Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 460/1998
|
Hlutafélag Einkahlutafélag Sameining Samruni
|
G var einn af hluthöfum í einkahlutafélaginu VS þegar ákveðið var að einkahlutafélagið VB yrði sameinað VS. Tillaga um sameiningu var samþykkt á hluthafafundi í VS með atkvæðum allra hluthafa nema G, sem greiddi atkvæði gegn sameiningunni. Í kjölfarið krafðist G þess að VS leysti til sín hlut hennar í félaginu og byggði hún kröfuna á 106. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Talið var að um hefði verið að ræða samruna félagana með yfirtöku VS á VB. Í ljósi þess og þess að ekki var stofnað nýtt félag við samrunann var 106. gr. einkahlutafélagalaga ekki talin geta náð til G og var VS sýknað af kröfum hennar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 1998. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 27. janúar 1999. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 11.271.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. desember 1996 til greiðsludags. Til vara krefst hún 6.960.900 króna með sömu dráttarvöxtum og í aðalkröfu, en að því frágengnu að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti og að ákvæði héraðsdóms um málskostnað verði staðfest. I. Gagnáfrýjandi er meðal hluthafa í aðaláfrýjanda. Er rakið í héraðsdómi, að á árinu 1996 hafi verið ákveðið að einkahlutafélagið Valdemar Baldvinsson yrði sameinað Valgarði Stefánssyni ehf. Var haldinn hluthafafundur í síðastnefnda félaginu 10. október það ár, þar sem greidd voru atkvæði um svohljóðandi tillögu: „Hluthafafundur í Valgarði Stefánssyni ehf. samþykkir á grundvelli fyrirliggjandi gagna samruna Valdemars Baldvinssonar ehf. við félagið.“ Fór svo að tillagan var samþykkt með atkvæðum annarra hluthafa en gagnáfrýjanda, sem greiddi atkvæði gegn henni. Í fundargerð greinir að 81,8% atkvæða hafi verið með tillögunni, en 18,2% á móti. Gagnáfrýjandi krafðist þess þegar í kjölfarið að aðaláfrýjandi leysti til sín hlut hennar í félaginu, en verðmæti hlutarins taldi hún nema 19.722.381 krónu. Reisti hún kröfuna á því að slík skylda hvíldi á aðaláfrýjanda samkvæmt 106. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Aðaláfrýjandi mótmælti því að sér væri skylt að innleysa hlut gagnáfrýjanda samkvæmt tilvitnaðri lagagrein. Taldi hann að við sameiningu tveggja einkahlutafélaga væri slík skylda einungis fyrir hendi gagnvart hluthöfum í yfirteknu félagi, sem slitið sé í framhaldi af því. Skylda til innlausnar væri hins vegar ekki fyrir hendi hjá yfirtökufélaginu gagnvart hluthöfum í því félagi. II. Meðal málsgagna er samrunaáætlun stjórna áðurnefndra einkahlutafélaga, sem dagsett er 26. júní 1996. Segir í 1. gr. hennar, að stjórnir félaganna séu sammála um að sameina félögin undir nafni Valgarðs Stefánssonar ehf. á grundvelli XIV. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Gildi samþykktir Valgarðs Stefánssonar ehf. um hið sameinaða félag, og miðist sameining við 1. janúar 1996. Í 2. gr. segir síðan, að við sameiningu fái hluthafar í Valdemar Baldvinssyni ehf. eingöngu hluti í Valgarði Stefánssyni ehf. í skiptum fyrir hluti sína í fyrrnefnda félaginu þannig, að fyrir alla hluti í því félagi, 2.000.000 krónur, sem þeir láti af hendi, fái þeir hluti að nafnverði 1.124.870 krónur í Valgarði Stefánssyni ehf. Hlutafé hins sameinaða félags eftir sameiningu verði 15.012.870 krónur. Loks segir í 4. gr. að frá samrunadegi taki Valgarður Stefánsson ehf. við öllum tekjum og greiði öll gjöld vegna Valdemars Baldvinssonar ehf. Kemur fram í bréfi endurskoðenda 26. júní 1996 til stjórna félaganna, að ofangreint skiptihlutfall sé þannig fengið, að miðað sé við innra virði hlutanna á sameiningardegi. Í héraðsdómsstefnu kemur fram, að sameining félaganna hafi leitt til þess að hlutdeild gagnáfrýjanda í aðaláfrýjanda lækkaði úr 18,024% heildarhlutafjárins í 16,67%. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom jafnframt fram, að ekki hafi aðrar breytingar verið gerðar á samþykktum félagsins en sú að hlutfé hækkaði. III. Gagnáfrýjandi styður kröfur sínar þeim rökum, að enginn munur sé í raun á hluthöfum, sem lendi í minnihluta, hvort heldur þeir séu meðal eigenda yfirtökufélags eða þess félags, sem yfirtekið er. Þeir séu settir í sömu aðstöðu og ekkert tilefni sé til að gera mun á réttarstöðu þeirra að því er varðar heimild til að krefjast innlausnar. Orðalag 106. gr. eða annarra greina laga nr. 138/1994 styðji heldur ekki að hluthöfum, sem orðið hafi í minnihluta, sé í öðru tilvikinu gert hærra undir höfði en í hinu. Þá sé ljóst, að sameining raski valdahlutföllum innan yfirtökufélagsins, sem hluthafar þurfi ekki að sætta sig við. Þá styðji þróun, sem orðið hafi í löggjöf um vernd minnihluta, kröfur hennar. Eru rök hennar um skýringu þeirra greina laga nr. 138/1994, sem hér koma til álita, að öðru leyti rakin í héraðsdómi. Aðaláfrýjandi telur hins vegar að skýr munur sé gerður samkvæmt 106. gr. laganna á stöðu minnihluta í hlutafélögum, sem sameinuð eru. Sé ókleift að skilja orðalag greinarinnar með öðrum hætti en þeim að einungis hluthöfum í yfirteknu félagi, sem síðan sé slitið, sé veittur réttur til að krefjast innlausnar, enda hafi þeir mótmælt sameiningunni. Ástæða mismunar að þessu leyti sé sú, að aðstaða minnihluta sé ólík, eftir því til hvors félagsins sé litið. Þegar félag sé sameinað öðru og því slitið í kjölfarið sé venjan sú að greiða hluthöfum í yfirteknu félagi með hlutabréfum í yfirtökufélaginu. Með ákvæðinu sé gagngert stefnt að því að tryggja slíkum minnihlutaeigendum að geta krafist greiðslu í peningum í stað þess að taka við hlutum í félagi, sem þeir hafi alls ekki óskað eftir að eiga hlut í. Að því er varði yfirtökufélagið séu hluthafar á hinn bóginn líkt settir og þegar hlutafé sé aukið, en við þær aðstæður geti þeir ekki krafist innlausnar. Hluthafar geti í ýmsum tilvikum þurft að hlíta því að vera bornir atkvæðum án þess að öðlast sérstakan rétt af því tilefni. Þeir verði áfram hluthafar í því félagi, sem ekki sé slitið, og sú staða sé hér fyrir hendi. Að því er varði sérstaklega gagnáfrýjanda breyti aukning hlutafjárins vegna sameiningarinnar nær engu um stöðu hennar innan félagsins. Sjónarmið aðaláfrýjanda um skýringu laganna eru að öðru leyti rakin í héraðsdómi. IV. Í XIV. kafla laga nr. 138/1994 er fjallað um samruna einkahlutafélaga o.fl. Kemur fram í 94. gr., að ákvæði kaflans gilda meðal annars um samruna þegar einkahlutafélagi er slitið án skuldaskila með þeim hætti að félagið er algerlega sameinað öðru einkahlutafélagi með yfirtöku eigna og skulda (samruni með yfirtöku). Er ljóst að einkahlutafélagið Valdemar Baldvinsson var sameinað aðaláfrýjanda með þeim hætti, sem þarna greinir. Var síðan fyrrnefnda félaginu slitið, en ekki var stofnað nýtt félag af þessu tilefni. Þegar virt er orðalag 1. málsl. 106. gr. laga nr. 138/1994 þykir mega fallast á með aðaláfrýjanda að með því sé vísað til félaga, sem um ræðir í 1. mgr. 94. gr. laganna, og yfirtekin eru af öðrum félögum og síðan slitið. Ekki var um að ræða að nýtt félag væri stofnað við samruna tveggja einkahlutafélaga og getur lagagreinin heldur ekki fyrir þær sakir náð til gagnáfrýjanda. Þessi skýring fær jafnframt stoð í því að hluthafar í yfirteknu félagi, sem andvígir eru sameiningu, eru ekki í sömu aðstöðu við sameininguna og þeir hluthafar í yfirtökufélagi, sem ekki samþykkja hana. Þá hefur gagnáfrýjandi ekki skotið stoðum undir að með setningu laga nr. 138/1994 hafi verið stefnt að því að breyta að þessu leyti réttarstöðu minnihluta í yfirtökufélagi frá því sem var meðan lög nr. 32/1978 um hlutafélög giltu. Samkvæmt þessu verður sýknukrafa aðaláfrýjanda tekin til greina. Rétt þykir að hvor málsaðili beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Valgarður Stefánsson ehf., er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Guðrúnar Valgarðsdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 22. október 1998. Ár 1998, fimmtudaginn 22. október, var dómþing Héraðsdóms Norðurlands eystra sett í dómsal embættisins að Hafnarstræti 107, Akureyri, og haldið af Ásgeiri Pétri Ásgeirssyni, héraðsdómara. Fyrir var tekið: Mál nr. E-272/1997: Guðrún Valgarðsdóttir gegn Valgarði Stefánssyni ehf. Er nú í málinu upp kveðinn svofelldur dómur: Mál þetta, sem dómtekið var þann 27. ágúst síðast liðinn, hefur Einar S. Hálfdánarson, hdl., höfðað með stefnu útgefinni í Reykjavík 25. ágúst 1997 og birtri 27. sama mánaðar og þingfestri 4. september 1997 fyrir hönd Guðrúnar Valgarðsdóttur, kt. 131031-4919, Þinghólsbraut 68, Kópavogi, á hendur Valgarði Stefánssyni ehf., kt. 430167-0149, Hjalteyrargötu 12, Akureyri. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að innleysa hlut stefnanda í stefnda og til að greiða stefnanda kr. 11.271.500,-. Til vara að stefndi verði dæmdur til að innleysa hlut stefnanda í stefnda og til að greiða stefnanda kr. 6.800.000,-. Þá er krafist dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 7. desember 1996 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Við aðalmeðferð málsins kom fram ný varakrafa stefnanda, sem var mótmælt af stefnda og er henni því vísað frá dómi skv. 1. mgr. 111. gr. eml. nr. 91/1991. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt reikningi eða mati. Stefnandi lýsir málsástæðum og öðrum atvikum svo að hann telji sig knúinn til að höfða mál þetta til að fá skorið úr skyldu stefnda til að innleysa hlut stefnanda í Valgarði Stefánssyni ehf. Þann 10. janúar 1996 hafi verið boðað til hluthafafundar í Valgarði Stefánssyni ehf., sem haldinn skyldi samdægurs hér á Akureyri, samanber dómsskjal nr. 4. Var fundarefnið ákvarðanataka um samruna hlutafélaganna Valdemars Baldvinssonar ehf. og Valgarðs Stefánssonar ehf., sbr. dskj. nr. 4. Þann 22. janúar 1996 óskaði Einar S. Hálfdánarson, hdl., eftir því f.h. stefnanda með bréfi til stefnda að haldinn yrði skriflega boðaður hluthafafundur um fyrirhugaðan samruna félagsins og óskaði eftir að fyrir fundinum lægi samrunaáætlun og önnur nauðsynleg gögn sem lög gera kröfu til að fyrir liggi við ákvörðun um samruna tveggja félaga. Jafnframt var óskað eftir að fyrir fundinum lægi formleg tillaga um samrunann, sbr. dskj. nr. 6. Þann 12. ágúst 1996 ítrekaði Einar S. Hálfdánarson, hdl., f.h. stefnanda framkomna ósk 10. og 22. janúar 1996 og að á dagskrá fundarins verði svofelld tillaga: „Hluthafafundur í Valgarði Stefánssyni ehf. samþykkir, á grundvelli fyrirliggjandi gagna, samruna félagsins við Valdemar Baldvinsson ehf.“, sbr. dskj. nr. 12. Var aðalfundundur stefnda og jafnframt hluthafafundur boðaður að Hjalteyrargötu 12, Akureyri fimmtudaginn 10. október 1996 kl. 16:00, sbr. dskj. nr. 14. Svo sem fram komi í bókun aðalfundar, sbr. dskj. nr. 17 og 18, fór fram skrifleg atkvæðagreiðsla um tillöguna og var tillagan samþykkt með 113.660 atkvæðum eða 81,8%, af hlutafé en á móti voru 25.302 atkvæðum eða 18,2% af hlutafé, þ.e.a.s. samþykkt gegn atkvæðum stefnanda. Fylgiskjöl og ársreikningur á dskj. nr. 20 beri með sér að hlutur stefnanda í Valgarði Stefánssyni ehf. var um 18,02% eða nánar tiltekið 18,024%. Með símskeyti dags. 06.11.1996 fór Einar S. Hálfdánarson, hdl., þess á leit við stefnda fyrir hönd stefnanda að hlutur hennar í félaginu yrði innleystur á grundvelli 106. gr. laga nr. 138/1994, sbr. dskj. nr. 19. Í framhaldi af því fór lögmaður stefnanda þess á leit með matsbeiðni dags. í Reykjavík 18. nóvember 1996 til Héraðsdóms Norðurlands eystra að dómkvaddir yrðu hæfir og óvilhallir matsmenn til að meta verðmæti hluta stefnanda í stefnda, þar sem 13. þ.m. hefði stefndi hafnað kröfu stefnanda um innlausn. Stefndi gerði þá kröfu að hafnað yrði að dómkveðja matsmenn og var úrskurður uppkveðinn hér í dómi þann 20. mars 1997, þar sem kröfu stefnanda um dómkvaðningu matsmanna var hafnað. Þann 17. apríl 1997 var úrskurði þessum hnekkt í Hæstarétti og krafa stefnanda um dómkvaðningu matsmanna tekin til greina. Þann 28. apríl 1997 voru dómkvaddir matsmenn hér í dómi þeir Björgólfur Jóhannsson, löggiltur endurskoðandi, og Jón Hallur Pétursson, viðskiptafræðingur. Er matsgerð þeirra dags. á Akureyri 2. júlí 1997 og liggur frammi á dskj. nr. 33. Í niðurstöðu matsmanna ganga þeir út frá ársreikningi Valgarðs Stefánssonar ehf. fyrir árið 1995. Eigið fé á þeim tíma kr. 51.009.974,- og að teknu tilliti til skattaskuldbindinga á óskattlagt er eigið fé í árslok 1995, kr. 50.114.182,-. Þá meta þeir húsnæði Valgarðs Stefánssonar ehf. að Hjalteyrargötu 12 á Akureyri á kr. 35.000.000,- og mat bifreiða kr. 2.770.000,- og verðmæti sumarbústaðar við bókfært verð hans kr. 2.839.378,-. Að teknu tilliti til þessara eigna og skattaskuldbindinga á þær fjárhæðir telja þeir upplausnarvirði Valgarðs Stefánssonar ehf. kr. 62.536.851,-. Við mat þetta bætist síðan viðskiptavild félagsins teljist hún einhver. Í matsgerðinni segir að viðskiptavild sé almennt skilgreind sem verðmæti falið í framtíðarhagnaði af rekstri félags. Sé því ljóst að viðskiptavild sé háð huglægu mati og geti ekki talist áþreifanleg eign og verði ekki sýnileg fyrr en viðskipti eigi sér stað, sem sýni þá hvað aðilji sé tilbúinn að greiða fyrir hlutdeild í framtíðarafkomu viðkomandi félags. Miðað við þær forsendur sem liggja fyrir um rekstur Valgarðs Stefánssonar ehf. sé ekki hægt að meta viðskiptavild mikils ef nokkurs. Telja matsmenn að aðalverðmæti félagsins sé fólgið í áþreifanlegum eignum þess. Ef ekki standi til að leysa félagið upp sé ólíklegt að kaupandi fyndist sem tilbúinn væri að greiða upplausnarverð fyrir það. Ástæður séu einkum tvær, 18% hlutur veiti óveruleg áhrif á stjórnun félagsins og afkoma félagsins á árunum 1994 og 1995 gefi nær enga ávöxtun á upplausnarverðmæti þess. Eignarhlutdeild stefnanda í félaginu sé 18,024% samkvæmt gögnum sem fyrir matsmenn hafi verið lögð. Endanleg niðurstaða matsmanna er að upplausnarverð Valgarðs Stefánssonar ehf. sé kr. 62.536.000,-. Með tilliti til þess hve arðsemi Valgarðs Stefánssonar ehf. hafi verið lítil á undanförnum árum telja þeir hæfilegt að meta eignarhluta Guðrúnar Valgarðsdóttur á sem nemur 60% af áætluðu upplausnarverðmæti eða kr. 6.800.000,-. Vitnið Jón Hallur Pétursson staðfesti matsgjörðina fyrir dómi. Hann bar þó að láðst hefði að taka tillit til yfirfæranlegs taps við útreikning á verðmæti félagsins og hefði það hækkað matið eitthvað að hans sögn. Taldi lögmaður stefnanda að það hefði hækkað matið um kr. 900.000,-. Stefnandi byggir fjárkröfur sínar á niðurstöðu matsmannanna þ.e.a.s. aðalkrafan kr. 11.271.500,- er 18,024% af upplausnarverðinu kr. 62.536.000,-, sem stefnandi telur vera fullar bætur sér til handa og varakrafan niðurstaða matsmannanna um 60% af áætluðu upplausnarverði eða kr. 6.800.000,-. Krafa stefnanda um innlausn er byggð á 106. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög er hljóðar svo: ,,Hluthafar í því félagi eða félögum sem sameinuð eru öðrum, er hafa greitt atkvæði gegn samruna eða sameiningu í nýtt félag, eiga kröfu á því að hlutir þeirra verði innleystir ef skrifleg krafa er gerð um það innan mánaðar frá því að hluthafafundurinn var haldinn. Nú hefur þess verið farið á leit við hluthafa fyrir atkvæðagreiðslu að þeir sem nota vilja innlausnarréttinn gefi til kynna vilja sinn í því efni og er innlausnarrétturinn þá bundinn því skilyrði að hlutaðeigendur hafi gefið yfirlýsingu þar um á hluthafafundinum. Félagið skal kaupa hlutina af þeim á verði sem svarar til verðmætis hlutanna og ákveðið skal, sé ekki um samkomulag að ræða, af matsmönnum, dómkvöddum á heimilisvarnarþingi félagsins. Hvor aðili um sig getur borið ákvörðun matsmanna undir dómstóla. Mál verður að höfða innan þriggja mánaða frá því að mat hefur farið fram.“ Stefnandi telur ofangreint ákvæði vera nokkurs konar eyðuákvæði vegna þess að það vísar til þeirra aðila sem þannig er ástatt um sem segir í greininni. Efnisreglurnar um þá ákvörðunartöku sem vísað er til sé að finna í öðrum greinum laganna; inntak ákvæðisins geti því breyst án þess að orðalagi ákvæðisins sjálfs sé breytt. Þetta sé vel þekkt aðferð við lagasetningu. Ákvæðið sé að öðru leyti byggt á sjónarmiðum um minnihlutavernd sem hafi fengið síaukið vægi í félagaréttinum á undanförnum árum. Samkvæmt orðum greinarinnar og almennri málvenju eigi hún við bæði um yfirtökufélag og yfirtekið félag, vegna þess að hvort um sig sé félag er sameinað sé öðru félagi. Vísast m.a. um þetta til nákvæmlega sama orðalags í, annars vegar 1. mgr. og hins vegar 2. mgr. 99. greinar laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Enginn munur sé á aðstöðu hluthafa í yfirteknu félagi og yfirtökufélagi yfirleitt nema í þeim tilvikum þar sem hluthöfum í yfirtekna félaginu er greitt út með reiðufé. Að öðrum kosti sé spurningin aðeins um að velja félaginu nafn og kennitölu því að það sé ekkert skilyrði að yfirtökufélagið sé minna en yfirtekna félagið. Hluthafar í báðum félögunum eru eins settir o.s.frv. Þeir séu því í nákvæmlega sömu aðstöðu. Sé það nær undantekningarlaust hluthafafundur sem taki ákvörðun um sameiningu, því nær alltaf þurfi að breyta samþykktum í hinu sameinaða félagi, nema þegar hluthöfum í yfirtekna félaginu sé greitt með reiðufé fyrir hlut sinn. Væri skilningur stefnda ráðandi væri hluthöfum þar sem andstaða væri í öðrum hluthafahópnum við sameiningu í lófa lagið að kalla félagið þar sem andstaða væri við sameininguna yfirtökufélag og komast þannig hjá ákvæðum 106 gr. laga nr. 138/1994 um innlausn. Samruni félaga sé m.a. leið til að breyta hluthafahópi án þess að hluthafar geti haft endanleg áhrif á það. Í þessu tilfelli geti hluthafarnir ekki haft áhrif með því að neyta forkaupsréttar og væri þannig hægt að breyta valdahlutföllum, eins og raunar í þessu tilfelli, og komast þannig hjá þeim áhrifum sem forkaupsrétti sé ætlað að hafa undir venjulegum kringumstæðum. Þetta sé með öðrum orðum skerðing á rétti einstakra hluthafa. Af þessu leiði að lagareglur sem rétta hlut hluthafa sem sæti skerðingu, eins og 106. gr. geri, eigi að túlkast rúmt. Engar efnislegar ástæður finnast til að túlka greinina þrengra en orðalag hennar gefi til kynna. Stefnandi vísar til réttlætissjónarmiða til stuðnings sjónarmiða um innlausn. Stefndi mótmælir skilningi stefnanda á 1. ml. 106. gr. laga nr. 138/1994. Reglan sé efnislega þannig að hluthafar í félagi sem sameinað er öðru og greitt hafi atkvæði gegn samruna eigi kröfu á því að hlutur þeirra verði innleystur. Í þessu sambandi sé rétt að vekja athygli á hvernig taka eigi ákvörðun um samruna félaga samkvæmt lögum nr. 138/1994. Samkvæmt 1. mgr. 99. gr. laganna beri að taka þessa ákvörðun á hluthafafundi í því félagi sem er yfirtekið. Undantekningu frá þessari reglu sé að finna í 104. gr. laganna, sem ekki eigi við í þessu tilfelli. Rétt sé að hafa þetta í huga því að samkvæmt 1. ml. 106. gr. séu það hluthafar sem greitt hafa atkvæði gegn samruna sem eigi innlausnarréttinn. Sé síðan litið til 2. mgr. 99. gr. laganna þá sé það meginregla að í yfirtökufélaginu þ.e. stefnda sé það stjórn félagsins sem tekur ákvörðun um samruna. Í ljósi þessa sýnist augljóst að átt sé við hluthafa í yfirtekna félaginu í 1. ml. 106. gr. laga nr. 138/1994, en ekki hluthafa í yfirtökufélaginu eins og stefnandi haldi fram, því að hluthafar yfirtökufélagsins koma ekki að ákvörðuninni nema í undantekningartilvikum. Heldur stefndi því fram að sé reglan í 1. ml. 106. gr. skýrð samkvæmt orðanna hljóðan eigi hún við um hluthafa í yfirtekna félaginu. Sé litið til eldri laga um hlutafélög nr. 32/1978, þ.e. XIV. kafla þeirra laga, sé ekki nokkur vafi á því að 1. ml. 106. gr. laga nr. 138/1994 feli ekki í sér innlausnarrétt fyrir hluthafa í yfirtökufélaginu. Í 128. gr. eldri hlutafélagalaga hafi verið samhljóða ákvæði og nú í 106. gr. laga nr. 138/1994. Í greinargerð með eldri lögunum, þ.e.a.s. 126. gr. lagafrumvarpsins hafi verið tekin af öll tvímæli um að túlka bæri innlausnarheimildina eins og stefndi haldi fram. Varðandi innlausnarfjárhæðina tekur stefndi fram að samkvæmt 106. gr. laga nr. 138/1994 beri félagi að kaupa hlut á því verði, sem svarar til verðmætis hans og skal ákveðið af dómkvöddum matsmönnum. Stefnandi hafi lagt fram matsgerðina, en geri allt að einu kröfu um miklu hærri fjárhæð en matsmenn telji vera verðmæti hlutar stefnanda. Rökin sem stefnandi færi fram séu að því er virðist byggð á því að stefnandi eigi rétt á skaðabótum. Þetta sjónarmið eigi alls ekki við því að væri innlausnarskyldan fyrir hendi, þá fæli hún í sér skyldu til að kaupa hlut stefnanda en ekki greiða skaðabætur. Af hálfu stefnda er niðurstöðu matsmanna um verðmæti hlutans ekki mótmælt. Við kröfugerð stefnanda hefur stefndi það að athuga að hann mótmælir því að í málinu verði dæmt um greiðsluskyldu hans. Telur stefndi að í málinu verði einungis dæmt um það hvort innlausnarskylda hvíli á honum og ef svo þá á hvaða verði. Sérstaklega er dráttarvaxtakraöfunni mótmælt að því er varðar upphafstíma. Álit dómsins. Stefndi benti á að málatilbúnaði stefnanda sé þannig háttað að frávísun gæti varðað ex officio. Dómurinn telur málatilbúnað stefnanda ekki vera haldinn slíkum annmörkum að frávísun varði. Stefnandi byggir kröfu sína um innlausn hlutar síns í Valgarði Stefánssyni ehf. á 106. gr. laga nr. 138/1994, sem segir: „Hluthafar í því félagi sem sameinuð eru öðrum, er hafa greitt atkvæði gegn samruna eða sameiningu í nýtt félag, eiga kröfu á því að hlutir þeirra verði innleystir“. Samkvæmt orðanna hljóðan virðist sem svo að það eigi bæði við um yfirtöku- og yfirtekin félög, þar sem bæði eru félög sem sameinuð eru öðru félagi. Í eldri lögum þ.e. l. nr. 32/1978 var sambærilegt ákvæði sbr. það sem að framan er rakið af stefnda. Hér gildir hin gamla setning: „Greinargerðir eru ekki lög.“ (Motiverne er ikke lov.) Ef löggjafinn hefði ætlað 106. gr. laga nr. 138/1994 að gilda einungis um yfirtekin félög hefði honum verið í lófa lagið að kveða skýrlega á um það í greininni eins og gert er t.d. í 100. gr. sömu laga. Hefði það verið ætlunin hefði greinin væntanlega hljóðað eitthvað á þá leið: „Hluthafar í einu eða fleiri yfirteknum félögum, er hafa greitt atkvæði gegn samruna eða sameiningu í nýtt félag, eiga kröfu á því að hlutir þeirra verði innleystir o.s.frv.“ Þannig telur dómurinn að 106. gr. laga nr. 138/1994 sé ætlað að gilda um bæði yfirtekin og yfirtökufélög í þeim tilvikum er hluthafafundur tekur ákvörðunina sbr. 99. gr. sömu laga. Þessi niðurstaða er eðlileg í ljósi aukinnar áherslu á minnihlutavernd á síðari árum, sem fram kemur bæði í lagasetningu og tilskipunum Evrópusambandsins. Eðlilegt þykir að sami réttur til innlausnar gildi um hluthafa í yfirtöku og yfirteknu félögunum, sem lýst hafa andstöðu við sameiningu. Telja verður að sjónarmið um minnihlutavernd eigi sérstaklega við þegar um einkahlutafélög er að ræða, þar sem oft er um að ræða fáa hluthafa og aukin hætta á að meirihlutavaldi sé misbeitt. Víða í lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög er byggt á sjónarmiðum um minnihlutavernd, sbr. t.d. 18. gr., 60. gr., 69. gr.,70. gr. og 2. mgr. 76. gr. laganna. Þegar um samruna sem þennan er að ræða skerðist hlutur hluthafa í yfirtökufélaginu, því hluthafar yfirtekna félagsins öðlast hlut í hinu sameinaða félagi. Vegna þessa getur slíkur samruni verið allt eins íþyngjandi fyrir hluthafa í yfirtökufélagi og yfirteknu félagi. Eins þarf slík sameining ekki alltaf að vera hagkvæm fyrir hluthafa í yfirtekna félaginu. Í þessu máli virðist vera sem önnur sjónarmið en hagkvæmnissjónarmið ráði ferðinni, því svo virðist sem sameiningin sé í raun óarðvænleg skv. mati hinna dómkvöddu matsmanna. Samkvæmt þessu telur dómurinn að taka verði til greina kröfu stefnanda um innlausn í stefnda á grundvelli 106. gr. laga nr. 138/1994. Matsmenn hafa metið verðmæti hlutar stefnanda í stefnda á kr. 6.800.000,-. Ber að leggja það mat til grundvallar í þessu máli. Þá ber stefnda að greiða stefnanda dráttarvexti skv. III. kafla vaxtalaga frá stefnubirtingardegi 27. ágúst 1997 til greiðsludags og kr. 800.000,- í málskostnað og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð. Dóminn kvað upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Valgarður Stefánsson ehf., innleysi hlut stefnanda, Guðrúnar Valgarðsdóttur, með kr. 6.800.000,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 27. ágúst 1997 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda kr. 800.000,- í málskostnað og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð.
|
Mál nr. 48/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. janúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. febrúar 2011, klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann „kærumálskostnaðar, að mati dóms, fyrir meðferð máls fyrir héraðsdómi og fyrir Hæstarétti Íslands.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Skilja verður kröfugerð varnaraðila svo að hann krefjist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Samkvæmt 38. gr. og 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 eru ekki skilyrði fyrir því að fallast á slíka kröfu. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 49/2022
|
Ábyrgðaryfirlýsing Skaðabótaskylda Sýkna að svo stöddu Ómerking dóms Landsréttar að hluta
|
K, umboðsfyrirtæki hljómsveitarinnar S, höfðaði mál á hendur LE ehf., L ehf. LV ehf. og G vegna kröfu um greiðslu skuldar vegna tónlistarflutnings hljómsveitarinnar á tónlistarhátíðinni SS sumarið 2018. K byggði kröfu sína á hendur LE ehf. á því að framkvæmdastjóri félagsins hefði í viðtali við fjölmiðla gefið ábyrgðaryfirlýsingu fyrir hönd félagsins vegna skulda SP ehf. við flytjendur sem fram komu á umræddri tónlistarhátíð. K byggði kröfu sína á hendur L ehf. LV ehf. og G á því að þeir hefðu verið nátengdir SP ehf. og nýtt þá stöðu sína til þess að koma eignum þess félags undan kröfuhöfum og með því valdið K skaðabótaskyldu tjóni, meðal annars á grundvelli reglna um samsömun. Héraðsdómur féllst á kröfu K en með dómi Landsréttar voru L ehf., LV ehf. og G sýknuð að svo stöddu af kröfu K um greiðslu skaðabóta á þeim grundvelli að fyrir lægi dómur þess efnis að F, fyrrverandi fyrirsvarsmaður SP ehf., skyldi greiða K fjárkröfuna sem um ræðir og ekki væri fullreynt hvort krafan fengist greidd úr hendi F. Voru stefndu að öðru leyti sýknaðir af kröfu K. Hæstiréttur taldi að ekki hefði verið sýnt fram á að framkvæmdastjóri LE ehf. hefði haft heimild til þess að gefa yfirlýsingu þess efnis sem K byggði á í málinu. Var LE ehf. því sýknað af kröfu K. Af þeim sökum kom ekki til frekari skoðunar ábyrgð annarra stefndu á ætlaðri skuldbindingu LE ehf. þar sem til hennar hafði aldrei stofnast. Í dómi Hæstaréttar kom fram að Landsréttur hefði ekki tekið afstöðu til þess hvort gögn sem stefndu lögðu fram undir rekstri málsins í Landsrétti kæmust að við mat á hugsanlegri skaðabótaábyrgð L ehf., LV ehf. og G. Þá hafi Landsrétti borið að taka efnislega afstöðu til ætlaðrar skaðabótaskyldu þeirra og ekki staðið lagaskilyrði til þess að sýkna þá að svo stöddu. Vísaði Hæstiréttur til þess að óskipt ábyrgð fleiri en eins skuldara á kröfu kæmi ekki í veg fyrir að aflað yrði aðfararhæfs dóms gagnvart þeim öllum í einu dómsmáli eða fleirum meðan einhver hluti kröfunnar væri enn ógreiddur. Þar sem ætluð skaðabótakrafa K hefði verið orðin gjaldfær fyrir dómtöku málsins í héraði hafi engin efni verið til að sýkna L ehf., LV ehf. og G að svo stöddu með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var dómur Landsréttar því ómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný um kröfu K á hendur L ehf., LV ehf. og G á grundvelli ætlaðrar skaðabótaskyldu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. september 2022. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér óskipt 133.273,45 bandaríkjadali með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. júlí 2018 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 29. september 2022 að fjárhæð 120.573,90 bandaríkjadalir. Þá krefst hann málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu á öllum dómstigum.3. Stefndi Live events ehf. krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.4. Stefndu Lifandi viðburðir ehf., L Events ehf. og Guðmundur Hreiðarsson Viborg krefjast hver um sig sýknu af kröfum áfrýjanda. Þá krefjast þeir þess hver um sig að ákvörðun Landsréttar um málskostnað verði staðfest og að áfrýjanda verði gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Áfrýjandi höfðaði upphaflega mál þetta gegn stefnda Live events ehf. 14. mars 2019 en sakaukastefndi öðrum stefndu inn í málið 12. desember sama ár. Málið á rætur að rekja til kröfu hljómsveitarinnar Slayer á hendur Solstice Productions ehf. vegna tónleika hennar á tónlistarhátíðinni Secret Solstice sumarið 2018. Óumdeilt er að hljómsveitin fékk ekki umsamið endurgjald fyrir tónleikahaldið greitt að fullu. Nam krafa áfrýjanda í dómsmálinu upphaflega 133.273,45 bandaríkjadölum.6. Áður en til málsóknar þessarar kom hafði áfrýjandi höfðað mál af sama tilefni á hendur Solstice Productions ehf. og fyrrverandi fyrirsvarsmanni þess, Friðriki Ólafssyni. Bú félagsins var síðar tekið til gjaldþrotaskipta og við skiptin fékkst ekkert greitt upp í framangreinda kröfu. Með dómi Landsréttar 12. nóvember 2021 í máli nr. 396/2020 var fallist á kröfu áfrýjanda á hendur Friðriki.7. Áfrýjandi byggir kröfu sína gagnvart Live events ehf. á þeim grundvelli að framkvæmdastjóri félagsins hafi í viðtali við fjölmiðla 6. febrúar 2019 gefið ábyrgðaryfirlýsingu fyrir hönd þess vegna skulda Solstice Productions ehf. við flytjendur sem fram komu á umræddri tónlistarhátíð sumarið 2018. Þeim málatilbúnaði hafnar stefndi Live events ehf. þar sem framkvæmdastjórinn hafi hvorki gefið slíka yfirlýsingu né haft til þess umboð félagsins.8. Í tilviki annarra stefndu byggir áfrýjandi á því að þeir hafi verið nátengdir Solstice Productions ehf. og nýtt þá stöðu sína til þess að koma eignum þess félags undan kröfuhöfum og með því valdið áfrýjanda skaðabótaskyldu tjóni, meðal annars á grundvelli reglna um samsömun. Stefndu hafna því að þeir verði gerðir ábyrgir á þeim grundvelli og bera meðal annars við aðildarskorti. Þeir hafi ekki verið nátengdir fyrri rekstraraðilum í framangreindum skilningi og verði því ekki samsamaðir þeim.9. Með héraðsdómi 23. febrúar 2021 var fallist á dómkröfur áfrýjanda en með dómi Landsréttar 27. maí 2022 voru stefndu L Events ehf., Lifandi viðburðir ehf. og Guðmundur Hreiðarsson Viborg sýknuð að svo stöddu af kröfu áfrýjanda um greiðslu skaðabóta en stefndu að öðru leyti sýknaðir af kröfum áfrýjanda.0. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 20. september 2022, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-91, á þeim grunni að dómur í því gæti haft fordæmisgildi um stofnun kröfu og greiðsluskyldu í tilviki fleiri skuldara.1. Eftir að leyfi hafði verið veitt til áfrýjunar málsins til Hæstaréttar gerðu áfrýjandi og framangreindur Friðrik Ólafsson samkomulag 30. september 2022 um „stöðvun á innheimtu og niðurfellingu ábyrgðar“. Fól það samkomulag í sér að Friðrik greiddi áfrýjanda 19.500.000 krónur. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi lækkað kröfu sína með hliðsjón af þeirri greiðslu.Málsatvik2. Áfrýjandi er umboðsfyrirtæki sem eignast hefur fyrir framsal umþrætta kröfu bandarísku hljómsveitarinnar Slayer sem kom fram á tónlistarhátíðinni Secret Solstice 23. júní 2018. Félagið Solstice Productions ehf. samdi við hljómsveitina. Samkvæmt samkomulaginu átti félagið að greiða hljómsveitinni 250.000 bandaríkjadali í þóknun og 6.000 bandaríkjadali vegna flutningskostnaðar. Þá átti það að endurgreiða ferðakostnað hljómsveitarinnar og starfsmanna hennar sem samtals nam 73.273,45 bandaríkjadölum. Solstice Productions ehf. greiddi aðeins hluta samningsfjárhæðarinnar þannig að eftir stóðu 60.000 bandaríkjadalir af umsaminni þóknun ásamt fyrrnefndum ferðakostnaði. Eftirstöðvarnar námu því 133.273,45 bandaríkjadölum sem voru á gjalddaga 4. júlí 2018.3. Í fyrirsvari fyrir félagið Solstice Productions ehf. voru systkinin Friðrik og Katrín Ólafsson og sátu þau bæði í stjórn þess en Friðrik var jafnframt framkvæmdastjóri. Samstarfsmaður þeirra var Jón Bjarni Steinsson, eiginmaður Katrínar. 4. Fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra var tilkynnt 20. ágúst 2018 um að nafni félagsins Bláskór ehf. hefði verið breytt í Show ehf. auk þess sem tilgangi félagsins hefði verið breytt. Í sömu tilkynningu kom fram að Guðmundur Hreiðarsson Viborg væri stjórnarmaður en Jón Bjarni Steinsson varamaður í stjórn. Framkvæmdastjóri væri Katrín Ólafsson og hefði hún heimild til að skuldbinda félagið ásamt Jóni Bjarna Steinssyni. Heiti þess var síðar breytt í Lifandi viðburðir ehf.5. 15. Fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra var tilkynnt 12. september 2018 að nafni félagsins Sögufell ehf. hefði verið breytt í Show Live ehf. Fram kom að í nýrri stjórn félagsins sætu Katrín Ólafsson formaður og Jón Bjarni Steinsson meðstjórnandi. Heiti þessa félags var síðar breytt í Live events ehf. 6. Þegar tónlistarhátíðinni Secret Solstice var lokið sumarið 2018 hófu Friðrik og Katrín, í samvinnu við Reykjavíkurborg, undirbúning næstu Secret Solstice tónlistarhátíðar sem halda átti sumarið 2019. Í tölvupóstsamskiptum Katrínar við starfsmann Reykjavíkurborgar 4. desember 2018 kom fram að stefndi Live events ehf. myndi sjá um að halda hátíðina en félagið væri í eigu stefnda Lifandi viðburða ehf. Bæði félögin væru í eigu stefnda Guðmundar.7. Í frétt Stundarinnar 11. desember 2018 kom fram að nýr aðili, stefndi Live events ehf., hefði tekið við rekstri Secret Solstice tónlistarhátíðarinnar. Þar kom einnig fram að fyrra rekstrarfélag hátíðarinnar væri ógjaldfært og margir listamenn og starfsmenn hefðu enn ekki fengið greitt fyrir vinnu sína. Þá sagði þar að aðstandendur „nýju kennitölunnar“ væru mikið til þeir sömu og hjá þeirri fyrri og að stefndi Guðmundur væri stjórnarformaður nýs rekstraraðila hátíðarinnar. 8. Í frétt sem birtist á fréttavefnum vísir.is 6. febrúar 2019 var haft eftir Víkingi Heiðari Arnórssyni framkvæmdastjóra stefnda Live events ehf. að gert yrði upp við alla listamenn sem hefðu ekki fengið greitt fyrir að koma fram á Secret Solstice tónlistarhátíðinni sumarið 2018. Einnig kom fram í fréttinni að stefndi Live events ehf. væri nýtt félag sem myndi halda hátíðina næsta sumar. Þar kom einnig fram að Víkingur Heiðar segðist „ætla að borga öllum listamönnum sem Solstice Production náði ekki að gera upp við frá síðustu hátíð“. Í frétt á mbl.is sama dag stóð einnig að framkvæmdastjórinn fullyrti að gert yrði upp við alla listamenn sem hefðu ekki fengið greitt fyrir að koma fram á síðustu hátíð.9. Stefndi Guðmundur stofnaði stefnda L Events ehf. 20. mars 2019. Í tölvupósti Víkings Heiðars til starfsmanns Reykjavíkurborgar 18. maí 2019 kom fram að stefndi Lifandi viðburðir ehf. væri leyfishafi á leigusamningi um Laugardalinn en einnig „móðurfélagið yfir Live events og L Events.“ Stefndi Live events ehf. væri rekstrarfélagið og færu „allir reikningar með vsk á þetta félag, eins og uppbygging svæðisins og verktakar.“ Stefndi L Events ehf. væri „hitt dótturfélagið sem [myndi] taka á móti greiðslum fyrir miðum og greiða út tónlistarmanna laun“. Þetta félag væri „með allt sem er enginn vsk af.“ 20. Á fundi borgarráðs 16. maí 2019 voru samþykkt drög að samningi Reykjavíkurborgar við stefnda Lifandi viðburði ehf. vegna Secret Solstice tónlistarhátíðarinnar í júní sama ár. Samningur stefnda Lifandi viðburða ehf. og Reykjavíkurborgar var undirritaður 31. maí 2019. Í honum var ákvæði þess efnis að félagið skyldi gera upp eftirstöðvar skulda fyrri rekstraraðila, Solstice Productions ehf., við borgina vegna hátíðarinnar árið áður.21. Sem fyrr segir hafði áfrýjandi einnig höfðað mál á hendur Solstice Productions ehf. og Friðriki Ólafssyni, fyrrverandi fyrirsvarsmanni þess, til heimtu skuldarinnar. Útivist varð af hálfu beggja aðila og var stefna árituð um aðfararhæfi 11. júní 2019. Málið var endurupptekið að beiðni Friðriks að því er hann varðaði en Solstice Productions ehf. óskaði ekki eftir endurupptöku. Eins og áður greinir var félagið síðar tekið til gjaldþrotaskipta og lauk þeim án þess að krafan fengist greidd. Með héraðsdómi 29. apríl 2020 var krafa stefnda á hendur Friðriki tekin til greina og með fyrrgreindum dómi Landsréttar 12. nóvember 2021 í máli nr. 396/2020 var honum gert að greiða stefnda fjárkröfuna sem um ræðir á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar hans.22. Áfrýjandi höfðaði mál þetta gegn stefnda Live events ehf. 14. mars 2019 en sakaukastefndi öðrum stefndu 12. desember sama ár. Í sakaukastefnu skoraði áfrýjandi á sakaukastefndu að leggja fram gögn um framsal á rekstri og eignum Solstice Productions ehf. til þeirra. Ekki var orðið við þeirri áskorun undir rekstri málsins í héraði. 23. Í Landsrétti lögðu stefndu hins vegar fram lánssamning 12. júní 2018 milli WWhite ehf. og Solstice Productions ehf. ásamt tryggingarbréfum og handveðssamningi. Samkvæmt honum tók Solstice Productions ehf. lán hjá WWhite ehf. að fjárhæð 130.000.000 króna og skuldbatt sig til að ráðstafa fyrstu 80.000.000 króna af tekjum af miðasölu á tónlistarhátíðina sem bærust eftir undirritun samnings til endurgreiðslu lánsins. Auk þess lögðu stefndu fram kaupsamning 27. júní 2018 þar sem WWhite ehf. framseldi fyrrnefndan lánssamning til stefnda Guðmundar. Þá lögðu stefndu fram annnan samning 5. september 2018 um uppgjör milli Solstice Productions ehf. og Show ehf. (nú Lifandi viðburðir ehf.). Samkvæmt honum leysti stefndi Lifandi viðburðir ehf. til sín allar veðsettar eignir Solstice Productions ehf. þar sem félagið hefði ekki staðið í skilum vegna endurgreiðslu á fyrrnefndu láni sem stefndi Lifandi viðburðir ehf. hefði yfirtekið.24. Við meðferð málsins fyrir Landsrétti mótmælti áfrýjandi því að litið yrði til fyrrnefndra gagna við meðferð málsins og byggði á að ekki væri hægt að byggja á málsástæðum leiddum af gögnunum sem stefndu að réttu hefðu átt að leggja fram við meðferð málsins í héraði. 25. 25. Friðrik Ólafsson gerði samkomulag við áfrýjanda 30. september 2022 um „stöðvun á innheimtu og niðurfellingu ábyrgðar.“ Samkvæmt samkomulaginu greiddi Friðrik áfrýjanda 19.500.000 krónur sem fullnaðargreiðslu vegna ábyrgðar hans. Niðurstaða26. Fyrir Hæstarétti krefjast stefndu L Events ehf., Lifandi viðburðir ehf. og Guðmundur Hreiðarsson Viborg sýknu af kröfum áfrýjanda. Þessir stefndu hafa hins vegar ekki gagnáfrýjað dómi Landsréttar fyrir sitt leyti og kemur sú krafa þeirra því ekki til álita. Ber að líta svo á að þeir krefjist staðfestingar hins áfrýjaða dóms um sýknu að svo stöddu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 9. júní 2005 í máli nr. 39/2005.27. Af greinargerð stefndu til Hæstaréttar verður ráðið að þeir byggi öðrum þræði á því að ætluð fjárkrafa áfrýjanda vegna flutnings hljómsveitarinnar Slayer á Secret Solstice sumarið 2018 sé nú greidd að fullu og hún því liðin undir lok. Þetta hafi gerst annars vegar með greiðslum frá Solstice Productions ehf. og hins vegar með fyrrnefndu uppgjöri við Friðrik Ólafsson 30. september 2022 en með því hafi áfrýjandi gefið eftir af ýtrustu kröfum sínum á hendur Friðriki. Gegn andmælum áfrýjanda verður ekki fallist á þennan málatilbúnað stefndu enda hefur áfrýjandi samkvæmt gögnum málsins móttekið og ráðstafað þeim fjármunum sem samið var um að Friðrik greiddi sem innborgun á eftirstöðvar ætlaðrar upphaflegrar kröfu sinnar á hendur Solstice Productions ehf. án þess að falla frá eftirstöðvum kröfu á hendur öðrum hugsanlegum skuldurum.28. Svo sem fyrr er rakið er krafa áfrýjanda í upphaflegri frumsök málsins gegn stefnda Live events ehf. byggð á því að framkvæmdastjóri þess félags hafi í viðtali við fjölmiðla 6. febrúar 2019 gefið út ábyrgðaryfirlýsingu fyrir hönd félagsins vegna skulda Solstice Productions ehf. við flytjendur sem fram komu á umræddri tónlistarhátíð sumarið 2018. Gagnvart öðrum stefndu, upphaflega sakaukastefndu, byggir áfrýjandi á því að þeir hafi verið nátengdir Solstice Productions ehf. og nýtt þá stöðu sína til þess að koma eignum þess félags undan kröfuhöfum og með því valdið áfrýjanda tjóni sem stefndu beri að bæta honum á grundvelli reglna hlutafélagaréttar um skaðabætur og samsömun. Verði ekki fallist á að þessir stefndu beri ábyrgð þess efnis er á því byggt að þeir beri í öllu falli, og þá á sama grundvelli, ábyrgð á skuldbindingu þeirri sem felist í ábyrgðaryfirlýsingu framkvæmdastjóra stefnda Live events ehf.29. Samkvæmt dómsorði hins áfrýjaða dóms voru stefndu L Events ehf., Lifandi viðburðir ehf. og Guðmundur Hreiðarsson Viborg sýknaðir að svo stöddu af kröfu áfrýjanda um greiðslu skaðabóta. Að öðru leyti voru allir stefndu sýknaðir af kröfum áfrýjanda. Þess er hins vegar að gæta að í málinu hefur áfrýjandi uppi eina dómkröfu um greiðslu nánar tilgreindrar fjárhæðar í bandaríkjadölum með vöxtum. Dómsorðið er þannig ekki í samræmi við áskilnað 2. mgr. 114. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Skilja verður þessa niðurstöðu Landsréttar á þann veg að stefndi Live events ehf. sé sýknaður að öllu leyti af dómkröfum áfrýjanda en í tilviki annarra stefndu feli sýkna að svo stöddu í sér að ekki sé tekin afstaða til þeirrar málsástæðu að baki dómkröfum á hendur stefndu L Events ehf., Lifandi viðburðum ehf. og Guðmundi Hreiðarssyni Viborg að þeir hafi verið nátengdir Solstice Productions ehf. og nýtt þá stöðu sína til þess að koma eignum þess félags undan kröfuhöfum og með því valdið áfrýjanda tjóni. Sú krafa er reist á grundvelli skaðabótaábyrgðar, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og almennu skaðabótareglunni auk reglna um samsömun. 30. Við úrlausn málsins verður því fyrst tekin afstaða til þess hvort fallast beri á þá málsástæðu áfrýjanda að framkvæmdastjóri stefnda Live events ehf. hafi gefið skuldbindandi yfirlýsingu fyrir hönd þess félags í viðtali við fjölmiðla 6. febrúar 2019. Síðan verður fjallað um ætlaða skaðabótaskyldu stefndu L Events ehf., Lifandi viðburða ehf. og Guðmundar Hreiðarssonar Viborgs.Ætluð ábyrgðaryfirlýsing31. Svo sem fram hefur komið byggir áfrýjandi á því að Víkingur Heiðar framkvæmdastjóri stefnda Live events ehf. hafi fyrir hönd félagsins gefið skuldbindandi ábyrgðaryfirlýsingu þess efnis að það myndi greiða þá kröfu sem deilt er um í máli þessu og á rætur að rekja til umræddra vanskila Solstice Productions ehf. við hljómsveitina Slayer. Í því sambandi vísar áfrýjandi til þeirra ummæla sem nánar eru rakin hér að framan og höfð voru eftir framkvæmdastjóranum en þau birtust 6. febrúar 2019 á netmiðlunum vísir.is og mbl.is. Voru þau þess efnis að gert yrði upp við alla listamenn sem ekki hefðu fengið greitt fyrir að koma fram á umræddri tónlistarhátíð. Héraðsdómur féllst á málatilbúnað áfrýjanda enda hefði í ummælunum falist bindandi loforð stefnda Live events ehf. sem framkvæmdastjórinn hefði haft stöðuumboð til að gefa. Með hinum áfrýjaða dómi var þessi stefndi hins vegar sýknaður af kröfu áfrýjanda á þeim grundvelli að í ummælunum sem eftir framkvæmdastjóranum voru höfð hefði ekki falist skuldbindandi yfirlýsing um að félagið myndi greiða fjárkröfu áfrýjanda.32. Til þess að fallist verði á að stofnað hafi verið til umræddrar skuldbindingar fyrir hönd stefnda Live events ehf. þarf annars vegar að liggja fyrir að framkvæmdastjórinn hafi haft umboð til að gefa skuldbindandi yfirlýsingu þessa efnis og hins vegar að í þeim tilvitnuðu ummælum sem eftir honum voru höfð í fjölmiðlum hafi falist skuldbindandi yfirlýsing en um síðarnefnda atriðið komust héraðsdómur og Landsréttur að öndverðri niðurstöðu. Fyrst verður tekin afstaða til þess hvort framkvæmdastjórinn hafi stöðu sinnar vegna eða á öðrum grundvelli haft umboð til þess að gefa fyrir hönd stefnda Live events ehf. slíka yfirlýsingu.33. Í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga er fjallað um stöðuumboð en þar segir: Sé maður, samkvæmt samningi við annan mann, í stöðu, er eftir lögum eða venju felur í sér heimild til þess að reka erindi hins innan vissra takmarka, þá telst hann hafa umboð til þess að gera þá löggerninga, sem innan þeirra takmarka eru.Í 1. mgr. 52. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög segir:Ef sá sem kemur fram fyrir hönd félags samkvæmt ákvæðum 49.–50. gr. gerir löggerning fyrir hönd þess bindur sá gerningur félagið nema:. hann hafi farið út fyrir þær takmarkanir á heimild sinni sem ákveðnar eru í lögum þessum;2. hann hafi farið út fyrir takmarkanir á heimild sinni á annan hátt enda hafi viðsemjandi vitað eða mátt vita um heimildarskortinn og telja verði ósanngjarnt að viðsemjandinn haldi fram rétti sínum. Í 2. mgr. 44. gr. sömu laga er nánari grein gerð fyrir umboði framkvæmdastjóra einkahlutafélags sem er útlistað með svofelldum hætti:Framkvæmdastjóri annast daglegan rekstur félagsins og skal í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem félagsstjórn hefur gefið. Hinn daglegi rekstur tekur ekki til ráðstafana sem eru óvenjulegar eða mikils háttar. Slíkar ráðstafanir getur framkvæmdastjóri aðeins gert samkvæmt sérstakri heimild frá félagsstjórn nema ekki sé unnt að bíða ákvarðana félagsstjórnar án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins. Í slíkum tilvikum skal félagsstjórn tafarlaust tilkynnt um ráðstöfunina.34. Komi ekki annað til telst sú ráðstöfun lögaðila að takast á hendur ábyrgð á skuldbindingum annars lögaðila gagnvart þriðja manni óvenjuleg en eftir atvikum getur hún jafnframt verið mikils háttar. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 fellur ráðstöfun utan umboðs framkvæmdastjóra ef hún er annað tveggja óvenjuleg eða mikils háttar en á hinn bóginn getur hann gert slíka ráðstöfun hafi hann til þess sérstaka heimild félagsstjórnar eða ekki er unnt að bíða ákvörðunar um hana án verulegs óhagræðis fyrir starfsemi félagsins. Að þessu virtu er það áfrýjanda að sýna fram á að framkvæmdastjóri stefnda Live events ehf. hafi haft heimild til þess að gefa yfirlýsingu þess efnis sem áfrýjandi byggir á í málinu. 35. Samkvæmt útprentun úr hlutafélagaskrá 27. maí 2019 átti ætluð heimild framkvæmdastjórans til ráðstafana af framangreindum toga sér ekki stoð í skráðum tilgangi stefnda Live events ehf. en af sama skjali verður ráðið að framkvæmdastjórinn fór ekki með prókúruumboð fyrir hönd félagsins á umræddum tíma. Af gögnum málsins verður heldur ekki ráðið að yfirlýsing framkvæmdastjórans hafi stuðst við sérstaka heimild félagsstjórnar eða að ekki hefði verið unnt að bíða ákvörðunar hennar þar um. Framburður Jóns Bjarna Steinssonar fyrir héraðsdómi, sem sat í stjórn stefnda Live events ehf. þegar ummælin voru höfð eftir framkvæmdastjóranum, staðfesta einungis að áform hafi verið uppi um það á vettvangi félagsins að gera upp við íslenska flytjendur tónlistar sem fram höfðu komið á hátíðinni 2018 í því skyni að greiða fyrir því að sömu aðilar fengjust til að spila á hátíð þeirri sem áformuð var sumarið 2019. Þegar af þessari ástæðu verður stefndi Live events ehf. sýknaður af dómkröfu áfrýjanda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. maí 2012 í máli nr. 285/2012.36. Samkvæmt framansögðu kemur ekki til frekari skoðunar ábyrgð annarra stefndu á ætlaðri skuldbindingu stefnda Live events ehf. þar sem því hefur verið hafnað að til hennar hafi stofnast. Ætluð skaðabótaskylda stefndu L Events ehf., Lifandi viðburða ehf. og Guðmundar Hreiðarssonar Viborg37. Að framangreindri niðurstöðu fenginni stendur eftir að taka til þess afstöðu hvort aðrir stefndu en Live events ehf. kunni á grundvelli skaðabótaskyldu og fyrir samsömun að bera ábyrgð á greiðslu dómkröfu áfrýjanda. 38. Með hinum áfrýjaða dómi voru stefndu L Events ehf., Lifandi viðburðir ehf. og Guðmundur Hreiðarsson Viborg sem fyrr segir sýknaðir að svo stöddu af dómkröfu áfrýjanda á grundvelli skaðabótaábyrgðar. Í 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 er mælt fyrir um að sýkna skuli stefnda að svo stöddu ef krafist er dóms um skyldu sem mætti fullnægja með aðför og hún reynist hvíla eða geta hvílt á stefnda en efndartími hennar ókominn þegar mál er dómtekið. Slík niðurstaða felur ekki í sér afstöðu til réttinda eða skyldna aðila en með því að sýkna að svo stöddu er komist hjá því að sýkna stefnda fyrirvaralaust sem fæli í sér bindandi og endanlega úrlausn um að ætluð skylda hvíli ekki á honum. Svara réttaráhrif sýknu að svo stöddu því í reynd til áhrifa af frávísun máls frá dómi. Ekki verður þó leyst úr kröfu um sýknu að svo stöddu fyrr en mál hefur verið flutt til fullnaðar um efnishlið þess. Þá á ekki að ljúka máli með sýknu að svo stöddu ef sýnt er fram á að skylda hvíli ekki á stefnda heldur eingöngu ef það er hugsanlegt eða víst. Þegar þannig háttar til er óhjákvæmilegt að dómari taki að nokkru marki afstöðu til efnisatriða máls áður en hann sýknar að svo stöddu.39. Undir rekstri málsins fyrir Landsrétti lögðu stefndu fram ný gögn, svo sem rakið er í lið 23 hér að framan, en þau vörðuðu meðal annars gjaldþrotaskipti á búi Solstice Productions ehf., lántöku þess félags og veðsetningu eigna, kaup stefnda Guðmundar Hreiðarssonar Viborgs á kröfu á það félag svo og framsal á eignum og rekstri félagsins. Fyrir Landsrétti vísaði áfrýjandi til þess að undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi hefði hann með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 skorað á stefndu að leggja fram kaupsamning um rekstur og vörumerki hins gjaldþrota félags ásamt upplýsingum um greiðslur vegna slíks kaupsamnings. Við þessari áskorun hefðu stefndu ekki brugðist og ekki lagt grundvöll að vörn sinni í málinu í samræmi við 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991. Úr þessu yrði ekki bætt með síðbúinni gagnaframlagningu fyrir Landsrétti og málsástæður byggðar á þeim gögnum of seint fram komnar, sbr. 2. mgr. 163. gr. laganna.40. Í hinum áfrýjaða dómi er í engu að því vikið hvort og þá hvaða þýðingu umrædd gögn geti haft við mat á ætlaðri skaðabótaskyldu stefndu L Events ehf., Lifandi viðburða ehf. og Guðmundar Hreiðarssonar Viborgs og fyrir niðurstöðu um að sýkna viðkomandi aðila að svo stöddu. Var þó fullt tilefni til þess, hvað sem leið niðurstöðu um sýknu að svo stöddu, enda varða þau beinlínis þau lögskipti sem eru kjarninn í réttarágreiningi aðila hvað ætlaða skaðabótaskyldu varðar.41. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu að svo stöddu var nánar tiltekið á því reist að fyrir lægi dómur á fyrrnefndan Friðrik Ólafsson sem verið væri að fullnusta og því ekki ljóst hvort krafan fengist greidd að verulegu eða öllu leyti með þeim hætti. Segir síðan í dómi Landsréttar: ,,Samkvæmt framangreindu er ekki fullreynt hvort fjárkrafa stefnda fæst greidd úr hendi Friðriks Ólafssonar og því ókominn sá tími sem áfrýjendurnir L Events ehf., Lifandi Viðburðir ehf. og Guðmundur Hreiðarsson Viborg verða krafðir um efndir hennar.” Bæri því að sýkna þá að svo stöddu með vísan til 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. 42. Hér að framan eru í lið 38 rakin lagaskilyrði þess að sýknað verði að svo stöddu á grundvelli 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Svo sem fram er komið byggir áfrýjandi skaðabótakröfu sína á hendur stefndu L Events ehf., Lifandi viðburðum ehf. og Guðmundi Hreiðarssyni Viborg á því að þeir hafi með saknæmum og ólögmætum hætti komið eignum félagsins Solstice Productions ehf. undan kröfuhöfum þess félags og með því valdið sér tjóni. Bú þess félags var tekið til gjaldþrotaskipta 27. maí 2020. Áfrýjandi reisir rétt sinn til skaðabóta úr hendi stefndu þannig á atvikum sem voru að baki þegar málið var höfðað en skaðabótakrafa stofnast við hinn ætlaða skaðabótaskylda verknað, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 14. júní 2010 í máli nr. 266/2010. 43. Þótt ætluð skaðabótakrafa áfrýjanda á hendur stefndu væri til komin vegna sömu kröfu og hann freistaði að innheimta á hendur Friðriki Ólafssyni á grundvelli ábyrgðaryfirlýsingar hans voru engin efni til þess að líta svo á að efndatími skaðabótakröfunnar væri háður árangri af þeirri innheimtu. Þannig báru stefndu og Friðrik óskipta ábyrgð gagnvart áfrýjanda ef komist hefði verið að þeirri efnislegu niðurstöðu að krafa í þessu máli um greiðslu skaðabóta ætti sér lagastoð. Er þetta jafnframt í samræmi við þá grundvallarreglu kröfuréttar að fleiri skuldarar sömu kröfu beri óskipta ábyrgð nema annað leiði af lögum eða samningi. Skiptir þá venjulega ekki máli þótt grundvöllur kröfu á hendur fleiri skuldurum sé ekki sá sami, svo sem ef hún á sér stoð í samningi á hendur einum en eftir reglum skaðabótaréttar utan samninga á hendur öðrum. Óskipt ábyrgð fleiri en eins skuldara á kröfu kemur ekki í veg fyrir að fenginn verði aðfararhæfur dómur gagnvart þeim öllum í einu dómsmáli eða fleirum meðan einhver hluti kröfu er enn ógreiddur. Þegar af þeirri ástæðu að ætluð skaðabótakrafa áfrýjanda var samkvæmt framansögðu orðin gjaldkræf fyrir dómtöku málsins í héraði voru engin efni til að sýkna stefndu að svo stöddu á grundvelli 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991.44. Svo sem hér hefur verið rakið eru þeir ágallar á hinum áfrýjaða dómi að þar er í fyrsta lagi ekki tekin nein afstaða til þess hvort gögn þau sem stefndu lögðu fram undir rekstri málsins í Landsrétti fengju komist að við mat á hugsanlegri skaðabótaábyrgð stefndu L Events ehf., Lifandi viðburða ehf. og Guðmundar Hreiðarssonar Viborg. Í öðru lagi bar Landsrétti að taka efnislega afstöðu til ætlaðrar skaðabótaskyldu sömu stefndu og voru ekki lagaskilyrði til þess að sýkna þá að svo stöddu í málinu. Á dóminum eru því hvað þessa stefndu varðar þeir annmarkar að óhjákvæmilegt er að ómerkja hann að því leyti og vísa málinu til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný um kröfu áfrýjanda á hendur þeim á grundvelli ætlaðrar skaðabótaskyldu.45. Að öllu framangreindu gættu verður stefndi Live events ehf. sýknaður af kröfu áfrýjanda. Hvað aðra stefndu varðar verður málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.46. Áfrýjanda verður eftir þessum úrslitum gert að greiða stefnda Live events ehf. málskostnað á öllum dómstigum sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Rétt er að málskostnaður milli áfrýjanda og stefndu L Events ehf., Lifandi viðburða ehf. og Guðmundar Hreiðarssonar Viborg fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Stefndi, Live events ehf., er sýkn af kröfum áfrýjanda, K2 Agency Limited.Áfrýjandi greiði stefnda, Live events ehf., samtals 1.500.000 krónur í málskostnað á öllum dómstigum.Niðurstaða Landsréttar um sýknu L Events ehf., Lifandi viðburða ehf. og Guðmundar Hreiðarssonar Viborg að svo stöddu er ómerkt og þeim þætti málsins vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Málskostnaður milli áfrýjanda og stefndu L Events ehf., Lifandi viðburða ehf. og Guðmundar Hreiðarssonar Viborgs fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=e381f323-1100-4eb7-9883-e28f7bf1e3bf&verdictid=5904aa4e-9bda-49fe-90cb-65d3c85815b2
|
Mál nr. 660/2009
|
Kynferðisbrot Skaðabætur Sératkvæði
|
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft samræði við A gegn vilja hennar, en X notfærði sér það að A gat ekki spornað við samræðinu sökum ölvunar og svefndrunga. Var brot hans talið varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við úrlausn málsins var lögð til grundvallar trúverðug og staðföst skýrsla A, sem studd var framburði vitna og öðrum gögnum, um að hún hefði sofnað ölvunarsvefni í rúmi X og vaknað við það að X var að hafa við hana samfarir. Þá þótti það ekki draga úr trúverðugleika A að hún kallaði ekki á hjálp eins og ástatt var fyrir henni. Framburður X var á hinn bóginn talinn hafa breyst og var það mat dómsins að X hefði hlotið að vera ljóst að A var sofandi þegar hann hóf samfarirnar. X hafði ekki áður sætt refsingum og var refsing hans hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi. Þá var honum gert að greiða A 600.000 krónur í bætur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. nóvember 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að skaðabótakröfu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hann verði sýknaður af henni. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 477.521 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Ágústssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Hjördísar E. Harðardóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Gunnlaugs Claessen Ákærða er í málinu gefin að sök nauðgun, en hann hafi snemma morguns 20. júlí 2008 haft samræði við A „gegn vilja hennar, en ákærði notfærði sér það að A gat ekki spornað við samræðinu sökum ölvunar og svefndrunga.“ Þessi háttsemi er í ákæru talin varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fram er komið að þau höfðu samfarir umræddan morgun á heimili ákærða og að bæði voru undir áhrifum áfengis. Kemur þá til úrlausnar hvort ástand hennar hafi verið með þeim hætti að sannað sé að hún hafi ekki getað spornað við samræðinu sökum ölvunar og svefndrunga. A bar fyrir dómi að hún hafi kvöldið áður verið í afmælisveislu og þar hafið áfengisdrykkju. Um nóttina hafi hún farið með vinkonum sínum í miðborg Reykjavíkur og haldið áfram drykkju á skemmtistöðum. Síðan hafi þær hitt ákærða á Laugavegi. Það hafa vinkonur hennar staðfest og taldi ein þeirra að þá hafi klukkan verið um 5 að morgni. Þar slóst A í för með ákærða og yfirgaf vinkonur sínar, en ekkert liggur fyrir um ölvunarstig hennar þá. Þau reyndu án árangurs að komast inn á skemmtistað, en héldu því næst að heimili vinar ákærða í [...]stræti og dvöldu þar um stund. Eftir það fóru þau í leigubíl heim til ákærða. Bæði bera að þar hafi þau sest í sófa í stofu, rætt saman og skoðað myndir af barni ákærða. A bar að síðan hafi hún að beiðni ákærða hjálpað honum við að setja teppi fyrir glugga í svefnherbergi hans, en til þess hafi hún þurft að standa uppi á dýnu í rúmi hans og líma teppið fast með límbandi. Áður hafi hún farið úr jakka, tekið af sér hálsfesti og lagt frá sér. Síðan hafi hún lagst í rúm ákærða og sofnað strax. Ákærði bar hins vegar að hún hafi eftir þetta lagst til svefns í sófa í stofu og hann í sitt rúm, en hún síðan komið og lagst hjá honum og átt frumkvæði að samförum þeirra. Vinkona A kvað hana hafa hringt í sig frá heimili ákærða á milli klukkan 9 og 9:30 um morguninn og önnur vinkona sótt hana og komið með hana til sín um klukkan 10. Þær vísbendingar um ölvunarstig A um morguninn, sem þessi atvik veita, renna ekki stoðum undir að hún hafi verið ósjálfbjarga vegna ölvunar eða svefndrunga. Hún bar sjálf að hún hafi ekki drukkið áfengi eftir að fundi hennar og ákærða bar saman á Laugavegi og aðspurð kvaðst hún ekki hafa verið þreytt þegar þau voru í [...]stræti skömmu fyrir ætlað brot ákærða og minntist þess ekki að hafa sofnað í sófa þar, andstætt því sem hún bar í skýrslu hjá lögreglu. Spurningu um áfengisdrykkju svaraði hún þannig að „við vorum búin að vera að drekka ansi mikið og ég var orðin frekar drukkin.“ Mæling var ekki gerð á alkóhólmagni í blóði eða þvagi hennar við komu á neyðarmóttöku klukkan 21.10 að kvöldi sama dags, sem gæti hafa varpað ljósi á ölvun hennar um morguninn. Læknir þar kvað hana ekki hafa borið merki um áfengisneyslu. Að öllu virtu tel ég ekki sannað svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ástand hennar hafi verið slíkt að hún hafi ekki getað spornað við athöfnum ákærða eða að saknæmisskilyrði séu að öðru leyti uppfyllt, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 6. nóvember 2008 í máli nr. 265/2008. Ég tel að sök ákærða sé ósönnuð og samkvæmt því beri að sýkna hann og fella allan sakarkostnað á ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. október 2009. I Málið, sem dómtekið var 16. september sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 18. maí 2009 á hendur „Ragnar Ágúst Rúnarsson, kennitala [...], [...], [...], fyrir kynferðisbrot með því að hafa snemma morguns sunnudaginn 20. júlí 2008 á heimili ákærða að [...], [...], [...], haft samræði við A gegn vilja hennar, en ákærði notfærði sér það að A gat ekki spornað við samræðinu sökum ölvunar og svefndrunga. Telst brot ákærða varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. A, kennitala [...], krefst miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 800.000 auka vaxta samkvæmt 8. gr. sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. júlí 2008 til 3. janúar 2009 en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags auk greiðslu kostnaðar vegna þóknunar við réttargæslu“. Ákærði neitar sök og krefst sýknu. Þess er krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærði krefst þess að skaðabótakröfunni verði vísað frá dómi. II Framangreindur brotaþoli kærði ákærða til lögreglunnar 14. ágúst 2008 fyrir kynferðisbrot. Við yfirheyrslu skýrði hún frá því að hún hefði farið í afmælisveislu að kvöldi 19. júlí og um nóttina hefði hún farið á skemmtistaði með vinkonum sínum. Á [...] hefðu þær svo hitt ákærða sem þá hafði orðið viðskila við félaga sína og verið feginn að sjá brotaþola, enda vinur kærasta hennar. Það varð úr að brotaþoli fór með ákærða að leita félaganna, en er þeir fundust ekki var farið heim til vinar ákærða og var ætlunin að gista þar. Það gekk þó ekki eftir og varð úr að ákærði bauð brotaþola með sér heim. Þegar þangað kom kvaðst brotaþoli hafa farið að hjálpa ákærða að setja upp gluggatjöld og staðið við það í rúmi hans. Að því búnu kvaðst hún hafa lagst í rúmið og sofnað í öllum fötum nema hvað hún hafði farið úr jakka og tekið af sér hálsmen. Það næsta sem brotaþoli kvaðst muna var að hún vaknaði við að ákærði var búinn að færa hana úr fötunum og lá ofan á henni og var að hafa við hana samfarir. Brotaþoli kvaðst hafa sofnað aftur en þegar hún vaknaði um morguninn kvaðst hún hafa áttað sig á því hvað hafði gerst og flýtt sér í burtu. Hún kvaðst hafa verið frekar mikið drukkin en þó muna allt. Heima hjá ákærða hefði hún þó algjörlega dottið út. Ákærði var fyrst yfirheyrður af lögreglu 22. október og neitaði í fyrstu alfarið að hafa haft samfarir við brotaþola. Síðar breytti hann framburði sínum og kvaðst hafa haft samfarir við hana. Hann kvaðst hafa hitt hana dauðadrukkna niður í bæ þessa nótt og hefði hún spurt hvort hún mætti gista hjá honum því hún væri ekki með lykla að heimili sínu. Þau hefðu síðan farið heim til ákærða og þar haft samfarir með fullri þátttöku og samþykki beggja. Undir ákærða var borin frásögn brotaþola um gluggatjöldin og kannaðist hann ekki við hana. Hann kvaðst í fyrstu hafa neitað að hafa haft samfarir við brotaþola vegna hræðslu við kæru. Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis en alveg vitað hvað hann var að gera. Brotaþoli fór á Neyðarmóttökuna að kvöldi 20. júlí með móður sinni og kærasta. Þar skýrði hún frá á sama hátt um það hvar og hvenær hún hitti ákærða og fór með honum heim. Síðan segir í vottorði læknis: „Sofnaði fljótt, en vaknaði einhverju seinna að hann var búinn að taka hana úr fötunum og viðkomandi ofan á henni. Segist frosið og ekki getað ýtt honum ofan af sér. Sofnaði aftur og vaknaði um kl. 12 á hádegi. Hann var þá sofandi við hlið hennar í rúminu. Flýtti sér í fötin og vinkona hennar kom og sótti hana. Fór heim með vinkonunni og kom heim til sín um kl. 18. Móðirin sá strax að eitthvað hafði gerst.“ Brotaþoli hafi farið beint inn í herbergið sitt, en komið síðan fram eftir að hafa talað við kærasta sinn, sem vildi slíta sambandinu, eða eitthvað í þá veru, segir í vottorðinu. Í vottorðinu eru reitir sem bera yfirskriftina: Tilfinningalegt ástand og er þar merkt við óraunveruleikakennd, skýra frásögn grátköst og í hnipri. Í reiti undir yfirskriftinni: Kreppuviðbrögð er merkt við skjálfta, hroll, ógleði/uppköst og magaverki. Neyðarmóttakan vísaði brotaþola til sálfræðings sem hitti hana fyrst 5. ágúst og fimm sinnum eftir það. Í samantekt sálfræðingsins segir að allt viðmót brotaþola bendi til þess að hún hafi upplifað ofsaótta, bjargarleysi og niðurlægingu í kjölfar meintrar nauðgunar. Niðurstöður greiningarmats sýni að hún „þjáist af áfallastreituröskun (Posttraumatic Stress Disorder) í kjölfar meintrar nauðgunar. Sálræn einkenni hennar í kjölfar áfallsins samsvara einkennum sem eru þekkt hjá fólki sem hefur upplifað alvarleg áföll eins og líkamsárás, nauðgun, stórslys eða hamfarir. Niðurstöður sjálfsmatskvarða samsvara vel frásögnum konunnar í viðtölum. Hún virðist ávallt hreinskilin, trúverðug og samkvæm sjálfri sér.“ III Við aðalmeðferð bar ákærði að hann hefði hitt brotaþola á [...] umrædda nótt, en þau þekktust lítillega áður í gegnum kærasta brotaþola sem var kunningi ákærða. Hann hefði verið búinn að tapa af félögum sínum og hefði hún spurt sig hvert hann væri að fara og kvaðst hann hafa sagt henni að hann væri á leið á [...]. Hún vildi koma með honum, en búið var að loka þegar þau komu þangað. Ákærði kvaðst þá hafa ákveðið að fara heim til vinar síns er býr niðri í bæ og hafi brotaþoli spurt hvort hún mætti koma með og hafi hann samþykkt það. Ákærði kvaðst ekki minnast þess að brotaþoli hafi sagst vera lyklalaus eða í öðrum vandræðum, en rengdi ekki að hafa borið á annan veg hjá lögreglu. Hann kvað brotaþola hafa verið ölvaða, en ekki gat hann skilgreint það nánar. Sjálfur hafi hann verið mikið ölvaður. Þau fóru síðan heim til vinarins. Á leiðinni hafi hún verið að spyrja hann um fyrrverandi kærasta sinn, en ákærða hafði verið sagt að þau hefðu slitið sambandi sínu. Hann kvaðst litlu hafa svarað henni. Þau komu nú heim til vinarins, en ekki mundi ákærði að greina frá hvað þar gerðist nema hvað brotaþoli sofnaði í sófa í stofunni. Minnti ákærða að þá hefði klukkan verið á milli þrjú og fjögur. Hann kvaðst svo hafa pantað sér leigubíl til að fara heim og þegar hann var á leið inn í hann hafi brotaþoli komið inn í bílinn með honum. Þau óku síðan heim til ákærða og kvað hann brotaþola hafa nú litið miklu frískari út heldur en þegar hún sofnaði. Hann kvað hana hafa beðið sig um að leyfa sér að koma með honum heim og varð það úr. Þegar þangað var komið fóru þau inn í stofu og kvaðst ákærði hafa sýnt henni myndir af syni sínum og eins hafi þau horft á sjónvarp. Áður kvaðst hann hafa farið inn í herbergi sambýlings síns er þar var með stúlku. Ákærði kvað brotaþola hafa sofnað í sófa í stofunni en hann farið inn í svefnherbergi. Næst kvaðst hann muna til þess að hann er lagstur upp í rúm og við það að festa svefn þegar brotaþoli kemur inn í svefnherbergið og leggst við hliðina á honum að eigin hvötum, enda hafi hann ekki beðið hana um það. Hann kvað brotaþola hafa byrjað að láta vel að honum og kyssa hann og í framhaldinu hafi þau haft samfarir. Ekki kvaðst hann muna til þess að lýsa þeim nánar, nema hvað hann hefði legið ofan á brotaþola og sér hefði orðið sáðlát. Nánar spurður kvað ákærði brotaþola hafa verið klædda þegar hún kom upp í til hans, en hafa afklætt sig sjálf nema hvað hann hefði hjálpað henni úr sokkabuxunum. Hann kvaðst sjálfur hafa afkætt sig. Borið var undir ákærða það sem brotaþoli bar hjá lögreglu og kvað hann hana ekki skýra rétt frá. Ákærði kvaðst hafa hringt í brotaþola þegar hann frétti af því að hún ætlaði að kæra hann og spurt hana hvort hún ætlaði virkilega að gera það og hafi hún jánkað því. Þá hafi stjúpi kærasta hennar hringt í sig og hótað sér lífláti ef hann hefði oftar samband við hana. Ákærði kvaðst ekki muna til þess að hafa sent brotaþola skilaboð í gegnum Myspace síðu hennar, en þeirra verður nánar getið í IV. kafla. Brotaþoli bar að hafa verið í afmælisveislu vinkonu sinnar að kvöldi 19. júlí og aðfaranótt þess 20. Um nóttina var hún og félagar hennar að ganga niður [...] þegar þau mættu ákærða sem kvaðst vera feginn að sjá hana, enda búinn að tapa félögum sínum. Brotaþoli kvaðst hafa boðist til að fara með honum að finna vini hans og fóru þau á [...] en þar var þá búið að loka. Kvaðst ákærði þá ætla til vinar síns og kvaðst brotaþoli ætla að fara með honum. Þegar þangað var komið settust þau inn í stofu og kvaðst brotaþoli hafa haldið að hún myndi gista þar, en það gekk ekki þegar gest bar að garði. Hún kvað þá ákærða hafa hringt á leigubíl og hafi þau ekið heim til hans. Þegar þangað kom fór ákærði inn í herbergi sambýlings. Síðan hafi hann farið að sýna henni myndir af syni sínum og eitthvað í tölvunni en svo hafi ákærði beðið hana um að hjálpa sér við að hengja upp gluggatjöld í herbergi hans. Hún kvaðst hafa gert það, en um hafi verið að ræða teppi sem fest var fyrir gluggann með límbandi. Brotaþoli kvaðst hafa staðið í rúminu til að ná upp og eftir að þau höfðu lokið við að festa teppið kvaðst hún hafa lagst niður og sofnað. Það næsta sem hún vissi af sér var að hún kvaðst hafa vaknað við það að hún fann að ákærði var ofan á sér og að hafa samfarir við sig. Hún kvaðst ekki hafa vaknað alveg en þó orðið alveg stjörf, eða frosið. Hún kvaðst hafa sofnað aftur en svo vaknað um morguninn í rúminu við hliðina á ákærða sem var sofandi og var hún þá klædd í kjól en með nærbuxur og sokkabuxur utan um ökkla á öðrum fætinum. Brotaþoli kvaðst þá hafa farið fram á salerni og hringt í vinkonu sína sem hafi hringt í aðra vinkonu sem hafi komið og sótt sig. Hún kvaðst ekki hafa vitað hvar hún væri og hafa þurft að lýsa umhverfinu fyrir henni til að hún gæti áttað sig á hvar brotaþoli væri. Saman fóru þær svo til fyrri vinkonunnar og þar kvaðst brotaþoli hafa sofnað og sofið fram eftir degi. Þegar hún vaknaði kvaðst hún hafa farið í sturtu og síðan verið ekið heim. Hún kvaðst ekki hafa sagt þessum vinkonum sínum beint hvað hefði gerst en þær hafi skynjað að eitthvað hefði gerst. Hún kvaðst seinna þennan dag hafa sagt fyrri vinkonunni hvað hefði gerst og síðan hringt í kærasta sinn til að segja honum hvað hefði gerst og hefði hann ekki viljað trúa henni og skellt á hana. Þegar heim var komið kvað brotaþoli móður sína strax hafa skynjað að eitthvað hefði gerst. Hefði hún sagt henni frá þessu hágrátandi og þá pantaði móðirin tíma á Neyðarmóttökunni. Þá var aftur hringt í kærastann sem nú vildi trúa því hvað gerst hafði og kom á Neyðarmóttökuna. Brotaþoli kvaðst hafa verið við drykkju frá klukkan um átta að kvöldi þess 19. og haldið því áfram fram undir morgun og því verið alldrukkin. Hún kvað vinkonu sína hafa verið með veski sitt og þar með hafði hún ekki lykla að heimili sínu og þess vegna hafi hún ætlað að fá að gista einhvers staðar, en hún hafi verið með farsíma sinn. Hún kvaðst hins vegar ekki hafa viljað hringja heim til sín og vekja þar upp og ekki haft peninga fyrir leigubíl. Þá hefði hún talið sér óhætt hjá vini sínum. Brotaþoli kvað ákærða einnig hafa verið alldrukkinn. Brotaþoli kvað sér hafa liðið mjög illa eftir þennan atburð og hafi hann orðið til þess að það slitnaði upp úr sambandi hennar við kærastann 6 vikum eftir þetta. Hún hafi gengið til sálfræðings og hafi það líka verið sér erfitt að rifja atburðinn upp aftur og aftur. Hún kvaðst hafa hætt að hafa samband við vinkonur sínar og setið heima og grátið. Þá hafi hún átt í verulegum vandræðum í vinnunni. Hún kvaðst hafa fengið magabólgur af álaginu og á endanum hafi hún farið til útlanda og verið þar í 8 mánuði og haft gott af því, en einnig fundist gott að koma heim aftur. Móðir brotaþola bar að hún hefði komið heim um kvöldmatarleytið og kvaðst móðirin strax hafa séð að eitthvað var að. Brotaþoli hefði farið beint inn í herbergi sitt eftir að hafa rétt kastað kveðju á heimilisfólk. Móðirin kvaðst hafa farið inn í herbergið. Þá hafi brotaþoli verið þar alveg niðurbrotin og sagt sér að hún hefði farið heim með vini kærasta síns, ákærða, og gefið þá skýringu að hún hefði verið lykla- og peningalaus, en hitt hann og hefði hann boðið henni með sér heim til að gista. Brotaþoli sagði móður sinni að hún hefði hjálpað ákærða við að hengja upp gluggatjöld en síðan hefði hún sofnað en vaknað við að ákærði var að hafa við hana samfarir. Brotaþoli kvaðst enga björg hafa sér getað veitt og ekki hafa þorað að opna augun heldur sofnað aftur. Þegar hún síðan vaknaði um morguninn var hún með buxurnar á hælunum. Brotaþoli hefði síðan hringt í vinkonur sínar. Móðirin kvað brotaþola hafa liðið mjög illa og grátið mikið þennan dag og næstu daga. Þá hafi þetta komið niður á vinnu brotaþola, en þær mæðgur unnu á sama stað. Vinkona brotaþola kvað þær hafa verið að skemmta sér saman en leiðir hafi skilið á [...] þegar brotaþoli fór eitthvað frá félögum sínum. Vinkonan kvaðst svo hafa heyrt frá brotaþola snemma næsta morgun þegar hún hringdi og bað hana um að sækja sig. Ekki vissi brotaþoli þó hvar hún væri en vinkonan kvaðst hafa heyrt á henni að henni liði mjög illa. Þá sagði brotaþoli vinkonunni að eitthvað hefði gerst en skýrði það ekki frekar í símtalinu. Vinkonan gat ekki sótt brotaþola heldur hringdi í aðra vinkonu sem sótti brotaþola og saman fóru þær heim til sín. Heima hjá sér kvað hún brotaþola hafa sagt sér að hún hefði verið í íbúð og vaknað við að maður var ofan á sér en sofnað aftur og vaknað síðar með buxurnar niður um sig. Vinkonan kvað brotaþola ekki hafa sagt sér nákvæmlega hvað maðurinn, sem var ofan á henni, var að gera. Vinkonan kvaðst ekki þekkja þennan mann. Hún kvað brotaþola hafa verið í sjokki, grátandi og henni liðið mjög illa þegar hún var að segja sér frá þessu, en hún hefði ekki lýst þessu sem framhjáhaldi. Brotaþoli hefði hringt í kærasta sinn sem hefði brugðist illa við tíðindunum og hefði brotaþola liðið mjög illa eftir samtalið. Önnur vinkona brotaþola bar að sameiginleg vinkona þeirra hefði hringt í sig snemma um morguninn og beðið sig um að sækja brotaþola. Vinkonan hringdi í brotaþola, sem vissi þá ekki hvar hún væri stödd. Þegar vinkonan kom til brotaþola kom hún hágrátandi upp í bílinn og sagði henni frá því að hún hefði farið heim með ákærða og sofnað og vaknað við að eitthvað var að gerast sem átti ekki að gerast en skýrði það ekki nánar nema hvað hún hefði verið í sjokki og henni hefði fundist þetta ógeðslegt. Ekki skýrði brotaþoli þetta nánar og vinkonan ók henni heim til sameiginlegu vinkonunnar og skildi þar við þær. Vinkonan bar að brotaþola hefði liðið mjög illa eftir þennan atburð. Sambýlingur ákærða bar að hann hefði verið inni hjá sér þessa nótt þegar ákærði hefði bankað og kíkt inn og hefði einhver verið fyrir aftan ákærða. Ekki sá hann hver það var en vissi að það var stúlka. Hann kvaðst ekki hafa orðið var við neitt óeðlilegt í íbúðinni þessa nótt og engin samskipti hafa haft við stúlkuna sem var með ákærða. Sambýlingurinn kvað gluggatjöld í herbergi ákærða hafa verið fest með límbandi. Fyrrum kærasti brotaþola bar að hún hefði hringt í sig og sagt sér að hún hefði farið heim með ákærða og kvaðst hann hafa heyrt á henni að eitthvað hefði gerst. Hann kvaðst hafa hringt í ákærða sem hefði neitað að hafa farið með brotaþola heim. Um kvöldið hefði svo brotaþoli sagt sér að ákærði hefði nauðgað sér, en áður hefði móðir brotaþola sagt sér hvað hefði gerst. Í kjölfar þessa hefði brotaþola liðið mjög illa, átt erfitt með svefn og það hefði reynt svo á sambandið að það hefði slitnað um það bil mánuði eftir atburðinn, enda brotaþoli ekki verið söm manneskja á eftir. Kærastinn kvað brotaþola hafa sagt sér hvað hefði gerst og er það í samræmi við frásögn hennar sem að framan var rakin. Sálfræðingurinn sem brotaþoli gekk til staðfesti vottorð sitt sem getið var um í II. kafla. Sálfræðingurinn bar að brotaþoli hefði verið lengi að ákveða hvort hún ætti að kæra ákærða eða ekki og væri það eðlilegt og ekki óalgengt hjá þeim sem verða fyrir kynferðislegu ofbeldi. Þá bar sálfræðingurinn að brotaþoli hefði skýrt sér frá því sem gerst hefði og er sú frásögn í samræmi við það sem brotaþoli bar og að framan var rakið. Sálfræðingurinn kvað brotaþola ekki bera merki um að hún hefði haldið fram hjá og síðan séð eftir því, heldur bæri hún greinileg merki þess að þetta sem gerðist hefði verið gegn vilja hennar. Enn fremur að brotaþoli hefði verið sjálfri sér samkvæm í frásögn sinni í viðtölunum. Læknir sem tók á móti brotaþola á Neyðarmóttökunni staðfesti vottorð sitt sem getið var um í II. kafla. Læknirinn bar að hún hefði verið grátandi við komu og átt erfitt með að skýra frá því sem hafði gerst. Þá bar læknirinn að brotaþoli hefði borið sömu einkenni og aðrir hafa sem verða fyrir kynferðislegu ofbeldi. Þá kvað læknirinn brotaþola ekki hafa borið merki um áfengisneyslu. IV Ákærða og brotaþola greinir ekki á um að ákærði hafði samfarir við hana þessa nótt. Brotaþoli kveður ákærða hafa nauðgað sér en ákærði bar að samfarirnar hafi verið að vilja hennar eins og rakið var. Bæði bera þau að hafa verið drukkin þessa nótt en ekki hafa verið færð fram gögn, önnur er frásagnir þeirra sjálfra, um hversu mikil ölvun þeirra var. Ákærði var fyrst yfirheyrður af lögreglu 22. október 2008 og hófst yfirheyrslan klukkan 10.09. Þá bar hann að hafa hitt brotaþola dauðadrukkna niður í bæ umrædda nótt og hefði hún beðið um að fá að gista hjá honum og farið með honum heim. Er þangað var komið hefði sambýlingur ákærða verið vakandi ásamt kærustu sinni og þau setið í sófa í stofunni. Eitthvað hafi þau ræðst við en síðan hafi brotaþoli sofnað í sófanum en hann farið inn í rúm og sofnað þar. Þegar ákærði vaknaði morguninn eftir var brotaþoli farin. Ákærði kvað brotaþola ekki hafa sett upp gluggatjöld með sér og neitaði að hafa haft samfarir við hana. Undir ákærða voru borin skilaboð sem send höfðu verið 20. júlí 2008 klukkan 19.34 í gegnum Myspace síðu brotaþola. Þau eru þessi: „sæl, fórst þú eitthvað snemma í gær? ÞETTA er bara á milli okkar er þaggi?“. Ákærði kannaðist ekki við að hafa sent þessi skilaboð en kvaðst vera með svona síðu. Ákærða var bent á að tekin hefðu verið lífssýni úr brotaþola og var hann spurður hvort hann leyfði að tekin yrðu sýni úr honum til samanburðarrannsóknar og samþykkti hann það. Þegar hér var komið sögu ákvað lögreglumaðurinn að ljúka yfirheyrslunni og var klukkan þá 10.45. Að lokinni þessari fyrstu yfirheyrslu ræddi ákærði við verjanda sinn og gaf síðan nýja skýrslu þar sem hann viðurkenndi að hafa haft samfarir við brotaþola. Hófst skýrslutakan klukkan 11.02. Ákærði bar nú að hann hefði skilið við brotaþola í sófa stofunni eftir að þau höfðu rætt við sambýling hans og kærustu og hefði brotaþoli sofnað í sófanum. Hann hefði síðan legið í rúmi sínu og verið eiginlega farinn að sofa þegar brotaþoli hafi komið og lagst upp í til hans. Hann hafi þá verið í nærbuxum en hún alklædd. Þegar hún var lögst upp í hjá honum hafi hún afklætt sig og eftir það hefðu þau haft samfarir og hefði hann legið ofan á henni. Ákærða kvað sér hafa orðið sáðfall og eftir að samförunum lauk hefði hann sofnað og þegar hann vaknaði morguninn eftir hefði brotaþoli verið farin. Hann neitaði sem fyrr að hafa sent brotaþola framangreind skilaboð. Ákærði var spurður hví hann hefði ekki borið á þennan hátt við fyrri skýrslutökuna og sagðist hann hafa verið hræddur við kæruna. Seinni yfirheyrslunni lauk klukkan 11.16. Ákærði var aftur yfirheyrður af lögreglu 3. desember 2008. Honum voru þá kynnt gögn um að framangreind skilaboð hefðu verið send úr tölvu sambýlings hans á heimili þeirra. Ákærði neitaði að hafa sent skilaboðin. Þá bar hann á sama hátt og fyrr um samfarir hans og brotaþola. Hér að framan var rakinn framburður ákærða fyrir dómi og bar hann þar að mestu á sama hátt og í síðari lögregluskýrslunni nema hvað nú kvað hann sambýling sinn hafa verið í herbergi sínu og hefði hann farið þangað inn og rætt við hann. Hann ítrekaði að samfarirnar hefðu verið með samþykki brotaþola sem hefði komið inn í svefnherbergið til hans eftir að hann var kominn inn í rúm. Brotaþoli hefur frá upphafi borið á sama veg og hún bar fyrir dómi og að framan var rakið, það er að hún hafi verið að hjálpa ákærða við að setja upp gluggatjöld og staðið í rúmi hans. Að þessu verki loknu hefði hún lagst í rúmið og sofnað strax enda langdrukkin. Hún hafi svo vaknað við hann ofan á sér að hafa við sig samfarir, frosið og sofnað aftur. Þegar hún svo vaknaði aftur um morguninn hafi hún verið með nær- og sokkabuxur utan um ökkla annars fótar. Eftir að brotaþoli vaknaði komst hún í samband við vinkonur sínar og hafa þær báðar borið um ástand hennar eins og rakið var. Hið sama á við um móður hennar og fyrrum kærasta. Þá fær framburður brotaþola og stuðning í vottorðum og framburði læknis og sálfræðings. Loks fær framburður hennar að hluta til stuðning af framburði sambýlings ákærða sem bar að gluggatjöld í herbergi hans hefðu verið teppi sem fest hefði verið upp með límbandi en brotaþoli bar að hafa hjálpað ákærða við að festa teppi fyrir gluggann með límbandi. Eins og sjá má hefur framburður ákærða ekki verið sá sami frá upphafi. Hann gaf þá skýringu á fyrsta framburði sínum hjá lögreglu, þar sem hann neitaði að hafa haft samfarir við brotaþola, að hann hefði verið hræddur við kæruna. Fyrir dómi gaf hann þá skýringu á misræmi framburðar hans hjá lögreglu og fyrir dómi að hann hefði á þessum tíma misnotað áfengi og hefði af þeim sökum lélegt skammtímaminni. Nú hefði hann náð tökum á áfengisneyslunni og við það hefði minni hans batnað. Ekki er hægt að líta fram hjá því að framburður brotaþola hefur frá upphafi verið staðfastur um það sem hún ber að hafi gerst milli hennar og ákærða. Framburður ákærða hefur á hinn bóginn breyst eins og rakið var. Það var til dæmis fyrst við aðalmeðferð sem hann bar að hann hefði rætt við sambýling sinn inni í herbergi hans en sambýlingurinn ekki komið fram í stofu ásamt kærustu sinni og rætt við ákærða og brotaþola þar. Þá er það og mat dómsins að brotaþoli hafi gefið skýrslu sína fyrir dómi óþvingað og eðlilega þar sem hvorki var að greina hik né misbresti í frásögn hennar þannig að í ósamræmi væri við fyrri skýrslur og framburð vitna. Ákærði virtist á hinn bóginn nokkuð þvingaður og óskýr um sumt sem hann, nánar spurður um, kvaðst ekki muna. Samkvæmt þessu er það mat dómsins að brotaþoli hafi gefið trúverðuga skýrslu fyrir dómi en ákærði hafi ekki verið eins trúverðugur á sama hátt. Með vísun til þess sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að við úrlausn málsins eigi að leggja til grundvallar trúverðuga og staðfasta skýrslu brotaþola sem studd er framburði vitna og öðrum gögnum sem grein var gerð fyrir í III. kafla. Þessi gögn styðja öll frásögn brotaþola um að hún hafi sofnað ölvunarsvefni í rúmi ákærða og vaknað við að hann var að hafa við hana samfarir. Kemur þá til athugunar hvort þau viðbrögð brotaþola að kalla hvorki á hjálp né streitast á móti ákærða, þegar hún vaknaði, valdi því að ákærði hafi með réttu mátt líta svo á að samfarirnar væru með hennar samþykki. Við úrlausn á þessu álitamáli verður að líta til þess að brotaþoli hafði sofnað í ókunnu húsi og hafði hvorki séð né þekkti til annarra íbúa þess. Þá hafði hún sofnað ölvunarsvefni undir morgun eftir að hafa verið að drekka áfengi frá því um kvöldmatarleytið kvöldið áður og er ekki ótrúverðug sú skýring hennar að hún hafi „frosið“, eins og hún sjálf komst að orði, og sofnað aftur meðan á samförunum stóð eins og hún lýsti. Það er því mat dómsins að það dragi ekki úr trúverðugleika brotaþola að hún kallaði ekki á hjálp eins og ástatt var fyrir henni. Með vísun til framanritaðs er það og mat dómsins að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að brotaþoli var sofandi þegar hann hóf samfarirnar. Á sama hátt hlaut honum og að vera ljóst að þótt hún hafi vaknað litla stund og ekki reynt að losna úr samförunum gat hann ekki litið á það sem samþykki hennar eins og ástatt var fyrir henni. Samkvæmt þessu verður ákærði sakfelldur fyrir að hafa haft samræði við brotaþola sem hún gat ekki spornað við sökum ölvunar og svefndrunga eins og honum er gefið að sök í ákærunni en brot hans er þar rétt fært til refsiákvæðis. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingum og er refsing hans hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi. Ákærði skal, með vísun til 26. gr. skaðabótalaga, greiða brotaþola 600.000 krónur í bætur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Hann skal greiða þóknun réttargæslumanns brotaþola, 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og málsvarnarlaun verjanda síns, 543.816 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Loks skal hann greiða 142.269 krónur í annan sakakostnað. Dóminn kváðu upp héraðsdómararnir Arngrímur Ísberg, dómsformaður, Hervör Lilja Þorvaldsdóttir og Ingimundur Einarsson. Dómsorð Ákærði, Ragnar Ágúst Rúnarsson, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði A 600.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. júlí 2008 til 3. janúar 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun verjanda síns Guðmundar Ágústssonar hrl., 543.816 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, þóknun réttargæslumanns brotaþola, Feldísar Óskarsdóttur hdl., 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og 142.269 krónur í annan sakarkostnað.
|
Mál nr. 399/2015
|
Líkamsárás Skilorðsrof Reynslulausn Skaðabætur
|
K var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa slegið A hnefahöggi í andlitið með þeim afleiðingum að hún hlaut heilahristing, bólgu yfir vinstra kinnbeini og skurð undir vinstri augabrún. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að með broti sínu rauf K skilorð reynslulausnar samkvæmt eldri dómi og var sá dómur því tekinn upp og K gerð refsing í einu lagi fyrir brotin. Var refsing K ákveðin fangelsi í sjö mánuði auk þess sem honum var gert að greiða A 300.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þákrefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, entil vara að fjárhæð hennar verði lækkuð.Brotaþoli hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti og verðurþví litið svo á að hún krefjist þess að ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfusína verði staðfest.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar meðtalin málsvarnarlaun verjanda síns sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Karel Atli Ólafsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins,638.019 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Björgvins Jónssonarhæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2015.Ár 2015, föstudaginn 15. maí, erá dómþingi héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg afPétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr.121/2015: Ákæruvaldið (Hildur SunnaPálmadóttir) gegn Karel Atla Ólafssyni (Guðmundur St. Ragnarsson hdl.), semtekið var til dóms að aflokinni aðalmeðferð hinn 11. maí sl.Málið er höfðað með ákærulögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 24. febrúar sl. á hendur ákærða, Karel AtlaÓlafssyni, kt. [...], Vesturbergi 28, Reykjavík, fyrir líkamsárás, með því aðhafa aðfaranótt laugardagsins 20. september 2014, inni á reykingasvæði skemmtistaðarins[...] í Austurstræti í miðbæ Reykjavíkur, slegið A eitt högg með krepptum hnefaí andlitið, með þeim afleiðingum að hún hlaut heilahristing, bólgu yfir vinstrakinnbeini og skurð undir vinstri augabrún. Telst þetta varða við 1. mgr.217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Í málinu gerir Ingólfur KristinnMagnússon hdl., fyrir hönd A, kröfu um að ákærði greiði henni skaða- ogmiskabætur að fjárhæð 637.195 krónur meðvöxtum skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 20. september 2014 til birtingukröfunnar, en síðan með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömulaga.Málavextir Aðfaranóttlaugardagsins 20. september 2014 var lögregla kvödd að [...] í miðbæReykjavíkur vegna líkamsárásar. Samkvæmt staðfestri skýrslu B lögreglumanns varþar fyrir A með blæðandi sár á vinstri augabrún. Sagði hún mann að nafni Karel Atli hafa kýltsig í andlitið að tilefnislausu. Þá varþar staddur maður að nafni C, sem sagði Karel Atla hafa kýlt A í andlitið oghorfið á brott að því búnu. Karel Atli,ákærði í máli þessu, var svo handtekinn fyrir utan annan skemmtistað ínágrenninu og fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu. Samkvæmt skýrslunni viðurkenndi ákærði aðhafa slegið einhvern á [...] en það hefði verið gert í sjálfsvörn. A leitaði á slysadeild meðmeiðsli sín og segir um þau í staðfestu vottorði D læknis að væg blæðing hafiverið í slímhúð vinstra auga en sjón á auganu hafi verið eðlileg. Þá hafi hún verið bólgin yfir kinnbeinivinstra megin en ekki þó yfir kinnbeinsboganum.Bit í kjálka hafi verið eðlilegt.Þá hafi verið skurður vinstra megin undir vinstri augabrún sem lokasthafði með storknu blóði. Haft er eftir Aí vottorðinu að hún hafi misst sjón tímabundið á auganu eftir höggið og orðiðmjög ringluð. Þá segir að hún hafi virstlítillega vönkuð en taugaskoðun hafi verið eðlileg og ekki sést vísbendingar umalvarlegan augnáverka. Er það álitlæknisins að A hafi fengið talsvert högg en áverkar verði ekki varanlegir, nemaþá ör á augabrúninni. Ákærðivar yfirheyrður þennan morgun á lögreglustöðinni að viðstöddum verjandasínum. Sagðist honum svo frá að hópurfólks hefði verið að atast í kærustu hans á [...] og hann farið henni tilhjálpar. Hefði hann stjakað fólki fráhenni en þá hefði einhver, sem hann ekki sá, kýlt hann í andlitið. Hefði hann þá kýlt frá sér en ekki tekiðeftir því hvort nokkur varð fyrir högginu.Hann kvaðst ekki þekkja A. Hannkvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis þegar þetta gerðist en muna þó atvikin. Agaf skýrslu hjá lögreglu tveim dögum síðar.Sagðist hún hafa verið svolítið drukkin í umrætt sinn. Kvaðst hún hafa farið inn á reykingasvæði[...] þar sem vinir hennar voru að spjalli við einhverja. Hefði hún sest í fangið á einhverjum strák enþá hefði stúlka komið að, sagst vera kærasta stráksins og ýtt við sér. Kvað hún vin sinn hafa komið strax tilskjalanna og farið með sig afsíðis en hún reynt að komast til baka. Vinurinn hefði hins vegar haldið henni og húnróast aftur. Næst myndi hún eftir því aðhnefi skall í andliti hennar og hún varð „alblóðug“. Hún hefði ekki vitað hver sló hana en veriðsagt að það hefði verið Karel Atli.Hefði hún misst sjón á báðum augum við þetta en fengið sjónina aftur áhægra auga. Hún sæi hins vegar allt ímóðu með því vinstra. Meðferð málsinsfyrir dómiÁkærði hefur skýrt frá því aðþegar hann kom þarna að hafi allir verið í einhverju uppnámi og æpandi. Hafi hann farið til og reynt að stía fólki ísundur en þá verið kýldur á vangann en hann ekki fengið áverka af þvíhöggi. Hafi hann þá ýtt frá séraftur. Hann kveðst hafa slegið frá séren þó ekki með krepptum hnefa. Hafiþetta verið viðbrögð við högginu sem hann fékk.Hann kveðst svo hafa farið út af staðnum. Hann kveðst hafa verið undir áhrifum áfengisþetta kvöld en þó ekki fullur. Hannkveðst ekki hafa átt neitt sökótt við A og ekki þekkt hana þá. A hefur skýrt frá því að hún hafifarið inn á reykingasvæðið á [...] í umrætt sinn ásamt vinkonu sinni. Þar hafi verið tveir kunningjar hennar á talivið stúlku og ákærða og vini hans.Einhver strákur hafi komið með stól og hún sest á hann en svo sest íkjöltu stráksins. Hafi þá stúlka komiðað og sagst vera kærasta stráksins og gert sig líklega til þess að ýta viðsér. Kveður hún þá vin sinn hafa dregiðsig afsíðis en ákærði komið á eftir þeim og verið að rífast yfir því að þauhefðu verið að abbast upp á kærustu hans.Kveðst hún hafa svarað honum en það næsta sem hún muni sé að hún fékkhnefahögg í andlitið frá ákærða. Hafihún staðið upp við vegg þegar þetta gerðist en ákærði staðið andspænishenni. Kveðst hún hafa kannast viðákærða í sjón, enda eigi þau sameiginlega vini.Aðspurð vegna skýrslu hennar hjá lögreglu segist hún hafa sagt munítarlegar frá atvikinu en þar komi fram og vanti mjög mikið í skýrsluna. Kveðst hún auk þess hafa verið í losti eftirþennan atburð þegar hún gaf skýrsluna. E hefur skýrt frá því að tværstúlkur hafi komið að þeim F, vinkonu hennar, og kærasta F, á [...]. Hafi önnur stúlkan sest á kærasta F en Fbeðið hana að standa upp því þetta væri kærastinn hennar. Hafi þær hinar þá verið með einhver leiðindiog hleypt illu blóði í alla sem þarna voru nálægt og stympingar orðið. Hún segist þó ekki hafa séð átök einstakramanna þarna og ekki séð að neinn væri sleginn.F hefur komið fyrir dóminn en húnkveðst ekki hafa séð nein átök á [...].Hún segist hafa lent í rifrildi við kærasta sinn þar áreykingasvæðinu. G, kærasti F, hefur skýrt frá þvíað uppnám hafi orðið á skemmtistaðnum í umrætt sinn og upp úr því hafi ákærðiverið tekinn og sakaður um að hafa slegið stúlku. Kveðst hann ekki hafa séð ákærða slá neinn enþarna hafi margir verið að rífast.H, vinkona A, hefur skýrt frá þvíað hún hafi sest á bekk á reykingasvæðinu við hliðina á stúlku sem hún ekkikannaðist við. A hafi sest í fangið áeinhverjum strák. Stúlka hafi svo komiðog haft við það að athuga að strákurinn væri kærastinn sinn og verið leið. Hafi vinur A þá fært hana á bak við vitnið,sem kveðst hafa farið að tala við stúlkuna.Kveðst hún svo hafa heyrt læti fyrir aftan sig og snúið sér við. Hafi hún þá séð strák kýla A hnefahögg íandlitið. Hún kveðst ekki myndu getaborið kennsl á þennan strák en strákar, sem þarna voru, hafi sagt hvað hannhéti.C hefur skýrt frá því að hannhafi verið staddur á [...] í umrætt sinn og stelpur hefðu þar verið að rífastvið ákærða. Margt fólk hafi verið stattþarna. Kveðst hann ekki hafa séð átök enkveðst hafa dregið A í burtu eftir að hún hafði verið kýld. Sé ekki rétt haft eftir honum í frumskýrslulögreglu að hann hafi séð ákærða kýla hana.D læknir hefur komið fyrirdóm. Hann segir áverkana á A vel getasamræmst því að hún hafi verið kýld beint framan á andlitið.B lögreglumaður, hefur komiðfyrir dóm og greint frá því að A hefði komið út að lögreglubílnum og sagt aðmaður að nafni Karel hefði kýlt hana og þekkti hún hann í sjón. Þá sagði hún kunningja sinn, C, þekkja þennanmann. Niðurstaða Ákærðineitar sök. Hann kannast þó við að hafaslegið frá sér eftir að hafa orðið fyrir höggi en viti ekki hvort nokkur varðfyrir því höggi. Hjá lögreglu sagðisthann hafa kýlt frá sér en fyrir dómi segist hafa slegið frá sér með flötumlófa. Í skýrslu A hjá lögreglu segir aðhún hafi ekki séð þann sem sló hana heldur einungis séð hnefann koma og skellaí henni. Fyrir dómi hefur hún sagst hafastaðið andspænis ákærða og séð þegar hann sló hana. Segist hún hafa sagt mun ítarlegar fráatvikinu í yfirheyrslunni en skýrslan beri með sér. Þá tekur hún fram að hún hafi enn verið ílosti eftir atburðinn þegar hún gaf skýrsluna.Dómurinn lítur ekki svo á að þessi munur á skýrslum A sé til þessfallinn að draga úr trúverðugleika skýrslu hennar fyrir dómi. Þegar svo höfð er hliðsjón af frásögn H um aðhún hafi séð strák kýla A, af framburði C um að hann hafi orðið þess var að húnhafði verið slegin rétt á undan og jafnframt af læknisvottorði og framburði D,þykir mega leggja framburð A til grundvallar í málinu og telja sannað að ákærðihafi slegið hana hnefahöggi í umrætt sinn og valdið þeim skaða sem lýst er íákæru og læknisvottorði. Hefur hann meðþessu athæfi orðið brotlegur við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga.Refsing,skaðabætur og sakarkostnaður Ákærðiá nokkurn sakaferil að baki. Honum varveitt reynslulausn 20. nóvember 2013 af 176 fangelsisdögum. Ákærði rauf skilorð reynslulausnarinnar meðbroti sínu og ber að dæma hana upp og gera ákærða refsingu í einu lagi. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í sjömánuði.Dæma ber ákærða til þess aðgreiða A 300.000 krónur í miskabætur ásamt almennum vöxtum samkvæmt 4. gr. lagaum vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001frá 20. september 2014 til 8. apríl 2015,en eftir það með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna til greiðsludags. Dæmaber ákærða til þess að greiða verjanda sínum, Guðmundi St. Ragnarssyni hdl.,412.500 krónur í málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá greiði ákærði lögmannsþóknun IngólfsKristins Magnússonar hdl., 206.250 krónur, einnig að meðtöldumvirðisaukaskatti. Loksber að dæma að ákærði greiði annan kostnað af málinu, 40.000 krónur. PéturGuðgeirsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm.DÓMSORÐ:Ákærði, Karel Atli Ólafsson, sætifangelsi í sjö mánuði.Ákærði greiði A 300.000 krónur ímiskabætur ásamt almennum vöxtum frá 20. september 2014 til 8. apríl 2015, eneftir það með dráttarvöxtum til greiðsludags. Ákærðigreiði verjanda sínum, Guðmundi St. Ragnarssyni hdl., 412.500 krónur ímálsvarnarlaun og Ingólfi Kristni Magnússyni hdl., 206.250 krónur ímálskostnað. Loksgreiði ákærði annan kostnað af málinu, 40.000 krónur.
