömu laga varðar brot gegn þessari reglu refsingu. Þessi ákvæði eru ekki handtökuheimild, þettaeru hins vegar fullgild refsiákvæði samkvæmt dómaframkvæmd. Handtökuheimild í þessu tilviki var í 1. mgr.90. gr. laga nr. 88/2008. Var fullnægtskilyrðum 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu. Um framkvæmd handtökunnar gildaalmennar reglur eins og meðalhófsreglan, reglan um nauðsyn aðgerða í 14. gr. ogsíðari málslið 2. mgr. 16. gr. lögreglulaga og reglur XIII. kafla laga nr.88/2008. Handtakastefnanda var nauðsynleg eins og á stóð.Hluti mótmælenda hafði verið fluttur af vinnusvæðinu og sleppt utanþess, en höfðu þá farið aftur inn á vinnusvæðið annars staðar. Aðrar aðferðir voru fullreyndar og ljóst aðflytja yrði mótmælendur, a.m.k. suma þeirra, á brott til þess að unnt væri aðhefja hinar umdeildu framkvæmdir, sem eins og áður segir voru lögmætar. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandihafi verið vistaður í fangaklefa lengur en nauðsyn bar til. Lögreglan þurfti að skrá nöfn þeirra semhandteknir höfðu verið og aðrar upplýsingar um málið. Var stefnanda sleppt strax að því loknu. Var hann því jafnskjótt látinn laus ískilningi 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.Ósannað er að lögregla hafi vísvitandi niðurlægt eða særtstefnanda. Stefnandikrefst bóta vegna líkamstjóns án þess að tilgreina fjárhæð. Hann hefur ekki kosið að krefjastviðurkenningar bótaskyldu vegna afmarkaðs líkamstjóns, eins og heimilt værisamkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Er ekki unnt að krefjast bóta án þess að tilgreina fjárhæð, sbr. d-lið1. mgr. 80. gr. sömu laga. Verðurþessari kröfu stefnanda þegar af þessari ástæðu vísað frá dómi. Ekkier krafist bóta vegna skemmda á fatnaði stefnanda. Óumdeilter að mótmælin voru friðsöm. Eins ogfram kemur í áðurnefndum dómum Hæstaréttar tryggja ákvæði stjórnarskrárinnaralmennan rétt einstaklinga til þess að láta í ljós hugsanir sínar og skoðanir áfriðsaman hátt. Þá veita þau hópi mannarétt til að nýta saman tjáningarfrelsi sitt með fundum eða sameiginlegummótmælum. Þessum rétti má setja skorðurmeð lögum, m.a. í þágu allsherjarreglu eða vegna réttinda annarra, sbr. 3. mgr.73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. og 11. gr. mannréttindasáttmálans. Eins og áður segir áttu framkvæmdirnar sérviðhlítandi stoð að lögum þegar í þær var ráðist. Lögreglu bar því, í samræmi við fyrirmæli e-og f-liða 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga, að tryggja framkvæmd þeirra og grípa tilþeirra aðgerða sem nauðsynlegar voru til þess, sbr. og 15. gr. laganna. Þessar skorður verða einnig settar réttimanna til að safnast saman vopnlausir samkvæmt 3. mgr. 74. gr.stjórnarskrárinnar. Eins og segir ígreindum dómum sem vörðuðu sömu mótmælin gengu aðgerðir lögreglu á vettvangiekki lengra en þörf krafði og mótmælendum var eingöngu bannað að mótmæla ávinnusvæðinu sjálfu. Handtakastefnanda var nauðsynleg til að tryggja framgang lögmætra framkvæmda. Ekki var gengið lengra en nauðsyn krafði ogstefnandi hefur sjálfur stuðlað að því að hann var handtekinn. Hann á því ekki rétt á miskabótum 228. gr.laga um meðferð sakamála. Þá var ekkiunnin ólögmæt meingerð gegn persónu, friði, æru eða persónu stefnanda og verðaþví heldur ekki dæmdar bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga.Ósannað er að stefnanda hafi verið valdið varanlegum miska. Verður stefndi sýknaður af kröfu hans ummiskabætur, en kröfu um bætur fyrir líkamstjón verður vísað frá dómi eins ogáður segir. Þóttniðurstaða málsins sýnist með öllu vafalaus er þó rétt að málskostnaður falliniður. Stefnandi hefur gjafsókn og er þóknunlögmanns hans ákveðin 350.000 krónur með virðisaukaskatti. Er þá litið til þess að hér hafa verið rekinsamhliða tíu mál sem í öllum meginatriðum eru sambærileg. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Kröfustefnanda, Sigmundar Einarssonar, um bætur vegna líkamstjóns er vísað frádómi. Að öðru leyti er stefndi, íslenskaríkið, sýknað af kröfum hans. Málskostnaðurfellur niður. Málflutningsþóknunlögmanns stefnanda, 350.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 289/2013
Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Hraðakstur Akstur sviptur ökurétti Fíkniefnalagabrot Reynslulausn
V var sakfelldur fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni og umferðarlögum. Við ákvörðun refsingar var m.a. litið til sakarferils V og þess að með brotunum rauf hann reynslulausn sem honum hafði verið veitt. Var refsing hans ákveðin fangelsi í eitt og hálft ár auk þess sem honum var gert að sæta sviptingu ökuréttar ævilangt og þola upptöku ávana- og fíkniefna.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. apríl 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð. Mál þetta varðar ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum 17. desember 2012 sem er skipt niður í fimmtán ákæruliði. Við þingfestingu málsins í héraði 30. janúar 2013 játaði ákærði sök varðandi aðra háttsemi en greinir í V. ákærulið og að hluta þá háttsemi sem greinir í VII. og XV. ákærulið. Ákærði neitaði að fíkniefni þau sem fundust í vörslum hans samkvæmt ákærulið VII hafi verið ætluð til sölu og dreifingar og féll ákæruvaldið frá sakargiftum að því leyti. Þá féll ákæruvaldið frá ákæru samkvæmt ákærulið XV um að ákærði hafi ekið undir áhrifum ávana- og fíkniefna og þar með gerst brotlegur við 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Eftir þessar breytingar á ákærunni játaði ákærði sök samkvæmt þessum ákæruliðum. Í þinghaldi 13. febrúar 2013 féll ákæruvaldið síðan frá ákæru samkvæmt ákærulið V. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði meðal annars sakfelldur fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni með því að hafa haft í vörslum sínum óþekktar töflur. Ekki liggur fyrir í málinu að töflur þessar innihaldi ávana- og fíkniefni, en samkvæmt 2. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni er varsla og meðferð ávana- og fíkniefna sem talin eru upp í 6. gr. laganna óheimil og refsiverð, sbr. 5. gr. laganna. Verður ákærði því sýknaður af ákæru fyrir það brot. Að framangreindu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Í máli þessu hefur ákærði verið sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa í þrettán nánar tilgreind skipti á tímabilinu 27. febrúar til 20. október 2012 ekið bifreiðum sviptur ökurétti, þar af átta sinnum undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Þá hefur hann verið sakfelldur fyrir að hafa ekið bifreið langt yfir hámarkshraða, akstur gegn rauðu ljósi og að hafa, eftir að hafa ekið á kyrrstæða bifreið, yfirgefið vettvang án þess að gera viðvart um óhappið. Enn fremur hefur hann verið sakfelldur fyrir að hafa í tvígang haft í vörslum sínum ávana- og fíkniefni. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann dæmdur fyrir líkamsárás 2004 og 2007. Þá var hann á dæmdur 2006 og 2009 fyrir fíkniefnabrot. Með viðurlagaákvörðun 2008 var ákærða gerð sekt fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga og sviptur ökurétti í 12 mánuði frá 3. júlí 2008. Á árinu 2010 var ákærði dæmdur fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga og brot á lögum um ávana- og fíkniefni og sviptur ökurétti ævilangt frá 12. ágúst 2010. Á árinu 2011 var hann dæmdur fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni og brot á vopnalögum. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 13. júní 2012 var ákærða gerð sekt fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Fjögur brot ákærða samkvæmt ákæru voru framin á tímabilinu 27. febrúar til 26. maí 2012 og því áður áður en fyrrnefndur dómur gekk. Samkvæmt framansögðu verður refsing ákærða ákveðin með hliðsjón af 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærða var veitt reynslulausn 28. desember 2011 í 2 ár á eftirstöðvum 280 daga fangelsisrefsingar. Með brotum sínum hefur ákærði rofið skilyrði reynslulausnarinnar. Ber því að ákveða refsingu í einu lagi með hliðsjón af þeirri fangelsisrefsingu, sem óafplánuð er samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir að aka þrettán sinnum sviptur ökurétti, þar af í átta skipti undir áhrifum ávana- og fíkniefna, hraðakstur, akstur gegn rauðu ljósi, yfirgefa árekstursvettvang og í tvígang fyrir vörslur ávana- og fíkniefna. Brotin framdi ákærði á tæplega átta mánaða tímabili. Að þessu virtu og í ljósi sakarferils ákærða verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um um refsingu hans. Þá verður staðfest niðurstaða dómsins um upptöku, sviptingu ökuréttar og sakarkostnað. Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 215.237 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 1. mars 2013. Mál þetta, sem þingfest var 9. janúar 2012 og dómtekið 13. febrúar sl., var höfðað með ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum, dagsettri 17. desember 2012, á hendur Vilhjálmi Vilhjálmssyni, kt. [...], Heiðargarði 5, 230 Reykjanesbæ, I. (007-2012-...) „Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, mánudaginn 27. febrúar 2012, ekið bifreiðinni RE800, norður Gullinbrú, að Fjallkonuvegi, Reykjavík, sviptur ökuréttindum ævilangt, á 98 kílómetra hraða á klukkustund, að teknu tilliti til vikmarka, þar sem leyfður hámarkshraði er 60 kílómetrar á klukkustund. Telst háttsemi þessi varða við 1., sbr. 3., mgr. 37. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. II. (008-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, sunnudaginn 8. apríl 2012, ekið bifreiðinni VO147, vestur Reykjanesbraut, þaðan frá Stekk og til hægri austur Njarðarbraut og inn á bifreiðastæði við verslun Toyota, Njarðarbraut 17, Reykjanesbæ, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 100 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. III. (008-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, föstudaginn 20. apríl 2012, ekið bifreiðinni VO147, inn á bifreiðastæði og að bensíndælum við bensínstöðina Básinn, við Vatnsnesveg, Reykjanesbæ, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 130 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. IV. (007-2012-...) A. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, laugardaginn 26. maí 2012, ekið bifreiðinni VO147, eftir Vesturlandsvegi við Lágafell, inn á Langatanga og loks inn á athafnasvæði Olís, Reykjavík, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 290 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. B. Fyrir fíkniefnalagabrot, fyrir að hafa, á sama tíma og greinir í ákærulið A., haft í vörslum sínum, 6,36 g af amfetamíni, 0,95 g af Ecstasy og 4 bláar miðjuskiptar töflur af óþekktri tegund, er lögregla fann falin í sígarettupakka sem geymdur var í hólfi við ökumannssæti bifreiðarinnar, í kjölfar þess að lögregla framkvæmdi leit í bifreiðinni á vettvangi. Telst háttsemi þessi varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. V. (008-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, mánudaginn 28. maí 2012, ekið bifreiðinni VO147, vestur Grófina og inn á bifreiðastæði við Grófina 10, Reykjanesbæ, þar sem ákærði stöðvaði bifreiðina og fór út úr bifreiðinni, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 225 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, fimmtudaginn 14. júní 2012, ekið bifreiðinni VO147, austur Vesturgötu og þaðan norður inn á Hringbraut, gegn rauðu ljósi, uns ákærði stöðvaði bifreiðina við Grófina, Reykjanesbæ, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 105 ng/ml og MDMA í blóði mældist 80 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr. 5. gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. VII. (007-2012-...) Fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa, sunnudaginn 17. júní, haft í vörslum sínum, til sölu og dreifingar, samtals 30,84 g af amfetamíni, er lögregla fann í peysuvasa ákærða, við framkvæmd öryggisleitar á ákærða í kjölfar þess að höfð voru afskipti af honum þar sem hann lá áfengisdauður á Reykjavíkurvegi við Arnarhraun, Hafnarfirði. Telst háttsemi þessi varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. VIII. (008-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, miðvikudaginn 4. júlí 2012, ekið bifreiðinni VO147, austur Suðurstrandarveg, skammt austan við Selatanga, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 75 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. IX. (007-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, sunnudaginn 22. júlí 2012, ekið bifreiðinni VO147, austur Reykjanesbraut, til móts við Straumsvík, sviptur ökuréttindum ævilangt. Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. X. (007-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, þriðjudaginn 24. júlí 2012, ekið bifreiðinni VO147, austur Vesturvör og þaðan inn á Kársnesbraut, uns ákærði stöðvaði bifreiðina til móts við Kársnesbraut 71, Kópavogi, sviptur ökuréttindum ævilangt. Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. XI. (007-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, aðfaranótt mánudagsins 30. júlí 2012, ekið bifreiðinni VO147, vestur Nesvör og þaðan inn á Hafnarbraut til suðurs uns ákærði stöðvaði bifreiðina við Hafnarbraut 11, Kópavogi, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 205 ng/ml, kókaín í blóði mældist 30 ng/ml og tetrahýdrókannabínól í blóði mældist 1,4 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. XII. (007-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, laugardaginn 11. ágúst 2012, ekið bifreiðinni IX970, austur Hvaleyrarbraut, Hafnarfirði, sviptur ökuréttindum ævilangt. Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. XIII. (008-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, miðvikudaginn 3. október 2012, ekið bifreiðinni VO147, austur Vesturbraut, Reykjanesbæ, uns ákærði stöðvaði bifreiðina við Vesturbraut 6, Reykjanesbæ, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 235 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. XIV. (008-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, fimmtudaginn 11. október 2012, ekið bifreiðinni VO147, vestur Reykjanesbraut, áleiðis til Reykjanesbæjar, uns ákærði stöðvaði bifreiðina við Stapabraut, Reykjanesbæ, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 320 ng/ml). Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. XV. (008-2012-...) Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, laugardaginn 20. október 2012, ekið bifreiðinni NU942, suður Hringbraut, Reykjanesbæ, sviptur ökuréttindum ævilangt og undir áhrifum ávana- og fíkniefna (Amfetamín í blóði mældist 320 ng/ml). Er ákærði kom akandi að gatnamótum Hringbrautar og Aðalgötu, missti ákærði stjórn á bifreiðinni NU942 með þeim afleiðingum að bifreiðin skall framan á bifreiðinni [...] sem var kyrrstæð við gatnamót Hringbrautar og Aðalgötu. Í kjölfar þess að ökumaður bifreiðarinnar [...] óskaði eftir aðstoð lögreglu hljóp ákærði af vettvangi án þess að nema staðar og gera viðvart um óhappið og án þess að skýra frá nafni sínu og heimilisfangi. Telst háttsemi þessi varða við 1. mgr. 10. gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þess er einnig krafist að ákærði verði dæmdur til sviptingar ökuréttar, skv. 101. gr. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993 og 18. gr. laga nr. 66/2006, og að gerð verði upptæk framangreind 37,20 g af amfetamíni, 0,95 g af Ecstasy og 4 bláar miðjuskiptar töflur af óþekktri tegund, samkvæmt heimild í 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, sbr. lög nr. 10/1997 og 68/2001, sbr. 2. mgr. 14. gr. reglug. nr. 233/2001.“ Ákærði kom fyrir dóminn 30. janúar sl., ásamt skipuðum verjanda sínum, og játaði þá háttsemi sem lýst er í ákæruliðum I, II, III, IV-A og -B, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII, XIII og XIV. Þá samþykkti hann kröfu um upptöku. Við fyrirtöku þann 13. febrúar sl. féll ákæruvaldið frá ákærulið V og þeirri háttsemi að ákærði hafi, í ákærulið VII, haft umrædd fíkniefni til sölu- og dreifingar. Farið var með málið samkvæmt ákvæðum 164. gr. laga nr. 88/2008 og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun refsingar. Ákærði krafðist vægustu refsingar. Játning ákærða er í samræmi við önnur gögn málsins og verður hann því sakfelldur fyrir brot sín. Háttsemin er í ákæru réttilega færð til refsiákvæða. Í málinu liggur fyrir matsgerð Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði. Kemur þar fram að magn THC í sýnum var lítið eða á bilinu 9,5 til 14 mg/g eftir þurrkun sýnanna. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að ákærði játaði brot sitt greiðlega fyrir lögreglu og fyrir dóminum. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur honum sjö sinnum verið gerð refsing frá árinu 2004. Þau brot sem hafa áhrif við ákvörðun refsingar nú er dómur frá 9. febrúar 2006, en þá var ákærði dæmdur í tveggja ára fangelsi fyrir brot gegn 173a gr. almennra hegningarlaga. Þann 3. júlí 2008 gekkst ákærði undir viðurlagaákvörðun fyrir brot gegn 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga og var sviptur ökurétti í tólf mánuði frá 3. júlí 2008. Þann 17. desember 2009 var ákærði dæmdur í tveggja ára fangelsi fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga og 2., sbr. 5., gr. laga um ávana- og fíkniefni. Þann 9. júlí 2010 var ákærði dæmdur í þriggja mánaða fangelsi fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni og 1. og 2. mgr. 45. gr. a umferðarlaga auk 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga og var sviptur ökurétti ævilangt frá 12. ágúst 2010 og þann 20. október 2011 var ákærði dæmdur í eins mánaðar fangelsi fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni svo og vopnalagabrot. Ákærði fékk reynslulausn á dómi frá 9. febrúar 2006 á 240 dögum þann 13. júlí 2007 í tvö ár. Ákærði rauf þá reynslulausn 27. mars 2008 og lauk afplánun 22. nóvember 2008. Ákærði fékk aftur reynslulausn 28. desember 2011 í tvö ár á eftirstöðvum refsingar, 280 dögum. Dómar frá 9. júlí 2010 og 20. október 2011 eru hegningarauki við fyrri dóm þannig að ákærði rauf ekki reynslulausn með þeim brotum. Með brotum þeim sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir nú rauf hann reynslulausn sem honum var veitt 28. desember 2011 á eftirstöðvum refsingar, 280 dögum. Ber að dæma reynslulausnina upp nú með hliðsjón af 65. gr. laga 49/2005, sbr. 60. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði hefur með brotum sínum nú verið sakfelldur fyrir að aka þrettán sinnum sviptur ökurétti frá 27. febrúar 2012 til 20. október 2012. Er hér um tólftu ítrekun að ræða. Þá hefur ákærði verið sakfelldur fyrir átta brot gegn 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987 og þar af fjórum sinnum með mikið magn fíkniefna í blóði. Áður hafði ákærði verið sakfelldur í tvígang fyrir fíkniefnaakstur. Er hér um níu ítrekanir að ræða. Þá hefur ákærði verið sakfelldur fyrir að hafa í tvígang haft í vörslum sínum samtals 37,20 g af amfetamíni, 0,95 g af Ecstasy og óþekktar töflur. Er þar um endurtekin brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni að ræða. Ákærði á sér engar málsbætur. Með vísan til 72. gr. laga nr. 19/1940 og dómaframkvæmdar er refsing ákærða ákveðin fangelsi í eitt og hálft ár. Ekki eru efni til að skilorðsbinda refsinguna. Þá skal ákærði sviptur ökurétti ævilangt frá uppkvaðningu dóms þessa. Ákærði mótmælti því að hann yrði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar þar sem hluti sakarkostnaðar er vegna rannsóknar á kannabínóíðum sem ekki hafi verið ákært fyrir. Við skoðun á matsgerðum hefur efnið THC fundist í þvagi ákærða í öllum tilfellum sem það var rannsakað utan einu sinni. Verður ákærði ekki dæmdur til greiðslu á þeim kostnaði. Með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað sem hlaust af málinu, sem er samkvæmt yfirliti 1.012.654 krónur. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða þóknun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 261.040 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærði, Vilhjálmur Vilhjálmsson, kt. [...], skal sæta fangelsi í eitt og hálft ár. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá uppkvaðningu dóms þessa. Ákærði skal sæta upptöku á 37,20 g af amfetamíni, 0,95 g af Ecstasy og fjórum bláum töflum af óþekktri tegund. Ákærði greiði sakarkostnað, samtals 1.273.694 krónur, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 261.040 krónur.