|
Mál nr. 457/2008
|
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Lögheimili
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að ekki væru efni til að verða við kröfu hvors málsaðila um sig um forsjá sonar þeirra til bráðabirgða. Hins vegar var talið að það væri drengnum fyrir bestu að hafa lögheimili hjá K þar til sérfræðingar hefðu lagt mat á forsjárhæfni foreldranna, en að hann nyti umgengnisréttar við M aðra hverja helgi, frá föstudegi til sunnudagskvölds. -Þá var M gert að greiða einfalt meðlag með drengnum frá uppsögu dómsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hjördís Hákonardóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. ágúst 2008, þar sem leyst var úr kröfum aðilanna um bráðabirgðaforsjá sonar þeirra, A, umgengni við hann, lögheimili og um meðlagsgreiðslur. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að henni verði úrskurðuð til bráðabirgða forsjá drengsins og að umgengni varnaraðila við hann verði aðra hverja helgi frá föstudegi til sunnudags. Þá krefst hún þess að varnaraðila verði gert að greiða einfalt meðlag með drengnum frá 4. febrúar 2008 þar til endanlegur dómur gengur í forsjár- og skilnaðarmáli aðila. Til vara krefst hún þess að sameiginleg forsjá aðilanna standi áfram en að lögheimili drengsins verði hjá henni. Í báðum tilvikum er gerð krafa um málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Fram að samvistarslitum aðila bjó fjölskyldan um eins árs skeið að [...] í Reykjavík, en hafði áður búið í Kópavogi allt frá fæðingu drengsins 2001. Vegna fyrirhugaðs flutnings fjölskyldunnar til Hafnarfjarðar var drengurinn látinn sækja [...] í Hafnarfirði fyrsta árið sitt í grunnskóla veturinn 2007-2008. Við samvistarslitin 4. febrúar 2008 flutti sóknaraðili með drenginn á heimili vinkonu sinnar, en um mánaðamót mars og apríl til bróður sóknaraðila að [...] í Reykjavík. Sóknaraðili segir drenginn hafa að jafnaði verið í umgengni hjá varnaraðila aðra hvora helgi á þessu tímabili, en þó einnig vikurnar 3. til 10. apríl, 6. til 13. júní og svo aðra hvora viku frá 20. júní síðastliðnum. Um mánaðamót júlí og ágúst flutti sóknaraðili til Akureyrar. Varnaraðili hefur verið búsettur að [...] í Hafnarfirði frá miðjum febrúar. Samkvæmt ákvörðun Þjóðskrár 15. ágúst 2008 skal lögheimili málsaðila og drengsins skráð að [...] í Reykjavík þar til úrlausn dómstóla liggur fyrir. II Sóknaraðili heldur því meðal annars fram, til stuðnings staðhæfingu sinni um að það sé drengnum fyrir bestu að hún fari ein með forsjá hans, að áfengisneysla varnaraðila sé verulegt vandamál og hafi hann tvívegis farið í áfengismeðferð, fyrst árið 2005 en síðar haustið 2007, en í það skiptið hafi hann sjálfur útskrifað sig eftir 10 daga. Þá eigi hann við skapgerðarbresti að stríða og hafi sýnt af sér verulegt hömluleysi undir áhrifum áfengis og oft beitt hana líkamlegu ofbeldi. Hinn 4. febrúar 2008 hafi hann gengið í skrokk á henni, en sonur þeirra hafi verið í næsta herbergi þegar árásin átti sér stað. Hún hafi kært árásina og í skýrslu varnaraðila hjá lögreglu 14. maí 2008 hafi hann játað að hafa beitt hana líkamlegu ofbeldi í umrætt sinn. Hafi þetta atvik orðið til þess að hún flutti frá varnaraðila. Sóknaraðili kveðst vera reglusöm og ekki eiga við skapgerðarbresti að stríða. Hún segist vera í mjög góðum tengslum við son sinn og hafa alla tíð sinnt öllum grunnþörfum hans. Hún sé með góða atvinnu á Akureyri, hafi ágætis íbúð á leigu og geti á allan hátt veitt syni sínum öruggt og gott heimili og skapað aga og festu í lífi hans. Varnaraðili byggir á því að enga brýna nauðsyn beri til að raska högum drengsins, sem flutningur norður í land með móður hans myndi óhjákvæmilega gera. Hann kveðst ekki kannast við að sóknaraðili sé í nánum tengslum við ættingja sína þar. Hann kveðst einnig hafa annast dreginn alla tíð og hafi ábyrgðin meira hvílt á honum eftir því sem drengurinn varð eldri. Drengurinn hafi átt stöðugleika vísan hjá honum, en móðirin hafi flutt margoft eftir samvistarslitin. Telur hann að erfiðara yrði um vik fyrir drenginn að halda sambandi við vini sína og fjölskyldu ef hann flytti til Akureyrar. Drengurinn hafi sjálfur tjáð sig skýrt um það að hann vilji ekki flytja norður. Varnaraðili mótmælir þeirri áherslu sem sóknaraðili leggur á atvikið 4. febrúar síðastliðinn og ásökunum um óreglu og ofbeldishneigð. Áréttar hann að drengnum stafi engin ógn af sér. Telur hann viðtal Þorgeirs Magnússonar sálfræðings við drenginn renna styrkum stoðum undir þetta. III Samkvæmt 1. mgr. 35. gr. barnalaga hefur dómari heimild til að úrskurða til bráðabirgða hvernig fara skuli með forsjá barns að því gættu hvað barninu sé fyrir bestu. Hafni dómari kröfu um niðurfellingu sameiginlegrar forsjár meðan forsjármál er til meðferðar fyrir dómi getur hann kveðið á um lögheimili barns, umgengni og meðlag til bráðabirgða. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að barnalögum segir að almennt megi líta svo á að æskilegt teljist að forsjá haldist sameiginleg meðan máli er ráðið til lykta. Ekki liggja fyrir á þessu stigi málsins ítarleg gögn sem varpað geta ljósi á forsjáhæfni aðila og þá um leið hjá hvoru þeirra hagsmunum drengsins yrði best borgið til framtíðar. Þykir ekki tilefni til annars en að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdóms að láta sameiginlega forsjá foreldranna haldast þar til deilu um forsjá drengsins verður endanlega ráðið til lykta. Við ákvörðun um hvar drengurinn skuli hafa lögheimili er á hinn bóginn ekki á þessu stigi unnt að líta framhjá þeirri háttsemi varnaraðila sem lýst er í II. kafla að framan og hann hefur gengist við að einhverju leyti. Sóknaraðili kveðst hins vegar vera reglusöm og hafa engin gögn verið lögð fram í málinu sem benda til annars. Í skýrslu Þorgeirs Magnússonar sálfræðings 9. júlí 2008 kemur fram að drengurinn sé nátengdur báðum foreldrum sínum. Ber drengurinn föður sínum vel söguna, telur hann gera meira fyrir sig og líða meira en móðirin fyrir aðskilnað við sig og lýsir vilja til að búa frekar hjá föður en móður. Það dregur þó úr gildi þessarar yfirlýsingar drengsins að augljóst er að hann hefur sterka samúð með föður sínum og óttast að missa tengsl við ættingja og vini flytji hann til Akureyrar. Í lok skýrslunnar bendir sálfræðingurinn á að drengurinn hafi flækst persónulega í togstreitu foreldranna og finni fyrir þrýstingi til að taka afstöðu. Telur hann ekki varlegt að viðhorf drengsins ráði ein og sér niðurstöðu málsins. Ekki er unnt að fallast á þá forsendu héraðsdóms að það myndi raska svo högum drengsins að flytja af höfuðborgarsvæðinu, að það sé honum því fyrir bestu að hafa lögheimili hjá varnaraðila í Hafnarfirði. Drengurinn hefur aldrei haft fasta búsetu í Hafnarfirði og skólaganga þar gekk ekki að öllu leyti snurðulaust. Með reglulegri umgengni má og halda eðlilegum tengslum við vini og ættingja. Í ljósi alls þess sem að framan greinir verður þvert á móti talið að það sé drengnum fyrir bestu að lögheimili hans sé hjá sóknaraðila þar til sérfræðingar hafi lagt mat á forsjárhæfni foreldranna, en að hann njóti umgengnisréttar við varnaraðila frá lokum skólatíma annan hvorn föstudag fram til kl. 20 á sunnudagskvöldi. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila einfalt meðlag með drengnum frá uppsögu þessa dóms. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað í þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Sóknaraðili, K, og varnaraðili, M, skulu á meðan forsjármál er rekið fara sameiginlega með forsjá sonar þeirra, A. Lögheimili drengsins skal vera hjá sóknaraðila. Þar til leyst hefur verið endanlega úr um forsjá drengsins til frambúðar skal drengurinn njóta umgengni við varnaraðila aðra hverja helgi, frá föstudegi til sunnudagskvölds. Varnaraðili skal greiða einfalt meðlag með syni aðila frá uppsögu þessa dóms. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. ágúst 2008.
|
Mál nr. 300/2006
|
Skaðabætur Líkamstjón Örorka Miski Uppgjör Fyrning
|
K slasaðist í umferðarslysi í október 1999 og var óumdeilt að J og T væru skaðabótaskyld vegna tjóns hans. Hins vegar var deilt um miskastig og örorkustig K og hvort greiðsla T til hans í apríl 2003 girti fyrir að hann gæti krafist frekari bóta. Þar sem gerður hafði verið skýr fyrirvari af hálfu K, sem síðan var ítrekaður, um frekari kröfur ef endurmat leiddi í ljós meira tjón en þá lá fyrir var ekki talið að sérstaklega reyndi á 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í málinu. Kröfugerð K studdist við matsgerð tveggja dómkvaddra manna og féllst héraðsdómur á hana. Eftir uppsögu dómsins hlutuðust J og T til um að dómkvaddir yrðu þrír yfirmatsmenn og töldu þeir varanlegan miska og varanlega örorku K vera minni en samkvæmt matsgerð. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu J og T meðal annars vísað til yfirmatsins til stuðnings því að lækka bæri kröfu K. Ekki var talið að sú málsástæða að miski og örorka K væri of hátt metin í mati hinna dómkvöddu manna hefði með skýrum hætti verið höfð uppi í héraði. Var málsástæðan því talin of seint fram komin og matsgerðin lögð til grundvallar niðurstöðu í málinu. Af sömu ástæðu gat ekki reynt á hvort fyrrgreint yfirmat fæli í sér sönnun um að varanlegur miski og varanleg örorka K væri of hátt metin í matsgerðinni. Var því fallist á kröfugerð K að öðru leyti en því að hluti vaxta voru fyrndir.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 6. júní 2006 og krefjast sýknu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi slasaðist í umferðarslysi 16. október 1999. Óumdeilt er að áfrýjendur eru skaðabótaskyldir vegna tjóns hans. Í málinu er hins vegar deilt um miskastig og örorkustig stefnda og hvort greiðsla áfrýjandans Tryggingamiðstöðvarinnar hf. til hans 30. apríl 2003 girði fyrir að hann geti krafist frekari bóta. Í hinum áfrýjaða dómi eru rakin atvik í tengslum við þá greiðslu, sem að framan greinir. Örorkumat 28. nóvember 2001 lá þá fyrir, en samkvæmt því hafði stefndi við slysið hlotið 8% varanlegan miska og 5% varanlega örorku. Lögmaður stefnda óskaði eftir bótauppgjöri við áfrýjandann Tryggingamiðstöðina hf. á grundvelli þessa mats með fyrirvara um endurmat síðar, ef starfsvettvangur stefnda breyttist. Eru bréfaskipti þeirra í apríl 2003 rakin í héraðsdómi. Verður staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að af hálfu stefnda hafi verið gerður skýr fyrirvari, sem síðan var ítrekaður, um frekari kröfur ef endurmat leiddi í ljós meira tjón en þá lá fyrir. Ræður þá ekki úrslitum þótt fyrirvarinn hafi ekki enn á ný verið ítrekaður eftir að áfrýjandinn hafði greitt bætur til lögmannsins í samræmi við matið, sem þá lá fyrir. Við aukna kröfugerð stefnda nú reynir samkvæmt því ekki sérstaklega á hvort skilyrði 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu uppfyllt. II. Kröfugerð stefnda í málinu styðst við matsgerð tveggja dómkvaddra manna 30. mars 2005, en samkvæmt því er varanlegur miski hans af völdum slyssins 10% og varanleg örorka 15%. Féllst héraðsdómur á kröfu hans. Eftir uppsögu dómsins hlutuðust áfrýjendur til um að dómkvaddir yrðu þrír yfirmatsmenn til að fjalla um sama úrlausnarefni. Matsgerð þeirra er dagsett 16. júlí 2006, en samkvæmt því er varanlegur miski stefnda 8% og varanleg örorka 10%. Í bréfi 22. ágúst 2006 gerði stefndi athugasemdir við sitthvað í yfirmatinu, sem hann taldi ekki standast. Yfirmatsmenn voru þrátt fyrir það ekki kvaddir fyrir dóm til að staðfeta matið og skýra það. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu áfrýjenda meðal annars vísað til matsins til stuðnings því að lækka bæri kröfu stefnda. Í héraði var málsvörn áfrýjenda einkum reist á því að stefndi hefði ekki gert fyrirvara við móttöku á greiðslu og að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga væru ekki fyrir hendi til að geta gert frekari kröfur. Ennfremur segir í greinargerð þeirra að þeir „mótmæla niðurstöðum síðari matsgerðarinnar og áskilja sér rétt til athugasemda við hana síðar, ef ástæður þykja til.“ Með þessum orðum var ekki með skýrum hætti höfð uppi sú málsástæða að miski og örorka stefnda væri of hátt metin í mati hinna dómkvöddu manna. Ummælin lýsa ekki öðru en almennum mótmælum og áskilnaði til að gera athugasemdir síðar, ef ástæður þyki til. Samkvæmt 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skulu málsástæður og mótmæli stefnda koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Sú málsástæða, sem að framan greinir, er of seint fram komin og verður matsgerðin frá 20. mars 2005 því lögð til grundvallar niðurstöðu. Getur af sömu ástæðu ekki reynt á hvort yfirmat, sem áfrýjendur öfluðu á síðari stigum, feli í sér sönnun um að varanlegur miski og varanleg örorka stefnda sé of hátt metin í fyrrnefnda matinu. Áfrýjendur mómæla sérstaklega vaxtakröfu stefnda og bera fyrir sig að hún sé að hluta fyrnd. Greiðsla til hans 30. apríl 2003 fól ekki í sér viðurkenningu á þeirri kröfu, sem nú er höfð uppi, og sleit ekki fyrningu samkvæmt 6. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Málið var höfðað 12. september 2005 og eru því vextir sem krafan bar fram til 12. september 2001 því fyrndir. Dráttarvextir verða dæmdir frá 8. maí 2005 er mánuður var liðinn frá dagsetningu kröfubréfs stefnda. Áfrýjendur verða dæmdir til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Jóhanna Steinunn Guðmundsdóttir og Tryggingamiðstöðin hf., greiði óskipt stefnda, Kristni Þór Guðbjartssyni, 5.560.734 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 12. september 2001 til 8. maí 2005, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Áfrýjendur greiði óskipt stefnda samtals 1.100.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. mars 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 23. febrúar 2006, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kristni Þór Guðbjartssyni, kt. 211163-5349, Austurgötu 3, Vogum, gegn Jóhönnu Steinunni Guðmundsdóttur, kt. 090760-3949, Steinási 27, Njarðvík, og Tryggingamiðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6, Reykjavík, með stefnu, sem birt var 12. september 2005. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 5.560.734 kr. auk 4,5% ársvaxta frá 16. mars 2000 til 8. maí 2005 en með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefndu eru að sýknað verði af öllum kröfum stefnanda og stefndu dæmdur málskostnaður að skaðlausu að mati dómsins. Helstu málavextir eru að 16. október 1999 lenti stefnandi í umferðarslysi á gatnamótum Suðurlandsvegar og Vesturlandsvegar. Stefnandi kom akandi bifreiðinni RE-138, Toyota Land Cruiser jeppa, árgerð 1989, skráðri eign eiginkonu hans, Ernu Gunnlaugsdóttur, eftir Suðurlandsvegi í norður og hugðist beygja til hægri inn á Vesturlandsveg. Í málsatvikalýsingu í stefnu segir að hann hafi verið í bílbelti og snúið höfðinu til vinstri til að huga að umferð á veginum, þegar annarri bifreið [Y-100] var ekið harkalega aftan á bifreið hans. Við höggið hafi hann fengið þungan slink á líkamann. Þá segir í læknisvottorði Péturs Thorsteinssonar læknis frá 29. ágúst 2000 varðandi stefnanda, dskj. nr 10, að hann hafi fyrst séð Kristin 18. október 1999 vegna verkja í hálsi og hafi Kristinn sagt honum frá atvikum slyssins er varð tveimur dögum áður. Þá segir í vottorðinu: Sjúklingur fékk á sig slink en fann ekki fyrir neinu fyrstu klukkutímana eftir áreksturinn. Hann fer síðan að stífna meira upp í háls og hafði verk aftan á hálsi vinstra megin og seyðings höfuðverk. Við skoðun þann 18. var eymsli um miðjan háls, meira vinstra megin, tekur í þegar hann beygir höfuðið áfram. Getur fett höfuð vel aftur. Hliðarsveigja og höfuðsnúningur nánast eðlilegur. Ástandið var túlkað sem væg tognun á hálsi. Sjúklingur leitar aftur þann 10.11.99, gaf þá sögu að hafa alltaf vitað af óþægindum í hálsinum eftir áverkann. Stirður í hálsi og aumur í herðavöðvum en þetta hefur þó ekki haldið honum frá vinnu en sagt til sín. Lýst drunga og þunga yfir höfuð. Sjúklingur fékk beiðni til sjúkraþjálfunar. Þann 17.01.00 hefur hann símasamband og segist vera að lagast hægt, var byrjaður í þjálfun. Var þá sendur í rtg.mynd af hálsi sem sýnir enga áverka en þó liðbil í lægra lagi milli C5 og C6. Ég [sá] hann síðan þann 24.01.00 og þá enn með einkenni frá hálsi og herðum. Skrifuð var beiðni fyrir framhalds sjúkraþjálfun. Sjúklingur hefur þannig hlotið tognun á hálsi sem sjúkraþjálfun hefur ekki getað lagað að fullu enn. Þetta hefur þó aldrei verið svo slæmt að ég hafi þurft að gefa vottorð vegna fjarveru frá vinnu vegna þess. Ég hef ekki heyrt í sjúklingi í rúmlega hálft [ár] vegna þessa og veit ég ekki hver staðan er í dag. ... Í læknisvottorði Stefáns Dalberg, sérfræðings í bæklunarlækningum, varðandi stefnanda, dags. 26. október 2000, segir m.a.: Leitar á stofu hjá undirrituðum, 29.06.2000. Við skoðun þá, hafði hann þreifi eymsli yfir hálsvöðvum og út á axlir, meira vinstra megin. Nokkuð góðar hreyfingar voru í hálsinum. Segulómun tekin af hálsi, 06.07.2000, sýndi sú rannsókn vægar, degeneratívar breytingar á disk C6 C7, með lítilli afturbungu. Aðrar breytingar greindust ekki. Undir fyrirsögninni Álit segir í vottorðinu: Kristinn virðist hafa orðið fyrir varanlegu líkamstjóni við bílslysið 16.10.1999. Hann hefur hlotið hálshnykk og við það tognun á háls og herðar. Hann hefur fengið lyfjameðferð, nudd og sjúkraþjálfun, og lagast lítillega við það. Ástandið hefur verið óbreytt í nokkra mánuði undanfarið. Ekki er að búast við, að hann verði betri með tímanum. Ástandið í dag telst varanlegt. Stefnda, Jóhanna Steinunn, var eigandi bifreiðarinnar YZ-100, er ekið var á bifreið stefnanda umrætt sinn. Var bifreið stefndu tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. Er ágreiningslaust að ökumaður bifreiðarinnar YZ-100 átti sök á þessu óhappi. Þann 27. september var af hálfu stefnanda leitað til Björns Daníelssonar, lögfræðings og sérfræðings í líkamstjónarétti, og Júlíusar Valssonar, sérfræðings í gigtarsjúkdómum og embættislækningum, til að skoða og meta afleiðingar umferðarslyssins fyrir stefnanda og þar með að meta varanlega örorku og varanlegan miska og greina hvenær stöðugleikatímapunkti hefði verið náð. Í niðurstöðu matsgerðar þeirra frá 28. nóvember 2001 segir að við umferðarslysið þann 16. október 1999 hafi matsbeiðandi orðið fyrir eftirfarandi tjóni með hliðsjón af SKL [skaðbótalögum nr. 50/1993] og segir í niðurstöðunni: i Stöðugleikatímapunktur er 16. mars 2000. ii Varanlegur miski skv. 4. gr.: 8%. átta af hundraði. iii Varanleg örorka skv. 5. gr.: 5%.- fimm af hundraði. Lögmaður stefnanda sendi með bréfi 11. apríl 2003 stefnda, Trygginga-miðstöðinni hf., framangreinda matsgerð Björns Daníelssonar og Júlíusar Valssonar. Þar er greint frá því að stefnandi væri ósáttur við þá niðurstöðu matsmanna að meta varanlega örorku hans lægri en miskann eins og þar segir: [A]ð því er virðist vegna þess að Kristinn hefur verið í stjórnunar- og eftirlitsstarfa hjá Keflavíkurverktökum, en ekki unnið “á gólfinu” sem pípulagningamaður. Í bréfinu var borin fram ósk um uppgjör málsins á grundvelli matsgerðarinnar, en tekið fram að tekið verði við bótunum með fyrirvara um endurmat, kæmi til þess að stefnandi þyrfti á nýjan leik að starfa við almenn störf pípulagningamanna. Hafi hann þurft að vinna slík störf sumarið 2002 og hafi vinnugeta hans við þau verið langt frá því vera 95% af því sem hún var fyrir slysið. Af hálfu stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., var lögmanninum svarað með bréfi, dags. 23. apríl 2003. Þar er greint frá því að félagið væri reiðubúið að greiða stefnanda: Þá segir í bréfinu: Varðandi þjáningabætur er rétt að taka fram að tímabili þjáninga er ekki metið í fyrirliggjandi matsgerð og af matsgerðinni verður það helst ráðið að tjónþoli hafi ekki verið veikur í skilningi skaðabótalaga eftir slysið, a.m.k. er haft eftir tjónþola að hann hafi ekki verið frá vinnu vegna slyssins. Ofangreind tillaga er því sett fram með sérstökum fyrirvara. Við útreikning á varanlegri örorku er miðað við meðaltal launa tjónþola síðustu tvö árin fyrir slysið en þau námu á því tímabili kr. 4.876.319.- og hefur þá verið tekið tillit til verðbóta og framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Í bréfi þínu er óskað eftir fyrirvara varðandi endurmat samhliða viðtöku bóta og er í því sambandi vísað til þeirrar forsendu matsins að Kristinn sé í stjórnunar- og eftirlitsstarfi en vinni ekki "á gólfinu". Af lestri matsins verður ekki séð að þetta sé staðreyndin um störf ofangreinds en ítrekað kemur fram í matsgerðinni að ofangreindur hafi undanfarin 8 ár unnið við létta viðhaldsvinnu hjá Keflavíkurverktökum og ekkert sem bendir til annars en að ofangreindur vinni hefðbundin almenn pípulagningarstörf í þeirri merkingu. Af þeirri ástæðu og sömuleiðis þeirri staðreynd að ofangreindur hefur fram til þessa ekki orðið fyrir tekjuskerðingu af völdum slyssins er ofangreind tillaga sett fram með fyrirvara um að samkomulag takist um fyrirvaralaust lokauppgjör. Á myndrit af bréfinu, sem liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 8, er handritað: „Samþ. Sjá þó fyrirvara í kröfubréfi. Vilhj. H. Vilhjálmsson hrl.“ Þá segir í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 30. apríl 2003, að félagið hafi í dag millifært á bankareikning Landslaga skaðbætur í samræmi við tillögu félagsins um uppgjör frá 23. apríl 2003. Um sé að ræða loka- og fullnaðaruppgjör vegna umferðarslyssins 16. október 1999 og komi endurupptaka ekki til álita nema skilyrði 11. gr. skaðabótalaga séu uppfyllt. Af hálfu stefnanda er því lýst að breytingar hafi orðið á aðstæðum stefnanda frá því matsgerð Björns og Júlíusar var gerð. Hann væri pípulagningameistari og hafi starfað sem pípulagningamaður fyrir Keflavíkurverktaka. Starf hans hafi einkum falist í eftirliti. Þegar einkaleyfi Keflavíkurverktaka á viðhaldsvinnu fyrir varnarliðið var úr gildi numið, hafi starfsskilyrði breyst mikið á vinnustað hans. Fyrirtækið hafi leitað út á almennan markað eftir verkefnum og hafi hann neyðst til að ganga í öll venjuleg störf pípulagningamanna, svo sem nýlagnir í óupphituðum húsum, lagningu aðveitu- og frárennslislagna utan húss í öllum veðrum, bogra niður við gólf þar sem lagnir eru staðsettar, í skurðum, undir vöskum við klósett og ofna, auk burðar á rörum, lagnaefni, ofnum og hreinlætistækjum. Hafi hann ekki ráðið við þessi störf sökum afleiðinga slyssins og hafi hann neyðst til að segja upp starfi sínu hjá Keflavíkurverktökum. Hafi hann þá tekið til starfa við almenn pípulagningastörf í Hafnarfirði, en aðeins fengið líkamlega erfið verkefni, sem hann hafi illa ráðið við. Þá hafi hann hafið störf hjá Íslenskum aðalverktökum í viðlíka starfi og hann hafði áður haft hjá Keflavíkur-verktökum að því undanskildu, að nú hafi hann ítrekað þurft að bera þunga hluti. Að endingu hafi hann einnig orðið að hætt störfum hjá Íslenskum aðalverktökum þar sem hann réð ekki við þau vegna þeirrar heilsuskerðingar sem hann hafði orðið fyrir af völdum umferðarslyssins. Þar sem stefnandi taldi afleiðingar slyssins vanmetnar fékk hann dómkvadda matsmenn, Torfa Magnússon taugalækni og Pál Sigurðsson prófessor, til að meta afleiðingar umferðarslyssins er hann varð fyrir 16. október 1999. Í beiðni um dómkvaðningu matsmanna, dags. 27. desember 2004, var þess óskað, að matsmenn létu í té skriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi atriði: 1. Hver væri varanlegur miski matsbeiðanda, sbr. 4. gr. skaðabótalaga, vegna afleiðinga umferðarslyssins. 2. Hver væri varanleg örorka matsbeiðanda, sbr. 5. gr. skaðabótalaga, vegna afleiðinga umferðarslyssins. Matsgerðin er dagsett 30. mars 2005 og var niðurstaða hennar að varanlegur miski væri 10% - tíu stig, en varanleg örorka væri 15% - fimmtán stig. Með bréfi, dags. 8. apríl 2005, krafði stefnandi stefnda, Tryggingamiðstöðina hf., um bætur er hann sundurliðaði þannig: Stefnandi byggir á ábyrgðartryggingu ökutækisins YZ-100, en stefnda, Jóhanna Steinunn Guðmundsdóttir, hafi verið eigandi bifreiðarinnar þegar henni var ekið á bifreiðina sem stefnandi ók 16. október 1999. Jóhanna Steinunn hafi haft ábyrgðartryggingu samkvæmt 88., 90. og 91. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf., en bótaskyldu stefndu reisi stefnandi að öðru leyti á sakarreglunni, sbr. 89. gr. umferðarlaga. Ekki sé ágreiningur um grundvöll bótaskyldu, enda hafi stefndu viðurkennt bótaábyrgð á slysinu og stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greitt stefnanda bætur. Vísað er til þess að ágreiningur aðila málsins snúist um þá viðbótarfjárhæð sem stefndu beri að greiða samkvæmt 4. og 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 fyrir varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda samkvæmt niðurstöðu dómkvaddra matsmanna. Matsgerðinni hafi ekki verið mótmælt með rökum, ekki verið hnekkt. Beri því að leggja matsgerðina til grundvallar dómi í málinu, enda séu afleiðingar slyssins verulega meiri en gert var ráð fyrir, þegar gengið var til bótauppgjörs 23. apríl 2003. Af hálfu stefnanda hafi skýr fyrirvari verið gerður um frekari bætur en þá voru inntar af hendi. Almenn skilyrði skaðabótaréttar og 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 fyrir að taka upp að nýju ákvörðun um bætur séu þannig fyrir hendi. Byggt er á af hálfu stefndu að tryggingafélagið hafi við greiðslu bóta 30. apríl 2003 hafnað því að endurupptaka kæmi til greina nema að uppfylltum skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga, en um það hefði verið ágreiningur. Stefnandi hafi athugsemdalaust tekið við greiðslu og fyrst með beiðni um dómkvaðningu matsmann [27. desember 2004] hafi tryggingafélaginu orðið kunnugt um að stefnandi sætti sig ekki við þá greiðslu sem endanlega. Þá er byggt á því að skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til að taka upp að nýju ákvörðunina frá 23. apríl 2003 um bætur til stefnanda fyrir varanlegan miska og varanlega örorku vegna líkamstjóns, sem stefnandi hlaut við slysið 16. október 1999, sé ekki fullnægt. Vísað er til þess að skilyrði 11. gr. skaðabótalaga séu að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola þannig að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Þá segi í greinargerð með skaðabótalögunum að ekki sé heimilt að beita þessu ákvæði þótt örorkustig reynist hærra en áður var gert ráð fyrir ef ástæða þess er ekki breyting á heilsu tjónþola. Miski eða hin læknisfræðilega örorka hafi verið metið tveimur stigum hærri af dómkvöddum matsmönnum en Björn Daníelsson og Júlíus Valsson höfðu metið, m.ö.o. ekki verulega hærra en áður var talið. Hækkun varanlegu örorkunnar úr fimm stigum í fimmtán leiði heldur ekki til þess að heimilt sé að taka upp að nýju ákvörðun um bætur fyrir örorku eða skerðingu aflahæfis stefnanda vegna líkamstjóns, sem hann hlaut við slysið 16. október 1999. Sjúkdómsgreiningin sé sú sama í báðum matsgerðunum. Engar ófyrirsjáanlegar breytingar til hins verra hafi orðið á heilsu stefnanda frá því að fyrri matsgerðin fór fram og þar til seinni matsgerðin var unnin. Þá byggir stefndi á því að vextir áfallnir fyrir 12. september 2001 séu fyrndir, sbr. ákv. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Páll Sigurðsson prófessor kom fyrir réttinn og staðfesti að hafa ásamt Torfa Magnússyni taugalækni unnið matsgerðina sem fram kemur á dskj. nr. 4, og dagsett er 30. mars 2005. Aðspurður lýsti Páll í nokkrum orðum hver væri helsti munur á mati varanlegs miska og varanlegrar örorku og greindi frá því hvaða almenn gögn væru höfð til hliðsjónar og hvað væru hefðbundnar vinnuaðferðir í því sambandi. Torfi Magnússon taugalæknir kom fyrir réttinn og staðfesti að hafa ásamt Páli Sigurðssyni prófessor unnið matsgerðina sem fram kemur á dskj. nr. 4, og dagsett er 30. mars 2005. Aðspurður sagði Torfi m.a. að helsti munur á varanlegum miska og varanlegri örorku væri sá að varanlegur miski væri að mestu leyti byggður á læknisfræðilegum þáttum sem koma fram við sögu og skoðun sjúklings. Varanleg örorka væri á hinn bóginn reist á mati á möguleikum tjónþola til að afla sér tekna, hvaða skerðing hafi orðið á aflahæfi tjónþola við slysið. Ályktunarorð: Tvær matsgerði liggja fyrir í málinu. Annars vegar matsgerð sem að beiðni stefnanda var unnin af Birni Daníelssyni, lögfræðingi og sérfræðingi í líkamstjónarétti, og Júlíusi Valssyni, sérfræðingi í gigtarsjúkdómum og embættis-lækningum, dags. 28. nóvember 2001, og hins vegar matsgerð sem unnin var af dómkvöddum matsmönnum, Torfa Magnússyni taugalækni og Páli Sigurðssyni prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, dags. 30. mars 2005. Í báðum matsgerðunum er gengið út frá því að stefnandi hafi hlotið varanlegt heilsutjón við umferðarslysið 16. október 1999, en stigsmunur er á varanlegum miska og varanlegri örorku tjónþola að mati Björns og Júlíusar og varanlegum miska og varanlegri örorku tjónþola að mati hinna dómkvöddu matsmanna eins og rakið var í lýsingu málavaxta. Mestu skiptir að Björn og Júlíus meta varanlega örorku stefnanda til fimm örorkustiga en dómkvaddir matsmenn meta varanlega örorku stefnanda til fimmtán örorkustiga. Augljóst er að hinir dómkvöddu matsmenn höfðu miklu lengra tímabil úr lífi stefnanda til að skoða, meta og sjá varanlega örorku hans vegna slyssins en Björn og Júlíus höfðu. Þá verður að jafnaði mati dómkvaddra matsmanna ekki hnekkt nema með yfirmati. Verður því ályktað að varanleg örorka stefnanda á grundvelli skaðabótalaga sé 15% - fimmtán stig. Í bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 11. apríl 2003, var óskað eftir uppgjöri málsins á grundvelli matsins frá 28. nóvember 2001. Jafnframt var greint frá því að stefnandi væri ósáttur við matið á varanlega örorku sinni, og ritað, að tekið yrði við bótunum með fyrirvara um endurmat „komi til þess að Kristinn þurfi á nýjan leik að starfa við almenn störf pípulagningamanna. Hann þurfti að vinna slík störf í sumar og vinnugeta hans við þau var langt frá því að vera 95% af því sem hún var fyrir slys.“ Í málavaxtalýsingu hér að framan eru rakin bréfaskipti aðila í apríl 2003 og þar til stefndi greiddi stefnanda 30. sama mánaðar. Jafnframt því að greiða stefnanda þennan dag tjáði stefndi stefnanda bréflega að um loka- og fullnaðaruppgjör vegna slyssins 16. október 1999 væri að ræða og endurupptaka kæmi ekki til álita nema að skilyrði 11. gr. skaðbótalaga væru uppfyllt. Bréfi stefnda frá 30. apríl 2003 var ekki svarað af hálfu stefnanda og ekki liggur fyrir í málinu sérstök kvittun fyrir móttöku, en ekki er deilt um að stefndi fékk greiddar samtals 4.226.836 kr. frá stefnda þennan dag. Alkunna er að almenn störf pípulagningamanna eru líkamlega erfið og ljóst er af gögnum málsins að við slysið hafði verulega dregið úr getu stefnanda til að vinna slík störf. Áður en stefnandi tók við greiðslu frá stefnda 30. apríl 2003 hafði lögmaður stefnanda upplýst forsvarsmann stefnda og gert þann fyrirvara að krafist yrði endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegt líkamstjón, færi svo að varanleg örorka stefnanda reyndist meiri en móttekin bótagreiðsla var reist á. Hafnað er þeirri málsástæðu stefnda að stefnandi hafi sýnt af sér vítavert tómlæti með því að ítreka ekki fyrirvara um kröfu um endurupptök, er hann tók við greiðslu frá stefnda 30. apríl 2003, og að láta málið kyrrt liggja gagnvart stefnda þar til með dómkvaðningu matsmanna 27. desember 2004. Líta verður til þess að stefnandi mátti hafa nokkurn tíma til að fullvissa sig um að batahorfur væru engar og þar með að þær bætur - sem hann hafði móttekið 30. apríl 2003 án viðurkenningar á því að um fyrirvaralaust uppgjör væri að ræða af hans hálfu gætu ekki talist fullnægjandi. Greiðsla stefnda til stefnanda 30. apríl 2003 sleit fyrningu á kröfu stefnanda um gjaldkræfa vexti. Ekki er tölulegur ágreiningur um bótakröfur stefnanda. Samkvæmt framangreindu verða stefndu óskipt dæmdir til að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð ásamt málskostnaði, allt eins og í dómsorði segir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir, Allan V. Magnússon héraðsdómari og Albert Páll Sigurðsson læknir, kveða upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Jóhanna Steinunn Guðmundsdóttir og Tryggingamiðstöðin hf., greiði óskipt stefnanda, Kristni Þór Guðbjartssyni, 5.560.743 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 16. mars 2000 til 8. maí 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði óskipt stefnanda 1.404.747 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 571/2013
|
Kærumál Opinber skipti Óvígð sambúð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu M um opinber skipti til fjárslita milli hans og K. Í kröfu M um opinber skipti kom fram að ágreiningur hans og K lyti eingöngu að tiltekinni fasteign K, enda ættu aðilar ekki aðrar eignir saman. Í Hæstarétti var fallist á með héraðsdómi að skilyrði 109. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., um að opinber skipti færu ekki fram til fjárslita nema minnst annar aðilanna ætti eignir umfram skuldir, væri ekki uppfyllt eins og ákvæðið hafi verið skýrt með dómi réttarins í máli nr. 261/2005. Mat löggilts fasteignasala á söluverði fasteignarinnar sem M aflaði einhliða yrði ekki, gegn andmælum K, lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. ágúst 2013 sem barst héraðsdómi degi síðar og réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júlí 2013, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um opinber skipti til fjárslita milli hans og varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á kröfu hans um að fram fari opinber skipti vegna fjárslita milli aðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var tekið fram í kröfu sóknaraðila um opinber skipti til fjárslita milli aðila að ágreiningur þeirra lyti eingöngu að fasteigninni að [...] 14, [...], enda ættu aðilar ekki aðrar eignir saman. Í kröfunni var þess getið að aðrar helstu eignir sóknaraðila væru hlutafé í tveimur tilgreindum félögum og tvær fasteignir. Um verðmæti hlutabréfanna nýtur engra gagna við í málinu og þá hafa heldur engin gögn verið lögð fram af hálfu sóknaraðila um hvort áhvílandi skuldir á fasteignunum séu lægri en söluverðmæti þeirra. Einnig liggur fyrir í málinu að 4. febrúar 2013 var gert árangurslaust fjárnám hjá sóknaraðila. Samkvæmt þessu og eins og málatilbúnaði sóknaraðila er háttað verður ekki við annað miðað en að skuldir hans séu umfram eignir. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt mat löggilts fasteignasala 13. ágúst 2013 á söluverði áðurnefndrar fasteignar að [...] 14, þinglýstrar eignar varnaraðila, og er það áætlað 75.000.000 krónur. Þá hefur sóknaraðili lagt fyrir réttinn yfirlit um stöðu sex tryggingarbréfa, sem hann hefur gefið út til tryggingar skuldum sínum, en fimm þeirra hvíla á fyrrgreindri fasteign. Kemur þar fram að 12. ágúst 2013 hafi eftirstöðvar skulda samkvæmt þremur bréfanna, sem hvíla bæði á [...] 14 og [...] 15, [...], þinglýstri eign sóknaraðila, numið samtals 57.574.556 krónum. Einnig er tilgreint á yfirlitinu að eftirstöðvar skulda samkvæmt tveimur tryggingarbréfanna, er hvíla eingöngu á [...] 14, hafi þá samtals verið 17.055.445 krónur. Þá hafi eftirstöðvar skuldar samkvæmt tryggingarbréfi, er hvíli eingöngu á [...] 15, numið 27.486.498 krónum. Í yfirlitinu er ekki getið skuldar sóknaraðila samkvæmt tryggingarbréfi 10. febrúar 2005, upphaflega að fjárhæð 3.500.000 krónur, sem mun hvíla á [...] 14. Engin gögn liggja fyrir í málinu um stöðu annarra áhvílandi veðskulda á [...] 15 en samkvæmt fyrrgreindum fjórum tryggingarbréfum. Samkvæmt því sem rakið hefur verið nema eftirstöðvar áhvílandi tryggingarbréfaskulda sóknaraðila, sem áður eru taldar og hvíla á fasteigninni að [...] 14, samtals 74.630.001 krónu. Aðrar áhvílandi veðskuldir á eigninni voru samkvæmt söluyfirliti 22. janúar 2013 að eftirstöðvum 22.262.681 króna að meðtalinni skuld samkvæmt áðurnefndu tryggingarbréfi frá 10. febrúar 2005. Fasteignamatsverð [...] 14 er 43.600.000 krónur. Þar sem sóknaraðili aflaði einhliða fyrrgreinds mats á söluverði eignarinnar verður það, gegn andmælum varnaraðila, ekki lagt grundvallar við úrlausn málsins. Að framangreindu virtu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, M, greiði varnaraðila, K, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 238/2007
|
Lausafjárkaup Bifreið Galli Riftun Málsástæða Kröfugerð Dráttarvextir Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn
|
Lausafjárkaup. Bifreiðir. Galli. Riftun. Málsástæður. Kröfugerð. Dráttarvextir. Frávísun máls frá héraðsdómi að hluta. Gjafsókn.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 4. maí 2007. Hún krefst þess aðallega að „staðfest verði með dómi riftunarkrafa“ hennar á hendur gagnáfrýjanda og að honum verði gert að endurgreiða henni kaupverð bifreiðarinnar BJ 752, 879.750 krónur „ásamt dráttarvöxtum frá kaupdegi 16.6.2003 til greiðsludags.“ Til vara krefst hún að gagnáfrýjandi greiði sér 430.000 krónur í skaðabætur „ásamt dráttarvöxtum frá 16.6.2003 til greiðsludags.“ Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. júlí 2007. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Aðaláfrýjandi krefst dráttarvaxta án þess að afmarka kröfuna nánar, en í kafla um lagarök í stefnu til héraðsdóms var um vexti vísað til „III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum.“ Þau lög voru felld úr gildi með 19. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má dómkröfur þar á meðal um vexti. Sambærilegt ákvæði eldri laga var skýrt svo að dráttarvextir verði ekki dæmdir nema vaxtafótur sé tilgreindur í stefnu, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 216/1982, sem birtur var í dómasafni 1983 bls. 2200. Í 11. gr. laga nr. 38/2001 er að finna heimild sem víkur frá þessum kröfum en þar kemur fram að sé krafist dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna megi dæma slíka vexti, enda þótt hundraðshluti þeirra sé ekki tilgreindur í stefnu. Þar sem dráttarvaxtakrafa aðaláfrýjanda er hvorki afmörkuð með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót né með vísan til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 verður ekki hjá því komist að vísa henni frá héraðsdómi án kröfu. Tekur þetta bæði til kröfu um dráttarvexti í aðalkröfu og varakröfu aðaláfrýjanda. Aðaláfrýjandi gerir aðallega kröfu um „að staðfest verði með dómi riftunarkrafa hans á hendur stefnda ...“. Þann 21. febrúar 2006 sendi þáverandi lögmaður aðaláfrýjanda bréf til þáverandi lögmanns gagnáfrýjanda þar sem fram kom yfirlýsing um riftun kaupsamnings vegna bifreiðarinnar BJ 752 Opel Vectra árgerð 1998. Í bréfinu er tekið fram að kaupsamningurinn sem rift sé hafi verið gerður 16. júní 2003. Við málflutning fyrir Hæstarétti skýrði aðaláfrýjandi kröfu sína á þann veg að krafist væri staðfestingar dómsins á þessari riftun. Varnir gagnáfrýjanda í málinu hafa byggst á þessum skilningi á kröfunni. Þykir því mega miða við að krafan sé í samræmi við þá skýringu sem aðaláfrýjandi gaf á henni við málflutninginn. Aðaláfrýjandi naut gjafsóknar við rekstur málsins í héraði. Í gjafsóknarleyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis 27. október 2006 var, svo sem tíðkanlegt er, tekið fram að gjafsóknarhafa bæri við rekstur málsins „að gera þá réttarkröfu að málskostnaður verði tildæmdur gjafsóknarhafa eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.“ Aðaláfrýjandi gerði kröfu um málskostnað úr hendi gagnáfrýjanda í héraði en tók ekki sérstaklega fram að hans væri krafist „eins og málið væri ekki gjafsóknarmál“, eftir að gjafsóknarleyfið hafði verið veitt, svo sem það er orðað í leyfisbréfinu. Með kröfu sinni á hendur gagnáfrýjanda um málskostnað í héraði telst aðaláfrýjandi hafa uppfyllt skilyrðið sem að þessu laut í leyfisbréfinu. Verður gjafsóknarkostnaður hennar í héraði ákveðinn í dómsorði. II. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi keypti aðaláfrýjandi bifreiðina BJ 752 af tegundinni Opel Vectra, árgerð 1998, af gagnáfrýjanda 16. júní 2003. Er óumdeilt í málinu að bifreiðinni hafði þá verið ekið rúmlega 81.000 kílómetra frá því hún var tekin í notkun. Við söluna lá fyrir skoðunarvottorð Frumherja hf. 22. maí 2003, þar sem gerðar höfðu verið athugasemdir við sjö atriði sem þörfnuðust lagfæringar í bifreiðinni, þó að þess væri ekki krafist að komið væri með hana til skoðunar á ný að lagfæringum loknum. Aðilar eru sammála um að gagnáfrýjandi hafi tekið að sér að lagfæra það sem nefnt var í vottorðinu og jafnframt að við það hafi verið staðið, þó að nokkur dráttur hafi orðið á því. Kröfur sínar byggir aðaláfrýjandi á hinn bóginn á því annars vegar að kælivatn hafi lekið af bifreiðinni og hins vegar að ekki hefði verið skipt um svonefnda tímareim. Hafi hún mátt treysta því síðarnefnda vegna handskrifaðrar áritunar í ábyrgðar- og þjónustubók í dálk, sem ætlaður hafi verið fyrir „þjónustu- og smureftirlit“ við 60.000 kílómetra akstur eða 48 mánuði, svohljóðandi: „66482 skipt um tímareim og vatnsdælu og (ólæsilegt)“. Segir aðaláfrýjandi að bókin hafi fylgt bifreiðinni er hún keypti hana. Af hálfu aðaláfrýjanda er tekið fram að hún hafi strax eftir kaupin orðið vör við vatnslekann og tilkynnt starfsmanni gagnáfrýjanda um það. Hafi hann gefið fyrirheit um að þetta yrði lagfært. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt því að kvartað hafi verið yfir þessu strax. Hafi það fyrst verið gert „löngu, löngu seinna“, eins og Pétur Björnsson fyrrverandi sölustjóri notaðra bifreiða hjá gagnáfrýjanda orðaði það í skýrslu sinni fyrir dómi. Aðaláfrýjandi notaði bifreið sína fram til september 2005, en segir að þá hafi bifreiðin verið orðin óökufær vegna vélarbilunar. Af gögnum málsins má ráða, að þá hafi heildarakstur bifreiðarinnar verið orðinn 116.664 kílómetrar. Hafði henni því verið ekið um 35.000 kílómetra á þeim rúmlega tveimur árum sem liðin voru frá því aðaláfrýjandi keypti hana. III. Í hinum áfrýjaða dómi, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómendum, var komist að þeirri niðurstöðu að ekki væru efni til að leggja ábyrgð á gagnáfrýjanda vegna ætlaðs leka á kælivatni bifreiðarinnar með hliðsjón af „venjulegum endingartíma vatnskassa, svo og aldri bifreiðarinnar á söludegi“. Þá verður að skilja dóminn svo að umræddur vatnsleki hafi ekki átt þátt í að bifreiðin varð óökufær í september 2005. Verður fallist á þessa niðurstöðu dómsins. Af héraðsdómi verður ráðið að dómendur hafi lagt þann skilning í fyrrgreinda áritun í þjónustubók að í henni fælist staðhæfing um að skipt hefði verið um tímareim í bifreiðinni við 66.482 kílómetra akstur. Töldu þeir sannað að þetta hefði ekki verið gert og því hefði bifreiðin verið haldin leyndum galla við kaupin, sem gangáfrýjandi bæri ábyrgð á. Verður dómurinn skilinn svo, að hér sé að finna orsök þess að bifreiðin varð ógangfær. Aðaláfrýjandi hefur ekki lagt fram gögn í málinu til stuðnings sjónarmiðum sínum um að kominn hafi verið tími á skiptingu á tímareim bifreiðarinnar við þann akstur sem fyrir lá við gerð kaupsamnings. Það verður því ekki fallist á kröfu aðaláfrýjanda um að það hafi í sjálfu sér verið annmarki á ástandi bifreiðarinnar að ekki var búið að skipta um reimina, þegar hún festi kaup á henni. Aðaláfrýjandi telur að þrátt fyrir þetta beri gagnáfrýjandi ábyrgð á ástandi tímareimarinnar þar sem fyrrgreind bók með umræddri áritun hafi fylgt bifreiðinni við kaupin og teljist gagnáfrýjandi því hafa tekið sérstaka ábyrgð á því að um hana hafi verið skipt áður en kaupin voru gerð. Kemur þá til athugunar hvort málsástæða sem að þessu laut hafi verið borin upp með fullnægjandi hætti við höfðun málsins og verði svo talið, hvort fallist verði á hana að efni til. Í stefnu til héraðsdóms segir meðal annars svo í kafla um málavexti: „Jafnframt kom fram við skoðun á ástandsbók þeirri sem fylgdi bifreiðinni, að óljóst væri hvort skipt hefði verið um tímareim, en greinilega ekki á verkstæði (stimpil vantar) og benti stefnandi á það þegar hann var að kynna sér bílinn.“ Í kafla stefnunnar undir fyrirsögninni „Málsatvik og lagarök“ er aðeins fjallað almennt um þá galla sem aðaláfrýjandi taldi vera á bifreiðinni. Þar er ekki minnst sérstaklega á tímareimina eða áritunina í fyrrgreinda bók um hana. Aðaláfrýjandi lagði ekki fram í dómi umrædda bók fyrr en við fyrirtöku málsins 19. október 2006, eða nokkru eftir að gagnáfrýjandi hafði skilað greinargerð sinni. Samkvæmt bókinni virðist síðast hafa verið farið með bifreiðina í reglubundið eftirlit í ágúst árið 2000. Í e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið svo á að málsástæður sem stefnandi byggi málsókn sína á skuli koma fram í stefnu. Skuli lýsing málsástæðna og annarra atvika, sem greina þurfi til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst, vera gagnorð og svo skýr að ekki fari milli mála hvert sakarefnið sé. Þá er í g. lið tekið fram að geta skuli helstu gagna sem stefnandi hafi til sönnunar um kröfur sínar. Í málatilbúnaði aðaláfrýjanda var ekki vikið neitt að því að gagnáfrýjandi teldist hafa tekið sérstaka ábyrgð á því að um tímareimina hefði verið skipt áður en kaupin voru gerð. Þá var skjalið sem þetta er sagt byggjast á ekki lagt fram með stefnunni við þingfestingu málsins og þess ekki getið að til stæði að leggja það fram. Gagnáfrýjanda gafst því ekki tilefni til að taka til sérstakra varna um þetta atriði, þegar hann skilaði greinargerð sinni. Samkvæmt þessu verður talið að umrædd málsástæða hafi ekki komið fram með þeim hætti við meðferð málsins að unnt sé að taka hana til efnislegrar úrlausnar. Í kafla stefnunnar um málavexti segir að starfsmaður gagnáfrýjanda hafi fullvissað aðaláfrýjanda um að það sem laga þyrfti yrði lagað. „Jafnframt að ef í ljós kæmi að ekki stæðist það sem skrifað var í ástandsbókina um tímareimina myndi fyrirtækið bera fulla ábyrgð.“ Aðaláfrýjandi hefur ekki gegn mótmælum gagnáfrýjanda fært sönnur á að gagnáfrýjandi hafi gefið henni loforð um þetta. Verða kröfur hennar því heldur ekki teknar til greina á þessum grundvelli. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður gagnáfrýjandi sýknaður af kröfum aðaláfrýjanda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 verður málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. Um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda í héraði fer sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfum aðaláfrýjanda, Önnu Kristínar Pétursdóttur, um dráttarvexti er vísað frá héraðsdómi. Gagnáfrýjandi, Ingvar Helgason ehf., er sýkn af öðrum kröfum aðaláfrýjanda. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda í héraði greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 300.000 krónur. Mál þetta var höfðað 22. maí 2006 og dómtekið 26. f.m. Stefnandi er Anna Kristín Pétursdóttir, Eyrarbraut 10, Stokkseyri. Stefndi er Ingvar Helgason ehf., Sævarhöfða 2, Reykjavík. Samkvæmt stefnu gerir stefnandi eftirfarandi dómkröfur: „Aðallega að staðfest verði með dómi riftunarkrafa stefnanda á hendur stefnda. Jafnframt er þess krafist að stefndi endurgreiði kaupverð bifreiðarinnar BJ-752, kr. 879.750, ásamt dráttarvöxtum frá kaupdegi 1.06.2003 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 510.000 frá 16.06.2003 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, en málskostnaðarreikningur verður lagður fram við aðalmeðferð málsins ef til kemur. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málsflutningsþóknun.“ Endanleg dómkrafa stefnanda, eins og hún var fram sett við munnlegan málflutning, er óbreytt frá því sem að framan greinir að því undanskildu að höfuðstóll varakröfu var lækkaður í 430.000 krónur með því að fallið var frá 80.000 króna kröfulið vegna mats sem einnig var krafist samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. 1 Hin stefnda bifreiðasala seldi stefnanda bifreiðina BJ-752, Opel Vectra árgerð 1998, samkvæmt reikningi og afsali, dags. 16. júní 2003. Stefndi mun aðeins hafa átt bifreiðina um skamma hríð og aldrei notað hana. Kaupverðið, 879.750 krónur, var greitt með bílaláni og víxli. Við söluna lá fyrir vottorð Frumherja hf. um aðalskoðun sem fór fram 22. maí 2003. Þar voru gerðar athugasemdir um ástand bifreiðarinnar varðandi eftirtalin atriði sem lagfæra þyrfti án þess að endurskoðunar væri krafist: Lýsing aðalljós, stöðuljós, númeraljós, hemlaljós, ójafnir hemlunarkraftar, hjólbarðar og flauta. Samkvæmt vottorðinu sýndi akstursmælir 81.338 km við skoðunina. Bifreiðin var á nagladekkjum og var skipt um hjólbarða fyrir afhendingu. Önnur atriði tók stefndi að sér að laga en þrátt fyrir eftirgangsmuni stefnanda dróst það til loka marsmánaðar 2004. Í stefnu greinir frá því að þegar eftir afhendingu hafi komið í ljós að kælivatn hafi lækkað í vatnskassa án þess að leki sæist undir bifreiðinni og hún hafi hitnað í lausagangi. Þáverandi sölustjóra stefnda á notuðum bifreiðum, Pétri Björnssyni, hafi verið skýrt frá þessu. Áður en bifreiðin var afhent stefnda til viðgerðar lét stefnandi framkvæma á henni ástandsskoðun hjá Frumherja hf. 23. mars 2004. Samkvæmt ástandsskoðunarskýrslunni var allt óbreytt frá framangreindu skoðunarvottorði árinu áður og jafnframt var gerð athugasemd um ófullnægjandi ástand kælivökva og fleira tengt vatnskerfinu. Stefndi lét stefnanda hafa aðra bifreið til afnota meðan viðgerð fór fram. Samkvæmt vottorði Framherja hf. um aðalskoðun 29. mars 2004 var hún án athugasemda; staða akstursmælis sýndi þá 94.338 km. Stefnandi kveður sér hafa verið tjáð af starfsmanni stefnda eftir framangreinda viðgerð að ekkert hefði fundist við athugun á kælikerfinu og ætti kerfið að þétta sig. Þegar hún hefði beðið um yfirlit yfir það sem gert hefði verið og skrá yfir prófanir hefði sér verið tjáð að tölvukerfið væri bilað. Það ástand hafi hins vegar orðið viðvarandi að bæta þyrfti vatni á bifreiðina, u.þ.b. 1-1,5 lítra á mánuði. Í stefnu segir að bifreiðin sé óökufær. Stefnandi bar fyrir dóminum að bifreiðin hefði orðið óökufær í september 2005 og númer verið lögð inn 23. júní 2006. Í greinargerð stefnda segir að honum hafi borist bréf stefnanda, dags. 10. maí 2005, þar sem kvartað hafi verið yfir ætluðum göllum á bifreiðinni. Það bréf liggur ekki frammi. Með matsbeiðni, dags. 22. nóvember 2005, var þess farið á leit við Héraðsdóm Suðurlands, f. h. Stefnanda, að dómkvaddur yrði matsmaður til að skoða og meta vél og undirvagn bifreiðarinnar BJ-752 og láta í té ítarlega, rökstudda og skriflega álitsgerð um eftirtalin atriði: „ Dómkvaddur var Þórhallur Steinsson bifvélavirkjameistari. Matsgerð liggur frammi. Hún er ódagsett er þar segir að matsfundur hafi farið fram 2. febrúar 2006. Í henni eru gefin eftirfarandi svör við matsspurningum: 1. „Við skoðun kom í ljós að tímareim var slitin og greinilega bognir og fastir ventlar.“ 2.-4. „a. Leki á kælivatni. Greinilega kælivatnsleki á elementi í vatnskassa. B. Tímareim. Varðandi tímareimina er handskrifað í smur- og þjónustubók að skipt hafi verið um hana við 66482 km og einnig að skipt hafi verið um vatnsdælu og strekkjarahjól. En enginn skrifar undir né dagsetning er á þeirri viðgerð. Orsök er því óljós.“ 5. „Áður en umrædd bifreiðakaup áttu sér stað þann 22.05.2003 gerði matsbeiðandi athugasemdir um að gerðar hefðu verið athugasemdir af Frumherja (bifreiðaskoðun), þar á meðal mörg atriði varðandi ljósabúnað, flautu og dekk. Síðan kemur í ljós vatnsleki á vél. Þann 23.03.2004, tæpu ári eftir að kaupin áttu sér stað er bíllinn tekinn af matsþola til viðgerðar. Matsmaður telur að ekki hafi tekist að lagfæra vatnsleka á vél og ekki athugað með ástand á tímareim.“ 6. „Samkvæmt (fskj. 7) er lakk misþykkt á hurðum og bendir til sprautunar á vinstri framhurð, bretti einnig að aftan vinstra megin. Vinstri framhurð er skökk í hurðarfalsi.“ 7. „Matsmaður telur að það sé í lagi.“ 8. „Það þarf að taka upp vélina. Kostnaður við það er á bilinu 200 til 280 þús. Vatnskassi er ónýtur. Kostnaður um 30 þús.“ Hinn dómkvaddi matsmaður staðfesti matið fyrir dómi og gaf á því nokkrar skýringar. Í matinu er ekki getið um stöðu akstursmælis. Matsmaðurinn kvað bifreiðina hafa verið dregna til sín til skoðunar og síðan aftur í burtu. Hann kvaðst hafa fylgst með því að hún hefði staðið óhreyfð eftir það enda óökufær. Hann kvaðst að beiðni lögmanns stefnanda hafa aðgætt kílómetrastöðuna sem hafi verið 116.664. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 21. febrúar 2006, til lögmanns stefnda var lýst yfir riftun á kaupum stefnanda á bifreiðinni BJ-752. Þar er vísað til þess að fljótlega hafi farið að bera á göllum í bifreiðinni og kaupandi hafi þá þegar haft uppi kvartanir en úrbætur stefnda hafi ekki komið að neinu gagni. Þá hafi bifreiðin verið haldin verulegum göllum samkvæmt mati dómkvadds matsmanns. Með svarbréfi 2. mars 2006 var riftun mótmælt. 2 Stefnandi byggir aðalkröfu sína um riftun á kaupum bifreiðarinnar BJ-752 og endurgreiðslu kaupverðsins á því að bifreiðin hafi verið haldin leyndum göllum og vísar til 30.- 40. gr. kaupalaga. Ekki hafi tekist að gera við hana þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir starfsmanna stefnda. Stefnandi hafi orðið fyrir miklu fjárhagslegu tjóni vegna viðskipta sinna við stefnda og langt umfram það sem varakrafa hennar feli í sér en bifreiðin sé nú nánast verðlaus. Varakrafa stefnanda er reist á því að hún eigi rétt á skaðabótum verði ekki fallist á að skilyrði riftunar séu fyrir hendi. Bótafjárhæðin er þannig sundurliðuð: Viðgerðarkostnaður, sbr. mat, 280.000 krónur. Vatnskassi, sbr. mat, 30.000 krónur. Afnotamissir, 120.000 krónur. Stefndi byggir sýknukröfu sína af aðalkröfu stefnanda á því að ósannað sé að ætlaður galli á bifreiðinni hafi verið fyrir hendi þegar afhending hennar átti sér stað og þó að það teldist sannað geti hann ekki borið ábyrgð á slíkum leyndum galla í notaðri bifreið. Stefndi byggir einnig á því að stefnandi hafi kynnt sér ástand bifreiðarinnar fyrir kaupin og vísar í því sambandi til áritunar á afsali/reikningi þar sem segir að bifreiðin sé seld í því ástandi sem hún sé og kaupandi hafi kynnt sér og samþykkt; einnig að stefnandi hafi ekki látið yfirfara bílinn af óháðum aðila á eigin vegum þrátt fyrir ábendingu um það, sbr. áritun á fyrrgreindu afsali/reikningi. Á því er jafnframt byggt að stefndi geti ekki borið ábyrgð á ástandi bifreiðarinnar eins og því sé lýst í matsgerð þar sem ekkert komi fram um ástand hennar við söluna og upplýsingar skorti um heildarakstur á matsdegi. Þá er á því byggt af hálfu stefnda að kvartanir stefnanda hafi komið of seint fram og riftun sé óframkvæmanleg þar sem stefnandi geti ekki skilað bifreiðinni í sama ástandi og hún hafi verið við kaupin og verði krafa stefnanda tekin til greina er þess krafist að fullt tillit verði tekið til þess að stefnandi hafi ekið bifreiðinni frá afhendingu hennar. Stefndi hafnar varakröfu stefnanda og telur hana vera órökstudda og ósannaða. Stefndi hafi afhent söluhlutinn, umrædda bifreið, í samningsbundnu ástandi á réttum stað og réttum tíma í samræmi við lög um lausafjárkaup. Ósannað sé að ætlaður galli í bifreiðinni sé vegna atvika sem stefndi beri ábyrgð á og fjárhæð skaðabótakröfunnar er mótmælt sem of hárri og órökstuddri. Þá verði, við hugsanlega ákvörðun bótafjárhæðar, að taka tillit til þess að með því að framkvæma viðgerð í samræmi við matsgerð muni verðgildi bifreiðarinnar aukast verulega og því sé eðlilegt að stefnandi beri nokkurn kostnað af viðgerðinni. 3 Við aðalmeðferð málsins kvað hinn dómkvaddi matsmaður vatnskassa bifreiðarinnar BJ-752 hafa verið mjög tærðan en skemmdir vegna steinkasts ekki sýnilegar. Með hliðsjón af venjulegum endingartíma vatnskassa, svo og aldri bifreiðarinnar á söludegi, verður ábyrgð ekki lögð á stefnda vegna þessa. Í þjónustu- og smureftirlitsbók bifreiðarinnar BJ-752, sem fylgdi henni við kaupin, var skráð varðandi 60.000 km eða 48 mánaða þjónustu- og smureftirlit án undirritunar eða stimpils viðurkennds þjónustuaðila: „ 66482 Skipt um tímareim og vatnsdælu og . . .“ Jafnframt er merkt við að skipt hafi verið um smursíu og olíu á vél. Samkvæmt matsgerð var tímareim slitin og ventlar bognir og fastir en þar er um að ræða afleiðingu af bilun tímareimar. Matsmaðurinn kvaðst ekki telja að leki á vatnskassa hafi orsakað skemmdir á vélinni og annar leki hafi ekki verið sýnilegur við matsskoðun. Hann kvað tímareimina ekki einungis hafa verið sundurslitna heldur einnig trosnaða. Að áliti hinna sérfróðu meðdómenda sýnir þetta með vissu að ekki hafi verið skipt um tímareim og er það í samræmi við álit matsmannsins sem hann lýsti fyrir dóminum. Ástand bifreiðarinnar við söluna er samkvæmt þessu upplýst. Einnig er nægilega upplýst um akstur hennar á matsdegi. Á framangreindum leyndum galla ber stefndi ábyrgð enda var ástand bifreiðarinnar að því leyti lakara við kaupin en stefnandi mátti gera ráð fyrir. Gallinn verður þó ekki talinn svo verulegur að fallist verði á aðalkröfu stefnanda um riftun og endurgreiðslu kaupverðsins og ber að sýkna stefnda af henni. Um varakröfu stefnanda vegna framangreinds galla. Samkvæmt dómvenju firrir eftirfarandi staðlað ákvæði í afsali/reikningi stefnda ekki ábyrgð: „Bifreiðasali hefur bent kaupanda á að láta óháðan aðila meta ástand bifreiðarinnar. Bifreiðin selst í núverandi ástandi sem kaupandi hefur kynnt sér og sætt sig við að öllu leyti.“ Viðgerð mun leiða til þess að bifreiðin verði ökufær en ekki er fallist á að lækka beri bætur vegna þess að viðgerðin muni auka verðgildi hennar enda verður ekki talið að verðmætið verði umfram það sem verið hefði ef bifreiðin hefði ekki verið haldin umræddum leyndum galla við kaupin. Samkvæmt framangreindu er fallist á, samkvæmt varakröfu stefnanda, að dæma beri stefnda til að greiða stefnanda skaðabætur. Bætur til handa stefnanda vegna viðgerðarkostnaðar, sem metinn var á bilinu 200.000 til 280.000 krónur, verða ákveðnar 250.000 krónur. Hinir sérfróðu meðdómendur áætla hæfilegan viðgerðartíma 14 daga. Fallist er á að stefnda beri að greiða stefnanda bætur vegna afnotamissis þann tíma og eru þær ákveðnar 50.000 krónur. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að dæma beri stefnda til að greiða stefnanda 300.000 krónur. Stefnandi krefst ekki vaxta/dráttarvaxta samkvæmt varakröfu sinni. Dóminum er ekki fært að bæta um að því leyti þótt ætla megi að um mistök sé að ræða og verða vextir ekki dæmdir. Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi útgefið af dómsmálaráðuneytinu 27. október 2006. Þar er svofellt ákvæði: „Við rekstur málsins ber að gera þá réttarkröfu að málskostnaður verði tildæmdur gjafsóknarhafa eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.“ Þessa var eigi gætt. Litið verður svo á að hér sé um að ræða skilyrði fyrir gildi gjafsóknarleyfisins og forsendu þess að unnt sé að dæma gagnaðila til greiðslu málskostnaðar sem renni í ríkissjóð til mótvægis við greiðslu málskostnaðar úr ríkissjóði til handa gjafsóknarhafa. Gjafsóknarkostnaður verður því eigi dæmdur. Eftir úrslitum málsins ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem er ákveðinn 350.000 krónur, þar með talinn 80.000 króna matskostnaður. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Sigurður Helgason og Valgarður Zophóníasson bifvélavirkjameistarar. D ó m s o r ð: Stefndi, Ingvar Helgason ehf., greiði stefnanda, Önnu Kristínu Pétursdóttur, 300.000 krónur. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 377/2016
|
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
|
B krafðist þess að A yrði svipt forsjá fimm barna sinna á grundvelli a.- c.- og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Var talið að virtum gögnum málsins og aldri barnanna að forsjárhæfni A væri verulega skert og hún væri því ófær um að sinna daglegri umönnun og uppeldi barna sinna. Þá væri einnig til staðar vísbendingar um að A hefði beitt börn sín ítrekuðu og grófu ofbeldi. Í dómi Hæstaréttar kom jafnframt fram að áréttað væri í 1. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 sem og í 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 að óheimilt væri að beita barn ofbeldi eða annarri vanvirðandi háttsemi. Ef foreldrar brygðust þessum grundvallarskyldum sínum kynni að koma til kasta barnaverndarnefnda á grundvelli þeirra úrræða sem þeim væri ætluð samkvæmt ákvæðum VI. kafla barnaverndarlaga, þar með talið forsjársviptingar á grundvelli 29. gr. laganna. Var krafa B tekin til greina.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. maí 2016. Hún krefst sýknu afkröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms. Svo sem áréttað er í 1. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 á barn rétt áað lifa, þroskast og njóta verndar, umönnunar og annarra réttinda í samræmi viðaldur sinn og þroska og án mismununar af nokkru tagi. Barnið á rétt á forsjáforeldra sinna, sbr. 1. mgr. 28. gr. sömu laga, og foreldrum ber að annast þaðog sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svosem best hentar hag barns og þörfum, sbr. 2. mgr. 28. gr. sömu laga. Sérstaklegaer áréttað í 1. mgr. 1. gr. barnalaga sem og 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002 að óheimilt sé að beita barn ofbeldi eða annarri vanvirðandiháttsemi. Bregðist foreldrar þessum grundvallarskyldum sínum kann að koma tilkasta barnaverndarnefnda á grundvelli þeirra úrræða sem þeim eru ætluð samkvæmtákvæðum VI. kafla barnaverndarlaga, þar með talið forsjársviptingar á grundvelli29. gr. laganna. Að framangreindum atriðum gættum er staðfest með vísan tilforsendna sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að svipta áfrýjanda forsjá fimmbarna sinna með vísan til a.-, c.- og d. liða 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga.Málskostnaður fyrirHæstarétti dæmist ekki, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði,þar með talin þóknun lögmanns hennar 600.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. maí 2016. I. Mál þetta sem var höfðað með áritun lögmanns stefndu á stefnu þann 21.október 2015 og framhaldsstefnu þann 30. október 2015 var dómtekið þann 8.apríl 2016. Það sætir flýtimeðferð samkvæmt 53. gr. b barnaverndarlaga nr.80/2002, sbr. 123. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Dómkröfur stefnanda,barnaverndarnefndar Reykjavíkur, eru þær að stefnda, A, [...] Reykjavík verði svipt forsjá barna sinna, B,kt. [...], C, kt. [...], D, kt. [...], E, kt. [...] og F, kt. [...]. Stefnda krefst þessað kröfum stefnanda verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar. II. Með úrskurði, dags. 21. apríl 2015, ákvað stefnandi að börn stefndu yrðuvistuð á heimili á vegum stefnanda í allt að tvo mánuði frá þeim degi að teljaá grundvelli b-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Íframhaldinu var þess krafist fyrir dómi að vistun barnanna utan heimilisstefndu stæði í sex mánuði frá og með 21. apríl 2015 að telja þar sem talið varað börnin hefðu búið við óviðunandi aðstæður í umsjá stefndu um lengri tíma.Undir rekstri málsins fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur samþykkti stefnda vistunbarnanna C og B utan heimilis í sex mánuði. Með dómi Hæstaréttar Íslands, dags.18. júní 2015 í máli nr. 384/2015 var fallist á kröfu stefnanda um vistun F, Eog D utan heimilis stefndu í sex mánuði frá 21. apríl 2015. Á fundi stefnandaþann 13. október 2015 kom fram að stefnda væri samþykk vistun C og B utanheimilis í sex mánuði á meðan mál um forsjársviptingu yrði rekið fyrir dómi. Áfundinum var jafnframt samþykkt að krefjast þess að stefnda yrði svipt forsjáallra barnanna á grundvelli a-, c- og d-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga. Börnin eru nú vistuðutan heimils frá 21. apríl 2015 á grundvelli 2. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002. Samkvæmt gögnummálsins hefur stefnandi haft málefni barna stefndu til meðferðar allt frá árinu2005. Hefur á þeim tíma borist fjöldi tilkynninga um gróft ofbeldi á heimilistefndu sem beinst hafi að börnunum. Við meðferð málsins hafa verið gerðar áttameðferðaráætlanir. Ýmis úrræði hafa verið reynd bæði hjá Barnavernd ogþjónustumiðstöð. Þau úrræði sem hafa verið í málinu eru m.a.stuðningsfjölskylda, sálfræðiviðtöl, Stuðningurinn heim, Greining og ráðgjöfheim og kennslu- og greiningarvistun á Vistheimili barna. Í málinu liggur fyrirforsjárhæfnismat G sálfræðings, dags. 18. júní 2015, á sálrænum högum stefndu,sem aflað var af Barnavernd Reykjavíkur. Í niðurstöðu matsins kemur m.a. framað stefnda eigi við mjög alvarlega persónuleikaröskun að stríða sem valdivandkvæðum í öllu hennar lífi. Hún sé hvatvís, óstöðug tilfinningalega og meðreiðivandamál. Þá virðist stefnda hafa slaka innsýn í eigin hegðun, afneitiflestu neikvæðu í sínu fari, kenni öðrum um eigin ófarir og frásagnir hennar afatburðum séu iðulega í andstöðu við gögn málsins. Telur matsmaður ljóst aðstefnda hafi þörf fyrir lengri tíma meðferð, líklegast tvö til þrjú ár meðsértækum sálfræðilegum aðferðum. Vegna skorts á innsæi stefndu sé hins vegarólíklegt að hún muni gangast undir slíka meðferð. Telur matsmaður að þó aðstefnda geti náð árangri varðandi persónuleikavanda sinn þá sé ekki þar meðsagt að hún muni ná árangri varðandi forsjárhæfni þar sem viðhorf hennar í þeimefnum séu „fastmótuð“. Telur matsmaður að stefnda hafi ekki nægjanlega eðanauðsynlega forsjárhæfni til að sinna börnum sínum og telur stuðning til þessóraunhæfan miðað við sögu fjölskyldunnar. Í málinu liggureinnig fyrir Geðheilbrigðisrannsókn íForsjárhæfnimati, dags. 18. júní 2015, sem gerð var af H, yfirlæknigeðdeilda Landspítala, og aflað var að beiðni stefnanda. Í skýrslu geðlæknisinskemur m.a. fram að stefnda sé haldin persónuleikaröskun með óstöðugumgeðbrigðum. Telur læknirinn að saga og hegðun stefndu staðfesti greininguna.Stefnda þurfi reglulega stuðningsmeðferð sem krefjist sérþekkingar. Slíkmeðferð þurfi oft að vera til margra ára. Stefndu skorti ekki greind en ljóstsé að hún geti ekki veitt börnum sínum fullnægjandi uppeldisskilyrði að sinni.Stefndu skorti innsæi í þörf á að skoða og ná betri stjórn á tilfinningalífisínu. Þroski barnanna og velferð sé ekki nægjanlega tryggð við þauuppeldisskilyrði, sem stefnda geti veitt þeim á meðan hún sé ekki komin lengraí bata sínum. Þá kemur fram í mati geðlæknisins að stefnda hafi marga styrkleika.Hún sé ágætlega gefin, skipuleg og dugleg, hafi þokkalegan metnað og vilji íraun börnum sínum allt hið besta. Veikleiki hennar sé að hún hafi ekki öðlastfullt innsæi í þörf á að skoða og ná betri stjórn á tilfinningalífi sínu.Skilji hún og samþykki þetta séu til ágætis meðferðar- og stuðningsúrræði semhún eigi að geta nýtt sér. Um hæfni stefndu til að nýta sér meðferð og frekaristuðningsúrræði segir í niðurstöðum geðlæknisins að fái stefnda innsæi í ogskilji grunnvanda sinn séu til örugg og vel reynd úrræði sem ættu að getahjálpað henni. Í þinghaldi þann 4.janúar 2016, lagði dómurinn fyrir stefnanda að afla matsgerðar um foreldra ogbörn þau sem eru til umfjöllunar í máli þessu. Voru í kjölfarið þau Isálfræðingur og J geðlæknir dómkvödd til þess að framkvæma matið. Í matsbeiðnivar þess farið á leit að matsmenn mætu ítarlega geðrænt ástand móður og hagi,getu og forsjárhæfni, sem og tengsl sérhvers barns við hana og gæði þeirrasamskipta. Einnig var þess farið á leit að matsmenn mætu ítarlega innbyrðissamskipti móður og barnsföður og einnig áhrif samskipta þeirra á sérhvert barn.Einnig var þess óskað að matsmenn mætu ítarlega getu móður til að tryggjabörnum sínum öruggt og tryggt umhverfi. Að lokum var þess óskað að matsmennmætu hæfi móður til að nýta sér möguleg meðferðarúrræði, hvort sem þau lúti aðeigin heilsu, heilsu barna hennar, eða aðstoð við uppeldið. Í niðurstöðum ogályktunum matsmanna, dags. 3. mars 2016, um geðrænt ástand móður, forsjárhæfnihennar og getu, tengsl hennar við sérhvert barn og gæði þeirra samskipta, kemurfram að stefnda hafi átt við geðræn vandamál að stríða um langt árabil eða alltfrá árinu 1998. Saga sé um andlegt og líkamlegt ofbeldi af hendi barnsföður ogmiklir erfiðleikar í sambúð þeirra. Á árinu 2006 hafi stefnda fengið aðstoð áHvítabandinu þar sem hún hafi lýst stormasömu sambandi við barnsföður.Áframhaldandi erfiðleikar hafi verið á árunum 2007 og 2008 auk erfiðleika ísambandi við barnsföður. Hún hafi fengið stuðning göngudeildar Landspítala áárinu 2010. Á þessum árum hafi aðalsjúkdómsgreiningar stefndu verið þunglyndiog kvíðaraskanir. Í október árið 2010 hafi eldri börnin verið tekin af stefnduog flutt á vistheimili borgarinnar við Laugarásveg vegna erfiðleika heimafyrir. Hafi stefnda á þessum tíma sótt stuðning í göngudeild geðdeildar.Sumarið 2015 hafi stefnda þrívegis verið lögð inn á bráðaþjónustu geðdeildarLandspítalans, en á þeim tíma hafi börnin verið farin af heimili hennar. Í þeiminnlögnum sé rætt um mikla skapbresti stefndu og dramatík og í fyrsta skiptirætt um það á geðdeild að hún sé haldin jaðarpersónuleikaröskun. Á árinu 2010hafi þrjú eldri börnin lýst því að móðir þeirra hafi beitt þau líkamleguofbeldi og næstelsti sonur, C, lýst miklu líkamlegu ofbeldi móður gagnvartöllum börnunum á árunum 2013, 2014, 2015 og 2016. Þá hafi D einnig lýst ofbeldiárið 2015. Matsmenn telja aðstefnda hafi átt við geðræna erfiðleika að stríða allt frá unglingsaldri oghafi líðan hennar síst farið batnandi með árunum. Sjálf hafi stefnda lýst því aðfrá því að börnin voru tekin af henni hafi henni liðið verr en nokkru sinniáður. Hún sé nú í endurhæfingu á dagdeild Kleppsspítala og óvíst sé um útskrifteða hvaða úrræði hún fái í framhaldi en meðferðaraðilar telji hana þurfa meirimeðferð en hægt sé að veita í göngudeildarviðtölum. Stefnda hafi stundaðmeðferð á Kleppi vel en engu að síður sé ljóst að vandi hennar sé verulegur oglangvarandi. Stefnda hafi nú greiningu um persónuleikaröskun með óstöðugumgeðbrigðum á Landspítala en þyki ekki sína mikil slík einkenni í meðferð áKleppi. Markmið í meðferð hafi verið að styðja stefndu og virkja hana og vinnameð streituþol og tilfinningastjórnun. Samkvæmt matsgerðinni hafa matsmennmiklar efasemdir um forsjárhæfni stefndu með vísan til 29. gr. barnaverndarlagaog þá einkum með vísan til c-liðar 1. mgr. ákvæðisins. Séu lýsingar C, elstasonar stefndu, nákvæmar og ítarlegar og lýsingar hans fari saman við það semfram komi í gögnum málsins. B, elsta barn stefndu, og næstelsti sonur, D,virðist að hluta til að minnsta kosti hafa dregið yfirlýsingar sínar umlíkamlegt ofbeldi af hendi móður til baka og í viðtölum matsmanna við þau hafikomið fram að þau væru að hlífa móður sinni og væru undir mjög sterkum áhrifumfrá henni um það að segja ekki frá því hvað hafi gerst í samskiptum innanheimilisins. Þá telja matsmenn að stefnda hafi verið í slöku sambandi við skólavarðandi vanda barna sinna og hafi jafnvel afþakkað þjónustu. Telja matsmennljóst að andlegri heilsu, þroska og jafnvel líkamlegri heilsu barnanna sé ógnaðí umsjá stefndu, en börn hennar hafi öll að undaskildu yngsta barninu sýntveruleg og versnandi frávik í hegðun og líðan í umsjá hennar. Telja matsmennathyglisvert að elstu börnin þrjú vilji öll hverfa aftur heim til sín og óskiþess jafnvel að faðirinn verði aftur hluti af fjölskyldunni. Telja matsmenn aðþað skýrist að hluta til af því að þau séu undir miklum þrýstingi frá móður eneinnig því að inn á milli sýni hún af sér eðlilegri samskipti og sýni börnunumhlýju. Þá taka matsmenn sérstaklega fram að í umsögnum um börnin komi fram aðþau séu vel klædd og hirt. Í matsgerðinni ergerð grein fyrir tengslum barna og móður. Um tengsl B og stefndu segir að húnsé í vistun hjá foreldum stefndu og sé í stöðugu sambandi við stefndu. Bkannist ekki við harkalegar uppeldisaðferðir á heimilinu og neiti að svaraspurningum um átök á milli foreldra sinna. Á sjálfsmatskvarða lýsi B góðrilíðan sem samrýmist tæplega því hversu mjög hún sakni móður sinnar. Áfjölskyldutengslaprófi hafi B verið í mikilli vörn og hafi sýnt veik, en jákvæðtengsl við móður sína en mjög lítil við bræður sína og föður. Telja matsmenn aðB hafi mikið af einhliða upplýsingum frá móður sinni og ömmu varðandi málþetta, hún hafi ákveðið að sýna tryggð við móður sína og vinna að því að sigrabarnaverndarnefnd og sameina fjölskylduna. Virðist ósk hennar um að koma afturheim til móður einlæg. Þá hafi samskipti mæðgnanna í umgengni verið afslöppuðog hlýleg. Um elsta soninn, C,er tekið fram að samkvæmt mati frá Barna- og unglingageðdeild Landspítala(BUGL), hafi verið reynt að vinna með tengsl hans og stefndu. Það hafi veriðniðurstað BUGL að ekki hafi tekist að vinna með tengslavanda stefndu ogmikilvægt að C haldi áfram í því fóstri þar sem hann sé. Matsmenn taka fram að Chafi lýst alvarlegu, ítrekuðu og grófu ofbeldi stefndu gagnvart öllum börnunumvið ýmsa aðila og auk þess í löngu viðtali við matsmenn. Sé frásögn hans afartrúverðug og nákvæm. Að auki hafihann lýst því hvernig stefnda hafi stjórnað heimilislífinu með skapsmunum sínumog hótunum og áhrifum þess að vera alltaf hræddur við barsmíðar. C hafi fráunga aldri sýnt alvarleg frávik í hegðun og mikla vanlíðan. Samkvæmt nýjustuupplýsingum frá BUGL sé svörunartengslaröskun talin ástæða fyrir hegðun hans oglíðan og talið fullreynt að vinna með stefndu í að bæta öryggi hans og traust.Í viðtali við drenginn og á fjölskyldutengslaprófi hafi verið áberandi sútogstreita sem hann búi við vegna þess að móðir hans, sem hann hafi veriðháður, hafi stundum verið honum góð, en einnig mikill ógnvaldur sem hræði ogmeiði. Þrátt fyrir það grófa ofbeldi og niðurlægingu sem stefnda hefði beitthann langaði hann til að flytja aftur heim til hennar. Telja matsmenn að C hafiorðið fyrir skaða á tengslum í uppeldinu sem erfitt væri að vinna með og teljamegi að muni há honum um óákveðna framtíð. Þá taka matsmenn fram að þegarfylgst var með samskiptum stefndu og C í umgengni hafi verið áberandi hvernigstefnda gaf honum óljós skilaboð, gagnrýndi hann og kom með hæðnislegarathugasemdir í hans garð. Um D er tekið fram aðhann hafi tvívegis verið metinn vegna einkenna um athyglisbrest og rannsóknirfrá því í janúar 2015 sýni vitsmunaþroska í lágu meðallagi. Drengurinn hafilýst því í skýrslutöku vorið 2015 að móðir hans hafi beitt hann ofbeldi, auk þesssem hún hafi meitt yngri bræður hans. Er það álit matsmanna að drengnum líðivel á fósturheimili, en hann sakni fjölskyldu sinnar og langi til að hitta hanavikulega. Áberandi hafi verið hversu erfitt drengurinn eigi með að taka afstöðuog svara spurningum matsmanna og að hann hafi viðurkennt að móðir hans hafibannað honum að tala um ofbeldi það sem verið hefði á heimilinu. Á tengslaprófihafi hann gefið óeðlilega og ýkta mynd af fullkomnu fjölskyldulífi stefndu ogbarnanna þar sem allir væru glaðir og góðir hver við annan. Taka matsmenn framað D hafi sótt í nánd við móður sína í umgengni, hann hafi legið í fangi hennarog faðmað bæði við komu og við kveðjustund. Hafi samskipti þeirra verið hlýlegog hann faðmað hana mikið að skilnaði. Um yngri bræðurna, þáE og F, segir í matsgerð að E hafi verið mikið lasinn og á eftir í þroska,sérlega málþroska, og hafi forðast augnsamband við starfsfólk leikskóla. Eftiraðgerð á eyrum hafi hann sýnt miklar framfarir og enn frekar eftir að hann hafifarið úr umsjá móður. Í endurmati sé honum lýst sem hraustlegum og glaðlegum ogað einkenni á einhverfurófi komi ekki fram. Að því er varðar F , sem hafi verið17 mánaða gamall er hann fór úr umsjá stefndu, hafi ekki komið framathugasemdir varðandi þroska hans og líðan. Matsmenn telja að í athugun þeirraá samskiptum þeirra bræðra við móður sína hafi verið áberandi hvað þeir værunánir. Hvorugur þeirra hafi virst spenntur að hitta móður sína, og að þeir hafisýnt henni litla athygli. Um innbyrðissamskipti stefndu við barnsföður, K, og áhrif samskipta þeirra á börnin segirm.a. að samskipti þeirra hafi alla tíð verið stormasöm. Ásakanir hafi verið ábáða bóga um afbrigðilega hegðun. K hafi margsinni tilkynnt ofbeldi stefndugagnvart börnunum öllum, en yfirleitt dregið tilkynningarnar til baka og seginú í viðtali við matsmenn að hún hafi alltaf verið þeim góð móðir. Í sjúkraskráK komi fram að hann hafi verið í mjög mikilli og þungri neyslu, en hann hafiupp á síðkastið verið í endurhæfingu. Ekki væri þó komin mikil reynsla á hana.Lýst sé mjög afbrigðilegri hegðun hans og miklum hótunum. Matsmenn telja erfittað meta áhrif K á sérhvert barn. Fram komi að hann virðist ekki hafa beittbörnin líkamlegu ofbeldi, en hafi ekki heldur skorist í leikinn þegar móðirþeirra hafi beitt þau ofbeldi. Langar fjarvistir hans frá heimilinu hafi orðiðtil þess að samskipti hans við börnin væru yfirborðskennd og í sumum tilvikummjög lítil og erfitt sé að meta áhrif framferði föðurins á hvert barn. Samkvæmtgögnum málsins er það álit matsmanna að mjög óeðlileg samskipti stefndu ogbarnsföður hennar séu að minnsta kosti að hluta til uppspretta að vandamálumþeirra varðandi börnin og því sem börnin hafi þurft að þola í samskiptum viðforeldra sína. Stöðugar kærur og ásakanir þeirra hvort á annað og tilbarnaverndar hafi orsakað mikinn óstöðugleika á heimilinu og þrátt fyrir aðbarnsfaðirinn hafi verið lengi fjarri heimilinu á síðustu mánuðum hafi móðirinverið illa hæf til þess að tryggja börnum sínum öryggi og tryggt umhverfi.Líkamleg og stundum vopnuð átök þeirra, bifreiðaákeyrslur, eignaspjöll, hótanirog illmælgi stefndu og K í garð hvort annars, sem átt hafi sér stað í viðurvistbarna þeirra, hafi án efa valdið börnunum bæði ótta og óöryggi auk þess semfjögur elstu börnin hafi hermt eftir hegðun þeirra, verið árásargjörn og átterfið samskipti við jafnaldra sína og fullorðna. Um getu móður tilþess að tryggja börnum sínum öruggt umhverfi, er niðurstaða matsmanna sú aðstefnda sé ekki fær um það. Í umsjá hennar hafi börnin verið eftirlitslaus,óbundin í bifreið og verið vitni að hótunum og rifrildum hennar við fjölmargaaðila. Stefnda hafi ekki brugðist við þegar leitað væri til hennar vegna vandabarnanna í skóla og að hún hafi ekki nýtt sér aðstoð og leiðbeiningar vegnavanda þeirra. Hún væri börnum sínum slæm fyrirmynd bæði hvað varðaði samskipti,framkomu og stjórn á skapi og tilfinningum. Ljóst væri því að stefnda hefðiekki búið börnum sínum öruggt og tryggt umhverfi. Um möguleika stefndutil að nýta sér möguleg meðferðarúrræði, vegna eigin heilsu, heilsu barnahennar eða aðstoð við uppeldi þeirra, taka matsmenn fram að stefnda hafi fengiðlangvarandi og mjög mikinn stuðning frá geðdeild Landspítala meira og minnasamfleytt frá árinu 2004, bæði með langvarandi samskiptum við göngudeild oginnlögnum. Hún hafi tvívegis farið á Hvítabandið, nokkra mánuði í hvort skipti,og þá hafi hún verið í samfelldum stuðningi við endurhæfingardeild geðdeildarLandspítalans frá hausti 2015 eftir innlagnir á bráðageðdeildir um sumarið.Matsmenn vísa til þess að í sjúkraskrá komi fram að líðan stefndu virðist batnaum tíma þegar hún fái viðhlítandi meðferð og stuðning, en endurtekið sæki afturí sama horf. Þrátt fyrir miklar brotalamir í samskiptum stefndu og K geti þauekki heldur slitið samskiptin og fram hafi komið að þau væru enn í dag íverulegum samskiptum þó að þau búi ekki saman. Stefnda hafi fengið mikinn oggóðan stuðning sem hún virðist hafa getað nýtt sér frá hausti 2015 fráendurhæfingardeild geðdeildar Landspítalans, en þess beri að geta að hún hafiekki haft forræði barna sinna á þessum tíma, heldur eingöngu fremur strjálanumgengnisrétt við þau. Barnavernd hafi ítrekað sent inn aðstoð við uppeldið ogþar beri allt að sama brunni, betra ástand um tíma, en síðan sæki aftur í samahorf. Hæfni stefndu til að nýta sér stuðning og meðferð takmarkist að veruleguleyti af því að hún taki sjálf ekki ábyrgð á stöðu sinni eða líðan heldur kenniöðrum, svo sem K, Barnavernd, kennurum og nágrönnum um það sem miður fari. Ásama hátt axli hún ekki ábyrgð sína á þeim aðstæðum sem börn hennar hafi búiðvið né heldur viðurkenni hún það harðræði sem hún hafi beitt þau. Á meðanstefnda viðurkenni ekki þessa þætti sé ekki hægt að ætlast til þess að meðferðberi árangur. Að lokum telja matsmenn að haldi stefnda áfram að hafa forræðiyfir börnum sínum sé mjög líklegt að það ástand sem hafi ríkt á undanförnumárum haldi áfram í einhverri mynd með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrirandlega og líkamlega velferð barnanna. Stefnda gaf skýrslufyrir dóminum. Einnig gáfu skýrslu fyrir dóminum G sálfræðingur, H geðlæknir, L,stuðningsfulltrúi fjölskyldu, M, móðir stefndu, N, frænka stefndu, J geðlæknirog I sálfræðingur. III.. Helstu málsástæður og lagarökstefnandaStefnandi byggir kröfu sína um forsjársviptingu á ákvæðum a-, c- ogd-liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Mál barnannahafi verið til meðferðar hjá Barnavernd Reykjavíkur um langt skeið með hléumvegna tilkynninga um vanrækslu og ofbeldi stefndu gagnvart börnunum. Viðmeðferð málsins hafi verið gerðar átta meðferðaráætlanir í málinu sem miða aðstuðningi við stefndu í uppeldishlutverki sínu við börnin. Ýmis úrræði hafiverið reynd bæði hjá Barnavernd og þjónustumiðstöð. Stefnda hafi verið treg tilsamvinnu og hafi stuðningsúrræði sökum þess ekki skilað tilætluðum árangri.Starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur telji að ekki leiki vafi á því að stefndahafi beitt öll fimm börn sín grófu andlegu og líkamlegu ofbeldi og að þau hafibúið við óviðunandi aðstæður í hennar umsjá alla tíð. Aðstæðurnar hafi haftalvarlegar afleiðingar fyrir þau, þar sem fullvíst sé að líkamlegri og eðaandlegri heilsu þeirra og þroska hafi verið hætta búin. Stefnandibendir á að samræmi sé í niðurstöðum geðheilbrigðisrannsóknar H geðlæknis ogforsjárhæfnismats G sálfræðings. Sé stefnda metin af báðum aðilum vanhæf til aðfara með forsjá barnanna. Þrátt fyrir að til séu meðferðar- og stuðningsúrræðiþá skorti stefndu algjörlega innsæi í vanda sinn og kenni öðrum um. Stefndahafi verið í endurhæfingu á Kleppsspítala frá því í ágúst 2015, en þar fái húnekki sérhæfða meðferð vegna persónuleikaröskunar sem bæði sálfræðingur oggeðlæknir telja hana í þörf fyrir. Átakasöm samskipti hennar og barnsföður hafihaldið áfram eftir að börnin voru vistuð utan heimilis og telur stefnandi aðþað sanni enn og aftur dómgreindarskort stefndu, sem virðist ekki hafa haftinnsæi í þann vanda sem við blasi hjá henni. Á vistunartímanum hafi hún sakaðbörn sín um að ljúga um það ofbeldi sem þau hafi orðið fyrir af hennar völdum. Nýleg gögn ímálinu er varði foreldra barnanna bendi til þess að þau hafi í engu breytthögum sínum og aðstæðum börnunum til hagsbóta. Löng saga um átök þeirra á milliog ójafnvægi virðist halda áfram og hafa þau bæði verið lögð inn á geðdeild íþrígang eftir að börnin fóru af heimili stefndu í apríl 2015. Auk þess hafifaðir viðurkennt mikla neyslu og verið með alvarlegar ofbeldis- oglíflátshótanir í garð annarra. Í viðtali við stefndu í ágúst 2015 hafi hún m.a.greint frá því að hún hafi leitað til föður barnanna þar sem hann hefði veriðeini aðilinn sem hún treysti. Þá hafi hún tjáð starfsmönnum að hún geti ekkiskilið við hann. Erfitt og ofbeldisfullt samskiptamynstur foreldra barnannavirðist halda áfram miðað við nýjustu upplýsingar í málinu og virðist foreldraalfarið skorta innsæi í stöðu sína. Stefnandi telur að foreldrar hafi hvorkigetu né vilja að bæta aðstæður sínar og stöðu með þeim hætti að þau verði hæf,saman eða sitt í hvoru lagi, til að axla ábyrgð og annast börn sín svo vel ségert. Ljóst sé að þær neikvæðu afleiðingar sem hafi orðið í lífi barnanna vegnaerfiðra uppeldisskilyrða í umsjá stefndu séu þegar orðnar alvarlegrar ogkrefjist mikils innsæis og umönnunar sem stefnandi telur að stefnda búi ekkiyfir nú eða til framtíðar. Stefnandi telurþað grundvallarréttindi barna að búa við stöðugleika í uppvexti ogþroskavænleg skilyrði. Sú skylda hvílir á stefnanda að tryggja börnunum, sembúið hafa við algjörlega óviðunandi uppeldisaðstæður, öryggi og viðunandiuppeldisaðstæður til framtíðar þar sem unnið verði áfram að því að aðstoða þauí þeim vanda sem þau eiga við að etja. Að mati stefnanda þjóni það hagsmunumbarnanna best að vera vistuð í varanlegu fóstri til 18 ára aldurs, enda megnistuðningsaðgerðir á grundvelli barnaverndarlaga ekki að breyta þeirri stöðu semuppi er í málinu. Er það mat stefnanda að málið sé fullrannsakað af hálfubarnaverndaryfirvalda og tímabært sé að taka ákvörðun til framtíðar meðhagsmuni barnanna að leiðarljósi. Því sé ekki unnt að beita öðrum og vægariúrræðum til úrbóta á uppeldisumhverfi barnanna hjá stefndu, sbr. 2. mgr. 29.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Stefnandi telur aðþað hafi sýnt sig að stefnda sé óhæf til að tryggja börnum sínum þá vernd ogumönnun sem þau eiga skýlausan rétt á. Forsjárréttur foreldra takmarkist afþeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldisskilyrða. Þegarhagsmunir foreldris og barns vegist á, séu hagsmunir barnsins, hvað því séfyrir bestu, þyngri á vogarskálunum. Í því máli sem hér um ræðir sé þaðbörnunum fyrir bestu að alast upp við stöðugleika og umhyggju og séu þeirhagsmunir þyngri en hagsmunir stefndu. Þessi regla sé grundvallarregla ííslenskum barnarétti og komi einnig fram í þeim alþjóðlegu sáttmálum sem Íslandsé aðili að. 2. Helstu málsástæður og lagarökstefnduStefnda telur að krafa stefnanda um að hún verði svipt forsjá barna sinnafari í bága við fjölmargar meginreglur barnaverndarlaga. Í 1. mgr. 4. gr.laganna segi að beita skuli þeim ráðstöfunum sem ætla megi að barni séu fyrirbestu. Stefnda telur að svipting forsjár hennar yfir börnunum sé andstæðhagsmunum barnanna. Yngstu drengirnir séu á afar viðkvæmum aldri, nauðsynlegtsé fyrir drengina að vera hjá þeim sem þeir þekki best til að tryggja að þeirnái að mynda örugg tengsl. Þá kveður hún dóttur sína afar hænda að sér, en húnsé einnig á viðkvæmum unglingsaldri og þarfnist móður sinnar ofar öllu. Telurstefnda því að krafa Barnaverndar brjóti gegn 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlagaum að hagsmunir barns skuli ávallt ráða för við ákvörðun um málefni þess. Stefnda telur aðmeðalhófs hafi ekki verið gætt varðandi málsmeðferð alla í máli stefndu ogbarna hennar. Þar sem ekki hafi verið farið í þá vinnu sem nauðsynleg sébörnunum og stefndu sem forsjáraðila telur stefnda forsendur fyrir sviptinguforsjár á þessum tímapunkti ekki vera fyrir hendi. Vísar stefnda í ákvæði 2.mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 þar sem fram komi að kröfu umsviptingu forsjár skuli aðeins gera að ekki sé unnt að beita öðrum og vægariúrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar án árangurs. Stefndatelur að enn eigi eftir að reyna önnur og vægari úrræði sem og sjá hvernighenni vegni í því mikla verkefni sem hún vinni nú í á geðsviði Landspítala.Beri því að hafna kröfum stefnanda um sviptingu forsjár stefndu yfir börnumsínum. Þá telur stefnda aðrannsókn málsins hafi verið áfátt. Í 2. mgr. 4. gr. barnaverndarlega nr.80/2002 segir að taka beri tillit til sjónarmiða barna eftir því sem aldurþeirra og þroski gefi tilefni til. Talsmannaskýrslur séu að mati stefndu afarófullkomnar og gagnrýnir stefnda að ekki séu fengnir fleiri aðilar til að ræðavið börnin um afstöðu þeirra. Verði að telja að rannsóknarskylda Barnaverndar,sbr. 41. gr. laga nr. 80/2002, hafi þar verið brotin þegar tekin var svoíþyngjandi ákvörðun að leggja til forsjársviptingu stefndu yfir öllum fimmbörnum hennar án þess að fyrir lægi skýr afstaða barnanna að mati stefndu. Íákvæðinu segir að barnaverndarnefnd skuli sjá til þess að mál sé nægjanlegaupplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Telur stefnda ekki nægjanlegt að fáeingöngu löglærða talsmenn að verkinu heldur sé nauðsynlegt að fá sálfræðingatil að ræða ítarlega við börnin og leggja heildstætt mat á frásögn þeirra.Bendir hún á að skv. sínum upplýsingum hafi talsmaður barnanna haft símasambandvið börnin og greint þeim frá því að þau ættu að vera áfram í vistun. Spurðihann þau um afstöðu þeirra til þess. Þá bendir stefnda á afstöðu stúlkunnar B semkveðst vilja koma aftur heim til stefndu ásamt yngri bræðrum sínum. Auk þesssem skýr vilji barna hafi komið fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna frá 3.mars 2016. IV. Í máli þessu er deilt um kröfu stefnanda um sviptingu forsjár yfir fimmbörnum stefndu þeirra F 2½ árs, E tæplega 4 ára, D átta ára, C 12 ára og B 13ára. Samkvæmt gögnum málsins hefur stefnandi haft málefni barna stefndu tilmeðferðar allt frá árinu 2005. Á þeim tíma hefur stefnanda borist fjölditilkynninga um gróft ofbeldi á heimili stefndu sem m.a. hefur beinst að börnunum. Barn á rétt á forsjáforeldra sinna, annars eða beggja. Í íslenskum rétti er gengið út frá þeirrimeginreglu að það sé barni fyrir bestu að alast upp hjá kynforeldrum sínum. Berí barnaverndarstarfi ávallt að beita þeim ráðstöfunum sem ætlað má að séu barnifyrir bestu. Samkvæmt a-lið 1.mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, er þó barnaverndarnefnd heimilt að krefjast þessfyrir dómi að foreldrar, annar þeirra eða báðir, skuli sviptir forsjá ef húntelur að daglegri umönnun, uppeldi eða samskiptum foreldra og barns séalvarlega ábótavant með hliðsjón af aldri barnsins eða þroska. Samkvæmt c-liðmálsgreinarinnar getur barnavernd gert sömu kröfu telji hún að barninu sémisþyrmt, misboðið kynferðislega eða megi þola alvarlega andlega eða líkamlegaáreitni eða niðurlægingu á heimilinu og, samkvæmt d-lið, ef fullvíst er aðlíkamlegri eða andlegri heilsu barns eða þroska þess sé hætta búin sökum þessað foreldrar eru augljóslega vanhæfir til að fara með forsjána, svo sem vegnavímuefnaneyslu, geðrænna truflana, greindarskorts eða að breytni foreldra sélíkleg til að valda barni alvarlegum skaða. Þá segir í 2. mgr. sömu lagagreinarað kröfu um sviptingu forsjár skuli því aðeins gera að ekki sé unnt að beitaöðrum og vægari úrræðum til úrbóta eða slíkar aðgerðir hafi verið reyndar ánviðunandi árangurs. Samkvæmt 7. mgr. 4.gr. laga nr. 80/2002, skulu barnaverndaryfirvöld eftir föngum gæta þess aðalmenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið er til annarraúrræða. Þá skulu þau jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunumtil að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Því aðeins skuli gera ráð fyriríþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægaramóti. Samkvæmt því semrakið hefur verið hér að framan telur dómurinn að margvísleg stuðningsúrræðihafi verið reynd til úrbóta fyrir stefndu, sbr. 2. mgr. 29. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002, áður en krafa um forsjársviptingu var sett fram.Ber þar að nefna að samkvæmt gögnum málsins hafa barnaverndaryfirvöld og fleiriaðilar haft afskipti af aðbúnaði og aðstæðum barna stefndu frá árinu 2005.Fyrir liggur að stefnda hafi fengið margvíslega aðstoð. Gerðar hafa verið áttameðferðaráætlanir sem miða að margvíslegum uppeldisstuðningi við stefndu, svosem Stuðningurinn heim, stuðningsfjölskylda, sálfræðiviðtöl, greiningar- ogkennsluvistun á Vistheimili barna og Greining og ráðgjöf heim. Þá hafi veriðsamstarf við Barna- og unglingageðdeild Landspítala, þjónustumiðstöð, skóla ogleikskóla barnanna og geðdeild Landspítalans. Þessar aðgerðir hafa því miðurekki borið tilætlaðan árangur. Er það því niðurstaða dómsins að almenn úrræðitil stuðnings stefndu hafi verið fullreynd, sbr. 7. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 29.gr. laga nr. 80/2002. Þá liggja fyrir ímálinu ítarleg forsjárhæfnismöt frá 18. júní 2015 og 3. mars 2016. Það er matdómsins að virtum gögnum málsins og aldri barnanna að forsjárhæfni stefndu séverulega skert og hún sé því ófær um að sinna daglegri umönnun og uppeldi barnasinna. Í gögnum málsins liggja einnig fyrir alvarlegar vísbendingar um aðstefnda hafi beitt börn sín ítrekuðu og grófu ofbeldi. Er því nánar lýst ískjölum málsins en ástæðulaust þykir að víkja að því nánar hér. Telur dómurinnþví fullvíst að líkamlegri og andlegri heilsu barnanna og þroska þeirra séhætta búin fari stefnda áfram með forsjá þeirra. Er þá einnig litið tilpersónuleikavanda stefndu sem samkvæmt mati sálfræðinga og geðlækna sem komiðhafa að málum stefndu er verulegur og langvarandi. Verulegar efasemdir eru umhæfni stefndu til að nýta sér meðferð, m.a. vegna þess að hana skortir innsæi ívanda sinn og getu til að axla ábyrgð á aðstæðum barna sinna, og að húnviðurkennir ekki það harðræði sem hún hefur beitt þau. Horfur á því að geta ogforsjárhæfni stefndu batni nægjanlega eru þannig, grundvallaðar á gögnummálsins, ekki góðar. Er það því niðurstaðadómsins að óhjákvæmilegt sé að börnum stefndu verði fundið framtíðarheimili ogumönnunaraðili þar sem líkamleg og andleg heilsa þeirra og þroskavænlegaruppeldisaðstæður verði tryggðar. Telur dómurinn mikilvægt að þeim stöðugleikasem komið hefur verið á verði ekki raskað, sbr. 3. mgr. 4. gr. laga nr.80/2002. Samkvæmt framansögðuer það niðurstaða dómsins að fullnægt sé skilyrðum a-, c- og d-liða 29. gr.laga nr. 80/2002 og er því fallist á kröfu stefnanda um að stefnda, A, verðisvipt forsjá dóttur sinnar, B, kt. [...]sem nú er vistuð á heimili foreldra stefndu og sona sinna, þeirra C, kt. [...],D, kt. [...], E, kt. [...] og F, kt. [...], sem allir eru vistaðir á heimilum ávegum Barnaverndar Reykjavíkur. Stefnda hefurgjafsókn í málinu, sbr. 1. mgr. 60. gr. laga nr. 80/2002 og greiðistgjafsóknarkostnaður hennar, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Helgu VöluHelgadóttur hdl., 1.500.000 krónur, úr ríkissjóði. Dóminn kveður uppRagnheiður Snorradóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir Aðalsteinn Sigfússonsálfræðingur og Kristinn Tómasson, geð- og embættislæknir. DÓMSORÐ: Stefnda, A, er svipt forsjá barna sinna, B, kt. [...], C, kt. [...], D,kt. [...], E, kt. [...] og F, kt. [...]. Gjafsóknarkostnaðurstefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, HelguVölu Helgadóttur, 1.500.000 kr.
|
Mál nr. 600/2010
|
Kærumál Sakarauki Samlagsaðild
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli E á hendur F og B var vísað frá dómi. Málið átti rætur að rekja til sölu E á fasteign til S. E kvað kaupandann hafa vanefnt samninginn og höfðaði mál á hendur S og fasteignasalanum P. E höfðaði síðar annað mál þar sem hann sakaukastefndi fasteignasölunni F og fasteignasalanum B en kaupsamningurinn um eignina var gerður á F og B var þar löggiltur fasteignasali. Héraðsdómur taldi að uppfyllt væru skilyrði 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til höfðunar sakauka á hendur F en ekki B og vísaði því kröfu á hendur B frá dómi. Þá taldi héraðsdómur að kröfurnar væru ekki samrættar í skilningi 1. mgr. 19. gr. laganna þar eð krafa E á hendur S var reist á efndaskyldu samkvæmt kaupsamningi en á hendur F á sök starfsmanna hans og vísaði því kröfu á hendur F frá dómi. Niðurstaða héraðsdóms hvað varðar B var staðfest með vísan til forsendna. Hvað varðar F féllst Hæstiréttur á með héraðsdómi að ákvæði 3. mgr. 19. gr. laganna girtu ekki fyrir málsókn gegn F en taldi hins vegar að skilyrði 1. mgr. greinarinnar væru fyrir hendi til að sækja B og F í sama máli. Breytti engu þar um þó kröfur á hendur einum þeirra væru reistar á efndaskyldu en sök gagnvart öðrum. Hinn kærði úrskurður var því felldur úr gildi hvað varðar F og lagt fyrir dómara að taka þann þátt málsins til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 2010, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur hans til efnismeðferðar. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili höfðaði mál með stefnu dagsettri 21. október 2009 gegn SOS eignum ehf. og Pálma B. Almarssyni vegna sölu þess fyrstnefnda á fasteign að Lækjarsmára 6 í Kópavogi til SOS eigna ehf. með kaupsamningi 18. janúar 2008. Hann kvað kaupandann hafa vanefnt samninginn og reisti kröfu sína á hendur honum á efndaskyldu samkvæmt kaupsamningnum, en á hendur Pálma sem löggiltum fasteignasala vegna handvammar, sem orðið hafi á fasteignasölu hans við umrædd kaup og leitt hafi til tjóns fyrir sóknaraðila. Hann höfðaði síðan annað mál 8. febrúar 2010 þar sem hann sakaukastefndi varnaraðilum þessa máls til að greiða kröfuna, sem hann hafði áður gert í málinu sem að framan var getið. Kaupsamningurinn hafi verið gerður á Fasteignamiðluninni Hámúla ehf. og Brynjar Fransson verið löggiltur fasteignasali þar og valdið sóknaraðila tjóni með mistökum sínum í starfi. Þess var aðallega krafist að fyrrnefndi varnaraðilinn yrði dæmdur til að greiða kröfuna óskipt með þeim, sem upphaflega var stefnt, en kröfunni var beint að Brynjari Franssyni til vara. Varnaraðilar kröfðust þess aðallega að kröfu sóknaraðila yrði vísað frá dómi, en til vara að þeir yrðu sýknaðir. Með hinum kærða úrskurði var fallist á aðalkröfu varnaraðilans Brynjars þar eð skilyrði 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 hafi ekki verið uppfyllt til höfðunar sakauka á hendur honum. Skilyrði þessa lagaákvæðis til sakaraukningar gegn Fasteignamiðluninni Hámúla ehf. hafi á hinn bóginn verið uppfyllt. Þar eð krafa sóknaraðila á hendur SOS eignum ehf. hafi verið reist á efndaskyldu samkvæmt kaupsamningi en á hendur síðastnefndum varnaraðila á sök starfsmanna Fasteignamiðlunarinnar Hámúla ehf. teljist kröfurnar ekki vera samrættar í skilningi 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Aðalkrafa þessa varnaraðila var samkvæmt því tekin til greina á þeim grunni. II Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar sem varða varnaraðilann Brynjar Fransson verður staðfest niðurstaða hans um frávísun málsins hvað hann varðar en rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir héraðsdómi. Fallist er á með héraðsdómi að nafn varnaraðilans Fasteignamiðlunarinnar Hámúla ehf. hafi ekki komið fram í skjölum varðandi samning sóknaraðila við SOS eignir ehf. og að ákvæði 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 girði ekki fyrir málsóknina gegn honum. Samkvæmt 1. mgr. sömu greinar má sækja fleiri en einn í sama máli ef dómkröfur eiga rætur að rekja til sama atviks, aðstöðu eða löggernings, en ella skuli vísa máli frá dómi að kröfu varnaraðila að því er hann varðar. Kröfur á hendur síðastnefndum varnaraðila og þeim, sem upphaflega var stefnt, eiga rætur að rekja til sama atviks og eru skilyrði samkvæmt ákvæðinu uppfyllt til að sækja þá í sama máli. Breytir engu um það þótt kröfur á hendur einum þeirra séu reistar á reglum kröfuréttar um efndaskyldu samkvæmt samningi en reglum skaðabótaréttar um sök gegn varnaraðilanum, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 223/2002 á bls. 3861 í dómasafni réttarins það ár. Krafa gegn þessum varnaraðila sætir því ekki frávísun af þeim sökum. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er varnaraðilann Fasteignamiðlunina Hámúla ehf. varðar og lagt fyrir héraðsdóm að taka þann þátt málsins til efnismeðferðar. Málskostnaður í héraði bíður efnisdóms. Kærumálskostnaður fellur niður milli sóknaraðila og varnaraðilans Brynjars Franssonar en varnaraðilinn Fasteignamiðlunin Hámúli ehf. verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Staðfest er sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila, Einars Finnbogasonar, á hendur varnaraðilanum Brynjari Franssyni. Málskostnaður milli þeirra fellur niður. Hinn kærði úrskurður er að öðru leyti felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur sóknaraðila á hendur varnaraðilanum Fasteignamiðluninni Hámúla ehf. til efnismeðferðar. Varnaraðilinn Fasteignamiðlunin Hámúli ehf. greiði sóknaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað. Kærumálskostnaður milli sóknaraðila og varnaraðilans Brynjars Franssonar fellur niður.
|
Mál nr. 536/2012
|
Líkamstjón Skaðabætur Ábyrgðartrygging Eigin sök
|
A varð fyrir alvarlegu líkamstjóni er hann féll út um dyr og ofan í grunn viðbyggingar sumarhúss. Í málinu krafðist A viðurkenningar á óskiptri bótaábyrgð B, byggingarstjóra framkvæmdanna og skráðum húsasmíðameistara, C, verktaka og smiðs við framkvæmdirnar, D eiganda fasteignarinnar og V hf. sem vátryggjanda B og D, vegna tjónsins. Byggði hann kröfur sínar í málinu á því að aðstæður á og við framkvæmdasvæði byggingarinnar hafi verið óforsvaranlegar vegna athafna og athafnaleysis D, B og C og þar með ólögmætar og þeim saknæmar. Framkvæmdir stóðu yfir við sumarhúsið er slysið varð. Til varnar því að gengið yrði út um dyr á austurhlið hússins hafði tveimur golfpokum með kylfum og einni golfkerru verið stillt upp fyrir framan hurðina, henni læst innan frá og aðrar útgöngudyr teknar í notkun tímabundið. Fallið frá neðri brún dyraopsins niður á gólf viðbyggingarinnar var 3,3 m og upp úr gólffletinum stóðu óvarin steypustyrktarjárn. Fyrir lá í málinu að A þekkti til aðstæðna í sumarhúsinu og að hann hafði neytt áfengis skömmu fyrir slysið. Í dómi Hæstaréttar kom fram að leggja yrði til grundvallar að þær varnaraðgerðir sem að framan var lýst hafi verið með öllu óviðunandi. Frumorsök slyssins væri að rekja til þess hvernig háttað var frágangi dyranna og steypustyrktarjárnanna. Var viðurkennt að B sem húsasmíðameistari, D sem fasteignareigandi og C sem smiður við framkvæmdirnar bæru sameiginlega ábyrgð að 2/3 hlutum gagnvart A á því tjóni er hann varð fyrir vegna afleiðinga slyssins en að A bæri að 1/3 hluta tjón sitt sjálfur vegna eigin sakar. Þá var jafnframt viðurkenndur réttur A til greiðslu að 2/3 hlutum úr ábyrgðartryggingu D hjá V hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. ágúst 2012. Hann krefst þess í fyrsta lagi að viðurkennd verði óskipt skaðabótaskylda stefndu B, C og D vegna tjóns sem áfrýjandi varð fyrir er hann féll ofan í grunn viðbyggingar við sumarhús að […] í […] aðfaranótt 22. nóvember 2009. Í öðru lagi að viðurkenndur verði réttur hans til bóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda B, byggingarstjóra fyrrgreindrar viðbyggingar, hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., vegna tjónsins. Í þriðja lagi að viðurkenndur verði réttur hans til bóta úr ábyrgðartryggingu eiganda sumarhússins, stefnda D, hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., vegna tjónsins. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndu verði sameiginlega dæmdir til greiðslu málskostnaðar í héraði, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast stefndu D og Vátryggingafélag Íslands hf. þess að sök verði skipt og réttur áfrýjanda til bóta úr ábyrgðartryggingu fasteignareigandans hjá félaginu verði aðeins viðurkenndur að hluta. Þá krefst stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. þess að réttur áfrýjanda til bóta úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjórans verði aðeins viðurkenndur að hluta. Í þeim tilvikum er þess krafist að málskostnaður verði látinn niður falla. I Áfrýjandi varð fyrir alvarlegu líkamstjóni aðfaranótt sunnudagsins 22. nóvember 2009 við sumarhús föður síns, stefnda D, að […] en þá stóðu yfir framkvæmdir þær við sumarhúsið sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Á eyðublaði byggingarfulltrúa uppsveita […] og […], sem undirritað var 30. október 2009 af stefnda B og stimplað um móttöku 13. nóvember sama ár af byggingarfulltrúanum, kom fram að stefndi tæki að sér sem byggingarstjóri „að vera framkvæmdastjóri við og bera ábyrgð á að framkvæmdir við […] verði í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, sem til greina kunna að koma, sbr. 51. grein skipulags- og byggingalaga nr. 73/1997, með síðari breytingum.“ Á eyðublaðinu sagði að meðal meistara við húsið væri stefndi B sem húsasmíðameistari og ritaði hann eigin hendi á eyðublaðið. Á því kom einnig fram að hann hefði sem byggingarstjóri ábyrgðartryggingu hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. og eru skilmálar hennar meðal gagna málsins. Ágreiningslaust er að áfrýjandi féll umrætt sinn ofan á grunnplötu byggingar þeirrar sem tengja skyldi sumarhúsið við nýbyggingu sem þar var verið að reisa. Upp úr grunnplötu tengibyggingarinnar stóðu óvarin steypustyrktarjárn sem áfrýjandi féll á úr rúmlega þriggja metra hæð og stungust járnteinarnir víða í gegnum líkama hans. Alls gengu átta járn í gegnum áfrýjanda og þurfti að skera sjö þeirra í sundur með slípirokki, áður en unnt var að flytja áfrýjanda með þyrlu af slysstað og fjarlægja járnin úr líkama hans í skurðaðgerð við komu á sjúkrahús í Reykjavík. Áverkum þeim er áfrýjandi hlaut umrætt sinn og aðstæðum á vettvangi er lýst með greinargóðum hætti í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram er áfrýjandi lamaður fyrir neðan brjóst af völdum slyssins og hlaut hann að auki margvíslega aðra áverka. Ekki er um það deilt í málinu að áfrýjandi varð fyrir hinu alvarlega líkamstjóni er hann féll ofan í grunn tengibyggingarinnar en aðila greinir á hinn bóginn á um hvernig slysið bar að höndum. Engin vitni voru að atburðinum og er áfrýjandi því einn til frásagnar um það sem gerðist. Hann kveðst hafa fallið út um dyr á austurhlið sumarhússins og þaðan niður í grunninn, en stefndu halda því á hinn bóginn fram að áfrýjandi hafi fallið af palli sem lá meðfram austurhlið hússins og þaðan niður í grunninn, en búið var að rjúfa skarð í pallinn vegna framkvæmdanna. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að fram sé komin í málinu fullnægjandi sönnun fyrir því að áfrýjandi hafi fallið niður í húsgrunninn út um dyr á austurhlið sumarhússins. II Áfrýjandi höfðar mál þetta til viðurkenningar á óskiptri bótaábyrgð stefndu vegna þess líkamstjóns er hann hlaut við fallið niður í grunn tengibyggingar sumarhússins. Reisir hann kröfur sínar í málinu á því að aðstæður á og við framkvæmdasvæði byggingarinnar hafi verið óforsvaranlegar vegna athafna og athafnaleysis stefndu D, B og C og þar með ólögmætar og hinum stefndu saknæmar. Á því beri þessir stefndu sameiginlega skaðabótaábyrgð, stefndi D sem eigandi fasteignarinnar, stefndi B sem byggingarstjóri framkvæmdanna og skráður húsasmíðameistari, og stefndi C sem verktaki og smiður við framkvæmdirnar. Kröfu sínar á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. reisir áfrýjandi annars vegar á því að honum beri réttur til bóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda B hjá tryggingafélaginu og hins vegar úr ábyrgðartryggingu húseigandans, stefnda D, hjá sama félagi. Málsástæður og lagarök aðila eru ítarlega rakin í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram reisir stefndi C sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti, en í öðru lagi að skilyrði skaðabóta hvað hann varðar séu ekki fyrir hendi. Sýknukrafa stefnda B er á því reist að hann hafi fullnægt öllum þeim öryggiskröfum og gripið til allra þeirra ráðstafana, sem honum hafi verið skylt sem byggingarstjóri og húsasmíðameistari, og sé því ósannað að slysið verði rakið til sakar hans. Stefndi D reisir sýknukröfu sína á því að ósannað sé að slysið verði rakið til ólögmætrar og saknæmrar háttsemi hans sem fasteignareiganda. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. reisir sýknukröfu sína á því að starfsábyrgðartrygging stefnda B falli ekki undir skilmála byggingarstjóratryggingar hins síðarnefnda þar sem bótasvið hennar nái ekki til líkamstjóns. Þá er á því byggt af hálfu félagsins að umrætt slys verði hvorki rakið til saknæmrar háttsemi stefnda B sem byggingarstjóra né stefnda D sem húseiganda. III Eins og áður greinir er fram komin í málinu fullnægjandi sönnun fyrir því að áfrýjandi hafi fallið niður í grunn tengibyggingar sumarhússins að […] út um dyr á austurhlið þess. Dyrnar höfðu frá upphafi verið aðalinngangur sumarhússins og um þær gengt út á pall sem lá umhverfis húsið meðfram norður, austur og suðurhlið þess. Dyrnar opnuðust út á pallinn og til hægri. Vegna framkvæmdanna við sumarhúsið hafði fimm vikum fyrir slysið verið rofið skarð í pallinn, en sú framkvæmd mun hafa verið nauðsynlegur undanfari frekari framkvæmda við uppslátt og steypuvinnu. Langsum meðfram pallinum öllum var handrið og vegna framkvæmdanna hafði 96 cm hátt handrið verið sett þversum yfir pallinn til að varna umferð í gegnum skarðið. Um þá framkvæmd og uppslátt sá stefndi C að beiðni húseiganda. Frá neðri brún dyraopsins á austurhlið hússins og niður á grunn tengibyggingarinnar var um 3,30 m fall. Fram kemur í gögnum málsins að stærð grunnsins neðan hurðarinnar var 2,10 x 2,85 m og stóðu óvarin steypustyrktarjárn upp úr honum á þeirri hlið sem liggur að sumarhúsinu og hliðunum sem liggja að nýbyggingunni. Voru þau 10 mm í þvermál og á bilinu 50 til 70 cm löng. Því til varnar að gengið yrði út um dyrnar á austurhlið hússins höfðu húsráðendur, samtímis því að skarð var rofið í pallinn, stillt upp fyrir framan hurðina tveimur golfpokum með kylfum og einni golfkerru og læst hurðinni innan frá en aðrar útgöngudyr voru teknar í notkun tímabundið. Frekari varnaraðgerðir munu ekki hafa verið viðhafðar, hvorki af hálfu húseigandans né annarra er að framkvæmdum komu. Þá höfðu steypustyrktarjárnin í grunni tengibyggingarinnar hvorki verið beygð né byrgð og voru þau því með öllu óvarin. Greinir málsaðila á um hvort þetta hafi verið forsvaranlegar ráðstafanir af hálfu þeirra er að framkvæmdum stóðu. Eru sjónarmið málsaðila um það rakin skilmerkilega í hinum áfrýjaða dómi. Þegar metið er hvort gerðar hafi verið forsvaranlegar ráðstafanir til að varna mönnum útgöngu um dyrnar á austurhlið sumarhússins, eftir að skarð hafði verið rofið í pallinn að utanverðu framan við dyrnar, er fyrst til þess að líta að hurðin á austurhliðinni var læst innanfrá og einungis þurfti að snúa snerli til þess að opna hurðina. Í annan stað verður að hafa í huga að veigalítil fyrirstaða fólst í því einu að stilla golfpokunum og kerrunni upp framan við hurðina því auðvelt var að ýta þeim hlutum til hliðar, ganga yfir þá eða á milli þeirra. Í stað þessa hefði með lítilli fyrirhöfn og án nokkurs kostnaðar mátt skrúfa hurðarflekann fastan þannig að ekki væri gerlegt að opna hann eða negla plötu eða trébönd fyrir utan dyrnar. Var enn brýnna að grípa til slíkra öryggisráðstafana þegar litið er til þess að fallið frá neðri brún dyraopsins og niður í steyptan grunninn var 3,30 m og upp úr honum stóðu óvarin steypustyrktarjárn sem stórfelld slysahætta stafaði af. Verður því að leggja til grundvallar að varnaraðgerðir þær sem gripið var til og að framan er lýst hafi í ljósi aðstæðna verið með öllu óviðunandi. Húsið stendur í sumarhúsahverfi þar sem margir hittast fyrir og því mátti gera ráð fyrir að þangað kæmu einhverjir aðrir en fjölskylda áfrýjanda, þar á meðal börn, og var í ljósi þessa enn brýnna að öryggis væri gætt. Loks er til þess að líta að engar merkingar sem fólu í sér viðvörun um hættu höfðu verið settar upp. IV Eins og áður greinir reisir áfrýjandi kröfu sína á hendur stefnda B í fyrsta lagi á því að hann hafi sem byggingarstjóri og þar með framkvæmdastjóri byggingarframkvæmdanna vanrækt þá skyldu að viðhafa nauðsynlegar öryggisráðstafanir. Þegar atvik málsins urðu voru í gildi skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997 og byggingarreglugerð nr. 441/1998 sem sett var meðal annars með stoð í þeim lögum. Um byggingarstjóra voru ákvæði í 51. gr. laganna, en samkvæmt 3. mgr. þeirrar greinar var hann framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Hann réð iðnmeistara í upphafi verks eða samþykkti ráðningu þeirra og bar ábyrgð á að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Nánari ákvæði um verkefni og skyldur byggingarstjóra eru í byggingarreglugerðinni, einkum 31. gr. til 36. gr. hennar. Eins og greinir í dómi Hæstaréttar 14. febrúar 2013 í máli nr. 409/2012 verður sú ályktun dregin af dómum Hæstaréttar, sem fjallað hafa um skaðabótaábyrgð byggingarstjóra, til dæmis dómi 20. maí 2010 í máli nr. 459/2009, að ábyrgð hans sé ekki eingöngu bundin við að honum beri að sjá til þess að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, heldur sé honum einnig skylt að hafa yfirumsjón og eftirlit með framkvæmdum sem hann stýrir. Undir það falli meðal annars að sjá til þess að iðnmeistarar sem að framkvæmdum koma fyrir hans atbeina sinni skyldum sínum og að framkvæmdin sé tæknilega og faglega fullnægjandi. Á hinn bóginn voru ekki í þágildandi skipulags- og byggingarlögum lagðar skyldur á byggingarstjóra er lutu að því að tryggja öryggi eða aðbúnað á byggingarstað, heldur sneru þau verkefni, sem honum voru þar falin, að því mannvirki sem verið var að reisa. Var skyldum byggingarstjóra ætlað að tryggja að framkvæmd við gerð mannvirkis fullnægði faglegum og tæknilegum kröfum. Þegar framangreint er haft í huga og litið er til tilgangs og gildissviðs þágildandi skipulags- og byggingarlaga verður ekki af ákvæðum þeirra leidd skylda byggingarstjóra til að tryggja öryggi á byggingarstað. Engu breytir þar um þótt almennt ákvæði er lýtur að öryggisráðstöfunum á byggingarstað sé að finna í gr. 56.6 í byggingarreglugerð, enda er í upphafi þeirrar greinar vísað um byggingarvinnustað til reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum. Þegar framangreint er virt verður ekki talið að bótaábyrgð stefnda B verði reist á því að hann hafi vanrækt skyldur þær sem á honum hvíldu sem byggingarstjóra á grundvelli þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Stefndi B var með lögboðna starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., en um skyldu byggingarstjóra til að hafa slíka tryggingu voru ákvæði í 3. mgr. 51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga og 33. gr. byggingarreglugerðar. Sú trygging var bundin við að bæta tjón sem leiddi af ábyrgð stefnda sem byggingarstjóra á grundvelli skipulags- og byggingarlaga, sbr. til hliðsjónar áðurgreindan dóm í máli nr. 409/2012. Samkvæmt framansögðu verður greiðsluskylda stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. gagnvart áfrýjanda því ekki reist á hinni lögboðnu starfsábyrgðartryggingu. V Áfrýjandi reisir í annan stað kröfu sína á hendur stefnda B á því að hann hafi vanrækt þær skyldur sem á honum hvíldu sem húsasmíðameistara við framkvæmdirnar. Atvinnurekanda ber samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Af fyrrgreindu lagaákvæði og öðrum greinum laganna verður ekki ráðið hver er staða húsasmíðameistara að þessu leyti á byggingarvinnustað. Um verksvið og skyldur iðnmeistara, þar á meðal húsasmíðameistara, var kveðið á um í 52. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga. Þar sagði að iðnmeistari bæri ábyrgð gagnvart byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda á að þeir verkþættir sem hann tæki að sér að hafa umsjón með væru unnir í samræmi við viðurkennda verkhætti, samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Nánari ákvæði um skyldur húsasmíðameistara eru í byggingarreglugerð. Þar er í 38. gr. kveðið á um að húsasmíðameistari beri meðal annars ábyrgð á allri trésmíðavinnu við bygginguna, steypumótum svo og öllum stokkum og götum sem sett eru á steypumót. Þá segir í gr. 56.6 að byggingarstjóra og iðnmeisturum sé skylt að sjá um að sem minnst hætta, óþrifnaður eða önnur óþægindi stafi af framkvæmdum og að viðhafðar séu fyllstu öryggisráðstafanir, eftir því sem aðstæður leyfa. Við öryggisráðstafanir á vinnustað þurfi bæði að hafa í huga þá sem eru þar vegna vinnu sinnar og þá sem þar kunna að koma af öðrum ástæðum. Það er því á ábyrgð húsasmíðameistara að viðeigandi öryggisráðstafana sé gætt á starfssviði hans. Eins og greinir í áður tilvitnuðum dómi Hæstaréttar 14. febrúar 2013 í máli nr. 409/2012 verður í ljósi tilgangs og gildissviðs þágildandi skipulags- og byggingarlaga að fara varlega í að draga af þeim ályktanir um ábyrgð á öryggi á byggingarstað. Af þeim laga- og reglugerðarákvæðum sem áður eru rakin og fyrrgreindum dómi er þó ljóst, að á húsasmíðameistara eru ekki aðeins lagðar skyldur er lúta að endanlegum frágangi og eiginleikum þess mannvirkis sem verið er að reisa, heldur eru einnig á hann lagðar sérstakar skyldur til að tryggja að gripið sé til viðeigandi öryggisráðstafana á byggingartíma. Verður því að telja að stefnda B hafi sem húsasmíðameistara verið skylt að tryggja að gerðar væru ráðstafanir til þess að draga úr slysahættu sem augljóslega var fyrir hendi með því að loka með tryggum hætti umferðarleið og ganga frá steypustyrktarjárnum eins og nánar greinir í kafla III að framan. Þar sem það var ekki gert ber stefndi ábyrgð á því tjóni sem áfrýjandi varð fyrir. Getur það ekki leyst stefnda undan þeirri ábyrgð þótt hann hafi fengið eða samþykkt ráðningu verktaka til að sinna einstökum verkþáttum sem undir hann heyrðu. VI Stefndi D var eigandi sumarhússins að […] þegar atvik máls þessa urðu og stóð sem slíkur fyrir framkvæmdum þar. Í ljósi þess að um 3,30 m fall var frá neðri brún dyraopsins niður í grunn tengibyggingarinnar þar sem óvarin steypustyrktarjárn stóðu upp úr, mátti húseigandinn gera sér grein fyrir því að það var alls ófullnægjandi vörn fyrir þá sem þar dvöldu eða áttu þangað erindi að loka aðalinngangi hússins með því einu að læsa hurðinni innanfrá og stilla upp fyrir framan hana golfkerru og tveimur golfsettum. Ber stefndi D því sem eigandi fasteignarinnar ábyrgð á þessum frágangi þar á vettvangi og ábyrgð með húsasmíðameistaranum gagnvart áfrýjanda á því tjóni sem hann varð fyrir umrætt sinn. Stefndi var með frjálsa ábyrgðartryggingu hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. þegar slysið varð, svokallaða sumarbústaðatryggingu. Vátryggingarskírteinið og endurnýjunarkvittanir hafa ekki verið lagðar fram í málinu, en skilmálar tryggingarinnar eru meðal gagna þess og er ekki um það deilt að tryggingin var í gildi þegar atvik málsins urðu. Í skilmálunum kemur fram í gr. 29.1 að vátryggingin bæti beint líkamstjón þriðja manns vegna skaðabótaábyrgðar vátryggðs er fellur á hann sem eiganda sumarbústaðar vegna skaðabótaábyrgðar samkvæmt íslenskum lögum og sé tjón bætt að því leyti sem tjónþoli eigi ekki að bera tjón sitt sjálfur vegna meðsakar eða meðábyrgðar. Samkvæmt þessu tekur ábyrgðartryggingin til tjóns áfrýjanda og er því fallist á greiðsluskyldu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. vegna þess með þeim takmörkunum sem af skilmálum hennar leiðir. VII Stefndi C, sem er húsasmiður að mennt, var stofnandi, eigandi og stjórnarmaður í einkahlutafélaginu […] og skráður framkvæmdastjóri þess, en það var úrskurðað gjaldþrota 30. mars 2011. Hann er ekki húsasmíðameistari en kvaðst sem starfsmaður félagsins hafa átt aðkomu að smíði viðbyggingarinnar að […] en hvorki hafi verið gerður verksamningur milli félagsins og fasteignareigandans né ráðningarsamningur við sig. Lýsti stefndi aðkomu sinni að framkvæmdunum þannig að meðstefndu D og B hafi leitað eftir því við félagið að það kæmi að framkvæmdunum eftir þörfum hverju sinni, án þess þó að nokkuð væri ákveðið eða samið um umfang starfanna eða framhald þeirra. Stefndi kvaðst fyrir dómi hafa verið fenginn til þess að slá upp þar sem hann ætti steypumót og hefði hann séð um uppsláttinn ásamt fasteignareigandanum og öðrum manni. Hann hafi ekki litið á það sem sitt hlutverk að sinna öryggisþáttum, þar sem hann hafi í rauninni bara verið „fenginn í þennan verkþátt að slá þessu upp og ég hafði þekkingu á þessum mótum og svona og það þurfti mann með þeim, mótin sem ég var með.“ Telur stefndi samkvæmt þessu að einkahlutafélagið hafi enga ábyrgð borið á verkinu og öryggisþáttum þess og enn síður hann persónulega. Samkvæmt gögnum málsins voru reikningar vegna vinnuframlags stefnda í þágu framkvæmdanna sendir út í nafni […] ehf. og þar krafið um endurgjald fyrir tímavinnu. Samkvæmt því og með hliðsjón af ákvæðum 2. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup verður að leggja til grundvallar að verksamningur hafi komist á milli […] ehf. og fasteignareigandans, stefnda D. Laut sá samningur að því að einkahlutafélagið sem verktaki sæi um tiltekna verkþætti við byggingarframkvæmdirnar og var skráður framkvæmdastjóri félagsins og fyrirsvarsmaður þess, stefndi C, starfsmaður þess við framkvæmdirnar. Aðalskylda félagsins fólst í því að slá upp fyrir sökkli, grunni, veggjum og gólfplötu viðbyggingarinnar, en nauðsynlegur undanfari hluta þeirra framkvæmda var eins og áður segir að rjúfa skarð í pallinn á austurhlið sumarhússins. Félaginu sem verktaka við umræddar framkvæmdir og fyrirsvarsmanni þess bar að sjá til þess að ekki stafaði hætta af framkvæmdunum, hvorki fyrir þá sem þar unnu né aðra sem gátu átt leið um framkvæmdasvæðið. Þeirri skyldu sinnti verktakinn ekki með þeim afleiðingum sem fyrr greinir og á því ber hann ábyrgð. Eins og áður greinir var […] ehf. úrskurðað gjaldþrota 30. mars 2011. Mál þetta var höfðað 16. og 21. júní 2011 og beinir áfrýjandi kröfum sínum á hendur stefnda C persónulega og kemur þá til skoðunar hvort áfrýjandi geti sótt hann sem slíkan til ábyrgðar vegna þeirrar vanrækslu sem að ofan er lýst. Stefndi var sem fyrr segir stofnandi, aðaleigandi, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins […]. Hann var sem slíkur atvinnurekandi í skilningi 1. mgr. 12. gr. laga nr. 46/1980, en samkvæmt því ákvæði er atvinnurekandi í skilningi laganna hver sá sem rekur atvinnustarfsemi, sbr. 90. gr. þeirra. Í 1. mgr. síðarnefndu lagagreinarinnar segir að starfsemi merki í lögunum skipulagða aðgerð eða framkvæmd hvort sem um vinnustað samkvæmt 41. gr. laganna er að ræða eða ekki. Í 2. mgr. 90. gr. kemur fram að fyrirtæki merki í lögunum alla þá sem reka starfsemi, hvort sem um er að ræða stofnanir, félagasamtök, einstaklinga eða aðra, og um einstaklinga gildi einu hvort þeir vinna einir eða hafa aðra í þjónustu sinni. Sumarhúsið að […] var vinnustaður í skilningi 41. gr. laga nr. 46/1980 þegar áfrýjandi varð fyrir slysinu, en vinnustaður er þar skilgreindur sem umhverfi innanhúss eða utan þar sem starfsmaður hefst við eða þarf að fara um vegna starfa sinna. Um skyldur atvinnurekanda ræðir í 13. gr. sömu laga, en þar segir að atvinnurekandi skuli tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað og er sérstaklega vísað til V. kafla laganna um framkvæmd vinnu og VI. kafla um vinnustaði. Um framkvæmd vinnu segir í 1. mgr. 37. gr. laganna að vinnu skuli haga og framkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta, og í 1. mgr. 42. gr. kemur fram að vinnustaður skuli þannig úr garði gerður að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Um frekari skyldur atvinnurekanda eru fyrirmæli í 8. gr. reglna nr. 547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð, en reglurnar eru settar með stoð í 38. gr. laga nr. 46/1980. Þar kemur fram að til að tryggja öryggi og heilsu starfsmanna á byggingarvinnustað skuli atvinnurekendur eða verktakar gera ráðstafanir sem samræmast kröfunum sem settar eru fram í IV. viðauka og hafa hliðsjón af leiðbeiningum samræmingaraðila. Í gr. 1.2 í A. hluta IV. viðauka við reglurnar segir að við ófullgerð hús eða önnur mannvirki skuli þannig frá gengið að sem minnst hætta geti stafað af fyrir óviðkomandi. Dyra- og gluggaopum á neðstu hæð og kjallara hálfbyggðra húsa skuli lokað svo fljótt sem verða megi. Um frágang bendijárna segir í gr. 8.1 að bendijárn sem kunni að standa út úr veggjum eða upp úr gólfum og valdið gætu slysum skuli þannig frá gengin að ekki stafi hætta af, hvorki fyrir starfsmenn eða óviðkomandi sem færu inn á byggingarsvæðið. Ef framkvæmdir eru stöðvaðar í einhvern tíma skal gengið úr skugga um að bendijárn skapi ekki hættu fyrir óviðkomandi. Þá segir í b. lið gr. 27.1 í B. hluta IV. viðauka að gera skuli sérstakar ráðstafanir við uppgröft, vinnu við brunna, neðanjarðarvinnu og gangagerð til að koma í veg fyrir að fólk, efni eða hlutir falli eða að flóð verði. Stefndi er lærður húsasmiður og átti að baki um tuttugu ára starfsreynslu sem slíkur þegar atvik máls þessa urðu. Þótt hann hafi kosið að rækja iðn sína undir merkjum einkahlutafélags var hann eigi að síður atvinnurekandi í skilningi 1. mgr. 12. gr. laga nr. 46/1980 og bar sem slíkur þær skyldur á vinnustað og við framkvæmd vinnu sem áður hafa verið raktar, bæði gagnvart starfsmönnum og óviðkomandi. Getur aðildarskortur því ekki leitt til þess að hann verði sýknaður af kröfum áfrýjanda í málinu. Við mat á ábyrgð stefnda vegna tjóns áfrýjanda er til þess að líta að hvorki frágangur steypustyrktarjárnanna sem stóðu með öllu óvarin upp úr grunni tengibyggingarinnar, né þær ráðstafanir sem gerðar voru til að aftra mönnum för um aðalinngang sumarhússins eftir að skarð hafði verið rofið í pallinn meðfram því, voru í samræmi við framangreindar reglur um öryggi á vinnustað. Mátti stefnda á grundvelli tveggja áratuga starfsreynslu sinnar sem húsasmiður vera ljós sú mikla hætta sem af þessum frágangi stafaði og ekki hvað síst þegar til þess er litið að hann var nýlega búinn að opna umræddar dyr til hæðarmælinga, en þá blasti við honum fallhæðin, frágangur steypustyrktarjárnanna og sú geigvænlega hætta sem af gat hlotist ef einhver félli út um dyrnar og niður í grunninn. Samkvæmt þessu ber stefndi C persónulega ábyrgð ásamt fasteignareigandanum og húsasmíðameistaranum gagnvart áfrýjanda á því tjóni er hann varð fyrir. VIII Þess er áður getið að engir sjónarvottar voru að slysi áfrýjanda og er hann því einn til frásagnar um hvað gerðist umrætt sinn. Kann áfrýjandi þá skýringu eina á atburðum að hann hafi gengið í svefni um nóttina en til þess hafi hann átt vanda á yngri árum þegar hann var mjög þreyttur og eigi hið sama við um fleiri úr fjölskyldu hans, til dæmis bæði son hans og bróður. Móðir áfrýjanda staðfesti fyrir dómi að hann hefði átt það til að ganga í svefni á yngri árum þegar hann var þreyttur og hið sama hefði bróðir hans gert. Um áfrýjanda sagði hún að „sem barn gerði hann það, hann átti til með að vakna og ætla að fara á klósettið og þá opnaði hann skápinn kannski og pissaði þar óvart ... en ég var nú kannski ekki mikið vör við það þegar hann var unglingur“. Frekari gagna nýtur ekki við í málinu um svefngöngur áfrýjanda og er því útilokað að leggja á það mat hvort orsakir slyssins verði að einhverju leyti raktar til slíks háttalags. Á hinn bóginn liggur fyrir eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi að áfrýjandi hafði neytt áfengis skömmu fyrir slysið. Er komið var með hann á sjúkrahús í Reykjavík um tveimur klukkustundum eftir slysið var honum tekið blóð og reyndist áfengismagn í því þá vera 28,8 mmól/l eða yfir 1,20‰. Áfrýjandi hefur skýrt svo frá að hann hafi neytt áfengis hóflega um kvöldið, en fallist er á með héraðsdómi að hvorki lýsing hans né annarra á þeirri neyslu fái samrýmst framangreindri niðurstöðu rannsóknar á blóðsýni úr honum. Þykir eins og í héraðsdómi greinir í öllu falli mega slá því föstu að áfrýjandi hafi verið undir allnokkrum áfengisáhrifum þegar slysið varð og að orsakir þess verði að einhverjum hluta raktar til þeirra áhrifa. Þá verður heldur ekki fram hjá því litið að áfrýjandi þekkti til aðstæðna í sumarhúsinu og hafði aðstoðað við framkvæmdir nokkrum klukkustundum áður en slysið varð og mátti því í ljósi vitneskju sinnar um aðstæður vita hver hætta var á ferðum ef dyrnar á austurhlið sumarhússins væru opnaðar. Hvað sem þessu líður verður að leggja til grundvallar að frumorsök slyssins sé að rekja til þess hvernig háttað var frágangi dyranna og steypustyrktarjárnanna og hve auðveldlega hefði mátt koma í veg fyrir það. Þegar allt þetta er virt þykja stefndu D, B og C sameiginlega bera skaðabótaábyrgð að tveimur þriðju hlutum gagnvart áfrýjanda á tjóni því er hann varð fyrir en að áfrýjandi beri tjón sitt sjálfur að einum þriðja hluta vegna eigin sakar. Í samræmi við það er viðurkenndur réttur áfrýjanda til greiðslu úr ábyrgðartryggingu stefnda D hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna tjónsins. Að þessari niðurstöðu fenginni ber að dæma stefndu sameiginlega til að greiða málskostnað áfrýjanda í héraði en hann naut gjafsóknar þar og rennur sá kostnaður í ríkissjóð. Stefndu greiði sameiginlega málskostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir og rennur sá kostnaður í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að stefndu D, B og C beri sameiginlega að tveimur þriðju hlutum skaðabótaábyrgð gagnvart áfrýjanda, A, á tjóni því sem hann varð fyrir er hann féll ofan í grunn viðbyggingar að […] í […] aðfaranótt 22. nóvember 2009. Þá er og viðurkenndur réttur áfrýjanda til greiðslu úr ábyrgðartryggingu stefnda D hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna tveggja þriðju hluta þess tjóns sem áfrýjandi varð fyrir. Stefndu greiði sameiginlega 2.635.500 krónur í málskostnað í héraði, er renni í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda skal óraskað. Stefndu greiði sameiginlega 2.492.028 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti er renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 2.216.644 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. júní 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 14. f.m., var höfðað 16. og 21. júní 2011 af A, […], á hendur B og D, báðum til heimilis að […], C, […], og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík. Í málinu gerir stefnandi eftirfarandi dómkröfur: Að viðurkennd verði með dómi óskipt skaðabótaskylda stefndu B, C og D vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir þegar hann féll ofan í grunn viðbyggingar að […] í […] aðfaranótt 22. nóvember 2009. Að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til skaðabóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda B, byggingarstjóra viðbyggingar að […], og úr ábyrgðartryggingu stefnda D, eiganda fasteignarinnar, hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir í framangreindu slysi aðfaranótt 22. nóvember 2009. Þá krefst stefnandi málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honum var veitt gjafsókn fyrir héraðsdómi með bréfi dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins 9. nóvember 2010. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Af hálfu stefndu D og Vátryggingafélags Íslands hf. er höfð uppi sú varakrafa að aðeins verði viðurkennd að hluta skaðabótaskylda stefnda D og réttur stefnanda til bóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda B og ábyrgðartryggingu stefnda D hjá félaginu. Í varakröfu er þess krafist að málskostnaður falli niður. Mál þetta hefur stefnandi höfðað vegna alvarlegs líkamstjóns sem hann varð fyrir aðfaranótt sunnudagsins 22. nóvember 2009 við sumarhús föður síns, stefnda D, að […]. Stóðu þar yfir framkvæmdir sem fólust í því að verið var að reisa viðbyggingu austan við sumarhúsið sem samanstóð af steyptum kjallara, sem m.a. skyldi nýttur sem vélageymsla, en ofan á kjallarann skyldi reisa íveruhús úr timbri sem tengt yrði við húsið sem fyrir var með sérstakri tengibyggingu. Var jafnframt gert ráð fyrir að tengibyggingin myndi þjóna hlutverki stigahúss niður í vélageymsluna. Á þessum tíma var búið að steypa upp kjallaraveggi viðbyggingarinnar. Hins vegar var ekki búið að reisa kjallaraveggi tengibyggingarinnar og voru því einungis steypt botnplata og undirstöður þar sem hún skyldi rísa. Á austurhlið sumarhússins, þar sem nefnd viðbygging skyldi tengd við sumarhúsið samkvæmt framansögðu, voru útidyr þaðan sem gengt var út á pall sem lá meðfram austurhlið hússins. Sökum þess að framkvæmdir voru hafnar hafði pallurinn framan við dyrnar verið fjarlægður að hluta þannig að þær opnuðust beint út í grunn tengibyggingarinnar, sem lá um 3,3 metrum þar fyrir neðan. Óumdeilt er að ekki var gengið frá dyrunum með þeim hætti að útilokað væri að ganga um þær, en til að varna því hafði golfsettum verið komið fyrir framan við þær að innanverðu. Þá stóðu steypustyrktarjárn óvarin upp úr undirstöðum tengibyggingarinnar. Stefndi B var byggingarstjóri framkvæmdanna, en stefndi C sinnti þar störfum sem húsasmiður. Var sá fyrrnefndi með lögbundna starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. og stefndi D með ábyrgðartryggingu fasteignareiganda hjá sama félagi. Að kvöldi 21. nóvember 2009 var stefnandi, sem þá var 37 ára, staddur í sumarhúsinu, en hann hafði verið að hjálpa til við framkvæmdirnar fyrr um daginn. Auk stefnanda sjálfs voru móðir hans og sonur einnig stödd í sumarhúsinu, en faðir stefnanda og bróðir höfðu brugðið sér af bæ fyrr um kvöldið. Um eða eftir miðnætti umrætt kvöld lagðist stefnandi til svefns í sumarhúsinu. Atburðarásin þaðan í frá er nokkuð óljós, enda man hann ekkert eftir því sem þá gerðist. Það er þó óumdeilt að einhvern tímann eftir miðnætti aðfaranótt 22. nóvember 2009 féll hann ofan á grunnplötu áðurnefndrar tengibyggingar og á steypustyrktarjárn sem þar stóðu upp úr undirstöðunum. Faðir stefnanda og bróðir sneru aftur heim þegar nokkuð var liðið á nóttina. Urðu þeir þess þá áskynja að hann hafði fallið ofan í grunninn og hringdu þegar eftir hjálp. Reynt var eftir fremsta megni að hlúa að stefnanda þar sem hann lá, en ekki var gerlegt að færa hann til þar sem steypustyrktarjárnin höfðu stungist víða í gegnum líkama hans. Sökum alvarleika slyssins var þyrla Landhelgisgæslunnar kölluð út til að flytja hann til Reykjavíkur á sjúkrahús og kom hún á vettvang kl. 03:07 um nóttina. Meðan komu þyrlunnar var beðið voru steypustyrktarjárnin, sem stefnandi hafði lent á, skorin í sundur svo hægt væri að flytja hann af slysstað. Fljótlega eftir komuna til Reykjavíkur var hann sendur í aðgerð þar sem hafist var handa við að fjarlægja steypustyrktarjárnin úr líkama hans og gera að sárum hans. Alls gengu átta steypustyrktarjárn í gegnum líkama hans og þurfti að skera sjö þeirra í sundur áður en unnt var að flytja hann af slysstað og fjarlægja þau í skurðaðgerð við komu á sjúkrahús. Gengu þrjú járn í gegnum kviðsvæði stefnanda, tvö í gegnum efri hluta brjóstkassa vinstra megin, eitt í gegnum vinstri upphandlegg og eitt í gegnum hægra læri. Urðu afleiðingar slyssins mjög alvarlegar. Stefnandi hryggbrotnaði og hlaut af varanlegan mænuskaða. Þá höfuðkúpubrotnaði hann og varð fyrir áverkum á heila. Þá hlaut hann áverka á maga, smáþörmum, ristli, framhandlegg og hægri fæti. Er hann lamaður fyrir neðan brjóst af völdum slyssins og stríðir þar að auki við skerta hreyfigetu í handleggjum. Aðstæðum á vettvangi í umrætt sinn og því sem athugun lögreglu leiddi að öðru leyti í ljós er ágætlega lýst í framlagðri skýrslu E lögreglumanns. Í henni segir m.a. svo: „Pallur er meðfram húsinu norðan megin, austan megin og sunnan megin. Á austurhlið hússins er búið að taka úr pallinum vegna framkvæmda við nýbyggingu þeim megin við húsið. [Gerðar höfðu verið] ráðstafanir vegna þessa og var búið að bæta við handriði á pallinn þar sem tekið hafði verið úr honum en [handrið] er annars umhverfis pallinn á öðrum stöðum. Handriðið á þeim stað þar sem tekið hafði verið úr pallinum var 96 cm hátt. … Útihurð er á sumarhúsinu að austanverðu. Hurðin opnast að kjallarabyggingunni og er um 3,30 m fall frá neðanverðu hurðaropinu og niður í kjallaragrunninn. Áður en framkvæmdir hófust opnaðist þessi hurð út á pallinn umhverfis húsið, en vegna framkvæmdanna var búið að fjarlægja trépallinn undir þessari hurð og grafið fyrir kjallarabyggingunni, og því einungis steinsteypt gólf 3,30 metrum neðar. Þegar undirritaður skoðaði aðstæður á vettvangi voru golfpokar upp við hurðina innandyra og hurðin læst, en hana var hægt að opna með venjulegu móti innan frá með því að snúa læsingunni og opna hurðina. Golfpokarnir voru að sögn … ætlaðar til þess að minna á að ekki ætti að nota hurðina. … Gólfflöturinn á steypupallinum fyrir neðan hurðina er 2,10 m x 2,85 m. Steypustyrktarjárn stóðu upp frá pallinum á þeirri hlið sem liggur að sumarhúsinu og hliðunum sem liggja að nýbyggingunni, en ekki er búið að setja upp veggi á þessum hluta nýbyggingarinnar. Steypustyrktarjárnin voru 10 mm að þvermáli og á bilinu 50-70 cm löng. … Þegar komið var á vettvang lá [A] á gólffleti nýbyggingarinnar á þeim stað þar sem til stendur að setja hringstigann. Hann lá við norðvesturhorn á þessum 2,10 m x 2,85 m gólffleti á grúfu ofan á steypustyrktarjárnum og snéri höfuð hans í norðurátt. Lögreglumenn, sjúkraflutningamenn og læknir voru að sinna [A] þegar undirritaður kom á vettvang. Miðað við legu [A] var erfitt að sjá hvort hann hafi gengið út um ofangreinda hurð (sic), eða hvort hann hafi fallið fram af pallinum við sumarhúsið. … Samkvæmt björgunaraðilum hafði [A] verið á nærbuxum einum fata þegar að var komið … Við skoðun á hurðinni mátti sjá að gardína fyrir rúðu á hurðinni var krumpuð, en golfpokar voru fyrir hurðinni þegar undirritaður skoðaði hurðina. Hurðin opnast út á við og í suður (út og til hægri). Norðanátt var á vettvangi og var sterkur vindstrengur meðfram húsinu að austanverðu og tók strax verulega í hurðina þegar hún var opnuð og ef henni var sleppt opnaðist hún alveg upp á gátt og hélst opin.“ Stefnandi telur að slysið verði rakið til óforsvaranlegra aðstæðna á og við framkvæmdasvæði viðbyggingarinnar að […] og að á því beri stefndu B, C og D sameiginlega ábyrgð og séu þar með bótaskyldir gagnvart honum. Þá beri honum réttur til bóta úr starfsábyrgðartryggingu sem stefndi B hafði á slysdegi hjá hinu stefnda tryggingafélagi og ábyrgðartryggingu stefnda D hjá sama félagi. Stefndu hafna kröfum hans alfarið. Fyrir liggur að stefnandi neytti áfengis að kvöldi 21. nóvember. Við komu á sjúkrahús í Reykjavík um nóttina var tekið úr honum blóðsýni til rannsóknar á áfengismagni og reyndist það vera 28,8 mmól/l. Er sérstaklega á það bent af hálfu stefnda B að gera verði ráð fyrir því að áfengismagn í blóði stefnanda hafi verið umtalsvert meira þegar slysið átti sér stað, enda hafi sýnið verið tekið fjórum til fimm klukkustundum síðar og niðurbrot áfengis í blóði sé u.þ.b. 4 mmól/l (0,15 til 0,19 prómill) á klukkustund. Megi samkvæmt þessu ætla að áfengismagn í blóði stefnanda þegar slysið varð hafi verið 40-45 mmól/l eða u.þ.b. 2 prómill. Slíkt áfengismagn í blóði leiðir til áberandi ölvunareinkenna og erfiðleika við að standa, ganga og tala. Að því er málsatvik varðar er því haldið fram af hálfu stefnda B að hann hafi að beiðni vinafólks síns, foreldra stefnanda, tekið að sér að hafa með höndum byggingarstjórn við umrædda framkvæmd. Hafi verið staðið þannig að málum að fenginn var húsasmiður úr sveitinni, stefndi C, til að annast framkvæmdir en stefnandi, bróðir hans og faðir þeirra, stefndi D, hefðu unnið með honum enda verkvanir menn. Stefndi hafi ekki með neinu móti komið að framkvæmdunum, en komið á staðinn til að fylgjast með framgangi verksins. Í einni slíkri ferð hafi öryggismál verið til umræðu og hafi foreldrar stefnanda, stefnandi sjálfur og bróðir hans öll verið viðstödd þegar sú umræða fór fram. Hafi þá sérstaklega verið rætt um að gæta þyrfti að því að hurð á austurhlið hússins væri alltaf læst og að rétt væri að stilla upp nokkrum golfsettum til að varna því að unnt væri að komast að hurðinni. Allir viðstaddir, þar á meðal stefnandi, hafi verið sammála um að verja hurðina með þessum hætti. Í greinargerð stefnda C er því haldið fram að hann hafi átt aðkomu að smíði viðbyggingarinnar að […] sem starfsmaður einkahlutafélagsins […]. Ekki hafi verið gerður verksamningur á milli þess og stefnda D. Hefðu meðstefndu B og D leitað eftir því við félagið að það kæmi að framkvæmdum, en þó án þess að nokkuð væri ákveðið eða umsamið um umfang þeirra starfa. Stefndi hafi því starfað hjá félaginu við umræddar framkvæmdir í þeim mæli sem óskað var eftir af hálfu framangreindra meðstefndu og án þess að nokkuð væri samið um áframhaldandi störf stefnda. […] ehf. hafi því enga ábyrgð borið á verkinu og stefndi enn síður. Í greinargerðum er krafa stefndu um sýknu meðal annars byggð á því að ekkert liggi fyrir um það í málinu með hvaða hætti slys stefnanda bar að höndum. Tekur það þá ekki hvað síst til þess hvar stefnandi var staddur þegar hann féll ofan í grunn tengibyggingarinnar. Stefnandi leitaði til F, prófessors við verkfræðideild Háskóla Íslands, og fól honum að leggja mat á það hvort stefnandi hafi fallið ofan í grunninn frá dyrum á austurhlið sumarhússins eða fram af handriði á pallinum sitt hvorum megin við þær. Í niðurstöðukafla álitsgerðar sem F tók saman af þessu tilefni og stefnandi lagði fram áður en stefndu skiluðu greinargerðum sínum segir svo: „Samkvæmt þeim líkönum sem stuðst er við þegar fallferill [A] er reiknaður út bendir lárétt fjarlægð massamiðju mannslíkamans til þess að hann hefur fallið út um útihurð sem staðsett er austan megin við sumarhúsið. Hann hefur fallið beint fram fyrir sig til norðurs í stefnu sem er um 60° frá hornréttri stefnu frá útihurðinni.“ Stefndu höfnuðu því að byggt yrði á álitsgerðinni við úrlausn málsins þar sem hennar hefði verið aflað einhliða af hálfu stefnanda og hún stafaði ekki frá dómkvöddum matsmanni. Í ljósi þessarar afstöðu stefndu setti stefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns í þinghaldi 14. desember sl. Samkvæmt henni skyldi matsmanni meðal annars falið að leggja mat á það hvaðan og hvernig stefnandi féll niður í grunn tengibyggingarinnar. Í þessu sama þinghaldi var G, prófessor emeritus, dómkvaddur til að framkvæma hið umbeðna mat. Í niðurstöðukafla matsgerðar hans 1. febrúar 2012 segir svo: „Á grundvelli upplýsinga sem fyrir liggja í málinu er það niðurstaða matsmanns að líkindi þess að matsbeiðandi hafi fallið niður í grunn tengibyggingarinnar frá austurdyrum sumarbústaðarins að […] eru 100%. Líkurnar á því að hann hafi fallið frá einhverjum öðrum stað eru samanlagt 0%, miðað við sömu forsendur. Óvissa í þessum tölum er langt innan við 1%. Þessa niðurstöðu matsmanns má einnig orða svo: Það er algerlega hafið yfir skynsamlegan vafa að maðurinn hefur fallið niður í grunninn frá austurdyrunum og ekki eftir neinni annarri leið.“ Stefndu byggja á því að þrátt fyrir matsgerðina sé ósannað hvaðan stefnandi féll ofan í grunn tengibyggingarinnar. III Stefnandi byggir á því að stefndu B, C og D beri óskipta skaðabótaábyrgð á því líkamstjóni sem hann varð fyrir er hann féll niður í húsgrunn viðbyggingar að […] aðfaranótt 22. nóvember 2009. Telur stefnandi að þessir stefndu hafi með saknæmri og ólögmætri háttsemi orðið valdir að því tjóni sem hann varð fyrir og á því verði þeir að bera ábyrgð samkvæmt sakarreglu íslensks skaðabótaréttar. Svo sem áður hefur verið rakið er ekki með öllu ljóst með hvaða hætti stefnandi féll niður í grunninn, enda man hann ekki sjálfur eftir slysinu og engin vitni voru að því. Eðli máls samkvæmt komi þó aðeins tvennt til greina í þeim efnum. Annaðhvort hafi stefnandi fallið út um dyrnar á austurhlið sumarhússins og þaðan niður í grunninn eða af palli sem lá meðfram austurhlið hússins og búið var að rjúfa vegna framkvæmdanna. Byggir stefnandi málatilbúnað sinn aðallega á því að slysið hafi orðið með hinum fyrrnefnda hætti, enda með ólíkindum að hann hafi farið út á pallinn um miðja nótt á nærklæðum einum fata og dottið þaðan yfir upphækkað grindverk á pallinum og niður í grunninn. Framlögð matsgerð renni óyggjandi stoðum undir þetta, en hvort heldur sem var beri stefndu óskipta ábyrgð á tjóni hans. Stefnandi byggir á því að verulega hafi skort á að viðhafðar væru nauðsynlegar öryggisráðstafanir á og við framkvæmdasvæðið að […]. Hafi aðstæður þó verið með þeim hætti að ríkt tilefni hafi verið til að tryggja öryggi þeirra sem þar væru á ferð og draga úr slysahættu. Í fyrsta lagi bendir stefnandi á að ekki hafi verið komið í veg fyrir að hægt væri að ganga út um dyr, sem opnuðust út í grunn tengibyggingarinnar á austurhlið sumarhússins, þrátt fyrir að ekkert biði þar fyrir utan annað en þriggja metra fall niður á grunnplötu tengibyggingarinnar. Hefði þó verið einfalt að búa svo um hnútana að ekki væri mögulegt að ganga út um dyrnar, t.d. með því að negla planka fyrir þær að utanverðu eða skrúfa hurðina fasta í falsinu, enda ljóst að dyrnar kæmu ekki til með að þjóna neinum tilgangi fyrr en framkvæmdirnar væru afstaðnar. Hafi þetta verið sérstaklega mikilvægt með tilliti til þess að rúmum þremur metrum fyrir neðan dyrnar stóðu óvarin steypustyrktarjárn upp úr grunnplötu viðbyggingarinnar, en engar ráðstafanir hefðu verið gerðar til að draga úr þeirri augljósu hættu sem þetta hafði í för með sér. Þess í stað hafi verið látið nægja að læsa dyrunum, auk þess sem pokum með golfkylfum hafi verið komið fyrir framan við þær að innanverðu. Í öðru lagi vísar stefnandi til þess að ekkert hafi verið gert til að hindra umferð um pallinn við austurhlið hússins, þrátt fyrir augljósa hættu vegna framkvæmdanna, og koma þannig í veg fyrir að börn og fullorðnir kynnu að detta af pallinum og ofan í grunninn. Hefði átt að loka með öllu fyrir aðgengi að pallinum meðfram austurhlið sumarhússins sem snéri að grunni og framkvæmdasvæði viðbyggingarinnar. Í þriðja lagi áréttar stefnandi að upp úr grunnplötu viðbyggingarinnar stóðu lóðrétt steypustyrktarjárn og höfðu engar ráðstafanir verið gerðar til að koma í veg fyrir þá hættu sem af þeim stafaði. Slíkt hefði þó auðveldlega mátt gera, t.d. með því að beygja járnin eða leggja plötur yfir þau. Hafi borið að tryggja að ekki stafaði hætta af steypustyrktarjárnunum sem líkamstjón stefnanda verði í meginatriðum rakið til. Í fjórða lagi hafi með öllu verið látið hjá líða að koma fyrir nauðsynlegum öryggismerkingum og hættuviðvörunum. Stefnandi telur að stefndu B, C og D beri ábyrgð á framangreindu og að þeir hafi ekki sinnt þeim skyldum sem á þeim hvíldu vegna framkvæmdanna að […]. Hafi vanræksla þeirra leitt til verulegs tjóns fyrir stefnanda sem þeir verði að bera sameiginlega ábyrgð á samkvæmt almennum reglum íslensks skaðabótaréttar. Gáleysi stefndu verði að teljast stórkostlegt, enda hefðu þeir látið hjá líða að sinna lögboðnum skyldum sínum þrátt fyrir augljósa og mikla hættu. Ætluð eigin sök stefnanda komi því ekki til álita svo sem hér háttar til að þessu leyti. Skaðabótaábyrgð stefnda B sér í lagi byggir stefnandi á eftirfarandi röksemdum. Hann hafi sem byggingarstjóri við framkvæmdirnar að […] borið ábyrgð á því að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti og lög og reglugerðir, sbr. 3. mgr. 51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, sbr. nú 29. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010, sbr. og 32. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Þá hafi stefndi jafnframt starfað sem húsasmíðameistari við framkvæmdirnar og því borið að gæta sérstaklega að sömu atriðum að því er varðaði þá verkþætti sem hann bar ábyrgð á sem slíkur, sbr. 1. mgr. 52. gr. þágildandi laga nr. 73/1997, sbr. nú 32. gr. laga nr. 160/2010, sbr. og 37., sbr. 38. gr., byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Byggir stefnandi á því að verulega hafi skort á að ákvæðum laga og reglna um öryggi við byggingarframkvæmdir hafi verið fylgt og á því beri stefndi sem byggingarstjóri og húsasmíðameistari við framkvæmdirnar m.a. ábyrgð. Stefnandi bendir á að samkvæmt 37. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 skuli framkvæma og haga vinnu þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Skuli í þeim efnum fylgja viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða, svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins að því er aðbúnað, hollustuhætti og öryggi varðar. Beri jafnframt að gæta sömu atriða þegar kemur að vinnustaðnum sjálfum, sbr. 42. gr. sömu laga. Hvíli það á herðum atvinnurekanda að tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað, sbr. 13. gr. laga nr. 46/1980, en atvinnurekandi sé hver sá sem annast skipulega aðgerð eða framkvæmd, sbr. 12., sbr. og 90. gr. sömu laga. Þá bendir stefnandi jafnframt á að tekið sé fram í grein 56.6 byggingarreglugerðar nr. 441/1998 að byggingarstjóra og iðnmeisturum sé skylt að sjá um að við framkvæmdir séu viðhafðar fyllstu öryggisráðstafanir eftir því sem aðstæður leyfa. Sé ekki nægjanlegt í þeim efnum að taka einungis tillit til þeirra sem á framkvæmdasvæði eru staddir vinnu sinnar vegna, heldur verði jafnframt að hafa þá í huga sem þangað kunna að koma af öðrum ástæðum. Af hinum almennu ákvæðum laga nr. 46/1980 og byggingarreglugerðar nr. 441/1998 megi sjá að ríkar skyldur hafi hvílt á herðum stefnda sem byggingarstjóra og iðnmeistara að sjá til þess að fyllsta öryggis væri gætt við framkvæmdirnar. Um nánari útfærslu þessara skyldna megi hins vegar vísa til hinna ýmsu reglna sem settar hafi verið með stoð í ákvæðum laga nr. 46/1980 og bendir stefnandi einkum á eftirfarandi í því sambandi: Í fyrsta lagi að samkvæmt 3. gr. reglna um öryggis- og heilbrigðismerki á vinnustöðum nr. 707/1995 beri að setja upp öryggis- eða heilbrigðismerki eða ganga úr skugga um að slík merki séu á stöðum þar sem hætta verður ekki umflúin, eða ekki hægt að draga úr henni með almennum varúðarráðstöfunum eða ráðstöfunum, aðferðum eða leiðum sem tengjast vinnufyrirkomulagi. Í grein 2.1.3. í I. viðauka reglnanna sé sérstaklega tekið fram að staði, þar sem hætta er á árekstrum við hindranir eða hrapi, skuli merkja varanlega með öryggislit og/eða skiltum. Engar slíkar merkingar hafi verið settar upp við framkvæmdasvæðið að […], hvorki við grunninn sjálfan né við dyrnar sem þó opnuðust beint út í grunninn og ekki voru tryggilega lokaðar. Í öðru lagi að samkvæmt grein 1.2. í A-hluta IV. viðauka reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð nr. 547/1996 skuli þannig gengið frá við ófullgerð hús eða önnur mannvirki að sem minnst hætta geti stafað af fyrir óviðkomandi. Þá komi fram í grein 1.4. og 1.5. í nefndum viðauka að merkja skuli hættusvæði með þartilgerðum skiltum og þar sem óvenjulegt hættuástand ríkir skuli sérstök gæsla viðhöfð þrátt fyrir aðrar tiltækar varnaðarráðstafanir. Þessum áskilnaði hafi ekki verið fullnægt í því tilviki sem hér um ræðir þrátt fyrir ótvíræða skyldu stefnda í þeim efnum. Stefnandi bendir í þriðja lagi á að samkvæmt 8. gr. ofangreinds viðauka reglna nr. 547/1996 skuli ganga þannig frá bendijárnum sem kunna að standa út úr veggjum eða upp úr gólfum og valdið geta slysum að ekki stafi af þeim hætta, hvorki fyrir starfsmenn eða óviðkomandi sem kunna að fara inn á byggingarsvæðið. Þá sé jafnframt tekið fram að ef framkvæmdir eru stöðvaðar í einhvern tíma skuli gengið úr skugga um að bendijárn skapi ekki hættu fyrir óviðkomandi. Er í þeim efnum tekið fram að ekki var fyrirhugað að slá upp steypumótum á sökkli tengibyggingarinnar fyrr en helgina eftir að slysið varð. Þá bendir stefnandi á það í fjórða lagi að samkvæmt b-lið 27. gr. IV. viðauka reglna nr. 547/1996 beri að gera viðeigandi varúðarráðstafanir við uppgröft, vinnu við brunna, neðanjarðarvinnu og gangagerð, m.a. til að koma í veg fyrir að fólk falli. Sömuleiðis sé gert ráð fyrir því í grein 31.1. að sérhvert gat sem hætta getur verið á að menn falli út um skuli umgirt fullnægjandi vörnum. Ekki hafi verið gripið til slíkra ráðstafana við grunn tengibyggingarinnar að […], enda ekkert sem komið hafi í veg fyrir fall stefnanda nema golfpokar innan við dyrnar sem snéru út í grunninn. Megi ljóst vera að slíkar fallvarnir séu með öllu ófullnægjandi. Sérstök áhersla er lögð á að engu geti breytt um ábyrgð stefnda þótt sannað þætti að stefnandi hafi fallið ofan af palli við austurhlið hússins en ekki út um áðurnefndar dyr á austurhlið þess. Hafi stefnda borið skylda til að loka með öllu fyrir aðgengi að pallinum, sem lá meðfram austurhlið hússins og snéri að grunni og framkvæmdasvæði viðbyggingarinnar. Hefði stefndi aðeins með slíkum ráðstöfunum ásamt viðeigandi merkingum og hættuviðvörunum getað talist hafa uppfyllt þær lagaskyldur sem hvíldu samkvæmt framansögðu á honum við framkvæmdirnar. Af ofangreindum ákvæðum laga og reglugerða verður að mati stefnanda ráðið að rík skylda hvíli á herðum byggingarstjóra og iðnmeistara að sjá til þess að fyllsta öryggis sé gætt við byggingarframkvæmdir. Megi ljóst vera að stefndi hafi ekki farið að þeim lögum, reglum og reglugerðum sem gilda um öryggi á og við byggingarvinnustaði við framkvæmdirnar að […]. Afleiðing þeirrar vanrækslu hafi orði sú að stefnandi féll ofan í grunn tengibyggingarinnar og hlaut af því margháttað og verulegt líkamstjón. Á því tjóni verði stefndi, sem var byggingarstjóri og húsasmíðameistari við framkvæmdirnar, nú að bera ábyrgð. Skaðabótaábyrgð stefnda C sér í lagi byggir stefnandi á eftirfarandi röksemdum. Stefndi hafi starfað sem smiður við viðbygginguna að […]. Hann hafi verið fenginn af stefnda B til að annast smíði viðbyggingarinnar að mestu. Hafi stefndi verið þar við störf daginn áður en stefnandi féll í grunninn og ætlunin hafi verið að slá upp steypumótum á sökkli tengibyggingarinnar helgina eftir að slysið varð. Stefnandi vísar til þess að á stefnda sem verktaka og þar með atvinnurekanda, sbr. 12., sbr. 90. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, hafi hvílt sömu skyldur og á stefnda B að gæta að öryggi á framkvæmdasvæði byggingarinnar, sbr. einkum ákvæði 13., 37. og 42. gr. laganna. Stefnda hafi því einnig borið skylda til þess að koma fyrir öryggismerkingum á vinnustaðnum, sbr. grein 2.1.3. í I. viðauka, sbr. og 3. gr. reglna um öryggis- og heilbrigðismerki á vinnustöðum nr. 707/1995. Þá hafi stefnda jafnframt borið að sjá til þess að sem minnst hætta stafaði af framkvæmdasvæðinu fyrir óviðkomandi, m.a. með því að koma fyrir þartilgerðum skiltum og eftir atvikum með sérstakri gæslu, sbr. grein 1.2., sbr. og grein 1.4. og 1.5. í A-hluta IV. viðauka reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð nr. 547/1996. Þá hafi stefnda enn fremur samkvæmt 8. gr. nefnds viðauka reglna nr. 547/1996 borið að tryggja að ekki stafaði hætta af steypustyrktarjárnunum sem stóðu upp úr steyptri gólfplötu tengibyggingarinnar, sem og að sjá til þess að fullnægjandi fallvarnir væru til staðar, sbr. b-lið 27. gr., sbr. og grein 31.1. IV. viðauka reglna nr. 547/1996. Stefnandi vísar sérstaklega til þess að stefndi hafi verið við vinnu á vettvangi slyssins daginn áður en það átti sér stað. Honum hafi því verið ljós sú bersýnilega hætta sem stafað hafi af fyrrgreindum aðstæðum við sumarhúsið, enda hafi hann sjálfur skýrt svo frá að tveimur til þremur dögum fyrir slysið hafi hann átt leið inn í sumarhúsið og gengið þá úr skugga um að dyrnar sem snéru út í grunninn væru læstar. Stefndi átti hins vegar ekki að láta þar við sitja heldur hafi honum borið að grípa til nauðsynlegra aðgerða til að koma með öllu í veg fyrir að hægt væri að ganga út um dyrnar. Þá hafi honum einnig verið skylt að grípa til nauðsynlegra ráðstafana í því skyni að koma í veg fyrir þá hættu sem stafaði af steypustyrktarjárnunum sem stóðu upp úr grunnplötu tengibyggingarinnar, en slík aðgerð hefði án efa leitt til þess að tjón stefnanda hefði orðið mun minna en ella. Stefnandi bendir jafnframt á að líkt og með stefnda B breyti það engu um ábyrgð stefnda þótt talið yrði að stefnandi hafi fallið af palli sumarhússins ofan í grunninn en ekki út um dyrnar. Hafi stefnda enda einnig borið að sjá til þess að ekki stafaði hætta af steypustyrktarjárnunum sem stóðu upp úr grunnplötu tengibyggingarinnar, svo og að sjá til þess að lokað væri fyrir aðgengi um pallinn meðfram austurhlið sumarhússins ásamt því að koma fyrir tilheyrandi merkingum. Saknæm háttsemi liggi því fyrir af hálfu stefnda og breyti þá engu hvaðan stefnandi kann að hafa fallið ofan í grunninn. Með því að stefndi greip ekki til þeirra öryggisráðstafana sem nauðsynlegar voru til þess að koma í veg fyrir slysahættu á og við framkvæmdasvæðið að […], svo sem honum var þó skylt samkvæmt ofangreindum lagaákvæðum, hafi hann sýnt af sér saknæma háttsemi sem aftur hafi leitt til þess að stefnandi varð fyrir verulegu tjóni. Á því verður stefndi að bera ábyrgð. Bendir stefnandi sérstaklega á að sú staðreynd að stefndi B var byggingarstjóri yfir framkvæmdunum geti ekki leyst stefnda undan ábyrgð í þessum efnum, sbr. 36. gr. laga nr. 46/1980. Að því er varðar skaðabótaábyrgð stefnda D vísar stefnandi sérstaklega til þess að hann hafi verið eigandi sumarhússins að […] og þar með verkkaupi þegar stefnandi féll í grunn tengibyggingarinnar með fyrrgreindum afleiðingum. Á stefnda hefðu því hvílt ríkar skyldur samkvæmt lögum og almennum reglum að gæta að öryggi á svæðinu og þá ekki hvað síst með tilliti til þeirra sem í sumarhúsinu dvöldu. Bendir stefnandi á í þessu sambandi að samkvæmt 4. gr. reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð nr. 547/1996 skuli verkkaupi á hönnunar- og undirbúningsstigi verks gera ráðstafanir sem tryggja að við framkvæmd verksins verði unnt að gæta fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Stefnda hafi því borið þegar í byrjun framkvæmda að huga að öryggismálum á svæðinu og þá ekki hvað síst í tengslum við dyrnar sem sneru út í grunninn, enda hafi honum frá upphafi verið ljós sú slysahætta sem tengdist þeim. Í stað þess að koma með öllu í veg fyrir útgöngu um dyrnar hafi hann látið nægja að læsa hurðinni, auk þess sem pokar með golfkylfum voru settir fyrir framan hana eins og áður greinir. Hafi stefnda mátt vera það fullljóst að slíkar ráðstafanir væru engan veginn nægjanlegar eins og á stóð. Stefnandi vísar einnig til þess að á stefnda hafi ekki aðeins hvílt skyldur sem verkkaupa heldur einnig sem eiganda fasteignarinnar. Sé það almennt viðurkennt í íslenskum rétti að á eigendum fasteigna hvíli víðtæk skylda til þess að koma í veg fyrir að þeir sem erindi eiga í fasteignina verði fyrir tjóni. Svo sem áður greinir hafi stefnda ekki getað dulist sú mikla hætta sem skapaðist af dyrunum sem sneru út í grunninn, enda rúmlega þriggja metra fall niður á steinsteypta plötu og lóðrétt steypustyrktarjárn væri út um þær gengið. Hafi honum því verið skylt sem eiganda fasteignarinnar að koma í veg fyrir að hægt væri að ganga út um dyrnar meðan á framkvæmdunum stóð. Með tilliti til öryggis þeirra sem í sumarhúsið komu og dvöldu þar hafi stefnda einnig borið með öllum tiltækum ráðum að koma í veg fyrir að hægt væri að ganga út á pallinn meðfram austurhlið sumarhússins, sem og að tryggja að ekki stafaði hætta af steypustyrktarjárnunum ofan í grunninum. Líkt og með stefndu B og C sé því fyrir hendi saknæm háttsemi af hálfu stefnda, hvort heldur sem talið verður að stefnandi hafi fallið út um dyrnar á sumarhúsinu eða fram af pallinum meðfram austurhlið þess. Á þeirri háttsemi sinni verði stefndi nú að bera ábyrgð samkvæmt almennum reglum þar um. Eins og fyrr er rakið var stefndi B tryggður lögboðinni starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Félagið hefur hafnað bótaskyldu úr starfsábyrgðartryggingunni með þeim rökum að í grein 4.4. í skilmálum vátryggingarinnar sé ákvæði sem feli það í sér að líkamstjón fáist ekki bætt. Stefnandi byggir hins vegar á því að stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. hafi verið óheimilt að undanskilja líkamstjón í skilmálum starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra. Stefnandi bendir á að samkvæmt 3. mgr. 51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga hafi byggingarstjóra verið skylt að hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu er héldi gildi sínu í a.m.k. fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda sem hann stýrði. Nánar sé kveðið á um þessa skyldu í byggingarreglugerð nr. 441/1998, en í 33. gr. hennar komi fram að byggingarstjóri skuli hafa í gildi tryggingu vegna fjárhagstjóns sem leitt geti af gáleysi hans í starfi. Samkvæmt nefndu ákvæði reglugerðarinnar eigi ábyrgðartrygging byggingarstjóra því að ná til alls þess fjárhagstjóns sem leitt getur af störfum byggingarstjóra, þ. á m. líkamstjóns, enda sé líkamstjón fjárhagslegt tjón í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi bendir jafnframt á að um grundvöll ábyrgðar byggingarstjóra fari eftir almennum reglum skaðabótaréttarins, svo sem nú sé beinlínis tekið fram í ákvæði 7. mgr. 29. gr. laga um mannvirki. Þeir sem verði fyrir tjóni vegna saknæmrar háttsemi byggingarstjóra eigi því rétt á að fá allt tjón sitt bætt, þ. á m. líkamstjón, enda sé það meginregla í íslenskum skaðabótarétti að tjónþoli fái fullar bætur fyrir tjón sitt. Sé þess þá einnig að geta að í nefndri 7. mgr. 29. gr. laga um mannvirki sé nú áréttað að verði eigandi eða annar þriðji maður fyrir tjóni vegna gáleysis byggingarstjóra í starfi beri hann ábyrgð á því samkvæmt almennum reglum. Sé líkamstjón þar ekki undanskilið. Af ofangreindu leiðir að mati stefnanda að ábyrgðartrygging byggingarstjóra falli í flokk skaðatrygginga svo sem þær eru skilgreindar í 1. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Það gefi hins vegar ekki tilefni til að álykta á þá leið að ábyrgðartryggingar nái ekki til líkamstjóns, enda um tryggingar gegn skaðabótaábyrgð að ræða. Bendi stefnandi í því sambandi á að berlega sé tekið fram, í athugasemdum við 61. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 30/2004, en ákvæðið afmarkar gildissvið þess hluta laganna sem fjallar um persónutryggingar, að ábyrgðartryggingar, sem ætlað er að veita vátryggðum vernd gegn skaðabótaskyldu, sem hann kann að baka sér eftir almennum reglum, bæti líkamstjón í þeim víðtæka skilningi sem lagður er í það hugtak samkvæmt skaðabótalögum, þ.e. bæði líf- og líkamstjón. Samkvæmt framansögðu leiði það því bæði af lögum og almennum reglum að ábyrgðartrygging byggingarstjóra skuli tryggja allt fjárhagslegt tjón sem leitt getur af störfum byggingarstjóra, þ. á m. líkamstjón. Með því að undanskilja líkamstjón í skilmálum sé ljóst að ábyrgðartrygging stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. fullnægði ekki kröfum 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998, enda einungis heimilt að undanskilja sjálfsáhættu tryggingartaka í tryggingarskilmálum slíkra trygginga, sbr. grein 33.3 nefndrar reglugerðar. Hafi stefnda því verið óheimilt að undanskilja líkamstjón í greindum skilmálum sínum. Hafi ákvæði þar um því verið ólögmætt og geti enga þýðingu haft gagnvart tjónþola sem sækir rétt sinn til bóta á grundvelli slíkrar lögboðinnar starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra. Verði að hafa í huga í því sambandi að verulegar takmarkanir séu á því hvaða mótbárur vátryggingafélög geta haft uppi gagnvart bæði vátryggingartaka og tjónþola þegar um lögboðna ábyrgðartryggingu er að ræða, sbr. 2. mgr. 45. gr. laga nr. 30/2004. Fyrir liggi samkvæmt því sem áður er rakið að stefndi B gætti ekki að því í störfum sínum á og við framkvæmdasvæði viðbyggingarinnar að […] að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Vanræksla hans hafi orðið til þess að stefnandi varð fyrir verulegu tjóni. Sé því ljóst að stefnandi eigi rétt til skaðabóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda hjá hinu stefnda tryggingafélagi, enda hafi stefndi uppfyllt tryggingarskyldu sína með því að kaupa starfsábyrgðartryggingu hjá félaginu, sbr. grein 33.1. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Verði því að taka kröfu stefnanda til greina og viðurkenna rétt hans til skaðabóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda B hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefndi D var sem fyrr segir tryggður ábyrgðartryggingu húseiganda hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Eigi stefnandi samkvæmt því rétt til skaðabóta úr þeirri tryggingu, enda bæti tryggingin tjón sem vátryggður ber skaðabótaábyrgð á sem eigandi húseignar. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hafnaði hins vegar bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda á þeim grundvelli að ósannað sé að stefnandi hafi fallið út um dyrnar á austurhlið sumarhússins að […]. Sé því ósannað að slysið verði rakið til vanbúnaðar á framkvæmdasvæðinu. Stefnandi hafnar því hins vegar að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. geti vikið sér undan bótaskyldu á framangreindum grundvelli. Tiltekur hann í þessu sambandi að af tvennu mögulegu sé sú atburðarás mun sennilegri að stefnandi hafi fallið út um dyrnar á austurhlið sumarhússins og þaðan niður í grunninn. Verði við það að miða að sú hafi verið raunin og þá ekki hvað síst í ljósi niðurstöðu fyrirliggjandi matsgerðar. Sé ekki tækt að stefnanda verði gert að færa fram frekari sönnun að þessu leyti, enda liggi fyrir að stefndu B, C og D hafi sýnt af sér saknæma háttsemi við framkvæmdirnar og aðbúnað á fasteigninni. Telji stefndu, þ. á m. stefndi Vátryggingafélag Íslands hf., að slysið hafi borið að með öðrum hætti, standi upp á þá að færa sönnur fyrir þeim getgátum sínum. Stefnandi áréttar hins vegar að það breyti litlu um ábyrgð stefndu B, C og D þótt þeim lánist að sanna að stefnandi hafi fallið af palli sumarhússins, enda hafi þeim öllum borið skylda til að loka fyrir aðgengi að pallinum meðfram austurhlið sumarhússins, sem og að gæta að því að ekki stafaði hætta af steypustyrktarjárnunum ofan í grunninum. Skaðabótaábyrgð stefnda D liggi því fyrir hvort heldur sem er. Þar sem stefndi D hafi sem eigandi fasteignarinnar að […] valdið skaðabótaskyldu tjóni með vanrækslu sinni og ófullnægjandi aðstæðum á slysstað sé ljóst að stefnandi eigi rétt til skaðabóta úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Verði ekki lagt á herðar stefnanda að færa fram frekari sönnur fyrir því að slysið hafi borið að með þeim hætti sem hann heldur fram. Liggi ábyrgð stefnda enda fyrir hvort heldur sem er. Verði því að viðurkenna rétt stefnanda að þessu leyti. IV Stefndu D og Vátryggingafélag Íslands hf. hafa skilað sameiginlegri greinargerð í málinu. Sýknukröfu sína að því er tekur til þeirrar kröfu stefnanda sem snýr að starfsábyrgðartryggingu stefnda B hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. byggir félagið á því að umrætt slys falli ekki undir skilmála byggingarstjóratryggingarinnar. Það geti því ekki komið til álita að stefnandi geti átt bótarétt á hendur félaginu úr nefndri tryggingu og breyti þá engu hvort stefndi B verði talinn bera skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda eða ekki. Ekki sé ágreiningur um að byggingarstjóratryggingin var til staðar og í gildi á þeim tíma sem slysið varð, enda lagaskylda að hafa slíka tryggingu. Bótasvið tryggingarinnar nái hins vegar ekki til líkamstjóns, sbr. gr. 4.4. í skilmálum hennar, en þar sé mælt fyrir um það að vátryggingin bæti ekki líkamstjón og skemmdir á munum. Þar af leiðandi eigi stefnandi ekki rétt á bótum úr tryggingunni. Þá hafnar stefndi því að ólögmætt sé að hafa slíkt ákvæði í skilmálum tryggingarinnar og er öllum rökum og málsástæðum stefnanda hvað það varðar alfarið mótmælt. Bótasvið tryggingarinnar sé skilgreint í 4. gr. skilmálanna. Samkvæmt gr. 4.1. sé tjón sem vátryggingin bætir afmarkað með eftirfarandi hætti: „Almennt fjártjón viðskiptamanna vátryggðs sem rakið verður til þess að ekki hefur verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, enda hafi vátryggður með undirritun sinni staðfest ábyrgð sína á hlutaðeigandi mannvirki fyrir byggingarfulltrúa og tjónið fallið undir þá ábyrgð að lögum.“ Telur stefndi fyllilega heimilt að undanskilja líkamstjón í skilmálum fyrir starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra og byggir það á eftirfarandi rökum. Umrædd tryggingarskylda byggist á 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 sem voru í gildi á þeim tíma sem slysið varð. Í því sagði svo: „Byggingarstjóri ber ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Hann skal hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu er gildi a.m.k. í fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda sem hann stýrði. Að öðru leyti fer um umboð byggingarstjóra, verksvið hans og ábyrgð gagnvart eiganda byggingarframkvæmda eftir samningi þeirra á milli. Í byggingarreglugerð skulu vera nánari ákvæði um slíkan samning. Áður en byggingarframkvæmdir hefjast skal byggingarstjóri staðfesta ábyrgð sína fyrir byggingarfulltrúa.“ Inntak ábyrgðarinnar felist í því að þess skuli gætt að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Ekki sé kveðið á um tryggingarskyldu fyrir annarri ábyrgð í þessu ákvæði laganna né öðrum ákvæðum þeirra eða annarra laga. Ljóst megi vera samkvæmt þessu að sú ábyrgð byggingarstjóra, sem honum er samkvæmt þessu skylt að tryggja sig fyrir, snúi eingöngu að faglegri framkvæmd við verkið. Hans hlutverk sé að sjá til þess að framkvæmdir á byggingarstað séu lögmætar og í samræmi við samþykktar teikningar og að tilskilin leyfi liggi fyrir frá þar til bærum yfirvöldum. Ábyrgðarsvið hans sé þannig lögum samkvæmt bundið við þá framkvæmd sem hann hefur umsjón með. Orðalag 3. mgr. 51. gr. laganna verði ekki skilið með öðrum hætti en svo að inntak ábyrgðarinnar felist í þessu og engu öðru. Í byggingarreglugerð nr. 441/1998 sé að finna ákvæði um byggingarstjóra og þá tryggingu sem hann skal hafa. Sé fjallað um trygginguna í 33. gr., þar sem tekið sé fram að byggingarstjóri skuli hafa í gildi tryggingu vegna fjárhagstjóns sem getur leitt af gáleysi í starfi hans. Nánar sé síðan kveðið á um það hvernig hann geti uppfyllt tryggingarskyldu sína og þá m.a. með kaupum á starfsábyrgðartryggingu hjá vátryggingafélagi. Þá sé í greininni fjallað um fjárhæð tryggingarinnar og hver hún skuli að lágmarki vera og að krefjast megi frekari trygginga ef framkvæmdir eru umfangsmiklar. Loks segi svo í ákvæðinu að skilmálar vegna trygginga skuli kynntir umhverfisráðuneytinu áður en þeir eru boðnir viðkomandi aðilum og sé um vátryggingu að ræða skuli þeir jafnframt kynntir Vátryggingaeftirliti. Af tilvitnuðum reglugerðarákvæðum verði ekki annað ráðið en að tryggingin skuli bæta tjón sem verður vegna gáleysis byggingarstjóra við að stýra framkvæmdum og sjá til þess að byggt sé eftir samþykktum teikningum o.s.frv., sbr. í þeim efnum 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga, enda verði að gera ráð fyrir að það ákvæði sé heimildarákvæði 33. gr. reglugerðarinnar. Byggingarstjóra beri því lögum samkvæmt að kaupa sér tryggingu vegna tjóns sem á hann kann að falla vegna þeirra verkefna sem honum ber að sjá um sem byggingarstjóri, eins og það verksvið er skilgreint í laga- og reglugerðarákvæðum samkvæmt framansögðu. Honum beri ekki skylda til að kaupa sér tryggingu vegna annars. Undir trygginguna falli því eingöngu tjón sem verður þegar hann hefur ekki staðið sig sem skyldi sem byggingarstjóri og ekki uppfyllt þær skyldur um umsjón og eftirlit sem 3. mgr. 51. gr. laganna leggur honum á herðar. Tilvísun í „fjárhagstjón“ í reglugerðarákvæðinu breyti þessu ekki og geti ekki leitt til þess að líkamstjón falli undir trygginguna, enda sé ekki kveðið á um það í lögunum, sem eru grundvöllur reglugerðarinnar, að tryggingin eigi að ná yfir slíkt tjón. Hafi starfsábyrgðartryggingin einnig átt að taka til líkamstjóns hefði það þurft að koma skýrt fram í lögunum sjálfum. Reglugerðarákvæðið eitt og sér breyti ekki skýru ákvæði laganna, enda alls ekki hægt að skilja hið tilvitnaða orð með þeim hætti að þar undir falli líkamstjón. Slíkt reglugerðarákvæði hefði þá ekki lagastoð og væri þar með ólögmætt. Í raun sé ekki í lögunum kveðið á um að um nánari útfærslu tryggingarinnar skuli mælt í reglugerð nema með mjög almennum hætti, sbr. 37. gr. skipulags- og byggingarlaga. Þar sé reyndar ekkert minnst á starfsábyrgðartrygginguna, eingöngu að kveða skuli nánar á um réttindi og skyldur byggingarstjóra í reglugerðinni. Reglugerðarheimildin að því er varðar trygginguna sé því mjög takmörkuð og geti alls ekki sagt til um bótasvið hennar umfram það sem lögin sjálf kveða á um og alls ekki víkkað það út eins og stefnandi telur vera. Er þá bent á að í 3. mgr. 51. gr. laganna komi ekki fram að kveða skuli á um réttindi og skyldur byggingarstjóra með reglugerð eða að þar skuli nánar kveða á um þá starfsábyrgðartryggingu sem byggingarstjóra ber að hafa eða hvert skuli vera bótasvið hennar. Loks er um þennan þátt máls tekið fram að ef fallist yrði á túlkun stefnanda samkvæmt framansögðu leiði af því að undanskilið sé tjón sem verður á ófjárhagslegum hagsmunum, þ.e. þjáninga- og miskabætur. Styðji það enn frekar að skilningur stefnanda hvað þetta varðar fái ekki staðist. Komi til þess að litið verður svo á að líkamstjón falli undir bótasvið byggingarstjóratryggingarinnar byggist sýknukrafa stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. á því að umrætt slys verði ekki rakið til saknæmrar háttsemi af hálfu stefnda B í störfum hans sem byggingarstjóri. Eins og þegar hefur verið gerð grein fyrir sé umrædd trygging starfsábyrgðartrygging sem taki yfir tjón sem rekja megi til vanrækslu byggingarstjóra á skyldum sem lagðar eru á hann samkvæmt 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga, þ.e. að hafa ákveðna umsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum. Augljóst sé af ákvæðinu að með því sé löggjafinn ekki að kveða á um tryggingarskyldu byggingarstjóra vegna annars en þar er skýrt kveðið á um, sbr. umfjöllun hér að framan um inntak ábyrgðarinnar og faglegt ábyrgðarsvið byggingarstjóra. Til að tjón bætist úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra verði því að vera hægt að rekja það til þess að byggingarstjórinn hafi vanrækt skyldur sínar með einhverjum hætti, þ.e. hann hafi ekki gætt þess að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti og lög og reglugerðir, sbr. tilvitnað lagaákvæði. Starfsábyrgðartrygging byggingarstjórans taki þannig ekki til þess ef starfsmaður verður fyrir vinnuslysi á vinnustaðnum. Um það gildi önnur svið lögfræðinnar. Ábyrgð byggingarstjóra geti vissulega verið víðtækari en leiðir af ákvæðinu, en sú ábyrgð byggist þá á öðrum grundvelli og falli ekki undir starfsábyrgðartrygginguna. Hann geti til að mynda orðið ábyrgur samkvæmt vinnuverndarlöggjöfinni og þannig borið ábyrgð á líkamstjóni sem rekja má til þess að hann hafi ekki uppfyllt þær skyldur sem lög nr. 46/1980 leggja á hann. Slíkt tjón verði hins vegar ekki rakið til brota á eftirlitsskyldum hans sem byggingarstjóri og bætist ekki úr lögbundinni starfsábyrgðartryggingu hans. Gildissvið starfsábyrgðartryggingar eins og það er afmarkað í skilmálum tryggingarfélaganna sé í samræmi við umfang ábyrgðar byggingarstjóra samkvæmt 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga. Í þeim lögum sé kveðið á um tryggingarskyldu og því eðlilegt að bótasvið tryggingarinnar afmarkist við það ákvæði sem miðar almennt að því að tryggja að tækni- og fagkröfur séu uppfylltar, meðan ákvæðum vinnuverndarlaga sé ætlað að tryggja öryggi þeirra sem starfa á verkstað. Brot á þessum reglum fari alls ekki saman. Tjón það sem stefnandi varð fyrir hafi ekki komið til vegna þess að stefndi B hafi sem byggingarstjóri vanrækt þær skyldur sem á honum hvíldu í því starfi. Stefnandi hafi í það minnsta ekki sýnt fram á neitt slíkt. Ekki sé því fyrir að fara bótarétti til handa stefnanda úr byggingarstjóratryggingu stefnda hjá hinu stefnda félagi og ber því þegar af þeirri ástæðu að sýkna félagið af kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á kröfu stefnda Vátryggingafélags Íslands hf. um sýknu á grundvelli framangreindra röksemda að því er tekur til kröfu stefnanda um rétt hans til skaðabóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda B byggir félagið sýknukröfu sína í þeim þætti málsins á því að slys stefnanda verði ekki rakið til neinnar saknæmrar háttsemi af hálfu stefnda. Sýknukrafa hvað varðar stefnda D er einnig byggð á því að ósannað sé að slysið megi rekja til saknæmrar háttsemi hans. Af því leiði að stefnandi geti ekki átt rétt til bóta úr ábyrgðartryggingu hans hjá félaginu. Að því er framangreint varðar er vísað til eftirfarandi röksemda, sem almennt eiga við um saknæmi. Í upphafi er tekið fram að hér eigi við almennar sönnunarreglur. Í því felist að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að slysið megi rekja til einhverra atvika sem stefndu B og D geti borið ábyrgð á lögum samkvæmt. Einnig hvíli sönnunarbyrðin á stefnanda varðandi það að hann hafi sjálfur enga ábyrgð borið á því að hann slasaðist. Stefnandi byggi á því að stefndu B og D, saman með stefnda C, beri óskipta ábyrgð gagnvart stefnanda á því að stefnandi féll í grunn viðbyggingarinnar. Grundvalli stefnandi málatilbúnað sinn á því að stefndu hafi allir sýnt af sér saknæma háttsemi og séu þannig allir ábyrgir samkvæmt sakarreglunni. Hin meinta saknæma háttsemi stefndu sé nánar tiltekið talin felast í því að aðstæður við sumarhúsið hafi verið óforsvaranlegar og hættulegar þar sem þess hafi ekki verið gætt að varna því að hægt væri að ganga út um dyr á austurhlið hússins, umferð um pallinn á þeirri hlið hafi ekki verið hindruð, steypustyrktarjárn hafi staðið upp úr grunninum og engar öryggismerkingar eða viðvaranir um hættu hafi verið settar upp. Stefndu mótmæla því alfarið að hafa sýnt af sér saknæma háttsemi með framangreindum hætti. Fyrir liggi að ósannað sé með öllu hvernig stefnandi féll í grunninn og hvar hann var staðsettur þegar það gerðist. Stefnandi haldi því fram í stefnu að eingöngu komi tveir staðir til álita, þ.e. að hann hafi annaðhvort fallið út um dyrnar á austurhlið hússins eða fallið af pallinum sem lá þar meðfram. Að mati stefndu verði engu slegið föstu um þetta. Þannig liggi það til að mynda fyrir samkvæmt vettvangsskýrslu lögreglu að dyr á austurhlið hússins hafi verið lokaðar þegar lögregla kom á staðinn skömmu eftir að slysið varð og að golfpokar sem komið hafði verið fyrir til að hindra aðgengi að þeim að innanverðu hefðu verið á sínum stað. Hurðin hafi að auki verið læst. Með þessum ráðstöfunum hafi þess verið nægilega gætt að ekki væri gengið um dyrnar á austurhlið hússins. Því sé einnig alfarið mótmælt að ekkert hafi verið gert til að koma í veg fyrir fall af pallinum ofan í grunninn eða að nauðsynlegt hafi verið að hindra það alveg að hægt væri að ganga um pallinn meðfram austurhlið hússins. Fyrir liggi að sett hafi verið upp girðing báðum megin við opið sem myndaðist þegar tekið var úr pallinum vegna framkvæmdanna og af myndum af vettvangi sé ekki annað að sjá en að hún hafi verið áþekk þeirri girðingu sem er umhverfis pallinn og jafnvel ívið hærri. Stefndu mótmæla því einnig að saknæmi þeirra geti falist í því að hafa ekki gert ráðstafanir til að koma í veg fyrir hættu af steypustyrktarjárnum og að hafa ekki komið fyrir öryggismerkingum og hættuviðvörunum. Fullkomlega eðlilega hafi verið staðið að framkvæmdum við umræddan grunn og engar reglur brotnar í því sambandi, en sönnunarbyrðin um hið gagnstæða hvíli í einu og öllu á stefnanda. Við mat á saknæmi sé ekki hægt að líta fram hjá því að stefnandi þekkti vel til á staðnum og til þeirra framkvæmda sem þar voru í gangi, enda sjálfur tekið þátt í þeim, m.a. daginn áður en slysið varð. Stefnandi hafi þannig haft fulla vitneskju um það að tekið hafði verið úr pallinum og hvernig frágangi við pallinn og hurðina var háttað og í hvaða tilgangi golfpokarnir höfðu verið settir fyrir hurðina að innanverðu. Í málatilbúnaði stefnanda á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna ábyrgðartryggingar sem stefndi D var með hjá félaginu er vísað til sömu sjónarmiða og saknæmi stefnda D grundvallast á samkvæmt framansögðu, enda verði réttur til skaðabóta úr tryggingunni fyrst virkur ef sök vátryggingartaka er sönnuð. Eins og þegar hefur verið rakið liggi sú sök ekki fyrir og breyti þá engu hvort stefnandi féll út um dyrnar á austurhlið hússins eða af pallinum. Ekkert liggi heldur fyrir um það hvort stefnandi féll út um dyrnar eða af pallinum. Sé í raun algjörlega ósannað með hvaða hætti stefnandi féll í grunninn. Þannig liggi ekki fyrir að einhver annar en stefnandi sjálfur geti borið ábyrgð á fallinu. Eins og þegar hefur verið lýst byggir hið stefnda tryggingafélag sýknukröfu sína á því að meint saknæm háttsemi stefnda B falli ekki undir starfsábyrgðartryggingu hans sem byggingarstjóra og því geti stefnandi ekki átt bótarétt úr þeirri tryggingu hjá félaginu. Verði ekki á þetta fallist er öllum rökum og sjónarmiðum stefnanda um meinta saknæma háttsemi stefnda mótmælt. Þegar hafi verið gerð grein fyrir að ekki geti verið um að ræða brot á starfsskyldum byggingarstjóra og vísast til umfjöllunar um það. Vegna tilvísunar til ábyrgðar stefnda sem húsasmíðameistari, sbr. 1. mgr. 52. gr. skipulags- og byggingarlaga, falli það starf sem slíkt ekki undir byggingarstjóratrygginguna, enda taki hún eingöngu til þess þegar hann starfar sem byggingarstjóri. Stefnandi haldi því fram að stefndi hafi brotið gegn tilteknum ákvæðum laga nr. 46/1980 og reglugerða nr. 441/1998 og nr. 547/1996. Sé hér um að ræða ákvæði um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á vinnustöðum. Um þetta sé fyrst til þess að líta að tilvitnuð ákvæði eiga fyrst og fremst við um vinnustaði og séu sett til verndar þeim sem þar vinna á meðan þeir eru við vinnu. Markmið þeirra sé að tryggja öryggi starfsmanna þegar vinna er í gangi en ekki að vinnustaður sé nægilega varinn fyrir utanaðkomandi. Þegar af þeirri ástæðu geti skaðabótaábyrgð stefnda ekki grundvallast á því að umrædd ákvæði vinnuverndarlöggjafarinnar hafi verið brotin. Ekkert liggi heldur fyrir um það að aðstæður á vinnustaðnum hafi verið óforsvaranlegar eða ekki gætt að aðbúnaði þar eða hollustuháttum í skilningi 37. gr., sbr. 42. gr., laga nr. 46/1980 eins og stefnandi heldur fram. Geri stefnandi enda enga grein fyrir því í stefnu með hvaða hætti hafi verið brotið gegn þessum ákvæðum, en almenn tilvísun til þeirra dugi ekki til sakarábyrgðar. Þá megi draga í efa að stefndi hafi í umrætt sinn getað talist atvinnurekandi í skilningi laganna eða haft með höndum atvinnustarfsemi, sbr. 90. gr. laga nr. 46/1980, þar sem hér hafi verið um að ræða eina tiltekna framkvæmd og fjölskyldutengsl milli aðila og stefnandi þannig séð ekki í vinnu hjá stefnda. V Stefndi B byggir kröfu sýna um sýknu á því að ekkert sé komið fram í málinu sem bendi til skaðabótaábyrgðar hans gagnvart stefnanda. Ekkert liggi fyrir í málinu um það hvernig slysið átti sér stað og sé því ósannað að það megi rekja til athafna eða athafnaleysis stefnda. Skilyrðum sakarreglunnar sé því hvergi nærri fullnægt til að leggja megi skaðabótaábyrgð á stefnda. Þar sem ekki liggi fyrir með hvaða hætti slysið bar að höndum sé ekki unnt að meta sök, orsakatengsl hinnar meintu saknæmu háttsemi við slysið eða hvort slysið hafi verið sennileg afleiðing háttseminnar. Eins og fram komi í stefnu byggi stefnandi málatilbúnað sinn á því að hann hafi fallið út um dyr á austurhlið hússins, en viðurkennir þó að ekki sé með öllu ljóst með hvaða hætti hann féll niður í húsgrunninn. Telur stefnandi að það fái með engu móti staðist að hann hafi farið út á pallinn um miðja nótt á nærklæðum einum fata og dottið þaðan yfir upphækkað grindverk á pallinum og niður í grunninn og því hljóti hann að hafa fallið út um dyrnar. Ábyrgð stefnda sé síðan grundvölluð á því að skort hafi á að farið hafi verið eftir ákvæðum laga og reglna um öryggi við byggingarframkvæmdir og því beri stefndi ábyrgð sem byggingarstjóri og húsasmíðameistari. Máli sínu til stuðnings bendir stefnandi í fyrsta lagi á að hann telji stefnda hafa átt að koma í veg fyrir að hægt væri að ganga út um dyr sem tengdust út í grunn tengibyggingarinnar á austurhlið sumarhússins. Stefndi heldur því fram að öryggisráðstafanir við umræddar dyr hafi miðað við aðstæður verið fullnægjandi. Þungum golfsettum hafi verið komið fyrir framan við dyrnar, þannig að útilokað var að komast að þeim án þess að færa eða fjarlægja golfsettin fyrst. Að auki hafi dyrnar verið læstar. Hafi umbúnaði verið þannig háttað að óviðkomandi ætti að vera ljóst að ekki væri unnt að ganga um dyrnar og þeim er gjörþekkti aðstæður eins og stefnanda verið ómögulegt annað en að vita hvernig í pottinn var búið. Til þess að falla út um dyrnar hefði hann þurft að fjarlægja golfpokana til að komast að dyrunum, aflæsa síðan hurðinni og opna dyrnar þrátt fyrir að vita hver staðan var fyrir utan þær. Útilokað sé að ætla byggingastjóra og húsasmíðameistara að ganga svo langt í slysavörnum að útiloka með öllu að maður sem er þaulkunnugur aðstæðum og aðsteðjandi hættu geti af ásetningi brotist í gegnum slysavarnir og valdið sjálfum sér tjóni með stórkostlega gáleysislegri háttsemi. Hafi stefnandi dottið út um dyraopið þá sé það alfarið hans eigin sök því honum hafi verið ljós sú hætta sem fylgdi því að fjarlægja þær hindranir er voru í veginum og opna dyrnar. Verði á hinn bóginn talið að öryggisbúnaði við dyr á austurhlið hafi í raun verið ábótavant þá hafi það engin áhrif við mat á sök stefnda því ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi fallið út um dyrnar. Því sé aðeins haldið fram að það sé „með ólíkindum að hann hafi farið út á pallinn um miðja nótt á nærklæðum einum fata“. Af þessu sé síðan dregin sú ályktun að hann hljóti að hafa dottið út um dyraopið. Hér gangi stefnandi út frá þeirri forsendu að hann hafi verið allsgáður og hugsað rökrétt. Engar forsendur séu til þess, svo sem sýnt hafi verið fram á með framlögðum gögnum. Það sé með öðrum orðum ósannað að stefnandi hafi fallið út um dyrnar og niður í grunninn. Ýmislegt í gögnum málsins bendi til hins gagnstæða. Skýrsla E lögreglumanns og ljósmyndir sem hann tók á vettvangi bendi eindregið til þess að stefnandi hafi ekki fallið út um dyraopið. E hafi komið á vettvang þegar enn var verið að hlynna að stefnanda í grunninum. Hann hafi m.a. tekið ljósmynd sem sýni að dyrnar voru lokaðar og golfsettum raðað haganlega fyrir þær. Verði að telja ólíklegt að meðan aðstandendur voru að sinna stefnanda í húsgrunninum hafi einhver þeirra brugðið sér frá til að loka dyrunum og raða golfsettunum upp aftur. Þá sé það mat E samkvæmt skýrslu hans að ólíklegt sé að stefnandi hafi opnað dyrnar og farið fram hjá golfpokunum sem raðað hafði verið fyrir hurðina og fallið þar út án þess að golfpokarnir færðust úr stað. Þá komi einnig fram í skýrslunni að hvorki H, bróðir stefnanda, né I, móðir hans, hafi vitað hvort dyrnar hafi verið opnar eða lokaðar þegar komið var að stefnanda. Hið sama sé haft eftir stefnda D í skýrslu hans hjá lögreglu, svo og að honum fyndist skrýtið að stefnandi hafi farið þar út þar sem nokkrum golfsettum hafi verið komið fyrir framan við dyrnar til að varna því að fólk notaði þær. Enn fremur komi fram í skýrslu E að aðstæður hafi verið með þeim hætti að hafi stefnandi fallið út um dyrnar hefðu þær átt að vera opnar þegar að var komið. Þá megi ljóst vera að nokkur hætta hefur falist í því að teygja sig í hurðarhúninn út um dyraopið til að loka dyrunum. Hafi þeim verið lokað eftir slysið ætti sá sem það gerði að muna eftir því, en hann hafi að auki þurft að koma golfsettunum fyrir að nýju. Verði að teljast ólíklegt að nokkur viðstaddra hafi ráðist í þessar aðgerðir frá því að foreldrum stefnanda og bróður hans varð það ljóst að hann hafði fallið í grunninn og þar til E kom á vettvang, enda allt snúist um að veita stefnanda aðhlynningu. Samkvæmt framangreindu sé ekki aðeins ósannað að stefnandi hafi fallið út um dyraopið á austurhlið hússins heldur sé það líka ólíklegt að slysið hafi borið að með þeim hætti. Það sé því með öllu ósannað að meintur skortur á öryggi við dyrnar á austurhlið hússins hafi átt þátt í því að slysið varð. Stefnandi telur að stefndi hafi átt að hlutast til um að lokað yrði með öllu fyrir aðgengi að pallinum meðfram austurhlið hússins. Stefndi byggir á því að það sé í samræmi við öryggiskröfur við þær aðstæður sem þarna voru uppi að reisa handrið sem var u.þ.b. eins metra hátt og með hnélista í 50 cm hæð. Óþarft hafi verið að loka fyrir alla umferð um pallinn þegar svo veglegt handrið hafði verið reist. Megi í þessu sambandi m.a. vísa til B-kafla 21. gr. viðauka IV við reglur nr. 547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð. Stefnandi heldur því fram að gera hafi átt ráðstafanir til að draga úr hættu vegna steypustyrktarjárna, t.d. með því að beygja þau eða leggja plötur yfir þau. Ekki sé venja við byggingarframkvæmdir né krafa samkvæmt þeim reglum sem stefnandi vísar til að fara út í slíkar aðgerðir þegar samfella er í byggingarframkvæmdum. Það sé aðeins þegar framkvæmdir eru stöðvaðar að ætlast sé til þess að gripið sé til slíkra aðgerða. Það hafi ekki átt við í þessu tilviki þar sem vinna við bygginguna var í fullum gangi og fyrir lá að aðeins var dagaspursmál hvenær slegið yrði upp veggjum ofan á járnin sem stefnandi féll á. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi vanrækt að setja upp nauðsynlegar öryggismerkingar og hættuviðvaranir. Ekki sé rökstutt hvernig slíkar merkingar hefðu getað komið í veg fyrir slysið. Slíkar ráðstafanir séu almennt gerðar til að vara óviðkomandi við að hætta sé á tilteknum svæðum. Öryggismerkingum og hættuviðvörunum sé almennt ekki ætlað að auka öryggi þeirra sem þaulkunnugir eru staðháttum og er kunnugt um þá staði sem nauðsynlegt er að gæta varúðar á. Rétt sé þó að fjalla í þessu sambandi um undantekningarákvæði sem stefnandi vísar til og er að finna í 3. gr. reglna um öryggis- og heilbrigðismerki á vinnustöðum nr. 707/1995 þar sem ætlunin sé að merkingar nái til starfsmannanna sjálfra sem eiga þó að þekkja aðstæður á vinnustað. Ákvæðið eigi á hinn bóginn ekki við í þessu máli þar sem það taki aðeins til staða á vinnustað þar sem hætta verður ekki umflúin eða ekki er hægt að draga úr henni með almennum varúðarráðstöfunum eða ráðstöfunum, aðferðum eða leiðum sem tengjast vinnufyrirkomulagi. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar hafi verið gerðar aðrar ráðstafanir og öðrum aðferðum verið beitt og því engin þörf á merkingu eins og þeirri sem reglugerðarákvæðið mælir fyrir um. Tilvísun stefnanda til gr. 2.1.4. í I. viðauka reglnanna hafi hér enga þýðingu, enda hafi ákvæðið ekkert sjálfstætt gildi heldur taki það eingöngu til þeirra aðstæðna sem kveðið er á um í 3. gr. þeirra. Stefndi hafnar því að við mat á meintri sök hans verði byggt á grein 1.2. í A-hluta viðauka IV í reglugerð nr. 547/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð. Ákvæðið mæli fyrir um að ganga skuli svo frá ófullgerðu húsi eða mannvirki að sem minnst hætta stafi af því fyrir óviðkomandi. Þar sem stefnandi geti ekki talist óviðkomandi í skilningi ákvæðisins geti það ekki átt við í þessu máli auk þess sem frágangur hafi verið með þeim hætti að ekki stafaði hætta af fyrir óviðkomandi. Grein 1.4. í sama viðauka eigi einnig við um óviðkomandi umferð. Það ákvæði eigi því ekki heldur við í tilviki stefnanda. Það sama megi segja um grein 1.5. Þar sé jafnframt fjallað um sérstaka gæslu þegar óvenjulegt hættuástand ríkir á verkstað. Það verði að teljast fráleitt að gera kröfu um að stefndi komi upp sérstakri öryggisgæslu við þær aðstæður sem voru á þeim verkstað þar sem slysið varð til að varna því að óviðkomandi lentu í hættulegum aðstæðum. Að því er varðar tilvísun stefnanda til b-liðar 27. gr. B-hluta viðauka IV í reglugerð nr. 547/1996, en þar er mælt fyrir um sérstakar lágmarkskröfur sem gilda um vinnustaði á byggingarsvæðum, sé það mat stefnda að ákvæðið geti ekki átt við í málinu þar sem það taki til uppgraftar, vinnu við brunna, neðanjarðarvinnu og gangagerð. Verði ekki á þetta fallist verði þær varúðarráðstafanir sem gripið var til allt að einu að teljast viðunandi eftir aðstæðum. Hið sama eigi við um ákvæði greinar 31.1 í sama viðauka, en það fjalli um vinnu á þökum og geti því alls ekki átt við í málinu. Með vísan til ofangreindrar umfjöllunar fær stefndi ekki séð á hverju ábyrgð hans á tjóni stefnanda verði byggð. Hann hafi fullnægt öllum þeim kröfum og gripið til allra þeirra ráðstafana sem honum hafi verið skylt að grípa til sem byggingarstjóri og húsasmíðameistari til að gætt væri öryggis við byggingarframkvæmdirnar að […]. Breyti þá engu hvort litið sé til þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, byggingarreglugerðar nr. 441/1998, laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 eða þeirra reglna sem stefnandi hefur sérstaklega vísað til. Öryggis hafi verið gætt í hvívetna miðað við aðstæður á verkstaðnum. Þá skipti hér máli að verkið hafi verið unnið af húsasmið sem þeir feðgar, stefnandi, bróðir hans og stefndi D, réðu til að hafa það með höndum. Þá hefðu þeir allir unnið með smiðnum að framkvæmdum. Stefnandi hafi því gjörþekkt aðstæður á verkstaðnum auk þess sem hann hafði dvalið mikið í sumarbústaðnum í gegnum tíðina og því sannarlega verið þar á heimavelli. Hann hafi því best vitað það sjálfur hversu varhugavert var að opna dyr á austurhlið, klifra yfir öryggishandrið eða fara upp á þak yfir austurhluta sumarhússins eins og aðstæður voru meðan á framkvæmdunum stóð. Hættan hafi verið honum ljós, en hann hafi annaðhvort rutt hindrunum úr vegi, klifrað yfir öryggishandrið eða hreinlega upp á þak hússins og komið sjálfum sér í hættu. Ekki sé unnt að ætlast til að einhver annar sem kom að verkinu hafi átt að koma í veg fyrir slíka háttsemi. Ekki sé vitað hvað í raun gerðist þetta kvöld en verulegar líkur séu á því að orsökina megi finna í verulegri þreytu stefnanda að viðbættu umtalsverðu ölvunarástandi hans sem saman hefðu leitt til sljóvgunar, jafnvægisskorts, minnkaðrar athyglisskerpu og skertrar hreyfigetu. Hann hafi í því ástandi komið sér í þær aðstæður sem leiddu til slyssins og á því geti enginn borið ábyrgð nema hann sjálfur. Jafnvel þótt litið verði svo á að gera hefði mátt betur þegar kemur að öryggisbúnaði þá liggi ekkert fyrir um það með hvaða hætti slysið varð og því ómögulegt að sanna orsakatengsl á milli þess sem kann að hafa verið ábótavant og slyssins eða að slysið hafi verið sennileg afleiðing þess sem hugsanlega hefði mátt betur fara. VI Sýknukröfu sína byggir stefndi C í fyrsta lagi á aðildarskorti. Hann hafi á þeim tíma sem um ræðir í málinu verið launþegi hjá einkahlutafélaginu […] sem starfað hafi að umræddu verki eftir því sem óskað var eftir og án þess að nokkur verksamningur hafi verið gerður við félagið og því síður ráðningarsamningur við stefnda. Framangreindu til staðfestu sé sú staðreynd að reikningar vegna verksins hafi verið gefnir út í nafni félagsins en ekki stefnda. Stefndi hafi þegið greiðslur frá félaginu sem launamaður vegna ýmissa smíðastarfa, meðal annars þeirra er komu til vegna þess verks sem hér um ræðir. Þá sé með engu móti unnt að líta svo á að hann hafi stjórnað verkinu eða haft yfirumsjón með því. Stefnda sé því stefnt í máli þessu þrátt fyrir að ekkert beint réttarsamband sé á milli hans og byggingarstjóra eða eiganda hússins. Samkvæmt þessu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda sökum aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Verði ekki fallist á að sýkna beri stefnda sökum aðildarskorts er sýknukrafa hans byggð á því að skilyrði skaðabótaskyldu að því er hann varðar séu hvergi nærri fyrir hendi. Því sé haldið fram í stefnu að aðstæður á vinnusvæðinu hafi verið óforsvaranlegar. Krafa stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu allra þeirra þriggja einstaklinga sem hann hefur stefnt í málinu sé rökstudd á sama hátt og þannig ranglega talið, svo dæmi sé tekið, að unnt sé að leggja sömu skyldur á byggingarstjóra og launþega hjá félagi sem fengið hafi verið til að annast ýmis störf við framkvæmdirnar án nokkurs samnings við verkkaupa eða byggingarstjóra. Stefndi C hafi hvorki verið verktaki né atvinnurekandi í skilningi laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum eða á grundvelli annarra laga. Hið rétta sé að stefndi hafi verið launþegi hjá félagi sem fengið var til starfa við framkvæmdirnar án þess að um fast ráðningar- eða verktakasamband hafi verið að ræða. Verði þrátt fyrir þetta komist að þeirri niðurstöðu að stefndi geti á einhvern hátt talist ábyrgur fyrir aðstæðum á vinnustað byggir hann sýknukröfu á eftirfarandi málsástæðum. Í fyrsta lagi er á því byggt í stefnu að ekki hafi verið komið í veg fyrir að unnt væri að ganga um dyrnar á austurhlið hússins. Hér verði að nefna að hurðin hafi verið með hefðbundinni læsingu auk þess sem golfsett höfðu verið sett fyrir hana til að hindra enn frekar að þessar útgöngudyr yrðu notaðar. Þá beri einnig að vekja sérstaka athygli á því að í áðurgreindri skýrslu E lögreglumanns sé staðfest að golfsettin hafi verið á sínum stað þegar hann mætti á svæðið. Þá staðfesti skýrslan einnig að hurðin hafi verið læst þegar lögregla kom á vettvang. Að auki komi fram í skýrslunni að hurðin hafi opnast út á við og í suður en hina umræddu nótt hafi verið norðanátt og sterkur vindstrengur með húsinu. Þegar lögreglumaðurinn opnaði dyrnar hafi strax tekið verulega í hurðina og þegar henni var sleppt hafi hún opnast alveg upp á gátt og haldist þannig opin. Með hliðsjón af öllu framangreindu verði að telja útilokað að stefnandi hafi gengið eða fallið út um umræddar dyr. Í öðru lagi er á því byggt í stefnu að borið hafi að sjá til þess að ekki væri gengið um pallinn austanmegin við húsið. Stefnandi geri engan reka að því að rökstyðja þessa fullyrðingu nánar og sé hvergi í stefnu bent á skyldu stefnda til þess að grípa til slíkra ráðstafana. Hafi stefnandi átt við lagaskyldu samkvæmt lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum geti það ekki átt við um stefnda þar sem hann hafi verið launþegi en ekki atvinnurekandi í skilningi laganna. Hvað sem þessu annars líður hafi stefndi gert fullnægjandi ráðstafanir vegna þess að tekið hafði verið úr pallinum þar sem tengja átti hús við nýbyggingu og bætt við handriðið á þeim stað. Í þriðja lagi er á því byggt í stefnu að beygja hefði átt járn sem stóðu upp úr grunnplötu viðbyggingar eða gera aðrar ráðstafanir til að koma í veg fyrir hættu sem af járnunum stafaði. Hér verði ekki hjá því komist að taka það fram að fyrir slysið hafi stefndi síðast verið á verkstað föstudaginn 20. nóvember 2009, en hann hafi þá unnið við uppslátt steypumóta og steypuvinnu við grunninn. Daginn eftir hefðu stefnandi, H bróðir hans og faðir þeirra, stefndi D, unnið að því að slá frá steypumótum og hífa þau upp úr grunninum sem stefnandi féll síðan ofan í. Því sé útilokað að stefndi C hafi skilið við vinnusvæðið með óforsvaranlegum hætti líkt og haldið er fram í stefnu, enda hafi hann ekki getað ráðið því hvernig þeir aðilar sem síðast störfuðu á svæðinu skildu við það. Í fjórða lagi er á því byggt í stefnu að koma hefði átt fyrir nauðsynlegum öryggismerkingum og hættuviðvörunum. Í þessu sambandi beri fyrst að nefna að stefndi hafi ekki borið ábyrgð á því að koma slíkum merkingum fyrir, enda hafi hann ekki átt sjálfstæða aðkomu að umræddu verki. Óháð því verði með engu móti séð hvernig slíkar öryggismerkingar og hættuviðvaranir hefðu afstýrt óhappi því sem stefnandi varð fyrir, enda óumdeilt að stefnandi starfaði þarna sjálfur og vissi fullvel um allar þær hættur sem fyrir hendi voru á vinnusvæðinu. Með vísan til framanritaðs beri stefndi enga ábyrgð á meintum óforsvaranlegum aðstæðum á vinnustaðnum. Í stefnu er því haldið fram að stefndi hafi starfað sem smiður við viðbygginguna og hafi verið fenginn til starfans sem verktaki af hálfu meðstefnda B byggingarstjóra. Með vísan til þess sem áður er rakið er þessari fullyrðingu alfarið hafnað. Þá er því haldið fram í stefnu að stefndi teljist verktaki og þar með atvinnurekandi með vísan til laga nr. 46/1980. Honum hafi því verið skylt að setja upp öryggismerkingar og sjá til þess að ekki stafaði hætta af steypustyrktarjárnum. Með vísan til fyrri röksemda sé því hafnað að staða stefnda við framkvæmdirnar hafi verið sú sem stefnandi gengur samkvæmt þessu útfrá. Verði engu að síður talið að stefnda hafi borið skylda til að setja upp umræddar öryggismerkingar og ganga frá steypustyrktarjárnum með öðrum hætti en gert var byggir hann á eftirfarandi málsástæðum. Um fyrra atriðið og eftir atvikum skyldu stefnda til að viðhafa sérstaka gæslu á vinnusvæðinu beri annars vegar að nefna að engin athafnaskylda hafi hvílt á stefnda sem launþega. Hins vegar sé á því byggt að skortur á framangreindum öryggisráðstöfunum geti ekki talist hafa haft nokkur áhrif á það hvernig slysið atvikaðist. Í því sambandi er sérstök athygli vakin á eftirfarandi. Tilgangur þess að gert er ráð fyrir uppsetningu öryggismerkinga, sbr. lög nr. 46/1980, sbr. og reglugerð nr. 707/1995, sé sá að sem minnst hætta stafi af framkvæmdarsvæði fyrir óviðkomandi. Ekki sé unnt að líta á stefnanda sem óviðkomandi í framangreindum skilningi eða að hann hafi verið ókunnugur þeim hættum sem fyrir hendi voru á vinnusvæðinu. Þvert á móti hafi stefnanda verið fullkunnugt um allar aðstæður þar, enda hafi hann komið að framkvæmdum daginn áður. Með hliðsjón af framangreindu sé í öllu falli ljóst að skortur á öryggismerkingum hafi engin áhrif haft með tilliti til mögulegrar skaðabótaskyldu stefnda, enda sé það fjarri lagi að fyrir liggi að orsakatengsl séu á milli skorts á umræddum merkingum og tjóns stefnanda. Varðandi þá fullyrðingu stefnanda að stefnda hafi verið skylt að sjá til þess að ekki stafaði hætta af steypustyrktarjárnum vísar stefndi til þess að hann hafi í ljósi stöðu sinnar enga slíka skyldu borið. Þar við bætist að hann hafi ekki skilið við vinnusvæðið í óforsvaranlegu ástandi. Áréttar hann í því sambandi að fyrir slysið hafi hann síðast verið á verkstað föstudaginn 20. nóvember 2009 en að stefnandi, bróðir hans og faðir þeirra hafi verið þar við störf daginn eftir. Stefndi hafi því ekki getað ráðið því hvernig skilið var við svæðið þegar menn voru síðast við vinnu þar fyrir slysið. Í stefnu er því haldið fram að á stefnda hafi hvílt sú skylda að tryggja að ógerlegt væri að ganga um dyrnar á austurhlið sumarhússins. Þessu hafnar stefndi og áréttar í því sambandi að staða hans við framkvæmdirnar hafi það í för með sér að slík skylda verði með sama hætti og aðrar skyldur samkvæmt framansögðu ekki á hann lögð. Verði ekki á það fallist bendir stefndi á að hurðin hafi verið læst og golfsettum að auki komið fyrir framan við hana að innanverðu. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um ástæður þessa. Auk þessa verði að telja það útilokað að stefnandi hafi gengið út um umræddar dyr og dottið þaðan ofan í grunn viðbyggingarinnar. Vísar stefndi hvað það varðar til þess sem áður er rakið. Með hliðsjón af framangreindu sé ljóst að hvað sem líður mögulegri skyldu stefnda til að tryggja að ekki væri unnt að ganga um umræddar dyr geti hún enga þýðingu haft við úrlausn um skaðabótaskyldu hans, enda sé ekki unnt að líta svo á að orsakatengsl séu á milli þess að skyldunnar var ekki gætt og tjóns stefnanda. Sýknukröfu sína byggir stefndi loks á því að á grundvelli eigin sakar stefnanda verði hann að bera tjón sitt sjálfur. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um allar aðstæður á og við slysstað, enda hafi hann starfað þar við smíði viðbyggingarinnar, síðast daginn áður en slysið varð. Hann hafi sýnt vítavert gáleysi í aðdraganda slyssins og beri þannig sjálfur sök á því líkamstjóni sem hann varð fyrir. Breyti þá engu hvar stefnandi var nákvæmlega staddur þegar hann datt. Hin gáleysislega hegðun stefnanda verði einna helst skýrð með því að hann hafi verið drukkinn þegar slysið varð. Hvað sem öllu öðru líður sé mögulegur bótaréttur hans því fallinn niður. Er og sérstaklega áréttað að í öllu falli sé það ósannað með hvaða hætti slysið bar að höndum. Stefnandi hafi í því sambandi ýjað að því að verið geti að hann hafi gengið í svefni í umrætt sinn. Það sé ekki unnt að útiloka frekar en margt annað. Hafi það verið reyndin sé bótaábyrgð stefndu og þar með bótaréttur stefnanda ekki fyrir hendi, enda séu óhappatilvik ekki skaðabótaskyld samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar. VII Svo sem fram er komið hefur stefnandi höfðað mál þetta vegna alvarlegs líkamstjóns sem hann varð fyrir aðfaranótt sunnudagsins 22. nóvember 2009 þegar hann féll niður á grunnplötu viðbyggingar sem verið var að reisa við sumarhús föður hans, stefnda D, að […]. Hann var þá 37 ára og er […] að mennt. Lýtur ágreiningur aðila að því hvort stefnandi eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefndu vegna afleiðinga slyssins. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns, G, prófessors emeritus, sem hann hefur staðfest fyrir dómi, þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að það sé algerlega hafið yfir skynsamlegan vafa að stefnandi hafi fallið niður í grunninn frá dyrum á austurhlið sumarhússins og ekki eftir neinni annarri leið. Matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt með yfirmati og stefndu hafa ekki með öðru móti teflt fram haldbærum rökum gegn niðurstöðu hennar. Er þess þá sérstaklega að gæta að í skýrslugjöf foreldra stefnanda og bróður hans við aðalmeðferð málsins kom fram að dyrnar á austurhlið hússins hafi verið opnar þegar komið var að stefnanda og að golfsett, sem stillt hafði verið upp framan við hurðina að innanverðu í þeim tilgangi að varna því að gengið yrði út úr húsinu á þessum stað, hafi legið á hliðinni. Dyrunum hafi verið lokað og golfsettunum komið fyrir að nýju áður en lögregla kom á staðinn. Þótt frásögn í þessa veru hafi samkvæmt gögnum málsins fyrst komið fram á fundi með matsmanni 16. janúar 2012, en í fundargerð er haft eftir stefnda D að dyrnar fyrir ofan slysstaðinn hafi verið opnar þegar hann og H sonur hans komu heim um nóttina, þykja ekki vera efni til að virða að vettugi framangreinda lýsingu aðila og vitna á aðstæðum á vettvangi. Er með vísan til þessa komin fram fullnægjandi sönnun varðandi það hvaðan stefnandi féll niður í grunninn. Tildrög þess eru á hinn bóginn ókunn. Í fallinu lenti stefnandi á steypustyrktarjárnum sem stóðu óvarin upp úr undirstöðum viðbyggingarinnar. Hlaut hann margvíslega áverka og er lamaður fyrir neðan brjóst af völdum slyssins. Sú meginregla gildir í íslenskum rétti að sá sem krefst skaðabóta þarf að sanna að fjárhagstjón sem hann verður fyrir verði rakið til háttsemi sem sé skaðabótaskyld að lögum og að tjónið sé afleiðing af þeirri háttsemi. Stefnandi reisir kröfugerð sína á sakarreglunni, en samkvæmt henni ber maður skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann veldur með saknæmum og ólögmætum hætti. Byggir stefnandi á því að slysið verði rakið til óforsvaranlegra aðstæðna á og við framkvæmdasvæðið að […] og að á því beri stefndu B, C og D sameiginlega ábyrgð og séu þar með bótaskyldir gagnvart honum. Þessu til stuðnings hefur stefnandi vísað til þess að stefndu hafi með háttsemi sinni, athöfn eða athafnaleysi, farið á svig við tilgreind ákvæði laga og almennra stjórnvaldsfyrirmæla, en þau eru tíunduð og grein gerð fyrir efni þeirra í III. kafla dómsins. Þá tekur kröfugerð stefnanda til þess að honum beri réttur til bóta úr starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra, sem stefndi B hafði á slysdegi hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., og ábyrgðartryggingu húseigandans, stefnda D, hjá félaginu. Sýknukrafa stefnda C er meðal annars byggð á því að hann hafi ekki haft þá stöðu við umræddar framkvæmdir að hann geti talist ábyrgur fyrir aðstæðum á vinnusvæðinu eða í næsta nágrenni við það. Ekkert liggur fyrir um það í málinu að stefndi eða einkahlutafélag í eigu hans hafi sem verktaki tekið að sér að reisa kjallara viðbyggingarinnar að […] eða að smíði hans geti með öðrum hætti talist hafa verið á forræði þeirra. Hvað sem þessu líður gat hvílt á stefnda skylda samkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum sem settar hafa verið á grundvelli þeirra til að gæta öryggis þeirra sem voru við störf við smíði viðbyggingarinnar. Í ljósi þess sem fyrir liggur í málinu um slysið og aðkomu stefnda að framkvæmdum, óháð málsástæðu hans um aðildarskort, hefur stefnandi á hinn bóginn ekki rennt viðhlítandi stoðum undir þann grundvöll kröfugerðar sinnar á hendur honum að aðstæður á svæðinu hafi umfram þetta verið á hans ábyrgð. Er með vísan til þessa fallist á framangreinda málsástæðu stefnda og hann þegar af þessari ástæðu sýknaður af kröfum stefnanda. Þegar tekin er afstaða til mögulegrar bótaskyldu stefndu D og B er til þess að líta að þau lög og almennu stjórnvaldsfyrirmæli, sem vísað hefur verið til af hálfu stefnanda til stuðnings dómkröfum hans, lúta einkum að því að tryggja öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi, sbr. t.d. í þeim efnum 1. gr. laga nr. 46/1980. Þetta er síðan áréttað í 13. gr. laganna þar sem mælt er fyrir um það að atvinnurekandi skuli tryggja að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Sú vernd sem þessum réttarreglum er ætlað að skapa er þó ekki bundin við þá sem sinna störfum á vinnustað þótt eðli máls samkvæmt sé það höfuðtilgangur þeirra. Þær taka þannig í ýmsum greinum til þeirra sem kunna að eiga leið um vinnustað eða vinnusvæði af öðrum ástæðum. Þessi aðgreining hefur þýðingu fyrir úrlausn málsins í ljósi þess að ekki var um vinnuslys að ræða. Við sakarmat reynir þannig með tilliti til réttarreglna einvörðungu á ákvæði laga og almennra stjórnvaldsfyrirmæla sem átt geta við þegar slys á vinnusvæði eða í næsta nágrenni við það ber að höndum við aðrar kringumstæður. Ganga verður út frá því að stefnandi hafi verið þaulkunnugur aðstæðum á slysstað. Um er að ræða sumarhús í eigu foreldra hans og hann hafði verið við störf í viðbyggingunni daginn áður en slysið varð. Var hann fyllilega upplýstur um allar þær aðstæður á framkvæmdasvæðinu sem hér skipta máli og þær ráðstafanir sem gerðar höfðu verið til að koma í veg fyrir að dyrnar á austurhlið hússins væru notaðar. Þeim ráðstöfunum er að hluta til áður lýst, en þess skal hér getið að samkvæmt ljósmyndum hafði golfkerru og tveimur golfpokum með kylfum í verið komið fyrir framan við hurðina að innanverðu í þessum tilgangi. Er ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að búið hafi verið að raska þessum aðstæðum þegar stefnandi átt leið þarna um. Verður þannig við það að miða að hann hafi fjarlægt þær hindranir sem búið var að koma fyrir eða rutt þeim úr vegi og opnað dyrnar eftir að hafa tekið hurðina úr lás. Við sakarmat í málinu er þess að gæta að sakarreglan getur verið afstæð, þ.e. ekki er víst að allir tjónþolar verði meðhöndlaðir eins í skaðabótaréttarlegu tilliti. Staða tjónþola getur þannig haft áhrif á rétt hans til skaðabóta. Er þá ekki eingöngu átt við tilvik þar sem háttsemi tjónþola veldur því að hann verður talinn hafa valdið tjóni sínu sjálfur að einhverju leyti eða öllu og beri því ábyrgð í samræmi við reglur um meðábyrgð tjónþola. Tilvik sem hér eru til athugunar eru þau þegar tjónþoli er meðvitaður um tjónshættu og á auðveldlega að geta varast hana. Þegar þannig háttar til er sú aðstaða fyrir hendi að meiri kröfur þurfi að gera til þess að háttsemi tjónvalds teljist saknæm en ella hefðu verið gerðar. Hafa þau rök verið færð fyrir þessu að sakarreglan eigi að veita vernd gegn óvæntu og ófyrirséðu tjóni en ekki tjóni sem tjónþolinn gat vel séð fyrir og búið sig undir. Í ljósi þess að stefnandi gjörþekkti aðstæður og var vel meðvitaður um þá hættu sem var samfara því að opna dyrnar á austurhlið hússins og að virtum atvikum að öðru leyti er það mat dómsins að stefnandi geti ekki með réttu grundvallað kröfu sína um skaðabætur úr hendi stefndu B og D á því að þeim hafi verið skylt að ganga svo langt í slysavörnum sem málatilbúnaður hans á hendur þeim tekur mið af. Telst því að mati dómsins hafa verið gripið til ráðstafana sem teljast viðhlítandi og forsvaranlegar með tilliti til mögulegrar sakarábyrgðar gagnvart stefnanda. Er því með vísan til þessa hafnað að slys stefnanda verði rakið til sakar þessara stefndu. Án þess að annað þurfi til að koma leiðir af þessu að sýkna ber stefndu og stefnda Vátryggingafélag Íslands hf. af kröfum stefnanda í málinu. Fyrir liggur að þegar komið var með stefnanda á sjúkrahús í Reykjavík var áfengismagn í blóði hans 28,8 mmól/l, eða yfir 1,20‰. Af gögnum málsins verður ráðið að þá hafi að minnsta kosti verið liðnar tvær klukkustundir frá því að hann slasaðist. Stefnandi hefur skýrt svo frá að hann hafi neytt áfengis um kvöldið, en lýsing hans á þeirri neyslu fær ekki samrýmst framangreindri niðurstöðu á rannsókn á blóðsýni úr honum. Þykir í öllu falli mega slá því föstu að hann hafi verið undir áfengisáhrifum þegar slysið varð og að orsakir þess verði að hluta til raktar til þess. Af þessu og vitneskju stefnanda um aðstæður á vettvangi slyssins samkvæmt framansögðu leiðir að mati dómsins að það verði rakið til aðgæsluleysis hans sjálfs og að hann þyrfti hvað sem öðrum sýknuástæðum líður að bera tjón sitt sjálfur á grundvelli eigin sakar. Samkvæmt öllu framansögðu eru stefndu sýknaðir af kröfum stefnanda. Eftir framangreindum málsúrslitum verður stefnanda gert að greiða stefnda C málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 400.000 krónur. Að öðru leyti skal málskostnaður falla niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 2.635.500 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni byggingarverkfræðingi og Viðari Guðmundssyni prófessor. D ó m s o r ð Stefndu, D, B, C og Vátryggingafélag Íslands hf., eiga að vera sýkn af kröfum stefnanda, A. Stefnandi greiði stefnda, C, 400.000 krónur í málskostnað, en að öðru leyti fellur málskostnaður niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 2.635.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 306/2010