Mál nr. 596/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson og Ólafur BörkurÞorvaldsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 19. september 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19.september 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þartil dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 17.október 2017 klukkan 12. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmritími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Ákæra á hendur varnaraðila vargefin út 20. júlí 2017, en þar eru honum gefin að sök í 20 liðum ýmis brot gegnalmennum hegningarlögum nr. 19/1940 og sérrefsilögum. Málið var þingfest 9.ágúst 2017 og dómtekið 20. september sama ár að lokinni aðalmeðferð, sem hófst6. sama mánaðar.Með dómum Hæstaréttar 4. maí 2017í máli nr. 273/2017 og 2. ágúst sama ár í máli nr. 487/2017 var því slegiðföstu að fullnægt væri skilyrðum til þess að varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi ágrundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til þessa vargæsluvarðhald varnaraðila framlengt til 19. september 2017 með dómi Hæstaréttar28. ágúst 2017 í máli nr. 529/2017. Hinn kærði úrskurður var kveðinnupp í þinghaldi 19. september 2017 að varnaraðila viðstöddum og dómþingi slitiðklukkan 11.50. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur áþann hátt sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Varnaraðili, X, sæti áframgæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en tilþriðjudagsins 17. október 2017 klukkan 11.50.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 19. september 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldiþar til dómur fellur í málum hans en eigi lengur en til þriðjudagsins 17.október 2017 kl. 12:00.Í greinargerðsaksóknarfulltrúa kemur fram að ákærði hafi verið handtekinnþann 1. maí sl. en fyrr um daginn hafi lögreglu borist tilkynning um innbrot ogþjófnað í nýbyggingu við [...] íReykjavík. Þar hafði starfsmaður komið að manni vera að bera verkfæri í bifreiðsem hafði verið lagt við húsið. Þegar starfsmaðurinn hafi komið að geranda, þáhafi gerandi hlaupið í burtu. Umrædd bifreið sé í eigu ákærða en hafi verið meðstolin skráningarnúmer, þ.e. [...].Ákærði hafi játað sök í skýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins.Auk þessa máls sé ákærði undir rökstuddum grun umeftirfarandi brot framin á undanförnum mánuðum:[...] – FjársvikÞann11. maí sl. hafi lögreglu borist tilkynning um þjófnað á veski þann 10. aprílsl. en í veskinu hafi m.a. veriðgreiðslukort. Í kæruskýrslu hafi komið fram að búið hafi verið að taka íheimildarleysi 104.795 kr. út af kortunum og að reynt hafi verið að taka meiraút en án árangurs. Ákærði hafi þekkt sjálfan sig á upptökum og viðurkennt aðhafa verið með kortin og hafa reynt að taka út af þeim. Við þingfestingumálsins hafi ákærði viðurkennt fjársvikin en neita að hafa stolið veskinu.[...] – ÞjófnaðurTilkynnthafi verið um þjófnað á sjónvarpi og farangri gesta á hótelherbergi á FosshótelReykjavík. Lögreglumenn hafi þekkt ákærða sem geranda af myndbandsupptökum enákærði hafi játaði sök í skýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins.[...] – Innbrot, þjófnaðurÞann30. apríl sl. hafi lögreglu borist tilkynning um að brotist hafi verið inn íbifreiðina [...] við[...] í Reykjavík og þaðan stoliðmunum. Þá hafi skráningarnúmerum bifreiðarinnar einnig verið stolið.Lögreglumenn hafi talið sig þekkja ákærða sem geranda (mál nr. [...]). Við þingfestingu málsins hafi ákærði játað aðhafa stolið skráningarnúmerunum en neitað að hafa brotist inn í umræddabifreið.[...] – HilmingÞann1. maí sl. hafi ýmsir munir fundist áheimili ákærða sem lögregla ætli að séu þýfi. Í ljós hafi komið að umræddirmunir hafi tengst innbroti í húsnæði [...](mál nr. [...]).Ákærði hafi játað sök við þingfestingu málsins.[...] – Innbrot, þjófnaðurTilkynnthafi verið um innbrot í geymslu þann 28. apríl sl. við [...] í Kópavogi. Teknir hafi verið nokkrir munir úrgeymslunni, t.d. Canon filmuvél með linsum, háþrýstidæla, stafrænar myndavélar,fartölva, Ipod, gamlar kvikmyndatökuvélar/upptökuvélar. Ákærði hafi játað sök ískýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins.[...] – Þjófnaður og nytjastuldurökutækisÞann28. apríl sl. hafi lögreglu borist tilkynning um að farið hafi verið í óleyfiinn á skrifstofu við [...] íReykjavík og teknir lyklar af bifreiðinni [...],lyklar af fyrirtæki og að heimili tilkynnanda. Þá hafi bifreiðinni [...] einnigverið stolið eða hún tekin í heimildarleysi. Lögreglumenn hafi þekktákærða á upptökum og fundið umrædda bifreið við heimili kærustu ákærða. Ákærðihafi játað sök í skýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins.[...] – ÞjófnaðurÞann27. apríl sl. hafi lögreglu borist tilkynning um farið hafi verið inn ískrifstofuhúsnæði við [...] íReykjavík og þaðan teknir nokkrir munir, þ.á.m. skjávarpi. Lögreglu hafi síðanborist ábending um að ákærði hafi farið þarna inn og tekið umrædda muni. Viðleit að ákærða vegna rannsóknar lögreglu á öðru máli, hafi lögregla farið aðheimili kærustu ákærða. Þar hafi móðir kærustu ákærða afhent lögreglu meintþýfi sem ákærði hafði komið með inn á heimilið, þ.á.m. umræddan skjávarpa.Ákærði hafi sagðist hafa keypt umræddan skjávarpa af ónafngreindum manni.Ákærði hafi neitað sök við þingfestingu málsins.[...] – ÞjófnaðurÁkærðihafi játað í skýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins að hafa fariðinn á hótelherbergi við Fosshótel og stolið þaðan sjónvarpi, ferðatösku, heyrnatólum,rakvél og hleðslutæki þann 27. apríl sl.[...] – Nytjastuldur ökutækisÁkærðihafi viðurkennt í skýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins að hafaþann 24. apríl sl. tekið bifreiðina [...]í heimildarleysi frá [...]Reykjavíkurvegi og notað hana þar til lögregla hafi haft afskipti af honum samadag á bifreiðinni.[...] – Innbrot, þjófnaðurÁkærðisé grunaður um að hafa þann 10. apríl sl. klippt á lás á bílageymsluhúsnæði ífyrirtækinu [...],Kópavogi og stolið kerru með tveimur vélsleðum samtals að verðmæti um 5.000.000kr. Ákærði hafi viðurkennt sök í skýrslutöku hjá lögreglu en hann hafi sagsteinungis hafa ætlað að nota vélsleðana, ekki að selja þá. Ákærði hafi játað sökvið þingfestingu málsins.[...] og [...] – Innbrot, þjófnaðurÞann3. apríl sl. hafi borist inn í bílageymslu við [...]og þaðan stolið nokkru magni af verkfærum. Lögregla hafði síðan haftafskipti af ákærða daginn eftir við umferðareftirlit og hafi lögreglumenn séðumrædd verkfæri í bifreið ákærða. Ákærði hafi viðurkennt sök í skýrslutöku hjálögreglu og við þingfestingu málsins.[...] – ÞjófnaðurKærahafi borist lögreglu frá Olís vegna þjófnaðar á eldsneyti þann 1. apríl sl.Ákærði hafi viðurkennt að hafa sett eldsneyti á bifreið sína fyrir 5.079 kr. ánþess að hafa greitt fyrir það.[...] – Innbrot, þjófnaðurÞann12. desember sl. hafi verið tilkynnt um innbrot og þjófnað í fyrirtæki við [...] í Kópavogi og þaðan stolið töluverðu magni afverkfærum. Umrædd verkfæri hafi fundist í geymslu sem ákærði hafi verið með á leiguog hafi hann viðurkennt sök í skýrslutöku hjá lögreglu. Ákærði hafi síðanneitað sök við þingfestingu málsins.[...] – RánÞann17. október sl. hafi verið óskað eftir aðstoð lögreglu að [...] í Reykjavík. Tilkynnandi hafi greint frá því aðmaður hafi ruðst inn í íbúð hans, heimtað að fá hjá honum lyf og hótað því aðstinga hann með hníf. Maðurinn hafi slegið tilkynnanda nokkrum sinnum og tekiðsíma hans. Tilkynnandi hafi verið með sjáanlega áverka í andliti. Í skýrslutökuhjá lögreglu hafi ákærði neitað því að hafa ruðst þarna inn heldur hafitilkynnandi boðið honum inn. Ákærði hafi neitað að hafa hótað manninum. Ákærðihafi viðurkennt að hafa tekið lyf og síma mannsins og að hann hafi slegið hanneftir að hafa reiðst.Í greinargerðinni hafi einnig komið fram að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 2. maí ímáli nr. R-129/2017 hafi ákærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi til 30. maísl. en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar í máli nr. 273/2017.