|
Kærumál Handtaka Frávísun frá Hæstarétti
|
X kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist var á kröfu S um að gefin yrði út handtökuskipun á hendur honum. Talið var að þegar tekin var afstaða til erindisins hefðu ekki verið efni til að kveða upp úrskurð. Þó að það hefði verið gert breytti það engu um að ekki væri að finna í lögum heimild til að kæra ákvörðunina til Hæstaréttar. Var málinu vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí 2010, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að gefin yrði út handtökuskipun á hendur varnaraðila. Um kæruheimild vísar varnaraðili til d. og f. liða 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hefur varnaraðili ekki sinnt kvaðningu sóknaraðila um að mæta til skýrslutöku vegna brota sem hann er grunaður um aðild að og talin eru upp í úrskurðinum. Ekki þarf atbeina dómara til að handtaka megi mann þegar svona stendur á, sbr. c. lið 3. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008, þó að heimilt sé að afla handtökuskipunar dómara samkvæmt 92. gr. laganna. Sóknaraðili óskaði eftir handtökuskipun með erindi sem barst héraðsdómi 10. maí 2010. Þegar tekin var afstaða til erindisins voru ekki efni til að kveða upp úrskurð, svo sem héraðsdómur gerði. Þó að það hafi verið gert breytir það engu um að ekki er að finna í lögum heimild til að kæra þessa ákvörðun til Hæstaréttar. Samkvæmt framansögðu verður máli þessu vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 27/2022
|
Skaðabætur Líkamstjón Örorka Miski Uppgjör Fyrirvari Endurupptaka bótaákvörðunar Matsgerð Fyrning Gjafsókn
|
B slasaðist í umferðarslysi árið 2009 og fékk greiddar bætur úr ábyrgðartryggingu bifreiðar A hjá V hf. árið 2011 á grundvelli matsgerðar um varanlegan miska og varanlega örorku hans. Í kvittun lögmanns B um móttöku bóta þar sem kom fram að fullar og endanlegar bætur væru greiddar vegna slyssins var jafnframt ritað „Með fyrirvara um varanlegar afleiðingar slyssins“. B fór fram á endurupptöku málsins árið 2016 og voru dómkvaddir tveir matsmenn árið 2017 til að endurmeta afleiðingar slyssins. Í matsgerðum þeirra frá 2017 og 2018 kom fram að heilsa B hefði tekið ófyrirséðum breytingum til hins verra frá árinu 2011. B höfðaði mál þetta á árinu 2019. Hæstiréttur féllst á að fyrirvari B við upphaflegt bótauppgjör hefði gildi milli aðila og skapaði honum ríkari rétt en leiði af fyrirmælum 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ætti B því rétt á endurupptöku bótaákvörðunar að því tilskildu að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari hans sem yllu því að varanlegur miski hans eða varanleg örorka af völdum slyss yrði talin meiri en lá fyrrgreindri bótaákvörðun til grundvallar. Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms sem staðfest var með hinum áfrýjaða dómi að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsufari B til hins verra vegna afleiðinga slyssins árið 2009 og að þær hefðu verið réttilega metnar í matsgerðum dómkvaddra matsmanna. Féllst Hæstiréttur því á að B ætti á grundvelli fyrirvara síns við bótauppgjör rétt á að fá ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku tekna upp að nýju. Þá komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að B hefði fengið vitneskju um breytingar á heilsu sinni á árinu 2015 og upphaf fyrningarfrests samkvæmt 99. gr. þágildandi umferðarlaga nr. 50/1987 því miðað við áramótin 2015/2016. Hefði málið því verið höfðað innan fyrningarfrests með birtingu stefnu í desember 2019. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að fallast á kröfur B á hendur V hf. og A.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. apríl 2022 og krefjast sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Ágreiningsefni4. Aðilar deila um hvort stefndi á rétt til endurupptöku bótaákvörðunar og frekari skaðabóta eftir fullnaðaruppgjör áfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. 17. maí 2011 vegna líkamstjóns sem stefndi varð fyrir í umferðarslysi […] 2009. Í málinu er deilt um gildi og túlkun fyrirvara sem hann gerði við bótauppgjörið svo og hvort breyting á ástandi hans eftir það hafi verið ófyrirsjáanleg. Þá er ágreiningur um hvort krafa stefnda er fyrnd. 5. Með héraðsdómi 13. október 2020 var fallist á kröfu stefnda um greiðslu bóta frá áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. vegna hækkunar á miska- og örorkustigi frá því að uppgjör milli aðila fór fram. Með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 18. febrúar 2022 var sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna héraðsdóms.6. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 29. apríl 2022 með ákvörðun nr. 2022-37 á þeirri forsendu að dómur í því gæti haft fordæmisgildi um þýðingu fyrirvara við bótauppgjör.Málsatvik7. Stefndi lenti í umferðarslysi […] 2009 þegar pallbifreið var ekið harkalega á jeppabifreið sem hann ók. Stefndi leitaði á slysadeild Landspítalans 14. sama mánaðar og var greindur með tognun á hálshrygg. Vegna verkja og stífleika í hálsi og baki leitaði hann til heimilislæknis viku síðar, […]. Í samantekt vottorðs 8. júlí 2010 um ástand stefnda sagði svo: „Tognun á hálshrygg og brjósthrygg og auk þess grunur um vægt samfallsbrot á 8. hryggjarlið brjósthryggjar. Þá hefur sjúklingur fengið aukna verki í lendhrygginn eftir slysið og auk þess af og til verkjaleiðni niður í hægri fótlegginn.“ Haustið 2010 leitaði stefndi til bæklunarskurðlæknis vegna afleiðinga slyssins. Í samantekt hans 14. október sama ár kom fram að einkenni sem stefndi kvartaði undan í mjóbaki og hálshrygg samrýmdust tognunaráverka. Um fremur vægan tognunaráverka væri að ræða sem valdið hafi skertri starfsorku. Þá taldi hann að hluti einkenna kæmi til með að vera varanlegur en jafnframt taldi hann litla hættu á að þau myndu versna.8. Stefndi er […] að mennt en á árunum 1999 til 2016 rak hann eigið fyrirtæki í […] ásamt öðrum manni og starfaði jafnframt við fyrirtækið. 9. Stefndi og áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. óskuðu eftir mati C bæklunarskurðlæknis og D lögmanns á afleiðingum slyssins. Í matsgerð þeirra móttekinni 14. mars 2011 var um afleiðingar slyssins meðal annars vísað til fyrrgreinds vottorðs um ástand stefnda. Í henni var rakin lýsing stefnda á einkennum sínum á fundi með matsmönnum 10. desember 2010 þar sem læknisskoðun fór einnig fram. Stefndi lýsti þar verkjum í höfði og baki og að versti verkurinn væri frá baki neðan herðablaða. Vegna þeirra vaknaði hann um nætur og tæki verkjalyf og bólgueyðandi lyf. Höfuðverkinn sagði hann liggja eins og hjálm yfir höfðinu. Hann sagðist ekki lengur vera hjá sjúkraþjálfara og frekari þjálfun væri ekki ráðgerð. Stefndi sagðist ekki geta unnið langt fram á kvöld við […] í fyrirtæki sínu eins og áður og ætti einnig erfitt með að vinna upp fyrir sig, svo sem við uppsetningu á […] og stærri […]. 0. Í niðurstöðu matsmanna kom fram að ólíklegt væri að einkenni sem rakin yrðu til slyssins og væru forsenda miskamats myndu minnka úr því sem komið væri. Þá töldu matsmenn að það varanlega líkamstjón sem slysið hefði valdið myndi leiða til þess að stefndi þyrfti að „slá af“ í störfum sínum í framtíðinni og því myndi að öllum líkindum fylgja tekjutap. Einnig væri vinnugeta hans og starfsorka til að vinna sem […] skert vegna afleiðinga slyssins. Niðurstaða matsgerðarinnar varð að varanlegur miski stefnda vegna slyssins væri 7 stig og varanlega örorka 10%. 1. Tjónið var gert upp við stefnda úr ábyrgðartryggingu ökutækisins […] hjá áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. 17. maí 2011. Í kvittun um móttöku bótanna kemur fram að fullar og endanlegar bætur séu greiddar vegna slyssins en jafnframt var að kröfu lögmanns stefnda ritað á kvittunina „með fyrirvara um varanlegar afleiðingar slyssins“. 2. Stefndi fór fram á endurupptöku málsins við áfrýjandann Vátryggingafélag Íslands hf. með tölvubréfi 10. ágúst 2016. Var sú beiðni studd þeim rökum að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu hans síðastliðin ár. Beiðninni fylgdi meðal annars vottorð heimilislæknis 23. júní sama ár um að ástand stefnda hefði versnað frá því að matsgerðin lá fyrir. Lýst var ítrekuðum komum hans á heilsugæslu frá 2011 til 2016 vegna verkja og stífleika í hálsi og baki. Hann hefði endurtekið verið í meðferð hjá sjúkraþjálfara og verið ávísað bólgueyðandi lyfjum og verkjalyfjum. Á síðustu mánuðum hefði hann ekki lengur treyst sér til vinnu við […] vegna bakverkja og var hann talinn óvinnufær til erfiðisvinnu. Áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. hafnaði beiðni stefnda 1. september 2016.3. Stefndi óskaði 17. maí 2017 eftir því að dómkvaddir yrðu tveir sérfróðir menn til að endurmeta afleiðingar slyssins. Dómkvaddir voru E bæklunarskurðlæknir og F lögmaður og dósent. Í matsgerð þeirra 15. október 2017 kom meðal annars fram að stefndi væri óvinnufær, með stöðuga verki milli herðablaða sem leiddu um allt bak og versnuðu við alla áreynslu. Hann upplifði dofa í fingurgómum og niður í vinstri ganglim. Hann væri oft með höfuðverk og andleg líðan hans oft slæm, einkum vegna þess að hann hefði árið 2016 þurft að selja fyrirtækið sem hann stofnaði og rak í mörg ár. Svefn hans væri truflaður vegna verkja, hann tæki verkjatöflur að staðaldri og sjúkraþjálfun gæfi ekki neinn varanlegan bata. Niðurstaða mats þeirra var að varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna slyssins væri nú hæfilega metinn 10 stig og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. sömu laga væri 15%. Stefndi sendi áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. bótakröfu 9. nóvember 2017 vegna þeirrar hækkunar sem metin hafði verið í fyrrgreindri matsgerð.4. Með tölvubréfi áfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. 10. janúar 2018 til stefnda var greiðslu bóta hafnað. Af hálfu félagsins var vísað til þess að engin gögn lægju fyrir um hvernig ætti að skýra fyrrgreindan fyrirvara sem stefndi gerði við bótauppgjör árið 2011 um varanlegar afleiðingar slyssins en gera yrði kröfu um að slíkir fyrirvarar væru skýrir og ótvíræðir. Um það hvernig bæri að skýra fyrirvarann var síðan bent á eftirfarandi ummæli í dómi Hæstaréttar 20. febrúar 2014 í máli nr. 576/2013 þar sem hefði reynt á þýðingu sambærilegs fyrirvara við bótauppgjör:Verður fyrirvarinn skýrður svo að áfrýjandi hafi með honum áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða varanleg örorka yrði meiri en talið var í áliti þeirra [...] vegna síðari breytinga. Eðli máls samkvæmt verður fyrirvarinn á hinn bóginn ekki skýrður svo að áfrýjandi hafi áskilið sér rétt til endurupptöku bótaákvörðunar vegna þess að matið, sem hún var reist á, kynni að vera rangt.5. Sagði síðan í svari félagsins að í samræmi við niðurstöðu framangreinds dóms yrði fyrirvari stefnda skýrður á þá leið að hann hefði „áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða örorka yrði meiri en í fyrra mati vegna síðari breytinga“. 6. Enn fremur hafnaði áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. frekari bótagreiðslum á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga enda væru tvíþætt skilyrði þeirrar lagaheimildar ekki uppfyllt. Ekki hefði tekist með matsgerðinni 15. október 2017 að sýna fram á og sanna ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsufari stefnda og auk þess væru hvorki miskastig né örorkustig í nýrri matsgerð verulega hærra eins og 11. gr. áskilji7. Með matsbeiðni 13. júní 2018 lagði stefndi eftirfarandi viðbótarspurningu fyrir hina dómkvöddu matsmenn: „Eru síðari breytingar á heilsufari matsbeiðanda orsök hærra mats á varanlegum miska og/eða varanlegri örorku en gengið var út frá í matsgerð C læknis og D lögmanns, dags. 14. mars 2011.“ Í matsgerð dómkvöddu matsmannanna 5. desember 2018 kom meðal annars fram að eftir 2014 hefði stefndi aftur farið að leita til heilsugæslulækna vegna versnandi bakverkja, sama eðlis og árin 2010 og 2011, og síðasta árið hefði ástandið versnað. Töldu matsmenn að verkir stefnda í baki og útlimum væru til komnir vegna þess að þeir verkir sem komu í kjölfar slyssins […] 2009 hefðu versnað og vegna fyrirsjáanlegrar öldrunar. Verkirnir hefðu verið nokkurn veginn þeir sömu allan tímann með dofatilfinningu í útlimi sem viðbót. Ekki hefði verið gert ráð fyrir þessari þróun í matsgerðinni frá 2011. Varð niðurstaðan því að síðari breytingar á heilsufari stefnda væru orsök hærra mats á varanlegum miska og varanlegri örorku en gengið var út frá í matsgerðinni 14. mars 2011.8. Stefndi sendi þessa nýju matsgerð til áfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. 13. desember 2018 og ítrekaði kröfu sína frá 9. nóvember 2017. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að félagið hafi brugðist sérstaklega við þeirri áréttingu. Mál þetta höfðaði stefndi síðan 2. desember 2019.Niðurstaða9. Ágreiningur í máli þessu er þríþættur. Í fyrsta lagi lýtur hann að því hvernig beri að skýra fyrirvara sem stefndi gerði við fyrrnefnt bótauppgjör 2011 sem byggðist á matsgerð um varanlegan miska og varanlega örorku og hvort ákvörðun um bætur skuli endurupptekin á grundvelli fyrirvarans. Í öðru lagi hvort sannað sé að heilsa stefnda hafi tekið ófyrirsjáanlegum breytingum til hins verra frá því að fyrrgreind matsgerð lá fyrir. Í þriðja lagi er deilt um hvort krafa stefnda sé fyrnd.Um skýringu og gildi fyrirvara stefnda20. Sú meginregla gildir í skaðabótarétti að hafi tjónþoli ekki gert fyrirvara við uppgjör skaðabóta geti hann almennt ekki krafist endurupptöku á bótaákvörðun nema að uppfylltum tvíþættum skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga. Er þar áskilið annars vegar að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola og hins vegar að þær leiði til þess að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þó verið litið svo á að þessi skilyrði girði ekki fyrir að tjónþoli geti gert fyrirvara við bótauppgjör þannig að hann njóti rýmri réttar til endurupptöku bótaákvörðunar en leiðir af 11. gr. laganna að því tilskildu að slíkir fyrirvarar séu skýrir og ótvíræðir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 11. nóvember 2021 í máli nr. 21/2021. 21. Í nokkrum dómum réttarins hefur verið fjallað um réttaráhrif þess að tjónþoli geri almennan fyrirvara við mat á miska eða varanlegri örorku við uppgjör skaðabóta. Á það reyndi meðal annars í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 576/2013. Var slíkur fyrirvari skýrður svo að áfrýjandi í málinu hefði með honum áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða varanleg örorka yrði meiri en talið var í matsgerð sem lá bótauppgjöri til grundvallar vegna síðari breytinga. Eðli máls samkvæmt yrði fyrirvarinn ekki skýrður svo að áfrýjandi hefði áskilið sér rétt til endurupptöku bótaákvörðunar vegna þess að matið, sem hún var reist á, kynni að vera rangt. Til þessa dóms var vísað af hálfu áfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. um hvernig bæri að skýra fyrirvara stefnda svo sem lýst var í lið 14 að framan. 22. Í síðari dómum Hæstaréttar hafa sambærilegir fyrirvarar af almennum toga verið skýrðir svo að tjónþoli hafi áskilið sér rétt til að krefjast frekari bóta ef síðar yrðu ófyrirséðar breytingar á heilsufari hans sem yllu því að varanlegur miski hans eða varanleg örorka af völdum slyss yrði talin meiri en lagt var til grundvallar í uppgjöri skaðabóta. Má um það meðal annars vísa til dóms 18. febrúar 2016 í máli nr. 391/2015 þar sem hafði verið gengið frá bótauppgjöri með „fyrirvara um mat á varanlegum afleiðingum“, svo og dóms 11. nóvember 2021 í máli nr. 21/2021 þar sem gerður hafði verið fyrirvari um rétt til frekari bóta yrði „varanleg örorka og/eða miski síðar metinn hærri en skv. álitsgerð örorkunefndar“. Í engum fyrrnefndra dóma var fyrirvari skýrður svo að ófyrirséðar breytingar þyrftu að leiða til þess að miskastig eða örorkustig yrði verulega hærra en áður var talið.23. Áfrýjendur hafa í málatilbúnaði sínum vísað til þess að fyrirvari stefnda sé bæði óljós og almenns eðlis. Um einhliða yfirlýsingu sé að ræða sem túlka beri þröngt og er mótmælt þeirri fullyrðingu sem fram kemur í héraðsdómi að um samningsbundinn fyrirvara sé að ræða. Áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. hafi þó talið sér óheimilt að hafna honum vegna leiðbeinandi tilmæla Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2002 um rétt tjónþola til bótagreiðslu með fyrirvara.24. Óumdeilt er að áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. gerði ekki athugasemdir við fyrirvara stefnda við bótauppgjör. Hafa ber í huga að í leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2002, sem félagið vísar til, er lýst því markmiði að tjónþoli fái greinargóðar upplýsingar um bótarétt sinn og í 1. gr. þeirra um upplýsingaskyldu er tekið fram að vátryggjandi skuli sjá til þess að tjónþolar fái fullnægjandi upplýsingar um bótarétt við gerð bótauppgjörs. Bar áfrýjandanum Vátryggingafélagi Íslands hf. samkvæmt þessu ekki aðeins að taka við fyrirvaranum heldur einnig að upplýsa stefnda þegar bótauppgjör fór fram um framangreinda afstöðu sína.25. Enn fremur er vert að líta til þess að í samskiptum við stefnda 10. janúar 2018 skýrði áfrýjandinn Vátryggingafélag Íslands hf. fyrirvarann með þeim hætti að stefndi hefði áskilið sér rétt til frekari bóta ef varanlegur miski eða örorka yrði meiri en í fyrra mati vegna síðari breytinga með vísan til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 576/2013. Í þeim dómi er þó ekki tekið fram að breytingar þurfi að vera ófyrirsjáanlegar. 26. Stefndi hefur byggt á því frá upphafi að áfrýjandinn, Vátryggingafélag Íslands hf., sé bundinn af þessari afstöðu sinni þannig að ekki verði gerð krafa um það að metinn viðbótarmiski hans og varanleg örorka hafi verið ófyrirsjáanleg. Þótt áfrýjendur hafi ekki mótmælt framangreindri staðhæfingu stefnda sérstaklega fyrr en við málflutning fyrir Hæstarétti hafa þeir frá upphafi máls þessa fyrir dómi byggt meðal annars á því að fyrirvarann verði að skýra þannig að metnar breytingar til hins verra vegna afleiðinga slyssins verði að vera ófyrirsjáanlegar. Verður ekki talið að áfrýjendur séu bundnir af fyrrgreindu svari um skýringu fyrirvarans sem fram kom í tölvubréfi áfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. til stefnda 10. janúar 2018 á þann hátt að þeir hafi ráðstafað sakarefninu með bindandi hætti. Í fyrrgreindu tölvubréfi var einnig tekið fram að félagið áskildi sér rétt til að hafa uppi allar þær málsástæður og lagarök sem því stæði til boða til viðbótar eða í stað þeirra sem kæmu fram í bréfinu.27. Að öllu framangreindu virtu verður fallist á að fyrirvarinn sem stefndi gerði við bótauppgjörið 17. maí 2011 hafi gildi milli aðila og skapi honum ríkari rétt en leiðir af fyrirmælum 11. gr. skaðabótalaga. Á stefndi því rétt á endurupptöku bótaákvörðunar að því tilskildu að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari hans sem valda því að varanlegur miski hans eða varanleg örorka af völdum slyssins verður talin meiri en lá fyrrgreindri bótaákvörðun til grundvallar. Um sönnun á ófyrirsjáanlegum breytingum á heilsufari stefnda28. Áfrýjendur vísa til þess að bótauppgjör við stefnda hafi verið gert á grundvelli matsgerðar 14. mars 2011 sem aðilar hafi aflað sameiginlega. Engin ný einkenni hafi verið til staðar hjá stefnda samkvæmt síðari matsgerðum heldur hafi einkenni sem áður voru komin fram verið talin há stefnda meira en talið var þegar bótauppgjör fór fram 17. maí 2011, enda um hægfara þróun þeirra að ræða. Auk þess hafi ekki komið fram í síðari matsgerðum hvort hin meintu versnandi einkenni hafi verið ófyrirsjáanleg.29. Í fyrri matsgerð dómkvaddra manna 15. október 2017, E og F, sem stefndi óskaði eftir til stuðnings kröfu sinni um endurupptöku bótaákvörðunar fór fram nýtt heildarmat á varanlegum afleiðingum líkamstjóns hans með þeirri niðurstöðu að varanlegar afleiðingar slyssins væru meiri en komið hefði fram í matsgerðinni frá 2011. Varanlegur miski var metinn 10 stig í stað 7 stiga áður og varanleg örorka 15% í stað 10% áður. Hins vegar skorti á að fram færi afmarkað mat á þeim breytingum sem orðið hefðu á miska og örorku stefnda frá matsgerðinni sem bótauppgjör var reist á, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 6. apríl 2017 í máli nr. 462/2016.30. Í nýrri matsbeiðni, í kjölfar svars áfrýjandans Vátryggingafélags Íslands hf. 10. janúar 2018, setti stefndi fram þá viðbótarspurningu eina hvort síðari breytingar á heilsufari hans væru orsök hærra mats á varanlegum miska og/eða varanlegri örorku. Ekki voru gerðar athugasemdir af hálfu félagsins við efni þeirrar spurningar, svo sem fullt tilefni hefði verið til í ljósi síðari málatilbúnaðar þess fyrir dómstólum. Í matsgerðinni 5. desember 2018 komust sömu matsmenn að þeirri niðurstöðu að síðari breytingar á heilsufari stefnda væru orsök hærra mats á varanlegum miska og varanlegri örorku en gengið var út frá í matsgerðinni 14. mars 2011 og einnig tekið fram að „versnun á ástandi“ stefnda hefði ekki verið fyrirséð í matsgerðinni 2011.31. Við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi, þar sem einn þriggja dómenda var bæklunarskurðlæknir, komu hinir dómkvöddu menn til skýrslugjafar, staðfestu þar matsgerðir sínar og greindu nánar frá einstökum atriðum tengdum matinu, þar með talið hvort síðari breytingar á heilsu stefnda til hins verra hefðu verið ófyrirséðar við gerð fyrstu matsgerðarinnar frá árinu 2011. Í héraðsdómi kom fram að skilja yrði niðurstöðu matsmannanna þannig að breytingar sem hefðu orðið á heilsu stefnda og leiddu til þess að miskastig og örorkustig væri talið hærra en í því mati sem varð grundvöllur bótauppgjörsins 2011 hefðu þá verið ófyrirsjáanlegar. Þá var talið sannað að orsakasamband væri milli slyss stefnanda […] 2009 og þeirra versnandi einkenna sem greind væru í matsgerðinni 15. október 2017. Enn fremur var vísað til matsgerðarinnar 5. desember 2018 um að síðari breytingar á heilsufari stefnda væru orsök hærra mats á varanlegum miska og varanlegri örorku en gengið var út frá í matsgerðinni 2011. Var því fallist á kröfur stefnda.32. Í hinum áfrýjaða dómi, þar sem einn dómenda var einnig sérfróður á sviði bæklunarskurðlækninga, var héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Fyrir Hæstarétti hefur ekkert komið fram sem hnekkt getur því sönnunarmati sem byggt var á í héraðsdómi. Er því fallist á þá niðurstöðu sem þar er lögð til grundvallar að orðið hafi ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsufari stefnda til hins verra vegna afleiðinga slyssins […] 2009 og að þær auknu afleiðingar séu réttilega metnar í fyrrnefndum matsgerðum 15. október 2017 og 5. desember 2018. 33. Samkvæmt framangreindu á stefndi á grundvelli fyrirvara síns við bótauppgjör rétt á að fá ákvörðun um bætur fyrir varanlegan miska og varanlega örorku tekna upp að nýju. Um fyrningu34. Áfrýjendur byggja sýknukröfu sína einnig á því að krafa stefnda sé fallin niður fyrir fyrningu enda beri matsgerðum saman um að batahvörf hans hafi verið 11. júní 2010 og fjögurra ára fyrningarfrestur því hafist um áramótin 2010/2011. 35. Krafa stefnda sætir fyrningu samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 sem giltu á slysdegi. Samkvæmt því fyrnast kröfur á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar en þó í síðasta lagi tíu árum frá tjónsatburði36. Í skýrslu dómkvadds manns fyrir héraðsdómi kom fram að á árinu 2015 hafi versnandi heilsufar stefnda verið orðið augljóst og hann hætt að vinna af þeim sökum á árinu 2016. Þá var staðfest með læknisvottorði 26. júní 2016 að heilsa stefnda hefði versnað verulega síðustu mánuði og hann orðið óvinnufær til fyrri starfa í maí sama ár.37. Samkvæmt framangreindu hafði stefndi fengið vitneskju um breytingar á heilsu sinni á árinu 2015 og átti þess þá fyrst kost að leita fullnustu kröfu um frekari bætur. Upphaf fyrningarfrests samkvæmt 99. gr. umferðarlaga miðast af þeirri ástæðu við áramótin 2015/2016. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 2. desember 2019. Það var áður en tíu ár voru liðin frá tjónsatburði og innan fjögurra ára frá lokum þess árs sem stefnda mátti fyrst vera ljóst að hann ætti viðbótarkröfu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 13. júní 2013 í máli nr. 9/2013 og 21. júní 2018 í máli nr. 598/2017. 38. Að framangreindu gættu verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að krafa stefnda, sem hann hefur uppi í máli þessu, hafi verið ófyrnd þegar málið var höfðað. Jafnframt er staðfest sú niðurstaða að krafa hans um vexti sem voru eldri en fjögurra ára þegar málið var höfðað sé fyrnd.39. Samkvæmt því sem rakið hefur verið hér að framan er öllum málsástæðum áfrýjenda hafnað og hinn áfrýjaði dómur staðfestur. 40. Eftir úrslitum málsins verður áfrýjendum gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð. Um þann kostnað og gjafsóknarkostnað stefnda fer eins og greinir í dómsorði.DómsorðHinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Vátryggingafélag Íslands hf. og A, greiði óskipt 1.000.000 króna í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, B, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hans, Agnars Þórs Guðmundssonar, 1.000.000 króna.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=c9d73985-fa7b-4e09-a028-b38605f02ba3&verdictid=3b53af45-270e-41d7-b88e-b272b5ba847b
|
Mál nr. 242/1999
|
Virðisaukaskattur Bókhald
|
O starfaði sem barþjónn á veitingahúsi og var skráður stjórnarformaður og framkvæmdastjóri hlutafélagsins V sem annaðist rekstur hússins. V skilaði ekki virðisaukaskatti auk þess sem bókhald félagsins var í ólestri. Nokkru eftir að O lét af störfum á veitingahúsinu var bú V tekið til gjaldþrotaskipta. O var ákærður fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt, lögum um bókhald og lögum um ársreikninga. Sannað þótti í málinu að kjör O sem stjórnarmanns og ráðning hans sem framkvæmdastjóra hefðu verið til málamynda og hefði O í raun ekki haft með höndum fjármálastjórn fyrir V. Hefði verulegur hluti brotanna verið framinn eftir að hann lét af raunverulegum störfum sínum hjá V.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. júní 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst sýknu og að allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. I. Sakargiftir í málinu eru vegna brota, sem framin voru í rekstri Vökva hf. síðustu mánuði ársins 1993 og á öllu árinu 1994. Var félagið stofnað 15. september 1993, en gögnum um stofnun þess ekki skilað til hlutafélagaskrár fyrr en 28. október sama árs. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 17. maí 1995. Frá síðari hluta árs 1993 og fram í byrjun árs 1995 rak félagið veitingastað, er bar nafnið „Tveir vinir og annar í fríi“. Fyrir og eftir þetta tímabil var sami veitingastaður rekinn í nafni tveggja annarra hlutafélaga, en bú þeirra voru einnig tekin til gjaldþrotaskipta, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. Fyrir stofnun Vökva hf. kveðst ákærði hafa starfað um nokkurt skeið við afgreiðslu á bar á veitingastaðnum. Starfsvið sitt hafi síðan breyst smám saman, þannig að fleiri verkefni færðust á hans herðar. Þegar meðákærða í héraði og eiginmaður hennar, sem hafi verið raunverulegir eigendur félagsins, fóru í leyfi til útlanda í lok árs 1993, hafi hann séð um rekstur veitingastaðarins fyrir þau. Hafi hann á þeim tíma haft símasamband við raunverulegu eigendurna eftir þörfum um reksturinn, þar á meðal um hvaða reikninga mætti greiða. Segist ákærði hafa hætt störfum á veitingastaðnum í byrjun janúar 1994 þegar þau komu heim úr leyfi. Hafi hann ekkert starfað þar eftir þann tíma. Samkvæmt áðurnefndri tilkynningu til hlutafélagaskrár var ákærði einn þriggja stofnenda félagsins og formaður stjórnar þess. Var hann jafnframt framkvæmdastjóri og eini prókúruhafinn. Ákærði gerði engar ráðstafanir til að fá þessu breytt þegar hann lét af störfum hjá félaginu. Heldur ákærði fram að stjórnarseta sín, eignaraðild og framkvæmdastjórn hafi einungis verið til málamynda. Með þessu hafi hann leyft raunverulegu eigendunum að nota nafn sitt þar eð fjárhag þeirra hafi verið svo komið, að þau gátu ekki komið fram í eigin nafni við atvinnurekstur. Í héraðsdómi segir, að ekki hafi verið hnekkt þeirri staðhæfingu ákærða að kjör hans sem stjórnarmanns og ráðning í stöðu framkvæmdastjóra hafi verið til málamynda. Situr við það mat héraðsdómarans, sbr. 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eins og lögunum var breytt með 19. gr. laga nr. 37/1994. Verður samkvæmt því miðað við að ákvarðanir um fjárhagsleg málefni félagsins hafi verið teknar af öðrum en ákærða. II. Meðal málsgagna eru tvær virðisaukaskattsskýrslur vegna rekstrar Vökva hf. Eru þær annars vegar fyrir greiðslutímabilið nóvember til desember 1993 og hins vegar janúar til febrúar 1994. Skatturinn var ekki greiddur og virðisaukaskattskýrslum ekki skilað vegna rekstrar félagsins eftir það. Þá liggur fyrir skýrsla skattrannsóknarstjóra ríkisins 22. nóvember 1995 um rannsókn á bókhaldi, tekjuskráningu, launagreiðslum og skattskilum Vökva hf. og kæra sama embættis til ríkislögreglustjóra 22. október 1997. Þar kemur meðal annars fram að einungis takmörkuð bókhaldsgögn hafi verið afhent við rannsókn málsins og að engin skýring hafi fengist á því hvar verulegur hluti gagna um reksturinn væri niður kominn. Þá hafi ekkert bókhald verið fært á þeim tíma, sem ákæra tekur til. Fyrir dómi hefur ákærði skýrt svo frá, að á meðan hann starfaði á veitingastaðnum hafi hann ásamt öðrum starfsmönnum átt aðgang að skrifstofuherbergi, þar sem gögn vegna starfseminnar hafi verið geymd. Hann hafi jafnframt verið í aðstöðu til að fylgjast með því hvaða tekjum reksturinn skilaði. Er atvik málsins gerðust voru í gildi lög nr. 32/1978 um hlutafélög. Í IX. kafla laganna var að finna ákvæði um félagsstjórn og framkvæmdastjóra, sbr. einkum 52. gr. Sambærileg ákvæði eru nú í 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. fyrstnefndu laganna fór stjórn félags með málefni þess og skyldi hún sjá um að starfsemi þess væri jafnan í réttu og góðu horfi. Væri framkvæmdastjóri ráðinn fóru hann og stjórnin með það hlutverk. Í 3. mgr. sömu greinar var kveðið á um skyldu félagsstjórnar til að annast að nægilegt eftirlit væri haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins. Væri framkvæmdastjóri ráðinn skyldi hann meðal annars sjá um að bókhald þess yrði fært í samræmi við lög og venjur. Ákærði var allan þann tíma, er ákæra tekur til, skráður stjórnarformaður og framkvæmdastjóri Vökva hf. Sem fyrr segir hlutaðist hann ekki til um að breyting yrði gerð þar á eftir að hann hvarf frá störfum í janúar 1994. Þótt á því verði byggt að tilkynning um stöðu hans í félaginu hafi verið til málamynda, breytti það engu um að hann var í lögskiptum við aðra en raunverulega eigendur félagsins fyrirsvarsmaður þess og bar þannig þær skyldur, sem mælt var fyrir um í tilvitnuðum ákvæðum þágildandi laga um hlutafélög. Hann bar því refsiábyrgð vegna þeirra brota, sem ákært er fyrir, og framin voru í starfsemi félagsins. Með aðgerðarleysi sínu vanrækti ákærði af stórkostlegu gáleysi þær skyldur varðandi bókhald félagsins, sem hvíldu á honum lögum samkvæmt sem stjórnarformanni og framkvæmdastjóra Vökva hf. Með sama hætti hefur ákærði með stórkostlegu hirðuleysi brotið gegn skyldum sínum samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt til að hlutast til um að virðisaukaskattskýrslum yrði skilað og skatturinn greiddur. III. Með háttsemi sinni hefur ákærði gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, svo sem lögunum var breytt með 3. gr. laga nr. 42/1995. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður ákvæðinu með áorðnum breytingum þó ekki beitt við ákvörðun refsingar, heldur 1. mgr. 40. gr. fyrstnefndu laganna eins og hún hljóðaði er brotin voru framin. Við ákvörðun refsingar verður meðal annars litið til þess, ákærða til hagsbóta, að brot hans fólust í stórkostlegu gáleysi frekar en ásetningi, enda brotin í reynd flest framin eftir að hann lét af störfum hjá Vökva hf. Þá verður ekki talið að skilyrði séu uppfyllt til að beita fangelsisrefsingu auk sektar, sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, eins og greinin hljóðaði er atvik málsins gerðust. Verður ákærða því aðeins gerð sekt fyrir brot, sem um er getið í fyrri lið ákærunnar. Ákærði hefur jafnframt brotið gegn 36. gr., sbr. 1., 2. og 5. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995, og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, svo sem þeim var breytt með 1. gr. laga nr. 39/1995, að því leyti sem verknaður hans var í andstöðu við ákvæði I. og II. kafla áðurgildandi laga nr. 51/1968 um bókhald, sbr. lög nr. 47/1978, og 262. gr. almennra hegningarlaga á þeim tíma, sem brotin voru framin. Eru þá ekki skilyrði til að sakfella ákærða sérstaklega fyrir brot gegn ákvæðum laga nr. 144/1994 um ársreikninga vegna vanrækslu um að gera ársreikning fyrir félagið. Samkvæmt 25. gr. laga nr. 51/1968 skyldi refsað fyrir brot gegn lögunum samkvæmt ákvæðum í almennum hegningarlögum, sbr. 262. gr. þeirra laga. Við ákvörðun refsingar verður ákærða til hags litið til sömu ástæðna og áður eru raktar varðandi fyrri lið ákæru. Verður honum samkvæmt því gert að greiða sekt fyrir brot samkvæmt síðari lið ákæru. Við ákvörðun sektar verður að líta til þess verulega dráttar, sem varð á rannsókn málsins í höndum skattyfirvalda. Að því gættu er refsing ákærða hæfilega ákveðin 300.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 45 daga fangelsi í stað hennar, verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Með vísan til 169. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 38. gr. laga nr. 36/1999, verður ákærða gert að greiða þriðjung sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Orri Árnason, greiði 300.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 45 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði þriðjung sakarkostnaðar fyrir Hæstarétti, þar með talinn þriðjung málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, sem alls eru ákveðin 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 15. apríl 1999. Ár 1999, fimmtudaginn 15. apríl, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er í Dómhúsinu að Brekkugötu 2, Hafnarfirði, af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara kveðinn upp dómur í málinu nr. S-4/1999: Ákæruvaldið gegn Orra Árnasyni og Ragnhildi Jóhannsdóttur, sem dómtekið var 25. mars síðastliðinn að loknum munnlegum málflutningi. Málið höfðaði Ríkislögreglustjórinn með ákæru útgefinni 29. desember 1998 á hendur ákærðu, Orra Árnasyni, kt. 070269-2959, Hamraborg 28, Kópavogi og Ragnhildi Jóhannsdóttur, kt. 170937-4229, Meistaravöllum 17, Reykjavík, I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærða Orra sem framkvæmdastjóra og stjórnarformanni og ákærðu Ragnhildi sem stjórnarmanni í hlutafélaginu Vökva, kt. 681093-2229, sem úrskurðað var gjaldþrota 17. maí 1995, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Sýslumanninum í Kópavogi skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið í nafni hlutafélagsins á árunum 1993 og 1994 samtals að fjárhæð kr. 2.635.958 og sundurliðast sem hér greinir: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. II. Brot gegn lögum um bókhald og lögum um ársreikninga. Ákærðu er einnig gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að halda lögboðið bókhald og að gera ársreikninga vegna rekstrar Vökva hf. á árunum 1993 og 1994. Telst þetta varða við 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 25. gr. laga nr. 51, 1968 um bókhald, sjá nú 1., 2. og 5. tölul. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145, 1994 um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37, 1995 um breytingu á þeim lögum, sbr. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 1. tölul. 1. mgr. 83. gr., sbr. 82. gr. laga nr. 144, 1994 um ársreikninga, sbr. 3. gr. laga nr. 37, 1995 um breytingu á þeim lögum, sbr. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar fyrir framangreind brot.” Ákærði Orri heldur uppi vörnum í málinu og krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds. Ákærða Ragnhildur játaði skýlaust alla þá háttsemi, sem henni er gefin að sök í ákæru og krefst vægustu refsingar, sem lög frekast heimila. Málavextir. Á hluthafafundi í Prentsmiðju Björns Jónssonar, sem haldinn var 1. ágúst 1992 að Laugavegi 45 í Reykjavík, var ákveðið að breyta nafni félagsins í Járnkallinn hf. Kári Waage, kt. 040459-5109, var kjörinn stjórnarformaður og ráðinn framkvæmdastjóri félagsins, en tilgangur þess var meðal annars rekstur veitingastaðarins ,,Tveir vinir og annar í fríi” að Laugavegi 45. Með bréfi til Hlutafélagaskrár 14. júní 1993 var tilkynnt um stjórnarskipti í félaginu og tók þá sonur ákærðu Ragnhildar, Jónas Sigurjónsson, kt. 250165-4989, við stjórnarformennsku og stöðu framkvæmdastjóra af Kára. Járnkallinn hf. hætti rekstri 15. september 1993 við stofnun hlutafélagsins Vökva, sem yfirtók rekstur veitingastaðarins ,,Tveir vinir og annar í fríi” frá sama tíma. Samkvæmt gögnum málsins voru stofnendur Vökva og stjórnarmenn í hlutafélaginu mæðginin Jónas Sigurjónsson (varamaður í stjórn) og ákærða Ragnhildur, hvort með 31,25% hlutafjár og ákærði Orri með 37,5% hlutafjár. Segir í tilkynningu til Hlutafélagaskrár, sem þau undirrituðu öll eigin hendi, að 400.000 króna hlutafé hafi þegar verið greitt. Samkvæmt tilkynningunni var ákærði Orri kjörinn stjórnarformaður Vökva og jafnframt ráðinn framkvæmdastjóri félagsins, með prókúruumboð. Félagið var skráð til heimilis á lögheimili ákærða Orra að Hamraborg 28, Kópavogi. Vökvi hf. hætti rekstri snemma árs 1995 og yfirtók einkahlutafélagið Kópur, kt. 550293-2269, rekstur veitingastaðarins ,,Tveir vinir og annar í fríi” frá sama tíma. Skráður stjórnarformaður og framkvæmdastjóri Kóps var Kristján Már Hauksson, kt. 060966-4789. Bú Kóps ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 28. maí 1997 og lauk skiptum í þrotabúinu 30. desember sama ár án þess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur að fjárhæð rúmlega fimm milljónir króna. Var þá lokið skiptum í þrotabúum Járnkallsins hf. og Vökva hf., sem einnig reyndust eignalaus; hið fyrra með lýstar kröfur að fjárhæð tæplega ellefu milljónir króna og hið síðara með lýstar kröfur að fjárhæð ríflega fimm milljónir króna. Kröfur í þrotabúin voru að stærstum hluta vegna ógreidds virðisaukaskatts og opinberra gjalda. Við skýrslugjöf hjá skiptastjóra í þrotabúi Járnkallsins hf. kvaðst Jónas Sigurjónsson hafa unnið eins og hver annar launþegi á veitingastaðnum ,,Tveir vinir og annar í fríi” og ekki hafa haft nein afskipti af rekstri hlutafélagsins, en verið skráður stjórnarformaður þess að beiðni fósturföður síns, Gunnlaugs Vignis Gunnlaugssonar og í raun verið notaður sem leppur Gunnlaugs og móður sinnar, ákærðu Ragnhildar, í rekstri veitingastaðarins. Við skýrslugjöf hjá skiptastjóra í þrotabúi Kóps ehf. lýsti Kristján Már Hauksson því með svipuðum hætti hvernig hann hefði lánað nafn sitt í stjórn félagsins í þágu raunverulegs eiganda, Gunnlaugs Vignis Gunnlaugssonar, sem verið hefði persónulega gjaldþrota. Kristján Már kvaðst ekkert hafa haft með fjármál veitingastaðarins að gera, en hann hefði unnið þar sem óbreyttur starfsmaður og þegið laun sem slíkur. Ákærði Orri bar með líkum hætti við skýrslugjöf hjá skiptastjóra í þrotabúi Vökva hf. 15. ágúst 1995. Hann kvaðst hafa verið blekktur til að gerast fyrirsvarsmaður félagsins, en hefði lítið skipt sér af rekstri þess og aðeins gegnt störfum stjórnarformanns og framkvæmdastjóra til málamynda. Raunverulegir eigendur og rekstraraðilar hefðu verið meðákærða Ragnhildur og Gunnlaugur Vignir eiginmaður hennar og hefðu þau fjarstýrt veitingastaðnum ,,Tveir vinir og annar í fríi” í gegnum hann, en hjónin hefðu ekki mátt hafa prókúru vegna fyrri vanskila. Ákærða Ragnhildur gaf skýrslu hjá skiptastjóra 27. nóvember 1995. Hún kvaðst hafa stjórnað og borið ábyrgð á rekstri Vökva hf. allt frá stofnun félagsins í september 1993. Ákærða kvað meðákærða Orra hafa verið með prókúru fyrirtækisins, en hún hefði gefið honum fyrirmæli um útskrift tékka af reikningi félagsins. Ákærða Ragnhildur viðurkenndi við rannsókn og meðferð málsins að hafa borið ábyrgð á daglegum rekstri hlutafélagsins Vökva á því tímabili, sem ákæra tekur til. Hún kvað meðákærða Orra í upphafi hafa átt að taka að sér framkvæmdastjórn í félaginu, en þegar til hefði komið hefði hann ekki ráðið við þau verkefni, enda verið sjúklingur á greindum tíma. Ákærða hefði því annast daglega fjármálastjórn og tekið allar ákvarðanir varðandi rekstur veitingastaðarins ,,Tveir vinir og annar í fríi”, þar á meðal hvaða reikningar og gjöld skyldu greidd og hver ekki. Jafnframt hefði ákærða borið ábyrgð á bókhaldi hlutafélagsins, gerð ársreikninga og skattskilum. Meðákærði Orri hefði aldrei tekið neinar ákvarðanir um rekstur eða fjármálastjórn félagsins. Formlegir stjórnarfundir hefðu ekki verið haldnir og stjórn félagsins verið með þeim hætti að hún hefði sjálf séð um alla þætti rekstrarins. Ákærða kvaðst ekki minnast þess að hafa nokkru sinni rætt við meðákærða Orra um stöðu félagsins, vanskil á virðisaukaskatti og bókhaldsóreiðu. Hann hefði hins vegar sem prókúruhafi verið í þeirri aðstöðu að hafa getað fylgst með stöðu tékkheftisins og haft aðgang að bókhaldsgögnum á skrifstofu veitingastaðarins ,,Tveir vinir og annar í fríi”. Ákærða kvaðst ekki muna hvort skráð hlutafé í Vökva hf. hefði verið reitt fram af hálfu stofnenda félagsins. Ákærðu voru sýnd staðfest ljósrit tveggja virðisaukaskattsskýrslna, fyrir tímabilin nóvember-desember 1993 og janúar-febrúar 1994. Hún kvaðst hafa borið ábyrgð á gerð nefndra skýrslna og sagði þær byggðar á bókhaldsgögnum viðkomandi tímabila. Ákærða kvað öðrum skýrslum ekki hafa verið skilað á því tímabili, sem ákæra tekur til, en taldi áætlanir rannsóknaraðila um vanframtalda virðisaukaskattskylda veltu og vangoldinn skilaskyldan virðisaukaskatt að fjárhæð krónur 2.635.958 vera hóflegar og fjárhæðir vart ofáætlaðar vegna greiðslutímabilanna mars-desember 1994. Ákærða kvaðst hafa ráðstafað hinum innheimta skilaskylda virðisaukaskatti í rekstur félagsins. Ákærða kunni ekki skýringu á því af hverju bókhald hefði ekki verið fært og ársreikningar ekki gerðir vegna rekstrar Vökva hf. á árunum 1993 og 1994 og kvað mögulegt að einhver bókhaldsgögn hefðu týnst. Ákærði Orri skýrði svo frá við rannsókn og meðferð málsins að hann hefði verið að vinna sem barþjónn á veitingastaðnum ,,Tveir vinir og annar í fríi” við stofnun hlutafélagsins Vökva. Fyrir sakir fákunnáttu hefði hann fallist á beiðni meðákærðu Ragnhildar og eiginmanns hennar um að vera skráður stjórnarformaður og framkvæmdastjóri félagsins, en hann hefði aldrei lagt fé til stofnunar þess og þau hjónin fullyrt að um formsatriði væri að ræða til að halda veitingastaðnum gangandi og að hann þyrfti aldrei að hafa áhyggjur af rekstrinum. Ákærði staðhæfði að hann hefði aldrei haft neitt með stjórn hlutafélagsins að gera og aldrei borið ábyrgð á daglegum rekstri veitingastaðarins. Hann hefði þó stöku sinnum séð um áfengisinnkaup, bókað hljómsveitir og tekið á móti fólki þegar ákærða og eiginmaður hennar voru ekki við. Þá hefði hann verið í fyrirsvari fyrir hjónin í desember 1993 er þau hefðu farið í frí til Flórida, en verið ,,í beintengdu sambandi við þau” varðandi alla ákvarðanatöku um rekstur veitingastaðarins. Ákærði kvaðst ekki vera í stakk búinn til að tjá sig um ætluð brot á lögum um bókhald og lögum um ársreikninga og ekkert geta upplýst um ætluð vanskil á virðisaukaskatti. Ákærði vísaði til raunverulegra stjórnenda hlutafélagsins í því sambandi. Hann kvaðst þó hafa verið þess fullviss á þeim tíma er hann vann á veitingastaðnum ,,Tveir vinir og annar í fríi” að vanframtalin virðisaukaskattskyld velta hefði verið mun meiri en rannsóknargögn málsins gæfu til kynna. Ákærði kvaðst hafa látið af störfum á veitingastaðnum um áramót 1993/1994. Vitnið Kári Waage bar fyrir dómi að hann hefði verið ráðinn framkvæmdastjóri Járnkallsins hf., en ákærða Ragnhildur hefði engu að síður verið aðalstjórnandi félagsins ásamt eiginmanni sínum Gunnlaugi Vigni Gunnlaugssyni. Vitnið hefði hins vegar unnið á veitingastaðnum ,,Tveir vinir og annar í fríi” og einkum séð um ,,músíkhliðina” á rekstri staðarins. Vitnið kvaðst ekki hafa annast greiðslu reikninga, skil á vörslusköttum eða haft með höndum bókhald félagsins og gerð ársreikninga. Þau mál hefðu alfarið hvílt á herðum ákærðu og eiginmanns hennar. Vitnið Kristján Már Hauksson bar fyrir dómi að hann hefði verið ráðinn af Kópi ehf. sem barþjónn á veitingastaðnum ,,Tveir vinir og annar í fríi”, en sökum einfeldni sinnar hefði hann fljótlega verið orðinn skráður framkvæmdastjóri staðarins og stjórnarformaður félagsins þrátt fyrir að hann hefði ekkert með rekstrarábyrgð eða stjórnun félagsins að gera. Ekki náðist til Jónasar Sigurjónssonar og Gunnlaugur Vignir Gunnlaugsson var á sjúkrahúsi á aðalmeðferðardegi, en ráðgert hafði verið að þeir bæru vitni í málinu. Niðurstöður: Í málinu liggja ekki fyrir bókhaldsgögn vegna rekstrar hlutafélagsins Vökva á tímabilinu mars-desember 1994 og fá gögn vegna tímabilanna nóvember-desember 1993 og janúar-febrúar 1994. Aðeins tveimur virðisaukaskattsskýrslum var skilað, eins og áður er fram komið. Skattframtölum, ársreikningum eða öðrum skýrslum er skattframtölum skulu fylgja hefur ekki verið skilað vegna rekstraráranna 1993 og 1994. Við rannsókn málsins var því ekki unnt að byggja niðurstöður varðandi raunverulegar tekjur og gjöld Vökva hf. nema að óverulegu leyti á gögnum félagsins. Starfsemi Vökva hf. fólst í rekstri vínveitingastaðarins ,,Tveir vinir og annar í fríi” og voru því innkaup félagsins á áfengi og tóbaki hjá ÁTVR lögð til grundvallar útreikningum á raunverulegri veltu félagsins, sérstaklega á greiðslutímabilunum mars-desember 1994 en þá var virðisaukaskattsskýrslum ekki skilað. Jafnframt var tekið tillit til framburðar ákærðu Ragnhildar um áfengissölu og veitta afslætti til hópa, litið til rýrnunar á aðkeyptum vörum og ekki tekið inn í útreikningana tekjur af sölu gosdrykkja, matvöru og vegna greidds aðgangseyris. Þykir því eigi óvarlegt að leggja forsendur og niðurstöður rannsóknaraðila til grundvallar við úrlausn málsins, en ákæru hefur ekki verið mótmælt tölulega af hálfu ákærðu. Með afdráttarlausri játningu ákærðu Ragnhildar fyrir dómi, sem er í samræmi við rannsóknargögn málsins, er sannað að hún hafi sem stjórnarmaður í hlutafélaginu Vökva framið þau brot, sem lýst er í I. og II. kafla ákæru og þar eru rétt færð til refsiákvæða. Af framburði ákærðu Ragnhildar er ljóst að hún hafi á því tímabili sem ákæra tekur til verið hinn eiginlegi stjórnandi Vökva hf., haft með höndum bókhald og skattskil félagsins og annast daglega fjármálastjórn og ákvarðanatöku varðandi rekstur veitingastaðarins ,,Tveir vinir og annar í fríi”. Meðákærði Orri var á sama tíma stjórnarformaður og skráður framkvæmdastjóri félagsins og hafði með höndum prókúruumboð. Bar ákærði því samkvæmt stöðu sinni einnig ábyrgð á stjórn og rekstri félagsins og bar að fylgjast með að bókhald væri fært, ársreikningar væru gerðir og staðin væru lögmælt skil á innheimtum skilaskyldum virðisaukaskatti. Breytir engu í þeim efnum þótt kjör ákærða sem stjórnarformanns og ráðning í stöðu framkvæmdastjóra hafi verið til málamynda, eins og ákærði heldur fram, en þeim framburði hans hefur ekki verið hnekkt fyrir dómi. Þá leysir það ákærða ekki undan refsingu þótt hann hafi látið af störfum hjá félaginu um áramót 1993/1994 eins og lagt verður til grundvallar í málinu, enda gegndi hann stöðu stjórnarformanns fram yfir næstu áramót þar á eftir. Eigi stoðar það heldur að bera fyrir sig fákunáttu og reynsluleysi í fyrirtækjarekstri, enda bar ákærða sem stjórnarmanni í félaginu að afla sér vitneskju um reksturinn og kynna sér ákvæði hlutafélagalaga um félagsstjórn og framkvæmdastjóra, sbr. einkum 52. gr. þágildandi laga nr. 32/1978, sbr. nú 68. gr. laga nr. 2/1995. Ber því einnig að sakfella ákærða Orra fyrir þau brot, sem lýst er í I. og II. kafla ákæru. Refsingar: Brot ákærðu eru framin fyrir gildistöku laga nr. 42/1995 um breyting á refsiákvæðum nokkurra skattalaga, gildistöku laga nr. 145/1994 um bókhald, með síðari breytingum, gildistöku laga nr. 144/1994 um ársreikninga, með síðari breytingum og gildistöku laga nr. 39/1995 er fólu í sér breytingu á 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsinga ber engu að síður að styðjast við lögin svo breytt, þó þannig að ákærðu verður ekki gerð þyngri refsing en lög stóðu til á þeim tíma er brotin voru framin, sbr. 2. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsinga ber auk framanritaðs að líta til sakaferils ákærðu og þess að langt er um liðið frá því ákærðu frömdu brotin. Þá verður einnig virt, að ákærða Ragnhildur gekkst greiðlega við brotum sínum og telja verður að ákærði Orri hafi skýrt hreinskilnislega frá málsatvikum að svo miklu leyti, sem honum voru þau ljós. Á hinn bóginn ber að líta til þess að sakir eru miklar og að ekki hafa verið gerð skil á umræddum virðisaukaskatti í ríkissjóð. Þá ber að horfa til brotavilja ákærðu Ragnhildar, sem var einbeittur, þess að hún hafði persónulegan ávinning af brotunum og þess að hún gerði ákærða Orra að lepp hlutafélagsins Vökva og veitingastaðarins, sem félagið rak. Má virða síðastgreint atriði til mildunar á refsingu ákærða Orra, en vanþekking hans á lögum er varða hlutafélög og rekstur fyrirtækja afsaka ekki það athafnaleysi, sem hann er sakfelldur fyrir, sbr. 3. tl. 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framanröktu og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða Orra hæfilega ákveðin fangelsi 2 mánuði og 500.000 króna sekt í ríkissjóð og refsing ákærðu Ragnhildar fangelsi 3 mánuði og 1.000.000 króna sekt í ríkissjóð. Fullnustu dæmdra fangelsisrefsinga skal þó fresta og þær niður falla að liðnum 2 árum frá dómsbirtingu, haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Greiði ákærðu á hinn bóginn ekki hvort fyrir sig dæmdar fjársektir innan 4 vikna frá dómsbirtingu skulu þau sæta vararefsingu er nemi 60 daga fangelsi fyrir ákærða Orra og 90 daga fangelsi fyrir ákærðu Ragnhildi. Samkvæmt 165. gr. og 1. mgr. 168. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða Orra til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Erlendar Gíslasonar héraðsdómslögmanns, krónur 125.000 og ákærðu Ragnhildi til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, krónur 75.000. Þá greiði ákærði Orri einn 25.000 króna saksóknarlaun er renni í ríkissjóð, en sækjandi máls, Helgi Magnús Gunnarsson, er opinber starfsmaður í þjónustu ríkisins. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt. Dómsorð: Ákærði Orri Árnason sæti fangelsi 2 mánuði. Ákærða Ragnhildur Jóhannsdóttir sæti fangelsi 3 mánuði. Fresta skal fullnustu greindra refsinga og þær falla niður að liðnum 2 árum frá dómsbirtingu, haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Orri greiði 500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi 60 daga. Ákærða Ragnhildur greiði 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá dómsbirtingu, en sæti ella fangelsi 90 daga. Ákærði Orri greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Erlendar Gíslasonar héraðsdómslögmanns, krónur 125.000, og 25.000 króna saksóknarlaun í ríkissjóð. Ákærða Ragnhildur greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, krónur 75.000. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
|
Mál nr. 94/2008
|
Kynferðisbrot Miskabætur
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft samræði við A á meðan hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar. Talið var sannað með vísan til trúverðugs framburðar A, sem fékk nokkra stoð í framburði vitna, og líkamlegs ástands hennar að ákærði hafi gerst sekur um verknaðinn. Við ákvörðun refsingar X var litið til þess að brot hans var alvarlegt og beindist að persónufrelsi ungrar stúlku sem virtist hafa borið traust til hans vegna fjölskyldutengsla. Var einnig litið til þess að engin viðhlítandi gögn lágu fyrir um afleiðingar verknaðarins auk þess sem dráttur varð á lögreglurannsókn málsins. Þótti refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Þá þótti X með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til A sem þóttu hæfilega ákveðnar 800.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson og Hrafn Bragason fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. janúar 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og honum gert að greiða A 1.500.000 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar á ný. Til vara krefst hann sýknu og að kröfu A verði vísað frá héraðsdómi, en að því frágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð og dæmd fjárhæð til A lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæða. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að brot ákærða var alvarlegt og beindist að persónufrelsi ungrar stúlku, sem virðist hafa borið traust til hans vegna fjölskyldutengsla. Á hinn bóginn verður að gæta að því að engin viðhlítandi gögn liggja fyrir um hvaða afleiðingar verknaðurinn hafi haft fyrir stúlkuna, auk þess sem mikill dráttur varð á lögreglurannsókn, sem engar skýringar hafa verið gefnar á. Þegar þetta er virt ásamt því að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um refsiverða háttsemi er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í átján mánuði. Ákvæði héraðsdóms um bætur úr hendi ákærða til A og sakarkostnað verða staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 601.085 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 4. júlí s.l. á hendur X, kt. [...],[...],[...], „fyrir nauðgun, með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 27. maí 2006, í íbúð að [...],[...], haft samræði við A og við það notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar. Telst þetta varða við 2. mgr., sbr. 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007, sbr. áður 196. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa á hendur ákærða: Af hálfu A, kt. [...], er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 1.500.000, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 27. maí 2006 til greiðsludags.“ Mál þetta var þingfest í [...] 5. ágúst s.l. en ákærði kom þá ekki fyrir dóm. Ákærði mætti fyrir dómi 3. október s.l. og neitaði þá sök. Aðalmeðferð málsins var haldin á [...] 25. október s.l. og var málið dómtekið að loknum munnlegum málflutningi. Verjandi ákærða krafðist sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara að ákærði hlyti vægustu refsingu sem lög leyfa. Þá var krafist frávísunar á framkominni bótakröfu og málsvarnarlauna úr ríkissjóði að mati dómsins. Réttargæslumaður kæranda, Margrét Gunnlaugsdóttir, hdl., krafðist þess að krafa hennar næði fram að ganga og henni yrði dæmd hæfileg þóknun samkvæmt framlögðum reikningi. Málavextir. Laugardaginn 27. maí 2006 kl. 13:45 tilkynnti B lögreglunni í [...] að kæranda hefði verði nauðgað þar sem hún var stödd þar í bæ. Kom fram hjá B að hann hefði þetta eftir dóttur sinni, C, en kærandi hefði hringt í hana skömmu áður og skýrt henni frá þessu. Stuttu síðar hringdi móðir kæranda, D og sagði dóttur sína vera á heimili E að [...]. Lögreglumenn fóru þegar þangað og höfðu tal af kæranda og húsráðandanum E. Segir í lögregluskýrslu að kærandi hefði verið útgrátin og hefði hún sagt ákærða hafa nauðgað sér um nóttina þar sem hún hefði legið í sófa í stofunni. Kærandi var færð á lögreglustöðina til skýrslutöku og kom þar fram hjá henni að hún hefði verið að skemmta sér á veitingastaðnum F ásamt E. Hafi ákærði komið þangað og í framhaldi af því hafi þau farið á veitingastaðinn G. Hafi hún fljótlega orðið veik þar og farið að æla. Hafi ákærði þá farið með hana heim til E, klætt hana úr ytri fatnaði og síðan haft við hana samfarir. Hún hafi ekki getað veitt neina mótspyrnu þar sem hún hafi verið alveg máttlaus og ekki getað sagt neitt. Kærandi hafði enga skýringu á máttleysi sínu. Hún sagði ákærða ekki hafa náð að klára sig af þar sem dyrabjallan hafi hringt og hefði ákærði þá hætt. Sagðist kærandi hafa heyrt að E væri komin heim en hún hafi ekkert getað sagt sökum máttleysis og hafi hún fljótlega sofnað. Hún kvaðst hafa vaknað skömmu eftir hádegi og þá hringt í vinkonu sína og skýrt henni frá atvikum. Lögregla ljósmyndaði vettvang og tók í vörslur sínar fatnað kæranda, bláar gallabuxur og rauða og svarta hettupeysu. Ákærði var handtekinn kl. 16:13 sama dag og kannaðist hann ekki við að hafa haft samfarir við kæranda. Hann kannaðist við að hafa hitt hana á veitingastaðnum F ásamt E um nóttina eftir að E hafi ítrekað sent honum SMS skilaboð með beiðni um að hitta þær þar. Þau hafi síðan farið á G og fljótlega hafi hann orðið var við að kærandi lá inni á kvennasalerni og var búin að æla á gólfið. Hafi hann talað við E, sem hann sagði vera fyrrverandi tengdamóður sína, og sagt henni frá ástandi kæranda. Hafi E ekkert viljað með hana hafa og hafi það endað með því að hann hafi fylgt kæranda heim. Hafi hún haldið áfram að æla þar og hafi hann aðstoðað hana úr buxum og peysu og hún lagst upp í sófa og sofnað. Hafi hann reynt að ná símasambandi við E en það ekki tekist. Hafi E skömmu síðar komið heim. Ákærði var færður á Heilbrigðisstofnun [...] til læknisrannsóknar og að því loknu afhenti hann lögreglu fatnað þann sem hann sagðist hafa verið í um nóttina, en um var að ræða svartar nærbuxur, bláar gallabuxur og ljósbleika skyrtu. Samkvæmt matsgerð Jakobs Kristinssonar, dósents hjá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, fannst ekki alkóhól í mælanlegu magni í blóð- og þvagsýni, sem tekin voru úr ákærða. Kærandi var samdægurs flutt á neyðarmóttöku vegna nauðgana á Landspítala-Háskólasjúkrahúsi í Reykjavík. Samkvæmt skýrslu Rannveigar Pálsdóttur, læknis, kom hún þangað kl. 19:10 og kl. 19:45 voru tekin úr henni blóð- og þvagsýni til eiturefna- og alkóhólrannsóknar. Samkvæmt niðurstöðu Jakobs Kristinssonar, dósents hjá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði reyndist alkóhól ekki í mælanlegu magni í blóðinu, en í þvagi hafi mælst 0,24 . Við lyfjaleit í þvagi hafi hvorki fundist slævandi lyf né ávana- eða fíkniefni eða gamma-hýdroxýsmjörsýra. Segir í vottorðinu að niðurstöður rannsóknanna gætu bent til þess að hlutaðeigandi hafi neytt áfengis alllöngu áður en blóð- og þvagsýnin voru tekin. Á neyðarmóttökunni er haft eftir kæranda að ákærði hafi hjálpað henni úr peysunni, sem hafi verið með ælu á ermunum og þá hafi hann viljað að hún færi einnig úr gallabuxunum, þar sem æla væri á skálmunum. Hafi hann hjálpað henni í sófa í stofu og sótt fötu ef hún myndi kasta meira upp. Hann hafi verið að hjálpa henni að æla þegar hún hafi fundið beran lim hans strjúkast við andlitið. Hún hafi stirðnað upp og streist á móti. Hafi hún lagst á grúfu og sagst ekki vilja þetta. Síðan hafi hún gefist upp. Ákærði hafi snúið henni við, reynt samfarir um leggöng en ekki haft sáðlát því dyrabjallan hafi hringt. Ákærði hafi kastað sæng yfir hana og móðursystir hennar hafi komið inn. Hún hafi sofnað í stofusófanum og vaknað af og til en farið á fætur um kl. 13. Í niðurstöðum læknisins kemur fram að kærandi hafi verið þreytt og fjarræn, oft eins og hún væri langt í burtu. Hún sýni lítil tilfinningaleg viðbrögð en gefi söguna vélrænt, hún sé búin að tala við lögregluna í [...]. Á líkama séu nýir áverkar í andliti, á baki, upphandleggjum aftanverðum og á vinstri fótlegg, eftir fingur og einnig legu á hörðu undirlagi. Á ytri kynfærum, spöng, sé roði og þroti eins og eftir þurran núning. Læknirinn taldi skoðun og sögu kæranda koma vel heim og saman og passi áverkar á líkama við sögu um að henni hafi verið snúið frá legu á maga yfir í legu á baki. Við rannsókn á fatnaði ákærða sáust blettir á skyrtu hans sem gáfu jákvæða svörun við AP sæðisprófi. Þrír blettir voru prófaðir áfram með ABA p30 staðfestingarprófi og gáfu þeir jákvæða svörun. Þann 29. júní 2006 voru send til DNA-greiningar hjá Rettsmedisinsk Institutt við háskólann í Osló sýni sem safnað var í þágu rannsóknar málsins. Í niðurstöðu rannsóknarstofunnar dagsettri 29. nóvember sama ár kemur fram að í nærbuxum kæranda og í sýnum sem tekin voru af kynfærum kæranda hafi fundist mikið af sáðfrumum og við greiningu á sáðfrumuhluta sýnanna hafi komið fram DNA-snið sem hafi samsvarað DNA-sniði ákærða. Við rannsókn á stroki sem tekið var frá lim ákærða kom í ljós blanda DNA-sniða frá a.m.k. tveimur aðilum. Hafi eitt DNA-snið verið í miklum meirihluta og hafi það verið sams konar og DNA-snið ákærða. Þær aukasamsætur sem komið hafi fram hafi allar verið til staðar í DNA-sniði kæranda. Hafi kyngreinir gefið til kynna að um væri að ræða sýni frá karlmanni, (X-Y) en það útilokaði ekki að í sýninu væri lítilræði af DNA frá kvenmanni (X-X). Við rannsókn á SMS skilaboðum í síma ákærða kom fram að kl. 02:38 þann 27. maí 2006 hafi hann fengið skilaboð úr síma E um að koma á H og nokkrum mínútum síðar eru honum send skilaboð þess efnis að kærandi vilji hitta hann. Þá kemur fram að kl. 03:43 sendir ákærði skilaboð í síma E þar sem hann lofar að koma. Við rannsókn á notkun á síma kæranda sömu nótt kemur ljós að send eru SMS-skilaboð úr síma hennar í síma C kl. 01:51 og kl. 04:30 er hringt úr síma hennar í síma C og stendur það samtal í 208 sekúndur og nítján mínútum síðar er hringt úr síma kæranda í síma C og stendur það samtal í 632 sekúndur. Næsta símtal úr síma kæranda er ekki skráð fyrr en kl. 12:44. Við rannsókn á notkun síma ákærða kemur fram að kl. 04:39 er hringt í síma hans í leigubifreiðarstöð og kl. 05:20 er hringt úr síma E í síma ákærða og stendur það samtal í 218 sekúndur. Kl. 05:51 er hringt úr síma ákærða í síma E og stendur það samtal í 16 sekúndur og kl. 06:04 er hringt úr síma ákærða í leigubifreiðarstöð. Kl. 06:09 er hringt úr síma ákærða í E og stendur það samtal í 1605 sekúndur. Við fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu 27. maí 2006 kannaðist ákærði ekki við að hafa haft samfarir við kæranda. Hann kvaðst hafa fengið lykla að íbúð E að [...] og farið með kæranda þangað í leigubifreið vegna ölvunarástands hennar. Hann kvað kæranda hafa farið inn á salernið og ælt þar. Hún hafi beðið hann um að hringja í vinkonu sína og kvaðst hann hafa gert það og látið kæranda fá símann. Kvaðst ákærði hafa tjáð vinkonunni að hún þyrfti ekki að hafa áhyggjur af kæranda. Hann kvaðst hafa klætt kæranda úr buxum og peysu sem hún hafi verið búin að æla á. Kærandi hafi sjálf gengið inn í stofu og lagt sig á sófa þar. Hann hafi fært henni vatnsglas og dall sem hún gæti ælt í. Hann hafi hringt í E sem hafi ekki svarað en stuttu síðar hafi hún hringt og sagst vera á leiðinni. Hún hafi komið heim stuttu síðar og hafi þau spjallað saman inni í stofu. Hann hafi síðan hringt á leigubifreið og farið. Eftir að hann hafi verið kominn heim hafi E hringt í hann og hafi þau spjallað um son sinn, þ.e. barnabarn E. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 18. júlí 2006 og óskaði eftir að breyta framburði sínum að því er varðaði samskipti hans við kæranda umrædda nótt. Kvaðst hann kannast við að hafa haft samfarir við hana og lýsti atvikum þannig að hún hafi byrjað að káfa á klofinu á honum þar sem hún lá í sófanum inni í stofu. Hann hafi þá lagst hjá henni og þau byrjað að hafa samfarir sem ekki hafi staðið meira en í 2 mínútur. Kvaðst hann þá hafa tjáð henni að hann gæti þetta ekki þar sem hún væri frænka barnsmóður hans og fyndist honum þetta ekki vera rétt. Aðspurður hvers vegna hann hefði breytt framburði sínum kvað hann sér hafa brugðið þegar lögreglan kom og tilkynnti honum að hann væri handtekinn. Þá hafi honum brugðið enn þá meira þegar lögreglumaður hafi tjáð honum að hann væri í djúpum skít. Hann kvaðst hafa skýrt þáverandi verjanda sínum frá þessu og kvaðst ákærði ekki hafa haft hugmynd um að hann mætti bara hringja og breyta skýrslu sem hann hefði gefið. Ákærði taldi að hann hefði ekki fengið sáðlát við samfarirnar og þá gat hann ekki gefið skýringar á sæðisblettum á skyrtu sinni. Ákærði mætti til skýrslutöku hjá lögreglu 7. mars s.l. og voru honum þá kynntar framangreindar rannsóknar- niðurstöður. Hann gerði ekki athugasemdir við rannsóknina en hélt því enn fram að hann hefði ekki fengið sáðlát. Ákærða var birt skaðabótakrafa kæranda 12. apríl s.l. en hann vildi ekki tjá sig um hana. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að kærandi hafi viljað hitta sig á veitingastaðnum F, en hún væri frænka E sem væri móðir barnsmóður ákærða. Hann kvað kæranda hafa heilsað sér þegar hann kom á staðinn og fljótlega hafi þau ásamt E ákveðið að fara á veitingastaðinn G. Þar kvaðst hann hafa hitt kunningja sinn og boðið honum og kæranda upp á staup af sterku áfengi. Hann kvaðst ekki hafa fylgst að öðru leyti með áfengisdrykkju kæranda. Hann kvaðst hafa dansað lítillega við hana en eftir það hafi hann farið að tala við vini sína. Hann kvað dyravörð hafa komið að máli við sig og tjáð sér að kærandi væri að æla uppi á klósetti. Ákærði kvaðst hafa haft tal af E og spurt hana hvort hún ætti ekki að fara með kæranda heim. Hún hafi ekki nennt því eða ekki viljað það og hafi þá verið ákveðið að ákærði færi heim til E með kæranda. Hann kvaðst hafa fengið lykla að íbúð E og farið þangað með kæranda í leigubifreið. Hann kvaðst hafa aðstoðað hana upp tröppurnar og inn í íbúðina. Hann kvaðst hafa sagt henni að fara að sofa því hann hafi ætlað að láta E fá húslyklana. Hann kvað kæranda hafa játað því og lyft upp höndunum. Hann kvaðst þá hafa klætt hana úr peysu og buxum og sagt henni að fara að sofa. Hann kvaðst hafa náð í vatnsglas handa henni og eitthvað til þess að æla í. Ákærði kvaðst ekki hafa orðið var við að ákærða ældi inni í íbúðinni. Hann kvað hana farið inn á klósett en hann vissi ekki hvort hún hefði verið að reyna að æla þar. Hann kvaðst hafa hringt í vinkonu kæranda að beiðni hennar og hafi þær rætt eitthvað saman. Hann kvaðst einnig hafa rætt við vinkonuna og sagt á sér deili. Annað hafi þeim ekki farið á milli. Hann kvað kæranda hafa lagst upp í sófa inni í stofu og hafi hann þá sagt henni að hann ætlaði að fara. Hún hafi þá beðið hann um að fara ekki og hafi hún þá byrjað að leita á hann þar sem hann stóð hjá henni. Hafi hún byrjað að káfa á læri hans og klofi og reynt að losa um belti hans. Hann hafi þá komið við brjóstin á henni og hafi hún haldið áfram að strjúka honum um klofið. Hann kvaðst þá hafa lagst hjá henni og klárað að losa buxurnar sjálfur. Kærandi hafi þá verið í nærbuxum og bol, hún hafi tekið nærbuxurnar til hliðar og þau byrjað samfarir. Hann kvað kæranda hafa tekið utan um sig og tekið eðlilegan þátt í samförunum. Hann kvað hana hafa verið vel vakandi og ekkert sem benti til þess að hún vildi þetta ekki. Ákærði kvaðst hafa hætt mjög fljótlega þar sem honum fannst þetta ekki vera rétt þar sem kærandi væri skyld barninu hans. Hann kvaðst hafa tjáð henni það og hafi hún jánkað því. Hann hafi þá staðið upp, sest í sófann og hringt í E. Hann minnti að hún hafi ekki svarað en er hann hafi hringt aftur hafi hún verið á leiðinni. E hafi síðan komið og hann hleypt henni inn. Ákærði kvað sér hafa brugðið þegar hann var handtekinn og taldi í fyrstu að um væri að ræða eitthvert kosningagrín, en kosningar hafi verið þennan dag. Hann kvað lögreglumann hafa tjáð sér að hann væri í slæmum málum. Hann kvað sér hafa brugðið við þetta og því hafa neitað sakargiftum. Hann kvaðst hafa rætt við lögfræðing sinn nokkrum dögum seinna og tjáð honum að hann hefði haft samfarir við kæranda. Kvaðst hann hafa spurt lögfræðinginn hvort ekki væri réttast að láta vita að hann hefði sagt ósatt að þessu leyti. Lögfræðingurinn hafi hins vegar sagt honum að ekkert lægi á, rétt væri að bíða fram að næstu skýrslutöku. Ákærði hafði ekki skýringar á því af hverju kærandi segði samfarirnar hafa verið að óvilja hennar. Þá gat ákærði ekki skýrt áverka sem voru á kæranda og hann kvaðst ekki hafa tekið eftir því að hún væri með áverka. Ákærði varð ekki var við að kærandi væri máttlaus eða máttfarin. Hún hafi getað gengið og talað allan tímann. Hún hafi beðið hann um að hringja úr símanum sínum og þá hafi hún beðið hann um að fara ekki. Hann taldi kæranda hafa verið ölvaða en ekki ofurölvi. Hún hafi aldrei gefið í skyn að samfarirnar væru henni mótfallnar. Hann taldi sig ekki hafa haft sáðlát og hafði ekki skýringar á niðurstöðum rannsókna þar að lútandi. Hann kannaðist ekki við að hafa velt kæranda á magann og reynt að hafa við hana endaþarmsmök. Kærandi skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi farið til [...] seint á föstudagskvöldinu í heimsókn til móðursystur sinnar. Þær hafi fengið sér bjór og ákveðið að fara á F. Þar hafi þær setið og spjallað og drukkið bjór. Hún kvað E hafa beðið ákærða um að koma, hann hafi komið og stuttu síðar hafi þau farið á G. Þar hafi hann boðið henni í glas en hún mundi ekki hvað það var, en hana minnti að þetta hefði verið eitt „skot.“ Hún kvaðst síðan muna eftir sér ælandi uppi á klósetti. Hún kvaðst áður hafa drukkið svona og aldrei orðið svona veik eins og þarna. Hún kvaðst hafa verið í símasambandi við vinkonu sína allt kvöldið og skyndilega orðið veik. Hún kvaðst hafa farið heim til E í leigubíl með ákærða og hafi hann stutt hana inn í íbúðina. Hún kvaðst hafa haldið áfram að æla í íbúðinni og hafi hún verið öll útæld. Kærandi kvað ákærða strax hafa orðið skrýtinn þegar þau komu í íbúðina, hann hafi ekki verið hann sjálfur eins og hún þekkti hann. Hún kvaðst hafa beðið ákærða um að hringja í C vinkonu sína vegna þess að hún hafi ekki treyst ákærða og kvaðst hún hafa heyrt þau spjalla saman. Hún kvaðst vita til þess að C hafi sagt honum að fara. Þá kvaðst hún hafa heyrt ákærða segja við hana, „láttu ekki svona, ég er ekki þannig maður“. Ákærði hafi komið til hennar inn á klósett og sagt henni að leggjast inni í stofu. Hún kvaðst varla hafa haft mátt til þess að ganga og hefði ákærði hjálpað henni að standa á fætur og sagt henni að hún þyrfti að fara úr fötunum. Hún kvaðst hafa neitað því en hann hafi ítrekað það og hafi hún þá farið úr peysu og buxum. Hafi ákærði hjálpað henni að leggjast í sófann og náð í vatnsglas og dall sem hann setti við sófann svo hún gæti ælt í hann. Kærandi kvaðst hafa legið hálf meðvitundarlaus í sófanum og verið að kasta upp er ákærði hafi dregið hana upp í sófann og byrjað að veifa tippi sínu framan í hana. Hún kvaðst hafa snúið sér við og fært sig og verið enn hálfælandi. Hafi ákærði þá byrjað að þröngva lim sínum inn í leggöng hennar. Hún kvaðst hafa verið í nærbuxum, brjóstahaldara og hlírabol. Stuttu seinna hafi hann snúið henni við og ætlað að byrja aftan frá þegar dyrabjallan hafi hringt. Ákærði hafi þá hætt og sett sæng yfir hana. Kærandi kvaðst þá hafa verið orðin alveg máttlaus og ekkert geta sagt og ekki hreyft sig. Hún kvaðst ekki hafa getað talað og ekki getað gert ákærða grein fyrir því að hún vildi ekki hafa samfarir við hann. Hún kvaðst hafa heyrt að E væri komin heim. Ákærði og E hafi spjallað saman inni í eldhúsi og kvaðst kærandi hafa verið alveg stjörf og ekki getið látið E vita hvað gerst hefði. Eftir þetta kvaðst kærandi hafa sofnað. Kærandi kvaðst ekki hafa getað veitt ákærða neitt viðnám, hún hafi verið alveg máttlaus. Hún kvaðst enga skýringu hafa á þessu ástandi sínu, hún hafi oft drukkið áður og ælt, en aldrei lent í því áður að geta ekki gengið af sjálfsdáðum. Hún kvað ákærða ekki hafa beitt sig ofbeldi, en þegar hún hafi verið að æla í sófanum hafi hann tekið um upphandleggi hennar. Kærandi neitaði því alfarið að hún hefði haft frumkvæði að samförum hennar og ákærða og hefði enginn samdráttur verið milli þeirra um kvöldið. Kærandi kvaðst hafa verið í miklu uppnámi þegar hún vaknaði um morguninn, hún kvaðst hafa grátið og hringt í C vinkonu sína og lýst atburðum fyrir henni. Hún kvaðst ekki hafa treyst sér til þess að vinna í hálft ár eftir þetta, hún hafi fengið sjálfsvígshugsanir og grátið sig í svefn lengi á eftir. Þá kvaðst hún hafa verið þunglynd og hafa leitað sér sálfræðiaðstoðar. Vitnið E skýrði svo frá fyrir dómi að kærandi hefði komið í heimsókn til sín og hefðu þær ákveðið að fara á F. Hefði kærandi farið að senda ákærða SMS-skilaboð úr síma vitnisins í þeim tilgangi að fá hann til að hitta þær. Vitnið taldi að hún hefði ekki sent þessi skilaboð sjálf. Hann hefði komið og hefðu þau spjallað saman. Síðan hefðu þau farið á veitingastaðinn G og þar kvaðst vitnið hafa misst af kæranda. Hún kvaðst ekki hafa fylgst með drykkju kæranda á G en vissi að hún hefði drukkið bjór fyrr um kvöldið og eitt glas af sterku áfengi á F. Vitnið kvaðst hafa frétt af því frá ákærða og einhverjum öðrum að kærandi hefði verið farin að æla á G. Hana minnti að ákærði hefði boðist til að fylgja kæranda heim til vitnisins og hafi orðið úr að hann hefði gert það. Vitnið kvaðst síðan hafa komið heim til sín og hringt dyrabjöllunni. Hafi ákærði opnað en kærandi verið sofandi undir sæng í sófa inni í stofu. Hún kvaðst ekki hafa orðið vör við neitt óeðlilegt í fari ákærða, en þau hefði spjallað saman inni í eldhúsi. Vitnið kvaðst ekkert hafa hugað að kæranda og farið inn í herbergi sitt að sofa þegar ákærði var farinn. Vitnið I, leigubifreiðarstjóri, skýrði svo frá fyrir dómi í símaskýrslu að hann hefði ekið ákærða og kæranda frá veitingastaðnum G að [...] umrædda nótt. Hann kvað ákærða hafa verið í þokkalegu ástandi en kærandi hafi verið svolítið ölvuð. Hann kvað kæranda hafi getað gengið óstudd og hafi hún ekki verið ofurölvi. Hann kvað hafa verið eitthvað þungt í henni og hafi hún talað um að hún hafi verið að slíta sambandi við einhvern strák. Hann tók ekki sérstaklega eftir því hvort ákærði studdi kæranda inn. Hann gat ekki séð að neinn samdráttur hefði verið milli þeirra og þá kvaðst hann ekki hafa tekið eftir því að kærandi hefði kastað upp. Vitnið C skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði verið í símasambandi við kæranda umrætt kvöld. Hafi kærandi talað um að hún væri á skemmtistað og væri orðin dauðadrukkin og jafnframt að henni væri flökurt. Hún kvaðst hafa talað við kæranda í síma eftir að hún hafi verið komin heim til frænku sinnar með ákærða og hafi hún þá tjáð vitninu hágrátandi að hún vildi að ákærði færi. Vitnið kvaðst hafa talað við ákærða sem hafi sagt að hann væri ekki þannig maður og hafi hann eytt nokkrum tíma í það að útskýra að hann væri enginn nauðgari. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt aftur í kæranda fyrr en daginn eftir og hefði hún þá tjáð sér að henni hefði verið nauðgað og hefði ákærði verið þar að verki. Hefði kærandi talað um að hún hefði verið alveg lömuð, ekki getað talað og ekki hreyft sig. Vitnið kvaðst hafa sagt föður sínum frá þessu sem hefði látið lögreglu í [...] vita. Vitnið kvað kæranda hafa verið hágrátandi þegar hún talaði við hana um morguninn og hafi hún átt mjög erfitt með að skilja hana. Hafi verið greinilegt að henni hafi liðið mjög illa. Vitnið J skýrði svo frá fyrir dómi að hann væri fyrrverandi kærasti kæranda. Hefðu þau rætt saman um hádegi umræddan dag og kærandi þá skýrt frá því að henni hefði verið nauðgað. Hann mundi ekki nánar hvernig hún lýsti því. Henni hafi liðið illa og verið grátandi. Vitnið Rannveig Pálsdóttir, læknir, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði tekið við kæranda á neyðarmóttöku, annast læknisskoðun á henni og skráð eftir henni frásögn hennar af atburðum. Vitnið kvað núningsáverka á spöng kæranda staðfesta að hafðar hefðu verið við hana samfarir án þess að hún hefði verið líkamlega tilbúin til þeirra. Hins vegar væri ekki útilokað að áverkinn gæti stafað af öðrum orsökum, en reynsla hennar væri sú að slíkir áverkar sæjust nánast aldrei án þess að um ofbeldi hefði verið að ræða. Vitnið kvað kæranda hafa liðið mjög illa, hún hafi verið algjörlega frosin og þurft hafi að toga frásögn út úr henni. Hafi henni greinilega liðið mjög illa og ekki náðst tilfinningalegt samband við hana. Vitnið kvað kæranda ekki hafa haft orð á því að reyndar hefðu verið samfarir við hana um endaþarm. Þá kvað hún kæranda ekki hafa haft orð á því að hún hefði verið haldin magnleysi. Vitnið Björgvin Sigurðsson, sérfræðingur í tæknideild hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu kom fyrir dóm, staðfesti sérfræðivinnu sína í máli þessu og gerði jafnframt grein fyrir niðurstöðum Rettsmedisinsk Institut í Osló. Niðurstaða. Eins og fyrr hefur verið rakið kemur fram í frumskýrslu lögreglu að er lögregla kom á staðinn fljótlega upp úr hádegi sama dag hafi kærandi verið útgrátin og hafi hún sagt ákærða hafa nauðgað sér um nóttina þar sem hún hafi legið í sófa í stofunni. Er skýrsla var tekin af henni stuttu síðar kvaðst hún hafa veikst fljótlega eftir að hún kom á G og farið að æla. Hafi ákærði þá farið með hana heim til E, klætt hana úr ytri fatnaði og síðan haft við hana samfarir. Hún hafi ekki getað veitt neina mótspyrnu þar sem hún hafi verið alveg máttlaus og ekki getað sagt neitt. Kærandi hafði enga skýringu á máttleysi sínu. Hún sagði ákærða ekki hafa náð að klára sig af þar sem dyrabjallan hefði hringt og hefði ákærði þá hætt. Sagðist kærandi hafa heyrt að E væri komin heim en hún hefði ekkert getað sagt sökum máttleysis og hefði hún fljótlega sofnað. Hún kvaðst hafa vaknað skömmu eftir hádegi og þá hringt í vinkonu sína og skýrt henni frá atvikum. Kærandi var samdægurs flutt á neyðarmóttöku Landspítala-háskólasjúkrahúss í Reykjavík. Skýrði hún þar í megindráttum eins frá og hjá lögreglu. Þegar hún svo kom fyrir dóm tæpum 17 mánuðum síðar skýrði hún enn í öllum meginatriðum eins frá. Í niðurstöðum læknisins kemur fram að kærandi hafi verið þreytt og fjarræn, oft eins og hún væri langt í burtu. Hún sýndi lítil tilfinningaleg viðbrögð en gæfi söguna vélrænt. Læknirinn taldi læknisskoðun og sögu kæranda koma vel heim og saman og að áverkar á líkama pössuðu við lýsingu hennar um að henni hafi verið snúið frá legu á maga yfir í legu á baki. Þegar vitnisburður kæranda er metinn heildstætt verður að telja hann staðfastan og trúverðugan um aðdraganda samfaranna. Fær framburður hennar nokkurn stuðning í vitnisburði C vinkonu hennar um lýsingu kæranda á ástandi hennar í fyrra símtalinu um nóttina og varðandi símtal hennar við ákærða síðar um nóttina. Þá bar vitnið og um grát kæranda þegar kærandi hringdi í vitnið um hádegi daginn eftir og skýrði henni frá hvað gerst hefði. Sama gerði fyrrverandi kærasti kæranda, J, varðandi símtal þeirra á svipuðum tíma. Þá fær frásögn kæranda nokkurn stuðning í vitnisburði Rannveigar Pálsdóttur læknis sem annaðist læknisskoðun á henni á neyðarmóttöku og skráði eftir henni frásögn hennar af atburðum. Sagði hún núningsáverka á spöng kæranda staðfesta að hafðar hefðu verið við hana samfarir án þess að hún hefði verið líkamlega tilbúin til þeirra. Hins vegar væri ekki útilokað að áverkinn gæti stafað af öðrum orsökum en reynsla hennar væri sú að slíkir áverkar sæjust nánast aldrei án þess að um ofbeldi hefði verið að ræða. Við fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu 27. maí 2006 neitaði ákærði að hafa haft samfarir við kæranda. Með það að markmiði að fá úr þessu skorið voru sýni sem tekin voru úr kynfærum og nærbuxum kæranda send 29. júní 2006 til DNA-greiningar hjá Rettsmedisinsk Institutt við háskólann í Osló. Áður en niðurstöðurnar bárust, sem nánar er lýst fyrr í þessum dómi, óskaði ákærði við skýrslutöku hjá lögreglu 18. júlí 2006 eftir að breyta framburði sínum hvað þetta varðar og viðurkenndi þá að hafa haft samfarir við kæranda. Spurður um ástæður þess að hann hefði ekki fyrr greint frá þessu sagðist hann hafa skýrt þáverandi verjanda sínum frá samförunum og ekki hafa haft hugmynd um að hann mætti bara hringja og breyta skýrslu sem hann hefði gefið. Hefði verjandinn hins vegar sagt honum að ekkert lægi á, rétt væri að bíða fram að næstu skýrslutöku. Verður að telja skýringar ákærða á hinum ranga framburði í upphafi ekki haldbærar, annars vegar að honum hafi brugðið svo er hann var handtekinn og hins vegar að hann hafi talið að um einhvers konar kosningagrín væri að ræða. Þá hefur ákærði ekki sýnt fram á að ástæður fyrir framangreindum drætti á að leiðrétta framburð sinn eigi við rök að styðjast. Óumdeilt er að kærandi kastaði upp á veitingastaðnum G og af ljósmyndum af vettvangi má ráða að hún hafi kastað upp í dall inni í stofu íbúðarinnar. Verður og af framburði kæranda ráðið, sem fær stoð í framburði vitna, að hún hefur verið illa haldin af þessum uppköstum, bæði stuttu áður og eftir að í íbúðina var komið. Hlýtur því ótrúlegt að teljast að hún hafi verið reiðubúin til samfara í því ástandi eins og ákærði hefur haldið fram. Að mati dómsins er sá framburður ákærða því fjarstæðukenndur að kærandi hafi við þessar aðstæður farið að leita á hann með því að káfa á lærum hans og klofi og losa belti hans. Með hliðsjón af því sem hér hefur verið rakið og framburði ákærða að öðru leyti telur dómurinn að framburður hans sé ekki trúverðugur. Kærandi hefur frá upphafi borið að hún hafi verið haldin slíku magnleysi að hún hafi ekki getað gert ákærða grein fyrir því að hún væri mótfallin samförum við hann. Við rannsókn á þvagi kæranda fundust hvorki slævandi lyf eða ávana- og fíkniefni né heldur gamma-hýdroxýsmjörsýra. Þá reyndist alkóhól ekki í mælanlegu magni í blóðinu en í þvagi mældist 0,24. Samkvæmt vottorði Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði gátu niðurstöður rannsóknanna bent til þess að hlutaðeigandi hefði neytt áfengis alllöngu áður en blóð- og þvagsýnin voru tekin, sem fyrir liggur að hafi átt sér stað kl. 19:45 þann dag. Samkvæmt upplýsingum um símanotkun kæranda og frásögn hennar má ætla að samfarir þeirra ákærða hafi hafist fljótlega eftir að símtali úr síma kæranda í síma vinkonu hennar lauk upp úr kl. 05:00. Kærandi hefur borið að ákærði hafi hætt samförunum er dyrabjöllunni hafi verið hringt og hafi hún heyrt ákærða og E tala saman eftir það. Samkvæmt fyrirliggjandi símagögnum hringdi E í síma ákærða kl. 05:20 og stóð símtalið í rúmar þrjár mínútur. Einnig kemur þar fram að ákærði hringdi í E upp úr kl. 05:51 og virðist E hafa komið heim skömmu eftir það. Hafa því liðið um 15 klukkustundir þar til framangreind sýni voru tekin. Af málsgögnum verður ráðið að kærandi var við áfengisdrykkju allt frá því hún kom í heimsókn til E upp úr kl. 22:30 kvöldið áður. Samkvæmt fyrrgreindri lögregluskýrslu skýrði hún lögreglu þannig frá því að hún hefði verið búin að drekka þrjá sterka bjóra og nokkur staup af „Corkis“. Þá er og haft eftir henni að hún hafi drukkið einn bjór inni á F og eitt eða tvö „skot“ sem ákærði hafi gefið henni inni að veitingastaðnum G. Fyrir dómi kvaðst hún hafa fyrst drukkið bjór heima hjá E og haldið þeirri drykkju áfram á F. Ákærði hafi svo því til viðbótar boðið henni upp á glas á G og minnti hana að það hafi verið eitt „skot“. Ákærði staðfesti í lögregluskýrslu sinni sama dag að hann hefði keypt handa henni eitt „skot“ á G og kvaðst jafnframt hafa keypt einhvern drykk sem eigi að vera góður í maga. Þá bætti hann við að fleiri sem þarna hafi verið staddir hafi keypt fyrir hana áfengi. Fyrir dómi kannaðist hann eingöngu við að hafa keypt handa henni eitt „skot“. E skýrði frá því fyrir dómi að hún vissi til þess að kærandi hefði drukkið bjór fyrr um kvöldið og síðan eitt glas af sterku áfengi á F. Þá er og haft eftir ákærða í fyrrgreindri lögregluskýrslu að hann hafi farið með kæranda að [...] vegna ölvunarástands hennar. Þá bar hann fyrir dómi að hann teldi kæranda hafa verið ölvaða þó hann teldi hana ekki hafa verið ofurölvi. Loks kom fram hjá vitninu C að í símtali hennar við kæranda um nóttina hefði kærandi talað um að hún væri dauðadrukkin á skemmtistað. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður að telja nægilega sönnun fram komna um að kærandi hafi verið ölvuð umrædda nótt. Liggur ekkert annað fyrir en að ástand kæranda, eftir að hún kom með ákærða að [...], veikindi og magnleysi, megi rekja til áfengisdrykkju hennar fyrr um kvöldið og um nóttina. Þegar allt framangreint er virt heildstætt, og sérstaklega litið til framburðar kæranda í því sambandi, verður að telja að ákærða hljóti að hafa verið ljóst, þegar hann hóf samfarir við kæranda, að ástand hennar væri slíkt að hún gæti ekki spornað við verknaðinum sökum framangreinds ölvunarástands. Að mati dómsins haggar það ekki þessari niðurstöðu að vissrar ónákvæmni gætir í lýsingu kæranda á því hvað orðið hafi til þess að ákærði lét af samförunum með hliðsjón af þeim skýrslum um símanotkun kæranda og ákærða sem liggja fyrir í málinu og nánar er lýst hér að framan. Hlýtur í því sambandi að verða að hafa í huga ástand hennar á þeim tíma þegar samfarirnar áttu sér stað og aðstæður allar að öðru leyti. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök og réttilega er færð til refsiákvæða í ákæruskjali. Sakaferill, viðurlög. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki sætt refsingu svo kunnugt sé. Ákærði hefur með framangreindri háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Eftir að brot ákærða var framið hefur refsilöggjöf breyst og ber því í samræmi við ákvæði 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga að dæma eftir nýrri lögunum, bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Þó er ekki heimilt að dæma þyngri refsingu en orðið hefði eftir þeim lögum sem í gildi voru þegar brot var framið. Brot gegn 196. gr. almennra hegningarlaga, sem í gildi var þegar brot ákærða var framið, varðaði fangelsi allt að 6 árum, en ekki var kveðið á um lágmarksrefsingu. Brot gegn 2. mgr., sbr. 1. mgr. 194 gr. almennra hegningarlaga, eins og henni hefur verið breytt, varðar nú fangelsi ekki skemur en 1 ár og allt að 16 árum. Með hliðsjón af dómaframkvæmd að því er varðaði brot gegn 196. gr. laganna þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Ekki eru efni til að skilorðsbinda refsinguna. Bótakrafa. Margrét Gunnlaugsdóttir, hdl., hefur fyrir hönd kæranda lagt fram kröfu um miskabætur úr hendi ákærða að fjárhæð 1.500.000 krónur auk dráttarvaxta frá 27. maí 2006 til greiðsludags. Er krafan rökstudd með því að verknaðurinn hafi haft alvarlegt tjón í för með sér fyrir kæranda. Hafi hún fundið til vanlíðunar eftir atburðinn, kvíða og öryggisleysis. Hún sofi illa og treysti sér ekki til að vera á ferðinni einsömul. Hafi hún ekki treyst sér til þess að stunda vinnu nema að litlu leyti eftir atburðinn þar sem þyrmi yfir hana af minnsta tilefni og hún finni fyrir hræðslu vegna þess sem fyrir hana hafi komið. Til stuðnings kröfunni er vísað til XX. kafla laga nr. 19/1991 og 26. gr. skaðabótalaga. Málskostnaðarkrafa er reist á 4. mgr. 172. gr., sbr. 129. og 130. gr. laga nr. 19/1991. Dráttarvaxtakrafa er reist á III. kafla laga nr. 38/2001. Ákærði er sannur að sök um meingerð gagnvart kæranda sem er til þess fallin að valda henni andlegum erfiðleikum. Ákærða var kynnt skaðabótakrafan 12. apríl 2007. Verður ákærði dæmdur til að greiða kæranda skaðabætur sem þykja hæfilega ákveðnar 800.000 krónur með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Sakarkostnaður. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 164. gr. sömu laga ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þar með talinn útlagðan kostnað, 236.586 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Bjarna Lárussonar, hdl., 311.250 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 11.200 krónur vegna aksturs og þóknun skipaðs réttargæslumanns kæranda, Margrétar Gunnlaugsdóttur, hdl., 230.325 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Harðardóttir, vararíkissaksóknari, flutti málið af hálfu ákæruvalds. Hjörtur O Aðalsteinsson dómstjóri og héraðsdómararnir Ásgeir Magnússon og Ástríður Grímsdóttir kváðu upp dóminn Dómsuppsaga hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna anna dómenda. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákærði greiði A 800.000 krónur í miskabætur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. maí 2006 til 12. maí 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talinn útlagðan kostnað, 236.586 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Bjarna Lárussonar, hdl., 311.250 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 11.200 krónur vegna aksturs og þóknun skipaðs réttargæslumanns kæranda, Margrétar Gunnlaugsdóttur, hdl., 230.325 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 532/2009
|
Ráðningarsamningur Riftun Skaðabætur
|
K starfaði sem verslunarstjóri í versluninni D, sem var í eigu Í ehf., og stundaði viðskipti með gæludýr og gæludýravörur. Hann sinnti einnig eftirliti með verslun Í ehf. utan venjulegs vinnutíma. Í lok júní tilkynnti K um þau áform sín að hefja samkeppnisrekstur við Í ehf. og þann 30. júní 2006 sagði hann upp störfum og hóf töku orlofs sem hann átti inni. Þann 31. júlí 2006 var K tilkynnt að ekki yrði óskað eftir því að hann ynni þriggja mánaða uppsagnarfrest. Með tilkynningu forsvarsmanns Í ehf. þann 3. ágúst sama ár var K fyrirvaralaust sagt upp störfum og kröfu hans til launa í uppsagnarfresti hafnað. Hann var jafnframt sakaður um refsiverða háttsemi. K höfðaði mál og krafði Í ehf. meðal annars um greiðslu bóta sem jafngiltu launum í uppsagnarfresti vegna ágúst og september 2006 og miskabóta. Talið var að þær ásakanir sem Í ehf. hefði borið á K um þjófnað og fjárdrátt, og lagt til grundvallar fyrirvaralausri uppsögn hans, hefðu verið tilhæfulausar. Þá var ekki fallist á K hefði brotið gegn starfs- og trúnaðarskyldum sínum við Í ehf. með áformum um fyrirhugaðan samkeppnisrekstur. Fyrirvaralaus riftun Í ehf. á ráðningarsamningi aðila var því talin óréttmæt og þær sakir sem á hann voru bornar voru taldar fela í sér ólögmæta meingerð gegn persónu hans og æru. Var fallist á kröfur K í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. september 2009. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að krafa hans verði lækkuð og dráttarvaxtakröfu vísað frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist er á með héraðsdómi að tilvísun til lagaákvæða vegna vaxtakröfu sé fullnægjandi og verður því körfu áfrýjanda um frávísun hennar hafnað. Stefndi hafði unnið hjá áfrýjanda frá vori 1998 þegar hann sagði upp störfum 30. júní 2006. Hóf hann þá jafnframt töku orlofs sem hann átti inni. Ágreiningslaust er nú að þriggja mánaða uppsagnarfrestur stefnda hófst 1. júlí 2006. Þann mánuð var hann í orlofi og krefst hann bóta sem jafngilda launum í uppsagnarfresti vegna ágúst og september sama ár. Frá 1. október 2005 hafði stefndi fengið í föst mánaðarlaun 451.000 krónur. Er ágreiningur um hvort þar var um heildarlaun að ræða eða hvort stefndi naut að auki réttar til aukafrídaga vegna þess að sinna þurfti dýrum í verslun áfrýjanda um helgar og á hátíðisdögum. Stefnda var tjáð 31. júlí 2006 að ekki væri óskað eftir að hann ynni í uppsagnarfresti, og 3. ágúst sama ár var honum fyrirvaralaust sagt upp störfum og kröfu hans til launa í uppsagnarfresti hafnað. Um málavexti og málsástæður aðila er að öðru leyti vísað til hins áfrýjaða dóms. Eins og lýst er í héraðsdómi leiddi rannsókn lögreglu í ljós að ásakanir sem áfrýjandi bar á stefnda um þjófnað og fjárdrátt og lagði til grundvallar fyrirvaralausri uppsögn hans voru tilhæfulausar. Áfrýjandi byggir og á þeirri málsástæðu að stefndi hafi brotið trúnaðarskyldu gagnvart sér með því að undirbúa á uppsagnarfresti rekstur í samkeppni við áfrýjanda, en til þessa var ekki vísað í uppsagnarbréfi áfrýjanda. Fram er komið að stefndi hafði, áður en hann sagði upp starfinu, tjáð áfrýjanda að hann hefði í hyggju að stofna eigið fyrirtæki á gæludýramarkaði. Nægilega er upplýst í málinu að stefndi leigði húsnæði fyrir slíka starfsemi í október 2006 og opnaði verslun þar í byrjun desember sama ár. Framangreint þykir ekki fela í sér brot á starfs- og trúnaðarskyldum stefnda og skráning félags í ágústmánuði þykir ekki breyta neinu þar um. Áfrýjandi hefur ekki byggt á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að stunda ekki samkeppnisrekstur í einhvern tiltekinn tíma eftir starfslok. Fyrirvaralaus riftun áfrýjanda á ráðningarsamningi stefnda var því óréttmæt og á stefndi rétt á bótum sem jafngilda launum í uppsagnarfresti fyrir ágúst og september 2006 eins og endanleg krafa hans hljóðar um. Áfrýjandi byggir á því að stefnda hafi borið að takmarka tjón sitt með því að ráða sig í aðra vinnu á uppsagnarfresti, en þess í stað hafi hann unnið að því að setja á fót eigið fyrirtæki í samkeppni við áfrýjanda. Því er áður svarað að stefndi telst ekki hafa rofið trúnað við áfrýjanda. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefndi hafi aflað tekna hjá öðrum á uppsagnarfresti og heldur ekki að hann hafi hafnað kostum sem honum hafi boðist í því efni. Héraðsdómur fjallaði ekki sérstaklega um þessa málsástæðu áfrýjanda, en eftir atvikum þykir það þó ekki eiga að varða ómerkingu héraðsdóms. Með vísan til alls framangreinds verður fallist á með héraðsdómi að stefndi eigi rétt til bóta sem jafngilda launum í tvo mánuði, og með vísan til forsendna dómsins verður staðfest niðurstaða hans um önnur efnisatriði, tildæmda fjárhæð, dráttarvexti og málskostnað. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Íslensk tækni ehf., greiði stefnda, Kristni Hallbirni Þorgrímssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
|
Mál nr. 37/2015
|
Kærumál Flýtimeðferð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu S um að mál sem hún hugðist höfða á hendur SH, Í og R og varðaði greiðslu kostnaðar vegna túlkaþjónustu, sætti flýtimeðferð. Hæstiréttur féllst á með S að málið teldist varða stórfellda hagsmuni hennar auk þess sem það kynni að hafa almenna þýðingu fyrir aðra í sambærilegri stöðu. Þá væri S, með tilliti til heilsufars og þróunar sjúkdóms hennar, brýn þörf á skjótri úrlausn, enda bæru gögn málsins ekki með sér að hún gæti sjálf staðið undir kostnaði við túlkaþjónustu þann tíma sem rekstur dómsmáls eftir almennum reglum tæki. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að gefa út réttarstefnu til flýtimeðferðar í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 12. janúar 2015 og réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2015, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um flýtimeðferð máls sem hún hyggst höfða gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á beiðni hennar um flýtimeðferð málsins. Varnaraðilar hafa ekki átt þess kost að láta málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í úrskurði héraðsdóms þjáist sóknaraðili, sem stundar nám við framhaldsskóla, af arfgengum taugahrörnunarsjúkdómi sem hefur valdið henni sjónmissi, heyrnarmissi og hreyfihömlun. Öll þátttaka hennar í daglegu lífi er háð því að hún njóti aðstoðar túlks. Á skólatíma nýtur hún þjónustu túlks á grundvelli 34. gr. laga nr. 92/2008 um framhaldsskóla auk lögbundins réttar til túlkunar við miðlun þeirra upplýsinga sem fram koma í 4. mgr. 5. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997. Að þessum tilvikum slepptum leitar sóknaraðili til varnaraðilans Samskiptamiðstöðvar heyrnalausra og heyrnaskertra um þjónustu túlks, en sú stofnun starfar á grundvelli laga nr. 129/1990 um Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra. Með bréfum þess varnaraðila 23. október og 10. nóvember 2014 var synjað beiðnum sóknaraðila um túlkaþjónustu af nánar tilgreindum tilefnum nema greitt væri fyrir hana og á þeirri forsendu að fjármunir varnaraðilans til umræddrar starfsemi væru uppurnir. Með bréfi 9. desember 2014 synjaði varnaraðilinn Reykjavíkurborg kröfu sóknaraðila um greiðslu þess kostnaðar sem þá var tilfalinn á þeirri forsendu að það væri skylda ríkisins að veita slíka þjónustu og væri kröfum þar að lútandi því ranglega beint að Reykjavíkurborg. Með fyrirhugaðri málsókn hyggst sóknaraðili hafa uppi dómkröfur á hendur varnaraðilanum Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra þess efnis aðallega að honum hafi verið óheimilt að synja sóknaraðila um endurgjaldslausa túlkaþjónustu frá 7. október 2014 en til vara að dæmdar verði ólögmætar framangreindar ákvarðanir hans 23. október og 10. nóvember 2014. Í báðum tilvikum er auk þess gerð krafa um greiðslu útlagðs kostnaðar og miskabóta og beinist hún auk síðastgreinds varnaraðila að íslenska ríkinu. Verði ekki fallist á dómkröfur sóknaraðila á hendur þessum varnaraðilum er þeim til vara beint að varnaraðilanum Reykjavíkurborg og þess þá krafist að framangreind synjun þess varnaraðila á greiðslu útlagðs kostnaðar við túlkaþjónustu 9. desember 2014 verði dæmd ólögmæt auk þess sem gerð er krafa um greiðslu útlagðs kostnaðar og miskabóta. Kröfu um flýtimeðferð styður sóknaraðili þeim rökum að um sé að ræða grundvallarhagsmuni sína sem lúti að því að hún geti lifað og starfað í samfélaginu til jafns við aðra. Þörf hennar fyrir flýtimeðferð verði jafnframt að meta með hliðsjón af því að hún ráði ekki við að standa straum af kostnaði við umrædda þjónustu meðan rekið verði dómsmál um réttindi hennar. Hugsanlegur endurkröfuréttur síðar á grundvelli slíks dóms skipti því ekki máli við mat á þörfinni fyrir flýtimeðferð. Enn fremur hefur sóknaraðili vísað til þess að niðurstaða fyrirhugaðs dómsmáls muni hafa almenna þýðingu fyrir aðra heyrnarlausa og heyrnarskerta í sambærilegri stöðu. Fallist er á með sóknaraðila að málið geti talist varða stórfellda hagsmuni hennar auk þess sem það kunni að hafa almenna þýðingu fyrir aðra í sambærilegri stöðu. Þá er fallist á það með sóknaraðila að henni sé, með tilliti til heilsufars og þróunar sjúkdómsins, brýn þörf á skjótri úrlausn, enda bera gögn málsins ekki með sér að hún geti sjálf staðið undir kostnaði við umrædda túlkaþjónustu þann tíma sem ætla má að rekstur dómsmáls eftir almennum reglum taki. Getur engin áhrif haft á þessa niðurstöðu þótt sóknaraðili hafi ekki tæmt kæruleiðir innan stjórnsýslunnar enda gildir enginn slíkur áskilnaður sem lögbundið skilyrði flýtimeðferðar. Samkvæmt þessu er skilyrðum 1. mgr. 123. gr. laga nr. 91/1991 fullnægt til að heimiluð verði flýtimeðferð í máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að gefa út réttarstefnu til flýtimeðferðar í málinu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að gefa út stefnu til flýtimeðferðar í máli því, sem sóknaraðili, Snædís Rán Hjartardóttir, hyggst höfða á hendur varnaraðilum, Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra, íslenska ríkinu og Reykjavíkurborg, með þeim dómkröfum sem áður er lýst.
|
Mál nr. 491/2002
|
Kærumál Fasteignakaup Ógilding samnings Útburðargerð
|
S var heimilað að fá I borna með beinni aðfarargerð út úr íbúð sem hann hafði keypt af I gegn því að hann léti af hendi nánar tilgreindar greiðslur. Voru varnir sem I hafði uppi um meiriháttað nauðung, misneytingu o.fl. ekki teknar til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. nóvember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. október 2002, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sóknaraðila borna með beinni aðfarargerð út úr íbúð merktri nr. 0204 að Núpalind 8 í Kópavogi gegn því að varnaraðili léti af hendi nánar tilgreindar greiðslur. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um heimild til aðfarargerðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ingibjörg Ólafsdóttir, greiði varnaraðila, Svavari Guðmundssyni, 100.000 krónur í kærumálskostnað. I. Með aðfararbeiðni, sem barst dóminum 27. nóvember s.l., hefur sóknaraðili Svavar Guðmundsson, Víkurbraut 54, Grindavík, krafist þess að varnaraðili, Ingibjörg Ólafsdóttir, Núpalind 8, Kópavogi, verði með beinni aðfarargerð borin út úr íbúðinni á annarri hæð að Núpalind 8, Kópavogi, merkt 0204, ásamt öllu sem henni tilheyrir og honum fengin umráð fasteignarinnar, allt gegn því að gerðarbeiðandi afhendi íbúð á neðri hæð að Víkurbraut 54, Grindavík, merkt 0101, og undirriti og afhendi tilbúið til þinglýsingar fasteignaveðbréf að fjárhæð 869.664 krónur eins og ráð er fyrir gert í samningi milli aðila. Af hálfu sóknaraðila er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk þess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Af hálfu varnaraðila er þess krafist að beiðni sóknaraðila um útburð varnaraðila verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar að mati réttarins auk virðisaukaskatts. II. Helstu málavextir eru þeir, að málsaðilar undirrituðu þann 22. júlí 2002 tvö kauptilboð. Annars vegar var um að ræða kauptilboð sóknaraðila í fasteign varnaraðila að Núpalind 8, Kópavogi, að fjárhæð 14.800.000 krónur og hins vegar kauptilboð varnaraðila í fasteign sóknaraðila að Víkurbraut 54, Grindavík, að fjárhæð 9.400.000 krónur. Um var að ræða makaskipti þar sem sóknaraðili skuldbatt sig til að greiða meginhluta kaupverðsins með afhendingu fasteignar sinnar að Víkurbraut 54. Samkvæmt kauptilboði í Núpalind 8, Kópavogi, skyldi sóknaraðili greiða 9.400.000 krónur með íbúð sinni að Víkurbraut 54, Grindavík, í peningum 1.150.000 krónur á fimm tilgreindum gjalddögum, með yfirtöku á veðskuldabréfi á 1. veðrétti, að eftirstöðvum 3.380.336 krónur og með fasteignaveðbréfi á 3. veðrétti, að fjárhæð 869.664 krónur skiptanlegu fyrir húsbréf, samtals 14.800.000 krónur. Sóknaraðili lét þinglýsa kauptilboði sínu í Núpalind 8 og var það áritað um móttöku til þringlýsingar hinn 1. ágúst 2002. Samkvæmt kauptilboði í Víkurbraut 54, Grindavík, skyldi varnaraðili greiða kaupverðið með íbúðaskiptum, Núpalind 8 í Kópavogi, afhending 25. ágúst 2002, 3.290.000 krónur og með fasteignaveðbréfum, skiptanlegum fyrir húsbréf, veðskuldabréf á 1. veðrétti, 6.110.000 krónur. Samtals 9.400.000 krónur. Sóknaraðili kveður varnaraðila og eiginmann hennar hafa komið fimm sinnum frá mánaðarmótum júní/júlí 2002 til að skoða Víkurbraut 54, áður en skrifað var undir ofangreind tilboð. Hafi þau lagt mikla áherslu á að makaskiptin gengju fljótt og vel fyrir sig og að afhending færi helst fram fyrir 10.- 15 ágúst 2002. Varnaraðili hafi m.a. gert tilboð í eignina sem sóknaraðili hafi hafnað áður en ofangreind tilboð, sem báðir aðilar gátu sætt sig við voru undirrituð. Með bréfi lögmanns varnaraðila dagsettu 26. júlí 2002 til fasteignasölunnar Áss ehf. var tilkynnt að varnaraðili afturkallaði tilboð sitt í Víkurbraut 54 og samþykki sitt á tilboði sóknaraðila í Núpalind 8. Ástæður voru sagðar þær að varnaraðili teldi sig hafa verið þvingaða með ólögmætum hætti af eiginmanni sínum til að rita undir umrædd tilboð og varðaði það ógildingu þeirra. Með bréfi lögmanns sóknaraðila, dagsettu 29. júlí 2002, til lögmanns varnaraðila, var greint frá þeirri afstöðu sóknaraðila, að hann teldi afturköllun varnaraðila á samþykki sínu fyrir tilboðunum ólögmæta og að hann krefðist þess að samþykkt kauptilboð yrðu réttilega efnd. Var þess krafist að þegar yrði gengið frá endanlegum kaupsamningum um eignirnar. Að öðrum kosti væri sóknaraðila nauðugur einn kostur að leita réttar síns með aðstoð dómstóla. Með bréfi lögmanns varnaraðila, dagsettu 29. júlí 2002, til lögmanns sóknaraðila, fylgdi yfirlýsing varnaraðila þess efnis að eiginmaður hennar hefði þvingað hana til að undirrita umrædd kauptilboð. Hann hefði veist hvað eftir annað harkalega að henni til að fá hana til að samþykkja sölu á Núpalind 8 fyrir 22. júlí sl., m.a. til að aflétta skuldum (fjárnámum) hans, sem settar höfðu verið á íbúðina gegn hennar vilja. Hann hefði m. a. beitt hana nauðung í því formi að hóta að fyrirfara sér fengi hann ekki fram vilja sinn um að setja skuldir sínar á íbúð varnaraðila að Núpalind 8. Í bréfi sínu telur lögmaður varnaraðila, að nauðung sú, er varnaraðili lýsi í yfirlýsingu sinni, muni örugglega valda ógildingu tilboðanna lögum samkvæmt. Með bréfi lögmannsins fylgdi umboð, dagsett sama dag, til handa lögmanni varnaraðila til að tilkynna sóknaraðila að varnaraðili hyggist ekki ætla að standa við tilboð sitt vegna hinnar meintu nauðungar. Með bréfi lögmanns sóknaraðila, dagsettu 9. ágúst 2002, til lögmanns varnaraðila, var áréttað að afstaða sóknaraðila væri óbreytt. Var þess krafist að varnaraðili stæði við gerð kauptilboð og gengi frá endanlegum kaupsamningum um eignirnar. Bréfinu var ekki svarað en í samtali lögmanna skömmu síðar kom fram að varnaraðili hyggðist ekki standa við kauptilboð sitt. Með símskeyti frá fasteignasölunni Ási dagsettu 22. ágúst 2002, sem varnaraðili móttók og kvittaði fyrir þann 23. sama mánaðar, var varnaraðili boðuð til kaupsamningsfundar á fasteignasölunni hinn 26. ágúst 2002 kl. 15:00. Tekið var fram í símskeytinu að tilefni fundarins væri að ganga frá kaupsamningi og afhendingu eignarinnar að Núpalind 8 samkvæmt undirrituðu kauptilboði dagsettu 22. júlí 2002. Var og tekið fram að ef boðaður fundartími hentaði varnaraðila ekki þá léti hún vita án tafar. Varnaraðili mætti ekki á fundinn. Eftir að hafa beðið komu varnaraðila árangurslaust til kl. 15:45 var bókað eftir sóknaraðila í fundargerð að hann væri tilbúinn til að greiða kaupsamningsgreiðslu 9.400.000 krónur með afhendingu íbúðar sinnar að Víkurbraut 54, sem og 8.697 krónur sem er lántökugjald fasteignaveðbréfs, svo og að afhenda Kára Halldórssyni, löggiltum fasteignasala, fé til þess að greiða mætti þinglýsingar-og stimpilgjöld vegna viðskiptanna. Þá væri hann einnig tilbúinn til að rita undir öll nauðsynleg skjöl vegna viðskiptanna. Þar sem fasteignaveðbréf vegna kaupanna á Núpalind 8 hafði ekki verið gefið út, sbr. C-liður kauptilboðs í eignina, dagsett 22. júlí 2002, lagði sóknaraðili fram lánsloforð Íslandsbanka vegna umsóknar um húsbréfalán að fjárhæð 869.664 krónur. Allt þetta væri sóknaraðili reiðubúinn að reiða fram gegn því að varnaraðili sinnti samningsskyldum sínum og ritaði undir kaupsamninga og heimilaði þinglýsingu fasteignaveðbréfa. Í greinargerð varnaraðila er því mótmælt sem ósönnuðu að varnaraðili og eiginmaður hennar hafi komið fimm sinnum frá mánaðarmótum júní/júlí 2002 til þess að skoða Víkurbraut 54. Þau hafi aðeins skoðað eignina einu sinni. Þá mótmælir varnaraðili því sem ósönnuðu að varnaraðili og eiginmaður hennar hafi lagt áherslu á að fá eignina strax afhenta eða eigi síðar en 10.- 15. ágúst 2002. III. Sóknaraðili byggir kröfu sína á því að hann eigi formlegan og efnislegan eignarrétt yfir fasteigninni Núpalind 8, Kópavogi, merkt 0204. Með þinglýsingu kauptilboðs frá 22. júlí 2002 hafi hann öðlast beinan eignarrétt yfir fasteigninni, sbr. 25. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978, (formlegan eignarrétt). Sé fullnægt því skilyrði 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, að réttindi gerðarbeiðanda séu svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður skv. 83. gr. laganna. Þá hafi sóknaraðili öðlast efnislegan rétt yfir umræddri fasteign samkvæmt meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Kauptilboð um báðar eignirnar hafi verið undirrituð af báðum aðilum og vottuð af tveimur vottum hinn 22. júlí síðast liðinn. Þegar kauptilboðin höfðu verið samþykkt af báðum aðilum hafi verið kominn á bindandi kaupsamningur um báðar eignirnar, sbr. 14. tölul. kauptilboðanna. Varnaraðili hafi hvorki viljað ganga til kaupsamnings eftir að samningar komust á milli aðila, né viljað taka við framboðnum greiðslum, sbr. áðurgreint símskeyti er varnaraðila var sent og fundargerð fasteignasölunnar Áss. Hið eina sem liggi fyrir í þessu efni sé að varnaraðili hafi neitað að efna gerða samninga vegna meintrar ólögmætrar þvingunar af hálfu eiginmanns síns. Sóknaraðili telji þessa neitun ólögmæta. Sóknaraðili byggir á því að hann hafi fullnægt öllum skyldum sínum gagnvart varnaraðila. Hann hafi boðið fram greiðslur, bæði íbúð sína að Víkurbraut 54, sem og greiðslu þá sem falist hafi í því að gefa út fasteignaveðbréf skiptanlegt fyrir húsbréf. Eins og skjöl málsins beri með sér hafi sóknaraðili aflað sér lánsloforðs banka vegna umsóknar um húsbréfalán að fjárhæð 869.664 krónur þar sem ekki hafi verið unnt að gefa út fasteignabréf vegna kaupa á Núpalind 8. Allt að einu virðist sem varnaraðili ætli ekkert að aðhafast til þess að efna samninga aðila. Sú venja sé ríkjandi í fasteignaviðskiptum að seljandi afhendi kaupanda hina seldu eign á hádegi afhendingardags. Það tímamark sé nú liðið án þess að varnaraðili hafi afhent eignina. Sé sóknaraðila því nauðugur einn kostur að krefjast aðfarar. Þá byggir sóknaraðili á því að hin meinta nauðung, sem varnaraðili ber fyrir sig, geti ekki valdið ógildingu fyrirliggjandi kauptilboða sem undirrituð voru af báðum aðilum og vottuð af tveimur vottum þann 22. júlí s.l. Engri nauðung hafi verið beitt við undirritun kauptilboðanna sem valdið gæti ógildingu þeirra. Þá verði ráðið af yfirlýsingu varnaraðila frá 29. júlí 2002 að hin meinta nauðung sé minniháttar, sbr. 29. gr. samningalaga nr. 7/1936. Af því leiði að hin meinta nauðung valdi ekki ógildingu kauptilboðanna gagnvart sóknaraðila sem grandlausum löggernings móttakanda, þótt hún reyndist sönn. Um lagarök vísar sóknaraðili til meginreglna eignarréttar, sem og meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og að kaupandi eigi rétt til þess að krefjast efnda in natura. Um heimild til þess að krefjast aðfarar er vísað til 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. IV. Af hálfu varnaraðila er krafa um að útburðarkröfu sóknaraðila verði hafnað í fyrsta lagi byggð á 2. mgr. 28. gr. laga nr. 7/1936 um samninga. Er því haldið fram af varnaraðila að um meiriháttar nauðung hafi verið að ræða sem eiginmaður hennar Vilhjálmur A. Stefánsson hafi beitt hana. Hann hafi hótað að svipta sig lífi, léti hún ekki undan vilja hans um að undirrita kauptilboðin í Núpalind 8, Kópavogi og Víkurbraut 54, Grindavík. Varnaraðili hafi haft ástæðu til að taka hótun eiginmanns síns alvarlega þar sem hann hafi gert tilraun til sjálfsvígs s.l. vor, sbr. læknisvottorð Jóns G. Stefánssonar, geðlæknis. Er á því byggt að nauðungin hafi verið meiriháttar þar sem hún hafi staðið áfram eftir undirritun kauptilboða og fram til þess að haft var samband við lögmann varnaraðila, sem hafi skýrt sóknaraðila og fasteignasölu þegar í stað frá nauðunginni, en þá hafi 4 dagar verið liðnir frá undirritun. Í öðru lagi er á því byggt af hálfu varnaraðila að hún hafi verið beitt misneytingu af hálfu sóknaraðila og fasteignasölunnar Áss að því leyti að fasteign sóknaraðila hafi verið allt of hátt metin til verðs en eign varnaraðila að sama skapi of lágt. Þannig hafi fasteignamat Víkurbrautar 54 verið 5.353.000 krónur en söluverð 9.400.000 krónur, og fasteignamat Núpalindar 8 14.267.000 krónur en söluverð 14.800.000 krónur. Með vísan til 31. gr. samningalaga nr. 7/1936 hafi því verið á ferðinni gróf misneyting þar sem sóknaraðili hafi notað sér bágindi varnaraðila, einfeldni hennar og fákunnáttu, til þess að afla sér og áskilja hagsmuna með aðstoð fasteignasalans, þannig að bersýnilegur mismunur var á hagsmunum þessum og því endurgjaldi er fyrir þá kom eða skyldi koma. Í þriðja lagi er byggt á 33. gr. samningalaga af hálfu varnaraðila. Er þá átt við almennt siðferði sóknaraðila að ákveða að halda samningi upp á varnaraðila þrátt fyrir að hann hafi vitað betur stuttu seinna um ólögmæti gernings út frá hinni almennu andlegu þvingun. Í annan stað sé óheiðarleiki sóknaraðila fólginn í vitneskju hans um einfeldni og fákunnáttu varnaraðila og þá staðreynd að bersýnilegur verðmunur var á umræddum eignum. Í fjórða lagi er af hálfu varnaraðila byggt á 36. gr. samningalaga um að víkja megi samningi að hluta eða að öllu leyti til hliðar ef hann sé talinn ósanngjarn. Í þessu sambandi er af hálfu varnaraðila vísað til efnis samninga, stöðu samningsaðila við samningsgerðina, atvika við samningsgerðina og atvika er síðar komu fram. Þykir ekki ástæða til að rekja þau atriði frekar hér, en þeirra verður getið í niðurstöðukafla ef tilefni þykir til þess. V. Forsendur og niðurstaða. Með samþykki varnaraðila á tilboði því, sem sóknaraðili gerði henni í fasteign hennar að Núpalind 8 í Kópavogi og lýst er hér að framan, komst á bindandi samningur milli málsaðila um það hvernig standa skyldi að yfirfærslu eignarréttar að íbúðinni á annari hæð að Núpalind 8, Kópavogi, merktri 0204, til sóknaraðila. Í hinu samþykkta kauptilboði var kveðið á um kaupverð og greiðsluskilmála, afhendingardag og meðferð áhvílandi lána á eigninni, eða öll þau atriði, sem rétt er að taka afstöðu til við gerð kaupsamnings. Var og tekið fram í stöðluðum texta kauptilboðsins að þegar kauptilboð hefði verið samþykkt af báðum aðilum væri kominn á bindandi samningur. Þó væri gengið út frá því að eftir samþykki tilboðs (eða gagntilboðs) væri gerður kaupsamningur milli aðila, sem eftir atvikum gæti mælt nánar fyrir um kaupin, allt eftir eðli máls og í samræmi við venjur. Hið samþykkta tilboð er því ígildi kaupsamnings. Eins og að framan er rakið teflir varnaraðili fram málsástæðum í fjórum liðum kröfum sínum til stuðnings. Í fyrsta lagi að hún hafi verið beitt meiriháttar nauðung af hálfu eiginmanns síns, sem hafi hótað að svipta sig lífi samþykkti varnaraðili ekki kauptilboð sóknaraðila. Af hálfu varnaraðila er ekki á því byggt að sóknaraðila hafi verið kunnugt um þessa nauðung er kauptilboðin voru undirrituð. Til stuðnings þessari málsástæðu hafa verið lagðar fram yfirlýsingar varnaraðila og eiginmanns hennar um nauðungina og læknisvottorð Jóns G. Stefánssonar, geðlæknis, dagsett 19. september s.l. Þar kemur m. a. fram að eiginmaður varnaraðila hafi verið með vaxandi kvíða og þunglyndi frá því í byrjun þessa árs. Hann hafi legið á geðdeild Landspítalans sl. vor eftir sjálfsvígstilraun. Í júli hafi hann gert aðra slíka tilraun og verið lagður inn á geðdeild og hafi hann verið þar þar til um miðjan september. Í yfirlýsingu eiginmanns varnaraðila frá 26. ágúst s.l. kemur fram að hann hafi átt við þunglyndi að stríða undanfarin ár og verið undir læknishendi og að hann hafi áður gert tilraun til að fyrirfara sér, en það hafi verið í maí 2002. Í yfirlýsingu eiginmanns varnaraðila er ekki vikið að sjálfsvígstilraun í júlí eins og vikið er að í vottorði geðlæknisins. Gegn mótmælum sóknaraðila þykir varnaraðili með þeim sönnunargögnum sem hún hefur lagt fram, ekki hafa fært á það sönnur að hún hafi fyrir undirritun kauptilboðanna verið beitt meiriháttar nauðung í skilningi 2. mgr. 28. gr. samningalaga nr. 7/1936. Ber því að hafna þessari málsástæðu varnaraðila. Í öðru lagi byggir varnaraðili á því að hún hafi verið beitt misneytingu í skilningi 31. gr. samningalaga af hálfu sóknaraðila og fasteignasala. Hafi þessir aðilar nýtt sér bágindi hennar, einfeldni og fákunnáttu til að afla sóknaraðila og áskilja hagsmuni þannig að bersýnilegur munur hafi verið á þessum hagsmunum og því endurgjaldi er fyrir þá skyldi koma. Þarna byggir varnaraðili á því að fasteign sóknaraðila hafi verið of hátt verðlögð í kaupunum miðað við eignina í Kópavogi. Þessi málsástæða er einvörðungu reist á einhliða staðhæfingu varnaraðila og ekki studd öðrum gögnum. Gegn mótmælum sóknaraðila ber því að hafna þessari málsástæðu. Í þriðja lagi byggir varnaraðili á 33. gr. samningalaga. Er þar vikið að því almenna siðferði sóknaraðila að ákveða að halda upp á varnaraðila samningi þrátt fyrir að hafa vitað betur stuttu eftir samningsgerð um ólögmæti gernings út frá þeirri andlegu þvingun sem varnaraðili sætti fyrir gerð samnings. Þá verði að telja óheiðarleika sóknaraðila fólginn í vitneskju hans um einfeldni og fákunnáttu varnaraðila og þeiri staðreynd að bersýnilegur munur var á umræddum eignum. Af hálfu varnaraðila hefur því hvorki verið haldið fram né verið sýnt fram á það að ætla megi að sóknaraðila hafi verið kunnugt um að varnaraðili hafi verið beitt nauðung af hálfu þriðja manns til að samþykkja tilboð sóknaraðila í íbúð hennar. Er þessari málsástæðu varnaraðila því hafnað. Í fjórða lagi er af hálfu varnaraðila byggt á 36. gr. samningalaga . Með vísan til umfjöllunar hér að framan um aðrar málsástæður varnaraðila verður krafa varnaraðila ekki tekin til greina á þessum grundvelli og er þessari málsástæðu því hafnað. Skilyrði þess, að réttarfarshagræði 78. gr. aðfararlaga verði beitt, felst í því, að réttindi þess sem aðfarar krefst, séu svo ljós, að sönnur verði færðar fyrir réttmæti þeirra með gögnum, sem afla má samkvæmt 1. mgr. 83. gr. sömu laga. Í máli þessu er deilt um það hvort skilyrði séu til að veita sóknaraðila heimild til útburðar á varnaraðila. Með samþykki sínu þann 22. júlí 2002 á kauptilboði sóknaraðila skuldbatt varnaraðili sig til að afhenda honum þann 25. ágúst 2002 umrædda íbúð að Núpalind 8 í Kópavogi. Sóknaraðili hefur sannanlega boðið fram þær greiðslur, sem honum bar að reiða fram til að fá íbúðina afhenta sér. Hann hefur því fyrir sitt leyti tryggt efndir á samningsskyldum sínum. Þykja því skilyrði til að fallast á kröfur sóknaraðila í máli þessu. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins, að fallist er á kröfur sóknaaðila um að varnaraðili skuli með beinni aðfarargerð borin út úr íbúðinni á annarri hæð að Núpalind 8, Kópavogi, merktri 0204, ásamt öllu sem henni tilheyrir og sóknaraðila fengin umráð fasteignarinnar, allt gegn því að sóknaraðili afhendi íbúð á neðri hæð að Víkurbraut 54, Grindavík, merkt 0101, og undirriti og afhendi tilbúið til þinglýsingar fasteignaveðbréf að fjárhæð 869.664 krónur, eins og ráð er gert fyrir í samningi milli aðila. Varnaraðili greiði sóknaraðila málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 að meðtöldum virðisaukaskatti.. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kvað úrskurðinn upp. Sóknaraðila, Svavari Guðmundssyni, er veitt heimild til að bera varnaraðila, Ingibjörgu Ólafsdóttur, út úr íbúð á annarri hæð að Núpalind 8, Kópavogi, merktri 0204, ásamt öllu sem henni tilheyrir, með beinni aðfarargerð, og sóknaraðila fengin umráð fasteignarinnar, allt gegn því að sóknaraðili afhendi íbúð á neðri hæð að Víkurbraut 54, Grindavík, merkt 0101, og undirriti og afhendi tilbúið til þinglýsingar fasteignaveðbréf að fjárhæð 869.664 krónur, eins og ráð er gert fyrir í samningi milli aðila. Varnaraðili greiði sóknaraðila 150.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 398/2005
|
Manndráp af gáleysi Bifreið Skilorð Svipting ökuréttar Sakarkostnaður
|
S var sakfelldur fyrir manndráp af gáleysi með því að hafa ekið bifreið langt umfram leyfilegan ökuhraða og með því að sýna vítavert gáleysi, með þeim afleiðingum að stúlka, sem var á gangi við veginn, varð fyrir bifreiðinni og lést samstundis. Var refsing hans ákveðin fangelsi í tvo mánuði en fullnustu refsingar frestað skilorðsbundið. Þá var hann sviptur ökurétti í tvö ár.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 12. ágúst 2005. Hann krefst þess, að refsing ákærða verði þyngd og honum ákveðin frekari svipting ökuréttar. Þá verði hann einnig dæmdur til að greiða 3.000.000 krónur í miskabætur auk vaxta og dráttarvaxta eins og í ákæru greinir. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms að öðru leyti en því að gerð er krafa til þess, að allur sakarkostnaður málsins verði greiddur úr ríkissjóði. Eins og fram kemur í héraðsdómi ók ákærði bifreiðinni X langt umfram leyfilegan ökuhraða er slys það, sem ákært er út af, varð. Hámarkshraði á veginum var 90 km á klukkustund. Ákærði kveðst sjálfur hafa verið á um 150 km hraða er hann sá til stúlknanna um 300 metra frá slysstaðnum og styðst það við framburð tveggja farþega, sem voru í bifreiðinni, og vitnis, sem var á gangi á veginum. Samkvæmt álitsgerð Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors um hraða bifreiðarinnar var hann á bilinu 112-133 km áður en hemlun hófst. Fram er komið, að ákærði ók fram hjá stúlkunum skömmu fyrir slysið og mátti gera ráð fyrir því, að þær væru enn á gangi á veginum, er hann kom til baka. Samkvæmt framansögðu er ljóst, að slysið verður rakið til vítaverðs aksturs ákærða, sem sýndi af sér stórfellt gáleysi. Með vísan til þess og að teknu tilliti til ungs aldurs ákærða verður refsing hans ákveðin fangelsi í tvo mánuði, sem verður skilorðsbundin eins og greinir í dómsorði. Þá þykir rétt, að hann verði sviptur ökurétti í tvö ár frá birtingu dóms þessa að telja. Héraðsdómari vísaði miskabótakröfu, sem höfð var uppi í ákæru, frá dómi og var hún ekki dæmd þar að efni til. Kemur hún því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í yfirliti sýslumannsins á Z um sakarkostnað eru reikningar, sem varða krufningu á líki stúlkunnar, sem lést í slysinu, samtals 317.120 krónur, og vegna alkóhóls- og lyfjaleitar í blóði hennar og þvagi, að fjárhæð 55.307 krónur. Ekki verður séð af hvaða sökum stofnað var til þessa kostnaðar í þágu rannsóknar málsins. Verður hann ekki talinn eðlilegur eða nauðsynlegur hluti kostnaðar við saksókn gegn ákærða, eins og hér stendur á. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan annan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Snorri Már Guðmundsson, sæti fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi hann almennt skilorð 57. gr almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er sviptur ökurétti í tvö ár frá uppsögu dóms þessa að telja. Ákærði greiði í sakarkostnað málsins 594.394 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Helga Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, samtals 373.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 4. júlí 2005. Mál þetta, sem var dómtekið þann 12. maí sl. höfðaði sýslumaðurinn á Z þann 31. janúar sl. með ákæru á hendur Snorra Má Guðmundssyni, f. 12. ágúst 1986, [...], „fyrir hegningar- og umferðarlagabrot, með því að hafa um kl. 18:19 fimmtudaginn 15. júlí 2004, ekið bifreiðinni [X] án þess að nota öryggisbelti og með tvo farþega í bifreiðinni, norður þjóðveg nr. [...], án nægjanlegrar aðgæslu og yfir leyfilegum hámarkshraða, með þeim afleiðingum að [A], fædd 12. september 1989, sem var á gangi eftir götunni, varð fyrir bifreiðinni og hlaut við það svo mikla áverka á hálsi, að hún lést samstundis. Telst þetta varða við 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. og 2. mgr. 4. gr., 1. mgr. 26. gr. og 1. mgr. og c- og j-lið 2. mgr. 36. gr., 2. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 71. gr. sbr. 1. mgr. 100 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993. Af hálfu Friðjóns Arnar Friðjónssonar hrl., f.h. foreldra hinnar látnu, [B], [...], og [C], [...], er gerð krafa um skaða- og miskabætur, samtals að fjárhæð kr. 3.000.000 með vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, frá 15. júlí 2004 til þess að mánuður er liðinn frá þeim degi er kærðum verður kynnt bótakrafan, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.“ Ákærði krefst sýknu af refsi- og bótakröfum. I. Þann 15. júlí 2004 ók ákærði bifreið sinni nr. X af gerðinni Toyota Corolla til norðurs í átt til Y. Skammt sunnan við þorpið varð gangandi vegfarandi, A, fædd árið 1989, fyrir bifreiðinni. Lögreglu var tilkynnt um slysið klukkan 18:19 og kom hún á vettvang klukkan 18:42. Vegfarendur voru þá að reyna að lífga A við og héldu lögreglumenn þeim tilraunum áfram, án árangurs. Samkvæmt ályktun Gunnlaugs Geirssonar prófessors í krufningarskýrslu sem er dagsett 18. ágúst 2004, lést A samstundis af miklum áverkum sem hún hlaut er hún varð fyrir bifreiðinni. Lögregla tók blóðsýni úr ákærða klukkan 21:00 um kvöldið. Sýnið var alkóhólgreint og reyndist ekki innihalda alkóhól. Bifreiðin X var skoðuð 29. júlí 2004 af Frumherja hf. Segir þar að ástand hennar sé nokkuð gott en nokkur atriði ekki í lagi. Kemur fram að of mikill munur var á loftþrýstingi milli hjólbarða, of lágur þrýstingur var í hjólbarða hægra megin að aftan og of slitinn hjólbarði vinstra megin að aftan. Samkvæmt skýrslunni skiluðu heildarhemlakraftar 58% hemlun, sem er sagt vera ágætt. Sýslumaðurinn á Z aflaði álits Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors í vélaverkfræði á því hver mögulegur hámarkshraði, mögulegur lágmarkshraði og líklegasti hraði bifreiðar ákærða hefði verið áður en hemlun hófst. Studdist hann við vettvangsteikningu lögreglu, sem sýndi að hemlunarför mældust 17,5 metrar, síðan fór hægri framhlið ökutækisins í stúlkuna, sem kastaðist 25 metra. Tekur hann fram að þar sem hliðin lenti á henni gefi kastlengdin ekki rétta mynd af hraða bifreiðarinnar. Eftir áreksturinn rann bifreiðin 130 metra án þess að draga hjól, en síðan var hemlað og mynduðust 58 metra hemlaför áður en hún stöðvaðist. Út frá orkubreytingu vegna skriðs, formbreytingarvinnu vegna áreksturs og orkubreytingu vegna núnings í frákasti reiknar prófessor Magnús Þór að mögulegur lágmarkshraði bifreiðarinnar hafi verið 112 km/klst, mögulegur hámarkshraði 133 km/klst og sennilegasti hraðinn 122 km/klst. Tekur hann fram að sé einhverjum atriðum sleppt í útreikningunum sé raunverulegur hraði hærri þeim reiknaða. II. Ákærði kveðst hafa farið í ökuferð eftir vinnu greindan dag, með vinum sínum D og E. Óku þeir frá Y fram dalinn í átt til Z og sneru við framarlega í dalnum. Á leið frameftir sáu þeir A heitna, þar sem hún gekk meðfram veginum í átt frá Y, ásamt lítilli stúlku. Höfðu þær með sér hund í ól. Á bakaleið kveðst ákærði hafa séð stúlkurnar þar sem þær höfðu snúið við og gengu á hægri vegarbrún í átt til Y. Hann kveðst þá hafa hægt ferðina og farið yfir á vinstri vegarhelming. A heitin hafi skyndilega farið inn á veginn og hann þá hemlað eins og hann gat og reynt að sveigja frá henni, en bifreiðin lent á henni. Aðspurður kvaðst ákærði vita að algengt væri að gangandi vegfarendur væru á ferð á þeim slóðum þar sem slysið varð. Spurður um ökuhraða kveðst ákærði hafa verið á um 150 km/klst hraða, er hann sá stúlkurnar af hæð, sem mun vera í u.þ.b. 300 m fjarlægð frá þeim stað sem stúlkurnar voru. Hann kveðst þá hafa dregið úr ferð og tyllt aðeins í hemla. Kveðst hann ekki gera sér grein fyrir því á hvaða hraða hann var er A heitin fór inn á veginn. Kveðst hann þá hafa hemlað af fullu afli. Hann kveðst ekki hafa séð neitt til hundsins. Vitnið D sat í aftursæti bifreiðarinnar. Hann kveðst hafa verið að skoða möppu með geislaplötum og ekki litið upp fyrr en félagar hans kölluðu upp og í þann mund hafi slysið orðið. Hann kveðst ekki hafa verið með öryggisbelti spennt, en ekki muna eftir að hafa kastast fram er bifreiðinni var hemlað. Vitnið E sat í farþegasæti frammi í bifreiðinni. Hann kveðst ekki hafa séð til hundsins, en A heitin hafi farið inn á veginn. Hann segir að hraði bifreiðarinnar hafi verið um 150 km/klst er hún kom á hæðina þaðan sem sást til stúlknanna. Hann kveðst ekki hafa verið með öryggisbelti spennt og borið hendurnar fyrir sig er bifreiðinni var hemlað. Vitnið F var á gangi á veginum niður dalinn er bifreiðinni var ekið framhjá honum fram dalinn. Hann kveðst hafa gert ráð fyrir að ákærði kæmi til baka og hugsaði sér að fá far með honum niður í þorpið. Nokkur stund hafi liðið og hafi hann verið farinn að hugsa með sér að líklega hefðu þeir farið til Z. Vitnið kveðst hafa verið með tvo hunda og gengið inni á veginum nálægt miðlínu, með hundana hægra megin við sig. Þótt hann hafi verið að hlusta eftir bifreiðinni hafi hann ekki heyrt neitt til hennar, fyrr en hún þaut framhjá honum á mikilli ferð. Hafi sér brugðið mikið. Síðan hafi hann ekki vitað neitt fyrr en hann hafi gengið fram á slysstaðinn, en tvö leiti beri þarna á milli. Vitnið G kom fyrst vegfarenda á vettvang slyssins. Hún er móðir telpunnar H, sem var á gangi með A heitinni. Hún hefur eftir telpunni að þær hafi verið á gangi á vegarbrúninni. Hundurinn hafi verið laus og farið yfir veginn og A heitin á eftir og bifreiðin lent á henni. Telpan hafi hvorki séð né heyrt til ferða bifreiðarinnar. Skýrsla var tekin fyrir dómnum af telpunni H. Hún sagði að A heitin hafi hlaupið yfir veginn á eftir hundinum I er bifreiðin kom og lenti á henni. Hún segist ekki hafa heyrt neitt í bifreiðinni og ekki séð hana koma. III. Hámarkshraði á veginum þar sem slysið varð var 90 km/klst. Vegurinn er með bundnu slitlagi, með einni akrein í hvora akstursstefnu. Samkvæmt framburði F ók ákærði mjög hratt framhjá honum, þar sem hann gekk niður dalinn í átt til Y. Ákærði kveðst sjálfur hafa verið á um 150 km/klst hraða er hann kom á leiti um 300 metra frá slysstaðnum og sá til stúlknanna á gangi. Hann kveðst þá hafa dregið eitthvað úr ferð og fært sig yfir á vinstri vegarhelming. Framburður ákærða um að A heitin hafi farið skyndilega inn á veginn er í samræmi við frásögn telpunnar H, bæði eins og móðir hennar hefur hana eftir henni og eins og telpan skýrði sjálf frá hér fyrir dómi. Samkvæmt þessu má slá föstu að A heitin hafi ekki orðið vör bifreiðarinnar en farið skyndilega yfir veginn á eftir lausum hundi sem hún hafði með sér. Ákærði nauðhemlaði þá en fékk ekki afstýrt slysinu. Frásögn ákærða um hraða sinn 150 km/klst um 300 metra frá slysstað og það hvernig hann dró eitthvað úr honum er hann nálgaðist telpurnar, getur vel samrýnst áliti Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors sem rakið er hér að framan um mögulegan hraða á bilinu 112-133 km/klst áður en hemlun hófst. Þótt ákærði verði látinn njóta fyllsta vafa, verður ekki talið varhugavert að miða við að hann hafi verið á a.m.k. 112 km/klst hraða er A heitin fór inn á veginn og ákærði nauðhemlaði. Ökuhraði ákærða samkvæmt þessu var, auk þess að vera umfram leyfilegan hámarkshraða, gáleysislegur, sérstaklega með tilliti til þess að ákærði hafði skömmu fyrr ekið fram hjá stúlkunum og mátti gera ráð fyrir því að þær væru enn á gangi á vegarbrúninni. Er hann sá til þeirra á u.þ.b. 300 metra færi bar honum að draga þegar í stað miklu meira úr ferð en hann gerði, bæði vegna tillitssemi sem ökumönnum ber að sýna gangandi vegfarendum og til að gæta öryggis, sem er alveg sérstaklega mikilvægt þegar börn eiga í hlut. Eru varúðarreglur þessar lögfestar í 1. og 2. mgr. 4. gr., 1. mgr. 26. gr. og 36. gr. umferðarlaga. Ákærði virðist hins vegar hafa hugsað sér að láta nægja að aka framhjá stúlkunum á vinstri vegarhelmingi á mikilli ferð, með svipuðum hætti og hann hafði rétt áður ekið fram hjá F. Slysið varð við að A heitin fór skyndilega þvert yfir veginn á eftir hundinum, í veg fyrir bifreið ákærða. Þrátt fyrir það verður að fella sök á ákærða fyrir að hafa sýnt af sér gáleysi með því að aka of hratt miðað við aðstæður. Eru afar sterkar líkur á að vegna ökuhraðans hafi honum ekki verið unnt að forðast að aka á stúlkuna og einnig að afleiðingar þess hafi orðið svo alvarlegar vegna hraða bifreiðarinnar er stúlkan varð fyrir henni. Verður því fallist á það að gáleysi ákærða hafi átt svo mikinn þátt í því að slysið varð, að varði við 215. gr. almennra hegningarlaga. Háttsemi ákærða varðar einnig við 1. og 2. mgr. 4. gr., 1. mgr. 26. gr. og 1. mgr. og c- og j-lið 2. mgr. 36. gr., og 2. mgr. 37. gr., sbr. 1. mgr. 100 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ekki er nægilega upplýst að ákærði hafi ekki notað öryggisbelti til að hann verði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 71. gr. umferðarlaga. IV. Ákærði hefur ekki sætt refsingum. Með tilliti til þess og þess að hann er ungur að árum verður refsing hans ákveðin fangelsi í einn mánuð, sem rétt er að skilorðsbinda eins og greinir í dómsorði. Með vísan til síðari málsliðar 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 25/1993, verður hann sviptur ökurétti í sex mánuði frá birtingu þessa dóms að telja. Ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir að valda mannsbana af gáleysi. Hann er krafinn um miskabætur samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Skilyrði þess að bætur verði dæmdar er að um hafi verið að ræða ásetning eða stórfellt gáleysi. Þegar atvik að slysinu eru virt verður ekki fallist á að ákærði hafi valdið því með svo stórfelldu gáleysi að þetta lagaskilyrði sé uppfyllt. Verður bótakröfu sem höfð er uppi í ákæru því vísað frá dómi. Dæma ber ákærða til að greiða allan kostnað sakarinnar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Jóhannessonar hrl., sem ákveðast 150.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson dómstjóri. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómarans. Dómsorð: Ákærði, Snorri Már Guðmundsson, sæti fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms að telja, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er sviptur ökurétti í sex mánuði frá birtingu þessa dóms að telja. Bótakröfu sem höfð er uppi í ákæru er vísað frá dómi. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Jóhannessonar hrl., 150.000 krónur.
|
Mál nr. 61/2008
|
Kærumál Rannsóknarathafnir Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gagn
|
Þess er aðallega krafizt, að lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu verði með úrskurði gert að afhenda lögmanni sóknaraðila ljósrit af öllum gögnum lögreglumáls/lögreglumála, sem eru nú til rannsóknar á hendur A, og lögreglan hefur notað eftirfararbúnað/staðsetningarbúnað, símahleranir og skyldar athafnir við rannsókn málsins/málanna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. janúar 2008, þar sem vísað var frá dómi kröfum varnaraðila aðallega um að sóknaraðila yrði með úrskurði gert að afhenda lögmanni varnaraðila ljósrit af öllum gögnum lögreglumáls/lögreglumála, sem til rannsóknar væru á hendur varnaraðila „og lögreglan hefur notað eftirfararbúnað/staðsetningarbúnað, símahleranir og skyldar athafnir við rannsókn málsins/málanna“ og til vara að sóknaraðila yrði með úrskurði gert skylt að afhenda lögmanni varnaraðila „ljósrit af öllum gögnum lögreglumáls, þar sem lögreglan kom fyrir eftirfararbúnaði/staðsetningarbúnaði á bifreið A [...].“ Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I. Varnaraðili bar undir dómara ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu er hún kom fyrir búnaði á bifreið hans til þess að fylgjast með ferðum hans. Varnaraðila var skipaður verjandi við meðferð þess máls. Með dómi Hæstaréttar 8. febrúar 2008 í máli nr. 38/2008 var sóknaraðila gert að láta af þeirri rannsóknaraðgerð þar sem ekki hafði verið gerð grein fyrir því á hvaða grundvelli hún byggðist. Með uppkvaðningu þess dóms lauk skipun verjanda varnaraðila frá 11. desember 2007. Varnaraðili byggir kröfur sínar um rétt á aðgangi að umbeðnum gögnum á 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt ákvæðinu á „verjandi“ rétt til aðgangs að gögnum máls. Þar sem varnaraðili hefur ekki skipaðan verjanda verður að taka afstöðu til þess hvort hann geti allt að einu fengið úrlausn um kröfu sína á þeim grundvelli að lögmaður hans hafi réttarstöðu talsmanns í skilningi laga nr. 19/1991. Samkvæmt 2. mgr. 37. gr. laganna hefur talsmaður sömu réttindi og skyldur og verjandi eftir því sem við á. Ekki er loku fyrir það skotið að talsmaður sakbornings geti krafist gagna á grundvelli 1. mgr. 43. gr. sömu laga. Það fellur hins vegar undir efnisúrlausn máls hverju sinni að afmarka hvort varnaraðili hafi stöðu sakbornings þannig að til greina komi að verða við slíkri kröfu og þá hversu víðtækur aðgangur að gögnum skuli vera með tilliti til 2. og 3. málsliðar 1. mgr. 43. gr. og 2. mgr. 37. gr. sömu laga. II. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um frávísun aðalkröfu varnaraðila. Varakrafa varnaraðila lýtur að því að fá aðgang að þeim gögnum sem lögregla aflaði með fyrrnefndum eftirfararbúnaði. Verður að skilja varakröfuna svo að hún sé tengd þeim búnaði sem varnaraðili fann á bifreið sinni 12. nóvember 2007. Verður því að telja að þessi krafa sé nægilega afmörkuð svo unnt sé að taka hana til úrlausnar. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er varakröfuna varðar og lagt fyrir héraðsdómara að taka hana til efnismeðferðar. Með vísan til 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um aðalkröfu varnaraðila, en felldur úr gildi að því er snertir varakröfu hans, og er lagt fyrir héraðsdómara að taka hana til efnismeðferðar.
|
Mál nr. 328/2006
|
Kærumál Málskostnaður
|
SH höfðaði mál á hendur SL til heimtu eftirstöðva kaupverðs fasteignar og nam krafa hennar 2.000.000 króna auk dráttarvaxta. Dómsátt var gerð á milli þeirra, sem fól í sér að SL greiddi SH 1.800.000 krónur auk 300.000 króna í dráttarvexti. SH kærði úrskurð héraðsdóms um að SL bæri að greiða SH 100.000 krónur í málskostnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem SL hefði tapað málinu í öllu verulega bæri að dæma hana til að greiða SH málskostnað, sem þótti hæfilegur 300.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2006, þar sem varnaraðila var gert að greiða 100.000 krónur í málskostnað í máli sóknaraðila á hendur henni, sem lokið var að öðru leyti með dómsátt, en sóknaraðili, sem ekki var stödd við uppkvaðningu úrskurðarins, kveðst fyrst hafa fengið vitneskju um niðurstöðu hans 14. júní 2006. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér 482.385 krónur í málskostnað í héraði auk kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 24. janúar 2006 til heimtu eftirstöðva kaupverðs efri hæðar fasteignar að Erluhólum 3 í Reykjavík, sem hún seldi varnaraðila með kaupsamningi 14. desember 2004. Krafðist sóknaraðili þess að varnaraðila yrði gert að greiða sér 2.000.000 krónur með dráttarvöxtum frá gjalddaga greiðslunnar 1. apríl 2005, auk málskostnaðar, allt gegn því að gefið yrði út afsal fyrir eigninni til varnaraðila. Varnaraðili tók til varna í málinu og krafðist aðallega sýknu af kröfu sóknaraðila, til vara sýknu að svo stöddu, en að því frágengnu að krafan yrði lækkuð. Í öllum tilvikum krafðist varnaraðili málskostnaðar. Varnir hennar voru aðallega reistar á því að sóknaraðili hefði látið undir höfuð leggjast að efna skyldu, sem hún tók að sér með kaupsamningnum, til að láta gera eignaskiptasamning vegna fasteignarinnar, sem kaup þeirra tóku til hluta af, og þinglýsa honum. Vegna þessarar vanefndar væri varnaraðila óskylt að standa skil á eftirstöðvum kaupverðsins. Í þinghaldi í málinu 24. maí 2006 gerðu aðilarnir dómsátt, þar sem varnaraðili hét því að greiða sóknaraðila 1.800.000 krónur auk 300.000 króna í dráttarvexti ekki síðar en 31. sama mánaðar, gegn því að fá útgefið afsal fyrir eigninni, en varnaraðili tæki að sér að láta gera eignaskiptasamning vegna fasteignarinnar. Ágreiningur stóð eftir sem áður um málskostnað og var leyst úr honum með hinum kærða úrskurði. Í ljósi þess, sem að framan greinir, fól dómsátt aðilanna í sér að varnaraðili tapaði málinu í öllu verulegu. Eins og atvikum var háttað bar því að dæma hana til að greiða sóknaraðila málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Ekki liggur fyrir af hendi sóknaraðila hver hafi verið vinnutími lögmanns hennar við málið, en fjárhæðin, sem hún krefst í málskostnað samkvæmt áðursögðu, mun vera studd við ákvæði gjaldskrár lögmannsins, sem miða við hagsmuni umbjóðanda hans í dómsmáli. Að virtu umfangi málsins og þeim hagsmunum, sem í húfi voru, svo og að málinu var lokið án þess að gagna væri aflað af hálfu sóknaraðila eftir þingfestingu þess og án frekari málflutnings, er hæfilegt að dæma varnaraðila til að greiða henni 300.000 krónur í málskostnað í héraði. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, Sylvía Lockey Gunnarstein, greiði sóknaraðila, Sigrúnu Halldórsdóttur, 300.000 krónur í málskostnað í héraði og 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 678/2013
|
Lögbann Aðildarskortur
|
S ehf. höfðaði mál gegn F og G ehf. til staðfestingar álögbanni við því að F og G ehf. byðu til kaups og seldu hér á landi vörurframleiddar af A Inc. Í dómi Hæstaréttar kom fram aðS ehf. ætti ekki þann lögvarða rétt sem hann teldi F og G ehf. hafa brotið gegnheldur A Inc. og var ekki talið að aðild S ehf. aðmálinu yrði leidd af svokölluðum dreifingaraðilasamningi milli S ehf. og A Inc. Voru F og G ehf. því sýknuð af kröfum S ehf.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogasonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. október 2013. Þeir krefjast aðallegasýknu af kröfu stefnda. Til vara er þess krafist að lögbann sem sýslumaðurinn íReykjavík lagði 25. janúar 2013 við því að áfrýjendur bjóði til kaups og seljihér á landi vörur framleiddar af Apple Inc., sem beraskráð alþjóðlegt vörumerki Apple Inc. með alþjóðlegaskráningarnúmerinu 851679, verði fellt úr gildi. Þá er krafist málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandinn Gegn einokun ehf. hét 1949 ehf. er hinn áfrýjaði dómurgekk. Stefndi er viðurkenndur dreifingaraðili fyrir Apple vörur á Íslandisamkvæmt svokölluðum dreifingaraðilasamningi sem undirritaður var 21. júní og15. júlí 2011 við Apple Sales International,en það fyrirtæki er í samningnum nefnt ,,Apple“. Stefndi reisir aðild sína aðmálinu á samningi þessum. Í grein 2.5. hans segir í íslenskri þýðingu að stefndikaupi og endurselji í eigin nafni og á eigin kostnað sem óháður verktaki og,,skal ekki hafa neitt vald ... til að skuldbinda Apple eða gera ráð fyrir eða skapaskuldbindingu eða ábyrgð ... fyrir hönd Apple eða í nafni Apple eðadótturfyrirtækja Apple.“ Í grein 3.5. er mælt fyrir um að stefndi skulitilkynna Apple tafarlaust um alla ... galla á vörunum, öll brot á réttindumApple samkvæmt notendaleyfum fyrir vörurnar eða allar kröfur eða málarekstur... varðandi vörurnar“ og í grein 3.7 að stefndi skuli tafarlaust tilkynnaApple allan innflutning eða grun um innflutning á Apple vöru sem Apple hafiekki heimilað sölu á eða markaðssetningu á svæðinu. Í grein 7.2.1. segir að dreifingaraðiliviðurkenni að hann hafi ekki greitt neina þóknun fyrir notkun merkja Apple,höfundarrétt, einkaleyfisrétt eða annan hugverkarétt og að ekkert í samningnumveiti stefnda nokkurn rétt, réttindi eða hagsmuni, lagalega eða rétthafalega íþeim. Þá segir í grein 7.4. að stefndi skuldbindi sig til að kappkosta aðvernda hugverkarétt Apple og vinna með Apple án kostnaðar fyrir fyrirtækið tilað vernda hugverkarétt þess. Mál þetta er höfðað til staðfestingar á lögbanni sem Sýslumaðurinn í Reykjavíklagði 25. janúar 2013 við því að áfrýjendur byðu til kaups og seldu hér á landivörur framleiddar af Apple Inc. Stefndi á ekki þannlögvarða rétt sem hann telur áfrýjanda hafa brotið gegn, heldur Apple Inc. Bandaríkjunum og verður aðild hans að málinu ekkileidd af framangreindum samningi. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýknaáfrýjendur af kröfu stefnda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendummálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og ídómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjendur, Friðjón Björgvin Gunnarsson og Gegn einokun ehf., eru sýknir afkröfu stefnda, Skakkaturns ehf. Stefndi greiði áfrýjendum hvorum um sig samtals 500.000 krónur ímálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. október 2013. Málþetta, sem var dómtekið 2. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkuraf Skakkaturninum ehf., Laugavegi 182, Reykjavík áhendur 1949 ehf. og Friðjóni GunnariBjörgvinssyni, Hrísríma 5, Reykjavík, með réttarstefnu dagsettri 1. febrúar2013. Stefnandikrefst þess að staðfest verði lögbann sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði hinn25. janúar 2013 við því að stefndu, 1949 ehf. og Friðjón Björgvin Gunnarsson,bjóði til kaups og selji hér á landi vörur framleiddar af Apple Inc., sem bera skráð alþjóðlegt vörumerki Apple Inc., með alþjóðlega skráningarnúmerinu 851679. Þákrefst stefnandi þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sameiginlega (in solidum) hæfilegt endurgjald,fyrir hagnýtingu alþjóðlegs vörumerkis Apple Inc.,með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 frá 7. mars 2013 til greiðsludags. Þáer krafist málskostnaðar að mati dómsins. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda. Til vara er þess krafist að synjað verði um staðfestingu á lögbannisem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði, 25. janúar 2013, við sölu stefndu á vörumApple Inc. hér á landi, og að lögbannið verði felltúr gildi. Stefndu gera þá kröfu að dómkrafa stefnanda, þessefnis að stefndu verði sameiginlega (in solidum) dæmdir til þess að greiða stefnanda hæfilegtendurgjald fyrir hagnýtingu á vörumerkinu Apple Inc.,verði vísað frá dómi. Þá er krafist málskostnaðar. I Apple er skráð alþjóðlegt vörumerki meðskráningarnúmerinu MP-851679, er nær til Apple vara.Það eru meðal annars borðtölvur, fartölvur, símar, hugbúnaður og ýmiss konarlausafjármunir og hugbúnaður. Stefnandi kveðst vera viðurkenndurdreifingaraðili fyrir vöru frá Apple Inc. Infinite Loop, Cupertino, CA. 95014, Bandaríkjunumog telur að dreifing hans á Apple vörum lúti ströngum skilmálum. Stefnandikveðst þó sætta sig við að Apple fái öðrum aðila á Íslandi dreifingarrétt aðApple vöru. Hann þurfi líka að sætta sig við, að aðrir viðurkenndirdreifingaraðilar innan EES-ríkja geri samning við endursöluaðila hér á landisamkvæmt þeim reglum sem Apple setji dreifingaraðilum sínum. Stefnandi heldurþví fram að frá öðrum en þessum aðilum þurfi hann hins vegar ekki að sætasamkeppni um sölu á Apple vöru á Íslandi. Á síðasta ári hóf stefndi, 1949 ehf., sölu áApple vörum á heimasíðunni buy.is undir slagorðinu,,Veldu samkeppni og verslaðu Apple hjá Buy.is.“ Áheimasíðu buy.is var notað skráð vörumerki Apple ogApple borðtölvur, Apple fartölvur, Airport, ipadmini, ipad 4 kynslóða með Retina, skjáir og fleira boðið til kaups. Lénið buy.is er skráð á stefnda, Friðjón Björgvin Gunnarsson. Fyrir jólin 2012 kom út fjórblöðungur þar semvísað var til buy.is/1949 ehf. og Apple vara boðintil kaups m.a. undir slagorðunum ,,lægra verð fyrir þig“ og ,,ódýra eplabúðinþín“. Um var að ræða MacBook Pro13,3, IPhone 5 í þremur mismunandi gerðum, ipadmini, iPad (4) Retina, iMac 21,5“ og iMac 27“, MacBook Pro 15“ Retina, iPod Nano, Apple TV, Mac Mini, iPodTouch og fleiri vörur. Viðskiptin fóru þannig fram að buy.is var ekki seljandi þeirrar vöru sem auglýst var áheimasíðunni og í fjórblöðungnum, heldur voru vörureikningar gefnir út í nafnistefnda, 1949 ehf. Þá var þess óskað í tölvupóstum frá stefnda, FriðjóniBjörgvini Gunnarssyni, að andvirði seldrar vöru yrði greitt í Bandaríkjadöluminn á reikning félagsins China 4You Limited, sem stefndi, Friðjón Björgvin Gunnarsson, á í Hong Kong. Með beiðni til sýslumannsins í Reykjavík 11.desember 2012 krafðist stefnandi þess að sýslumaður legði lögbann við því aðstefndu byðu til kaups og seldu hér á landi vöru framleidda af Apple sem bæruskráð alþjóðlegt vörumerki Apple. Sýslumaðurinn í Reykjavík féllst hinn 25.janúar sl. á lögbannskröfuna og lagði lögbann við því að stefndu byðu til kaupsog seldu hér á landi vörur framleiddar af Apple Inc.,sem bera skráð alþjóðlegt vörumerki félagsins númer 851679. Með vísan til framangreinds og 36. gr. laga umkyrrsetningu og lögbann nr. 31/1991 gaf Héraðsdómur Reykjavíkur út réttarstefnutil staðfestingar lögbannsins II Stefnandi kveðst allt frá desember 2008 veraviðurkenndur dreifingaraðili fyrir vöru frá Apple Inc.Infinite Loop, Cupertino, CA. 95014,Bandaríkjunum, hér eftir Apple, sbr. dreifingarsamning við Apple Sales International, Hollyhill Industrial Estate, Hollyhill, Cork, Írlandi, sem undirritaður var 21. júní og 15. júlí2011. Apple sé skráð alþjóðlegt vörumerki með skráningarnúmerinu MP-851679, þar sem tilfærðar séu vörur, semvörumerkjaréttur félagsins nær til. Apple vörur séu m.a. borðtölvur, fartölvur,símar, hugbúnaður og ýmis konar lausafjármunir og hugbúnaður. Stefnandi kveður að hugtakið vara, sem hann séviðurkenndur dreifingaraðili fyrir á Íslandi, sé skilgreint í 1. kaflasamningsins ,,Definations andInterpretation“ 21. mgr. ,,Products“í áðurgreindum samningi stefnanda við Apple Sales International. Samningurinn hafi leyst af hólmidreifingarsamning milli sömu aðila, sem undirritaður hafði verið 12. desember2008 í Reykjavík og 18. desember sama ár í Cork áÍrlandi. Samkvæmt samningum þessum sé Apple vara hvers kyns vélabúnaður,hugbúnaður og þjónusta, sem dreifingaraðili má kaupa af Apple hverju sinni(einnig vörur þriðja aðila) sem Apple ákveður. Stefnandi tekur fram að allur innflutningur ogdreifing hans á Apple vöru samkvæmt dreifingarsamningnum lúti ströngumskilmálum. Stefnandi megi ekki dreifa Apple vöru til aðila utan þess svæðis,sem dreifingarsamningurinn tekur til, sbr. gr. 2.3, nema viðsemjandi hans,endursöluaðilinn, sé innan annars ríkis á Evrópska efnahagssvæðinu. Dreifingaraðilum,eins og stefnandi sé, ber jafnframt að gæta fagmennsku og vandvirkni íviðskiptum sínum og framkomu og viðhalda mikilli ánægju viðskiptavina í samræmivið viðmið Apple. Rík áhersla sé lögð á það í dreifingarsamningum Apple aðdreifingaraðilar og endursöluaðilar þeirra fari að lögum í starfsemi sinni ogvirði m.a. neytendalög, skatta- og gjaldeyriseftirlit, sbr. m.a. gr. 3.6.1.Stefnandi sætti sig við að Apple fái öðrum aðila á Íslandi dreifingarrétt aðApple vöru. Stefnandi þarf líka að sætta sig við að aðrir viðurkenndirdreifingaraðilar innan EES-ríkja geri samning við endursöluaðila hér á landisamkvæmt þeim reglum sem Apple setur dreifingaraðilum sínum. Frá öðrum enþessum aðilum þarf stefnandi hins vegar ekki að sæta samkeppni um sölu á Apple vöruá Íslandi. Stefnandi heldur því fram að hvorugur stefndihafi gert dreifingarsamning við Apple, þ.e. móðurfélagið bandaríska eða nokkurtdótturfélag þess, um sölu á Apple vöru hér á landi. Þá hafi stefndu ekki gertendursölusamning við neinn viðurkenndan dreifingaraðila Apple innan Evrópskaefnahagssvæðisins um endursölu á Apple vöru hér á landi. Stefndu hafi því engaheimild til að nota skráð vörumerki Apple eða bjóða vöru, sem ber vörumerkiApple til kaups hér á landi. Stefnandi byggi málssókn sína á því að hann séskuldbundinn Apple samkvæmt gr. 7.4 í dreifingarsamningnum til að gera allarnauðsynlegar ráðstafanir á eigin kostnað hér á landi til að verndavörumerkjarétt Apple. Stefnandi sé því skuldbundinn gagnvart Apple til aðhindra að vörumerki Apple sé notað í tengslum við sölu á Apple vöru hér á landiaf aðilum, sem hafa enga heimild til að dreifa eða endurselja Apple vöru og eruþví ekki á neinn hátt skuldbundnir gagnvart Apple beint eða óbeint til að virðaþá skilmála sem gilda um sölu á Apple vöru. Stefnandi byggir á því að stefndu hafi meðsaknæmum og ólögmætum hætti brotið gegn vörumerkjarétti Apple, þegar þeirnotuðu skráð vörumerki Apple í heimildarleysi við sölustarfsemi á vefsíðunni buy.is og í fjórblöðungi, þar sem boðnar vöru til kaupsApple vörur í nafni Buy.is/1949 ehf. Sala stefndu á Apple vöru á buy.ishafi einnig falið í sér gróf brot á íslenskri löggjöf, sem sé andstætthagsmunum Apple, sem gerir þá kröfu til allra þeirra aðila, sem fá heimild tilað dreifa eða endurselja Apple vöru, að þeir virði alla löggjöf þess svæðis semsalan fer fram á. Stefndi, 1949 ehf., gefi út vörureikninga í sínu nafni ííslenskum krónum en forsvarsmaður stefnda, stefndi Friðjón Björgvin Gunnarsson,geri síðan kröfu til þess að andvirði hins selda sé greitt í Bandaríkjadöluminn á bankareikning í nafni félags, sem hann eigi í HongKong. Þá liggi fyrir að stefndi, Friðjón BjörgvinGunnarsson, forsvarsmaður stefnda 1949 ehf., hafi á umliðnum árum leikið þannleik að breyta í sífellu um söluaðila þeirrar raftækja, sem selt hafa vöru á buy.is. Af framlögðum gögnum megi sjá að stefndi, FriðjónBjörgvin Gunnarsson, forsvarsmaður stefnda, 1949 ehf., hafi verið í forsvarifyrir í það minnsta þrettán fyrirtækjum hér á landi og hafi mörg þeirra reynsteignalaus og sum verið tekin til gjaldþrotaskipta. Stefnandi telur að við markaðssetningu á Applevöru hafi stefndu gefið villandi og beinlíns rangar upplýsingar um verð á Applevöru hér á landi, þar sem þeir hafa selt í smásölu Apple vöru á verði, sem varthrökkvi fyrir innkaupsverði hennar. Stefnda, 1949 ehf., sé þetta mögulegt, þarsem stefndi sé eitt fjölmargra fyrirtækja, sem stefndi, Friðjón BjörgvinGunnarsson, hafi stofnað á umliðnum árum til að annast innflutning og sölurafvöru ýmiss konar, m.a. frá Apple. Þegar komið hafi að gjalddaga opinberragjalda vegna atvinnustarfsemi þessarar, svo sem greiðslu tolla, hafi stefndi,Friðjón Björgvin Gunnarsson, stofnað nýtt félag um söluna og látið eldri félögsigla í gjaldþrot. Ætluð samkeppni stefndu við stefnanda í sölu á Apple vörumhafi því verið andstæð ákvæðum V. kafla laga nr. 57/2005 um eftirlit meðviðskiptaháttum og markaðssetningu og feli auk þess í sér brot gegn þeirrimeginskyldu aðila sem versla með Apple vöru að virða lög og reglur þess landssem salan fari fram í og skila þeim sköttum og gjöldum sem falla á eða tengjastviðskiptunum. Stefndi, Friðjón Björgvin Gunnarsson, hafi látiðhafa það eftir sér að ekkert sé athugavert við að skipta um kennitölur á þeimrekstri sem hann stundi, eins og glöggt má sjá af frétt sem birtist ávefmiðlinum dv.is hinn 8. janúar 2013. Þar komi framað hann telji ekkert athugavert við svokallað kennitöluflakk. Í fréttinni komieinnig fram að starfsemi netverslunarinnar buy.ishafi skipulega verið flutt milli kennitalna á undanförnum árum til þess aðlosna við aðflutningsgjöld af þeim raftækjum sem boðin eru til kaups ívefversluninni. Þá komi einnig fram að ýmis félög sem tengjast stefnda,Friðjóni Björgvini Gunnarssyni, skuldi um 50 milljónir króna í opinber gjöld.Hjá nokkrum þeirra hafi verið gert árangurslaust fjárnám vegna opinberra gjaldaeins og framlögð gögn sýni. Með kennitöluflakki hafi stefndi, FriðjónBjörgvin Gunnarsson, og þau félög sem hann hafi verið í forsvari fyrir komisthjá því að skila bróðurparti þeirra gjalda sem íslenska ríkið leggur áinnflutta Apple vöru. Þá hafi verið látið að því liggja í auglýsingu að verðApple vöru hjá samkeppnisaðilum hans sé óeðlilegt. Viðskipti með Apple vöru,þar sem brot séu framin af ásetningi á lögum þess lands, þar sem viðskiptinfara fram, séu andstæð hagsmunum Apple og til þess fallin að grafa undanstarfsemi þeirra aðila sem Apple hefur samið við og lagt þá skyldu á að fara aðlögum og vernda vörumerkjarétt Apple. Stefnandi hafi því, sem viðurkenndurdreifingaraðili Apple, ríka lögvarða hagsmuni af því að sölustarfsemi stefndu áApple vöru verði stöðvuð og lögbann það sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði áhinn 25. janúar 2013 verði staðfest. Viðskiptasaga stefnda, Friðjóns BjörgvinsGunnarssonar, sýni að nauðsynlegt var að stöðva sölu Apple vöru af hálfustefnda með lögbanni. Stefnandi geri kröfu til þess að honum verði, semvörslumanni hagsmuna vörumerkja Apple samkvæmt dreifingarsamningi, dæmthæfilegt endurgjald vegna hinnar ólögmætu hagnýtingar stefnda á skráðuvörumerki Apple úr hendi stefndu sameiginlega (in solidum). Um lagarök fyrir lögbannskröfunni vísar stefnandi41. gr. laga um vörumerki nr. 45/1997 sbr. og til 1. mgr. 24. gr. laga umkyrrsetningu og lögbann nr. 31/1990. Varðandi endurgjaldskröfuna er vísað til1. mgr. 43. gr. sömu laga. Þá er vísað til laga nr. 57/2005 um eftirlit meðviðskiptaháttum og markaðssetningu. Krafa um málskostnað er byggð á 129. sbr.130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. III Sýknukrafa stefndu byggist á aðildarskortisóknarmegin í málinu. Stefnandi sé ekki skráður eigandi vörumerkisins Apple Inc., heldur Apple Inc., 1 Infinite Loop, Cupertino, CA 95014,Bandaríkjunum. Varnir byggðar á aðildarskorti sóknarmegin leiða til sýknu, sbr.2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sýknukrafa stefndu hvaðvarðar dómkröfu stefnanda um hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu á vörumerkinuApple Inc., byggist á því að krafan sé með ölluórökstudd, en stefnandi færir engin rök fyrir því í stefnu hvers vegna stefndueigi að greiða honum endurgjald fyrir hina meintu hagnýtingu eða hver fjárhæðþess eigi að vera. Stefndu mótmæla málatilbúnaði stefnanda sem röngumog ósönnuðum. Stefndu mótmæla sérstaklega öllum ávirðingum í stefnu þess efnisað stefndu hafi gerst sekir um gróf lögbrot, kennitöluflakk og ósiðlegaviðskiptahætti. Stefnandi byggi á framangreindum ávirðingum sem málsástæðum ímálinu. Vandséð sé hvaða erindi þessar málsástæður stefnanda eiga inn í málið,en málsástæðukafli stefnanda sé fátæklegur að öðru leyti. Svo fátæklegur séhann að hann kann að fara gegn e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála og varða frávísun málsins í heild án kröfu (ex offico). Stefndu mótmæla því að hafa með saknæmum ogólögmætum hætti brotið gegn vörumerkjarétti Apple Inc.Það eina sem stefndu hafi sér til sakar unnið sé að bjóða Apple vörur áhagstæðri kjörum en stefnandi hefur boðið vegna hárrar álagningar stefnanda.Það að auglýsa og selja Apple vörur, sem stefndu séu komnir að með lögmætumhætti, í gegnum hagstæð vörukaup á EES-svæðinu, feli ekki í sér brot gegnvörumerkjarétti stefnanda eða öllu heldur Apple Inc. Stefndu vísa í þessu sambandi til 2. mgr. 6. gr.laga nr. 45/1997 um vörumerki, en þar segir að hafieigandi vörumerkis markaðssett vöru eða þjónustu sem nýtur vörumerkjaréttar eðaheimilað slíkt innan Evrópska efnahagssvæðisins geti hann nú ekki, síðar,hindrað notkun, sölu, leigu, innflutning, útflutning eða annars konar dreifinguvörunnar eða þjónustunnar á því svæði. Dreifingarsamningar þeir er stefnandibyggir á skapi honum engan rétt að því marki sem þeir eru í andstöðu viðframangreint lagaákvæði. Þegar af þessum ástæðum beri að hafna kröfu stefnandaum staðfestingu á lögbanni og fella lögbannið úr gildi. Krafist er frávísunar á þeirri dómkröfu stefnanda,að stefndu verði sameiginlega (in solidum)dæmdir til þess að greiða stefnanda hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu ávörumerkinu Apple Inc. Krafan sé ekki rökstudd ístefnu og því uppfylli málatilbúnaður stefnanda hvað þá kröfu varðar ekkiskilyrði d- og e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Því beri að vísa kröfunni frá dómi. Krafa stefndu um málskostnað byggir á 129. og 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Lögbannþað, sem krafist er staðfestingar á var lagt á af sýslumanninum í Reykjavíkhinn 25. janúar 2013. Réttarstefna til staðfestingar á lögbanninu var gefin út1. febrúar 2013. Því er fullnægt skilyrðum 1. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu og lögbann fyrir þessari málshöfðun. Samkvæmt 1. mgr.24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu og lögbann má leggja lögbann viðbyrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eðastofnunar, ef gerðarþoli sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða munibrjóta gegn lögvörðum rétti hans. Í málinu liggur fyrir að stefndi, 1949 ehf.,hóf að selja Appel vörur á heimasíðu sinni buy.is og var skráð vörumerki Appelnotað. Boðnar voru til kaups Apple borðtölvur,Apple fartölvur, Iphone 4s og Iphone5, Airport, ipadmini, ipad 4 kynslóða með Retina, skjáirog fleira. Aðalkrafa stefnanda lýtur að því að staðfest verðilögbann sem sýslumaðurinn lagði við því að stefndu byðu til kaups og seldu hérá landi vörur framleiddar af Apple Inc., sem beraskráð alþjóðlegt vörumerki Apple Inc., með alþjóðlegaskráningarnúmerinu 851679. Fyrir liggurstaðfesting Einkaleyfastofu þar sem fram kemur að AppelInc, í Kaliforníu í Bandaríkjunum, sé eigandiskráningarnúmersins MP-851679. Ekki er getið umumboðsmann hér á landi. Þá liggja fyrir dreifingarsamningar, dags. 21. júní2011 og 12. desember 2008, milli Appel Sales International, sem staðsetter á Írlandi, og stefnanda. Ekki er tilefni til að vefengja heimild Appel Sales Internationalá Írlandi til að gera dreifingarsamninga við stefnanda um dreifingu á vörum hérlandi, er bera vörumerkið Appel. Ídreifingarsamningi stefnanda frá 21. júní 2011 kemur fram að stefnandi sédreifingaraðili á Íslandi fyrir vélbúnað, hugbúnað og þjónustuvörur sem hannkaupir af Appel, eða þriðja aðila, hverju sinni. Ekkiverður séð að stefnandi hafi einkarétt til dreifingar á Appelvörum hér heldur getur Appel SalesInternational gert dreifingarsamninga við aðra aðilaum dreifingu á vörunum hér á landi. Ekki liggur fyrir í málinu að stefndu hafigert slíkan samning né hafi dreifingarrétt á Appelvörum hér á landi. Þá hefur ekki verið með sannanlegum hætti sýnt fram á aðvörur stefndu sé fengnar á EES svæðinu svo sem hann heldur fram. Samkvæmt gr. 7.4í dreifingasamningi stefnanda frá 21. júní 2011 skuldbindur stefnandi siggagnvart Appel að gæta hagsmuna þeirra við verndunhugverkaréttarins hér á landi, þeim að kostnaðarlausu. Því verður að líta svo áað stefnandi hafi heimild til að grípa inní er aðili, sem ekki hefur gertsamning við Appel, selur hér Appelvörur. Þegar af þessari ástæðu er krafa stefnanda um staðfestingu á lögbanninutekið til greina. Stefndubyggja á 2. mgr. 6. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki, sem var breytt með lögumnr. 117/2009. Í ákvæðinu segir að hafi eigandi vörumerkis markaðssett vöru eðaþjónustu sem nýtur vörumerkjaréttar, eða heimilað slíkt innan Evrópskaefnahagssvæðisins, geti hann nú ekki, síðar, hindrað notkun, sölu, leigu,innflutning, útflutning eða annars konar dreifingu vörunnar eða þjónustunnar áþví svæði. Lagabreyting þessi var talin nauðsynleg svo ákvæðið samræmdist 1.mgr. 7. gr. vörumerkjatilskipunar 89/104/EBE. Í athugasemdum með frumvarpinusem varð að lögum nr. 117/2009 kemur fram að túlka beri ákvæðið þannig aðsvæðisbundin tæming gildi á Evrópska efnahagssvæðinu. Með því fá rétthafarvörumerkja auknar heimildir til þess að stjórna markaðssetningu og koma í vegfyrir notkun sem fer í bága við vörumerkjarétt þeirra, t.d. samhliðainnflutningi. Því verða heimildir rétthafa vörumerkis víðtækari en þær voru,væri um alþjóðlega tæmingu að ræða. Af þessari lagatúlkun leiðir að hafna beriþví að stefndu geti byggt rétt sinn á þessu lagaákvæði. Meðvísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að staðfestaberi lögbann það sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði hinn 25. janúar 2013 viðþví að stefndu, 1949 ehf. og Friðjón Björgvin Gunnarsson, bjóði til kaups ogselji hér á landi vörur framleiddar af Apple Inc.,sem bera skráð alþjóðlegt vörumerki Apple Inc., meðalþjóðlega skráningarnúmerinu 851679. Íöðru lagi krefst stefnandi þess að stefndu verði sameiginlega (in solidum) dæmdir til að greiðahæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu alþjóðlegs vörumerkis Apple Inc. ásamt dráttarvöxtum. Krafan byggist á 1. mgr. 43. gr.sömu laga en þar segir að þeim sem af ásetningi eða gáleysi brýtur gegn vörumerkjaréttisé skylt að greiða hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu vörumerkis ogskaðabætur fyrir annað tjón sem af broti hans hefur hlotist. Í málinu er ekkikrafist skaðabóta. Að mati dómsins er krafa þessi um hæfilegt endurgjald fyrirhagnýtingu vörumerkisins vanreifuð af hálfu stefnanda og verulega skortir á aðfullnægt sé skilyrðum d- og e-liðar 80. gr. laga um meðferð einkamála. Er kröfuþessari því vísað frá dómi. Meðvísan til 130. gr. laga nr. 19/1991 ber stefndu að greiða stefnanda málskostnaðsvo sem greinir í dómsorði. SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Staðfester lögbann sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði hinn 25. janúar 2013 við því aðstefndu, 1949 ehf. og Friðjón Björgvin Gunnarsson, bjóði til kaups og selji hérá landi vörur framleiddar af Apple Inc., sem beraskráð alþjóðlegt vörumerki Apple Inc., með alþjóðlegaskráningarnúmerinu 851679. Kröfustefnanda um hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu alþjóðlegs vörumerkis Apple Inc. er vísað frá dómi. Stefndu,1949 ehf. og Friðjón Gunnar Björgvinsson greiða stefnanda, Skakkaurninumehf., 900.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 94/2017
|
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Stjórnsýsla Gjafsókn Aðfinnslur
|
F ehf. höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Hvassafellsdalur væri þjóðlenda með nánar tilgreindum merkjum, en í afréttareign F ehf. Reisti F ehf. kröfu sína á því að landið væri háð beinum eignarrétti félagsins, en það hafði keypt landsvæðið af eiganda jarðarinnar Hvassafells í Eyjafjarðarsveit. Hæstiréttur vísaði til þess að af texta Landnámabókar yrðu engar beinar ályktanir dregnar um hvort beinn eignarréttur hefði stofnast með námi lands á svæðinu sem um ræddi. Á hinn bóginn yrði að líta til þess að Í hefði ekki dregið í efa fyrir óbyggðanefnd að beinn eignarréttar væru að víðáttumiklu landi í og upp af Hraunárdal fyrir norðvestan Hrauná sem ætti undir jörðina Kambfell. Væri óhjákvæmilegt að líta svo á að Í viðurkenndi að þau eignarréttindi hefðu orðið til með námi. Landsvæðið sem um var deilt í málinu lægi að Hrauná gegnt Kambfelli og væri sú á lítill farartálmi. Yrði því ekki útilokað að land á Hvassafellsdal hefði að minnsta kosti að einhverju marki getað verið numið og þannig orðið háð beinum eignarrétti. Heimildir sem lágu fyrir í málinu styddu á hinn bóginn á engan engan hátt að land á svæðinu hefði með námi orðið háð beinum eignarrétti, heldur hnigu þær eigndregið að því að eigendur jarðarinnar Hvassafells hefðu notið óbeinna eignarrétttinda yfir landinu til afréttarnota. Þótt eigandi Hvassafells, sem hefði gefið út afsal til F ehf. fyrir landsvæðinu árið 2005, hefði ekki getað framselt með því víðtækari réttindi en hann hefði notið með réttu, yrði ekki fram hjá því litið að þeir hefðu leitað eftir því við landbúnaðarráðherra að hann heimilaði skiptingu á jörðinni Hvassafelli á þann hátt að svæðið yrði gert „að sér fasteign og skráð sem jörð undir nafninu Hvassafellsdalur“, svo og að það yrði leyst úr landbúnaðarnotum. Hefði landbúnaðarráðherra ekki gert fyrirvara um eignarréttarlega stöðu landsvæðisins þegar hann varð við þeirri ósk að jarðarhlutinn sem skipt var úr jörðinni og leystur úr landbúnaðarnotum yrði skráður sem jörðin Hvassafellsdalur. Eðli máls samkvæmt hefði ekki verið unnt að ræða á þennan hátt um landsvæðið nema á þeim grundvelli að landið væri háð beinum eignarrétti. Krafa fjármálaráðherra um mörk þjóðlendu og eignarlanda hefði verið alls ósamrýmanleg afstöðu landbúnaðarráðherra, hliðsetts handhafa framkvæmdarvalds Í. Var því fellt úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um landsvæðið Hvassafellsdalur væri þjóðlenda.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson ogIngveldur Einarsdóttir héraðsdómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2017. Hann krefst þessað fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 í málinr. 2/2008 um að landsvæði, sem þar var nefnt Hvassafellsdalur og afmarkað áeftirfarandi hátt, sé þjóðlenda: „Frá ármótum Djúpadalsár og Hraunár erhvorri á um sig fylgt til upptaka sinna. Þaðan eru dregnar línur tilsveitarfélagamarka Eyjafjarðarsveitar og Hörgárbyggðar, í samræmi viðkröfulínur gagnaðila ríkisins, og sveitarfélagamörkum síðan fylgt þar á milli.“Áfrýjandi krefst þess einnig að viðurkennt verði að innan framangreindramerkja sé engin þjóðlenda. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti ántillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Dómendur fóru á vettvang 1. september 2017.ISamkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendurog ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 29. mars2007 til meðferðar landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sem náði yfir allafyrrum Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu og Austur-Húnavatnssýslu austanBlöndu ásamt Hofsjökli. Að beiðni stefnda ákvað nefndin 28. desember sama ár aðskipta svæðinu í tvennt og taka að svo stöddu einungis til meðferðar syðrihluta þess. Sá hluti svæðisins var nánar afmarkaður þannig að til norðursfylgdi hann norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðuráog Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar til hún fellur í Hörgá og síðanþeirri á til ósa í Eyjafirði. Austurmörk fylgdu Fnjóská frá ósum í sama firðitil suðurs þar til hún sker sveitarfélagamörk Eyjafjarðarsveitar að austan, enþaðan var farið eftir þeim mörkum áfram til suðurs í Fjórðungakvísl. Að sunnanréðst svæðið af suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls, en tilvesturs var Blöndu fylgt sunnan frá upptökum hennar í Hofsjökli til norðurmarkafyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps.Óbyggðanefnd bárust 14. mars 2008 kröfur stefndaum þjóðlendur á þessum syðri hluta svæðisins og birti hún þær samkvæmt 2. mgr.10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar tileignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Nefndinni bárust af því tilefni fjölmargarkröfur, en í framhaldi af því ákvað hún að fjalla um syðri hluta svæðisins ífimm aðskildum málum. Meðal þeirra var mál nr. 2/2008, sem náði tilEyjafjarðarsveitar vestan Eyjafjarðarár. Það mál tók meðal annars tillandsvæðisins Hvassafellsdals, sem áfrýjandi taldi háð beinum eignarrétti sínumen stefndi taldi þjóðlendu. Í úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 var komistað þeirri niðurstöðu að svæðið væri þjóðlenda í afréttareign áfrýjanda, en þóað undanskildum upprekstrarrétti, sem tilheyrði eiganda jarðarinnarHvassafells, sbr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Í úrskurðinefndarinnar var svæði þetta afmarkað á þann hátt, sem fram kemur ífyrrgreindri kröfugerð áfrýjanda hér fyrir dómi, og er ekki deilt um þau merki.Áfrýjandi höfðaði mál þetta 20. janúar 2010 og erekki ágreiningur um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1.mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerði áfrýjandi sömu dómkröfur og hannhefur uppi fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður afþeim.IIJörðin Hvassafell er í Eyjafjarðarsveit áþví svæði, þar sem Djúpidalur greinist til suðvesturs frá Eyjafjarðardal. Til austursliggur jörðin að Djúpadalsá, þar sem hún rennur eftir Djúpadal uns húnsameinast Eyjafjarðará á mótum dalanna tveggja, en frá bæjarhúsum á Hvassafellieru um 22 km í beinni loftlínu norður til sjávar í Eyjafirði við Akureyri.Fyrir suðvestan þessa jörð liggja í röð frá henni að Djúpadalsá jarðirnar Ytra-Dalsgerði,Syðra-Dalsgerði, Stóridalur, Litlidalur og Kambfell og eru þær tværsíðastnefndu í eyði, en handan árinnar við Litladal og Stóradal er land annarrareyðijarðar, Strjúgsár.Sunnan og suðaustan við land Kambfells erlandsvæðið Hvassafellsdalur, sem mál þetta snýr að. Til vesturs nær það aðsveitarfélagamörkum Eyjafjarðarsveitar gegnt svonefndum Almenningum íHörgárbyggð, sem er þjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar 19. júní 2009 ímáli nr. 3/2008 og dómi Héraðsdóms Norðurlands eystra 14. október 2013. Tilnorðurs er svæðið afmarkað af Hrauná, sem rennur frá upptökum í norðaustureftir Hraunárdal, en handan árinnar er land Kambfells, sem óumdeilt er að háðsé beinum eignarrétti. Til suðurs og suðausturs liggur svæðið að Djúpadalsá,sem einnig fellur í norðaustur frá upptökum eftir Hvassafellsdal, en handanþeirrar ár er land, sem var nefnt Djúpidalur „innan grjótgarðs“ í úrskurðióbyggðanefndar í máli nr. 2/2008 og talið þar þjóðlenda í afréttareign stefndasem eiganda jarðarinnar Saurbæjar í Eyjafjarðarsveit. Á norðausturmerkjumsvæðisins rennur Hrauná út í Djúpadalsá, en þar mætast jafnframt Hraunárdalurog Hvassafellsdalur og tekur þá við Djúpidalur. Bæjarhús á Kambfelli stóðu áðurskammt norðaustan við þessi merki, en frá þeim merkjum eru um 9 km í beinniloftlínu að næstu merkjum heimalands jarðarinnar Hvassafells. Á mótum Hraunár og Djúpadalsár og að nokkruí fyrrnefndum dölum, sem þær renna eftir, mun land vera í um 300 m hæð yfirsjávarmáli. Upp frá dölunum tveimur rís á hinn bóginn landið á svæðinu, semmálið varðar, skarpt upp í Hvassafellshnjúk í 1203 m hæð og eru þar um 3 km ámilli dalanna. Eftir gögnum málsins eru engar heimildir um fasta búsetu á þessusvæði, en á hinn bóginn var þar haft í seli frá jörðinni Hvassafelli fram ábyrjun 20. aldar.IIISamkvæmtúrskurði óbyggðanefndar var þess getið í Sturlunga sögu að nafngreindir menn hafibúið „undir Hvassafialli í Eyafirdi“. Í úrskurðinum var einnig sagt frá því aðleitað hafi verið eftir því í bréfi á árinu 1579 að kirkjujörðin Mikligarður,sem liggur fyrir norðan jörðina Hvassafell, fengi hana að hálfu á leigu, en ímálinu eru að öðru leyti ekki gögn um þetta. Á hinn bóginn hafa verið lögð framgögn um að fjallað hafi verið um dýrleika jarðarinnar á manntalsþingi 9. ágúst1699 og hafi þá einnig komið fram að hún lægi að hálfu „under holadom Kijrkiu,en half under Munkaþuerar Klaustur“.Í JarðabókÁrna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 var greint frá því að 30 hundruð í Hvassafellihafi þá verið í konungseigu og lægi sá hluti undir Munkaþverárklaustur, en 20hundruð í jörðinni væru í eigu Hólastóls. Þá var eftirfarandi tekið fram: „Selförmeð tilliggjandi landi á jörðin fram á Djúpadal, sem er allur dalurinn vestanframm heim í Hrauná, og brúkast árlega, og er nokkuð í lengra lagi.“SýslumaðurEyjafjarðarsýslu stýrði 1. nóvember 1841 svonefndri „Skodunar- ogafhendíngargjörd“ á ⅖ hlutum af jörðinni Hvassafelli vegna óskar eiganda þesshluta um að eiga makaskipti á honum og annarri tiltekinni jörð, sem væri„Múnkaþverár Klausturgóts“. Var Hvassafell sagt að öðru leyti, að ⅗ hlutum,„alltaf hafa verið Kóngseign“, en í gerðinni var ekki að finna lýsingu ájörðinni.ÍJarðatali J. Johnsens frá 1847 var Hvassafell talið vera 50 hundruð að dýrleikaog að ⅖ hlutum kirkjustaður, en að ⅗ hlutum eign Munkaþverárklausturs. Vartekið fram að í jarðabók frá 1760 hafi hálf jörðin, 20 hundruð að dýrleika,verið sögð í eigu klaustursins, en aðrar jarðabækur hafi talið „klausturpartinn⅗, og 30 h. að dýrleika“. Í jarðamati1849 kom fram um Hvassafell að jörðinni „fylgir afréttur, er þad hálfurHraunárdalur, og afréttur þessi er nefndur Hvassafellsdalur; er þar selstadafrá Hvassafelli, er þad einn med þeim bestu afréttum hér; en ei er hann stærrienn fyrir heimilid.“Svohljóðandilandamerkjabréf var gert fyrir Hvassafell 16. janúar 1883: „Að sunnan: beinastefnu eptir gömlum garði, sem sjest óglöggt, neðan frá Djúpadalsá og uppífjall. Að utan: Úr Barðhús-klöpp við Djúpadalsá eptir merkjagörðum, er liggjaskáhallt út og upp að Miklagarðsfit, og síðan beina stefnu upp allar mýrar,örskamt fyrir sunnan Hlíðarhaga, og í litla grasgróna laut fyrir sunnan og ofanHlíðarhaga og þaðan sömu stefnu uppá fjall. Að austan ræður Djúpadalsá. Aðvestan fjallið. Undir jörðina heyrir fjallið milli Djúpadalsár og Hraunár fyrirframan Kambfell.“ Bréfið var áritað um samþykki fyrir Árgerði, Syðra-Dalsgerði,Ytra-Dalsgerði, Hlíðarhaga og Miklagarð og lesið upp á manntalsþingi 25. maí1886.SýslumaðurEyjafjarðarsýslu dómkvaddi 8. maí 1909 tvo menn til að gera „lýsingu áþjóðjörðinni Hvassafelli“ og meta hana til peningaverðs, að virðist í tilefniaf beiðni ábúanda á jörðinni um að fá hana keypta. Í matsgerð 17. sama mánaðarvar jörðinni lýst og mannvirkjum þar. Þess var einnig getið að „undir jörðinaliggur afrétt, sem notuð er til upprekstrar og sumpart fyrir búfjárhaga ásumrum.“ Var hæfilegt söluverð jarðarinnar með „öllu því, sem henni fylgir ogfylgja ber“ metið 4.500 krónur. Í framhaldi af þessu gaf ráðherra Íslands útafsal 15. júní 1910 fyrir Hvassafelli „með þeim landamerkjum, sem tiltekin eruí landamerkjaskrá jarðarinnar“ og kom þar fram að söluverð hafi verið 4.750krónur.Samkvæmtúrskurði óbyggðanefndar sendi Saurbæjarhreppur svofellt bréf 26. júní 1912 tilábúenda Litladals og Kambfells: „Viðvíkjandi ósk ykkar ... um að hreppsnefndinhlutaðist til um að girðing yrði sett upp á Hvassafells og Djúpadalsafréttum,er það að segja, að eigandi Hvassafellsafréttar Júlíus bóndi í Hvassafellikveðst engin hross eða tryppi hafa á afréttinni, og fellur girðingarskilda hansþar með niður. Hvað Djúpadal aftur á móti áhrærir munu hlutaðeigendur ef tilvill fáanlegir til að girða, en slík girðing er þýðingarlítil eða með öllugagnslaus meðan Hvassafellsdalur er ógirtur. Þetta vill hreppsnefndin að þið athugiðáður en lengra er gengið.“Ílýsingu, sem gerð var á Hvassafelli 22. nóvember 1916 vegna fasteignamats1916-1918, sagði meðal annars: „Undir jörðina liggur afrjettarland,Hvassafellsdalur, nægilegt land fyrir fje og trippi jarðarinnar.“Ískrá, sem virðist hafa verið gerð hjá embætti sýslumannsins í Eyjafjarðarsýsluá árinu 1979, var kafli um afrétti „á Djúpadölum“, þar sem sagði meðal annars:„5. Hvassafellsdalur vestan Djúpadalsár frá Hrauná til botns og Hraunárdalursunnan Hraunár. Heyrir undir Hvassafell.“OddvitiSaurbæjarhrepps ritaði félagsmálaráðuneytinu bréf 8. janúar 1990 í tilefni affyrirspurn þess frá 20. febrúar 1989, þar sem sagði að engin afréttarlönd væruí hreppnum „önnur en fjallshlíðarnar ofan við girt heimalönd og dalskorur semganga inn í hálendið út frá byggðum dölum“, en þau væru öll „í einkaeigu“.Áfrýjandigerði 26. apríl 2005 samning við eiganda Hvassafells um kaup á hluta„jarðarinnar Hvassafells ... er afmarkast af Djúpadalsá á annan veginn ogHrauná á hinn veginn ... nánar tiltekið Hvassafellsdalur vestan Djúpadalsár ogHraunárdalur austan Hraunár.“ Samkvæmt uppdrætti, sem vísað var til íkaupsamningnum, voru merki þessa lands í meginatriðum þau sömu og merkilandsvæðisins Hvassafellsdals, sem lögð eru til grundvallar í málinu.Kaupverðið, 8.000.000 krónur, skyldi greitt við útgáfu afsals, en í samningnumsagði að öðru leyti: „Hinum selda eignarhluta skal skipt út úr jörðinniHvassafelli og gerður að sér fasteign og skal kaupandi bera kostnað afskiptingu jarðarinnar. Eignast kaupandi öll réttindi og yfirtekur allar skyldurer eigninni fylgja, hverju nafni sem nefnast. Eignarhlutinn skal jafnframtleystur úr landbúnaðarnotum. Jörðin Hvassafell skal áfram hafa rétt til að nýtaumrædda landspildu til beitar og að nýta þá vegi sem kunna að verða lagðir aðviðkomandi spildu. Réttur þessi er án endurgjalds og óuppsegjanlegur. Afsalfyrir hinu selda skal gefa út eftir þinglýsingu stofnskjals fyrir eignarhlutannog afléttingu veðbanda. Miðað er við að skipting jarðarinnar og útgáfa afsalsfari fram innan tveggja mánaða frá undirritun samnings þessa.“ Samkvæmtgögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, leitaði hann ásamt eigandaHvassafells eftir því með bréfi til landbúnaðarráðuneytisins 2. maí 2005 að þaðheimilaði „skiptingu jarðarinnar Hvassafells ... þannig að spilda sem afmarkastaf Djúpadalsá á annan veginn og Hrauná á hinn veginn verði gerð að sér fasteignog skráð sem jörð undir nafninu Hvassafellsdalur.“ Var einnig óskað eftir þvíað „viðkomandi spilda verði leyst úr landbúnaðarnotum.“ Samkvæmt áritun ábréfinu virðist það ekki hafa borist ráðuneytinu fyrr en 30. júní 2005 og máþannig ætla að því hafi þá fylgt bréf sveitarstjórnar Eyjafjarðarsveitar 23.sama mánaðar, þar sem sagði: „Sveitarstjórn Eyjafjarðarsveitar lýsir því hérmeð yfir að hún gerir ekki athugasemd við að hluti úr jörðinni Hvassafelliverði leystur úr landbúnaðarnotum. Svæði þetta afmarkast af Djúpadalsá á annanveginn en Hrauná á hinn veginn og er nánar tiltekið Hvassafellsdalur vestanDjúpadalsár og Hraunárdalur austan Hraunár. Sveitarstjórn gerir auk heldur ekkiathugasemd við að land þetta verði skráð sem jörð undir nafninuHvassafellsdalur sbr. beiðni í meðfylgjandi erindi Aðalsteins Bjarnasonar f.h.Fallorku ehf. dags. 02.05.05.“ Þessi síðastnefnda beiðni er ekki meðal gagnamálsins. Landbúnaðarráðherra gerði í framhaldi af þessu leyfisbréf 15. júlí2005, þar sem tiltekið var að á grundvelli 6. gr. jarðalaga nr. 81/2004 leystihann „úr landbúnaðarnotum spildu úr jörðinni Hvassafelli í Eyjafjarðarsveit,landnúmer 152659, sem er eign Tryggva Jóhannssonar skv. þinglýsingarvottorðidags. 2. maí 2005.“ Væru jafnframt staðfest „landskipti á spildunni úr jörðinniskv. 13. gr. sömu laga.“ Að öðru leyti sagði eftirfarandi í leyfisbréfinu:„Lausn þessi, sem veitt er að beiðni eiganda og væntanlegs kaupanda spildunnar,Fallorku ehf., hefur hlotið jákvæða umsögn sveitarstjórnar Eyjafjarðarsveitarmeð bréfi dags. 23. júní 2005. Jarðarhluti sá sem skipt er út úr jörðinni ogleystur er úr landbúnaðarnotum er óskað eftir að verði skráður sem jörðinHvassafellsdalur og er afmörkun jarðarhlutans Hvassafellsdalur vestan Djúpadalsárog Hraunárdalur austan Hraunár og er hann merktur inn á uppdrátt sem áritaðurer af eiganda og kaupanda og jafnframt staðfestur af skipulagsyfirvöldumEyjafjarðarsveitar og fylgir uppdrátturinn leyfi þessu og er hluti af því.Leyfi þessu, ásamt uppdrætti skal þinglýsa og öðlast það þá gildi.“ Þessuskjali var þinglýst 19. júlí 2005.EigandiHvassafells undirritaði 7. ágúst 2005 skjal með fyrirsögninni: „Stofnskjal sbr.14. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna og 2. mgr. 20. gr. lagaum þinglýsingar, nr. 39/1978 með síðari breytingum.“ Í skjalinu kom fram að„heiti fasteignar/lóðar“ sem það sneri að væri Hvassafellsdalur, landnúmerlóðar og fastanúmer fasteignar væri 202641, en „landnúmer þess lands sem lóð ertekin úr“ væri 152659. Í meginmáli skjalsins sagði að öðru leyti: „Landspildaþessi afmarkast af Djúpadalsá annars vegar og Hrauná hins vegar og er lögunhennar og staðsetning eins og fram kemur á meðfylgjandi uppdrætti, sem erstaðfestur af skipulagsyfirvöldum. Landeigandi ráðstafar afnotarétti á landinuí samræmi við reglur og framkvæmd viðkomandi sveitarfélags þar um. Setningnánari skilmála er í höndum landeigenda/sveitarfélags.“ Skjalinu var þinglýst8. ágúst 2005.Áfrýjandifékk 9. september 2005 útgefið afsal á grundvelli fyrrnefnds kaupsamnings frá26. apríl 2005 og var því þinglýst 27. september sama ár. Í málinu liggur fyrirþinglýsingarvottorð fyrir eignina „Hvassafellsdalur 202641“ og er efni þess ísamræmi við það, sem að framan hefur verið rakið.IVÍ Landnámabók var greint frá því að Helgi hinn magri hafinumið „allan Eyjafjǫrð milli Sigluness ok Reynisness“. Eftir fyrstu tvo veturnaá Íslandi hafi hann fært bú sitt að Kristnesi, en síðan „tóku menn at byggja ílandnámi Helga at hans ráði.“ Nánar um þetta sagði meðal annars að Helgi hafigefið Hámundi mági sínum „land milli Merkigils ok Skjálgdalsár“ og hafi hannbúið að „Espihóli enum syðra“. Sú jörð er í Eyjafjarðardal vestan Eyjafjarðarárog mun síðar hafa fengið nafnið Litlihóll, en bærinn þar er um 9 km norðan viðHvassafell. Skjálgdalsá mun nú heita Skjóldalsá og fellur hún úr vestri íEyjafjarðará um 6 km fyrir sunnan Litlahól. Einnig hafi Helgi gefið Þóru dóttursinni og Gunnari manni hennar Úlfljótssyni „land upp frá Skjálgdalsá til Háls“og hafi þau búið „í Djúpadal.“ Jörðin Djúpidalur, sem nú heitir Stóridalur, erí Djúpadal og eru bæjarhús þar um 3 km suðvestan við Hvassafell. Bærinn á Hálsistendur á hinn bóginn í Eyjafjarðardal, nánast miðju vegu milli Djúpadalsár ogEyjafjarðarár, um 2 km suðaustan við bæinn á Hvassafelli. Þá sagði íLandnámabók að Helgi hafi gefið dóttur sinni Helgu og manni hennar Auðuni rotinÞórólfssyni „land upp frá Hálsi til Villingadals“ og hafi þau búið að Saurbæ.Sá bær er í Eyjafjarðardal um 3,5 km fyrir suðaustan Hvassafell og 1 km sunnanvið Háls, en Villingadalur gengur inn í landið til suðvesturs fráEyjafjarðardal um 13 km fyrir sunnan Saurbæ. Af framangreindri lýsingu verður ekki annaðráðið en að hún hafi tekið til lands í Eyjafjarðardal, en ekki í Djúpadal semslíkum að öðru leyti en því að þar kom fram að Þóra Helgadóttir og GunnarÚlfljótsson hafi búið í dalnum eða á býli, sem dró heiti sitt af honum. Hvaðsem líður heimildargildi Landnámabókar verða þannig engar ályktanir dregnar aftexta hennar um hvort beinn eignarréttur kunni að hafa stofnast með námi landsá svæðinu, sem málið varðar, hvað þá um umfang slíks landnáms. Fram hjá þvíverður á hinn bóginn ekki litið að fyrir óbyggðanefnd dró stefndi ekki í efa aðfyrir hendi væri beinn eignarréttur að víðáttumiklu landi, sem að veruleguleyti er hálendi, í og upp af Hraunárdal fyrir norðvestan Hrauná og að það ættiundir jörðina Kambfell. Er óhjákvæmilegt að líta svo á að stefndi viðurkenni aðþau eignarréttindi hafi orðið til með námi. Landsvæðið, sem mál þetta varðar,liggur sem áður segir að norðvestan að Hrauná gegnt landi Kambfells og er sú álítill farartálmi. Að þessu leyti verður því ekki útilokað að land áHvassafellsdal gæti að minnsta kosti að einhverju marki einnig hafa verið numiðog þannig orðið háð beinum eignarrétti.Þegar litið er til annarra atriða við mat á því hvort beinneignarréttur geti hafa orðið til að landi á svæðinu Hvassafellsdal verður aðgæta að því að það er að öðru leyti en að framan greinir umlukið þjóðlendum.Láglendi á svæðinu er óverulegt og eru engar heimildir um að nokkru sinni hafiþar verið búseta að frátöldu því að um aldir virðist hafa verið þar sel frájörðinni Hvassafelli. Milli merkja þeirrar jarðar og svæðisins eru sem fyrrsegir nærri 9 km og liggur þar land fimm annarra jarða. Í málinu eru fáarheimildir um réttindi yfir landi á svæðinu, en fyrst var þess getið sem áðursegir í jarðabók frá 1712 með orðum um að Hvassafell ætti þar selför og þvínæst í jarðamati 1849, en þar var í stuttum texta ítrekað rætt um svæðið semafrétt og tekið fram að á honum væri selstaða frá Hvassafelli. Eins var fjallaðum svæðið sem afrétt í fyrrnefndu bréfi Saurbæjarhrepps 26. júní 1912 oglýsingu á Hvassafelli 22. nóvember 1916, sem gerð var vegna fasteignamats1916-1918. Að auki verður að gæta að því að í landamerkjabréfi fyrir Hvassafell16. janúar 1883 var eftir tilgreiningu á merkjum jarðarinnar tekið fram aðfjallið milli Djúpadalsár og Hraunár fyrir framan Kambfell heyrði undirjörðina, en það orðalag gefur vart til kynna að þetta land hafi verið hluti afhenni og háð beinum eignarréttindum. Síðast en ekki síst verður að líta tilþess að í áðurnefndri matsgerð dómkvaddra manna frá 17. maí 1909, þar sem jörðinHvassafell var metin til verðs með „öllu því, sem henni fylgir og fylgja ber“,var tekið svo til orða að „undir jörðina liggur afrétt, sem notuð er tilupprekstrar og sumpart fyrir búfjárhaga á sumrum.“ Í ljósi þess að í kjölfariðgaf stefndi út til nafngreinds ábúanda á jörðinni afsal 15. júní 1910, þar semvísað var til ákvæða laga nr. 31/1905 um sölu þjóðjarða, getur ekki orkaðtvímælis að þessarar matsgerðar hafi verið aflað til að fullnægja fyrirmælum 7.gr. þeirra laga um aðdraganda að sölu þjóðjarðar, þótt það hafi ekki veriðtekið fram í matsgerðinni. Samkvæmt 10. gr. sömu laga bar sýslumanni að kynnaslíka matsgerð væntanlegum kaupanda þjóðjarðar áður en til afsals kæmi. Ekkertliggur fyrir um að kaupandi jarðarinnar samkvæmt afsalinu 15. júní 1910, semáfrýjandi leiðir rétt sinn frá, hafi hreyft nokkurri athugasemd við lýsingu hennarí matsgerðinni. Heimildirnar, sem hér hefur verið vísað til, styðja á enganhátt að land á svæðinu, sem málið varðar, hafi með námi orðið háð beinumeignarrétti, heldur hníga þær þvert á móti eindregið að því að eigendurjarðarinnar Hvassafells hafi notið óbeinna eignarréttinda yfir landinu, sem falisthafi í hefðbundnum notum til upprekstrar búfjár og öðru því, sem afréttir hafaí aldanna rás almennt verið hafðir til.Þótt eigandi Hvassafells, sem gaf út afsal til áfrýjandafyrir landsvæðinu Hvassafellsdal 9. september 2005, hafi ekki getað framseltmeð því víðtækari réttindi en hann naut með réttu, er ekki unnt við úrlausnmálsins að horfa fram hjá því að saman leituðu þeir sem áður segir með bréfi 2.maí sama ár eftir því við landbúnaðarráðherra að hann heimilaði „skiptingujarðarinnar Hvassafells“ á þann hátt að þetta svæði yrði gert „að sér fasteignog skráð sem jörð undir nafninu Hvassafellsdalur“, svo og að það yrði leyst úrlandbúnaðarnotum. Við þessu erindi brást ráðherra eins og fyrr greinir með þvíað gefið var út í nafni hans 15. júlí 2005 leyfisbréf, þar sem hann leysti „úrlandbúnaðarnotum spildu úr jörðinni Hvassafelli“ með vísan til 6. gr. jarðalagaog staðfesti á grundvelli 13. gr. sömu laga „landskipti á spildunni úrjörðinni“. Að því verður að gæta að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. jarðalaga gilda þaumeðal annars um jarðir, jarðarhluta, afréttarlönd, almenninga, öræfi ogþjóðlendur. Samkvæmt 5. gr. jarðalaga, eins og hún hljóðaði á þessum tíma, varlausn lands undan landbúnaðarnotum eftir 6. gr. laganna ekki háð því að þaðværi háð beinum eignarrétti sem hluti af jörð, enda var tekið fram í fyrrnefndulagagreininni að undir reglur þessar féllu meðal annars „afréttir, almenningar,þjóðlendur“. Þá er tekið fram í 1. mgr. 12. gr. jarðalaga, upphafsákvæði IV.kafla laganna sem tekur til landskipta og fyrrnefnd 13. gr. heyrir meðalannarra til, að um skipti á landi, sem lögin gilda um, fari eftir ákvæðumgildandi laga á hverjum tíma. Samkvæmt þessu var nauðsyn á staðfestinguráðherra á landskiptum og leyfi hans til lausnar á landi úr landbúnaðarnotumekki bundin við lönd jarða, sem háð eru beinum eignarrétti, heldur gilti þaðsama um þjóðlendu, sem er í afréttareign tiltekinnar jarðar. Í því horfi hefðilandbúnaðarráðherra getað orðið við beiðni áfrýjanda og eiganda Hvassafells frá2. maí 2005 eða sett í leyfi sínu fyrirvara um eignarréttarlega stöðulandsvæðisins, sem hún laut að. Það gerði ráðherra á hinn bóginn ekki, en á honumhvíldi rannsóknarskylda samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við tökuákvörðunar um þessa beiðni, heldur var í bréfi hans 15. júlí 2005 tekið fram,auk þess sem að framan var vísað til, að óskað væri eftir að „jarðarhluti sásem skipt er út úr jörðinni og leystur er úr landbúnaðarnotum“ yrði „skráðursem jörðin Hvassafellsdalur“ með tilteknum merkjum og við þeirri ósk var orðið.Eðli máls samkvæmt var ekki unnt að ræða á þennan hátt um landsvæðiðHvassafellsdal sem spildu innan jarðarinnar Hvassafells, skiptingu þeirrarspildu út úr landi jarðarinnar og skráningu svæðisins sem nýrrar jarðar, svo ogað samþykkja að það fengi þá stöðu að lögum, nema á þeim grundvelli að landið ásvæðinu væri háð beinum eignarrétti. Krafa fjármálaráðherra, sem barstóbyggðanefnd 14. mars 2008 um mörk þjóðlendu og eignarlanda, var að því ervarðar Hvassafellsdal alls ósamrýmanleg framangreindri afstöðulandbúnaðarráðherra, hliðsetts handhafa framkvæmdarvalds stefnda. Er þvíóhjákvæmilegt að taka til greina kröfu áfrýjanda um að felld verði úr gildiákvæði í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 2/2008 um að landsvæðiðHvassafellsdalur sé þjóðlenda, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 11. maí 2006í máli nr. 496/2005 og 10. október 2013 í máli nr. 617/2012.Ákvæði héraðsdóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð. Ekki eru efni til að dæmaáfrýjanda málskostnað úr hendi stefnda fyrir Hæstarétti, enda nýtur áfrýjandigjafsóknar hér fyrir dómi, en kostnað af henni skal greiða úr ríkissjóði aðmeðtalinni þóknun lögmanns hans eins og í dómsorði greinir.Það athugast að mál þetta var þingfest íhéraði 21. janúar 2010, en stefndi tók til varna í því með greinargerð, semlögð var fram 8. apríl 2010, og fékk hann síðan frest til frekari gagnaöflunar,sem lokið var í þinghaldi 27. maí sama ár. Málið var næst tekið fyrir ádómþingi nærri þremur árum og fimm mánuðum síðar, 25. október 2013, en þá varfært til bókar að farið hafi verið á vettvang 3. sama mánaðar, málið hafi veriðmunnlega flutt og það dómtekið. Aftur var málið tekið fyrir meira en tveimurárum síðar, 27. nóvember 2015. Var þá fært í þingbók að munnlegur málflutningurhafi farið fram á ný „þar sem dómsuppsaga dróst“ og var málið dómtekið að nýju.Enn var málið tekið fyrir meira en hálfu ári síðar, 8. júní 2016, og það samabókað og í næsta þinghaldi á undan. Loks að tæpum fimm mánuðum liðnum var máliðtekið fyrir 1. nóvember 2016 með sömu skýringu í þingbók og fyrr. Hinn áfrýjaðidómur var svo kveðinn upp 29. nóvember 2016, sex árum og tíu mánuðum eftir aðmálið var þingfest. Þessi málsmeðferð er óforsvaranleg og harðlega vítaverð.Dómsorð:Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurðióbyggðanefndar 19. júní 2009 í máli nr. 2/2008 um að landsvæði, sem þar varnefnt Hvassafellsdalur, sé þjóðlenda.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður.Ákvæði hins áfrýjaða dóms umgjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda,Fallorku ehf., fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknunlögmanns hans, 1.000.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra29. nóvember 2016.Mál þetta, sem vardómtekið 1. nóvember sl. var höfðað 20. janúar 2010.Stefnandi erFallorka ehf., Rangárvöllum, Akureyri.Stefndi er íslenskaríkið.Stefnandi krefstþess að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 2/2008,Eyjafjarðarsveit vestan, sem var kveðinn upp 19. júní 2009, að því er varðarþjóðlendu á landsvæði innan neðangreindra marka:Frá ármótumDjúpadalsár og Hraunár er hvorri á um sig fylgt til upptaka sinna. Þaðan erudregnar línur til sveitarfélagamarka Eyjafjarðarsveitar og Hörgárbyggðar, ísamræmi við kröfulínur gagnaðila ríkisins, og sveitarfélagmörkum síðan fylgtþar á milli.Þá krefst stefnandiviðurkenningar á því að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda.Þá er krafistmálskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál.Stefndi krefstsýknu og málskostnaðar, en til vara sýknu og að málskostnaður falli niður.IMeð bréfi dagsettu29. mars 2007 tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra f.h. stefnda að hún hefðiákveðið að taka til meðferðar tiltekið landsvæði á Norðurlandi, hið sjöunda íröðinni hjá nefndinni. Að ósk ráðherravar umfjöllun skipt, þannig að fyrst yrði einungis syðri hluti þess tilmeðferðar. Fékk sá hluti, vestanvert Norðurland, syðri hluti, númerið 7A.Fjallaði nefndin um hann og fleira í máli nr. 2/2008, Eyjafjarðarsveit vestanEyjafjarðarár. Kröfulýsingar stefnda voru sendar óbyggðanefnd 14. mars 2008.Gerði stefndi kröfu um að viðurkennt yrði sem þjóðlenda nánar tiltekið svæði,þ.