Þann 30. maí sl. hafi gæsluvarðhaldið síðan verið framlengt til 27. júní sl.með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-162/2017. Þann 27. júní hafigæsluvarðhaldið verið framlengt til 25. júlí með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur í máli nr. R-217/2017. Þá hafi gæsluvarðhaldið verið framlengt þann25. júlí til 22. ágúst sl. með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr.R-253/2017 en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar í málinr. 487/2017. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-277/2017 hafiákærða síðan verið gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til dagsins í dag en sáúrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar í máli nr. 529/2017.Rannsókn ofangreindra mála sé lokið og lögreglustjóri hafi gefið út ákæru þann20. júlí sl. en málið hafi síðan verið þingfest þann 8. ágúst sl. [...].Aðalmeðferð málsins hafi hafist 6. september sl. en ráðgert sé að henni verðilokið 20. september nk. Ákærði eigi að bakinokkurn sakarferil og hafi hlotið dóma fyrir auðgunarbrot. Við rannsókn málaákærða hjá lögreglu hafi komið í ljós að hann sé í neyslu fíkniefna og megiætla að hann fjármagni fíkniefnaneyslu sína með afbrotum. Með vísan til brotaferils ákærða á undanförnum vikumog mánuðum sé það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á því að ákærðimuni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna en nauðsynlegt séað ljúka þeim málum sem séu til meðferðar hjá lögreglu og dómstólum sem fyrst.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamálamála sé þess krafist að krafan nái fram að gangaNiðurstaðaÍ greinargerð lögreglustjóra kemur fram að ákærði hafi með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur þann 2. maí í máli nr. R-129/2017 verið gert að sætagæsluvarðhaldi til 30. maí sl. ágrundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ensá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar í máli nr. 273/2017. Gæsluvarðhald ákærða hafi síðan ítrekaðverið framlengt og nú síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr.R-277/2017 þann 22. ágúst sl. og þá var ákærða gert að sæta áframgæsluvarðhaldi til dagsins í dag en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómiHæstaréttar í máli nr. 529/2017.Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að rannsókn málanna á hendurákærða sé lokið og ákæra á hendur hafi verið gefin út 20. júlí sl. og málið verið þingfest þann 8. ágúst sl. [...].Aðalmeðferð málsins hafi hafist 6. september sl. en ráðgert sé að henni verðilokið 20. september nk. Erþví fallist á að fyrir hendi sé rökstuddurgrunur um að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögðvið. Ákærðiá nokkurn brotaferil að baki og hefur hann m.a. hlotið dóma vegnaauðgunarbrota. Þá kemur fram í greinargerð að fyrir liggi að hann eigi viðfíkniefnavanda að etja. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til þess fjölda málasem upp hafa komið allt fram til þess tíma er ákærða var gert að sætagæsluvarðhaldi. Verður fallist á með lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu áþví að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Þáer og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 529/2017 á það fallist aðfullnægt sé skilyrði c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 þess efnis aðætla megi að ákærði muni halda áfram brotum meðan máli hans er ólokið og það ertil meðferðar hjá dómstólum. Ekkiverður talið að neitt nýtt hafi komið fram sem breyti þessari niðurstöðu þóákærði hafi ekki neytt fíkniefna í gæsluvarðhaldinu sbr. framlagt dskj. nr.2. Verðurþví samkvæmt framangreindu fallist á kröfu sóknaraðila eins og hún er sett framog ákærða gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðarfyrir dómstólum en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 19. september 2017 kl.12.00. ÞórðurClausen Þórðarson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.ÚR S K U R Ð A R O R Ð : Ákærði,X, kt. [...], skal áframsæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í málum hans en eigi lengur entil þriðjudagsins 17. október 2017 kl. 12:00.Þórður Clausen Þórðarson