á m. það sem hér er til umfjöllunar.Nefndin birti tilkynningu um meðferð á svæðinu í Lögbirtingablaði 28.mars 2008 og síðan í fleiri blöðum. Stefnandi sem er þinglýstur eigandiHvassafellsdals gerði kröfu um að nefndin hafnaði kröfum stefnda og viðurkenndieignarrétt hans að öllu landi jarðarinnar innan þinglýstra merkja.Hinn 19. júní 2009kvað nefndin upp úrskurð í máli nr. 2/2008.Var niðurstaða hennar að á svæðinu ætti að vera þjóðlenda í afréttareignstefnanda, að undanskildum upprekstrarrétti. IIStefnandi kveðsttelja landið eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998, þar sem eignarlandsé skilgreint þannig að eigandi fari með öll venjuleg eignarráð innan þeirramarka sem lög segi til um á hverjum tíma.Stefnandi kveðsthalda því fram að hið umdeilda svæði hafi verið hluti landnáms Helga hins magraog hafi það verið staðfest í úrskurði óbyggðanefndar. Samkvæmt Landnámu hafi Djúpadalslönd, á milliSkjálgdalsár og Háls, fylgt Þóru dóttur Helga, þegar hún hafi verið gefinGunnari Úlfljótssyni. Þau hafi búið íDjúpadal.Stefnandi kveðstbyggja á því að hið umdeilda land hafi frá öndverðu fylgt jörðinni og notiðstöðu jarðar að lögum. Telji hann það hafa verið meginforsendu fyrir niðurstöðuóbyggðanefndar að aðrar jarðir séu á milli umdeilds og óumdeilds landsjarðarinnar Hvassafells. Virðist sem nefndin hafi ekki tekið tillit til þess aðhið umdeilda land hafi verið hluti landnámsjarðarinnar Djúpadals, en viðlandskipti hafi mál skipast þannig að einstakar jarðir innan torfunnar séutvískiptar og skýrist það af landsháttum. Telur hann að væru landsvæðin ekkiaðgreind hefði niðurstaða nefndarinnar orðið sér í hag. Tekur hann fram aðraunar virðist svo sem landsvæði, sem hafi verið úrskurðuð þjóðlendur á svæði7A, séu öll því marki brennd að vera aðskildir hlutar jarða og virðist sem þaðeitt og sér nægi til þess að land sé úrskurðað þjóðlenda, jafnvel þó heimildirum eignarhald og nýtingu hafi í sumum tilfellum verið að minnsta kosti jafngóðar og þær sem hafi verið til umfjöllunar í máli Hæstaréttar nr. 448/2006,þar sem rétturinn hafi komist að því að Stórhöfði í Mýrdal hafi verið háðurbeinum eignarrétti sem heiðaland jarðar, allt frá landnámi.Þá sé í tilfelliLeynings í Eyjafjarðarsveit til dómur frá 1571, þar sem segi um Leyningsdal að,,...þessi dalur sem hjá Leyningi liggur og selið í stendur hafi verið haldinnlögleg eign jarðarinnar oft nefnds Leynings aðkallslaust og átölulaust meira ení sextíu ár, eður mun lengur, því allt í guðs nafni amen og eftir þessum vitnumsvo og að öllu svo prófuðu máli og fyrir mig komnu þá úrskurða ég nú með ljósumlagaverknað þennan dal er selið frá Leynings jörðu í stendur, löglega eign oftnefndrar jarðar Leynings.“ Segi í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalínsfrá 1712 að jörðin Leyningur eigi selstöðu með tilliggjandi landi áLeyningsdal, sem liggi fram frá Villingadalslandi fyrir framan Svartá. Segirstefnandi að sömu tilgreiningu sé að finna í Jarðabókinni um hið umdeilda land,þ.e. selstöðu með tilliggjandi landi.Kveðst stefnandi halda því fram að slík tilgreining taki til þess aðlandið þar sem selið standi sé beinum eignarrétti undirorpið, sbr. dómLandsyfirréttar í máli nr. 11/1896 um Hellistungur í Borgarfirði.Þá kveðst stefnandieinnig vísa til þess að stefndi hafi fallið frá kröfum varðandiHóladal/Steinsstaðadal undir meðferð máls nr. 3 á svæði 7A, en hann séaðskilinn frá heimajörðinni af landi Þverár.Samkvæmt þessutelur stefnandi að úrskurður óbyggðanefndar sé í ósamræmi við dóm Hæstaréttar ímáli nr. 448/2006, jafnræðisreglu og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar.Stefnandi tekurfram að fyrirliggjandi heimildir beri allar með sér að hið umdeilda land hafialla tíð fylgt jörðinni við aðilaskipti og ekki hafi verið gerður greinarmunurá því og öðru landi hennar. Hafi þaðverið metið til verðs, greidd af því tíund og síðar fasteignaskattur. Sé það afmarkað í landamerkjabréfum sem hafiverið gerð fyrir jörðina og sé því mótmælt að um annað en landamerkjabréf fyrirjörð sé að ræða.Þá segir stefnandiað óbyggðanefnd virðist ganga út frá því að hið umdeilda landsvæði hafi veriðsamnotaafréttur frá fornu fari. Kveðststefnandi mótmæla þessu með vísan til fyrrnefndra gagna, auk svars hreppstjóraSaurbæjarhrepps við fyrirspurn félagsmálaráðuneytisins, dags. 8. janúar 1990,sem og skrá yfir afrétti í Saurbæjarhreppi sem liggi frammi í málinu. Ekkert í þessum gögnum bendi til þess að umsamnotaafrétt hafi verið að ræða, heldur þvert á móti.Einnig segirstefnandi að óbyggðanefnd vísi til þeirra almennu röksemda að hið umdeilda landsé misjafnlega gróið og hluti þess sé gróðursnautt. Kveðst hann minna á að staðhættir oggróðurfar sé með öðrum hætti en þegar landið hafi verið tekið til eignar.Þá segir stefnandiað litið hafi verið til þess í sambærilegum málum að réttmætar væntingareiganda um eignarrétt sinn, eins og þær sem að framan greini, njóti verndar 72.gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Verði eigandi ekki sviptur þeim fjárhagsleguhagsmunum sem nánar greini í umræddum eignarréttarákvæðum. Athugasemdir við frumvarp sem hafi orðið aðlögum nr. 58/1998 beri skýrlega með sér að það hafi ekki verið ætlun löggjafansað svipta landeigendur eignarheimildum sem þeir hafi aflað og notiðathugasemdalaust um aldalangt skeið, með því að gera þeim að sýna fram á órofnasögu eignarréttar frá landnámi og láta þá bera hallann af vafa um þetta efni.Hið umdeilda landhafi fengið staðfestingu opinberra aðila, bæði Fasteignamats ríkisins ogsýslumannsins á Akureyri, á því að það sé undirorpið beinum eignarrétti. Þannighátti til að árið 2005 hafi Hvassafellsdalur verið skilinn frá öðru landiHvassafells með útgáfu og þinglýsingu stofnskjals, en ekki sé gert ráð fyrirþví í lögum um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001 og þinglýsingalögum nr.39/2009, að með stofnskjali sé stofnað annars konar land en fullkomiðeignarland. Hafi Hvassafellsdalursamhliða útgáfu stofnskjals fengið sérstaka síðu í fasteignabók sýslumanns ogsérstakt fasteignamat til grundvallar fasteignaskatti. Síðan hafi landið veriðselt stefnanda fyrir 8.000.000 króna.Stefnandi telur aðmeð háttsemi sinni hafi opinberir aðilar skapað hjá honum réttmætar væntingarum að landið sem hann hafi keypt sé fullkomið eignarland. Njóti hinar réttmætu væntingar hanssérstakrar verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og annarra mannréttindaákvæða.Stefnandi hafiþannig í gegnum tíðina haft réttmætar ástæður til að ætla að land innanþinglýstra landamerkja jarðarinnar væri undirorpið fullkomnum eignarrétti oghafi aðgerðir stefnda fram til þessa aðeins styrkt landeigendur í þeirri trú.Samkvæmt ölluframangreindu séu þeir annmarkar á úrskurði óbyggðanefndar að varði ógildinguhans.Stefnandi kveðstbyggja á því að lög nr. 58/1998 verði ekki skýrð á þá leið að hann þurfi aðsýna frekar fram á, en þegar hafi verið gert, að umrætt landsvæði sé eignarlandog þar með utan þjóðlendu. Ekki ráðiúrslitum í þessu máli þótt víða í heimildum sé notað orðið afréttur um hiðumdeilda land. Afréttur geti verið heimaafréttur og ekki eingöngu notaður tilsumarbeitar sauðfjár. Þá ráði ekki úrslitum um eignarhald þótt land sé aðeinsnotað til sumarbeitar.Stefnandi kveðst vísatil þess að stefndi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi nokkurn rétt til umræddslandsvæðis. Til að stefndi geti öðlast þann rétt sem sé skilgreindur íþjóðlendulögum verði að sýna fram á að heimildir um landamerki séu rangar ogsömuleiðis þinglesnar landamerkjaskrár, en það hafi hann á engan hátt gert. Þáþurfi stefndi að sýna fram á að afréttur sé samnotaafréttur en ekkieinkaafréttur eða hluti jarðar, sem hann hafi ekki gert og hafi það mikið aðsegja við ákvörðun um inntak eignarréttarins.Stefnandi kveðstbyggja á því að verði eignarréttur hans ekki viðurkenndur á grundvelliþinglýstra eignarheimilda hafi hann öðlast eignarrétt að hinu umdeildalandsvæði fyrir hefð og vísar hann til 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganr. 46/1905. Stefnandi og fyrri eigendur hafi í góðri trú haft öll umráðlandsins í aldaraðir. Fullnægt sé öllum skilyrðum um hefðartíma, virk umráð oghuglæga afstöðu. Samkvæmt því verði aðtelja, án tillits til uppruna og sögu eignarheimilda fyrir jörðinni, að hefðhafi unnist, sbr. 2. gr. laga nr. 46/1905.Með hliðsjón af afstöðu eigenda á hverjum tíma og nýtingar þeirra verðiað telja að sú hefð hafi verið til eignar á landinu en ekki aðeins náð tiltakmarkaðra afnota eða ítaksréttinda.Stefnandi vísar til25. og 26. gr. laga nr. 39/1978, 72. gr. stjórnskipunarlaga, sbr. 1. gr. 1.viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá er vísað tilóskráðra reglna eignarréttar um beinan eignarrétt, 1. gr. laga nr. 58/1998 og1. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki, sbr. eldri lög um sama efni. Þá er vísaðtil laga nr. 14/1905, venjuréttar, meginreglna einkamálaréttarfars umsönnunargildi dóma, sbr. nú 116. gr. laga nr. 1991 og málsmeðferðarreglnastjórnsýsluréttar, sbr. lög nr. 37/1993.IIIStefndi kveðstaðallega byggja á því að Hvassafellsdalur sé svæði utan eignarlanda og teljistþví þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. 1. og 2. gr. laga nr.58/1998. Telur hann ljóst af heimildumað svæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti og að nýting þesshafi ekki verið með þeim hætti. Hvíli sönnunarbyrði á stefnanda um annað.Þá tekur stefndifram að óbyggðanefnd hafi byggt úrskurð sinn á umfangsmikilli upplýsingaöflunog rannsóknum. Sé niðurstaðan byggð á kerfisbundinni leit nefndarinnar aðgögnum og á framlögðum skjölum frá málsaðilum.Þá hafi verið byggt á skýrslum sem hafi verið gefnar fyrirnefndinni. Hafi óbyggðanefnd talið aðsvæðið væri þjóðlenda og úrskurðað að Hvassafellsdalur væri í afréttareignstefnanda, að upprekstrarrétti undanskildum. Kveðst stefndi styðja sýknukröfuvið niðurstöður nefndarinnar auk annarra málsástæðna sinna.Stefndi vísar tilþess að fyrir hendi sé landamerkjabréf fyrir Hvassafell, dagsett 16. janúar1883. Þar sé merkjum jarðarinnar lýst ogsíðan segi að undir jörðina heyri fjallið milli Djúpadalsár og Hraunár fyrirframan Kambfell. Við mat á gildi slíkrabréfa beri að gæta að því að þau feli fyrst og fremst í sér sönnun um mörkmilli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli veraóskorað eignarland. Þrátt fyrir að bréfinu hafi verið þinglýst, sé ekki hægt aðþinglýsa meiri rétti en viðkomandi eigi.Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað einhliða aukið viðland sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í málinu nr.48/2004.Þá segir stefndi aðalmennt skipti það máli hvort um sé að ræða jörð í eignarréttarlegumskilningi, eða annað landsvæði. Þekkt séað landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnigönnur svæði, svo sem afréttarsvæði, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinnijörð. Almennt feli landamerkjabréf fyrir jörð í sér ríkari sönnun fyrir því aðum eignarland sé að ræða, þó með hliðsjón af eldri heimildum, enda verði viðslíkt mat að meta gildi hvers landamerkjabréfs sérstaklega. Við mat á gildi landamerkjabréfsins verði aðhorfa til þess að ágreiningssvæðið sé landfræðilega aðskilið frá jörðinniHvassafelli. Telur stefndi að slíktdragi úr líkum á að hið aðskilda svæði sé háð beinum eignarrétti. Í sama landamerkjabréfi kunni að veraafmarkað annars vegar svæði sem sé háð beinum eignarrétti og hins vegarafmörkun á svæði með takmörkuðum réttindum.Þá bendir stefndi áað því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt inn til lands landnám á þessu svæðihafi náð. Verði að teljast ólíklegt aðumdeilda svæðið hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum,gróðurfari, víðáttu og því að það er hálent.Í samræmi viðdómafordæmi teljist heimildarskortur um þetta leiða til þess að álitið verðiósannað að heiðalönd eða öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Verði af dómafordæmum ráðin sú regla að sédeilt um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegarheimildir, en heimildarskortur leiði til þess að álitið verði ósannað að slíksvæði hafi verið numin í öndverðu. Hvílisönnunarbyrðin um slíka stofnun eignarréttar á þeim sem haldi henni fram.Ekki verði annaðráðið af heimildum en að svæðið hafi eingöngu verið nýtt með afar takmörkuðumhætti. Þá sé Djúpidalur sunnan Djúpadalsárþjóðlenda samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar.Verði talið aðsvæðið hafi verið numið í öndverðu hafi það ekki verið numið til eignar, heldureingöngu til takmarkaðra nota, svo sem afréttarnota. Frá upphafi Íslandsbyggðarhafi menn ekki eingöngu helgað sér landsvæði sem hafi verið háð beinumeignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi sem einhverjaþýðingu hafi getað haft fyrir afkomu þeirra.Meðan landsvæði hafi gefið eitthvað af sér hafi legið hagsmunir til aðhalda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau hafi verið.Verði hins vegartalið að svæðið kunni að hafa að hluta eða öllu leyti verið innan landnáms eðaundirorpið beinum eignarrétti, kveðst stefndi byggja á til vara, að allar líkurséu á því að slíkt eignarhald hafi fallið niður, en svæðið hafi verið tekið tiltakmarkaðra nota, svo sem afréttarnota. Þó að talið yrði að til beinseignarréttar hafi stofnast í öndverðu, liggi ekkert fyrir um að sá réttur hafihaldist í gegnum aldirnar.Stefndi kveðstbyggja á því að staðhættir og fjarlægð frá byggð bendi til þess að landið hafiekki verið numið í öndverðu eða teljist lúta beinum eignarrétti. Það liggi allt í yfir 300 metra hæð fyrirsjávarmáli og rísi skarpt í Hvassafellshnjúk (1203 m), sem standi milliDjúpadalsár og Hraunár. Hvassafellsdalur sé vestan fyrrnefndu árinnar ogaustan eða suðaustan hnjúksins.Engin gögn sé umþað að finna að svæðið hafi nokkru sinni verið nýtt til annars en sumarbeitarfyrir búfé. Segist stefndi álíta að sáháttur sem hafi verið hafður við fjallskil geti ekki einn og sér haft þýðinguvið mat á eignarréttarlegri stöðu svæðisins, enda verði við mat á því jafnframtað horfa til annarra heimilda sem varði svæðið.Af þeim verði ekki annað ráðið en að það hafi frá öndverðu eingönguverið nýtt til takmarkaðra nota, afréttarnota.Þótt það kunni eftir atvikum að hafa talist tilheyra Hvassafelli, þáhafi ekki í þeirri tilheyrslu falist annað og meira en tilheyrsla á afnotaréttindum,eftir atvikum fullkominni afréttareign, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr.laga nr. 58/1988. Beri jafnframt að lítatil þess að það sé ekki afgirt og þangað hafi búfénaður getað leitað frá öðrumán hindrana.Stefndi segir aðeldri heimildir bendi eingöngu til afréttarnota. Vísar hann einkum tilJarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712, sem bendi eindregið tilþess að um sé að ræða svæði sem sé háð óbeinum eignarrétti. Þar segi í umfjöllun um Hvassafell að jörðineigi selför með tilliggjandi landi fram á Djúpadal, sem sé allur dalurinnvestan fram heim í Hrauná og brúkist árlega og sé í nokkuð lengra lagi. Þannigvirðist ekki hafa verið litið á svæðið sem hluta af jörðinni, heldur landsvæðitil selfarar. Í jarðamati 1849 segi að Hvassafelli fylgi afréttur í hálfumHraunárdal sem kallist Hvassafellsdalur og sé þar selstaða frá Hvassafelli. Þásegi einnig að dalurinn sé með bestu afréttum þarna, en sé ekki stærri en fyrirheimilið. Í lýsingu Hvassafells 17. maí 1909 komi fram að undir jörðina liggiafrétt, sem notuð sé til upprekstrar og sumpart fyrir búfjárhaga á sumrin. Ífasteignamati 1916-1918 komi fram að undir Hvassafell liggi afréttarlandiðHvassafellsdalur, sem sé nægilegur fyrir fé og tryppi jarðarinnar.Stefndi kveðsttelja að þessar heimildir bendi ótvírætt til þess, að umrætt svæði sé ekki háðbeinum eignarrétti, heldur sé þar um að ræða þjóðlendu, sbr. 1. gr. laga nr.58/1998, sem að hluta til sé háð takmörkuðum eignarrétti stefnanda, sbr. c-lið7. gr. sömu laga.Þá kveðst stefndimótmæla því að nokkur sönnun sé fram komin fyrir því að fasteignamöt ogjarðamöt, sem hafi verið grundvöllur álagningar tíundar og fasteignaskattavegna Hvassafells, hafi verið við það miðuð að Hvassafellsdalur væri háðurbeinum eignarrétti. Í því sambandi sé áþað bent að dæmi hafi verið um það að beitiland jarða hafi verið metiðsérstaklega til tíundar og að afréttur einstakra jarða hafi í sumum tilvikumverið reiknaður með í jarðamati, einkum ef þær hafi haft tekjur afupprekstrartollum. Þá kveðst stefndi gera athugasemdir við túlkun stefnanda áúrskurði óbyggðanefndar í þá veru að af honum megi ráða að nefndin gangi út fráþví að svæðið hafi verið samnotaafréttur frá fornu fari. Kveðst stefndi benda áað niðurstaða nefndarinnar sé þvert á móti sú að það sé í afréttareignstefnanda að upprekstrarrétti frátöldum.Kveðst stefndi ekki gera athugasemd við þá niðurstöðu.Þá verði ekki taliðað skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, m.a. með vísan til framanritaðrasjónarmiða um nýtingu lands, staðhætti og eldri heimildir. Í aldanna rás hafi svæðið verið nýtt með afartakmörkuðum hætti, svo sem til sumarbeitar fyrir sauðfé. Hefðbundin afréttarnot eða önnur takmörkuðnýting lands geti hins vegar ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi.Þá kveðst stefndihafna því að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalliá svæðinu, þegar svo hátti til að heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýtinglands bendi ekki til beins eignarréttar.Landslög þurfi til ráðstöfunar fasteigna ríkisins. Athafnir eðaathafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík yfirráðnema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þar með talið að þjóðlendahafi verið látin af hendi. Réttmætarvæntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram. Þar að aukiverði væntingarnar einnig að vera réttmætar.Geti menn ekki vænst þess að öðlast meiri og frekari réttindi en þeirgeti mögulega átt rétt á.Ef svo hátti til,líkt og hér, að m.a. heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendiekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkraréttinda.Þinglýsingheimildarskjals feli ekki í sér sönnun um tilvist beins eignarréttar, sbr. þámeginreglu eignarréttarins að menn geti ekki með eignayfirfærslugerningi öðlastbetri rétt en seljandi hafi átt.Með vísan tilframangreindra málsástæðna kveðst stefndi telja að stefnanda hafi ekki tekistað sýna fram á eignarrétt sinn að Hvassafellsdal. Einstakir hlutar þessa svæðis séu misjafnlegafallnir til beitar. Beitarsvæði taki þóbreytingum og séu ekki endilega samfelld.Hvassafellsdalur sé því landsvæði sem að staðaldri hafi verið notað tilsumarbeitar fyrir búfé, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998.Stefndi vísar tilalmennra reglna eignarréttar, nánar greindra meginreglna hans og tilþjóðlendulaga nr. 58/1998. Þá vísar hann til 72. gr. stjórnskipunarlaga nr.33/1944, hefðarlaga nr. 14/1905 og laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni ogfjallskil, svo og ýmissa eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar.IVEkki er ágreiningurmilli aðila um afmörkun svæðisins sem þetta mál varðar.Eins og segir íúrskurði óbyggðanefndar er Djúpadals getið í Landnámu. Er rakið hér að framan að Djúpadalslönd milliSkjálgdalsár (sem nú heitir Skjóldalsá) og Háls hafi fylgt Þóru dóttur Helgamagra er hún var gefin Gunnari Úlfljótssyni. Verður að miða við að svæðið semþetta mál tekur til hafi verið hluti þessa landnáms, en hins verður að gæta,sem einnig kemur fram í úrskurði óbyggðanefndar að ekkert liggur fyrir umafmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem þar kann að hafa veriðstofnað til og að beinn eignarréttur kann að hafa fallið niður og landsvæðið íkjölfarið verið tekið til takmarkaðra nota annarra.Hér að framan ergetið dóms Orms Sturlusonar frá 1571.Fallast má á það með stefnanda að langlíklegast verði að telja að þar séfjallað um Leyningsdal, sérstaklega með tilliti til þess að þar er vísað tilselsins frá Leyningsjörð, sem í honum standi. Þótt Ormur úrskurði þarna dalinnlöglega eign Leynings, verður að líta til þess að ekki verður á því byggt aðþar hafi verið um meira en afnotaréttindi að ræða, þ.e. selstöðu ogbeitarréttindi, einkum þegar litið er til yngri heimilda. Þannig segir í Jarðabók Árna Magnússonar ogPáls Vídalíns að jörðin eigi selstöðu með tilliggjandi landi á dalnum, en hafiekki verið notuð í mörg ár nema til beitar.Verður dómur Orms ekki talinn hafa sérstakt fordæmisgildi um þettasvæði.Þótt Djúpadalslöndkunni að hafa verið numin sem ein heild í öndverðu verður ekki fram hjá þvíhorft að það skiptir máli að það svæði sem hér er deilt um er nú aðskilið frálandi jarðarinnar Hvassafells og hefur svo verið lengi. Hefur það ekki verið til annarra nota eftirað hætt var að hafa í seli, en til sumarbeitar fyrir búfé.Hér að framan errakið hvað segir í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 um aðHvassafell eigi selför með tilliggjandi landi fram á Djúpadal, svo ogtilvitnanir í jarðamöt og lýsingu Hvassafells, þar sem rætt er um afrétt áHvassafellsdal. Verður þetta talið bendatil afréttarnota, fremur en beins eignarréttar.Í landamerkjabréfiHvassafells frá 1883 segir að undir jörðina heyri fjallið milli Djúpadalsár ogHraunár fyrir framan Kambfell. Fallastverður á það með stefnda að við mat á gildi slíkra bréfa verði að líta til þessað þau feli fyrst og fremst í sér lýsingu á merkjum, en í því felist ekki aðallt land innan merkja sé óskorað eignarland.Þegar þetta er virt og litið til orðalags fyrrnefndra heimilda um selförog afrétt, verður að fallast á það að bréfið sé ekki sönnun um beinaneignarrétt að Hvassafellsdal.Þegar þetta er virtverður fallist á það með stefnda að ekki hafi verið sýnt fram á að svæðið hafihaft stöðu jarðar að lögum. Þá verður ekki fallist á að beinn eignarréttur aðþví hafi unnist með hefð, miðað við þau takmörkuðu not sem stefnandi og fyrri eigendurhafa haft af því.Hér að framan errakið að stofnskjal var gert fyrir Hvassafellsdal og hann síðan seldurstefnanda. Þótt sýslumaður hafi þinglýst stofnskjali og svæðið hafi verið gertað sérstökum matshluta í fasteignamati, verður stefndi ekki talinn bundinn afþví. Gat seljandi svæðisins ekki afsalaðbetri rétti en hann átti til þess og stofnaðist ekki fullkominn eignarrétturtil handa stefnanda við þetta. Ekki erheldur unnt að fallast á að stefnandi hafi mátt hafa réttmætar væntingar til aðhann ætti að því beinan eignarrétt, þegar litið er til staðhátta, gróðurfars ognýtingar svæðisins. Verður að líta svo áað svæðið sé landsvæði utan byggðar, sem að staðaldri hafi verið notað tilsumarbeitar fyrir búfé, þ.e. afréttur í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998. Stefndi unir þeirri niðurstöðu að það sé íafréttareign stefnanda.Samkvæmt þessuverður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda.Málskostnaðurfellur niður. Um gjafsóknarkostnað fereins og segir í dómsorði.ErlingurSigtryggsson kveður upp dóminn.DÓMSORÐStefndi, íslenskaríkið, á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Fallorku ehf. í þessu máli.Málskostnaðurfellur niður.Gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin gjafsóknarlaun lögmanns hans,Friðbjörns E. Garðarssonar hrl., 900.000 krónur.
|
Mál nr. 535/2015
|
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur Örorka Slysatrygging Uppgjör Frádráttur Gjafsókn Tómlæti
|
A slasaðist á fæti við vinnu sína hjá forvera B ehf. á árinu 2005 en fyrirtækið var þá með frjálsa ábyrgðartryggingu og samningsbundna slysatryggingu launþega fyrir starfsmenn sína hjá V hf. A tilkynnti V hf. fyrst um slysið á árinu 2014 og fékk í kjölfarið greiddar skaðabætur en við uppgjör þeirra var dregin frá bótum fyrir varanlega örorku sú fjárhæð sem svaraði til réttar A til greiðslna úr slysatryggingu launþega, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í málinu deildu aðilar um réttmæti þess frádráttar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar A tilkynnti V hf. um slysið hefði krafa til bóta úr slysatryggingu launþega verið fyrnd. Var talið að sú vanræksla A að láta undir höfuð leggjast að sækja um bætur úr tryggingunni, sbr. 21. gr. laga nr. 50/1954 um vátryggingarsamninga, þrátt fyrir að hann hefði haft einkenni frá fætinum allt frá slysdegi, væri á hans ábyrgð, en honum hefði borið í samræmi við meginreglur skaðabótaréttar að takmarka tjón sitt. Var B ehf. því sýknaður af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelsson hæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttirog Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar19. ágúst 2015. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar sem honum hefur verið veitt. IStefndi slasaðist á fæti við vinnusína hjá forvera áfrýjanda, Ingvari Helgasyni hf. 30. maí 2005, en fyrirtækið varþá með frjálsa ábyrgðartryggingu og samningsbundna slysatryggingu launþegafyrir starfsmenn sína hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefndi leitaði straxtil læknis og á slysadeild Landspítala háskólasjúkrahúss var tekin röntgenmyndaf ökkla hans sem leiddi í ljós brot á völubeini. Hann kom aftur til vinnu 6.júní sama ár, en versnaði í kjölfar þess og leitaði á heilsugæslustöð 9. samamánaðar. Af gögnum málsins verður ráðið að stefndi leitaði næst 15. janúar 2008til læknis á heilsugæslustöð vegna langvarandi verkja í fæti og fór tilskoðunar hjá bæklunarskurðlækni 28. janúar 2008, sem sendi hann í segulómun.Skoðunin sýndi ekki ákveðin áverkamerki og leiddi ekki til sérstakrar meðferðar.Stefndi leitaði aftur til læknis á heilsugæslustöð 12. janúar 2011 vegna verkjaum allan líkamann, en þá gekk hann haltur. Í mars 2012 leitaði hann áheilsugæslustöð vegna verkja í mjóbaki með leiðni niður í fótlegg. Ílæknisvottorði bæklunarskurðlæknis 2. febrúar 2014 var því lýst að stefndi hafieftir slysið verið með álagsbundna verki í hægri ökkla og fæti, en hann hafileitað vegna þessa til læknisins 9. desember 2013. Gekkst hann undirsterasprautumeðferð, en í fyrrgreindu læknisvottorði kom fram að líklegastalangtímalausn stefnda kynni að vera staurliður í neðanvölulið. Það var fyrst með bréfi stefnda 10.mars 2014 sem hann upplýsti Vátryggingafélag Íslands hf. um slysið. Í kjölfarþess var tjón stefnda metið af lækni og lögfræðingi og gekk stefndi tiluppgjörs við vátryggingafélagið á grundvelli þess. Viðurkenndi áfrýjandiskaðabótaskyldu sína vegna slyssins en sök var skipt og stefndi látinn berahluta tjónsins vegna eigin sakar. Við uppgjör skaðabóta var meðal annars dreginfrá skaðabótum fyrir varanlega örorku sú fjárhæð sem svaraði til réttar stefndatil greiðslna úr slysatryggingu launþega miðað við það mat á varanlegulíkamstjóni sem fyrir lá, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.Ágreiningur málsins lýtur að réttmæti þess frádráttar.IISamkvæmt 21. gr. laga nr. 20/1954 umvátryggingarsamninga sem í gildi voru er stefndi slasaðist, skyldi vátryggðurþegar í stað skýra félaginu frá því ef hann ætlaði að hafa uppi kröfur á hendurþví vegna vátryggingaratburðar. Eins og að framan er rakið var það fyrst meðbréfi 10. mars 2014 sem tryggingafélag áfrýjanda var upplýst um líkamstjónstefnda. Þá var krafa til bóta úr slysatryggingu launþega fyrnd og átti stefndiþví ekki kost á því að sækja bætur úr þeirri tryggingu. Sú vangæsla stefnda aðláta undir höfuð leggjast að sækja um bætur úr slysatryggingu launþega, sbr.áðurnefnda 21. gr. laga nr. 20/1954, þrátt fyrir að hann hafi haft einkenni fráfætinum allt frá slysdegi, er á ábyrgð hans, en honum bar í samræmi viðmeginreglur skaðabótaréttar að takmarka tjón sitt. Það fjártjón sem stefndihefur orðið fyrir vegna þessa er ekki á ábyrgð áfrýjanda, en eins og rakiðhefur verið dró áfrýjandi þá fjárhæð frá skaðabótum stefnda sem hann hefði áttrétt til úr slysatryggingu launþega, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Ítrekaðhefur komið fram í dómum Hæstaréttar, sbr. meðal annars dóm réttarins 28.febrúar 2013 í máli nr. 544/2012, að ákvæði skaðabótalaga um frádrátt greiðslnasamkvæmt 4. mgr. 5. gr. laganna séu ekki andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þáer sú málsástæða stefnda að frádráttur við bótauppgjör hans hafi falið í sérskuldajöfnuð engum rökum studd og verður henni hafnað.Samkvæmt framangreindu verður áfrýjandisýknaður af kröfu stefnda.Málskostnaðarákvæðihéraðsdóms er staðfest svo og niðurstaða hans um gjafsóknarkostnað. Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður, en um gjafsóknarkostnað stefnda fer svo sem ídómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjandi, BL ehf., er sýkn af kröfu stefnda, A. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnaðeru staðfest.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstaréttigreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 15. júní 2015.Málþetta var höfðað 19. september 2014 og dómtekið 13. maí 2015.Stefnandi er A, […].Stefndi er BLehf. […].Réttargæslustefndier Vátryggingafélag Íslands hf. Ármúla 3, Reykjavík.Stefnandikrefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 1.610.590. kr. ásamtdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. ágúst 2014 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri eigigjafsóknarmál.Afhálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndimálskostnaðar.Réttargæsluaðili gerir ekki kröfur í málinu en tekur undir rök ogmálsástæður stefnda.I.Málavextir Ekki er ágreiningur á milli málsaðila um atvik máls þessa. Stefnandi var áþeim tíma starfsmaður stefnda sem þá hét Ingvar Helgason hf. Slysið varð þann30. maí 2005 með þeim hætti að stefnandi stóð í lausum álstiga sem rann til.Við það féll hann úr stiganum og festi hægri fót í einu stigaþrepinu svo aðhann snerist eða beyglaðist upp á hann. Röntgenmyndataka á slysa- og bráðadeildleiddi í ljós brot, sem nánar er lýst sem afrifu á völubeini og þurftistefnandi að notast við hækjur. Þann 9. maí 2005 var hann hins vegar skoðaðuraf lækni á heilsugæslustöð og var greindur með tognun á ökkla. Hann leitaði tilB bæklunarskurðlæknis á árinu 2008 sem lét framkvæma segulómskoðun. Sú skoðunleiddi ekki í ljós áverkamerki og kom ekki til meðferðar. Stefnandi leitaði tilC, bæklunarskurðlæknis á árinu 2013 vegna viðvarandi verkja og leiddi skoðun íljós að hann gekk ekki eðlilega. Fram kemur í læknisvottorði C að talið hafiverið að vandamálið stafaði frá ristargöngum og hafi stefnandi fengið deyfinga-og sterasprautur sem hafi dregið úr verkjum. Slík sprautumeðferð var talin getaverið til bóta eða þá aðgerðir þar sem líklegasta langtímalausnin kynni að verastaurliður á neðanvölulið.Fyrir liggur að slysið var hvorki tilkynnt til Vinnueftirlitsins néTryggingastofnunar ríkisins.Með bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 10. mars 2014, tilréttargæslustefnda var þess krafist að viðurkennt yrði að um skaðabótaskyltatvik hefði verið að ræða. Í kjölfarið áttu sér stað tölvupóstsamskipti á millilögmannsins og starfsmanns réttargæslustefnda og var niðurstaðan sú að félagiðviðurkenndi skaðabótaskyldu en sök var skipt og bar stefnandi sjálfur fjórðungtjónsins vegna eigin sakar. Fram kemur í tölvubréfi réttargæslustefnda frá 20.júní 2014 að þörf sé á matsgerð. Með matsbeiðni, dagsettri 2. júlí 2014, óskaði stefnandi eftir því að Dbæklunarlæknir og E lögfræðingur legðu mat á afleiðingar slyssins frá 30. maí2005. Niðurstaða þeirra var sú að stefnandi hefði hlotið áverka á hægri ökklasem nú hafi leitt til slitgigtar í sinus tarsi, þykknunar á vefjum í kringumytri ökklakúlu, sem hafi gert það að verkum að göngugeta hans væri skert vegnaverkja. Stöðugleikadagur stefnanda, er frekari bata var ekki að vænta, vartalinn vera 30. ágúst 2005. Var varanlegur miski stefnanda vegna slyssinstalinn 10 stig og varanleg örorka 10%. Þá taldist stefnandi hafa verið veikur ískilningi 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. maí 2005 til 6. júní 2005 enþó ekki rúmfastur.Með bréfi, dagsettu 6. ágúst 2014, til réttargæslustefnda krafðiststefnandi greiðslu bóta í samræmi við niðurstöður ofangreindrar matsgerðar.Gengu aðilar til uppgjörs 20. ágúst 2014 og voru stefnanda greiddar bætur úrábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda. Til frádráttar bótum fyrirvaranlega örorku, til viðbótar við frádrátt vegna eigin sakar, komu samtals1.610.590 krónur, annars vegar 1.115.200 krónur, sem svaraði til ógreiddraörorkubóta úr launþegatryggingu og hins vegar 495.370 krónur vegna áætlaðraörorkubóta frá Tryggingastofnun ríkisins. Stefnandi samþykkti uppgjör bóta meðfyrirvara um ofangreinda frádráttarliði. Hann höfðaði mál þetta í kjölfarið ogkrafði stefnda um greiðslu 1.610.590 króna sem samsvarar ofangreindum frádrættiréttargæslustefnda frá þeim skaðabótum sem honum voru greiddar.II.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir mál sitt fyrst og fremst á því að hinu stefnda félagi séóheimilt að draga frá skaðabótum greiðslur úr launþegatryggingu sem aldrei hafaverið greiddar, sem og áætlaðar bætur frá almannatryggingum. Vísar stefnandiþví á bug að unnt sé að byggja á 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga í þessu sambandien um undantekningarreglu sé að ræða. Meginreglan sé sú að bætur frá þriðjaaðila dragist ekki frá skaðabótakröfu. Þar að auki hafi engin raunveruleggreiðsla farið fram, hvorki á grundvelli launþegatryggingar né fráalmannatryggingum.Þá telur stefnandi rök standa til þess að leggja ríka skyldu ávinnuveitanda, þ.e. vátryggðan, að upplýsa launþega sína um aðatvinnuslysatrygging sé fyrir hendi. Hinn almenni borgari eigi oft erfitt meðað átta sig á réttarstöðu sinni þegar slys ber að garði. Í þessu tilfelli hafistefnandi aldrei verið upplýstur um að fyrir hendi væri atvinnuslysatrygging ogætti það ekki að koma niður á honum. Þá bendir stefnandi jafnframt á að ástæða þeirra undantekninga sem framkoma í 4. mgr. 5. gr. laganna, varðandi slysatryggingu ökumanns oglaunþegatryggingu, sé sú að umræddar bætur væru í raun skaðabætur sem ákveðnarværu eftir almennum reglum skaðabótaréttar um ákvörðun bóta fyrir líkamsspjöll.Tjónþoli myndi því fá tvisvar sinnum greitt fyrir sama tjón eftir sömubótareglum, ef hann gæti krafið hinn bótaskylda um fullar skaðabætur. Byggirstefnandi á því að þetta sé meginforsenda fyrir settu lagaákvæði. Þegartjónþoli eigi ekki rétt á bótum úr launþegatryggingu eða hann fái ekki greittfyrir slíka tryggingu, sé ljóst að hann muni ekki fá tvígreitt fyrir sama tjóneftir sömu bótareglum. Þar af leiðandi sé sú réttlæting fyrir frádrættinum semfram komi í lögskýringargögnum ekki til staðar í tilviki stefnanda. Réttargæslustefndi hafi hafnað greiðslum úr slysatryggingu launþega á þeimgrundvelli að slík krafa kæmist ekki að með vísan til ákvæðavátryggingasamninga. Af því leiði að stefnandi hafi enga greiðslu fengið úratvinnuslysatryggingu launþega. Telur stefnandi engar forsendur til að dragaandvirði slíkrar greiðslu frá bótum vegna varanlegrar örorku, svo sem stefndihafi gert við uppgjör vegna tjóns stefnanda. Þessi frádráttur gangi í berhöggvið markmið skaðbótalaga og leiði í þessu tilfelli til þess að ekki fáistfullar bætur fyrir líkamstjón. Umræddur frádráttur sé því ekki heimill ágrundvelli laga.Þábyggir stefnandi á því að frádráttur vátryggingafélagsins feli í sér brot ástjórnarskrárvörðum rétti stefnanda og geti því vart staðist. Í aflahæfi mannaeru fólgin eignarréttindi, sem njóti verndar eignarréttarákvæðis 72. gr.stjórnarskrár, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995. Þávísar stefnandi jafnframt til þess, að samkvæmt 49. gr. og 122. gr.vátryggingasamningalaga, sé öll skuldajöfnun, nema skuldajöfnun vangoldinsiðgjalds, bönnuð samkvæmt lögum um vátryggingasamninga. Hvaðvarði frádrátt stefnda á áætluðum bótum frá Tryggingastofnun, sbr. þágildandi 29. gr. laga nr. 117/1993 umalmannatryggingar þá sé þeim frádrætti hafnað með sömu rökum og rakin hafaverið. Ljóst sé að slysið hafi ekki verið tilkynnt til Tryggingastofnunar ásínum tíma og því geti ekki komið til greiðslu frá almannatryggingum. Stefnandi byggir stefnufjárhæð sína á tilboði réttargæslustefnda sem afturbyggi á mati sérfræðimatsmanna þar sem reiknuð sé út skaðabótakrafa stefnanda ísamræmi við skaðabótalög og fjórðungur bótanna dreginn frá í samræmi viðsamkomulag málsaðila. Dómkrafa stefnanda samanstandi af þessum tveimfrádráttarliðum sem samanlagt myndi stefnufjárhæð málsins. Þá er krafistdráttarvaxta á viðkomandi stefnufjárhæð frá því að tilboð stefnda var samþykktmeð fyrrgreindum fyrirvörum.III.Málsástæður og lagarök stefndaStefndibyggir á því að stefnanda hafi verið skylt að halda til haga rétti sínum tilbóta úr hendi þriðja manns og gæta þess að réttur hans til bóta úratvinnuslysatryggingu launþega hjá réttargæslustefnda og til slysabóta fráalmannatryggingum glataðist ekki, enda aðeins sjálfsagt, eðlilegt og sanngjarntað stefnandi gætti þess. Hið sama eigi við um rétt stefnanda til bóta fráalmannatryggingum. Vísar stefndi í þessu sambandi til meginregluskaðabótaréttar um skyldu stefnanda tiltjónstakmörkunar. Stefnandigeti ekki gert rétt vinnuveitandans til að njóta góðs af atvinnuslysatrygginguað engu með því að láta hjá líða að sækja slysabæturnar eða glata réttinum tilbóta úr tryggingunni. Sama gildir um aðrar þriðja manns bætur. Þvert á móti sétjónþolanum skylt að takmarka tjón sitt með því að halda til haga réttinum tilbóta frá þriðja manni, sem koma eigi til frádráttar skaðabótakröfu skv. 4. mgr.5. gr. skaðabótalaga, þ. á m. bótum úr atvinnuslysatryggingu og bótum fráalmannatryggingum. Stefndibyggir á því að tapist þær bætur fyrir fyrningu eða vangæslu tjónþola á aðtilkynna slysið sé það eigið tjón tjónþolans, sem hann geti ekki velt yfir ávinnuveitanda sinn eða ábyrgðartryggingu vinnuveitandans. Að sama skapi getitjónþoli ekki látið hjá líða að halda til haga rétti sínum til bóta fráalmannatryggingum og lífeyrissjóðum og velt því sem hann hefði ella fengið þaryfir á hinn skaðabótaábyrga eða vinnuveitanda sinn. Íþessu sambandi leggur stefndi áherslu á að ekki sé nema sanngjarnt að krefjastþess af tjónþola, að hann haldi til haga rétti sínum til þriðja manns bótanna,enda næsta auðvelt og útlátalaust fyrir hann að gera það. Bar stefnanda sjálfumað hlutast til um að tilkynning væri send, hafi vinnuveitandinn ekki gert það.Að lögum hvíli sjálfstæð skylda á vátryggðum til að sjá til þess aðTryggingastofnun og vátryggingafélagi sé tilkynnt um vinnuslys, hvað semskyldum vinnuveitanda líður. Stefndi vísi í þessu sambandi til 28. gr. laga nr.117/1993 um almannatryggingar sem þá voru í gildi, laga nr. 100/2007 ogþágildandi 21. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Stefnditelur að það fái ekki staðist sem stefnandi haldi fram, að einungis greiddarþriðja manns bætur skv. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga eða bætur til útgreiðslugeti komið til frádráttar skaðabótakröfu tjónþola. Slík takmörkun á meginreglunnium skyldu tjónþola til að takmarka tjón sitt eigi sér ekki lagastoð. Verði þaðog ekki ráðið af lögskýringu á texta ákvæðis 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga og erþað nánar rakið í greinargerð. Hvað sem því líði þá skerði það ekki meginregluskaðabótaréttarins um tjónstakmörkunarskyldu tjónþola. Réttargæslustefnda hafiþví verið rétt að beita frádrætti eins og gert hafi verið við bótauppgjörið ágrundvelli reglunnar um tjónstakmörkunarskyldu tjónþola.Krafastefnanda í launþegatrygginguna sætti fyrningu samkvæmt 4 ára fyrningarreglulaga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, sem giltu á þeim tíma er slysið varð,þ.e. 30. maí 2005. Stefnandi hafi átt þess kost að hefjast handa við að leitafullnustu kröfu sinnar í launþegatrygginguna. Það hafi hann ekki gert. Vegnaþeirrar vangæslu stefnanda hafi krafan til bóta úr launþegatryggingunni falliðniður fyrir fyrningu í árslok 2010 og í öllu falli ekki síðar en í árslok 2012.Því hafi réttargæslustefnda ekki verið stætt á að greiða slysabætur úrtryggingunni. Með vangæslu sinni hafi stefnandi þannig orðið þess valdandi aðbætur úr launþegatryggingunni hafi ekki getað komið til frádráttarskaðabótakröfu hans á hendur stefnda. Þann skaða eigi stefnandi að berasamkvæmt tjónstakmörkunarreglunni en ekki stefndi.Hiðsama eigi við um rétt stefnanda til bóta frá almannatryggingum. Þó að IngvarHelgason hf. hafi vanrækt þá skyldu sína að tilkynna slysið strax og innanársfrestsins til TR hafi hvílt sjálfstæð skylda á stefnanda til að sjá til þessað tilkynningarskyldunni væri fullnægt og hafi hann getað leitað aðstoðarlögreglustjóra í því sambandi, sbr. 23. gr. laga nr. 117/1996. Þar semstefnandi hafði greinst með brot í fætinum og verkir í fætinum ekki lagast hafihann haft tilefni til að gæta þess að tilkynningarskyldunni yrði fullnægt innanársfrestsins. Þó að það færist fyrir hafi bótaréttur stefnanda ekki þar meðverið endanlega glataður, þar sem heimilt hafi verið að greiða bætur eftir aðársfresturinn var liðinn að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Stefnandi hafi orðiðþess valdandi með vangæslu sinni að bæturnar frá almannatryggingum komu ekkitil frádráttar skaðabótakröfu hans á hendur stefnda. Þann skaða telur stefndiað stefnandi verði að bera samkvæmt tjónstakmörkunarreglunni og gildi einu þóað krafan sé enn til og stefnandi hafi ekki sótt um bæturnar.Stefnditelur ekki um það að ræða að frádráttur réttargæslustefnda við bótauppgjöriðsé „óeiginlegur skuldajöfnuður“ eða skuldajöfnuður yfirhöfuð, heldur sé um aðræða skerðingu á skaðabótarétti stefnanda á hendur stefnda vegna vanrækslu hansá skyldu sinni til tjónstakmörkunar. Sú skerðing sé heldur ekki brot á réttistefnanda skv. 72. gr. stjórnarskrárinnar til verndar á aflahæfi. IV. NiðurstaðaStefnandi slasaðist 30. maí 2005 en þá var hann starfsmaður stefnda. Ekkier ágreiningur á milli aðila máls um bótaskyldu, enda var hún viðurkennd afhálfu réttargæslustefnda og fór uppgjör skaðabóta fram eins og áður segir.Ágreiningur lýtur hins vegar að því hvort stefnandi geti krafið stefnda um þáfjárhæð sem réttargæslustefndi dró frá bótum fyrir varanlega örorku við uppgjörá milli aðila, þ.e. ógreiddar bætur annars vegar úr launþegatryggingu stefndaog hins vegar almannatryggingabætur frá Tryggingastofnun ríkisins. Vegnafrádráttarins telur stefnandi sig ekki fá fullar bætur fyrir varanlega örorku.Stefndi reisir kröfu sína um sýknu á því að stefnandi eigi ekki lögvarinnrétt til frekari skaðabóta úr hendi stefnda en þær sem gerðar voru upp viðstefnanda með uppgjöri frá 20. ágúst 2014. Hafi réttargæslustefnda verið réttað draga frá bótunum þá fjárhæð sem svaraði slysabótum úr launþegatryggingu ogbótum frá Tryggingastofnun ríkisins þrátt fyrir að þær kæmu ekki til greiðslu.Stefnanda beri skylda til að takmarka tjón sitt og láti hann það hjá líða verðihann að bera tjón sitt sjálfur.Í kjölfar þess að stefnandi leitaði til lögmanns snemma árs 2013 varréttargæslustefndi upplýstur um slysið og viðræður fóru fram um viðurkenningu ábótaskyldu. Í tölvubréfssamskiptum á milli lögmanns stefnanda og lögfræðingsréttargæslustefnda í aðdraganda uppgjörs er ekkert vísað til þess frádráttarsem hér er um deilt. Lá það fyrst fyrir við uppgjörið og var ástæða þess aðfyrirvari var sérstaklega gerður þar að lútandi af hálfu stefnanda.Fyrir liggur að réttargæslustefndi hafnaði beiðni stefnanda um greiðslu úrlaunþegatryggingu áður en til uppgjörs kom þar sem ekki hafði verið sótt umbæturnar innan tilskilinna tímamarka. Ágreiningslaust er að krafa stefnda tilbóta úr þeirri tryggingu er fyrnd samkvæmt fyrningarreglum vátryggingarlaga ergiltu þegar slysið varð en þar sagði í29. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga að kröfur, sem rísa afvátryggingarsamningi, fyrnist á 4 árum frá lokum þess almanaksárs erkröfuhafinn fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess kost að leita fullnustuhennar. Kröfur um greiðslu bóta eða vátryggingarfjárhæðarinnar fyrnast þó ísíðasta lagi á 10 árum frá því að vátryggingaatburðurinn gerist.Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi með vanrækslu sinni, þ.e. skortiá tilkynningu til réttargæslustefnda, fyrirgert rétti sínum til bóta úr hanshendi. Samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 skal sá sem ber skaðabótaábyrgð álíkamstjóni greiða tjónþola skaðabætur fyrir það tjón sem þar er tilgreint,m.a. bætur fyrir varanlega örorku. Í 5. gr. laganna er fjallað um varanlegaörorku, m.a. hvernig hún skuli metin og reiknuð. Í 4. mgr. ákvæðisins er kveðiðá um frádrátt frá skaðabótakröfu, m.a. vegna greiddra bóta fráalmannatryggingum auk þess sem greiðslur frá samnings- eða lögbundinniatvinnuslysatryggingu launþega dragast frá skaðabótakröfu hans á hendurvinnuveitanda þeim sem slysatrygginguna keypti. Þá segir að aðrar greiðslur semtjónþoli fær frá þriðja manni vegna líkamstjóns dragist ekki fráskaðabótakröfu. Þannig er ljóst að frádráttur frá skaðabótum vegna greiðslnafrá þriðja manni er undantekning og er það sérstaklega áréttað í athugasemdumvið ákvæðið í frumvarpi til laganna. Þá er jafnframt að finna röksemdir fyrir frádrætti samkvæmt undantekningarreglunnien ein þeirra er sú að koma í veg fyrir að sá sem nýtur greiðslu úr trygginguhagnist. Þá segir að reglur um rétt launþega til bóta frá atvinnuslysatrygginguséu yfirleitt reistar á þeim forsendum að atvinnurekandi, sem annast kaup áslysatryggingunni, skuli njóta góðs af henni þegar líkamstjón verður rakið tilatvika sem hann ber skaðabótaábyrgð á. Þegarlitið er til ofangreindra sjónarmiða í lögskýringargögnum verður að fallast áþað með stefnanda að sanngjarnt verði að telja að atvinnurekandi, sem er sáaðili sem greiðir fyrir trygginguna og á að njóta góðs af frádrætti vegnagreiðslna úr henni, upplýsi starfsmann sinn um tilvist hennar og tilgang.Sömuleiðis má á það fallast með stefnda að starfsmanni sem slasast sé unnt meðtiltölulega einföldum hætti að leita upplýsinga um slíkt. Hvorugur þeirra sinntiþessu. Eins og rakið hefur verið var engum tilkynningum til að dreifa, hvorkitil Vinnueftirlitsins né til réttargæslustefnda af hálfu stefnanda í samræmivið 21. gr. laga nr. 20/1954 þar sem segir aðvátryggður skuli þegar í stað skýra félaginu frá því þegarvátryggingaratburðurinn hefur gerst, ef hann ætlar að hafa uppi kröfur á hendurþví vegna þess. Samkvæmt þessu hvíldi sjálfstæð skylda á stefnanda hafi þaðverið ætlun hans að hafa uppi kröfu um bætur á hendur réttargæslustefnda.Ákvæðið verður hins vegar ekki skýrt svo að með því að gera það ekki hafi hannfyrirgert rétti sínum til bóta úr hendi þess aðila er hann telur beraskaðabótaábyrgð á líkamstjóni hans.Þegarlitið er til atvika málsins er það mat dómsins að stefnda hafi staðið nær aðupplýsa stefnanda um möguleika hans til þess að sækja bætur úrlaunþegatryggingu óháð því hvort endanleg greining á líkamstjóni hans lá fyrireða ekki. Fyrst eftir slysið hafði stefnandi verið greindur með brot/afrifu ívölubeini þó að síðar hafi greiningin verið sú að um tognun hafi verið að ræða.Gekk stefnandi við hækjur fyrst eftir slysið og voru verkir nokkuð viðvarandi,eins og saman er tekið í matsgerð þeirri sem er á meðal gagna málsins.Stefnandi leitaði leiða næstu árin til þess að fá bót meina sinna. Var það ekkifyrr en hann leitaði til C bæklunarskurðlæknis á árinu 2013 sem hann fékkmeðferð við verkjum sem talin var geta linað þjáningar hans þó að varanlegastalausnin fælist í aðgerð. Eftir að álit læknisins lá fyrir varréttargæslustefndi upplýstur um hið bótaskylda tjón eins og áður er rakið. Dómurinntelur að túlka skuli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga samkvæmt orðanna hljóðan.Stefnandi á í dag ekki kost á greiðslu úr launþegatryggingu stefnda. Hannhvorki afsalaði sér þeim rétti né tók meðvitaða ákvörðun um að nýta sér hannekki. Dómurinn telur sakarefnið því ekki sambærilegt við það sem leyst er úr ídómi Hæstaréttar í máli nr. 307/2007 þar sem tjónþoli hafði afsalað sértilteknum bótum og krafðist þeirra síðar úr hendi vinnuveitanda síns. Talið varað með því hefði hann ekki takmarkað tjón sitt við kröfugerð á hendurvinnuveitanda.Aðofangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að stefnda beri að greiða stefnandaþað sem nemur frádrætti vegna bóta úr launþegatryggingu, samtals 1.115.220krónur.Hvaðvarðar greiðslur bóta frá Tryggingastofnun ber að líta til þess að þær eruannars eðlis en þær sem greiðast úr launþegatryggingu. Sanngirnisrök standa þvíekki til þess með alveg sama hætti og að ofan greinir að stefndi upplýsistefnanda um rétt sinn til greiðslu bóta frá stofnuninni. Þá eru menn allajafna vel upplýstir um lögbundinn rétt sinn til bótagreiðslna úralmannatryggingum og kanna oftast fyrst af öllu hvort þeir eigi rétt á þeim. Þóer til þess að líta að samkvæmt 23. gr. þágildandi laga um almanntryggingar,sem er óbreytt í gildandi lögum, bar atvinnurekanda tafarlaust að sendatilkynningu til Tryggingastofnunar um slys sem ætla mátti bótaskylt. Sjálfstæðskylda var jafnframt lögð á hinn slysaða til þess að fylgjast með því aðtilkynningarskyldunni væri fullnægt og gat hann leitað aðstoðar lögreglustjóraef svo bar undir ef atvinnurekandi vanrækti skyldu sína. Vanrækslan kæmi þóekki í veg fyrir að hinn slasaði gæti gert kröfu til bóta innan árs. Ekkiverður annað séð af dómaframkvæmd en að nokkuð rík skylda sé lögð á tjónþolatil þess að takmarka tjón sitt í þeim efnum og fylgja rétti sínum eftir áður enbótaskyldur aðili svarar til bóta. Til þess standa rýmri tímamörk en þegar umer að ræða rétt sem sóttur er úr launþegatryggingu, m.a. var að finnaundantekningarreglur er lúta að frestum til að tilkynna slys í reglugerð nr.356/2005 sem enn er í gildi.Stefnandiheldur því fram að hann eigi þess ekki lengur kost að sækja bætur tilTryggingastofnunar ríkisins. Engin staðfesting þess efnis hefur hins vegarverið lögð fram af hans hálfu. Því er ekki unnt að fullyrða um að stefnandieigi þess ekki kost að sækja þangað bætur. Með hliðsjón af því sem rakið hefurverið og að þessu virtu verður ekki fallist á kröfu stefnanda um bætur úr hendistefnda er svara til frádráttar vegna örorkubóta frá Tryggingastofnun ríkisinsað fjárhæð 495.370 krónur. Stefnandibyggir á því að hinn umdeildi frádráttur réttargæslustefnda feli í sér brotgegn 72. gr. stjórnarskrárinnar sem verndar eignarrétt manna. Telur stefnandiað frádráttarreglur 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga brjóti í bága við verndaflahæfis þess sem á rétt til skaðabóta. Ofangreintákvæði stjórnarskrárinnar hefur vissulega verið túlkað svo af dómstólum ogfræðimönnum að í aflahæfi manna séu fólgin eignarréttindi, sem njóti verndareignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrár. Hins vegar sé það hlutverklöggjafans að setja reglur um það hvernig ákveða skuli bætur manna með skertaflahæfi svo að fullar bætur komi fyrir. Ákvörðun um bætur til stefnanda, þ.e.útreikning þeirra, er byggð á slíkum lagareglum. Er þessari málsástæðustefnanda því hafnað.Þábyggir stefnandi á því að öll skuldajöfnun nema skuldajöfnun vangoldinsiðgjalds sé óheimil samkvæmt 49. og 122. gr. laga nr. 30/2004 umvátryggingarsamninga. Sambærileg lagaákvæði voru ekki í lögunum á þeim tíma eratvik þessi áttu sér stað. Telur stefnandi að sömu sjónarmið eigi þó við ogfrádráttur réttargæslustefnda frá bótum sé í reynd óeiginlegur skuldajöfnuður.Engin haldbær rök eru þó færð fyrir þessu í greinargerð og er þessarimálsástæðu stefnanda því hafnað.Meðvísan til ofangreinds er niðurstaða máls þessa sú að stefnanda er gert aðgreiða stefnda 1.115.220 krónur. Kröfu stefnanda um dráttarvexti samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 er ekki mótmælt og er því fallist á hana.Réttþykir að málskostnaður milli aðila falli niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu, dagsett 12. janúar 2015, sem ertakmörkuð við rekstur málsins fyrir dómi. Allur gjafsóknarkostnaður hansgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar,Þormóðs Skorra Steingrímssonar, hdl., sem er ákveðinn, 838.860 krónur.SigríðurHjaltested héraðsdómari kveður upp þennan dóm.D Ó M S O R Ð:Stefndi, BLehf., greiði stefnanda, A, 1.115.220 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. ágúst 2014 til greiðsludags.Málskostnaðurfellur niður.Gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshennar, Þormóðs Skorra Steingrímssonar, hdl., sem þykir hæfilega ákveðin838.860 krónur.
|
Mál nr. 96/2013
|
Viðurkenningarkrafa Vinnuslys Líkamstjón Ábyrgðartrygging
|
A krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hans til bóta úr ábyrgðartryggingu Í hf., sem félagið hafði tekið hjá S hf., vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir er hann féll af húsþaki þar sem hann hugðist stafla þakplötum. Talið var að Í hf. hefði borið ábyrgð á því að öryggis væri gætt með viðhlítandi verkstjórn. Þá þótti ósannað að A hefði brotið gegn fyrirmælum um hvernig standa ætti að því að fjarlægja þakplöturnar, auk þess sem fallvörnum hafði verið áfátt þegar A varð fyrir umræddu slysi sem metið var starfsmönnum Í hf. til sakar með vísan til ákvæða laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglna, settum samkvæmt heimild í þeim lögum. Var viðurkenningarkrafa A því tekin til greina
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. febrúar 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að hann verði einungis dæmdur bótaskyldur að hluta vegna slyss stefnda þann 24. febrúar 2009. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Fallist er á með héraðsdómi að ekki sé fram komið að gefin hafi verið fyrirmæli af hálfu verkstjóra um verklag, sem stefndi hafi brotið gegn er hann hugðist stafla þakplötum, sem teknar voru af eldra þaki hússins, í því skyni að þær yrðu tiltækar þegar hífa skyldi þær og annað efni niður af þakinu. Er og óumdeilt að þetta var flutningaleið efnis, sem notað var við þaksmíðina og efnis, sem til féll, er eldra þakið var rifið. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá þeirri málsástæðu að baki varakröfu sinni að ekki væri, hvað sem öðru líður, unnt að dæma hann til ábyrgðar nema að því leyti sem tjón stefnda kynni að vera umfram eigin ábyrgð Ístaks hf., vinnuveitanda stefnda og vátryggingartaka, er slysið varð. Samkvæmt skilmálum frjálsrar ábyrgðartryggingar, sem Ístak hf. tók hjá áfrýjanda, nam eigin ábyrgð vátryggingartaka 2.200.000 krónum. Kemur því málsástæðan ekki til úrlausnar. Samkvæmt framansögðu, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Eftir þessum úrslitum málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð, en um þann málskostnað og gjafsóknarkostnað stefnda fer samkvæmt því, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennd er bótaskylda áfrýjanda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., úr ábyrgðartryggingu Ístaks hf. hjá félaginu, á tjóni stefnda, A, vegna vinnuslyss hans hjá Ístaki hf. 24. febrúar 2009. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms og ákvæði hans um gjafsóknarkostnað eru staðfest. Áfrýjandi greiði 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 600.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 31. október síðastliðinn, var höfðað 28. október 2011 af A, […], gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Af hálfu stefnanda er þess krafist að viðurkennd verði skaðabótaskylda úr ábyrgðartryggingu Ístaks hf., kt. […], á afleiðingum vinnuslyss stefnanda þann 24. febrúar 2009. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati réttarins auk álags er nemi virðisaukaskatti eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 15. júní 2011. Af hálfu stefnda er aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafist að stefndi verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna þess slyss sem stefnandi lenti í 24. febrúar 2009 og að málskostnaður verði felldur niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi varð fyrir vinnuslysi 24. febrúar 2009 í starfi sínu sem smiður hjá Ístaki hf. en félagið hafði ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Stefnandi vann við að taka upp þakplötur af húsi við […] í […]. Tveir starfsmenn unnu saman við verkið og voru þeir að fjarlægja þakplötur af húsinu þegar slysið varð. Stefnandi hefur lýst því að hann hafi verið uppi á þakinu og sett frá sér plötu sem skömmu síðar fauk af stað. Stefnandi brást við þessu með því að fara að plötunni en hún reistist þá á rönd og fauk ofan af þakinu og tók stefnanda með í fallinu. Stefnandi lenti á sílói og slasaðist mikið. Fætur mölbrotnuðu og hann hlaut mjaðmabrot. Stefnandi lýsti því að hann hafi farið í fjölda aðgerða. Hann hafi fyrst í ágúst sama ár getað gengið stutta vegalengd án hjálpartækja. Stefnandi óskað eftir afstöðu stefnda til bótaskyldu en stefndi synjaði fyrir hana með tölvupósti 16. mars 2011 með vísan til þess að slysið mætti rekja til gáleysis og eigin sakar stefnanda. Stefnandi féllst ekki á það og skaut niðurstöðunni til úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum 25. sama mánaðar. Úrskurður var kveðinn upp 3. maí s.á. þess efnis að stefnandi ætti rétt á bótum úr frjálsri ábyrgðartryggingu stefnda. Með tölvupósti stefnda til lögmanns stefnanda 15. maí s.á. var tilkynnt að stefndi hafnaði því að hlíta niðurstöðu nefndarinnar. Af þeim sökum hefur stefnandi höfðað málið til viðurkenningar á bótaskyldu stefnda. Örorkumat lá ekki fyrir þegar málið var höfðað en stefnandi fór til […] eftir slysið þegar honum var sagt upp stöfum hjá Ístaki hf. Við aðalmeðferð málsins var upplýst að gerðar hefðu verið ráðstafanir til að örorkumat færi fram þannig að unnt verði að setja bótakröfuna fram síðar verði skaðabótaskylda viðurkennd í málinu. Í málinu er deilt um það hvort skilyrði eru uppfyllt fyrir bótaskyldu stefnda vegna tjónsins sem stefnandi varð fyrir og rakið er til slyssins þegar hann féll af þakinu við vinnu sína hjá Ístaki hf. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að fallvörnum og verkstjórn hafi verið áfátt af hálfu Ístaks hf. og því beri að viðurkenna bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu Ístaks hf. hjá stefnda. Þessu er mótmælt af hálfu stefnda og því haldið fram að tjón stefnanda verði rakið til óhappatilviljunar, eigin sakar eða áhættutöku stefnanda sjálfs. Óumdeilt er að stefnandi getur beint kröfum í málinu að hinu stefnda vátryggingafélagi samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann hafi orðið fyrir vinnuslysi 24. febrúar 2009 og sé stefndi bótaskyldur vegna afleiðinga slyssins. Stefnandi hafi orðið fyrir slysinu þegar hann var að taka upp þakplötur á húsi við […] í […] í starfi sem smiður hjá Ístaki hf. sem hafði ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Stefnandi hafi unnið verkið með öðrum erlendum starfsmanni sem hafi ekki verið mæltur á íslenska tungu. Stefnandi sé frá […] og hann tali ensku illa. Þeir hafi verið einir við störf uppi á þakinu. Stefnandi hafi verið að hefja verkið þegar slysið átti sér stað upp úr hádegi. Hann hafi ætlað að stafla þakplötunum, sem samstarfsmaður hans tók af þakinu, upp í búnt nærri þakbrún. Staðið hafi til að bæta fleiri plötum ofan á eftir því sem verkið vannst. Stefnandi hafi séð að platan, sem hann lagði frá sér, lyftist þegar skörp vindkviða skall á henni. Hann hafi verið skjólmegin við plötuna, milli staðarins þar sem stafla átti plötunum og þakbrúnarinnar sem hann hafi snúið baki í. Til þess að freista þess að hemja plötuna hafi hann sett þunga sinn á hana. Það hafi ekki dugað til en þegar stefnanda varð það ljóst hafði vindurinn feykt honum það langt að hann gat ekki varnað falli niður af þakinu. Stefnandi hafi fallið niður með fram þeirri húshlið þar sem engir vinnupallar eða aðrar fallvarnir voru. Fallið hafi verið um 7,5 metrar. Myndir af slysstað fylgi lögregluskýrslu og innri atburðarskýrslu Ístaks hf. Stefnandi hafi lent á steypusílói. Í vottorði B læknis sé afleiðingum slyssins lýst, fætur hefðu mölbrotnað og einnig hefði stefnandi hlotið mjaðmabrot. Hann hafi verið fluttur með sjúkrabíl á spítala. Í kjölfarið hefði stefnandi farið í fjölda aðgerða á báðum fótum og fyrst í ágúst s.á. hefði hann verið farinn að geta gengið stutta vegalengd án hjálpartækja. Stefnanda hafi verið sagt upp störfum hjá Ístaki hf., áður en hann varð vinnufær, með uppsagnarbréfi 30. júní s.á. Óskað hafi verið eftir afstöðu stefnda til bótaskyldu með bréfi 25. september 2009 en synjun stefnda hefði borist stefnanda með tölvupósti 16. mars. 2011. Synjunin byggðist á því að slysið mætti rekja til gáleysis og eigin sakar stefnanda. Stefnandi hafi ekki getað fallist á þá niðurstöðu og hafi hann því skotið henni til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum með erindi sem borist hefði nefndinni 25. mars. s.á. Úrskurður hafi verið kveðinn upp 3. maí s.á. og hafi nefndin komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti rétt á bótum úr frjálsri ábyrgðartryggingu Ístaks hf. hjá stefnda. Stefndi hafi tilkynnt úrskurðarnefndinni með tölvupósti 13. maí s.á. að úrskurði nefndarinnar yrði ekki unað. Af þeim sökum hafi stefnanda verið nauðugur einn sá kostur að höfða málið. Stefnandi sé nú búsettur í […]. Stefndi hafi neitað sök í málinu og þar af leiðandi hefði stefnandi sjálfur þurft að bera kostnað af því að koma til Íslands og láta meta varanlegar afleiðingar slyssins í samræmi við skaðabótalög en til þess hefði hann ekki haft fjárhagslegt bolmagn. Örorkumat liggi því ekki fyrir. Af þeim sökum hafi verið stefnt til viðurkenningar á bótaskyldu. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn á því að Ístak hf. beri ótvíræða bótaábyrgð á vinnuslysi stefnanda. Ábyrgðin grundvallist á reglum skaðabótaréttar um ábyrgð atvinnurekanda á vanbúnaði á vinnustað og ófullnægjandi verkstjórn. Ístak hf. hafi verið með ábyrgðartryggingu hjá stefnda og sé kröfu beint að stefnda án milligöngu Ístaks hf. á grundvelli 44. gr. laga nr. 30/2004 sem heimili tjónþola að beina skaðabótakröfu sinni vegna ábyrgðartryggingar vinnuveitanda síns beint að vátryggingarfélaginu. Krafist sé viðurkenningar á bótakröfu þar sem ekki liggi fyrir mat á varanlegri örorku stefnanda. Ljóst sé hins vegar af framlögðum vottorðum að stefnandi hafi orðið fyrir fjárhagstjóni. Í læknisvottorði komi fram að stefnandi hafi verið óvinnufær í það minnsta til 16. október 2009. Skaðabótaábyrgð Ístaks hf. og þar með stefnda sé tvíþætt og beindist annars vegar að verkstjórn en hins vegar að ábyrgð á ófullnægjandi aðbúnaði á vinnustað. Með því hafi verið brotið gegn reglum í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglugerðum settum á grundvelli laganna. Þegar slysið átti sér stað hafi stefnandi verið að losa þakplötur. Ein þeirra hafi reist upp í vindi og tekið á sig vind. Þar sem stefnandi hafi staðið skjólmegin við plötuna hafi hann fengið þunga vindsins á sig þannig að hann hafi fallið niður af þakinu. Umrætt þak sé að auki hallandi og hafi fallhæðin verið um 7.5 metrar. Hvoru tveggja hafi gert aðstæður enn viðsjárverðari og því enn brýnna að gæta að ýtrustu öryggisráðstöfunum. Í skýrslu Vinnueftirlits séu orsakir slyssins raktar til þess að engar ráðstafanir hefðu verið gerðar á verkstað til þess að koma í veg fyrir að bárujárn gæti fokið. Jafnframt yrði slysið rakið til skorts á fallvörnum. Skortur á fallvörnum á þeirri hlið hússins sem stefnandi féll fram af feli í sér skýrt brot á reglum laga nr. 46/1980 en almennt sé kveðið á um skyldur atvinnurekanda til að tryggja öryggi starfsmanna sinna í 13. gr. laganna, sbr. og 1. mgr. 37. gr. Brotið hafi verið gegn reglugerð nr. 547/1996 um öryggisráðstafanir á byggingavinnustöðum. Auk þess að brjóta gegn almennum varúðarákvæðum reglugerðarinnar hafi einnig verið brotið gegn sérstaklega afmörkuðum hátternisreglum, m.a. ákvæði 31.1 og 33.9 í viðauka IV við reglurnar en þar sé lögð á sú skylda að gæta að fallvörnum áður en vinna er hafin við aðstæður sem voru á slysstað, bæði vegna fallhæðar og halla á þakinu. Þá hafi einnig gengið á með vindkviðum, sbr. veðurúttektir í skýrslu Ístaks hf. og gögn frá Veðurstofu, og því full ástæða til að gæta sérstakrar varúðar. Engar fallvarnir hafi verið til staðar, hvorki öryggislínur né öryggispallar. Skortur á fallvörnum einn og sér nægi til þess að bótaábyrgð verði felld á stefnda enda um skýrt brot á sértækri reglu nefndrar reglugerðar að ræða. Það sé einnig í samræmi við niðurstöður Vinnueftirlits og Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Tjónið megi einnig rekja til ófullnægjandi verkstjórnar vinnuveitanda sem hafi ekki verið í samræmi við 21. gr., sbr. 23. gr. laga nr. 46/1980 og almennar reglur vinnuréttar. Af gögnum málsins sé ljóst að verkstjóri Ístaks hafi verið víðsfjarri þegar slysið átti sér stað. Synjun stefnda virtist byggjast á því að stefnanda og samstarfsmanni hans hafi verið uppálagt að vinna umrætt verk á einhvern allt annan hátt en þeir gerðu og að vinnuaðferð stefnanda hafi verið óþörf, hættuleg og beinlínis gegn þeirri vinnuaðferð sem viðhafa átti við verkið, eins og fram komi í bréfi stefnda. Í synjunarbréfi stefnda sé haft eftir vinnuveitanda að verkstjóri hafi verið skammt frá en ekki haft yfirsýn yfir vinnusvæðið og honum hafi ekki einu sinni verið kunnugt um að starfsmenn væru yfirhöfuð við störf á þakinu. Þessi rök stefnda fyrir synjun bótaskyldu virtust í raun staðfesta hið andstæða, þ.e. bótaskyldu. Með þessu sé staðfest með óyggjandi hætti að verkstjórn á staðnum hafi verið ábótavant. Frumskylda verkstjóra sé að leiðbeina starfsmönnum telji hann best að vinna verk á einhvern ákveðinn hátt í þeim tilgangi að stuðla að öryggi. Sérstaklega sé nákvæm fyrirsögn nauðsynleg af hálfu verkstjóra gagnvart erlendum starfsmönnum sem skilji ekki íslensku og séu jafnvel illa mæltir á enska tungu. Jafn mikilvægt verði að telja að verkstjóri skýri ekki eingöngu út hugmyndir sínar um framkvæmd verks, heldur gangi úr skugga um að útskýringar hans hafi komist til skila og framkvæmdin sé í samræmi við þær. Hvorugt virtist hafa verið gert í þessu tilfelli samkvæmt gögnum málsins. Ekkert liggi fyrir um það hvernig verkið hafi verið skýrt út fyrir stefnanda og samstarfsmanni hans. Verkið hafi verið stutt á veg komið en engu að síður hafi verkstjóri verið staddur fjarri verkstað og ekki haft yfirsýn yfir hann. Hvað sem líði vilja verkstjóra virtist sem kennslu hans hafi verið ábótavant og þannig ekki í samræmi við 25. gr. reglugerðar um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum nr. 920/2006 með tilliti til hættuaðstæðna á staðnum. Verkstjóri hafi ekki gefið fyrirmæli um það hvernig flytja ætti þakplöturnar niður af þakinu. Eina leiðin hafi verið sú að hífa þær niður af efra þakinu með krana. Einu fyrirmælin sem stefnandi og samstarfsfélagi hans hafi fengið hafi verið þau að þeir ættu að rífa þakið af. Þeir tveir hafi verið sammála um hvernig það skyldi gert og hafi þeir farið eftir því enda engin önnur fyrirmæli gefin. Stefnandi telji með öllu ósannað að þeir hafi byrjað að setja plöturnar undir þakið eins og haldið sé fram af hálfu stefnda að þeir hafi gert. Á því virtist byggt af hálfu stefnda að ekki hafi verið þörf fyrir fallvarnir þar sem vinna hafi átt verkið þannig að stefnandi og samstarfsmaður hans hafi ekki átt að vera staddir á þeim stað sem slysið varð. Stefnandi hafi engu að síður verið þar. Stefnandi hafi enga ástæðu haft til að vinna starfið á einhvern sérstaklega hættulegan hátt hafi honum verið uppálagt á skiljanlegan hátt að vinna verkið á annan tiltekin hættuminni máta. Því sé þó mótmælt að stefnandi hafi á einhvern hátt unnið verkið á hættulegri hátt en almennt gerðist eða að hann hefði unnið það þvert gegn fyrirmælum. Slíku sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Verkstjórn hafi ekki verið til staðar og ekkert eftirlit hafi verið með því hvernig verkið var unnið. Hafi ætlun verkstjóra verið sú að vinna verkið á einhvern þann hátt að fallvarnir væru óþarfar, þá hafi hvílt á honum rík skylda til að ganga úr skugga um að þannig væri verkið unnið. Lögbundin skylda hans hafi staðið til að tryggja að viðeigandi fallvarnir væru til staðar við vinnuna. Ófullnægjandi verkstjórn hafi verið meðorsök slyss stefnanda ásamt skorti á fallvörnum og á því hvoru tveggja beri vinnuveitandi ábyrgð. Stefnandi verði ekki sviptur bótarétti sínum í málinu að fullu vegna eigin sakar. Um það vísi stefnandi til tilskipunar Evrópuráðsins nr. 89/391/EBE frá 12. júní 1990 sem hafi m.a. verið lögfest með lögum nr. 68/2003 sem og ákvæðum tilskipunar ráðsins nr. 92/57/EBE frá 24. júní 1992 sem innleidd hafi verið í íslenskan rétt með reglum nr. 547/1996, sbr. 38. gr. laga nr. 46/1980. Jafnframt vísist til niðurstöðu EFTA-dómstólsins í máli nr. E-2/10 sem einnig eigi rætur sínar að rekja til Ístaks hf. og ófullnægjandi fallvarna. Á því sé byggt að ofangreindar tilskipanir leiði til þess að einungis í algjörum undantekningartilvikum verði starfsamaður, sem verði fyrir vinnuslysi, látinn bera tjón sitt sjálfur í heild eða að mestum hluta þegar fyrir liggi að vinnuveitandi hans hafi ekki sinnt öryggisskyldum sínum á vinnustað. Í máli þessu sé það beinlínis skjalfest í skýrslu Vinnueftirlits, þar sem fram komi að slysið megi rekja til ófullnægjandi fallvarna. Slík undantekningartilvik séu eingöngu fyrir hendi þegar starfsmaður valdi slysi beinlínis af ásetningi eða í það minnsta af talsvert meiri sök en vinnuveitandi. Svo hafi ekki verið í þessu tilfelli. Nauðsynlegt hafi verið að fara upp á þakið og til þess að unnt væri að fjarlægja plöturnar af þaki hússins. Því hafi verið þörf á fallvörnum sem Ístak hf. beri ábyrgð á að voru ekki til staðar. Við munnlegan málflutning var varakröfu stefnanda um verulega lækkun mótmælt af hálfu stefnanda. Því var einnig mótmælt að lagaskilyrði væru fyrir því að stefndi verði talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna slyssins sem stefnandi varð fyrir. Stefnandi styðji málsóknina við reglur skaðabótaréttar um ábyrgð atvinnurekanda á vanbúnaði á vinnustað sem og ófullnægjandi eftirliti. Stefnandi vísi jafnframt til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Um aðild stefnda sé byggt á lögum nr. 30/2004. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðjist við lög nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefnandi hafi hafið störf hjá Ístaki hf. 10. desember 2005. Hann hafi orðið fyrir slysi 24. febrúar 2009 er hann féll niður af þaki að […] í […]. Þar hafi hann verið við störf ásamt öðrum starfsmanni félagsins, C. Ístak hf. hafi unnið að viðbyggingu við eldra húsnæði og reist hafi verið nýtt sameiginlegt þak yfir gömlu og nýju bygginguna. Nýja þakið hafi staðið nokkru hærra en gamla þakið á byggingunni sem fyrir var og því hafi þurft að nota lausan stiga til að komast þangað upp af gamla þakinu. Í umrætt sinn hafi stefnandi og samstarfsmaður hans unnið að því að fjarlægja bárujárnsplötur af gamla þakinu og hafi þeir ætlað að stafla þakplötunum upp í búnt uppi á nýja þakinu. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins sé haft eftir stefnanda að hann hafi verið búinn að leggja eina plötu á þakið og verið að sækja þá næstu þegar hann varð þess var að hún var að fara af stað með vindinum. Hann hafi hlaupið að plötunni í því skyni að stöðva hana. Platan hafi reist sig í vindinum og hann gripið í hana skjólmegin. Við það hafi stefnandi fokið með plötunni u.þ.b. 4 metra eftir þakinu og fallið fram af þakbrúninni á steypusíló og til jarðar. Fallhæðin hafi verið 7,5 metrar. Atvikalýsing í stefnu virtist ekki vera í fullu samræmi við framangreinda lýsingu á tildrögum slyssins. Í stefnu sé þeim lýst þannig að „þegar [stefnandi] var að koma plötunni fyrir“ hafi hann séð að platan lyftist þegar snörp vindkviða skall á henni. Stefnandi hafi verið skjólmegin við plötuna, milli staðarins þar sem stafla átti plötunum og þakbrúnarinnar sem hann snéri baki í. Ósamræmi væri varðandi það hvort stefnandi hafi verið að koma plötunni fyrir eða verið búinn að því og þurft að hlaupa að henni þegar platan tókst á loft í vindinum. Lýsing stefnanda í undirritaðri yfirlýsingu hans í innri atburðarskýrslu Ístaks hf. væri hins vegar í samræmi við skýrslu Vinnueftirlitsins. Þar segi að þegar stefnandi hafi tekið eftir því að fyrsta platan var að fara af stað í vindkviðu hafi hann hlaupið til baka til að leggja þyngd á hana. Þegar hann hafi komið að henni „röngu megin“ hafi hún rétt sig alveg við og tekið hann með sér fram af. Hann hafi reynt að setjast niður til að fara ekki með plötunni niður en vindurinn hafi þá verið búinn að taka hann fram af. Hið sama komi fram í tilkynningu hans til stefnda 16. mars 2009 sem hann hafi sjálfur undirritað. Við fallið hafi stefnandi hlotið beinbrot á fótum og mjöðm og hann hafi í kjölfarið gengist undir aðgerðir. Þakplöturnar sem um ræðir hafi verið u.þ.b. 1,1 x 6-7 m að stærð. Vindhraði hafi mælst 7-11 m/sek. þegar slysið átti sér stað. Í skýrslu Vinnueftirlitsins segi að orsök slyssins megi helst rekja til þess að engar ráðstafanir hefðu verið gerðar til að koma í veg fyrir að bárujárnið gæti fokið. Jafnframt hafi ekki verið gerðar nægilegar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að starfsmenn gætu fallið af þakinu. Aðalkrafa um sýknu Sýknukrafa stefnda sé byggð á því að ósannað sé að tjón stefnanda megi rekja til saknæmrar háttsemi starfsmanna Ístaks hf. eða annarra atvika sem Ístak hf. beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Stefndi telji að tjón stefnanda verði rakið til óhappatilviljunar, eigin sakar eða áhættutöku stefnanda sjálfs. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns en hann hafi ekki sannað að tjónið verði rakið til atvika sem Ístak hf. beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Um ábyrgð stefnda fari samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar ásamt reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Ósannað sé að slysið verði rakið til ófullnægjandi vinnuaðstöðu stefnanda, gáleysis stjórnenda Ístaks hf. eða brots á þeim skyldum sem á félaginu hvíli samkvæmt lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglum, sem settar eru með stoð í þeim lögum, eða öðrum réttarreglum. Stefndi hafni því alfarið að vinnuaðstæðum hafi verið áfátt og að skort hafi á leiðbeiningar eða verkstjórn. Stefnanda og samstarfsmanni hans hafi verið falið að fjarlægja plöturnar af gamla þakinu. Plöturnar hafi síðan átt að flytja brott af verkstaðnum síðar. Af gamla þakinu hafi verið greið leið niður á gólfið undir nýja þakinu og þar hafi verið gott skjól. Aftur á móti hafi þurft að notast við lausan stiga til að komast upp á nýja þakið af því gamla. Þar hafi plöturnar enn fremur verið berskjaldaðar fyrir veðri og vindum. Því hafi blasað við að ótækt væri að geyma þær þar. Verkstjóri stefnanda hefði enga ástæðu haft til að ætla að stefnanda og samstarfsmanni hans kæmi slíkt til hugar, enda hefðu þeir haft víðtæka þekkingu og reynslu af byggingarframkvæmdum. Á ljósmyndunum megi sjá að nokkrum þakplötum hafði þegar verið raðað á gólfið undir nýja þakinu þegar slysið varð. Samkvæmt frásögn verkstjórans, sem hafði umsjón með verkinu, hafi það verið stefnandi og samstarfsmaður hans sem gerðu það. Í ljósi þess sætti enn meiri furðu en ella að þeir skyldu skyndilega bregða á það ráð að koma öðrum þakplötum fyrir uppi á nýja þakinu. Í málinu liggi ekki fyrir neinar skýringar á því verklagi og engar viðhlítandi skýringar hefðu nokkru sinni komið fram af hálfu stefnanda. Hafi stefnandi af einhverjum ástæðum talið sig þurfa að vinna uppi á nýja þakinu hafi honum borið að nota þann öryggisbúnað sem tiltækur var. Á verkstað hafi verið öryggisbelti, hjálmar og líflínur sem starfsmönnum hafi skilyrðislaust borið að nota við vinnu uppi á þökum ef aðstæður gáfu tilefni til. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um hvernig nota ætti þann búnað og við hvaða aðstæður enda hefði hann oft áður notað slíkan búnað við störf sín hjá Ístaki hf. Verkstjórinn hafi þess vegna ekki haft ástæðu til að brýna sérstaklega fyrir stefnanda að nota búnaðinn. Auk þess hafi verkstjórinn vart haft ástæðu til að ætla að stefnandi ætti nokkurt erindi upp á þakið í umrætt sinn. Telja verði að með verklagi sínu hafi stefnandi tekið verulega áhættu og sýnt af sér svo mikið gáleysi að jafnvel þótt litið yrði svo á að aðstæðum á verkstað eða verkstjórn hafi með einhverjum hætti verið áfátt verði stefnandi að bera tjón sitt að fullu sjálfur. Stefnandi sé smiður að mennt og hann hefði margra ára starfsreynslu við trésmíðar, þar af í fjögur og hálft ár hérlendis. Hann hefði starfað við byggingarframkvæmdir hjá Ístaki hf. í rúmlega þrjú ár. Honum hafi mátt vera fyllilega ljóst að nýja þakið væri ekki ákjósanlegur staður til að koma þakplötunum fyrir. Einnig hafi hann mátt vita að það væri áhættusamt að standa einn að því að flytja plöturnar til í vindinum á efra þakinu án aðstoðar samstarfsmanns síns. Þá hafi honum hlotið að vera ljóst að áhætta væri fólgin í því að vera uppi á þakinu án nauðsynlegs öryggisbúnaðar, sérstaklega þar sem vindur hafi verið allnokkur og gengið hafi á með kviðum. Enn fremur hafi það verið sérstaklega gáleysislegt af honum að koma skjólmegin að plötunni þegar hún var við það að takast á loft í vindinum. Hann hafi hlotið að vita að plötur af þessari stærð tækju mikinn vind á sig og því væri erfitt að hemja þær ef þær tækjust á loft í vindi. Mun áhættuminna hefði verið að hlaupa vindmegin að plötunni og freista þess að grípa í brún hennar. Með því móti hefðu verið hverfandi líkur á að hann fyki með plötunni. Stefndi mótmæli því að þau ákvæði í tilskipunum Evrópuráðsins sem stefnandi vísi til, sbr. niðurstöðu EFTA-dómstólsins í máli nr. E-2/10, leiði til þess að stefnanda verði ekki gert að bera tjón sitt sjálfur vegna eigin sakar. Ósannað sé með öllu að slysið verði rakið til þess að vinnuveitandi stefnanda hafi ekki sinnt þeim skyldum sínum að tryggja öryggi á vinnustaðnum. Umsögn Vinnueftirlits ríkisins um orsakir slyssins í skýrslu þess miðist við að stefnandi hafi verið við störf uppi á efra þakinu. Þar sé hins vegar engin afstaða tekin til þess hvort stefnanda hafi borið að vinna þar í umrætt sinn, enda falli rannsókn á slíku utan verksviðs Vinnueftirlitsins, sbr. 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Í skýrslunni sé af sömu ástæðum ekki tekin nein afstaða til þess hvort yfirmönnum hjá Ístaki hf. eða stefnanda sjálfum hafi borið eins og á stóð að gangast fyrir því að nægar öryggisráðstafanir væru gerðar. Af þessum ástæðum feli skýrsla Vinnueftirlitsins ekki í sér neina sönnun um að slysið verði rakið til sakar af hálfu yfirmanna hjá Ístaki hf. Stefndi telji þvert á móti að ef stefnandi hefði talið sig á annað borð eiga erindi með plöturnar upp á efra þakið þá hefði honum sjálfum borið að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir að þær gætu fokið sem og nauðsynlegar öryggisráðstafanir til að koma í veg fyrir að hann gæti fallið fram af þakinu. Stefndi hafni því alfarið að slys stefnanda megi rekja til þess að verkstjóri hans hafi brugðist þeim skyldum sem á hann séu lagðar í 21. og 23. gr. laga nr. 46/1980 eða í ákvæðum reglugerða sem vísað sé til í stefnu. Ekkert hafi komið fram um að verkstjóri stefnanda hefði vanrækt að tryggja örugg starfsskilyrði eða að veita þær leiðbeiningar sem með þurfti. Líta verði til þess að ef um er að ræða tiltölulega einföld verk, sem viðkomandi starfsmaður hafi auk þess ríka þekkingu á hvernig eigi að sinna, þá sé minni þörf á að veita ítarlega verkstjórn samtímis því sem verk er unnið. Þegar nokkuð augljóst sé með hvaða hætti inna beri verk af hendi verði að telja að leiðbeiningarskylda verkstjóra sé ekki jafn rík og þegar um er að ræða flókin verk eða verk sem viðkomandi starfsmenn eru óvanir að sinna. Þá mótmæli stefndi því að verkstjóra hafi borið að gangast fyrir því að fallvörnum yrði komið fyrir við nýja þakið vegna verksins því að alls ekki hafi staðið til að unnið væri uppi á því í umrætt sinn. Sá möguleiki að stefnandi færi upp á þakið hafi verið svo fjarstæðukenndur að verkstjórinn hafi ekki haft nokkra ástæðu til að gangast fyrir því að öryggisbúnaði yrði komið þar fyrir. Ósannað sé að stefnanda hafi borið að vinna uppi á nýja þakinu. Geyma hafi átt plöturnar undir þakinu á skjólsælli stað þar sem vindur var þennan dag. Þar hefðu starfsmennirnir verið byrjaðir að stafla plötunum. Um þetta hafi ekki þurft að gefa sérstök fyrirmæli. Enn fremur sé því mótmælt að verkstjórinn hafi verið „víðsfjarri“ þegar slysið varð. Hann hafi verið inni á skrifstofu sem staðsett hafi verið á vinnusvæðinu og séð til stefnanda uppi á þakinu. Því sé alfarið hafnað að með því að vera þar hafi verkstjórinn brotið gegn framangreindum lagaákvæðum. Við blasi að ekki sé tækt að skýra ákvæði um skyldur verkstjóra svo rúmt að þeim beri á hverjum tíma að fylgjast með sérhverju verki starfsmanna sinna, a.m.k. ekki ef um er að ræða einföld verk sem viðkomandi starfsmenn eigi að kunna góð skil á eða verk sem ætla megi að liggi fyllilega ljóst fyrir hvernig eigi að sinna. Stefndi mótmæli því að verulegu máli skipti í þessu samhengi að stefnandi skildi ekki íslensku. Hann hafi verið ágætlega mælandi á ensku og verkstjórinn hefði getað komið nauðsynlegum leiðbeiningum til hans á því tungumáli. Með vísan til framangreinds mótmæli stefndi því alfarið að slys stefnanda megi rekja til þess að yfirmenn eða aðrir starfsmenn vinnuveitanda hans hafi brotið hátternisreglur sem á starfssviðinu gildi, eða þess að þeir hafi með einhverjum hætti sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi. Varakrafa um verulega lækkun Til vara byggi stefndi á því að aðeins sé unnt að dæma hann skaðabótaskyldan að hluta. Sú krafa sé annars vegar byggð á því að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til eigin sakar hans. Stefnandi eigi því að bera stærstan hluta tjóns síns sjálfur þar sem eigin sök hans upphefji bótaskylduna að mestu leyti. Hins vegar sé byggt á því að taka verði tillit til eigin áhættu Ístaks hf. samkvæmt ábyrgðartryggingu félagsins og að stefndi geti ekki borið bótaábyrgð nema að því leyti sem tjón stefnanda reynist vera umfram þá fjárhæð. Hvað varði eigin sök stefnanda vísi stefndi til þeirra röksemda sem hafi verið raktar að framan til stuðnings aðalkröfu. Einkum sé vísað til þess að stefnandi hafi sjálfur kosið að koma plötunum fyrir uppi á efra þakinu þrátt fyrir að ljóst væri að unnt væri að fjarlægja þær með mun öruggari og einfaldari hætti með því að koma þeim fyrir á gólfinu undir þakinu. Stefnanda hafi mátt vera þetta ljóst. Fyrst hann kaus að koma plötunum fyrir uppi á efra þakinu hafi honum einnig borið að sýna fyllstu aðgæslu með því að nýta þann öryggisbúnað sem var til staðar, sérstaklega þar sem allnokkur vindur var. Þá hefði hann átt að bera sig að með öðrum hætti þegar hann reyndi að varna því að platan fyki, þ.e. með því að nálgast hana vindmegin. Stefnanda hafi mátt vera þessi atriði ljós enda sé hann menntaður smiður og hefði lengi fengist við sambærileg störf. Hvað varði eigin áhættu Ístaks hf. þá hafi hún numið 2.200.000 krónum á slysdegi. Beri að taka tillit til þess, enda sé ekki unnt að fallast á bótaábyrgð og greiðsluskyldu hins stefnda vátryggingafélags nema að því marki sem tjón stefnanda sé metið til hærri fjárhæðar en eigin áhætta. Stefndi hafi ekki fallist á að taka á sig frekari ábyrgð en sem því nemi og gefi því augaleið að ábyrgð stefnda takmarkast við þá fjárhæð. Um lagarök vísi stefndi einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, óhappatilviljun, gáleysi, orsakatengsl og sennilega afleiðingu og eigin sök tjónþola, auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þá vísist til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstöður Verkið sem hér um ræðir og unnið var af hálfu Ístaks hf. þegar stefnandi varð fyrir umræddu slysi fólst meðal annars í því að reisa viðbyggingu við eldra hús. Nýtt þak var sett á alla bygginguna og því þurfti að rífa þakið sem fyrir var á eldra húsinu. Nýja þakið var komið á að hluta en rífa þurfti plötur af gamla þakinu sem stefnandi vann við ásamt samverkamanni sínum, C, þegar slysið varð. Nýja þakið stendur hærra en hið eldra og flutti stefnandi þakplöturnar af gamla þakinu upp á nýja þakið. Hann hefur gefið þá skýringu á ástæðum fyrir því að hífa hafi þurft plöturnar niður af nýja þakinu með krana en það hafi verið eina leiðin til að koma þeim niður af þakinu. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi ekki átt nokkurt erindi upp á nýja þakið sökum þess að plöturnar hafi átt að setja undir þakið í skjól og það hafi stefnandi og C verið byrjaðir að gera. Staðhæfingar stefnanda um að þakplöturnar hafi þurft að setja upp á nýja þakið til þess að unnt væri að hífa þær niður og fjarlægja af byggingarstað hafa þó ekki verið hraktar af hálfu stefnda. Engar upplýsingar liggja fyrir í málinu um það hvernig stefnanda var uppálagt að vinna verkið að öðru leyti en því að þeir C hafi átt að rífa gamla þakið af húsinu sem fyrir var. Í Rekstarhandbók Ístaks hf., Innri atburðarskýrslu, segir í lýsingu á aðdraganda slyssins að starfsmennirnir hafi verið byrjaðir að fjarlægja þakplötur fyrir flutning niður. Verkstjóri Ístaks hf. lýsti því fyrir dóminum að á myndum, sem teknar voru á slysdegi, sæist að nokkrum plötum hefði verið staflað undir þakið. Augljóst hafi verið að ekki hafi átt að setja þakplöturnar upp á nýja þakið við þær aðstæður sem þarna voru en óumdeilt er að á gekk með vindhviðum. Af skýrslu verkstjórans fyrir dóminum verður þó ekki ráðið að stefnanda hafi verið sagt að hann ætti að setja þakplöturnar, sem átti að fjarlægja, undir þakið en ekki upp á það. Í Rekstarhandbókinni, sem vitnað er til hér að ofan, kemur fram lýsing C á því að þeir, þ.e. hann og stefnandi, hefðu byrjað á því að flytja þakplöturnar niður (had begun to move the sheets down to the ground). Í skýrslunni er hann tilgreindur sem vitni að slysinu en ekki tókst að kalla hann fyrir dóminn þar sem ekki hafðist upp á honum þrátt fyrir talsverða leit og fyrirspurnir lögmanns stefnanda um hann. Verkstjóri Ístaks hf. lýsti því fyrir dóminum að stefnandi hefði verið með betri mönnum sem hann hefði haft í verkinu. Menn hafi unnið við hin ýmsu verk en stefnandi og C hafi verið í þakinu. Um hafi verið að ræða viðbyggingu við gamalt hús og að hluta til nýtt þak. Þeir hafi verið búnir með það en eftir stóð að framlengja sperrurnar upp í gamla þakið og rífa það af sem þeir hafi verið byrjaðir á þegar slysið varð. Þeir hafi farið yfir verkið saman í byrjun, þeir hafi rætt hvernig þeir ætluðu að vinna og hverjir verkþættirnir væru en verkinu hafi verið skipt í einingar. Notuð voru dýr tæki þannig að aðgæslu var þörf við skipulag og annað. Varðandi vinnu við nýja þakið hafi allt verið unnið innan frá, þeir hafi aldrei þurft að vinna uppi á þakinu og verkstjórinn kvaðst hafa treyst þeim alveg 100% til að vinna verkið. Þeir hafi rætt saman ef eitthvað kom upp eins og viðtekin venja hafi verið. Verkstjórinn kvaðst ekki hafa gefið starfsmönnunum fyrirmæli um að setja plöturnar upp á nýja þakið en hann hafi séð áður en slysið varð að þeir hafi verið búnir að setja plöturnar undir þakið og hafi hann engar athugasemdir gert við það. Ekki hafi átt að hífa plöturnar niður þennan dag. Fleira hafi þurft að hífa niður og gert hafi verið ráð fyrir að það yrði gert í einu lagi eftir að allt hafði verið rifið. Taka hafi þurft fleira en járnið, þ.e. sperrur og allt timbur, til að unnt væri að framlengja sperrur upp í hitt þakið. Verkstjórinn kvaðst ekki muna hvort hann hefði verið búinn að kynna þessi áform fyrir starfsmönnunum. Aðspurður hvort hann hefði gefið stefnanda fyrirmæli um að setja plöturnar ekki upp á nýja þakið heldur stafla þeim undir þakinu sagðist hann ekki hafa gefið honum nein sérstök fyrirmæli en hann hafi séð hvað þeir voru búnir að gera. Verkstjórinn kvaðst ekki hafa gefið stefnanda fyrirmæli en þeir hafi rætt verkefnið í byrjun verksins. Aðspurður hvort rætt hefði verið sérstaklega um það að plöturnar ættu ekki að fara upp á þakið til þess að flytja þær í burtu neitaði hann því en þetta lægi bara í hlutarins eðli. Hann staðfesti að eina leiðin til að koma plötunum niður, ásamt öðru sem rifið var af þakinu, hafi verið að hífa það niður af efra þakinu með krana. Í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins segir að stefnandi hafi verið ásamt C að vinna við að flytja bárujárnsplötur sem verið var að rífa af þaki eldri byggingarinnar. Plöturnar hafi átt að flytja niður af þakinu og niður á vinnusvæði á jarðhæð. Orsök slyssins megi helst rekja til þess að engar ráðstafanir hefðu verið gerðar til þess að koma í veg fyrir að bárujárnið gæti fokið. Jafnframt hefðu ekki verið gerðar nægar ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir að starfsmenn gætu fallið fram af þakinu. Í 13. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 segir að atvinnurekandi skuli tryggja, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Samkvæmt 21. gr. laganna er verkstjóri fulltrúi atvinnurekanda og skal hann sjá um að allur búnaður sé góður og öruggt skipulag sé ríkjandi á þeim vinnustöðum sem hann hefur umsjón með. Vinnu skal haga og framkvæma þannig samkvæmt 37. gr. sömu laga að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Fylgja skal viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins að því er varðar aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Í 38. gr. sömu laga segir að félagsmálaráðherra setji nánari reglur um hvaða kröfur skuli uppfylltar varðandi skipulag, tilhögun og framkvæmd vinnu. Í reglum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum nr. 547/1996, sem settar voru með heimild í 38. gr. laga nr. 46/1980, eru taldar í IV. viðauka lágmarkskröfur um öryggi og heilsuvernd fyrir byggingarsvæði. Í B-hluta viðaukans, þar sem taldar eru sérstakar lágmarkskröfur sem gilda um vinnustæði á byggingarsvæðum, segir um vinnu á þökum, sbr. liði 31 og 31.1, að ef framkvæma skuli vinnu á þaki, og ef aðstæður eru með ákveðnum hætti þannig að valdið geti því að starfsmenn falli niður, megi ekki hefja vinnu fyrr en nauðsynlegar ráðstafanir hafi verið gerðar svo ekki sé hætta á að menn falli niður. Þegar virtar eru þær aðstæður sem hér að framan er lýst verður að telja að fallvörnum hafi verið áfátt þegar stefnandi varð fyrir umræddu slysi sem meta verður starfsmönnum Ístaks hf. til sakar. Jafnframt verður að telja með vísan til framangreindra reglna að verkstjóra hafi borið að tryggja betra skipulag á þeirri vinnu sem stefnandi sinnti ásamt öðrum starfsmanni Ístaks hf. við að rífa þakplötur af gamla þakinu og fjarlægja þær eins og lýst hefur verið hér að framan. Ósannað verður að telja að stefnandi hafi fengið fyrirmæli um hvernig standa ætti að því að fjarlægja þakplöturnar sem um ræðir, hvenær hafi átt að hífa þær niður af þakinu og hvernig skyldi gætt að öryggi þegar farið var upp á þakið. Þá verður að telja að stefndi hafi ekki sýnt fram á að stefnanda verði um það kennt að ekki voru gerðar ráðstafanir til að koma í veg fyrir að þakplöturnar gætu fokið eða að ekki voru viðhafðar nauðsynlegar öryggisráðstafanir til að koma í veg fyrir að stefnandi gæti fallið fram af þakinu. Með vísan til alls þessa verður að telja að Ístak hf. hafi borið ábyrgð á því að öryggis væri gætt með viðeigandi fallvörum og viðhlítandi verkstjórn við þær aðstæður sem voru umræddan dag á vinnustaðnum. Tjón stefnanda, sem hann hefur gert nægilega grein fyrir með læknisvottorðum og öðrum gögnum, verður að telja rakið til þess að framangreindra reglna var ekki gætt af hálfu Ístaks hf. Skilyrði skaðabótaskyldu eru samkvæmt þessu fyrir hendi. Félagið hafði ábyrgðartryggingu hjá stefnda og er óumdeilt í málinu að bótaskylda fellur á stefnda verði skilyrði skaðabótaskyldu talin fyrir hendi. Varakrafa stefnda, þess efnis að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna slyssins, er í fyrsta lagi byggð á því að tjón stefnanda verði að mestu leyti rakið til eigin sakar stefnanda og því verði hann að bera stærstan hluta tjónsins sjálfur. Eins og að framan er rakið var öryggisráðstöfunum og verkstjórn áfátt af hálfu Ístaks hf. þegar stefnandi varð fyrir umræddu slysi. Af hálfu stefnda hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi brotið gegn fyrirmælum verkstjóra um verklag eða að hann eigi af öðrum ástæðum sök á því að hann féll fram af þakinu. Með vísan til þess ber að hafna þessari málsástæðu stefnda. Í öðru lagi er varakrafa stefnda byggð á því að eigin áhætta Ístaks hf. hafi numið 2.200.000 krónum á slysdegi. Beri að taka tillit til þess enda sé ekki unnt að fallast á bótaábyrgð og greiðsluskyldu stefnda nema að því marki sem tjón stefnanda sé metið til hærri fjárhæðar en eigin áhætta. Þar sem stefndi hafi ekki fallist á að taka á sig frekari ábyrgð en sem því nemi takmarkist ábyrgð stefnda við þá fjárhæð. Krafa stefnanda er viðurkenningarkrafa en með því að krefjast þess að hún nái fram að ganga leitast stefnandi við að fá viðurkenningu á því að skaðabótaskylda sé fyrir hendi og að bótakrafan verði greidd úr ábyrgðartryggingu Ístaks hf. eftir þeim reglum sem um hana gilda. Með dóminum verður ekki skorið úr um fjárhæðir sem stefnda beri að greiða stefnanda nái viðurkenningarkrafa hans fram að ganga í málinu. Með vísan til þessa ber einnig að hafna þessari málsástæðu stefnda en af hvoru tveggja leiðir að varakrafa hans um að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna slyssins verður ekki tekin til greina. Að fenginni þessari niðurstöðu ber að taka kröfu stefnanda til greina um að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda úr ábyrgðartryggingu Ístaks hf. á afleiðingum vinnuslyss stefnanda 24. febrúar 2009. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Magnúsar Hrafns Magnússonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 600.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er samtals 288.278 krónur vegna ferðakostnaðar stefnanda, þýðinga á dómskjölum og dómtúlks. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. og 4. mgr. 128. gr. laga um meðferð einkamála ber að dæma stefnda til að greiða málskostnað, sem er ákveðinn 1.041.278 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts, sem greiðist í ríkissjóð. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Krafa stefnanda, A, um að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf., úr ábyrgðartryggingu Ístaks hf. á afleiðingum vinnuslyss stefnanda 24. febrúar 2009, er tekin til greina. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Magnúsar Hrafns Magnússonar hdl., 600.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er samtals 288.278 krónur. Stefndi greiði 1.041.278 krónur í málskostnað í ríkissjóð.
|
Mál nr. 53/2010
|
Kærumál Málsástæða Heimvísun
|
Úrskurður héraðsdóms, sem staðfesti ákvörðun dómsmálaráðherra um að X skyldi framseldur til Brasilíu, var felldur úr gildi þar sem ekki var tekin afstaða til allra málsástæðna X.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. janúar 2010, þar sem staðfest var ákvörðun dómsmálaráðherra 11. desember 2009 um að framselja varnaraðila til Brasilíu. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili neytti heimildar í 14. gr. laga nr. 13/1984 þegar hann krafðist úrskurðar héraðsdóms um ákvörðun dómsmálaráðherra. Um meðferð málsins fór eftir ákvæðum XXV. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hinn kærði úrskurður fól í sér lokaniðurstöðu í máli varnaraðila. Í greinargerð hans til héraðsdóms er að finna athugasemd sem ekki verður skilin öðru vísi en svo að hann byggi kröfu sína meðal annars á því að framsalskrafan sé ekki gerð af réttum aðila í Brasilíu. Með hliðsjón af f. lið 1. mgr. 178. gr. laga nr. 88/2008 verður 4. mgr. 181. gr. sömu laga skýrð svo að ekki hafi verið heimilt að kveða upp úrskurð, þar sem kröfu varnaraðila var synjað, nema tekin væri afstaða til allra málsástæðna hans. Í hinum kærða úrskurði er ekki tekin afstaða til framangreindrar málsástæðu. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Með vísan til 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 verður ekki dæmt um sakarkostnað að svo stöddu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný.
|
Mál nr. 527/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. október 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. október 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu þess efnis að kærði, X, kt. [...], sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. október nk. kl. 16.00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að í gær, um kl. 13:34, hafi kærði, X, tilkynnt lögreglu að nágranni hans og vinur, Y, kt. [...], lægi rænulaus í rúmi sínu að [...], íbúð [...], í Reykjavík. Hafi kærði farið inn í opna íbúð Y og komið að honum liggjandi í blóði sínu. Kl. 13:39 hafi lögregla komið á vettvang og hitt þar fyrir kærða sem hafi vísað lögreglu á íbúð Y. Þegar komið hafi verið inn í íbúðina var hún verið mettuð ljósum reyk. Í svefnherbergi íbúðarinnar hafi Y legið á hægri hlið í rúmi sínu, alklæddur og í skóm, með sæng og kodda yfir höfði sér. Er lögregla hafi lyft sænginni og koddanum af höfði Y hafi mátt sjá mikla áverka vinstra megin á andliti hans. Þá hafi mátt sjá duft úr slökkvitæki á vinstri vanga Y og í rúmi hans, einnig blóðslettur á veggnum fyrir ofan höfuðgafl rúmsins. Hafi Y verið fluttur á slysadeild, þar sem hann hafi látist af sárum sínum kl. 23:30. Í vottorði Z komi fram að Y hafi orðið fyrir mjög alvarlegum og í byrjun greinilega lífshættulegum áverkum við áverkana sem hafi hlotist fyrr um daginn og dregið hann til dauða. Ætla megi að Y hafi verið veitt höfuðhögg með slökkvitæki því sem hafi fundist á vettvangi. Kl. 14:23 hafi kærði X verið handtekinn, grunaður um að hafa veitt Y umrædda áverka. Við handtöku hafi kærði verið verulega ölvaður, jafnvægi hans óstöðugt og málfar eilítið óskýrt. Við athugun lögreglu á vettvangi hafi kærði haft nýlegt hrufl á fingri, þá hafi mátt sjá á höndum hans duft úr slökkvitæki. Hafi kærði ekki getað gefið viðhlítandi skýringu á tilkomu áverka og dufts á höndum sínum. Við húsleit á heimili kærða að [...], íbúð [...], hafi fundist úlpa með blóðblettum á, duft úr slökkvitæki og blóðkám á á vaski, rafmagnsrofa og útidyrahurð. Öryggismyndavélakerfi sé í fjölbýlishúsinu og við skoðun á myndbandsupptökum þess sjáist, kl. 11:25 Y og kærði X fara saman út úr húsinu. Kl. 11:33 komi þeir svo saman inn. Enginn sjáist koma eða fara út úr húsinu, uns lögregla komi inn í andyrið kl. 13:38. Við nánari skoðun megi sjá kærða X íklæddan úlpu sem líkist mjög úlpu þeirri sem hafi fundist blóðug í íbúð hans. Þá megi sjá kærða, þar sem þeir séu báðir staddir í anddyri hússins, baða út höndum eins og um ósætti væri að ræða þeirra á milli. Nú fyrr í dag hafi verið tekin skýrsla af kærða þar sem hann neiti sök. Kveðist hann hafa verið með Y við drykkju frá því á laugardaginn var í íbúð Y. Um hádegisbilið í gær hafi Y lagst upp í rúm og sofnað. Þá hafi hann ákveðið að fara yfir í sína íbúð, þar sem hann hafi haldið áfram drykkju. Um 40 mínútum seinna hafi hann farið yfir til Y og þá séð hann blóðugan í rúminu, hann þá tekið um höfuð hans til að reyna að losa um öndunarveg hans. Hann hafi séð slökkvitæki í rúminu og ýtt því frá. Að því loknu hafi hann hringt í 112 og óskað eftir aðstoð lögreglu. Hann segist hafa beðið eftir lögreglu allan tímann inn í íbúð Y. Aðspurður um ferðir sínar í hádeginu í gær, samanber myndbandsupptökur, segist hann ekki muna eftir því að hafa farið út. Þá hafi kærði verið spurður um blóðkám sem hafi fundist í íbúð hans, sem hann hafi sagt tilkomið er hann fór yfir í sína íbúð, í fylgd lögreglu. Rannsókn málsins sé á algjöru frumstigi og því afar brýnt að kærði fái ekki svigrúm til að torvelda hana eða spilla henni á nokkurn hátt. Fyrir liggi að afla vitna og taka skýrslur af þeim, auk þess sem unnið sé að rannsókn sönnunargagna, m.a. m.t.t. framburðar kærða. Kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a.-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Kærða er gefið að sök brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga. Með vísan til þess sem fram kemur í greinargerð lögreglustjóra og þess sem rannsóknargögn málsins bera með sér er fallist á að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem varðað getur fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins er á frumstigi og fallist er á að kærði geti torveldað rannsókn málsins með því að koma undan sönnunargögnum eða hafa áhrif á vitni, gangi hann laus. Er því fallist á kröfu um gæsluvarðhald eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. október nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 245/2002
|
Kærumál Vanreifun Gagnsök Frávísun frá héraðsdómi
|
L, A og G höfðuðu mál á hendur J og L hf. Af því tilefni höfðaði J gagnsök á hendur L og A þar sem hann krafðist þess að að viðurkennt yrði að gagnstefndu væru bótaskyldir gagnvart sér vegna vanefnda á hluthafasamkomulagi dags. 24. janúar 2001. Gagnsökinni var vísað frá héraðsdómi þar sem J hafði ekki sýnt fram á að hann hefði beðið tjón, þ.e. hvert tjónið væri og á hvern hátt það hefði orsakast af þeim atvikum sem hann teldi hafa valdið bótaábyrgð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. maí 2002, þar sem vísað var frá dómi gagnsök, sem sóknaraðili höfðaði í máli varnaraðila og Guðmundar A. Birgissonar á hendur sér og Lyfjaverslun Íslands hf. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka gagnsökina til efnismeðferðar. Þá krefst hann þess að varnaraðilum verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Jóhann Óli Guðmundsson, greiði varnaraðilum, Lárusi L. Blöndal og Aðalsteini Karlssyni, hvorum um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 533/2012
|
Fjármálafyrirtæki Kröfuréttur Skuldskeyting Veðréttindi Handveð
|
A setti með handveðsyfirlýsingu 25. júlí 2008 MPF hf. að handveði alla fjármálagerninga sína samkvæmt viðskiptamannayfirliti dagsettu sama dag. Skyldi veðsetningin vera til tryggingar skaðlausri og skilvísri greiðslu á öllum skuldbindingum A og A ehf., félags í hennar eigu, við bankann. Jafnframt setti A bankanum að handveði með sömu handveðsyfirlýsingu tiltekinn reikning sem varðveittur var í K hf. Innstæða sem flutt hafði verið af þeim reikningi til SÍ, vegna óróa á íslenskum fjármálamörkuðum, var 15. desember 2008 lögð inn á reikning A í MPF hf. Þann 16. mars 2009 ráðstafaði MP hf. innstæðunni til greiðslu á fjárskuldbindingum A hf. Í málinu krafði A MP hf. um þá fjárhæð og taldi bankann hafa ráðstafað fjármununum á ólögmætan hátt. MP hf. krafðist sýknu á grundvelli aðildarskorts og taldi sig enga ábyrgð bera á þeirri ákvörðun forvera síns að ráðstafa umræddri fjárhæð af reikningi A. Taldi Hæstiréttur að með samþykki F á yfirfærslu tiltekinna rekstrarhluta, þ.m.t. innlánsreikninga, hafi átt sér stað skuldaraskipti á grundvelli 106. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og að nýr skuldari hafi komið í stað fyrri skuldara. A hafi því verið rétt að beina endurgreiðslukröfu sinni að MP hf. Þá taldi Hæstiréttur að K hf. hefði sem þriðji maður tekið að sér varðveislu veðsins í skilningi fyrsta málsliðar 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og að til þeirrar ráðstöfunar hafi verið stofnað með samkomulagi A og MPF hf. Þegar sá innlánsreikningur hafi verið færður úr K hf. til SÍ og síðar MPF hf. hafi vörslum þriðja manns á veðandlaginu lokið og MPF hf. hafi sjálfur tekið við varðveislu þess svo sem lægi í eðli handveðréttar. Réttarvernd þeirri sem MPF hf. hafði öðlast í öndverðu við handveðsetningu reiknings A í K hf. hafi því ekki verið fallin niður þegar hin umkrafða fjárhæð var tekin út af reikningi A í MPF hf. Var MP hf. því sýknaður af kröfu A.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. ágúst 2012. Hún krefst þess að stefndi greiði sér 5.643.919 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. mars 2009 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Lántökum áfrýjanda hjá MP Fjárfestingarbanka hf. á árinu 2007 til að fjármagna kaup hennar á stofnfjárhlutum í BYR sparisjóði er ásamt efndum þeirra samninga og uppgjöri nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með samningi 25. júlí 2008 tók einkahlutafélag í eigu áfrýjanda, Auður er afl ehf., lán hjá MP Fjárfestingarbanka hf. að fjárhæð 202.679.228 krónur til að fjármagna kaup þess félags á stofnfjárhlutum í BYR sparisjóði og skuldbatt lántaki sig til að endurgreiða lánið með einni greiðslu 26. janúar 2009. Í lánssamningnum kom fram að til tryggingar endurgreiðslu lánsins settu áfrýjandi og sjö nánar tilgreindir einstaklingar lánveitanda að handveði stofnfjárbréf sín í BYR sparisjóði og geymslusafn þar. Sama dag og síðastgreindur lánssamningur var gerður undirritaði áfrýjandi sérstaka handveðsyfirlýsingu þar sem hún setti MP Fjárfestingarbanka hf. að handveði með 1. veðrétti alla fjármálagerninga sína samkvæmt viðskiptamannayfirliti dagsettu þann sama dag. Skyldi veðsetningin vera til tryggingar skaðlausri og skilvísri greiðslu á öllum skuldbindingum veðsala og Auður er afl ehf. við MP Fjárfestingarbanka hf. Þá setti veðsali lánveitandanum MP Fjárfestingarbanka hf. einnig að handveði með sömu handveðsyfirlýsingu reikning sinn „nr. [...]813, sem er í vörslu og umsjón veðhafa f.h. veðsala, og alla inneign eða innstæðu sem myndast vegna viðskipta veðsala hjá eða við veðhafa og lögð er inn á reikninginn. Reikningurinn er í vörslu og umsjón veðhafa þannig að veðsali hefur engan ráðstöfunarrétt yfir reikningnum og er óheimilt að ráðstafa innstæðu reikningsins nema með skriflegu samþykki veðhafa. Handveðsrétturinn nær til allrar innstæðu á reikningnum, eins og hún er hverju sinni, hverju nafni sem nefnist, hvort sem um höfuðstól, vexti, verðbætur eða annað er að ræða. Handveðsréttur veðhafa nær til hvers konar arðs og vaxta sem falla til á gildistíma veðsetningarinnar enda þótt þær skuldbindingar sem hið veðsetta á að tryggja séu ekki gjaldfallnar. Öllum fjármunum þeim, sem safnast inn á framangreindan reikning, er veðhafa heimilt að ráðstafa einhliða til greiðslu á skuldum veðsala og ábyrgðum á hverjum tíma hjá veðhafa. Þá er veðhafa heimilt, hvenær sem er, að taka sér greiðslu af handveðinu, eins og þörf krefur, allt að mati veðhafa og án afskipta eða atbeina annarra, til lúkningar gjaldföllnum kröfum veðhafa á hendur veðsala samkvæmt framangreindu auk vaxta, dráttarvaxta, gengisálags og alls kostnaðar.“ II Þegar áfrýjandi og Auður er afl ehf. tóku framangreind lán á árunum 2007 og 2008 hjá MP Fjárfestingarbanka hf. var kennitala þess banka 540599-2469. Á þeim tíma hafði sá banki ekki viðskiptabankaleyfi og mun bankainnstæðan sem vísað var til í handveðsyfirlýsingunni 25. júlí 2008 því hafa verið varðveitt á reikningi nr. [...]813 í Kaupþingi banka hf. Fjárhæð innstæðunnar kom ekki fram í handveðsyfirlýsingunni 25. júlí 2008 en samkvæmt bankayfirliti voru lagðar 5.000.000 krónur inn á reikninginn 11. janúar 2008. Vegna þess óróa sem varð á íslenskum fjármálamörkuðum í október 2008 mun MP Fjárfestingarbanki hf. hafa tekið þá ákvörðun að flytja innstæður sínar og viðskiptamanna sinna, þar á meðal innstæðuna á reikningi nr. [...]813, frá Kaupþingi banka hf. til Seðlabanka Íslands og var það gert 8. október 2008. Fram er komið í málinu að MP Fjárfestingarbanki hf. mun hafa fengið viðskiptabankaleyfi 10. október 2008. Þann 12. desember 2008 var stofnaður á nafni áfrýjanda í MP Fjárfestingarbanka hf. innlánsreikningur nr. [...]774. Innstæða sú að fjárhæð 5.000.000 krónur, sem flutt hafði verið úr Kaupþingi banka hf. yfir í Seðlabanka Íslands, var 15. desember 2008 lögð inn á hinn nýja reikning áfrýjanda í MP Fjárfestingarbanka hf. Síðar bættust vextir við höfuðstólinn og nam fjárhæð innstæðunnar 5.643.919 krónum 16. mars 2009. MP banki hf. ráðstafaði 16. mars 2009 innstæðunni á reikningi áfrýjanda nr. [...]774 í þeim banka samkvæmt því sem á bankayfirliti segir „v/láns“. Er ekki um það deilt að fjárhæðinni mun hafa verið varið til greiðslu upp í vangoldna skuld Auður er afl ehf. samkvæmt lánssamningnum 25. júlí 2008 sem áður er frá greint. Nafni MP Fjárfestingarbanka hf. með kennitöluna 540599-2469 mun hafa verið breytt í MP banki hf. með sömu kennitölu. Ekki kemur fram hvenær sú nafnbreyting var gerð en af gögnum málsins verður þó ráðið að það hafi gerst fyrir 16. mars 2009. Á hinn bóginn er fram komið að nafni MP banka hf. var 11. apríl 2011 breytt í EA fjárfestingarfélag hf. með sömu kennitölu, 540599-2469. Með úrskurði Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. apríl 2011 var bú Auður er afl ehf. tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu MP banka hf. með kennitöluna 540599-2469. Var krafa um gjaldþrotaskiptin dagsett 30. mars 2011 og móttekin 14. apríl sama ár. III Meðal gagna málsins er frétt af vefsíðu Fjármálaeftirlitsins, fme.is. Þar segir meðal annars: „Samþykki Fjármálaeftirlitsins fyrir yfirfærslu rekstrarhluta skv. 106. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Fjármálaeftirlitið samþykkti þann 11. apríl 2011 yfirfærslu á tilgreindum rekstrarhluta EA fjárfestingarfélags hf. (áður MP banki hf.) kt. 540599-2469, til MP banka hf. (áður nb.is-sparisjóður hf.) ... Fjármálaeftirlitið veitti þann 11. apríl 2011 MP banka hf. (áður nb.is-sparisjóður hf.), kt. 540502-2930, Ármúla 13a, 108 Reykjavík, starfsleyfi sem viðskiptabanki samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Frá sama tíma fellur niður starfsleyfi félagsins sem sparisjóður.“ Í tilefni fyrirspurnar frá lögmanni áfrýjanda 3. nóvember 2011 segir svo í svarbréfi Fjármálaeftirlitsins sem barst lögmanninum 10. nóvember sama ár: „Með yfirfærslu rekstrarhlutans færðust þann 11. apríl sl. öll innlán EA fjárfestingarfélags (áður MP banki) til MP banka. Með innlánum í þessu tilviki er væntanlega átt við innlánsreikninga. Hvort ábyrgð á ráðstöfun af innlánsreikningi umbjóðanda þíns heyri undir EA fjárfestingarfélag eða MP banka getur Fjármálaeftirlitið ekki lagt mat á. EA fjárfestingarfélag hefur starfsleyfi sem viðskiptabanki skv. 1. tölul. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 161/2002 ... og hefur heimild skv. a. lið 1. tölul. 1. mgr. 3. gr. ... til að taka á móti innlánum.“ Með bréfi 16. október 2012 til lögmanns stefnda frá KPMG ehf., sem ritað er í tilefni dómsmáls þessa, segir svo: „Samkvæmt beiðni yðar, ... staðfestum við sem kjörnir endurskoðendur MP banka hf., kt. 540502-2930, ... að við kaup bankans á tilgreindum rekstrarhlutum af EA fjárfestingarfélagi hf. (áður MP banki hf.), kt. 540599-2469, hinn 1. apríl 2011, fylgdu engar kröfur á hendur Auði er afl ehf. ... Lánssamningur seljanda (EA fjárfestingarfélags hf.) við Auði er afl ehf., dags. 25. júlí 2008, að fjárhæð 202.679.228 krónur, er því ekki og hefur ekki verið meðal eigna MP banka hf., kt. 540502-2930.“ Önnur gögn um yfirtöku stefnda á innlánsskuldbindingum EA fjárfestingarfélags hf. hafa ekki verið lögð fram í málinu. IV Í málinu krefur áfrýjandi stefnda, MP banka hf. með kennitöluna 540502-2930, um endurgreiðslu á þeim 5.643.919 krónum sem MP banki hf. með kennitöluna 540599-2469 ráðstafaði 16. mars 2009 af reikningi áfrýjanda nr. [...]774 í þeim banka. Ágreiningur málsaðila hvað varðar endurgreiðsluskyldu stefnda er í aðalatriðum tvíþættur. Í fyrsta lagi telur stefndi sig enga ábyrgð bera á þeirri ákvörðun MP banka hf. með kennitöluna 540599-2469 að ráðstafa umræddri fjárhæð af reikningi áfrýjanda í bankanum 16. mars 2009. Kveðst stefndi hafa tekið yfir innlánsskuldbindingar í bankanum miðað við stöðu þeirra á yfirtökudeginum 11. apríl 2011, og séu meintar ólögmætar færslur forvera stefnda af reikningnum fyrir þann tíma sér óviðkomandi. Þessu er áfrýjandi ekki sammála og telur þann aðila sem yfirtók innlánsskuldbindinguna bera ábyrgð gagnvart sér á heimildarlausri úttekt forverans af reikningnum. Í öðru lagi deila aðilar um hvort sú réttarvernd, sem MP Fjárfestingarbanki hf. öðlaðist með handveðsyfirlýsingunni 25. júlí 2008 í innstæðu áfrýjanda á reikningi nr. [...]813 í Kaupþingi banka hf., hafi fallið niður við flutning innstæðunnar, fyrst til Seðlabanka Íslands 8. október 2008 og síðar til MP Fjárfestingarbanka hf. 15. desember sama ár, þar sem ekki hafi verið gefin út ný handveðsyfirlýsing sem tryggði lánveitandanum, MP Fjárfestingarbanka hf., veðrétt í innstæðu áfrýjanda á hinum nýja bankareikningi. Eru málsástæður og lagarök aðila í þeim efnum nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. V Eins og kemur fram í kafla III hér að framan samþykkti Fjármálaeftirlitið 11. apríl 2011, með vísan til 106. gr. laga nr. 161/2002, yfirtöku stefnda á tilgreindum rekstrarhlutum EA fjárfestingarfélags hf. Samningur um yfirtökuna, sem mun vera dagsettur 1. apríl 2011, hefur ekki verið lagður fram í málinu. Samkvæmt bréfi Fjármálaeftirlitsins 10. nóvember 2011 til lögmanns áfrýjanda, sem ritað er í tilefni máls þessa, fól yfirfærsla rekstrarhlutans í sér að öll innlán í EA fjárfestingarfélagi hf., sem áður bar nafnið MP banki hf. með kennitöluna 540599-2469, færðust til stefnda. Er þetta ágreiningslaust með málsaðilum. Meðan áfrýjandi átti innstæðu í EA fjárfestingarfélagi hf. naut hann sem slíkur stöðu kröfuhafa gagnvart bankanum sem var skuldari í þeim lögskiptum þeirra. Bar bankanum sem skuldara að standa áfrýjanda skil á þeim fjárhæðum er hinn síðarnefndi átti hjá honum í samræmi við þær reglur sem um slíka innlánsreikninga gilda samkvæmt lögum og samningum. Það er meginregla í kröfurétti að skuldaraskipti geta ekki orðið að kröfuréttindum án samþykkis kröfuhafa. Hefur reglan það að markmiði að vernda hagsmuni kröfuhafa þannig að staða hans verði ekki verri við það að nýr skuldari komi í stað hins upphaflega án atbeina kröfuhafa. Frá meginreglunni gilda ákveðnar undantekningar meðal annars á grundvelli skráðra réttarreglna og er 106. gr. laga nr. 161/2002 dæmi slíkrar lagaheimildar. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að með fyrrgreindum samningi 1. apríl 2011, sem hlaut samþykki Fjármálaeftirlitsins 11. sama mánaðar, hafi orðið skuldaraskipti á grundvelli 106. gr. laga nr. 161/2002 og að nýr skuldari, stefndi MP banki hf. með kennitöluna 540502-2930, hafi komið í stað fyrri skuldara. Eins og áður greinir hefur samningur um yfirtöku stefnda á innlánsskuldbindingum EA fjárfestingarfélags hf. ekki verið lagður fram í málinu. Í ljósi fyrrgreindrar meginreglu kröfuréttar um skuldaraskipti verður stefndi gegn andmælum áfrýjanda að bera hallann af sönnunarskorti um það hvort fyrrgreind skuldaraskipti urðu miðað við stöðu innlánsreiknings áfrýjanda í bankanum á yfirtökudegi eða hvort í henni fólst að tekin væru yfir auk innstæðunnar öll réttindi áfrýjanda sem tengdust reikningi hans í bankanum. Breytir engu í þessu sambandi sú yfirlýsing KPMG ehf., sem greinir frá í kafla III hér að framan, að við kaup stefnda á tilgreindum rekstrarhlutum EA fjárfestingarfélags hf. hafi engar kröfur á hendur Auður er afl ehf. frá 25. júlí 2008 fylgt með og þar með ekki áðurgreindur lánssamningur frá 25. júlí 2008. Samkvæmt þessu er áfrýjanda rétt að beina endurgreiðslukröfu í málinu að stefnda og kemur því ekki til álita að hann verði sýknaður af kröfum áfrýjanda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki er fyllilega upplýst í málinu hver var aðdragandi þess að reikningur nr. [...]813 var stofnaður í Kaupþingi banka hf. Af málatilbúnaði aðila virðist þó mega ráða að það hafi gerst í tengslum við lántökur áfrýjanda hjá MP Fjárfestingarbanka hf. og sem liður í ráðstöfunum til að tryggja endurgreiðslu þeirra lána. Ráðstafanir til tryggingar því að inneign á reikningnum stæði til fullnustu skuldbindingum áfrýjanda og Auður er afl ehf. fólust í handveðsetningu reikningsins. Verður að leggja til grundvallar að Kaupþing banki hf. hafi sem þriðji maður tekið að sér varðveislu veðsins í skilningi fyrsta málsliðar 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og að til þeirrar ráðstöfunar hafi verið stofnað með samkomulagi veðsala og veðhafa. Þegar umræddur innlánsreikningur var af ástæðum þeim er áður greinir færður úr Kaupþingi banka hf. til Seðlabanka Íslands og síðar MP Fjárfestingarbanka hf., eftir að hinn síðastnefndi hafði öðlast heimild til að veita innlánum frá almenningi viðtöku, lauk vörslum þriðja manns á veðandlaginu og veðhafinn sjálfur tók við varðveislu þess svo sem liggur í eðli handveðréttar. Samkvæmt þessu er það niðurstaðan að réttarvernd sú, sem MP Fjárfestingarbanki hf. hafði öðlast í öndverðu við handveðsetningu reiknings nr. [...]813 í Kaupþingi banka hf., hafi ekki verið fallin niður þegar teknar voru út af reikningi nr. [...]774 í MP Fjárfestingarbanka hf. umræddar 5.643.919 krónur. Verður stefndi því sýknaður af kröfum áfrýjanda í málinu. Þar sem veruleg vafaatriði eru í máli þessu þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2012. Mál þetta er höfðað með stefnu þingfestri 6. september 2011 og dómtekið 18. apríl sl. Stefnandi er Auður Arna Eiríksdóttir, Þinghólsbraut 69, Kópavogi. Stefndi er MP banki hf., Ármúla 13a, Reykjavík. Stefnandi krefst þess, að stefnda verði gert skylt að greiða stefnanda 5.643.919 krónur, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 16. mars 2009 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og greiðslu málskostnaðar. I Á árinu 2007 fékk stefnandi tvö lán hjá MP Fjárfestingarbanka hf. fyrir kaupum á stofnfé við stofnfjáraukningu í Byr sparisjóði. Eldra lánið var síðar fært inn í einkahlutafélag, Auður er afl ehf., og var stefnandi einn af hluthöfunum. Var af þessu tilefni gerður sérstakur lánssamningur milli þess félags og MP Fjárfestingarbanka hf. Eftir 1. október 2008, eftir að gengi bréfa í Byr sparisjóði tók að lækka, kallaði MP Fjárfestingarbanki hf. eftir auknum tryggingum af hálfu stefnanda. Niðurstaða viðræðna milli stefnanda og bankans varð sú að stofnbréf sem fjölskylda stefnanda átti voru færð undir hið nýstofnaða félag Auður er afl ehf. Jafnframt voru settar auknar tryggingar fyrir lánunum. Í kjölfar þessara lánssamninga var stefnandi ekki lengur persónulega skuldbundin vegna elsta lánsins. Samhliða þessu ritað stefnandi undir nýja handveðsyfirlýsingu og sett stofnbréf að veði. Sá lánssamningur er stefnandi var í persónulegri ábyrgð fyrir var gerður upp 7. október 2008. Í mars 2009 var fjárhæðin 5.643.919 krónur tekin út af reikningi nr. [...]774 í MP banka hf. Þann 11. janúar 2011 sendi stefnandi stefnda greiðsluáskorun þar sem stefnandi taldi fjármunina ólöglega hafa verið teknar út af reikningi hennar. Var áskoruninni fylgt eftir með kröfubréfi lögmanns 15. febrúar 2011. Í millitíðinni svaraði lögmaður stefnda greiðsluáskoruninni og hafnað endurgreiðslu. Komi fram í því bréfi lögmanns stefnda að umrædd fjárhæð hafi verið til tryggingar skulda Auðar er afl ehf. með vísan til handveðsyfirlýsingar. II Stefnandi byggir aðallega á því, að trygging stefnda, samkvæmt handveðsyfirlýsingu 25. janúar 2008, sé fallin niður og hafi stefnanda verið óheimilt að millifæra 5.643.919 krónur af reikningi stefnanda. Umrædd millifærsla hafi verið ólögmæt og beri skilyrðislaust að greiða stefnanda fjárhæðina til baka. Í fyrsta lagi vísi stefnandi til þess að persónulegir lánssamningar hennar hjá stefnda hafi verið gerðir upp og að sama skapi eigi tryggingar vegna efnda þeirra að falla niður. Umræddur reikningur hjá Kaupþingi banka hafi verið veðsettur vegna persónulegra skulda stefnanda, en hvergi sé minnst á veðsetningu reikningsins vegna skulda Auður er afl ehf. Innstæða reikningsins hafi aldrei verið veðsett vegna lána þess félags og geti því aldrei komið til að stefndi geti notað innstæðuna til greiðslu lána sem það félag hafi tekið. Sérstaklega skuli taka fram vegna varna stefndu að innstæða á bankareikningi sé ekki fjármálagerningur. Í öðru lagi sé ljóst að stefndi hafi millifært af hinum veðsetta reikningi yfir á persónulegan reikning stefnanda. Sá reikningur sé óumdeilanlega ekki handveðsettur stefnda og hafi stefndi því verið án allra heimilda þegar einhliða ráðstöfun af reikningnum hafi farið fram stefnda til hagsbóta. Sé sú ráðstöfun skýrlega ólögmæt og í samræmi við skýr dómafordæmi Hæstaréttar Íslands beri lánastofnun aukna aðgæsluskyldu vegna skjalagerðar við veðsetningar og beri fulla sönnunarbyrði fyrir því að hafa heimildarskjöl sem sýni fram á réttmæti millifærslna af reikningum viðskiptavina sinna. Í þriðja lagi vísi stefnandi til þess að stefndi hafi viðurkennt í verki að tryggingarinnistæðan og stefnufjárhæð þessa máls, hafi verið ótengd viðskiptum Auður er afl ehf., með því að millifæra fjárhæðina inn á persónulegan reikning stefnanda hjá MP banka. Stefndi geti ekki síðar skipt um skoðun og dregið millifærsluna til sín án nokkurra skýringa. Réttarvernd handveðsréttar falli niður þegar veðhafi missi umráð veðsins og í þessu tilviki hafi stefndi sem veðhafi afhent stefnanda sem veðsala umráð hins veðsetta á ný. Geti veðhafi þá ekki brigðað til sín veðið á ný nema samkvæmt samningi. Stefnandi leggi áherslu á að umræddur reikningur í Kaupþingi hafi ekki lengur verið veðsettur, þar sem krafan sem legið hafi til grundvallar veðinu hafi verið fallin niður. Stefnandi hafi því verið í góðri trú um að stefndi væri að efna uppgjör sitt á lánssamningi stefnanda, þegar stefnufjárhæðin hafi verið lögð inn á persónulegan reikning stefnanda hjá stefnda. Stefndi hafi aftur á móti verið grandvís þegar fjárhæðin hafi einhliða og án allra heimilda verið tekin út af reikningi stefnda með þeirri útskýringu að fjárhæðin ætti að ganga upp í vanskil annars lögaðila. Auk þess vísi stefnandi til þess að ítrekað hafi verið reynt að gera upp samning Auðar er afl ehf. haustið 2008. Upphaflega að frumkvæði stefnda, en þegar hluthafar í félaginu hafi samþykkt uppgjörið, hafi stefndi skyndilega ekki kannast við samkomulagið og dregið uppgjörið það lengi að stofnbréfin yrðu verðlaus sem trygging, þrátt fyrir að hafa gert tug veðkalla út árið 2008. Á grundvelli ofangreindra sjónarmiða eigi stefnandi skilyrðislausan og lagalegan rétt til þess að fá stefnda dæmdan til greiðslu stefnufjárhæðarinnar. Stefnandi vísar til meginreglna samninga-, kröfu- og veðréttar einkum til, reglna um réttaráhrif greiðslu kröfu, óréttmætrar auðgunar, einkum með vísan til laga nr. 7/1936, laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 einkum 13. gr. laganna, 1. mgr. 6. gr. og 10. gr. sömu laga. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. III Sýknukröfu sína byggir stefndi aðallega á því að stefndi eigi ekki aðild að málinu. Stefndi hvorki sé né hafi verið aðili að þeim samningum sem stefnandi byggi mál sitt á. Stefndi hafi ekki framkvæmt umdeilda peningafærslu af reikningi nr. [...]774 og hafi ekki móttekið umræddar 5.643.919 krónur. Eins og fram komi í skjölum málsins, eins og t.d. í dómskjölum nr. 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10 og 21, sé viðsemjandi stefnanda annar lögaðili en stefndi enda með allt aðra kennitölu. Samkvæmt gögnunum sé viðsemjandi stefnanda MP Fjárfestingarbanki hf., kt. 540599-2469, nú EA fjárfestingarfélag hf. Mögulegt sé að nafnið „MP banki“ hafi ruglað stefnanda í ríminu en staðreyndin sé sú að stefndi hafi tekið við rekstri viðskiptabankans nú á vormánuðum. Stefndi sé því algerlega ótengdur málatilbúnaði stefnanda. Hagsmunir stefnda í máli þessu séu engir því málið sé honum alls óviðkomandi og augljóslega verið að beina því að röngum aðila. Aðalkrafa stefnda sé því að hann verði sýknaður í málinu á grundvelli aðildarskorts skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki fallist á sýknu sökum aðildarskorts byggi stefndi á því, að samkvæmt handveðsyfirlýsingu 25. júlí 2008 hafi stefndi, sem staðgöngumaður MP Fjárfestingarbanka hf., eða viðtökumaður réttinda hans, haft handveð í innstæðu þeirri á reikningi stefnanda við bankann nr. [...]774, sem stefnandi krefji um endurgreiðslu á, fyrir skuldum Auðar er afl ehf. Á því sé byggt að yfirfærsla innstæðu af reikningi nr. [...]813 við Kaupþing banka hf. á reikning nr. [...]774 við bankann, með viðkomu í Seðlabanka Íslands, hafi ekki leitt til þess að handveð stefnda eða MP Fjárfestingarbanka hf. hafi fallið niður. Fjármunirnir hafi verið veðsettir með heimild í 22. gr. laga um samningsveð nr. 75/1997. Uppfyllt hafi verið almenn skilyrði veðréttar um stofnun handveðréttinda í lausafé við útgáfu handveðsyfirlýsingarinnar 25. júlí 2008, enda geti innstæða á bankareikningi verið andlag slíkra veðréttinda. Uppfyllt séu ennfremur skilyrði veðréttar um varðveislu veðhafa á handveðréttindum með órofinni handhöfn stefnda á þeim fjármunum sem veðsettir hafi verið enda öðlist handveðréttur réttarvernd við afhendingu veðsins til veðhafa eða aðila sem tekið hafi að sér að hafa umráð veðsins fyrir veðhafa þannig að eigandinn sé sviptur möguleikum á því að hafa veðið undir höndum, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997. Augljóst sé að við stofnun veðréttarins hafi Kaupþing banki hf. tekið að sér að hafa með höndum umráð veðsins fyrir MP Fjárfestingarbanka hf. en 4. gr. handveðsamningsins hafi MP Fjárfestingarbanka hf. einhliða verið veitt heimild til að færa hina veðsettu innstæðu annað eftir eigin ákvörðun og mati án afskipta eða atbeina annarra enda yrði það tryggt að veðið héldist áfram þannig að stefnandi væri svipt möguleikum á því að nálgast innstæðuna. Á því sé byggt að svo hafi verið. Reikningur nr. [...]774 við MP Fjárfestingarbanka hf. hafi verið með sama hætti og reikningur nr. [...]813 við Kaupþing banka hf. ekki aðgengilegur stefnanda enda sérstaklega merktur sem bundinn innlánsreikningur í kerfum bankans og óumdeilt í málinu að stefnandi hafi ekki haft aðgang að honum án samþykkis bankans. Við þá fjársýslan MP Fjárfestingarbanka hf., sem að framan sé rakin og varði hina umdeildu innstæðu, hafi því aldrei orðið rof á handhöfn handveðhafans, sem leitt geti til þess að hann glati veðréttindum sínum. Stefnandi hafi ekki haft aðgang að fjármununum á meðan þeir hafi verið á innlánsreikningi í Kaupþing banka hf., hún hafi ekki haft aðgang að þeim á meðan þeir hafi verið á innlánsreikningi í Seðlabanka Íslands og hún ekki haft aðgang að þeim á meðan þeir hafi verið á innlánsreikningi í MP Fjárfestingarbanka hf. Þá sé ljóst að MP Fjárfestingarbanka hf. hafi verið ómögulegt að leggja innstæðuna að nýju inn á innlánsreikninginn hjá Kaupþing banka hf. með því að fjármálaeftirlitið hafði þá sett hann í slitameðferð, yfirtekið eignir hans og stofnað nýjan banka utan um þær, nú Arion banka hf. Á því sé byggt að stefndi hafi jafnframt uppfyllt þær kröfur sem gerðar séu til fjármálastofnana um að þær tryggi sér með skýrum hætti heimildir sínar og ljóst að umþrætt innstæða hafi frá veðsetningu hennar 25. júlí 2008 og þar til henni var ráðstafað inn á skuld Auðar er afl ehf. 17. mars 2009 ávallt verið í vörslum stefnda í skilningi framangreindrar 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1995. Stefndi byggi á því, sem málsástæðu til vara, að öll fjársýsla MP Fjárfestingarbanka hf. með innstæðu á hinum handveðsetta reikningi í Kaupþing banka hf. nr. [...]813, sem leitt hafi síðan til stofnunar reiknings nr. [...]774 við bankann í nafni stefnanda, hafi ekki leitt til brottfalls umsaminna veðréttinda skv. handveðssamningnum frá 25. júlí 2011 vegna hinna óvenjulegu aðstæðna á fjármálamarkaði á haustdögum 2008, sem leitt hafi meðal annars til setningar laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði sérstakar aðstæður á fjármálamarkaði o.fl. MP Fjárfestingarbanka hf. hafi því verið rétt að grípa til aðgerða sem hann hafi talið vera nauðsynlegar til að gæta hagsmuna viðskiptamanna sinna. Þá liggi fyrir að þegar óvissu um innstæðutryggingu innlendra banka hafði verið eytt með yfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands hafi MP Fjárfestingarbanki hf. verið kominn með viðskiptabankaleyfi og honum þá rétt að stofna reikninga fyrir viðskiptamenn sína í eigin banka. Vegna þessara sérstöku aðstæðna verði því að telja að MP Fjárfestingarbanki hf. hafi ekki glatað handveði sínu og verði á því að byggja að engin breyting hafi í reynd orðið á réttarsambandi aðila í þessu tilliti. Enn sé á því byggt, sem málsástæðu til vara, að með fjársýslu sinni hafi MP Fjárfestingarbanki hf. í reynd sinnt óbeðnum erindisrekstri fyrir stefnanda og eigi hún af þeim sökum ekki þau kröfuréttindi á hendur stefnda sem málatilbúnaður hennar lúti að. Ákvörðun MP Fjárfestingarbanka hf. um að flytja allar innstæður frá Kaupþing banka hf. til Seðlabanka Íslands hafi verið til þess gerð að koma í veg fyrir að innstæður myndu glatast og af hlytist tjón fyrir stefnanda. Aðgerðir þær sem MP Fjárfestingarbanki hf. hafi ráðist í hafi verið til þess að verja verðmæti viðskiptamanna sinna enda hafi á þeim tímapunkti alls óvíst verið að innstæður í viðskiptabönkum væru tryggðar. Fjársýslan hafi verið því í þágu stefnanda. Stefnandi hefði ekki sjálf getað annast hagsmuni sína á sama hátt og stefndi því Seðlabanki Íslands taki einungis við innlánum frá innlánsstofnunum, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 36/2001. MP Fjárfestingarbanki hf. hafi fært féð til Seðlabanka Íslands í þágu stefnanda. Aðgerðin hafi því verið réttlætanleg og MP Fjárfestingarbanki hf. ekki gengið lengra en nauðsynlegt var til að koma í veg fyrir hugsanlegt tjón stefnanda. Í málatilbúnaði stefnanda sé því haldið fram að reikningur [...]813 hjá Kaupþing banka hafi einungis verið veðsettur vegna persónulegra skulda stefnanda en ekki vegna skulda Auður er afl ehf. Stefndi hafni því alfarið og bendi á að stefnandi hafi undirritað handveðsyfirlýsingu 25. júlí 2008 þar sem innstæður og inneign á reikningi [...]813 séu settar til tryggingar greiðslu á öllum skuldbindingum stefnanda og Auður er afl ehf. Þessi málatilbúnaður stefnanda falli því um sjálfan sig og sé með engu móti hægt að taka mark á honum. MP Fjárfestingarbanki hf. hafi því haft fulla heimild til að ganga að veði sínu í umræddum reikningi vegna skulda Auðar er afl ehf. Stefnandi telji að stefnda hafi verið óheimilt að ráðstafa innstæðu á hennar persónulega reikningi því sá reikningur hafi ekki verið handveðsettur stefnda. Þetta sé rangt. Reikningurinn hafi verið veðsettur MP Fjárfestingarbanka hf. eins og rakið hefur verið. Þá hafi ekki um „persónulegan“ reikning hennar verið að ræða í þeim skilningi að hann hafi verið henni til frjálsrar ráðstöfunar. Um bundinn innlánsreikning hafi verið að ræða til að mæta þeim skuldbindingum sem stefnandi hafði undirgengist með handveðsetningarsamningnum frá 25. júlí 2008. Það hafi alltaf legið ljóst fyrir að innstæða stefnanda hafi verið til tryggingar skulda bæði hennar persónulega sem og Auður er afl ehf. Stefnandi geti ekki haldið öðru fram enda hafi hún undirritað handveðsyfirlýsinguna. Þetta hafi stefnanda ávallt hlotið að vera ljóst enda hún á þeim tíma útibússtjóri hjá Byr sparisjóði og gert sér fullkomlega grein fyrir þýðingu veðsetningarinnar. Stefnandi geti því aldrei talist hafa verið í góðri trú um að veð væri niður fallið. Stefnandi telji að millifærsla MP Fjárfestingarbanki hf. hafi í raun verið viðurkenning á því að tryggingarinnstæða og stefnufjárhæð þessa máls hafi verið ótengd viðskiptum bankans við Auði er afl hf. Stefndi hafni þessu alfarið enda ljóst að innstæða á reikningi [...]813 hafi meðal annars verið veðsett MP Fjárfestingarbanka hf. til tryggingar skuldum Auðar er afl hf. Millifærslan hafi ekki átt sér stað til að skila stefnanda tryggingu sinni líkt og stefnandi virðist halda, heldur nauðsynleg ráðstöfun til að koma í veg fyrir glötun verðmæta. Stefnandi haldi því fram að ítrekað hafi verið reynt að gera upp samning Auður er afl hf. en stefndi hafi skyndilega hætt við og dregið á langinn að uppgjör færi fram, sem hafi gert það að verkum að stofnbréf hafi orðið verðlaus sem trygging. Þessari fullyrðingu sé alfarið hafnað af stefnda sem rangri og óstaðfestri. Þá sé ljóst að við úrlausn málsins verði að líta til þess að lánveitingar MP Fjárfestingarbanka hf. til stefndu og Auður er afl ehf. hafi verið til fjármögnunar á kaupum þeirra á stofnfjárbréfum í sparisjóðnum sem stefnandi vann hjá. Hún, sem einn af yfirmönnum sjóðsins, hafi átt að gera sér fyllilega grein fyrir þýðingu þess og að sjálfsögðu að meta með sjálfstæðum hætti þá áhættu sem í þeim kaupum hafi verið fólgin. Ljóst sé að ef stefnandi fái dómkröfur sínar viðurkenndar þá muni hún auðgast á óréttmætan hátt á kostnað stefnda. Liggi að öllu ofangreindu virtu fyrir, að mati stefnda, að sýkna beri hann af framkominni kröfu stefnanda. Stefndi vísar til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 og meginreglna samninga-, kröfu- og veðréttar. Vísað er til laga um samningsveð nr. 75/1997. Um málskostnað vísar stefndi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða: Með yfirlýsingu um handveð í fjármálagerningum og innstæðu á bankareikningi, útgefinni 25. júlí 2008, setti stefnda sem veðsali, til tryggingar skaðlausri og skilvísri greiðslu á öllum fjárskuldbindingum veðsala og Auður er afl ehf., við MP Fjárfestingarbanka hf. sem veðhafa, meðal annars reikning nr. [...]813. Samkvæmt yfirlýsingunni átti reikningurinn að vera í vörslu og umsjón veðhafa f.h. veðsala og veðsetningin að ná til allrar inneignar og innstæðu sem myndaðist vegna viðskipta veðsala hjá eða við veðhafa og lögð væri inn á reikninginn. Er í yfirlýsingunni vísað til þess að hún sé byggð á 22. og 43. gr. laga nr. 75/1997, um samningsveð. Skyldi veðsali engan ráðstöfunarrétt hafa yfir reikningnum og væri honum óheimilt að ráðstafa innstæðu reikningsins nema með skriflegu samþykki veðhafa. Samkvæmt yfirlitum í gögnum málsins um bankareikninga voru 11. janúar 2008 lagðar 5.000.000 króna inn á reikning nr. [...]813. Fjárhæð þessi er færð út af reikningi 8. október sama ár yfir í Seðlabanka Íslands. Vextir af reikningi að fjárhæð 499.944 krónur eru færðar út af þessum sama reikningi og yfir á reikning nr. [...]774 þann 31. desember 2008. Samkvæmt yfirliti um reikning nr. [...]774 voru lagðar inn á þann reikning 5.000.000 krónur 15. desember 2008. Inn á reikninginn færast síðar vextir, þ. á m. að fjárhæð 499.944 krónur, og nemur heildarfjárhæðar inn á reikningi 16. mars 2009 alls 5.643.919 krónum. Þann dag er fjárhæðin tekin út af reikningi. Í skýringu á yfirliti kemur fram að greiðslan sé tekin út vegna láns. Stefndi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Að því er þessa málsástæðu varðar hefur stefnandi staðhæft að stefndi sé réttur aðili málsins og um það meðal annars vísað til yfirlýsinga starfsmanns Fjármálaeftirlitsins í tölvupósti frá 10. nóvember 2011 og fréttar af vef Fjármálaeftirlitsins frá 12. apríl 2011. Samkvæmt tilvitnaðri frétt af vef Fjármálaeftirlitsins samþykkti eftirlitið 11. apríl 2011 yfirfærslu á tilgreindum rekstrarhluta EA-fjárfestinga hf. (áður MP banki hf.) til MP banka hf. (áður nb.is - sparisjóður hf.) Hafi Fjármálaeftirlitið sama dag veitt MP banka hf. (áður nb.is sparisjóður hf.), Ármúla 13a, Reykjavík, starfsleyfi sem viðskiptabanka samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í tölvupósti frá starfsmanni Fjármálaeftirlitsins 10. nóvember 2011 til lögmanns stefnanda kemur fram að með yfirfærslu rekstrarhlutans 11. apríl 2011 hafi öll innlán EA-fjárfestingarfélags færst til MP banka. Með innlánum í þessu tilviki sé væntanlega átt við innlánsreikninga. Málatilbúnaður aðila gengur út á að hvaða marki stefndi hafi á ólögmætan hátt tekið fjármuni út af reikningi nr. [...]774 og ráðstafað þeim til greiðslu á fjárskuldbindingum Auður er afl ehf. Samkvæmt því sem áður er rakið hafa færslur af reikningi nr. [...]813 og reikningi nr. [...]774 verið framkvæmdar áður en rekstrarhluti MP Fjárfestingarbanka hf. var færður yfir til MP banka hf. 11. apríl 2011. Með tilkynningu Fjármálaeftirlitsins frá 12. apríl 2011 um yfirfærslu á rekstrarhluta MP Fjárfestingarbanka hf., sem þá hafði öðlast nafnið EA-fjárfestingarfélag hf., hefur stefnandi gert sennilegt að stefndi hafi ekki aðeins yfirtekið rekstrarhluta bankans, heldur hafi bankinn einnig yfirtekið lánasöfn MP Fjárfestingarbanka hf. Verður sönnunarbyrði um það atriði lögð á stefnda. Þar sem stefnda hefur ekki tekist sönnun um annað telur dómurinn sannað að lánasafn bankans, að því er Auður er afl ehf. varðar, hafi færst til stefnda og að stefndi sé þar með réttur aðili málsins. Verður sýknukröfu á grundvelli aðildarskorts því hafnað. Svo sem áður er rakið náði handveðsyfirlýsingin frá 25. júlí 2008 einnig til tryggingar fjárskuldbindingum Auður er afl ehf. Til þess er vísað í málstað aðila að fjárhæð á reikningi nr. [...]774 hafi verið varið til lækkunar á fjárskuldbindingum félagsins samkvæmt lánssamningi. Með hliðsjón af skýrum ákvæðum handveðsyfirlýsingarinnar er hafnað málsástæðum stefnanda á þeim grundvelli að endurgreiða beri fjárhæðina þar sem tryggingarréttindin standi ekki til greiðslu á skuldbindingum Auður er afl ehf. Stendur þá einungis eftir að leysa úr þeirri málsástæðu stefnanda að réttarvernd handveðsins hafi fallið niður þar sem veðhafi hafi misst umráð veðsins er hann hafi afhent stefnanda sem veðsala hið veðsetta á ný. Að því er þessa málsástæðu stefnanda varðar er til þess að líta að samkvæmt handveðsyfirlýsingunni tekur hún til tilgreinds reiknings í vörslu og umsjón veðhafa fyrir hönd veðsala. Er tekið fram að veðsali hefði engan ráðstöfunarrétt yfir reikningnum og sé honum óheimilt að ráðstafa innstæðu reikningsins nema með skriflegu samþykki veðhafa. Samkvæmt yfirlýsingu viðskiptastjóra stefnda frá 31. október 2011 er reikningur nr. [...]774 með boðlykli tryggingareikninga. Sé reikningurinn læstur fyrir útborganir, en eigandi geti lagt inn á reikninginn. Samkvæmt því gat stefnandi ekki tekið út af reikningnum nema með samþykki bankans. Með því hafði MP Fjárfestingarbanki hf. ekki misst umráð hins veðsetta reiknings 16. mars 2009 er 5.643.919 krónur voru teknar út af reikningnum til lækkunar á fjárskuldbindingum Auður er afl ehf. við bankann. Í þessu ljósi ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Skarphéðinn Pétursson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefnda Magnús Óskarsson héraðsdómslögmaður. Dóminn kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, MP-banki hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Auðar Örnu Eiríksdóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 670/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 106. gr. sömu laga, var staðfestur, en gæsluvarðhaldinu var markaður skemmri tími.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. desember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur fellur í máli hans í Hæstarétti, þó eigi lengur en til mánudagsins 31. mars 2008, kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi frá 11. september 2006 á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Þann 4. desember sl. var hann dæmdur til 12 mánaða fangelsisvistar og jafnframt úrskurðaður til að sæta gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stæði, þó eigi lengur en til 1. janúar 2008. Varnaraðili lýsti yfir áfrýjun málsins 13. desember 2007 og var áfrýjunarstefna gefin út 18. sama mánaðar. Ríkissaksóknari fól lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu að gera kröfu um áframhaldandi gæsluvarðhald varnaraðila meðan mál hans væri til meðferðar fyrir Hæstarétti og var krafa þess efnis tekin til greina með hinum kærða úrskurði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest að skilyrði séu fyrir hendi til að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi, en með hliðsjón af því hve rík skylda er til að hraða málsmeðferð þegar sakborningur sætir gæsluvarðhaldi þykja ekki efni til að marka því lengri tíma en greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans í Hæstarétti, þó eigi lengur en til föstudagsins 29. febrúar 2008 klukkan 16.
|
Mál nr. 548/2015
|
Fíkniefnalagabrot Upptaka
|
I var sakfelldur fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni 105,99 grömm af amfetamíni. I játaði að hafa haft fíkniefnin í vörslum sínum en neitaði á hinn bóginn að þau hafi verið ætluð til sölu og dreifingar. Talið var að þegar litið væri til þess að hluta þeirra hafði verið pakkað í litla plastpoka, þar sem hver eining vóg um eitt gramm, magns fíkniefnanna og styrkleika þeirra, væri sannað að I hefði haft þau í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni. Var refsing I ákveðin fangelsi í 6 mánuði auk þess honum var gert að sæta upptöku á fíkniefnunum.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma HelgiI. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttirsettir hæstaréttardómarar.Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 14. ágúst 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Afhálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess að hann verðisýknaður af þeim sakargiftum að hafa haft fíkniefni í vörslum sínum í sölu- ogdreifingarskyni og að refsing hans verði milduð.Ákærði hefur játað aðhafa haft í vörslum sínum þau fíkniefni sem ákæra lýtur að. Þegar litið er tilþess að hluta þeirra var pakkað í litla plastpoka, þar sem hver eining vóg umeitt gramm, magns fíkniefnanna og styrkleika þeirra, er sannað að ákærði hafihaft þau í vörslum sínum í sölu- og dreifingarskyni. Með þessum athugasemdum,en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hannstaðfestur.Ákærða verður gert aðgreiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskattieins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Ákærði, Ingibjartur GeirRichter, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 390.483 krónur, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Stefáns Karls Kristjánssonarhæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur.Dómur HéraðsdómsVesturlands 13. júlí 2015.I.Mál þetta höfðaði lögreglustjórinn áAkranesi, nú lögreglustjórinn á Vesturlandi, með ákæru, dags 30. júní 2014, áhendur ákærða, Ingibjarti G. Richter, kt. [...], Skagabraut 15, Akranesi. Máliðvar dómtekið 19. júní 2015.Í ákæruskjali segir að málið sé höfðað gegnákærða fyrir fíkniefnalagabrot, en ákærða er gefið að sök „að hafamiðvikudaginn 5. mars 2014 haft í vörslum sínum í sölu og dreifingarskyni áheimili sínu Presthúsabraut 25, Akranesi, alls 105,99 g af amfetamíni, 97,89 gaf amfetamíni voru í tveimur litlum krukkum milli sæta í sófa í stofunni og8,10 g í litlum plastumbúðum í eldhúsi, en lögreglan fann efnin við húsleit. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 4., 5. og6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lögnr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar nr. 233/2001 umávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni, sbr. reglugerðir nr. 232/2001og nr. 848/2002.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og þess er jafnframt krafist aðframangreind fíkniefni sem hald var lagt á, verði gerð upptæk, samkvæmt 5. og6. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, sbr. lög 68/2001 og 2. mgr. 14. gr.reglugerðar nr. 233/2001.“Ákærðineitar sök og krefst sýknu. Til vara krefst hann vægustu refsingar sem lögleyfi og að hún verði eftir atvikum bundin skilorði. Jafnframt krefst hann þessað allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði.II.Tildrög þessa máls eru þau aðvið húsleit lögreglu á heimili ákærða að Presthúsabraut 25 á Akranesi fannsthvítt efni í sjö plastpokum í ísskáp, hvítt efni í plasti í efstu hillu í skápí eldhúsi, tvær krukkur með bleiku efni í sófa í stofu, sex hylki með gráumvökva í skáp í eyju og tveir stórir plastpokar með hvítu dufti. Vildi ákærðiekki tjá sig um meint fíkniefni sem fundust við húsleitina. Eftir að húsleitlauk var ákærði fluttur á lögreglustöðina og vistaður í fangaklefa. Er tekinvar skýrsla af honum hjá lögreglu, að viðstöddum tilnefndum verjanda, í kjölfarþess að hann var handtekinn, kvaðst hann ekki vilja tjá sig um húsleitina néþað sem fannst á vettvangi. Lögreglan á Akranesi senditæknideild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu efnin til frekari rannsóknarog kom við þá rannsókn í ljós að hluti pakkninganna innihélt samtals 105,99grömm af amfetamíni. Vegna þessa voru tvö sýnishorn þeirra efna sendRannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði til nánari rannsóknar og ífyrirliggjandi matsgerð rannsóknastofunnar, dags. 20. mars 2014, kemur fram aðefnin í báðum sýnunum hafi innihaldið amfetamín, koffein og laktósa og aðefnapróf bentu til þess að amfetamínið væri að mestu á formi amfetamínsúlfats.Reyndist styrkur amfetamínbasa í öðru sýninu vera 13%, sem samsvaraði 18% afamfetamínsúlfati, og í hinu sýninu reyndist styrkur amfetamínbasa vera 14%, semsamsvaraði 18% af amfetamínsúlfati.Í upplýsingarskýrslu lögreglu umstyrkleika amfetamínsins kemur fram að ef tekið sé mið af niðurstöðu rannsóknarRannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði um að „götustyrkleiki“ amfetamíns hafi á árunum2006-2007 verið 5,8% megi áætla að úr því magni sem hér um ræðir hefði veriðhægt að búa til 227,847 g af umræddu efni til götusölu . III.Ákærði játaði fyrir dómi að hafaátt þau fíkniefni sem ákæra snýst um en kvað þau einungis hafa verið fyrir hannsjálfan en ekki ætluð til sölu og dreifingar. Ákærði kvaðst að öðru leyti ekkivilja svara spurningum um ákæruatriðin og nýtti sér þar með rétt sinn skv. 2.mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að neita fyrirdómi að svara spurningum varðandi refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök. Vitnið A, verkefnastjóri hjáRannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, gaf símaskýrslu fyrir dómi.Staðfesti hann matsgerð þá sem liggur fyrir í málinu um amfetamíninnihald ogstyrk þess. Kom fram hjá honum að styrkur amfetamínbasa í öðru sýninu hefðireynst vera 13%, sem samsvaraði 18% af amfetamínsúlfati, en í hinu sýninu hefðistyrkur amfetamínbasa reynst 14%, sem samsvaraði 18% af amfetamínsúlfati. Væriþessi styrkur nokkuð mikill, ef tekið væri mið af rannsókn sem rannsóknastofanhefði gert á 306 sýnum á fjögurra ára tímabili, en þá hefði meðalstyrkuramfetamínbasa reynst vera 17%. Einnig hefði verið framkvæmtgöturannsóknarverkefni árið 2007, en þar hefðu 89 sýni verið skoðuð sem ætluðhefðu verið til neyslu. Hefði meðalstyrkur efnanna í þeim reynst vera 5,8%.Hefði styrkleiki efnanna í þessum sýnum legið á bilinu 0,9% og upp í 29% en 90%sýnanna hefðu verið undir 10%. IV.Samkvæmt ákæru erákærða gefið að sök að hafa haft alls 105,99 g af amfetamíni „í vörslum sínum ísölu- og dreifingarskyni“. Ákærði viðurkenndi fyrir dómi að hafa átt efnin enbyggir kröfugerð sína á því að efnin hafi verið ætluð til eigin nota. Þar semhann væri einungis ákærður fyrir að hafa haft amfetamín „í vörslum sínum ísölu- og dreifingarskyni“ en ekki ákærður sérstaklega fyrir vörslur efnannaberi að sýkna hann af ákæru í málinu. Eins og fyrr segirreyndist styrkleiki amfetamínbasanna í þeim sýnum sem rannsökuð voru hjá Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði veraannars vegar 13% og hins vegar 14%. Kom fram í vitnisburði verkefnastjóra hjá Rannsóknastofu í lyfja- ogeiturefnafræði að styrkleiki sýnishorna þessara efna hefði verið töluvertmikill, en samkvæmt rannsókn sem framkvæmd hefði verið hjá rannsóknastofunniárið 2007 hefði meðalstyrkur efna í götusölu þá talist vera um 5,8%.Við matá því hvort sök ákærða telst sönnuð verður að horfa til þess að hann hefurviðurkennt að hafa haft í sínum vörslum umtalsvert magn af sterku amfetamíni,sem að hluta til var innpakkað í poka, með u.þ.b. eitt gramm í hverjum poka. Þegareinnig er haft í huga að ákærði hefur neitað, bæði við aðalmeðferð málsins oghjá lögreglu, að svara spurningum ákæruvalds varðandi ákæruatriðin, og þar meðekki nýtt tækifæri sitt til að gefa skýringar á tilvist efnanna og ástæðu þessað þeim hafði að hluta til verið pakkað inn í umbúðir sem hentugar sýnast tilsöludreifingar, verður að telja að fram sé komin sönnun sem ekki verður vefengdmeð skynsamlegum rökum um að ákærði hafi haft efnin í vörslum sínum í sölu- ogdreifingarskyni. Verður ákærði því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem í ákærugreinir og þar telst réttilega færð til refsiákvæða.Samkvæmtsakavottorði hefur ákærði ekki mál á sakaskrá sem hefur áhrif á ákvörðunviðurlaga. Við ákvörðun refsingar ákærða verður einkum litið til magns ogstyrkleika fíkniefnanna ásamt því að þau voru ætluð til sölu. Þykir refsingákærða hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Ekki kemur til álita aðskilorðsbinda refsinguna.Meðvísan til þeirra lagaákvæða sem greinir í ákæru verða gerð upptæk þau fíkniefnisem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins.Ákærði greiði allan sakarkostnaðsamkvæmt yfirliti lögreglu og ákvörðun dómsins um þóknun verjanda, sem ákveðiner að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem greinir í dómsorði.Ásgeir Magnússon dómstjóri kveður upp dómþennan, en hann tók við rekstri málsins er hann var skipaður dómstjóri 1. mars2015. D Ó M S O R Ð:Ákærði, Ingibjartur G. Richter, sæti fangelsi í sex mánuði.Ákærði sæti upptökuá 105,99 g af amfetamíni.Ákærði greiðimálsvarnarlaun verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl., 400.000krónur, og ferðakostnað verjandans, 38.800 krónur. Þá greiði ákærði annansakarkostnað að fjárhæð 140.965 krónur.
|
Mál nr. 239/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. apríl 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. apríl 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurður verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 9/2022
|
Kærumál Dánarbú Erfðaskrá Opinber skipti Eignarnámsbætur Gjafsókn
|
M kærði úrskurð Landsréttar þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um viðurkenningu á rétti hans til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta vegna eignarnáms K árið 2007 á landi Vatnsenda, að undanskildum einum lið í sáttargerð við K sem viðurkennt var að tilheyrði dánarbúi ÞH. Fyrir andlát sitt hafði ÞH höfðað mál á hendur K til heimtu ógreiddra bóta vegna eignarnámsins en það hafði hluti erfingja SKLH jafnframt gert í öðru máli. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að mál þetta væri afmarkað við þá kröfu sem ÞH hafði gert á hendur K og úrskurðarorð um ágreining þessa máls yrði að bera með sér að það tæki aðeins til þess ágreinings. Úrskurðarorðið gæti því ekki falið í sér fyrirvaralausa viðurkenningu á því að réttur til bóta á hendur K tilheyrði aðilum þessa máls einum án tillits til þess að fleiri einstaklingar hefðu gert tilkall til bóta vegna sama eignarnáms í öðru dómsmáli sem ekki er endanlega útkljáð. Að framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna var hinn kærði úrskurður staðfestur með þeim hætti sem greindi í úrskurðarorði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2021 en kærumálsgögn bárust réttinum 5. janúar 2022. Kærður er úrskurður Landsréttar 16. desember 2021 þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um viðurkenningu á rétti sóknaraðila til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar 23. janúar 2007 á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007, sbr. sáttargerð 30. sama mánaðar, að undanskildum lið 2.2.3 í sáttargerðinni sem viðurkennt var að tilheyrði varnaraðila. 3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en lið 2.2.3 í framangreindri sáttargerð og viðurkennt verði að réttur til eignarnámsbóta samkvæmt þeim lið tilheyri honum einum. Þá krefst hann kærumálskostnaðar ,,eins og málið sé ekki gjafsóknarmál“.4. Varnaraðili kærði úrskurð Landsréttar fyrir sitt leyti 30. desember 2021. Hann krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að öllum kröfum sóknaraðila á hendur sér verði hafnað. Þá krefst hann þess að viðurkennt verði að krafa á hendur Kópavogsbæ um ógreiddar eftirstöðvar eignarnámsbóta vegna framangreinds eignarnáms tilheyri sér. Til vara krefst hann þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar á öllum dómstigum.Ágreiningsefni5. Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði Landsréttar hafa um árabil staðið deilur um eignarráð yfir jörðinni Vatnsenda í Kópavogi. Ágreiningur þessi á öðru fremur rætur að rekja til deilna um túlkun erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltesteds frá 4. janúar 1938. Fjöldi dóma hefur gengið vegna þessa og deilur meðal annars staðið á milli lögerfingja Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltesteds, sem Magnús arfleiddi að jörðinni í öndverðu með erfðaskránni, og hins vegar sonarsonar Sigurðar, Þorsteins Hjaltesteds heitins, sem að föður sínum Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested látnum, árið 1999, var á grundvelli erfðaskrárinnar áskilinn réttur til ábúðar og nánar tilgreindrar hagnýtingar jarðarinnar Vatnsenda. 6. Meðal þess sem deilur standa um er tilkall til bóta vegna fyrrgreinds eignarnáms Kópavogsbæjar á hluta jarðarinnar. Þorsteinn Hjaltested, sem þá var ábúandi á grundvelli ákvæða erfðaskrárinnar, gerði samkomulag við eignarnema, Kópavogsbæ, um eignarnámsbætur með sáttargerð 30. janúar 2007. Hann lést 12. desember 2018 og með dánarbúið er farið samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.7. Fyrir andlát sitt hafði Þorsteinn höfðað mál á hendur Kópavogsbæ, sem dánarbú hans hefur nú tekið við aðild að, til heimtu ógreiddra bóta vegna umrædds eignaráms en það hafði hluti erfingja Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltesteds jafnframt gert í öðru máli sem þeir höfðuðu aðallega gegn Kópavogsbæ.8. Í máli þessu er til úrlausnar hvort framangreind krafa, sem Þorsteinn heitinn Hjaltested hafði gert til umræddra bóta vegna eignarnámsins 2007, á grundvelli réttar síns til ábúðar og nánar tilgreindrar hagnýtingar jarðarinnar Vatnsenda, tilheyrir sóknaraðila sem erfingja hans eða varnaraðila. Með framangreindum úrskurði Landsréttar var staðfestur úrskurður héraðsdóms með eftirfarandi hætti: „Viðurkennt er að sóknaraðila, ... tilheyri réttur til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda ... að undanskildum lið 2.2.3 í sáttargerðinni, sem viðurkennt er að tilheyri varnaraðila, ...“9. Í ákvörðun Hæstaréttar 7. febrúar 2022 vegna beiðni um kæruleyfi kemur fram að ekki verði talið að kæruefnið hafi slíkt fordæmisgildi að fullnægt sé skilyrði 2. málsliðar 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Á hinn bóginn kynnu að vera þeir ágallar á niðurstöðu Landsréttar, sem staðfesti úrskurðarorð héraðsdóms, hvað varðar umfang og inntak þeirrar viðurkenningarkröfu sem fallist var á í úrskurðarorði að rétt var talið að samþykkja beiðni um kæruleyfi á grundvelli 3. málsliðar 2. mgr. 167. gr. laganna. Málsatvik0. Ákvörðun um að beita heimild til eignarnáms úr landi Vatnsendajarðarinnar var tekin á fundi bæjarstjórnar Kópavogsbæjar 23. janúar 2007 á grundvelli heimildar umhverfisráðherra 10. sama mánaðar. Voru 864 hektarar teknir eignarnámi.1. Með sáttargerð 30. janúar 2007 sömdu ábúandinn Þorsteinn Hjaltested og Kópavogsbær um bætur fyrir landið. Þar var meðal annars um að ræða peningagreiðslu sem greidd var Þorsteini á árinu 2007. Aðrar greiðslur samkvæmt sáttargerðinni eru hins vegar ógreiddar. 2. Svo sem fyrr greinir er deilt um tilkall til bóta vegna eignarnámsins í tveimur aðskildum dómsmálum. 3. Í fyrrnefndu dómsmáli erfingja Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltesteds, sem þeir reka aðallega gegn Kópavogsbæ og var höfðað með stefnu 28. apríl 2014, eru aðallega gerðar kröfur um að Kópavogsbær greiði dánarbúinu 74.811.389.955 krónur auk vaxta vegna eignarnáms á árunum 1992, 1998, 2000 og svo fyrrnefndu eignarnámi 2007. Með dómi héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2020 var Kópavogsbæ gert að greiða dánarbúi Sigurðar Kristjáns 968.000.000 króna auk vaxta. Dómurinn taldi allar kröfur fyrndar vegna eignarnáms á árunum 1992, 1998 og 2000 en að dánarbúinu bæri, á grundvelli beins eignarréttar að jörðinni Vatnsenda, réttur til greiðslu fyrrnefndrar fjárhæðar frá Kópavogsbæ vegna eignarnámsins sem fram fór í janúar 2007. Samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna sem lagt var fram í málinu hafði markaðsvirði landsins sem tekið var eignarnámi 23. janúar 2007 verið 6.948.000.000 króna. Af forsendum dómsins verður ráðið að virði óbeins eignarréttar, sem stofnað var til með erfðaskránni frá 1938, hafi numið 5.980.000.000 króna en beins eignarréttar 968.000.000 króna. Málinu hefur nú verið áfrýjað til Landsréttar og bíður þar efnismeðferðar. 4. Hitt dómsmálið, sem varðar bætur vegna eignarnámsins 23. janúar 2007, var höfðað 28. maí 2018 af Þorsteini heitnum Hjaltested á hendur Kópavogsbæ en varnaraðili fer nú sem fyrr segir með aðild þess. Af hálfu dánarbúsins eru í málinu aðallega gerðar kröfur í átta liðum, bæði um greiðsluskyldu og um nánar tiltekna viðurkenningu réttinda, á hendur Kópavogsbæ vegna eignarnámsins 23. janúar 2007 og vanefnda á sáttargerðinni frá 30. janúar 2007. Þannig er aðallega krafist greiðslu á 5.631.000.000 króna en jafnframt gerð krafa um viðurkenningu á skyldu Kópavogsbæjar til greiðslu skaðabóta vegna tapaðra leigugreiðslna vegna 300 lóða sem afhenda átti samkvæmt sáttargerðinni. Enn fremur er í málinu krafist viðurkenningar á skyldu til að afhenda byggingarrétt og tíu lóðir, einkaafnotarétt haustbeitar og skyldu til greiðslu kostnaðar við stofnun lóða sem samið var um í tilvitnaðri sáttargerð. Þá er í málinu höfð uppi sú krafa til vara að Kópavogsbær greiði dánarbúinu 14.000.000.000 króna í skaðabætur að frádregnum innborgunum. Samkvæmt því sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur málinu verið frestað og niðurstöðu úr því er beðið.5. Með bréfi varnaraðila 26. mars 2020 var með vísan til 171. gr., sbr. 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, krafist úrlausnar héraðsdóms um það hvort kröfur um eignarnámsbætur vegna eignarnámsins 2007 tilheyrðu varnaraðila eða fylgdu jörðinni Vatnsenda í þeim skilningi að þær erfðust til sóknaraðila samkvæmt fyrirmælum fyrrnefndrar erfðaskrár.6. Með tilvitnuðum úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 26. maí 2021 var sem fyrr segir viðurkennt að réttur til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta tilheyrði sóknaraðila að undanskildum bótum samkvæmt lið 2.2.3 í sáttargerðinni, sem viðurkennt var að tilheyrðu varnaraðila þar sem um væri að ræða fjárhagsleg réttindi samkvæmt 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991. Hins vegar var talið að önnur réttindi samkvæmt sáttargerðinni 30. janúar 2007 væru ekki fjárhagsleg í þeim skilningi að varnaraðili hefði tekið við þeim við andlát Þorsteins Hjaltesteds og tilheyrðu þau því sóknaraðila. Niðurstaða7. Mál þetta er afmarkað við þá kröfu sem Þorsteinn heitinn Hjaltested gerði á hendur Kópavogsbæ vegna eignarnámsins 2007. Það endurspeglast í upphaflegri kröfu sóknaraðila fyrir héraðsdómi sem var þess efnis að krafa á hendur Kópavogsbæ „gerð af Þorsteini Hjaltested“ um ógreiddar eftirstöðvar eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007 og sáttargerð frá 30. janúar 2007 tilheyrði sóknaraðila. Krafa varnaraðila fyrir héraðsdómi var hins vegar þess efnis að „viðurkennt verði með dómsúrskurði að krafa á hendur Kópavogsbæ um ógreiddar eftirstöðvar eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda, samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007, sbr. einnig sáttargerð frá 30. janúar 2007, tilheyri varnaraðila“. Í úrskurðarorði héraðsdóms, sem staðfest var með hinum kærða úrskurði Landsréttar, er sem fyrr segir lagt fyrirvaralaust til grundvallar að bætur vegna eignarnámsins 2007 tilheyri aðilum máls þessa með orðalaginu að „sóknaraðila ... tilheyri réttur til ógreiddra eftirstöðva eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild frá 10. janúar 2007, sbr. sáttargerð frá 30. janúar 2007, að undanskildum lið 2.2.3 í sáttargerðinni, sem viðurkennt er að tilheyri varnaraðila ...“. 8. Eins og rakið hefur verið eru það ekki aðilar máls þessa einir sem gera kröfur til bóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar 23. janúar 2007. Endanleg niðurstaða um það mun ráðast síðar af lyktum þeirra dómsmála sem grein hefur verið gerð fyrir hér að framan eða mögulega niðurstöðu annarra dómsmála.9. Svo sem fram kemur í dómi Hæstaréttar frá 24. nóvember 2021 í máli nr. 45/2021, þar sem snúið var þeirri niðurstöðu Landsréttar að vísa máli þessu frá héraðsdómi, tók dánarbú Þorsteins Hjaltesteds að honum látnum við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti þá eða naut, að teknu tilliti til þeirra undantekninga sem nefndar eru í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991. Kröfur á hendur þriðja manni væru meðal þeirra réttinda sem féllu undir skipti og lytu ráðstöfunarheimildum skiptastjóra og bæri að leysa úr slíkum ágreiningi fyrir dómi í ágreiningsmáli á grundvelli 171. gr. laga nr. 21/1991 enda þótt kröfuréttindin kynnu að vera umdeild. Ljóst sé að úrlausn slíks ágreinings sé ekki til þess fallin að hafa bindandi réttaráhrif gagnvart öðrum en aðilum þessa máls um það hver eða hverjir teljast réttir eigendur þeirra krafna og því síður um efnislegt inntak þeirra. 20. Af framangreindum forsendum Hæstaréttar verður allt að einu ráðið að úrskurðarorð um ágreining aðila máls þessa verður að bera með sér að það taki aðeins til þess ágreinings sem hér er til úrlausnar milli þessara málsaðila um þá kröfu sem Þorsteinn heitinn Hjaltested gerði á hendur Kópavogsbæ. Úrskurðarorðið getur því ekki, líkt og raunin hefur orðið í hinum kærða úrskurði, falið í sér fyrirvaralausa viðurkenningu á því að réttur til bóta á hendur Kópavogsbæ vegna eignarnámsins 23. janúar 2007 tilheyri aðilum máls þessa einum án tillits til þess að fleiri einstaklingar, sem ekki eru aðilar þessa máls, hafa gert tilkall til bóta vegna sama eignarnáms í öðru dómsmáli sem ekki er endanlega útkljáð.21. Að framangreindu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna verður hinn kærði úrskurður staðfestur með þeim hætti sem greinir í úrskurðarorði.22. Staðfest verða ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað í héraði og kærumálskostnað fyrir Landsrétti.23. Gjafsókn sóknaraðila í héraði og fyrir Landsrétti var takmörkuð við rekstur málsins á þeim dómstigum samkvæmt gjafsóknarleyfum 29. september 2020 og 20. september 2021. Sóknaraðili nýtur ekki gjafsóknar fyrir Hæstarétti.24. Kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómsorð:Viðurkennt er að sóknaraðila, Magnúsi Pétri Hjaltested, tilheyri krafa sú sem Þorsteinn Hjaltested gerði á hendur Kópavogsbæ um ógreiddar eftirstöðvar eignarnámsbóta vegna eignarnáms Kópavogsbæjar á landi Vatnsenda samkvæmt eignarnámsheimild 10. janúar 2007 og sáttargerð 30. janúar 2007, að undanskildum lið 2.2.3 í sáttargerðinni sem viðurkennt er að tilheyri varnaraðila, dánarbúi Þorsteins Hjaltesteds.Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=8e929653-b10e-49f1-940e-c231d60b6967&verdictid=9d12de7e-41ad-4b11-9aae-6d7d9c8aa5a2
|
Mál nr. 475/2015
|
Ráðningarsamningur Uppsögn Miskabætur Vinnuveitendaábyrgð Sératkvæði
|
S krafði V um greiðslu miskabóta vegna eineltis sem hún hefði mátt þola af hálfu Ó, formanns V. Hafði Ó komið til starfa á skrifstofu V í kjölfar þess að hafa sigrað fyrrverandi formann í kosningu, en hann var þá sambúðarmaður S. Hélt S því fram að eineltið hefði falist í því að Ó hefði sniðgengið sig með því að koma í veg fyrir að hún sæti fundi, sem snertu hennar ábyrgðarsvið, haldið frá sér upplýsingum og virt að vettugi ítrekaðar óskir hennar fundi um málefni á sínu verksviði. Eineltið hefði síðan náð hámarki með uppsögn S sem hefði bæði verið ólögmæt og framkvæmd með niðurlægjandi hætti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar litið væri til skýrslu tveggja sálfræðinga, sem fengnir höfðu verið til að meta réttmæti kvörtunar S um einelti af hálfu Ó, og annarra gagna málsins yrði því slegið föstu að Ó hefði ekki sýnt S eðlilega tillitssemi og háttvísi. Á hinn bóginn yrðu ávirðingarnar í garð Ó ekki taldar svo alvarlegar eða þess eðlis að með þeim hefði miskabótaábyrgð verið felld á V á grundvelli b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá var talið að uppsögn S hefði verið lögmæt og að ekki hefði verið leitt í ljós að hún hefði verið framkvæmd með því móti að S hefði verið niðurlægð. Var V því sýknað af kröfu S.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar20. júlí 2015. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér skaðabæturað fjárhæð aðallega 2.000.000 krónur en til vara að álitum með vöxtum samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júní 2013 til7. desember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÁfrýjandi höfðaði máli þetta tilheimtu miskabóta úr hendi stefnda. Krafan er reist á því að hún hafi í starfisínu hjá stefnda mátt þola einelti af hálfu Ólafíu Bjarkar B. Rafnsdóttur,formanns stefnda. Kom Ólafía til starfa á skrifstofu stefnda 19. apríl 2013 íkjölfar þess að hafa sigrað fyrrverandi formann í kosningu 15. mars sama ár, enhann var þá sambúðarmaður áfrýjanda. Þetta einelti telur áfrýjandi hafa falistí því að Ólafía hafi sniðgengið sig með því að koma í veg fyrir að hún sætifundi, sem snertu hennar ábyrgðarsvið, haldið frá sér upplýsingum og virt aðvettugi ítrekaðar óskir hennar um fundi um málefni á sínu verksviði. Þess ístað hafi Ólafía ítrekað leitað beint til undirmanns áfrýjanda og gert lítið úrstarfshæfni hennar. Eineltið hafi náð hámarki með uppsögn áfrýjanda 25. júní2013 sem hafi bæði verið ólögmæt og framkvæmd með niðurlægjandi hætti. Þessummálatilbúnaði er lýst nánar í hinum áfrýjaða dómi.IISamkvæmt a. lið 3. gr. þágildandireglugerðar nr. 1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað var með eineltiátt við ámælisverða eða síendurtekna ótilhlýðilega háttsemi, þ.e. athöfn eðahegðun, sem væri til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa,mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjá þeim sem hún beindist að. Þetta náði þóekki til skoðanaágreinings eða hagsmunaáreksturs sem kynni að rísa á vinnustaðmilli stjórnanda og starfsmanns eða tveggja eða fleiri starfsmanna, enda leiddislíkur skoðanaágreiningur eða hagsmunaárekstur ekki til fyrrgreindrar háttsemi.Í b. lið 3. gr. gildandi reglugerðar nr. 1009/2015 um aðgerðir gegn einelti,kynferðislegri áreitni, kynbundinni áreitni og ofbeldi á vinnustöðum segir hinsvegar að með einelti sé átt við síendurtekna hegðun sem almennt er til þessfallin að valda vanlíðan hjá þeim sem fyrir henni verður, svo sem að gera lítiðúr, móðga, særa eða ógna viðkomandi eða að valda honum ótta. Undir þetta falliekki skoðanaágreiningur eða ágreiningur vegna ólíkra hagsmuna.Eftir að áfrýjanda hafði verið sagtupp störfum hjá stefnda bar hún fram kvörtun 28. júní 2013 um að hún hefði veriðlögð í einelti af formanni stefnda. Jafnframt óskaði hún eftir því aðutanaðkomandi sérfræðingi yrði falið að kanna réttmæti kvörtunarinnar. Stefndiféllst á þetta og í samræmi við 7. gr. þágildandi reglugerðar nr. 1000/2004 varutanaðkomandi ráðgjafi fenginn til að meta kvörtunina. Það verk önnuðust tveirsálfræðingar hjá Líf og sál sálfræðistofu ehf., en vinna þeirra fólst meðalannars í því að ræða við þá sem borið gátu um málsatvik. Skiluðusálfræðingarnir skýrslu sinni 21. október 2013 en niðurstöður hennar eru teknarorðrétt upp í hinum áfrýjaða dómi.Í skýrslu sálfræðinganna kom fram aðvið athugun á kvörtun áfrýjanda væri miðað við að einelti væri endurtekin,neikvæð og/eða niðurlægjandi framkoma sem erfitt væri að verjast og leiddi tilvanlíðunar hjá þeim er fyrir verður. Til að háttsemi gæti talist einelti þyrftihún að fullnægja öllum efnisatriðum þessarar skilgreiningar. Afmörkun á eineltií skýrslunni er ekki í öllum atriðum sú sama og var að finna í a. lið 3. gr.þágildandi reglugerðar nr. 1000/2004. Þannig gat háttsemi í skilningireglugerðarinnar talist einelti þótt hún væri ekki endurtekin, en tilsamanburðar má benda á að í b. lið 3. gr. gildandi reglugerðar nr. 1009/2015 ermiðað við að háttsemi þurfi að vera síendurtekin. Einnig þyrfti framkoman,samkvæmt skýrslu sálfræðinganna, að teljast neikvæð eða niðurlægjandi í þeimskilningi að hún færi í bága við lög eða viðteknar samskiptavenjur. Í þeimefnum nægði ekki að þolandi væri ósáttur við framkomuna. Þessi áskilnaðurfellur heldur ekki að útlistun eineltis samkvæmt nefndu reglugerðarákvæði. Afþessum sökum verður skýrslan ekki lögð til grundvallar um hvort áfrýjandi hafií skilningi eldri reglugerðar sætt einelti í starfi sínum hjá stefnda meðan húnstarfaði þar ásamt formanni hans. Aftur á móti hefur skýrslan að geyma ítarlegalýsingu á þeirri framgöngu formannsins sem áfrýjandi telur hafa falið í séreinelti og verður litið til hennar í því tilliti við mat á hvort formaðurinnhafi með framkomu sinni fellt skyldu á stefnda til greiðslu miskabóta.Í skýrslunni kom fram það álitsálfræðinganna að það teldist ekki neikvæð eða niðurlægjandi framkoma formannsstefnda gagnvart áfrýjanda þótt formaðurinn hefði leitað beint til undirmannshennar varðandi kjaramál, en sá starfsmaður stefnda mun hafa mikla reynslu áþví sviði. Aftur á móti var komist að þeirri niðurstöðu að formaðurinn hefðiátt að útskýra þetta fyrir áfrýjanda og ámælisvert væri að verða ekki við óskumáfrýjanda um að ræða stöðu hennar. Einnig var fundið að því að áfrýjandi hefðiá fundi með trúnaðarmönnum, trúnaðarráði og starfsfólki félagsins um kjaramál,sem heyrðu undir ábyrgðarsvið áfrýjanda, hvorki haft hlutverk né verið höfð meðí ráðum. Þá var talið aðfinnsluvert að formaðurinn hefði án gildrar ástæðusniðgengið óskir áfrýjanda um frekara samráð, en þessi framkoma gæti ekkitalist harkaleg, gróf eða verulega ógnandi, þótt hún hefði verið viðvarandi.Samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 er heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætrimeingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur tilþess sem misgert er við. Í lögskýringargögnum kemur fram að í skilyrðinu umólögmæta meingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða. Gáleysi þyrfti þó aðvera verulegt til þess að tjónsatvik verði talið ólögmæt meingerð. Íréttarframkvæmd hefur verið við það miðað að lægsta stig gáleysis fullnægi ekkikröfum ákvæðisins.Þegar litið er til fyrrgreindrarskýrslu sálfræðinganna hjá Líf og sál sálfræðistofu ehf. og annarra gagna málsinsverður því slegið föstu að formaður stefnda hafi ekki sýnt áfrýjanda eðlilegatillitsemi og háttvísi. Skiptir þá ekki máli aðdragandinn að samstarfi þeirrasem fólst í því að formaðurinn hafði borið sigurorð af fyrri formanni stefnda íalmennri kosningu meðal félagsmanna, en sá síðarnefndi var sambúðarmaðuráfrýjanda eins og áður greinir. Gat þetta að réttu lagi ekki haft nokkur áhrifgagnvart áfrýjanda í störfum hennar í þágu stefnda. Þegar á hinn bóginn erlitið til ávirðinganna í garð formannsins verða þær ekki taldar svo alvarlegar eðaþess eðlis að með þeim verði miskabótaábyrgð felld á stefnda á grundvelli b.liðar 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993. Með vísan til forsendna héraðsdóms verðurfallist á þá niðurstöðu að uppsögn áfrýjanda úr starfi hafi verið lögmæt og aðekki hafi verið leitt í ljós að hún hafi verið framkvæmd með því móti aðáfrýjandi hafi verið niðurlægð, en þess ber þá að gæta að skipulagsbreyting súá starfsemi stefnda sem uppsögnin var rökstudd með gekk sannarlega eftir þá umsumarið. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála er rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað afrekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.SératkvæðiÓlafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara Ummálavexti vísast til atkvæðis meirihluta dómenda með tilheyrandi tilvísunþeirra til héraðsdóms. Þóttfram sé komið að áfrýjandi hafi rækt starfa sinn hjá stefnda á þann hátt sem afhenni varð krafist þá var stefnda heimilt að segja henni upp störfum samkvæmtráðningarsamningi. Ég ersammála meirihluta dómenda um að afmörkun á hugtakinu einelti í skýrslusálfræðinga 21. október 2013 hafiekki í öllum atriðum verið sú sama og kveðið var á um í 3. gr. reglugerðar nr.1000/2004 um aðgerðir gegn einelti á vinnustað, en það ákvæði er rakið íatkvæði meirihlutans. Því verði skýrslan ekki lögð til grundvallar um hvortáfrýjandi hafi sætt einelti í skilningi reglugerðarinnar. Á hinn bóginn verðiað líta til skýrslunnar við mat á því hvort formaður stefnda hafi með framkomusinni fellt skyldu á stefnda til greiðslu miskabóta samkvæmt b. lið 1. mgr. 26.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ég er einnig samþykkur þeirri niðurstöðumeirihlutans að þegar litið sé til framangreindrar skýrslu og annarra gagnamálsins verði því slegið föstu að formaður stefnda hafi ekki sýnt áfrýjandaeðlilega tillitsemi og háttvísi. Var framkomaformannsins samkvæmt skýrslu sálfræðinganna, sem var unnin að tilhlutanstefnda, annars vegar metin ámælisverð og hins vegar aðfinnsluverð ogviðvarandi. Verður samkvæmt því og gögnum málsins að telja að í þessu sambandihafi að minnsta kosti verið um að ræða verulegt gáleysi hjá formanni stefnda,sem er stéttarfélag. Féll háttsemin undir ákvæði 3. gr. reglugerðar nr.1000/2004 sem sett var með stoð í 37. gr., e. lið 38. gr., 65. gr., 65. gr. aog 66. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum.Í þessu ljósi var háttsemin til þess fallin að valda áfrýjanda miska. Tel égsamkvæmt framansögðu að leggja verði til grundvallar að áfrýjandi hafi orðiðfyrir miska sem veiti henni rétt til bóta samkvæmt b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga.Í samræmi við þetta er einnig rétt að stefndi greiði áfrýjanda málskostnaðvegna reksturs málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. maí 2015. Mál þetta höfðaði Sara LindGuðbergsdóttir, Norðurbakka 21a, Hafnarfirði, með stefnu birtri 6. nóvember2014 á hendur VR, Kringlunni 7, Reykjavík.Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 10. apríl sl. Stefnandi krefst þess að stefndaverði gert að greiða henni 2.000.000 króna í skaðabætur, auk vaxta af þeirrifjárhæð samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní 2013 til 7. desember2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæðmeð áföllnum vöxtum frá 7. desember 2013 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandiskaðabóta að álitum, með vöxtum og dráttarvöxtum á sama hátt og íaðalkröfu. Þá krefst stefnandimálskostnaðar að mati dómsins. Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar. Til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðarog málskostnaður felldur niður. Stefnandihóf störf á skrifstofu stefnda 1. apríl 2012.Gerður var skriflegur ráðningarsamningur, dags. sama dag. Hún var ráðin í starf deildarstjóra Ráðgjafadeildarstefnda. Í aðilaskýrslu stefnanda komfram að vinna deildarinnar hafi einkum falist í þremur þáttum, þjónustu viðatvinnuleitendur, vinnu varðandi starfsendurhæfingu og ráðgjöf umkjaramál. Í því hafi þannig falist vinnaað kjarasamningagerð. Undirbúningsvinnaað næsta kjarasamningi hafi átt að hefjast vorið 2013. Þegarstefnandi var ráðin var Stefán Einar Stefánsson formaður félagsins. Í kosningu 15. mars 2013 var Ólafía BjörkRafnsdóttir kosin formaður. Venja er aðformaður sé starfsmaður á skrifstofu félagsins og er gerður við hann sérstakurráðningarsamningur. Ólafía kom tilstarfa á skrifstofunni 19. apríl 2013.Stefnandi og Stefán Einar hófu sambúð á meðan þau störfuðu bæði hjástefnda. Ístefnu segir að Ólafía hafi strax og hún kom til starfa tekið að leggjastefnanda í einelti. Í aðilaskýrslusinni sagði stefnandi að hún hefði beðið um fund með Ólafíu til að ræða málefnideildarinnar. Hún hafi hins vegarhundsað sig. Hún hafi ýmist ekki veriðboðuð á fundi eða seinna eftir að framkvæmdastjóri gerði athugasemd. Þá hafi Ólafía leitað beint til undirmannshennar, án samráðs við hana. Stefnandisagði að sér hefði ekki liðið vel á þessum tíma. Sér hafi þótt þetta vera mikil lítilsvirðingvið sig. Það hefði verið eins og Ólafíalegði sig fram um að grafa undan henni.Hún hefði rætt um þetta við framkvæmdastjóra félagsins nokkrumsinnum. Stefnanda var sagt upp störfumþann 25. júní 2013. Í skýrslu HelguÁrnadóttur framkvæmdastjóra kom fram að hún hefði verið kölluð á fund formanns,varaformanns og ritara. Þar hefði henniverið sagt að meirihluti stjórnar hygðist breyta skipulaginu hjá stefnda og aðþessar breytingar fælu í sér að stefnanda yrði sagt upp störfum. Helga sagði að hún hefði ekki verið sammálaþessari ákvörðun. Hún kvaðst hafa átt aðsjá um starfsmannamál, en Ólafía hefði sagt sér að ef hún vildi ekki segjastefnanda upp störfum, þá myndi hún gera það sjálf. Kvaðst Helga því hafa kosið að segja henniupp sjálf. Hún kvaðst ekki hafa áttaðsig á þeim skipulagsbreytingum sem talað hafi verið um og þær hafi ekki veriðkomnar til framkvæmda í ágúst sama ár þegar hún hætti sjálf störfum hjáfélaginu. Þrátt fyrir þessa andstöðu sínakallaði Helga stefnanda til sín og afhenti henni uppsagnarbréf, sem stefnandiáritaði. Stefnandi óskaði eftir viðtalium starfslokin og ástæður uppsagnarinnar.Var haldinn fundur með henni þann 3. júlí. Stefnandi var ósátt við fram komnar skýringarog óskaði eftir skriflegum útskýringum.Var henni svarað með tölvuskeyti Helgu Árnadóttur framkvæmdastjóra 5.júlí. Í því segir: „Eins og fram kom á fundi okkar sl.miðvikudag þá er ástæða uppsagnar áherslu- og skipulagsbreytingar í starfsemifélagsins. Leggja á meiri áherslu ákjaramál en sá málaflokkur sem verið hefur undir Ráðgjafadeild innan Ráðgjafa-og þjónustusviðs verður gerður að sér sviði í skipuriti. Ráðgjafadeild mun því ekki starfa áfram íóbreyttri mynd.“ Lögmaður stefnanda gerðiathugasemdir við þessar útskýringar með bréfi dags. 8. júlí, en lögmaðurstefnda ítrekaði þær með bréfi dags. 18. júlí. Stefnandi kvartaði yfir eineltiaf hálfu formannsins með tölvuskeyti dags. 28. júní. Erindið sendi hún Helgu Árnadótturframkvæmdastjóra. Segir þar að stefnanditelji sér nauðugan þann kost að leggja fram með formlegum hætti kvörtun vegnaframkomu formanns VR í sinn garð á umliðnum mánuðum. Framkomuna megi skilgreina sem einelti einsog því sé lýst m.a. í lögum nr. 46/1980 og reglugerð nr. 1000/2004. Óskaði hún eftir því að félagið setti málið íformlegan farveg og fæli það utanaðkomandi sérfræðingi sem tryggt væri aðsýndi hlutlægni í mati á kvörtuninni.Stefnandi hafði áður gert athugasemdir við framkvæmdastjóra stefnda aðÓlafía vildi ekki ræða við sig og hafa sig með í ráðum um málefni deildarhennar. Hún virtist eingöngu vilja ræðabeint við Elías G. Magnússon um kjaramálin. Þegar kvörtun stefnanda varkomin fram var Guðmundi B. Ólafssyni hæstaréttarlögmanni falið að skoðaþað. Sagði hann í skýrslu fyrir dómi aðhann hefði óskað eftir nánari útskýringum hjá stefnanda sem hann hefðifengið. Síðan hefði hann leitað eftirsérfræðingum til að vinna að málinu og falið það loks Einari Gylfa Jónssynisálfræðingi. Hefði Einar unnið skýrsluásamt Áslaugu Kristinsdóttur sálfræðingi, en þau starfi á sálfræðistofunni Lífog sál. Sagði Guðmundur að Einar hefðiekki getað byrjað strax á verkinu, hann hefði verið að fara í frí þegar hanntalaði við hann í júlí. Gerði stefnandiathugasemd um það við Guðmund þann 8. ágúst að ekki hefði enn verið haftsamband við hana útaf kvörtuninni. Sálfræðingarnir ræddu viðstefnanda og formann stefnda, auk fjögurra annarra starfsmanna áskrifstofunni. Í skýrslu þeirra, dags.21. október 2013, eru umkvörtunarefni stefnanda rakin, en þau eru: Útilokun frá fundum og ferðum ervörðuðu hennar starfssvið, upplýsingum hafi verið haldið frá stefnanda ogsérfræðiþekking hennar ekki verið virt, skipurit félagsins og boðleiðir ekkivirtar og loks að hún hafi verið ásökuð um trúnaðarbrest. Í niðurstöðum skýrslunnar segirm.a.: Undirrituð telja ekki að súákvörðun Ólafíu að hafa Elías sér við hlið varðandi kjaramálin sé neikvæð eðaniðurlægjandi framkoma í garð Söru Lindar. Það telst hins vegar aðfinnsluvertað hún skyldi ekki gera það í samráði við Söru Lind sem hans næsta yfirmann ogámælisvert að bregðast ekki við ítrekuðum óskum Söru Lindar um aukið samráð. –Þau rök Ólafíu að hún hafi ekki útskýrt fyrir Söru Lind að hún hygðist hafaElías sér við hlið í kjaramálavinnunni vegna þess að hún hafi ekki verið búinað gera upp við sig hvernig hún vildi hafa skipulagið til framtíðar eru ekkiásættanleg. Það virðist ljóst að frá degi til dags upplifði Sara Lind að þaðværi fram hjá sér gengið, óskaði ítrekað eftir breytingum og útskýringum enfékk hvorugt. Fullyrðingar Söru Lindar og tveggjaviðmælanda um skipulagsbreytingar hafi verið fyrirsláttur, hin raunverulegaástæða uppsagnar hafi verið persónuleg óvild og vantraust Ólafíu í garð SöruLindar eru studdar vísunum í ónafngreinda stjórnarmenn og er vísað á bug afÓlafíu. Ólafía og tveir aðrir viðmælendur benda á að það hafi verið ljóst íkosningabaráttunni að Ólafía myndi beita sér fyrir breytingum á skipulagikjaramála næði hún kosningu. Ágreiningur innan stjórnar um hvernig staðið varað uppsögninni og skipulagsbreytingunum getur á sama hátt ekki taliststaðfesting á því hvað Ólafíu gekk til með því að beita sér fyrir brottvikninguSöru Lindar. Þau atriði í framkomu Ólafíu semundirrituð telja aðfinnsluverð (að hafa ekki samráð við Söru Lind varðandihlutverk Elíasar á fyrstu mánuðum hennar í starfi) flokkast að matiundirritaðra ekki undir neikvæða og/eða niðurlægjandi framkomu. Þau atriði semundirrituð telja ámælisverð (að bregðast ekki á fullnægjandi hátt við óskumSöru Lindar um samráð) flokkast hins vegar að mati undirritaðra undir neikvæðaog /eða niðurlægjandi framkomu. Til að neikvæð og /eðaniðurlægjandi framkoma geti talist einelti þarf þremur öðrum skilyrðum að verafullnægt: endurtekning, erfitt að verjast og vanlíðan þess sem fyrir verður. Aðmati undirritaðra leikur enginn vafi á að tveimur síðari skilyrðunum erfullnægt í þessu máli: Sara Lind átti erfitt með að verjast þeim aðstæðum semollu henni vanlíðan og óöryggi. Þá er vanlíðan hennar staðfest af vinnufélögumog geðlækni. Varðandi endurtekninguna gegnir öðru máli. Málsaðilar unnu á samavinnustað í rúma tvo mánuði, Sara Lind greinir frá því að hún hafi byrjað aðupplifa vanlíðan um miðjan maí eða fimm síðustu vikurnar af samstarfi þeirra.Þó að hin ámælisverða framkoma (hundsun á óskum Söru Lindar um samráð) hafiverið viðvarandi, þá getur framkoma hennar ekki talist harkaleg, gróf eðaverulega ógnandi og því að mati undirritaðra ekki réttmætt vegna hins stuttatímaramma að flokka hina ámælisverðu hegðun Ólafíu undir einelti ávinnustað. Þaðer því niðurstaða undirritaðra að framkoma Ólafíu B. Rafnsdóttur formanns VR ígarð Söru Lindar Guðbergsdóttur fyrrum starfsmanns VR teljist ekki vera eineltiá vinnustað, en jafnframt að viðbragðaleysi hennar gagnvart óskum Söru Lindarum samráð sé ámælisvert. Stefnandi leitaði til HögnaÓskarssonar geðlæknis í lok júní 2013. Ívottorði læknisins, dags. 9. september 2013, er lýst atvikum og ástæðumvanlíðunar stefnanda eftir lýsingum hennar sjálfrar. Í vottorðinu segir m.a.: „Sara Lind fór mjög fljótt að finna tilvanlíðunar sem hófst eftir að nýi formaðurinn tók við störfum. Kvíði magnaðist upp með mikilli innri spennu,sem m.a. kom fram í verulegum svefntruflunum.Smám saman brotnaði sjálfstraust hennar niður, hún upplifði sig vanmáttugaog lítilsvirta af Ólafíu, ekki síst þar sem hún fékk engin svör eða skýringar áþessari breyttu stöðu sinni.“ Í lokvottorðsins er stefnandi greind með þunglyndi, áfallastreituröskun og almennakvíðaröskun. Högni Óskarsson staðfestivottorð sitt fyrir dómi. Hann sagðieinkenni stefnanda vera dæmigerð fyrir þá sem orðið hafi verið einelti. Stefnandi hefði sýnt öll einkenni þess aðhafa orðið fyrir einelti. Stefnandi kvaðst í aðilaskýrslusinni telja að ekki hefði verið nauðsynlegt vegna skipulagsbreytinganna aðsegja henni upp störfum. Sér hefði liðiðilla eftir uppsögnina og það hefði ekki bætt líðan hennar að uppsögnin hafiverið tilkynnt opinberlega. Ólafía Björk BjarnasonRafnsdóttir sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hún hefði lagt mikla áherslu ákjaramál í kosningabaráttu sinni til formanns.Sér hefði þótt að skipulag félagsins legði ekki nóga áherslu á þau málog því hefði hún byrjað á því að endurskoða skipurit félagsins. Með breytingum þeim sem hún hafi hrint í framkvæmdhafi starf stefnanda verið lagt niður, það hafi orðið óþarft. Hún neitaði því að persónulegir hagsmunirhennar hefðu ráðið því að stefnanda var sagt upp. Ólafía kvaðst hafa leitað mikiðtil Elíasar G. Magnússonar. Hann sébúinn að starfa mjög lengi hjá félaginu og hafi mikla þekkingu ákjaramálum. Hún kvaðst ekki hafa ætlaðað ganga fram hjá stefnanda og hafi ekki unnið að því að grafa undanhenni. Helga Árnadóttir, sem varframkvæmdastjóri stefnda, sagði fyrir dómi að hún hefði séð að Ólafía vildiekki boða stefnanda til funda. Hún hefðireynt að leysa þetta vandamál, en svo hefði komið í ljós að Ólafía treystistefnanda ekki. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi kveðst beinaskaðabótakröfu sinni samkvæmt sakarreglunni að stefnda sem tjónvaldi, enstarfsmenn hans hafi valdið tjóninu.Tekur hann fram að Ólafía B. Rafnsdóttir sé starfsmaðurstefnda samkvæmt sérstökum ráðningarsamningi. Skyldurvinnuveitanda Stefnandi kveðst telja þaðmannréttindi að launþegum líði vel í vinnu sinni og að þeir sæti ekkieinelti. Vísar hún tilverndar atvinnuréttinda og atvinnufrelsis samkvæmt 72. og 75. gr.stjórnarskrárinnar og 71. gr. hennar um vernd persónu, æru og friðhelgieinstaklinga. Stefnda hafi borið aðtryggja öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi fyrir starfsmenn sína,sbr. 1. mgr. 37. gr. og 66. gr. laga nr. 46/1980. Vinna hafi átt skriflega áætlun um öryggi ogheilbrigði á vinnustaðnum, sbr. 65. gr. og 65. gr. a í sömu lögum. Þá hafi stefnda borið aðskipuleggja vinnu þannig að dregið væri úr hættu á einelti og láta ekki eineltiviðgangast, sbr. 4. gr. reglugerðar nr. 1000/2004. Þá hafi borið að gera áhættumat vegnaeineltis, sbr. 5. gr. sömu reglugerðar. Ámælisverðháttsemi Stefnandi byggir á því að ÓlafíaB. Rafnsdóttir hafi lagt hana í einelti með ámælisverðri háttsemi ogsíendurtekinni ótilhlýðilegri háttsemi.Háttsemin hafi verið til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr,móðga, særa, mimuna og valda óöryggi, kvíða og almennri vanlíðan hjástefnanda. Með eineltinu hafi veriðgrafið undan stjórnunar- og ábyrgðarhlutverki stefnanda og stöðu hennar hjástefnda. Stefndi hafi ekki sinnt skyldumsínum samkvæmt þeim ákvæðum laga nr. 46/1980 og reglugerðar nr. 1000/2004 sem getiðer hér að framan. Þá hafi hann ekkibrugðist við ábendingum um einelti, sem hafi náð hámarki með ólögmætribrottvikningu stefnanda úr starfi. Stefnandi vísar til þess stefndihafi sýnt sinnuleysi með 6 vikna drætti á að koma eineltiskvörtun hennar íferli. Sömuleiðis hafi verið vanrækt aðmóta verklýsingu fyrir Líf og sál áður en vinna stofunnar hófst. Þannig hafi 9 vikur liðið frá því að kvartaðvar þar til viðtal var tekið við stefnanda.Hér hafi verið brotið gegn 7. gr. reglugerðar nr. 1000/2004. Stefnandi byggir á því að hennihafi verið sagt upp með ólögmætum hætti, rangar upplýsingar hafi verið gefnarum ástæður uppsagnarinnar, m.a. opinberlega.Þá hafi ekki verið fylgt ákvæðum kjarasamnings um útskýringar á ástæðumuppsagnar. Einelti Stefnandi kveðst veralögfræðingur og hafa gegnt stöðu deildarstjóra ráðgjafadeildar VR, en ídeildinni starfi um 22 starfsmenn.Deildin annast m.a. þjónustu við atvinnuleitendur,starfsendurhæfingarráðgjöf og kjaramálaráðgjöf.Ólafía B. Rafnsdóttir, formaður stefnda, hafi lagt hana í einelti fráþví í síðari hluta apríl 2013 til 25. júní sama ár og hafi stefndi ekki gripiðtil aðgerða til að varna eineltinu. Stefnandi kveðst m.a. hafa veriðútilokuð frá fundum á sínu sviði af formanninum. Hún hafi leitað beint til undirmanns hennar,Elíasar G. Magnússonar, og fengið hann með sér á fundi. Hún hafi aldrei leitað til stefnanda. Elías hafi þannig sótt deildarfundi í Vestmannaeyjumog á Egilsstöðum í maí 2013. Stefnandikveðst hafa ætlað að biðja Elías að mæta á fundina, en þá hafi komið í ljós aðformaðurinn hafi verið búin að boða hann, án samráðs við stefnanda. Þá rekur stefnandi fund aðilavinnumarkaðarins til undirbúnings kjarasamningsgerðar og kynningar á norrænniskýrslu um kjaramál þann 21. maí 2013, sem hún hafi séð í sjónvarpsfréttum aðformaður hafi mætt á með Elíasi. Samaeigi við um fund sem haldinn hafi verið 5. júní 2013 til að ræðaspurningakönnun um kjaramál sem senda hafi átt félagsmönnum. Þá hafi stefnandi verið sniðgengin erformaður sótti, ásamt Elíasi, fund um kjaramál meðal norrænna samstarfsaðilastefnda, svokallaða höfuðborgarráðstefnu, þann 11.-13. júní 2013. Stefnandi segir að Ólafía hafi sagt sér fráþessari ráðstefnu, en hún ekki viljað gera athugasemdir við þessatilhögun. Þó hafi hún beðið Ólafíu um aðtaka meira tillit til hennar í framtíðinni. Stefnandi byggir á því að meðframangreindri háttsemi hafi starf hennar og hæfni verið lítilsvirt á móðgandihátt, dregið úr ábyrgð hennar og verkefnum að ástæðulausu. Jafnframt hafi fagleg samskipti hennar viðaðra aðila á hennar ábyrgðarsviði verið hindruð, sem sé bæði lítilsvirðandi oghafi gert henni erfiðara um vik að sinna starfi sínu. Vinnuveitandi hafi ekki gripið hér inní. Stefnandi segir að gengið hafiverið fram hjá sér í tengslum við fræðslu um kjarasamningagerð og kjaramálfyrir stjórnarmenn stefnda þann 11. maí 2013.Ólafía hafi skipulagt fræðsluna án aðkomu stefnanda, en kallað tilundirmann hennar. Sama eigi við umstjórnarfund stefnda þann 29. maí 2013.Þá hafi stefnandi verið boðuð sem almennur starfsmaður á fund umkjaramál með trúnaðarmönnum, trúnaðarráði og starfsmönnum stefnda þann 10. júní2013. Ólafía hafi ekki rætt viðstefnanda um fundinn, en óskað eftir því að Elías héldi erindi á fundinum, ánvitneskju stefnanda. Elías hafi í erindisínu stuðst við glærur sem stefnandi hefði unnið. Þá nefnir stefnandi fund semÓlafía hafi óskað eftir með deild stefnanda.Stefnanda hafi verið gert ljóst að hún hefði ekki hlutverk á fundinum,en vísað hafi verið til Elíasar sem yfirmanns deildarinnar. Loks segir stefnandi að Ólafíahafi ekki viljað þiggja upplýsingar um verkefni Starfs ehf., þótt komið hafi ádaginn að hún hefði haft þörf fyrir að kynna sér málefnið sem hún hafi haftlitla þekkingu á. Á sama hátt hafiÓlafía einnig hafnað upplýsingagjöf um starfsemi VIRK-starfsendurhæfingarsjóðsán málefnalegrar ástæðu. Stefnandi byggir á því að meðþessari háttsemi formanns stefnda hafi ábyrgðarsvið stefnanda verið rýrt, gertlítið úr starfi hennar og hún niðurlægð. Stefnandi byggir á því aðupplýsingum hafi verið haldið frá sér og að óskir hennar um fundi hafi veriðhundsaðar. Þáverandi framkvæmdastjóristefnda hafi og staðfest að Ólafía hafi ekki viljað hafa stefnanda með í ráðum. Ítrekaðar tilraunir til að fá fund meðformanninum hafi ekki borið árangur, þótt fyrirheit hafi verið gefin. Segir stefnandi að slík háttsemi æðstastarfsmanns stéttarfélags gagnvart deildarstjóra stærstu deildar félagsins séóeðlileg og niðurlægjandi. Stefnandihafi með þessu verið lítilsvirt og vinnuveitandi hafi ekki gripið tilviðeigandi ráðstafana. Stefnandi gerir sérstakaathugasemd við niðurstöður í skýrslu Lífs og sálar. Telur hún að skilgreining á hugtakinu eineltií skýrslunni sé of þröng. Ekki sé unntað krefjast þess að einelti standi tiltekinn lágmarkstíma eða að háttsemi sésérstaklega gróf. Háttsemi Ólafíu hafiverið einelt samkvæmt lögum og stefnandi hafi ekki notið forsvaranlegrarverndar gegn einelti. Brottvikning vegna óvildar – ólögmætuppsögn Stefnandi byggir á því að hennihafi verið sagt upp vegna óvildar Ólafíu B. Rafnsdóttur í sinn garð. Engar málefnalegar forsendur með tilliti tilstarfshæfni eða frammistöðu stefnanda hafi réttlætt uppsögnina. Þá hafi uppsögnina ekki borið aðmeð lögmætum hætti. Formaður félagsinshafi þvingað framkvæmdastjóra til að segja stefnanda upp störfum. Uppsögnin hafi verið réttlætt með tilvísuntil skipulagsbreytinga, en þær hefðu ekki verið ræddar í stjórn þegar uppsögninfór fram. Þarna hafi formaður gripiðfram fyrir hendur framkvæmdastjóra um starfsmannamál. Stefnandi byggir á því aðjafnvel þótt stjórn stefnda getið gripið fram fyrir hendur framkvæmdastjóra ístarfsmannamálum og ákveðið uppsögn, þá þurfi lögmætan stjórnarfund til þessað taka slíka ákvörðun. Uppsögnin hafi verið ámælisverðháttsemi sem gert hafi lítið úr stefnanda og niðurlægt hana. Hún hafi gefið ranga mynd af starfshæfnihennar og frammistöðu og mismunað henni gagnvart öðrum starfsmönnum stefnanda. Uppsögnin hafi skaðað starfsheiður stefnandaog valdið henni verulegri vanlíðan. Þá er því lýst í stefnu að eftirað stefnanda hafi verið afhent uppsagnarbréf hafi henni verið gert að hættastrax störfum. Lyklar og aðgangskorthafi verið tekin af henni og henni verið fylgt á niðurlægjandi hátt í gegnumskrifstofu stefnda til að sækja veski sitt og síðan út úr húsnæði stefnda. Samantekt Stefnandi segir að háttsemiÓlafíu hafi leitt til alvarlegrar vanlíðunar sem birst hafi í þunglyndi,áfallastreituröskun og kvíðaröskun.Vísar stefnandi hér til vottorðs Högna Óskarssonar geðlæknis. Þá hafi Líf og sál einnig komist að þeirriniðurstöðu að þær aðstæður sem stefnandi bjó við síðustu vikur hennar í starfihjá stefnda hafi valdið henni verulegri vanlíðan. Stefnandi vísar til skýrslu Lífsog sálar, auk viðbragða stefnda við erindi hennar, sem sýni að verulegarbrotalamir hafi verið í starfsemi stefnda varðandi viðbrögð við einelti. Í skýrslunni séu einnig nefnd ýmis dæmi umaðfinnsluverða og ámælisverða háttsemi Ólafíu gagnvart stefnanda. Stefnandi byggir á því aðskýrslan styðji þá staðhæfingu að hún hafi lögum samkvæmt verið þolandieineltis. Sú afstaða að einelti þurfi aðstanda í ákveðinn lágmarkstíma eða vera sérstaklega gróft sé ekki í samræmi viðlög. Stefnandi telurað í skýrslunni sé lögð til takmörkun á eineltishugtakinu, sem séþvert á markmið og verndarandlag réttarreglna sem vernda eigilaunþega gegn einelti, sérstaklega árásareinelti yfirmanns. Önnur niðurstaða myndi leiða tilþess að vinnuveitandi gæti losnað undan ábyrgð vegna eineltis meðþví einu að segja þolanda nógu tímanlega upp störfum. Ólögmætog niðurlægjandi framkvæmd uppsagnar Stefnandi byggir á því aðuppsögn hennar hafi verið ólögmæt vegna þess hvernig að henni var staðið og þarsem veittar hafi verið rangar upplýsingar um tildrög og ástæðuruppsagnarinnar. Þá hafi verið brotiðgegn rétti hennar til fundar innan ákveðins tíma og varðandi skýringar áeinstaklingsbundnum ástæðum uppsagnar. Stefnandi byggir á því aðraunveruleg ástæða uppsagnar hafi verið óvild Ólafíu í hennar garð. Ekki hafi verið búið að ræða neinarskipulagsbreytingar í stjórn þegar stefnanda var sagt upp. Þá hafi hún ekki fengið viðtalum ástæður uppsagnar fyrr en 8 dögum eftir að hún bað um fund, en samkvæmt gr.12.2.2 eigi að halda slíkan fund innan fjögurra daga. Í samræmi við framangreint telurstefnandi að henni hafi verið veittar rangar upplýsingar um raunverulegarástæður uppsagnarinnar. Með því séeinnig brotið gegn gr. 12.2.2, en það sé forsenda að réttar skýringar séugefnar. Þá séu skýringarnar svo almennarog óljósar að þær uppfylli ekki skilyrði kjarasamnings. Þá kveðst stefnandi byggja á því að stefndihafi með uppgefnum ástæðum uppsagnarinnar látið að því liggja að stefnandi réðiekki við starf sitt. Það sé rangt,ástæða uppsagnar hafi eins og áður segir verið persónuleg óvild formannsstefnda. Þá hafi stefndi dreift þessumröngu upplýsingum um ástæður uppsagnar, fyrst á vef stefnda, en þær hafi síðanratað í fjölmiðla. Stefnandi telur að með þessuhafi verið vegið að persónu, æru og starfsheiðri sínum á óheiðarleganhátt. Það sé sérstaklega ámælisvert aðstéttarfélag skuli standa þannig að uppsögn. Bótaskyldaog fjárhæð bóta Eins og rakið hefur verið byggirstefnandi á því að stefndi hafi ekki sinnt skyldum sínum varðandi vinnuvernd ogvarnir gegn einelti. Þá hafi Ólafía lagtstefnanda í einelti án þess að hún nyti verndar stefnda. Þá beri stefndi ábyrgð á ólögmætri uppsögnstefnanda og á því að ekki var haldinn fundur í tæka tíð um ástæðuruppsagnar. Þá hafi brottför stefnanda afvinnustað verið niðurlægjandi og tilkynning um uppsögnina og opinber umfjöllunhafi aukið á vanlíðan og miska stefnanda. Stefnandi telurað stefndi hefði getað komist hjá því að valda tjóni með því að fylgjalögmæltum vinnuverndarreglum. Þannig hefðu verklagsreglur getað komið í vegfyrir eineltið eða stöðvað það á fyrstu stigum. Þá hefði framkvæmd áhættumats getaðsýnt veikleika í viðbrögðum VR vegna eineltis. Tilefni hafi verið til að framkvæmaáhættumat hjá stefnda, m.a. vegna stöðu stefnanda og þeirrar staðreyndarað sambýlismaður hennar hafði verið mótframbjóðandi Ólafíu íformannskjöri. Stefnandi byggir á því aðorsakatengsl hafi verið á milli háttsemi stefnda og tjónsins. Eineltið og uppsögnin hafi leitt bæði tillíkamlegrar og andlegrar vanlíðunar.Hvort tveggja hafi dregið úr starfsþreki og lífsfyllingu stefnanda. Hún hafi orðið fyrir álitshnekki ogstarfsheiður hennar skaðast. Þessi skaðihafi verið magnaður með framkvæmd uppsagnarinnar og röngum upplýsingum umástæður hennar. Stefnandi vill horfa til þess aðmiski hennar sé verulegur og tjóni hafi verið valdið af stéttarfélagi hennar,sem hefði átt að veita skjól í stað þess að valda skaða. Telur hún því 2.000.000 króna hæfilegarbætur. Bendir hún á í því sambandi aðfjárhæðin sé einungis um 20% af hámarksfjárhæð varanlegs miska miðað viðtjónsdag, sbr. 4. gr., sbr. 15. gr. skaðabótalaga. Þá sé stefndi fjárhagslega sterkuraðili. Stefnandi vitnar tilstjórnarskrárinnar, einkum 71., 72. og 75. gr., almennra meginreglnaskaðabótaréttar og skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr., almennra reglnavinnuréttar, laga nr. 46/1980 og reglugerðar nr. 1000/2004. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi byggir á þvíað uppsögn stefnanda hafi verið lögmæt og hann efnt allar skyldur sínarsamkvæmt ráðningarsamningi hennar.Raunar hafi hann greitt henni laun í lengri uppsagnarfresti en honumhafi verið skylt. Stefndi byggir á þvíað hann hafi við uppsögnina fylgt ákvæðum 12. kafla kjarasamnings. M.a. hafi stefnanda verið gerð grein fyrirástæðum uppsagnar. Ástæðan hafi veriðskipulagsbreytingar, sem ekki hafi verið til málamynda. Starfslokakjör stefnanda hafi verið betri enhún hafi átt rétt á. Uppsögnin hafi þvíverið framkvæmd með lögmætum hætti. Stefndi segir ígreinargerð sinni að hann vilji árétta vegna málatilbúnaðar stefnanda að hannsé stéttarfélag sem ráði málum sínum sjálft að gættum landslögum. Í því felist að stefnandi eigi ekki lögvarðakröfu til þess að krefja stefnda um gögn og skýringar í samræmi við það sem húntelji fullnægjandi. Stefndi segir þaðmeginreglu á hinum almenna vinnumarkaði að starfsmenn og vinnuveitendur getisagt upp ráðningarsamningum og það án þess að gefa upp sérstaka ástæðu. Hins vegar sé það eðlileg kurteisi að gefaskýringar. Það hafi leitt til þess að íkjarasamning hafi verið tekið ákvæðið í gr. 12.2.2. Það geri hins vegar ekki neinar kröfur tilástæðna uppsagnar og takmarki því ekki rétt til að segja starfsmönnum uppstörfum. Samkvæmt framansögðummótmælir stefndi því að uppsögn stefnanda hafi verið ólögmæt eða framkvæmd meðvanvirðandi hætti eða á einvern annan hátt sem valdi því að hann séskaðabótaskyldur gagnvart stefnanda.Stefnanda hafi verið sýndur fullur sómi.Mótmælir hann því að skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga sé fullnægt. Stefndi mótmælir þvíað stefnandi hafi sætt einelti af hálfu formanns stefnda. Hún hafi ekki sætt einelti, hvorki samkvæmtalmennum skilgreiningum né þeim skilgreiningum sem byggt hafi verið á ískýrslu Lífs og sálar. Stefndi mótmælirþví að komist hafi verið að þeirri niðurstöðu í skýrslunni að framkoma formannshafi verið ámælisverð. Framkomaformannsins réttlæti ekki viðurlög eða áminningu af nokkru tagi eða skapistefnanda rétt til miskabóta. Stefndi byggir á þvíað stefnanda hafi hvorki verið sýnd meinfýsi né yfirgangur, hún hafi ekkiorðið fyrir kerfisbundinni eða síendurtekinni vanvirðandi háttsemi í þeimtilgangi að niðurlægja hana, gera lítið úr henni, móðga hana, særa, mismuna eðaógna. Vísar stefndi hér til 3. gr.reglugerðar nr. 1000/2004. Stefndi segir að þautilvik sem stefnandi byggi málatilbúnað sinn á falli ekki að skilgreiningumlaga á einelti. Kveðst hann mótmælasérstaklega fullyrðingum um svokallað árásareinelti. Það komi hvergi fram í skjölum eðagögnum. Þá mótmælir stefndisönnunargildi vottorðs Högna Óskarssonar geðlæknis, en það byggi ekki nema aðtakmörkuðu leyti á eigin upplifun læknisins. Stefndi lýsir því ígreinargerð sinni að núverandi formaður hafi verið kosin um miðjan mars2013. Rekur hann verkefni formannsinssamkvæmt lögum nr. 80/1938 og lögum félagsins.Segir hann m.a. að formaður leiði stjórn félagsins sem stýri öllummálefnum félagsins milli aðalfunda og vinni stefnumótun fyrir félagið og aðframgangi mála. Formaður félagins séjafnframt formaður samninganefndar félagsins, sbr. 17. gr. laga stefnda, sbr.einnig 4. mgr. 15. gr. laga nr. 80/1938.Formaður komi þannig fram fyrir hönd félagsins við gerð kjarasamninga. Þá sé formaður félagsins einnig formaðurtrúnaðarráðs sem samkvæmt 17. gr. skuli samþykkkja kröfugerð félagsins áður enhún er lögð fram við kjarasamningagerð.Segir síðan að það teljist ekki eineltishegðun að stefndi hafi þurft aðfara eftir því skipulagi sem lög félagsins og lög ASÍ, sem hann eigi aðild að,geri ráð fyrir um kjarabaráttu. Stefndi kveðst byggjaá því að athafnir og framkoma formanns í starfi þá tvo mánuði sem hún starfaðimeð stefnanda, hafi verið í samræmi við þau verkefni og þær skyldur sem hvíli áformanni. Segir hann að eðlilegt hafiverið, eins og aðstæðum var háttað, að formaður færi ekki um milliliði ísamskiptum sínum við þá starfsmenn sem gerst hafi þekkt tilkjarasamningsgerðar. Bendir stefndi á aðstefnanda hafi ekki gefist ráðrúm til að kynna sér þennan þátt í starfi sínu. Stefndi byggir á þvíað skipulag skrifstofustarfsemi víki ekki til hliðar lögbundnu skipulagistefnda sem stéttarfélags. Stefnandihafi ekki átt rétt á einhverri sérstakri meðhöndlun í starfi eðavirðingarstöðu. Hún hafi ekki átt aðleiða vinnu við kjarasamningagerð samkvæmt lögum félagsins og það feli ekki ísér neina vanvirðingu gagnvart henni að fara eftir lögunum. Stefndi segir aðstefnandi hafi aldrei haft ráðrúm til að fjalla um þau málefni sem snertukjarasvið og sótt fáa fundi um þau málefni.Starfsmaðurinn Elías G. Magnússon hafi leyst þau verkefni sem fyrr. Formanni hafi ekki verið skylt að hafa fyrstsamband við stefnanda sem deildarstjóra áður en hann leitaði fulltingis annarrastarfsmanna. Stefndi mótmælir þvíað stefnandi hafi verið útilokuð frá fundum þannig að það teljist hafa veriðeinelti. Hún hafi ekki verið útilokuðfrá fundum, en hins vegar ekki boðuð á alla fundi eðli máls samkvæmt. Þau tilvik sem stefnandi reki eigi sér ýmsarskýringar, en engin þeirra lúti að persónu stefnanda eða afstöðu formannsstefnda til hennar. Stefndi segir að sústaðhæfing í skýrslu Lífs og sálar að stefnandi hafi haft sérfræðiþekkingu ásviði starfsendurhæfingarmála eigi ekki við rök að styðjast. Stefnandi hafi verið 28 ára gömul er atvikmálsins urðu sumarið 2013. Hún hafilokið meistaranámi í lögfræði í október 2012, haustið eftir að hún var ráðintil stefnda. Vinnu hennar hjáVinnumálastofnun, samhliða námi, verði ekki jafnað til sérfræðináms eða getitalist vera sérfræðistarf á þessu sviði.Stefndi vísar til þess að því hafi verið slegið föstu í máli hér fyrirdómi nr. E-1470/2013 að stefnandi hefði búið að takmarkaðristarfsreynslu. Þessi dómur hafi fulltsönnunargildi samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Því verði að gjalda varhug við ályktunum ískýrslunni um að stefnandi hafi verið sérfræðingur á tilteknum sviðum. Stefndi segir aðstefnandi hafi ekki nefnt einelti fyrr en eftir að henni hafði verið sagt uppstörfum. Umkvartanir sem hún hafi haftuppi áður séu skyldari baktali en málefnalegum athugasemdum. Stefndi byggir á þviað það geti ekki kallast einelti þótt nýr formaður hafi ekki fundað sérstaklegameð stefnanda um málefni Starfs ehf. á þeim tímapunkti sem stefnandi hafi taliðviðeigandi. Nýkjörinn formaður hafiorðið að forgangsraða verkefnum sínum.Þá hafi ekki þurft að kynna formanninum málefni Virks starfsendurhæfingar,sem hún hafi þekkt gjörla. Þá hafi öllumstarfsmönnum verið fært að taka formanninn tali ef þeir vildu ræða einhvermálefni. Stefndi krefst tilvara þess að bætur verði ekki dæmdar svo háar sem stefnandi krefjist. Hann mótmælir því að unnt sé að tengjafjárhæð bóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga við 4. gr. sömu laga. Þá mótmælir hann því að heimilt sé að tengjafjárhæðina fjárhag stefnda á einhvern hátt.Refsikenndar skaðabætur sem taki mið af greiðslugetu tjónsvalds eigi sérekki stoð í íslenskum rétti. Niðurstaða Stefnandi vísar tilsakarreglunnar til stuðnings kröfu sinni, en reifar ekki fjártjón sem hún hafiorðið fyrir. Hún krefst einungismiskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga og beinir kröfunni að stefnda ágrundvelli reglunnar um húsbóndaábyrgð. Þótt sakarreglan geti átt við umatvik er hún ekki næg heimild til greiðslu miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi heldur því ekki fram að hún hafiorðið fyrir varanlegum miska, sbr. 4. gr. laganna, og hefur ekki lagt fram matsgerðum slíkan miska. Verður ekki fjallaðfrekar um sakarregluna. Samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr.má láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eðapersónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Ákvæði a-liðar 1. mgr. eða 2. mgr. 26. gr.koma ekki til álita í þessu máli. Sannað er með skýrslu Lífs ogsálar og skýrslu Helgu Árnadóttur fyrir dómi að Ólafía B. Rafnsdóttir, þánýkjörin formaður stefnda, leitaði ekki neitt til stefnanda eftir að hún komtil starfa hjá félaginu. Byggja verður áþví að hún hafi vísvitandi gengið fram hjá stefnanda þegar hún leitaði ítrekað tilundirmanns hennar þegar fjalla skyldi um viðfangsefni deildar þeirrar semstefnandi veitti forstöðu. Fallast má áþað með stefnanda að þetta hafi ekki verið eðlileg vinnubrögð. Málatilbúnaður stefnanda byggistað talsverðu leyti á því að hún hafi sætt einelti með útilokun frá starfsemifélagsins og þeim verkefnum sem átti samkvæmt skipuriti að vinna ákjarasviðinu. Hún hafi verið útilokuðfrá starfinu og með því sýnd lítilsvirðing.Á þetta verður ekki fallist.Starfsmaður á almennt ekki kröfu til þess að sinna ákveðnum verkefnumeða að aðrir sinni þeim ekki. Úrræðistarfsmanns gagnvart slíku eru ekki önnur en riftun ráðningarsamnings. Þótt vinnubrögð formanns hafi ekki getaðtalist eðlileg fólst ekki í þessari framgöngu ólögmæt meingerð gegn persónu eðaæru stefnanda. Frekar þarf ekki að leysaúr málsástæðum hennar að þessu leyti, en kröfu hennar um bætur er eins og áðursegir einungis hægt að taka til greina ef fullnægt er skilyrðum 26. gr.skaðabótalaga. Verður því ekki felldurdómur um það hvort framkoma formannsins gagnvart stefnanda teljist vera eineltií skilningi reglugerðar nr. 1000/2004. Stefnandi telur að uppsögn sínhafi verið ólögmæt. Hún byggir annarsekki sérstakar kröfur á þessu, en telur þetta vera hluta af því einelti sem húnsætti. Stefnanda var sagt upp afframkvæmdastjóra stefnda, sem óumdeilt er að annast starfsmannamál. Formaður stefnda gaf framkvæmdastjóranumfyrirmæli um að segja stefnanda upp, en framkvæmdastjórinn sagði henni upp oghafði til þess heimild. Þarf ekkimálefnalegar ástæður til að starfsmanni verði sagt upp störfum. Uppsögnin var ekki ólögmæt. Stefnanda voru skýrðar ástæður uppsagnarinnará fundi og síðan bréflega að hennar kröfu.Ósannað er að skýringar þær sem gefnar voru séu fyrirsláttur og hérhefur ekki verið unnin ólögmæt meingerð gegn stefnanda. Stefnandi kvartaði yfir eineltier hún hefði sætt eftir að hún hætti störfum.Viðbrögð létu að einhverju leyti á sér standa, en það skýrist sennilegaað hluta til af sumarleyfum og hugsanlega því að áætlanir hafi ekki verið tilhjá stefnda um viðbrögð við ásökunum um einelti. Þótt viðurkennt yrði að stefndi hefði vanræktskyldur sínar í því efni, leiðir það ekki til þess að krafa stefnanda ummiskabætur yrði tekin til greina. Verðurþví ekki fjallað nánar um þessa málsástæðu hennar. Í stefnu er loks fullyrt aðþegar stefnanda hafði verið afhent uppsagnarbréf hafi henni verið fylgt ígegnum skrifstofu stefnda á niðurlægjandi hátt.Þetta er ekki skýrt frekar, hvorki í stefnu, öðrum gögnum málsins néskýrslum fyrir dómi. Er því ekki unnt aðtaka þetta atriði til nánari skoðunar.Þá hefur ekki verið sýnt fram á að frásögn stefnda af uppsögn stefnandahafi verið meiðandi. Samkvæmt framansögðu er ekkisýnt fram á að stefnandi hafi sætt ólögmætri meingerð gegn æru sinni eðapersónu í skilningi 26. gr. skaðabótalaga.Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum hennar. Rétt er að málskostnaður falliniður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, VR, er sýknaður aföllum kröfum stefnanda, Söru Lindar Guðbergsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 335/2015
|
Kærumál Vitni Aðför
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H ehf. um að leiða tiltekið vitni fyrir héraðsdóm við aðalmeðferð í máli F ehf. gegn H ehf. Var ekki talið að H ehf. hefði fært rök fyrir því að í málinu stæði svo sérstaklega á að efni væru til að víkja frá meginreglu 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför um að vitnaleiðslur skyldu að jafnaði ekki fara fram í málum sem rekin væru á grundvelli 13. kafla laganna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fá að leiða Ólöfu Rún Tryggvadóttur sem vitni við aðalmeðferð málsins. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 skulu mats- og skoðunargerðir og vitnaleiðslur að jafnaði ekki fara fram þegar mál er rekið eftir 13. kafla laganna. Í athugasemdum með frumvarpi því, er varð að nefndum lögum, kemur fram að regla þessi eigi sér stoð í því viðhorfi að ætlast er til að aðfararhæfar kröfur séu það skýrar að þær þarfnist ekki stuðnings af sönnunargögnum sem þessum. Ef brestur er á því beri að jafnaði að hafna aðför, sbr. 3. mgr. 83. laganna. Eftir venju beri að skýra heimild til að víkja frá banni við sönnunarfærslu af þessu tagi þröngt. Sóknaraðili hefur ekki fært rök fyrir því að í máli þessu standi svo sérstaklega á að efni séu til að víkja frá áðurnefndri meginreglu 1. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Heimahúsið ehf., greiði varnaraðila, Fasteignafélaginu Einari Farestveit ehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 275/2005
|
Kærumál Málskostnaður
|
Af efni dómsáttar sem aðilar höfðu gert í málinu þótti ljóst að S og H hefðu fallist á meginhluta stefnukröfu F og var þeim að því virtu og umfangi málsins gert að greiða sóknaraðila 180.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. júní 2005, þar sem kveðið var á um að málskostnaður félli niður í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum, sem var lokið að öðru leyti með dómsátt. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðilum verði gert að greiða sér málskostnað í héraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði höfðaði sóknaraðili mál 4. janúar 2005 á hendur varnaraðilum til greiðslu 560.106 króna með dráttarvöxtum frá 13. nóvember 2002 til greiðsludags. Um var að ræða eftirstöðvar kaupverðs samkvæmt kaupsamningi aðila 3. febrúar 2000 vegna kaupa varnaraðila á íbúð í fjölbýlishúsi nr. 2a við Hringbraut í Hafnarfirði, er sóknaraðili hafði í smíðum. Varnaraðilar kröfðust aðallega sýknu en til vara lækkunar á dómkröfu sóknaraðila og reistu málsvörn sína einkum á því að frágangi sóknaraðila væri ábótavant, en lokagreiðsla miðaðist ekki við tilgreindan gjalddaga heldur lok verksins. Með bréfi 23. ágúst 2003 staðfesti byggingarfulltrúi að lokaúttekt á smíði hússins hefði farið fram, en samkvæmt ákvörðun bæjaryfirvalda 30. september 2003 fór slík úttekt fram á ný 17. maí 2004, en einungis á sameign hússins, þar sem gerðar voru ýmsar athugasemdir við smíði þess og veittur tveggja mánaða frestur til úrbóta. Við upphaf aðalmeðferðar málsins gerðu aðilar sátt fyrir dómi þess efnis að varnaraðilar skyldu greiða sóknaraðila 600.000 krónur fyrir 1. júní 2005 gegn útgáfu afsals, en kröfur aðila um málskostnað voru lagðar í úrskurð. Gekk hinn kærði úrskurður um þetta eina ágreiningsefni er stóð eftir að gerðri dómsáttinni. Sama dag og mál þetta var höfðað höfðaði sóknaraðili annað mál á hendur tveimur öðrum kaupendum íbúðar í húsinu um samkynja sakarefni. Í síðarnefnda málinu varð, líkt og í þessu máli, í héraði sátt með aðilum um annað en málskostnað, sbr. mál réttarins nr. 276/2005. Gegn mótmælum sóknaraðila verður ekki með órækum hætti fullyrt af framlögðum gögnum að verki hans sé enn ólokið eins og nefnt er í hinum kærða úrskurði. Þá er í gögnum málsins að finna bréf, sent áður en málið var höfðað, þar sem varnaraðilar lýsa sig reiðubúna að greiða sóknaraðila nokkuð lægri fjárhæð en dómsáttin kvað á um. Hins vegar er ljóst af efni dómsáttarinnar að varnaraðilar féllust á meginhluta stefnukröfu sóknaraðila. Að þessu virtu og umfangi málsins verður varnaraðilum gert að greiða sóknaraðila 180.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðilar, Sigurður Hannes Oddsson og Hrafnhildur Lúthersdóttir, greiði sóknaraðila, Fjarðarmóti ehf., 180.000 krónur í málskostnað í héraði og 100.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta sem tekið var til úrskurðar þann 31. maí 2005 um greiðslu málskostnaðar, höfðaði Fjarðarmót ehf., Bæjarhrauni 8, Hafnarfirði, þann 4. janúar 2005 á hendur Sigurði Hannesi Oddsyni og Hrafnhildi Lúthersdóttur, báðum til heimilis að Hringbraut 2a, Hafnarfirði, til greiðslu eftirstöðva kaupverðs fasteignar. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að greiða stefnanda kr. 560.106 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 13. nóvember 2002 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Ennfremur krefst stefnandi að heimilað verði að færa dráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta skipti 13. nóvember 2003, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefjast stefndu að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. I. Í stefnu lýsir stefnandi helstu málsástæðum og málsatvikum á þá leið að með kaupsamningi dagsettum 3. febrúar 2000, keyptu stefndu íbúð af stefnanda í fjöleignarhúsinu nr. 2a við Hringbraut í Hafnarfirði. Um var að ræða 4ra herbergja íbúð á þriðju hæð í húsinu, merkt 0301 ásamt bílskýli merkt B5 og sérgeymslu á 1. hæð, merkt 0102. Umsamið kaupverð eignarinnar var kr. 13.250.000, sem stefndu lofuðu samkvæmt kaupsamningi að greiða þannig: I. 1. Við undirritun kaupsamnings kr. 1.000.000 2. Tilbúið undir tréverk “ 1.625.000 3. Við afhendingu íbúðarinnar “ 1.625.000 4. Við fullnaðarfrágang “ 1.500.000 II. Með fasteignabréfum: Frumbréf kr. 5.204.663 Viðaukabréf “ 2.295.337 Samtals kr. 13.250.000 Greiðslur útborgunar voru verðtryggðar miðað við neysluvísitölu með grunnvísitölu maí 1999. Með bréfi dagsettu 6. nóvember 2002 voru stefndu boðuð til fundar til afsalsgerðar á fasteignasölunni Ás þann 13. nóvember sama ár. Fyrir fundinn lá kostnaðaruppgjör unnið af fasteignasölunni og samkvæmt því áttu stefndu ógreiddar kr. 560.106, sem er stefnufjárhæð málsins. II. Af hálfu stefndu er á því byggt að fullnaðarfrágangi fasteignarinnar sé ekki lokið og af þeirri ástæðu hafi þau greitt inn á lokagreiðslu kr. 1.200.000 í stað kr. 1.500.000. Byggt er á þeirri málsástæðu að efndatími greiðslu nr. 4 skv. kaupsamningi sé ekki kominn og því eigi að sýkna stefndu. Í málinu liggur frammi úttekt Steingríms Haukssonar tæknifræðings frá 17. maí 2004, þar sem gerðar eru margar athugasemdir við frágang eignarinnar. Því er haldið fram að frá þeim tíma hafi bæjaryfirvöld Hafnarfjarðar gefið stefnanda frest til að ljúka frágangi eignarinnar í samræmi við kröfur byggingarreglugerðar. Að öðrum kosti verði öðrum aðila falið að ljúka verkinu á kostnað stefnanda, sbr. gr. 210.2 í byggingarreglugerð. Stefnandi hafi bætt úr einhverjum af þeim athugasemdum sem gerðar voru við frágang hans á verkinu, en því er haldið fram að úrbótum sé ekki lokið og þar af leiðandi sé efndatími ekki kominn. Stefndu hafa lýst sig reiðubúna til þess að greiða eftirstöðvar lokagreiðslu við fullnaðarfrágang fasteignarinnar gegn útgáfu afsals. III. Í þinghaldi 31. maí síðastliðinn tókst sátt með málsaðilum á þann veg að stefndu greiði stefnanda 600.000 krónur eigi síðar en miðvikudaginn 1. júní 2005 gegn útgáfu afsals, sem eru eftirstöðvar lokagreiðslu verðbætt með vísitölu neysluverðs til greiðsludags. Dómkrafa stefnanda var hins vegar að stefndu greiddu 560.106 krónur með dráttarvöxtum frá 13. nóvember 2002 til greiðsludags, sem er í dag. Fram kom í sama þinghaldi að ýmis atriði er Steingrímur Hauksson tæknifræðingur benti á í úttekt sinni frá 17. maí 2004, er enn ólokið í apríl 2005. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Ólöf Pétursdóttir dómstjóri kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð : Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 412/2014
|
Sjómaður Laun Veikindaforföll Fordæmi Málskostnaður
|
V höfðaði mál á hendur B hf. og krafðist launa á grundvelli 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Staðfesti Hæstiréttur, að virtri dómaframkvæmd réttarins um skýringu áðurgreinds lagaákvæðis, þá niðurstöðu héraðsdóms að taka bæri til greina kröfu V um heilan hásetahlut úr hendi B hf. í 29 daga af tiltekinni veiðiferð skips sem hann hafði verið ráðinn á sem háseti. Við þá úrlausn komst Hæstiréttur að niðurstöðu um að nánar tilgreind fyrirmæli í ráðningarsamningnum þokuðu fyrir fortakslausum fyrirmælum lagaákvæðisins. Hæstiréttur felldi niður málskostnað í héraði samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2014. Mál þetta sem dómtekið var 19. febrúar sl. var höfðað 7. maí 2013 af hálfu Vífils Þórs Marinóssonar, Dalseli 34, Reykjavík á hendur Brimi hf., Bræðraborgarstíg 16, Reykjavík til greiðslu launakröfu, dráttarvaxta og málskostnaðar. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndi, Brim hf., verði dæmdur til að greiða stefnanda 4.084.666 krónur, auk dráttarvaxta frá 9. apríl 2010 til greiðsludags, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu, að teknu tilliti til þess að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Af hálfu stefnda er þess aðallega krafist að stefndi verði sýknaður af kröfu stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og hvor aðili málsins verði látinn bera sinn kostnað af því. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi réð sig sem háseta á frystitogara stefnda, b.v. Brimnes RE27 (2770) 9. júní 2008 með skriflegum ráðningarsamningi og var stefnandi lögskráður á skipið þann 8. ágúst 2008. Stefnandi starfaði hjá stefnda eftir fyrirkomulagi, sem ákvarðað var í ráðningarsamningnum, svokölluðu skiptimannakerfi, þannig að stefnandi fór eina veiðiferð með skipi stefnda, Brimnesi RE, og var næstu veiðiferð í fríi. Launagreiðslumiðlun var skilyrði ráðningar, þannig að háseti fengi alltaf hálfan hlut, þegar hann væri á sjó og hálfan hásetahlut úr næstu veiðiferð, þegar hann væri í fríi. Segir í ráðningarsamningi að hver skipverji sé ráðinn til skipsins á helming þess hlutar sem staða hans um borð segi til um, allar veiðiferðir skipsins. Þann 4. janúar 2010, þegar skipið var í landi, slasaðist stefnandi á hálsi og baki í umferðaróhappi. Stefnandi hafði verið í frítúr veiðiferðina á undan, en átti að fara næstu veiðiferð skipsins. Stefnandi tilkynnti stefnda að hann kæmist ekki í næstu veiðiferð, en brottför hafði verið ákveðin að kveldi þess dags. Daginn eftir slysið, 5. janúar 2010, sagði stefndi stefnanda upp störfum með eins mánaðar fyrirvara. Lögmaður stefnanda gerði kröfu um slysakaup vegna óvinnufærni stefnanda 11. mars 2010. Útgerðin svaraði ekki bréfi lögmannsins og ítrekaði lögmaður stefnanda og rökstuddi frekar réttmæti slysakaupskröfu stefnanda með bréfi 15. júlí 2010 og tölvupóstum á tímabilinu 19. ágúst til 16. september 2010. Jafnframt var sérstaklega óskað eftir upplýsingum um hásetahlut tvær fyrstu veiðiferðir skipsins. Af hálfu stefnda var þessum erindum ekki sinnt, en vísað á lögmann félagsins. Þann 21. október 2010 var þingfest mál stefnanda á hendur stefnda fyrir héraðsdómi Reykjavíkur, þar sem stefnandi krafði stefnda um slysalaun vegna 1. veiðiferðar 2010, þ.e hálfan hásetahlut í samræmi við efni ráðningarsamningsins. Gerður var fyrirvari um heilan hásetahlut. Undir rekstri málsins upplýsti stefndi um fjárhæð hásetahlutar í 1. veiðiferð 2010. Endanleg krafa stefnanda í málinu var 1.719.885 krónur, sem nam hálfum hásetahlut í þeirri veiðiferð og var stefnda með dómi héraðsdóms 21. september 2012 gert að greiða stefnanda þá fjárhæð. Stefndi áfrýjaði málinu 17. desember 2012, en féll síðan frá áfrýjun og greiddi stefnanda kröfuna 31. janúar 2013 í samræmi við dóm héraðsdóms. Með bréfi 13. febrúar 2013 krafði lögmaður stefnanda stefnda um hinn helming hásetahlutar vegna þessarar 1. veiðiferðar skipsins 2010 og ítrekaði kröfuna með bréfi 13. mars 2013. Boðið var að yrði þessi hálfi hásetahlutur vegna 1. veiðiferðarinnar greiddur, þá væri stefnandi tilbúinn að gefa eftir rétt sinn til slysakaups vegna allrar 2. veiðiferðar skipsins, sem stefnandi taldi sig eiga fullan rétt til að fá í samræmi við sjómannalög, nr. 35/1985. Bréfinu var ekki svarað og höfðaði stefnandi þá mál þetta og gerir fyllstu kröfur á grundvelli 36. gr. sjómannalaga. Af hálfu stefnda er því hafnað að stefnandi eigi rétt til frekari greiðslu veikindalauna frá stefnda en honum hafa verið dæmdar og greiddar. Stefnandi kom fyrir dóm og gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Krafa stefnanda sé um staðgengilslaun vegna óvinnufærni stefnanda tímabilið 4. janúar til 4. mars 2010, sem taki til fyrstu og annarrar veiðiferða skipsins árið 2010, en samkvæmt 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og gr. 1.21 í kjarasamningi SSÍ og LÍÚ skuli sjómaður þiggja í slysa- og veikindalaun fullan hlut í samræmi við þá stöðu, sem hann gegni um borð. Fullan hásetahlut skuli hann þiggja í tilviki stefnanda, enda hafi hann hvorki verið ráðinn sem hálfdrættingur á hálfum hásetahlut eða ráðinn í hlutastarf, en hafi unnið fullt starf þann tíma, sem hann hafi verið á sjó. Stefnandi hafi verið í frítúr í desember 2009, en skyldi fara næstu veiðiferð á eftir, sem hafi hafist að kveldi 4. janúar 2010. Næstu veiðiferð þar á eftir, þ.e 2. veiðiferð skipsins, skyldi stefnandi vera í frítúr í samræmi við ákvæði ráðningarsamningsins um róðrarfyrirkomulagið um borð í þessu skipi, þ.e að róa aðra hverja veiðiferð skipsins. Stefnandi hafi verið í ráðningarsambandi við stefnda, er hann sannanlega hafi orðið óvinnufær 4. janúar 2010 og sé reyndar enn óvinnufær þremur árum seinna. Hafi stefnandi því fullnægt skilyrðum 36. gr. um óvinnufærni fyrstu tvo mánuði forfalla sinna til að eiga rétt á greiðslu fullra stöðugildislauna þessa fyrstu tvo mánuði. Stefnandi eigi því rétt á fullum hásetahlut í formi stöðugildislauna næstu 60 dagana, þ.e. tímabilið 4. janúar til 4. mars 2010, en með dómi í fyrra máli aðila hafi greiðsluskylda stefnda verið viðurkennd, jafnframt því sem honum hafi verið gert að greiða stefnanda kröfu hans um helming hásetahlutar fyrstu veiðiferðarinnar, eins og stefnandi hafi þá farið fram á. Í máli þessu krefjist stefnandi þess, að fenginni viðurkenningu á rétti hans til slysalauna úr hendi stefnda, að fá það sem á vanti á fullt slysakaup í tveggja mánaða staðgengilstíma í samræmi við ákvæði 36. gr. sjómannalaga og dómaframkvæmd. Ráðningarsamningsform stefnda Í ráðningarsamningsformi stefnda, séu tvö atriði, sem stefnandi geri athugasemdir við. Annars vegar ákvæðið um skiptimannakerfi og hafnarfrí, en hins vegar ákvæðið um veikinda- og slysarétt skipverja: Skiptimannakerfi og hafnarfrí Í 1. ml. 1. mgr. kaflans „Skiptimannakerfi og hafnarfrí“ á bls. 1 í ráðningarsamningsformi stefnda segi orðrétt: Á skipinu er skiptimannakerfi. Skipverjar fara aðra hverja veiðiferð skipsins. Hver skipverji er ráðinn til skipsins á helming þess hlutar sem staða hans um borð segir til um. Stefnandi bendi á grein 5.20 í kjarasamningi aðila, um frystitogara. Í gr. 5.29 sé fjallað um skiptimannakerfi á vinnsluskipum, en þar segi Heimilt er, ef 2/3 áhafnar samþykkir í leynilegri atkvæðagreiðslu, að taka upp fast skiptimannakerfi, þannig að skipverjar fari tvær veiðiferðir og eigi frí þá þriðju. Samningur um slíkt skiptimannakerfi skal gilda að minnsta kosti til eins árs í senn og skulu þá hafnarfrí tekin sem hér segir:... Það sé skilyrði þess, að fast frítúrakerfi verði sett á, að meirihluti áhafnar kjósi um slíkt vinnufyrirkomulag, en það sé ekki sett á einhliða að fyrirlagi viðkomandi útgerðar, eins og stefndi hafi gert í ráðningarsamningsformi sínu, sem sé ekki í samræmi við grein 1.42 um sérsamninga í kjarasamningi aðila. Þótt stéttarfélög sjómanna hafi a.m.k ekki enn amast við þessu fasta vinnufyrirkomulagi stefnda og fleiri útgerða, að skipverjar fari aðra hverja veiðiferð, þá hafi sjómannafélögin aldrei samþykkt, að þetta vinnufyrirkomulag verði tæki fyrir þessar útgerðir til að skerða lögbundinn slysa- og veikindalaunarétt félagsmanna sinna, enda hefðu þær útgerðir enga heimild til þess, sbr. t.d. 4. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sem fjalli um lágmarksréttindi sjómanna, 1. gr. laga nr. 55/1980 um lágmarksréttindi launafólks og 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Hvort heldur skipverjarnir væru í ákveðnu róðrafyrirkomulagi, t.d einn á sjó og einn í fríi eða tvær áhafnir væru á skipinu, eins og hjá stefnda, sem skiptist á að vera á sjó eða í fríi, eða þurfi að gangast undir það, að fá ekki greidd nema hálf eigin laun og hálf laun annars manns, þá skerði slíkt fyrirkomulag ekki lágmarksrétt sjómanna til slysa- og veikindalauna. Slíkt greiðslumiðlunarkerfi félli eðli máls samkvæmt niður, þegar stefnandi hafi verið hættur störfum eftir uppsögn, sem tekið hafi gildi 5. febrúar 2010. Veikindi og slysaréttur skipverja Í 3. mgr. kaflans „Tilkynningaskylda vegna óvinnufærni og læknisvottorð“ á bls. 2 í ráðningarsamningsformi stefnda segi orðrétt: Veikinda og slysaréttur skipverja tekur mið af skiptimannakerfi, þ.e að menn eru einungis ráðnir til að vera annan hvern túr á sjó, og skal skipverji hvorki hagnast né tapa launum eða öðrum launatengdum tekjum vegna veikinda eða slysa. Með þessu ákvæði sé stefndi að koma á sérreglu fyrir skipverja sína, sem sé með öllu ólögmæt og brjóti í bága við lágmarksveikindalaunarétt sjómanna samkvæmt 36.gr. sjómannalaga. Af hálfu stefnda sé hér um að ræða málamyndaákvæði sem sé vísvitandi sniðganga á ákvæði 36. gr. sjómannalaganna og geti stefndi því ekki borið þetta ákvæði ráðningarsamningsins fyrir sig. Krefjist stefnandi þess með vísan til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, að tilvitnuðu ákvæði í ráðningarsamningi stefnda um veikindi og slysarétt skipverja verði vikið til hliðar. Þessi sérregla stefnda byggist á þeirri forsendu, að veikindalaun greiðist eingöngu í þeim tilvikum að viðkomandi skipverji hefði átt að vera á sjó, en ekki í fríi, en í þeim tilvikum verði hann ekki fyrir neinu tekjutapi. Bendi stefnandi sérstaklega á þá staðreynd, að í H 20013484 (3487) komi skýrt fram að 36. gr. sjómannalaganna sé sérregla. Þar af leiðandi gildi ekki ákvæði skaðabótalaga varðandi regluna um compensatio lucri cum damno. Af þeim ástæðum greiðast fullar bætur fullan staðgengilstímann, en ekki eingöngu sannanlegt fjártjón, eins og við ákvörðun tímabundins tekjutaps við útreikning skaðabóta samkvæmt skaðabótalögunum nr. 50/1993. Þessari staðreynd breyti stefndi ekki með heimasmíðaðri sérreglu fyrir sín skip. Þrátt fyrir þennan hæstaréttardóm og H 20054121 telji stefndi, að hann geti ákveðið það upp á eigin spýtur í ráðningarsamningi, til að spara sér fé, að á skipum hans skuli þessi regla skaðabótaréttar og skaðabótalaga nr. 50/1993, compensatio lucri cum damno, koma í stað ákvæðis 1. mgr. 36. gr. sjómannalaganna um full stöðugildislaun fyrstu 60 daga óvinnufærninnar, sem byggist á félagslegum sjónarmiðum. Í þessum dómi, H 20013484 (3487) og fleiri dómum komi skýrt fram, að það skipti ekki neinu máli varðandi rétt óvinnufærs skipverja til staðgengilslauna, hvað hefði gerst næstu 60 dagana eftir að skipverji verði óvinnufær. Sé sjómaður í ráðningarsambandi við útgerð er hann verði óvinnufær, eigi hann rétt á forfallakaupi í öllum tilvikum, og það fullum launum allan staðgengilstímann. Breyti engu þótt skipverjinn sé að hætta störfum eða fara í frí eða í frítúr. Hans réttur sé óskertur og algildur í öllum tilvikum og breyti engu, hvernig róðrafyrirkomulagið sé á viðkomandi skipi. Óvinnufær skipverji fái samkvæmt 36. gr. sjómannalaganna fyrstu tvo mánuði óvinnufærni sinnar þau heildarlaun, er staða hans á skipinu gefi þann tíma, sem hann sé forfallaður, svokölluð staðgengilslaun. Þau væri réttara að kalla stöðugildislaun, því launarétturinn falli ekki niður, þótt enginn staðgengill sé ráðinn í stað hins óvinnufæra skipverja, eins og oft gerist sérstaklega á minni fiskiskipunum. Sjá hér t.d 3. mgr. gr. 1.02 í kjarasamningi aðila. Það frítúrafyrirkomulag, sem gilt hafi á skipinu, að skipverjarnir færu eina veiðiferð á sjó og síðan eina veiðiferð í frí breyti engu um rétt stefnanda til fullra staðgengilslauna fyrstu 60 daga óvinnufærninnar. Það að ákveðið sé í upphafi ráðningar, að fast ákveðið vinnufyrirkomulag gildi varðandi frítúratökur, hvort heldur hluti áhafnar fari í frítúr eða skipt sé um alla áhöfnina, skerði ekki staðgengilslaunarétt skipverjanna í forföllum þeirra, eins og 36. gr. sjómannalaganna mæli fyrir um. Snorra Sturlusonar málin Möguleg tilvísun lögmanns stefnda í tvo dóma hæstaréttar í samkynja málum nr. 288 og 289/2007 frá 6. mars 2008 eigi ekki við í þessu máli hér. Þar sé efnislega byggt á því, að matsveinn skipsins, Bogi Halldórsson, sem farið hafi aðra hverja veiðiferð á móti öðrum nafngreindum matsveini, hefði verið ráðinn í hálft (50%) starf á skipið. Segi m.a um þetta í málavaxtalýsingu hæstaréttardómsins Á móti honum gegndi starfinu Karl Gunter Frehsmann, sem fór þá veiðiferð sem áfrýjandi var í fríi, en var sjálfur í fríi meðan áfrýjandi var á sjó. Í niðurstöðu dómsins segi m.a þetta Það starf sem áfrýjandi var ráðinn til að gegna, fólst í því að fara aðra hvora veiðiferð á fiskiskipinu Snorra Sturlusyni. Annar maður gegndi starfinu á móti honum og saman voru þeir í einni stöðu. Af þeim ástæðum að fastákveðinn og nafngreindur aðili hafi leyst matsveininn af, hafi Hæstiréttur talið, að hinn matsveinninn, Karl Gunter Frehsmann, hefði ekki verið staðgengill hins forfallaða matsveins, þar sem þeir hefðu ráðið sig saman í eina matsveinastöðu á skipinu. Í einni veiðiferð skipsins af þremur, sem matsveinninn hafi verið óvinnufær, hafi útgerðin þó þurft að fá sérstakan afleysingarmatsvein til að fara þá veiðiferð vegna forfalla beggja matsveinanna. Sá teldist aftur á móti vera staðgengill hins óvinnufæra matsveins og þar af leiðandi ætti hinn óvinnufæri matsveinn rétt á staðgengilskaupi þessa einu veiðiferð af þremur, sem hann krafði útgerðina um. Þar sem útgerðin hafði, í samræmi við innbyrðisgreiðslumiðlun matsveinanna þessar þrjár veiðiferðir, greitt að venju helming matsveinahlutar, þá væri hinn óvinnufæri matsveinn búinn að fá þrjá hálfa matsveinahluti, en hefði eingöngu átt rétt á fullum matsveinahlut í eina veiðiferð, þ.e. þegar afleysingamatsveinninn hafi farið eina af veiðiferðunum. Útgerðin væri því þegar búin að greiða honum meir en hann ætti rétt á að fá í laun vegna óvinnufærni hans. Af þeim ástæðum hafi hún verið sýknuð. Þessi hæstaréttardómur eigi ekki við hér þegar af þeirri ástæðu að stefnandi hafi ekki verið ráðinn í hálft starf á móti öðrum nafngreindum háseta, auk þess sem hvorki stefnandi né aðrir hásetar hafi verið ráðnir sem hálfdrættingar á skipið, þ.e upp á hálfan hásetahlut eða í hlutastarf, sbr. lög nr. 10/2004 um starfsmenn í hlutastörfum. Það að stefnanda hafi verið gert við ráðningu sína að gangast undir greiðslumiðlun launa með öðrum ónafngreindum hásetum, skerði ekki rétt hans til fullra slysalauna samkvæmt 36. gr. sjómannalaga. Stefnandi vitni máli sínu til stuðnings í eftirfarandi dómafordæmi Hæstaréttar, sem haldi sínu fulla gildi og hafi skorið úr þeim ágreiningi, sem liggi til úrlausnar. Réttur til fullra forfallalauna. Skipverjinn að hætta störfum H 198543. Réttur til veikindalauna helst, þótt fyrir liggi, að skipverjinn hafi verið að hætta eftir veiðiferðina, sem hann slasaðist í, (var að fara í guðfræðinám) og hefði þar af leiðandi ekki misst af neinum vinnutekjum. Lengra verði ekki gengið í þessum efnum varðandi veikindalaunarétt skipverja. Sjá hér einnig H 2006-211 (að fara í vélskólann), H 1993365 (ráðinn tímabundið) og H 19991579 (að fara í sjálfstæðan atvinnurekstur). Réttur til fullra forfallalauna. Skipverjinn að fara í frí/frítúr H 19851360. Réttur til veikindalauna helst, þótt skipverjinn hafi sannanlega átt að fara í launalaust frí í næstu veiðiferð á eftir. H 20054121. Í þessum dómi komist Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu, að óvinnufær skipverji, sbr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, eigi rétt á staðgengilslaunum í fulla tvo mánuði, þótt hann hafi starfað á skiptimannakerfi, þ.e færi tvær veiðiferðir (2/3) á sjó og væri eina veiðiferð (1/3) í fríi, eins og algengt sé á mörgum togurum og uppsjávarveiðiskipum. Skipverjinn hafi því fengið greidd veikindalaun allan forfallatímann, enda þótt hann sannanlega hefði verið í launalausu fríi þriðju hverja veiðiferð. Stefnandi telji að það sama eigi að gilda gagnvart sér og fram komi í þessum dómum og breyti engu þótt stefnandi hafi átt að vera í fríi aðra hverja veiðiferð. Hæstiréttur Íslands hafi þegar með þessum tilvitnaða dómi skorið úr ágreiningsefni aðila og aftur með dómi í máli nr. 389/2010 frá 19. apríl 2011: HB Grandi hf. gegn Þresti Magnússyni og síðan enn aftur í máli nr. 400/2012 frá 17. janúar 2013: Helgi Helgason gegn HB Granda hf. Breyti engu hvort heldur vinnufyrirkomulagið sé tveir á sjó og einn í frí eða einn á sjó og einn í frí eða hversu margir fari í frítúr í einu. Stefnandi árétti að þau sjónarmið, sem fram komi í þessum dómafordæmum Hæstaréttar hafi í engu breyst í dag og breyti dómarnir í málunum nr. 288 og 289/2007 ekki neinu í þeim efnum. Byggi Hæstiréttur á því í þessum framangreindu tilvitnuðu dómum, að réttur skipverja, sem verði óvinnufær, skuli vera hinn sami, hvort heldur skipverjinn hefði haldið áfram störfum eða farið í fyrir fram ákveðið frí, H 19851360, sbr. H 20054121, eða verið að hætta störfum á skipinu, H 198543 og H 2006-211. Réttur skipverjans til forfallakaups skuli í öllum tilvikum byggjast á þeim rétti, sem skipverjinn hafi notið á slysdegi, burtséð frá því hvað næstu mánuðir hefðu borið í skauti sér fyrir hinn slasaða skipverja varðandi vinnufyrirkomulag eða launagreiðslur. Miðað sé við staðgildislaun fyrstu 60 daga óvinnufærninnar. Regla 36. gr. sjómannalaga sé sérregla og gildi regla skaðabótalaga, compensatio lucri cum damno, ekki vegna slysa- eða veikindalauna sjómanna. Gildi einu, þótt skipverjar á skipum stefnda hafi þurft að gangast undir þetta einhliða ráðningarsamningsform stefnda, án þess að gera sér grein fyrir ólögmæti þess, a.m.k hvað snerti tilvitnað ákvæði um slys og veikindi. Lög- og kjarasamningsbrot stefnda Stefnandi bendi á að hér sé ekki um einstakt tilvik að ræða, því forsvarsmaður stefnda og eigandi hafi mörg síðustu árin átt í útistöðum við sjómenn og ýmis stéttarfélög í landinu, einkum stéttarfélög sjómanna. Stefnandi nefnir í stefnu nokkur dæmi um dóma á hendur stefnda máli sínu til stuðnings og tekur fram að stefndi verði að hlíta því að vera bundinn af ákvæðum kjarasamninga og laga, eins og aðrir landsmenn. Tilvitnað ákvæði í ráðningarsamningsformi stefnda, að regla skaðabótalaga gildi en ekki ákvæði 36. gr. sjómannalaga stefnda, brjóti í bága við 4. gr. sjómannalaganna nr. 34/1985, sbr. 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda og 36. gr. samningalaganna nr. 7/1936, jafnframt ákvæði gr. 1.42 kjarasamnings aðila um sérsamninga, sem orðist svo: Sérsamningar útgerðarmanns við einstaka skipverja eða skipshafnir sem fara í bága við samning þennan, eru ógildir, enda hafi viðkomandi félag ekki samþykkt þá. Segi það sig sjálft, að stéttarfélög sjómanna hafi ekki og muni aldrei samþykkja, að veikindalaunaréttur félagsmanna þeirra verði skertur, eins og stefndi hafi ákveðið einhliða að gildi fyrir sjómenn á skipum hans. Áskoranir í stefnu, endanlegar kröfur stefnanda og sundurliðun Stefnandi skoraði í stefnu á stefnda að leggja fram matsgjörð dómkvaddra yfirmatsmanna vegna óvinnufærni stefnanda, sem fengin hafi verið vegna fyrra máls aðila, en engin matsgerð hefur verið lögð fram í tilefni af þeirri áskorun. Þá skoraði stefnandi í stefnu á stefnda að upplýsa og leggja fram gögn um það, hver hásetahluturinn hefði verið á frystitogaranum Brimnesi RE 27 í annarri veiðiferð skipsins 2010, sem staðið hafi yfir tímabilið 5. febrúar til 8. mars 2010. Stefnufjárhæðin hafi byggst á áætluðum launum í veiðiferðinni að fjárhæð 2.800.000 krónur og hafi þannig reiknuð verið alls 4.519.885 krónur. Að fram komnum umkröfðum upplýsingum gerði stefnandi breytingu á kröfugerð sinni til lækkunar. Stefnandi byggi lækkun á stefnukröfu sinni á upplýsingum á launaseðli vegna 2. veiðiferðar Brimness RE 27, tímabilið 4. febrúar til 8. mars 2010, sbr. dómskjal 33 sem stefndi hafi lagt fram að áskorun stefnda. Hálfur hásetahlutur 1.386.251 króna x 2 = heill hásetahlutur 2.772.502 krónur: 34 x 29 = 2.364.781 króna. Helmingur hásetahlutar 1. veiðiferðar skipsins tímabilið 5. janúar til 4. febrúar 2010 hafi verið 1.719.885 krónur. Samtals sé dómkrafan því 4.084.666 krónur. Upphaf dráttarvaxta miðist við 9. apríl 2010, en í gr. 5.27 kjarasamnings SSÍ og LÍÚ segi m.a þetta Skipverjar skulu fá 90% áætlaðs aflahlutar í lok hverrar veiðiferðar. Endanlegt uppgjör fari fram eigi síðar en í lok næstu veiðiferðar. Lok fyrstu veiðiferðarinnar hafi verið 4. febrúar 2010; lok annarrar veiðiferðarinnar 8. mars 2010 og skyldi endanlegt uppgjör vegna fyrstu veiðiferðar fara þá fram. Lok þriðju veiðiferðarinnar hafi verið 9. apríl 2010, en þá skyldi endanlegt uppgjör vegna annarrar veiðiferðar skipsins fara fram. Við þá dagsetningu miði stefnandi upphaf dráttarvaxtaútreiknings síns. Lagarök Stefnandi byggi kröfur sínar á 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Stefnandi vísi til 4. gr. sjómannalaga; 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda; 7. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938 og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Jafnframt vísi hann til gr. 1.21, 1.24 og kafla 5.20 í kjarasamningi SSÍ og LÍÚ. Um dráttarvexti vísist til 1. mgr. 6. gr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 15. gr. Um málskostnað vísist til 1. mgr. 130. gr. EML nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt vísist til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefnda Aðalkrafa Dómkrafa stefnanda í fyrra máli hafi verið samkvæmt forsendu og niðurstöðu héraðsdóms krafa um staðgengilslaun vegna óvinnufærni í veiðiferð skipsins Brimness RE tímabilið 4. janúar til 4. febrúar 2010. Stefndi hafi fengið staðgengilslaun greidd samanber kvittun, sem vísi til niðurstöðu héraðsdómsmálsins nr. E-6385/2010. Stefnandi hafi fengið greidd laun vegna þess tímabils er hann hafi verið óvinnufær. Samkvæmt læknisvottorðum og matsgerð hafi stefnandi verið óvinnufær 4. janúar 2010. Fyrsta veiðiferð skipsins Brimness RE á árinu 2010 hafi staðið frá og með 5. janúar 2010 til og með 4. febrúar 2010. Stefnandi hafi að mati stefnda verið vinnufær í skilningi 36. gr. laga 35/1985 fyrir 5. febrúar 2010. Stefndi vísi til læknisvottorðs og matsgerðar. Þann 5. febrúar 2010 hafi starfi stefnanda hjá stefnda lokið, en, samanber niðurstöðu héraðsdóms, þá hafi stefnanda verið sagt upp störfum í kjölfar þess að hann hafi tilkynnt um forföll í veiðiferðinni, en það hafi verið að kvöldi 4. janúar 2010. Að mati stefnda hafi fengist betri skýringar á ítrekuðum forföllum stefnanda þann skamma tíma er stefnandi hafi starfað hjá stefnda með framlagningu stefnanda á læknisvottorði á dómskjali nr. 12. Stefnandi hafi ekki verið starfsmaður stefnda frá og með 5. febrúar 2010. Stefnandi hafi ekki verið óvinnufær frá og með 5. febrúar 2010 vegna slyss sem valdið hafi óvinnufærni stefnanda, meðan stefnandi hafi verið í ráðningarsambandi við stefnda, en slysið hafi orðið 4. janúar 2010. Stefnandi eigi ekki kröfu á stefnda þar sem hann hafi að fullu staðið stefnanda skil á dómkröfu hans vegna tekjumissis hans vegna óvinnufærni. Þá vísi stefndi til 4. mgr. 36. gr. laga 35/1985 og telji að stefnandi eigi ekki rétt til launa frá stefnda með vísan til þess að stefnandi hafi leynt því að hann hafi í raun verið óstarfhæfur vegna fíknisjúkdóms þegar hann hafi undirritað ráðningarsamning við stefnda. Upplýsingar um sjúkdóm stefnanda liggi nú fyrst fyrir, eftir að stefnandi hafi lagt fram dómskjal nr. 12, þar sem lagt sé fram það mat læknis að „sjálfskaparvíti“ sé ástæða skertrar starfsgetu stefnanda. Að mati stefnda þurfi, í ljósi framlagðrar niðurstöðu læknisins, sönnun þess að stefnandi hafi ekki verið haldinn fíknisjúkdómi sem leiddi til óstarfhæfni stefnanda. Stefndi geri þá kröfu að stefnandi greiði stefnda málskostnað með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991. Varakrafa Varakrafa stefnda byggist á því að skiptimannakerfi sem stefnandi hafi starfað eftir eigi við um ráðningarsamning stefnanda og stefnda. Samkvæmt því hafi stefnandi fengið fullnaðargreiðslu vegna veiðiferðar sem hafist hafi skömmu eftir miðnætti 5. janúar 2010. Ef stefnandi teljist eiga rétt til greiðslu launa vegna veiðiferðar Brimness RE, sem hafist hafi 5. febrúar 2010, þá eigi stefnandi rétt til sömu greiðslu og hann hefði fengið greidda ef hann hefði verið vinnufær en í frítúr í landi. Ekki sé um það deilt að stefnandi hefði átt að vera í fríi í annarri veiðiferð skipsins Brimness RE á árinu 2010, en sú veiðiferð hafi hafist 5. febrúar 2010. Ákvæði 36. gr. laga nr. 35/1985, samanber grein 1.21 kjarasamnings, ákvarði réttindi stefnanda vegna óvinnufærni sem verði í kjölfar slyss meðan á ráðningu standi. Samkvæmt tilgreindu lagaákvæði og kjarasamningi þá hafi stefnandi þau réttindi að missa ekki neins í launum sínum meðan hann sé óvinnufær vegna slyss sem verði á ráðningartíma, þó ekki lengur en tvo mánuði. Vegna þessa eigi stefnandi að hámarki rétt til launa vegna slyss sem orðið hafi 4. janúar 2010 til 4. mars 2010. Stefndi vísi til launaseðla stefnanda og ráðningarsamnings. Stefnandi sé ráðinn til stefnda í það starf að fara aðra hverja veiðiferð á skipinu Brimnesi RE 27. Annar háseti gegni starfi á móti stefnanda, og saman hafi þeir verið í einni stöðu háseta. Fyrir fram hafi verið vitað hvenær stefnandi yrði í fríi og hvenær stefnandi yrði í vinnu. Héraðsdómur hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi verið óvinnufær 4. janúar 2010 og óvinnufærni stefnanda hafi orðið vegna slyss sem orðið hafi þann dag þegar stefnandi „.... lenti í árekstri 12 klst. áður en hann átti að mæta til vinnu ...“, eins og fram komi í forsendum og niðurstöðu héraðsdóms. Stefnda hafi verið gert að greiða stefnanda laun háseta á skipinu Brimnesi RE vegna veiðiferðar, sem hafi hafist 4. janúar 2010 og lokið 5. febrúar 2010. Stefndi hafi greitt stefnanda launin, 1.719.885 krónur, og hann tekið við þeim án fyrirvara. Milli stefnanda og stefnda hafi verið í gildi ráðningarsamningur þar sem fram komi meðal annars að veikinda- og slysaréttur stefnanda taki mið af skiptimannakerfi, það er að skipverjar séu ráðnir til að vera aðra hverja veiðiferð á sjó og að stefnandi skuli hvorki hagnast né tapa launum eða launatengdum tekjum vegna veikinda eða slysa. Stefnandi hafi tekið á móti launum sem byggist á þessu fyrirkomulagi, líkt og aðrir skipverjar Brimness RE, án athugasemda. Fyrirkomulag þetta sé alþekkt innan útgerða og hafi dómstólar fjallað um ágreining sem varði svokallað skiptimannakerfi. Stefndi vísi til dóma Hæstaréttar Íslands frá 6. mars 2008, málsnúmer 288/2007 og til dóms Hæstaréttar frá 17. janúar 2013, málsnúmer 385/2012. Hæstiréttur hafi skýrt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, þegar skipverjar skipti með sér einni stöðu á skipi. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 288/2007, frá 6. mars 2008, komi fram: Það starf, sem áfrýjandi var ráðinn til að gegna, fólst í því að fara aðra hvora veiðiferð á fiskiskipinu Snorra Sturlusyni. Annar maður gegndi starfinu á móti honum og saman voru þeir í einni stöðu. Samkvæmt ráðningu áfrýjanda var þannig fyrirfram ljóst að hann var í fríi meðan á veiðiferð stóð 2. janúar til 3. febrúar 2005. ..........Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga átti áfrýjandi rétt á óskertum launum í veikindum frá 8. febrúar til 1. mars 2005. Áður var greint frá launauppgjöri til áfrýjanda vegna veiðiferðar 8. febrúar til 13. mars 2005 og þeirrar næstu á undan vegna „innbyrðis greiðslumiðlunar.“ Að þessu virtu verður fallist á með stefnda að áfrýjandi hafi fengið að fullu greidd laun, sem hann átti rétt til samkvæmt áðurnefndu ákvæði sjómannalaga. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Sömu niðurstöðu sé að finna í dómi Hæstaréttar í máli nr. 385/2012: Stefndi var sem fyrr segir vélstjóri á skipi áfrýjanda. Er ágreiningslaust að samkomulag var um það milli hans og tveggja annarra vélstjóra á skipinu að hver þeirra um sig fengi greidd laun fyrir hverja veiðiferð skipsins, sem næmu andvirði 0,8 aflahlutar á skipinu, í stað þess að fá greiddan 1,2 hlut fyrir þær tvær veiðiferðir, sem þeir færu, en ekkert fyrir þá þriðju. Hefur stefndi fengið þau laun greidd frá áfrýjanda þann tíma sem hann var óvinnufær. Atvik máls þessa eru því sambærileg þeim sem til úrlausnar voru í síðastgreindum tveimur dómum Hæstaréttar frá 2008 og leiðir af því að áfrýjandi verður sýknaður af kröfu stefnda. Samkvæmt varakröfu stefnda hafi hann greitt stefnanda að fullu veikindalaun til 5. febrúar 2010. Veikindalaun til 4. mars 2010 séu samkvæmt dómskjali 33, 40.772 kr. fyrir hvern dag skipsins Brimness RE á sjó (1.386.251 kr./34 dögum). Samkvæmt því geri stefndi ráð fyrir því að möguleg krafa stefnanda geti orðið um greiðslu 1.182.388 kr. (40.772 kr. x 29 dagar) Um rök fyrir því að hvor aðili málsins beri sinn kostnað af málinu verði fallist á varakröfu stefnda vísi stefndi til 3 töluliðs 130 gr. laga nr. 91/1991. Res judicata. Að mati stefnda beri héraðsdómara, með vísan til 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, að vísa frá dómi dómkröfum stefnanda að fullu eða þeim hluta dómkröfu hans sem varði kröfu um greiðslu stefnda á staðgengilslaunum til stefnanda vegna tímabilsins 4. janúar 2010 til 4. febrúar 2010. Héraðsdómur Reykjavíkur hafi dæmt stefnda til greiðslu staðgengilslauna til stefnanda vegna tímabilsins 4. janúar 2010 til 4. febrúar 2010, en stefnandi hafi uppi sömu dómkröfu í máli þessu. Stefndi krefjist þess að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað, verði dómkröfum stefnanda vísað frá dómi, með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga 91/1991. Í greinargerð gerði stefndi ráð fyrir því að afla sér mats dómkvaddra matsmanna er leggi mat á það hvenær stefnandi hafi orðið vinnufær eftir slys sem orðið hafi 4. janúar 2010, en engin ný matsgerð hefur verið lögð fram í málinu. Niðurstaða Fyrir liggur að stefnandi á rétt til greiðslu staðgengilslauna úr hendi stefnanda á grundvelli 36. gr. sjómannalaga, nr. 35/1985, vegna óvinnufærni af völdum meiðsla sem hann varð fyrir 4. janúar 2010. Það er sannreynt með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2012 í málinu nr. E-6385/2010, sem hefur um það fullt sönnunargildi, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í því máli var dæmd að efni til krafa stefnanda um staðgengilslaun úr hendi stefnda fyrir tímabilið frá 4. janúar 2010 til 4. febrúar 2010, sem tók til fyrstu veiðiferðar skipsins Brimnes RE árið 2010. Dómurinn er bindandi um úrslit þess sakarefnis milli aðila og verður sú krafa því ekki borin undir héraðsdóm að nýju, sbr. 1. mgr. og 2. mgr. 116. gr. laga um meðferð einkamála. Verður þeim hluta kröfugerðar stefnanda sem lýtur að staðgengilslaunum úr hendi stefnda fyrir umrætt tímabil þegar af þeirri ástæðu vísað frá dómi. Skiptir ekki máli í því sambandi þótt stefnandi reisi kröfuna nú á þeirri málsástæðu, að honum beri að fá fullan hásetahlut úr fyrstu veiðiferð skipsins, enda gat hann haft þá málsástæðu uppi í fyrra máli. Eftir stendur krafa stefnanda um staðgengilslaun úr hendi stefnda fyrir tímabilið frá 4. febrúar 2010 til 4. mars s.á., það er fyrstu 29 dagana úr annarri veiðiferð skipsins árið 2010. Samkvæmt framlögðum launaseðli fyrir háseta vegna þeirrar veiðiferðar tekur uppgjörið til tímabilsins frá 4. febrúar 2010 til 8. mars s.á. Samkvæmt læknisvottorði sem fyrir liggur í málinu var stefnandi enn þann 6. apríl 2010 óvinnufær af völdum umferðarslyssins 4. janúar s.á. Krafa stefnanda er reist á því að samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga skuli hann, sem óvinnufær varð vegna meiðsla meðan á ráðningartíma stóð, eigi missa neins af í launum sínum í hverju sem þau eru greidd svo lengi sem hann sé óvinnufær, þó ekki lengur en tvo mánuði. Nær launakrafan í samræmi við það til tímabilsins frá 4. febrúar 2010 til 4. mars s.á., en þá voru tveir mánuðir liðnir frá slysinu. Aðalkrafa stefnda um sýknu styðst við það að uppsögn stefnanda hafi tekið gildi 5. febrúar 2010 og að skilyrði ákvæðisins um óvinnufærni séu ekki fyrir hendi eftir þann dag. Óumdeilt er að slysið varð meðan ráðningarsambandið stóð og upplýst þykir að stefnandi var enn óvinnufær af völdum þess 6. apríl 2010. Þessari málsástæðu stefnda og sýknukröfu hans verður því að hafna. Fallist verður á það með stefnanda að stefnda beri að greiða honum laun þar til tveir mánuðir voru frá slysinu, þ.e. til 4. mars 2010, í samræmi við 36. gr. sjómannalaga, nr. 35/1985. Aðila greinir á um það hvort stefnandi eigi rétt til launa sem svari til heils hásetahlutar í 29 daga í annarri veiðiferð skipsins 2010, eins og stefnandi krefst, eða sem nemi hálfum hásetahlut, eins og greinir í varakröfu stefnda. Óumdeilt er að ef slysið hefði ekki komið til og uppsögnin, þá hefði stefnandi fengið greidd laun sem næmi hálfum hásetahlut úr veiðiferðinni, þótt hann hefði þá verið í landi í samræmi við þá tilhögun sem hann starfaði eftir hjá stefnda. Stefndi ber fyrir sig ákvæði í ráðningarsamningi um að skipverji skuli hvorki hagnast né tapa launum eða öðrum launatengdum tekjum vegna veikinda eða slysa og að stefnandi geti því aðeins átt rétt á greiðslu hálfs hásetahlutar úr veiðiferðinni. Stefndi hefur þó ekki sýnt fram á að stefnandi hagnist í raun, umfram það sem hann hefði gert ef hann hefði ekki slasast og haldið stöðu sinni og launum hjá stefnda, þótt hann fengi fullan hásetahlut vegna 29 daga af veiðiferðinni í febrúar og ekkert eftir það. Stefnandi bendir á að ákvæði í ráðningarsamningi verði ekki beitt þannig að fari í bága við fyrirmæli sjómannalaga, nr. 35/1985, en þar er mælt fyrir um lágmarksréttindi. Stefndi hafði þá málsástæðu, um að stefnandi hafi samið um takmörkun réttinda sinna vegna veikinda og slysa, einnig uppi í hinu fyrra dómsmáli þar sem hún var ekki tekin til greina. Í dóminum, sem féllst á kröfu stefnanda sem byggð var á 36. gr. sjómannalaga, nr. 35/1985, segir um þessa málsástæðu stefnda, að ekki sé fallist á þau rök fyrir lækkun sem fram komi í varakröfu stefnda, þegar litið sé til ráðningarsamnings stefnanda og þeirra launakjara sem hann hafi notið í starfi. Kemur sama málsástæða stefnda þegar af þeirri ástæðu ekki til álita hér. Úr kröfu stefnanda til launa, fyrir það tímabil sem hér er til úrlausnar verður leyst á grundvelli fyrrgreinds ákvæðis sjómannalaga, en óumdeilt er að stefnandi átti að vera í frítúr á þessu tímabili. Á það álitaefni, hvernig 36. gr. sjómannalaga verði beitt þegar fast fyrirkomulag er fyrir hendi um að skipverjar fari í annan hvern túr eða taki frí þriðja hvern túr, hefur reynt í dómum Hæstaréttar á undanförnum árum, svo sem rakið er í málatilbúnaði aðila. Dómaframkvæmd er skýr um að það skerðir ekki rétt sjómanns til veikindalauna samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga, þótt hann hafi átt að vera í fríi meðan á veiðiferð stendur, sem farin er á fyrstu tveimur mánuðum sem hann er óvinnufær, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar í málum réttarins nr. 138/1984, nr. 207/2005, nr. 389/2010 og nr. 400/2012. Þar hefur því verið slegið föstu að skipverji sem verður óvinnufær eigi rétt til fullra staðgengilslauna þótt hann hafi sjálfur átt að vera í frítúr á því tveggja mánaða tímabili sem ákvæðið tilgreinir. Í þeim tilvikum sem dómar hafa fallið á annan veg en þann, að réttur til fullra staðgengilslauna hafi verið viðurkenndur, hefur tilhögun verið með þeim hætti að skipverjar, tveir eða fleiri, hafa sjálfir samið svo sín á milli að gegna stöðu til skiptis og deila með sér launum með innbyrðis greiðslujöfnunarkerfi þannig að báðir eða allir fengju eitthvað greitt fyrir hverja veiðiferð skips. Á þetta við um dóma Hæstaréttar frá 6. mars 2008 í málum nr. 288/2007 og nr. 289/2007, þar sem í hlut áttu tveir skipverjar sem fóru til skiptis í veiðiferðir á sama skipi, deildu með sér einni stöðu og höfðu, samkvæmt sérstöku samkomulagi þeirra sjálfra, óskað eftir því að útgerðin deildi launum fyrir allar veiðiferðir upp á milli þeirra. Niðurstaða Hæstaréttar í báðum málum var sú að útgerðin var sýknuð af kröfum þeirra skipverja, sem málin höfðuðu, um öll laun, sem fylgdu stöðunum er þeir höfðu skipst á að gegna, vegna „innbyrðis greiðslumiðlunar“ eins og komist var að orði í dómunum tveimur. Sama var uppi á teningnum í dómi Hæstaréttar 17. janúar 2013 í máli nr. 385/2012, þar sem þrír vélstjórar skiptust á að fara í veiðiferðir skips þannig að hver þeirra var í fríi þriðju hverja ferð. Þeir höfðu sammælst um að skipta með sér tveimur aflahlutum 1. og 2. vélstjóra fyrir hverja veiðiferð skipsins, samtals 2,4 hlutum, þannig að hver þeirra fékk andvirði 0,8 hlutar jafnaðarlauna fyrir hverja veiðiferð og sá útgerðin um að miðla tekjunum þannig við launauppgjör hverju sinni. Var það niðurstaða Hæstaréttar, með vísun til samkomulags þessara þriggja vélstjóra, að atvik væru sambærileg þeim sem til úrlausnar hefðu verið í dómunum tveimur frá 6. mars 2008 og var útgerðin sýknuð af kröfu eins þeirra um greiðslu 1,2 aflahluta í veiðiferðum á tveggja mánaða tímabili þegar hann var óvinnufær. Atvik í máli þessu eru með þeim hætti að stefnandi var ráðinn til starfa sem háseti með því fyrirkomulagi að hann færi aðra hverja veiðiferð skipsins. Í ráðningarsamningi er þetta nefnt skiptimannakerfi og tekið fram að hver skipverji sé ráðinn til skipsins á helming þess hlutar sem staða hans um borð segi til um, allar veiðiferðir skipsins. Þetta fyrirkomulag var að frumkvæði stefnda og hluti af ráðningarkjörum stefnanda. Útgerð skipsins hafði ráðið tvær áhafnir á skipið sem fóru í veiðiferðir til skiptis. Skipstjóri annarrar áhafnarinnar réð stefnanda til starfa og fylgdi hann honum og hans áhöfn í veiðiferðum. Málsatvikum í máli þessu svipar til þeirra sem uppi voru í dómum Hæstaréttar í málum nr. 389/2010 og nr. 400/2012, þar sem vinnutilhögun hafði verið þannig að hver skipverji fór í tvær veiðiferðir og tók frí í þeirri þriðju. Í báðum þessum málum var fallist á kröfur skipverjanna. Í síðarnefnda dóminum, frá 17. janúar 2013, í málinu nr. 400/2012, var sérstaklega tekið fram, að engu breytti þótt samið hefði verið um vinnufyrirkomulagið í ráðningarsamningi aðila, en samkvæmt honum gilti á skipinu fast róðrakerfi, sem væri hluti af ráðningarkjörum skipverja. Í dóminum kom fram að atvik væru ósambærileg þeim sem réðu gagnstæðri niðurstöðu í dómum réttarins frá 6. mars 2008, þar sem þeir skipverjar sem þar áttu í hlut höfðu samið svo um að þeim skyldu greidd laun, vegna „innbyrðis greiðslumiðlunar“, á því tímabili sem þeir voru óvinnufærir. Í þessu máli verður ekki talið að um slíka innbyrðis greiðslumiðlun hafi verið að ræða milli stefnanda og annars háseta, sem hann hafi skipst á að gegna einni stöðu með. Stefnandi samdi ekki við tiltekinn skipverja í hinni áhöfn skipsins um að deila með honum stöðu og launum, en féllst á þau ráðningarkjör sem stefndi setti um vinnufyrirkomulag og launauppgjör. Að öllu framangreindu virtu verður 36. gr. sjómannalaga, nr. 35/1985, í máli þessu beitt í samræmi við framangreind fordæmi, einkum í máli Hæstaréttar í máli nr. 400/2012, þannig að fallist verður á kröfu stefnanda um full staðgengilslaun, heilan hásetahlut, úr hendi stefnda, fyrir 29 daga af annarri veiðiferð skipsins Brimness RE 27 árið 2010. Samkvæmt endanlegri kröfugerð stefnanda eru staðgengilslaunin sem krafist er, fyrir aðra veiðiferð skipsins árið 2010, hásetahlutur fyrir 29 daga, 2.364.781 króna. Hefur sú endanlega krafa stefnanda ekki sætt tölulegum andmælum stefnda og verður tekin til greina. Krafa stefnanda um dráttarvexti og upphafstíma þeirra hefur ekki sætt sérstökum andmælum. Verður hún tekin til greina og dæmast vextir samkvæmt því eins og í dómsorði greinir. Kröfu stefnda um málskostnað úr hendi stefnanda á grundvelli 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, er hafnað. Málinu er ekki vísað frá dómi þótt ríflega þriðjungur kröfugerðar stefnanda í krónum talið sæti frávísun. Í samræmi við niðurstöðu málsins og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Kristrún Kristinsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð Kröfu stefnanda, Vífils Þórs Marinóssonar, um staðgengilslaun úr hendi stefnda, Brims hf., fyrir tímabilið 4. janúar 2010 til 4. febrúar s.á., er vísað frá dómi. Stefndi greiði stefnanda 2.364.781 krónu, ásamt dráttarvöxtum frá 9. apríl 2010 til greiðsludags, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Stefndi greiði stefnanda 450.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 485/2015
|
Kærumál Farbann Gæsluvarðhald
|
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem honum var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vegna ætlaðra fjársvika og varslna barnakláms. Ekki var talið fullnægt því skilyrði a. liðar ákvæðisins að ætla mætti að X myndi torvelda rannsókn málsins, en talin var hætta á að hann myndi reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér undan málsókn áður en máls hans yrði til lykta leitt, sbr. b. lið ákvæðisins. Með vísan til þess að X hafði setið í gæsluvarðhaldi frá 17. júní 2015 og atvika málsins að öðru leyti var hins vegar talið nægilegt að honum yrði bönnuð brottför af landinu til að koma í veg fyrir að hann gæti komið sér undan málsókn, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Var honum því gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds þann tíma sem krafa L tók til
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júlí 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. júlí 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 18. ágúst 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði beinist rannsókn lögreglu að tvenns konar brotum, sem varnaraðili er sakaður um, annars vegar fjársvikum, sbr. 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og hins vegar vörslum á barnaklámi, sbr. 210. gr. a. sömu laga. Í upphafi 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 segir að sakborningur verði úrskurðaður í gæsluvarðhald sé fram kominn rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, enda hafi hann náð 15 ára aldri. Samkvæmt orðanna hljóðan er það ekki gert að skilyrði fyrir því að þessu úrræði verði beitt að sakborningur hafi verið sakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga þegar brotið var framið. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna úrskurðarins er staðfest sú niðurstaða að fyrir hendi séu skilyrði til að varnaraðili verði úrskurðaður í gæsluvarðhald, svo framarlega sem eitthvert ákvæðanna í a. til d. liðum 1. mgr. 95. gr. eigi við. Krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald yfir varnaraðila er reist á a. og b. liðum 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt a. lið verður sakborningur úrskurðaður í gæsluvarðhald ef ætla má að hann muni torvelda rannsókn máls, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er rannsókn á ætluðu broti varnaraðila á 248. gr. almennra hegningarlaga svo til lokið. Hinn 22. júlí 2015 var síðast tekin skýrsla hjá lögreglu af varnaraðila vegna ætlaðs brots hans á 210. gr. a. sömu laga. Einnig eru meðal gagna málsins skýrslur um rannsókn á tölvum og snjallsímum sem fundust í vörslum varnaraðila. Hefur sóknaraðili ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að varnaraðili muni, úr því sem komið er, torvelda rannsókn á þessu broti á þann hátt að fyrrgreint lagaákvæði eigi við. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari og stundar hvorki atvinnu né á fjölskyldu hér á landi. Samkvæmt því verður að telja hættu á að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn áður en mál hans verður til lykta leitt, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 17. júní 2015. Að því virtu og með vísan til atvika málsins að öðru leyti verður að telja nægilegt að honum verði bönnuð brottför af landinu til að koma í veg fyrir að hann geti komið sér undan málsókn, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Verður varnaraðila því gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds þann tíma sem krafa sóknaraðila tekur til. Dómsorð: Varnaraðila, X, er bönnuð brottför af landinu allt til þriðjudagsins 18. ágúst 2015 klukkan 16.
|
Mál nr. 440/2000
|
Kærumál Útburðargerð Húsaleigusamningur Aðild
|
K ehf., sem leigutaki, gerði leigusamning við S ehf., sem leigusala að húsnæði, og B ehf., sem leigusala að búnaði. F ehf. tók síðar við húsnæðinu sem leigutaki. Eftir það urðu ítrekuð vanskil á leigu og beindi S ehf. greiðsluáskorun til F ehf. Sú áskorun bar ekki árangur og var F ehf. þá tilkynnt um riftun samningsins. Af hálfu F ehf. var ekki orðið við tilmælum um rýmingu húsnæðisins og leitaði S ehf. þá heimildar til útburðargerðar. Í veðbandayfirliti kom fram að eigandi eignarhlutans sem um ræddi var Ö, fyrirsvarsmaður beggja félaganna sem sögð voru leigusalar í leigusamningnum. Með vísan til ákvæðis VI-14-6 í norsku lögum Kristjáns V. frá 15. apríl 1687, meginheimildar íslensks réttar til útburðargerðar leigutaka án undangengins dóms eða sáttar, sem stóð óhögguð af gildistöku 12. kafla laga nr. 90/1989, brast skilyrði til að verða við kröfu S ehf. um heimild til útburðargerðar, enda aðeins á færi eiganda húsnæðis að neyta útburðargerðar. Hafði og á engan hátt verið rökstutt með hvaða heimild S ehf. gæti leitað eftir rýmingu húsnæðis annars manns og breytti engu í þeim efnum að S ehf. hefði án sérstakra skýringa verið sagt leigusali í samningi um leigu húsnæðisins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. nóvember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. desember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2000, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að sér yrði veitt heimild til að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð úr húsnæði að Bíldshöfða 12 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um heimild til útburðargerðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í beiðni varnaraðila um aðfarargerð, sem barst héraðsdómi 20. september 2000, var greint frá því að KGW ehf. hafi með samningi 7. janúar 1998 tekið á leigu húsnæði að Bíldshöfða 12, um 550 m2 að stærð, til að reka bílasölu og skylda starfsemi. Samkvæmt samningnum hafi leigusali að húsnæðinu verið varnaraðili, en Bílabatteríið ehf. hafi á hinn bóginn verið leigusali að búnaði. Komið hafi í ljós 1. október 1999 að leigutakinn væri ekki lengur með rekstur í húsnæðinu, heldur hefði sóknaraðili tekið við því án samþykkis varnaraðila. Þá hafi eftir þetta ítrekað orðið vanskil á leigu, meðal annars fyrir ágúst 2000, og hafi varnaraðili beint greiðsluáskorun til sóknaraðila hinn 15. þess mánaðar. Áskorunin hafi ekki borið árangur. Í samræmi við aðvörun, sem þar hafi verið gefin, hafi sóknaraðila verið tilkynnt með símskeyti 23. sama mánaðar að leigusamningnum væri rift og því beint til hans að rýma húsnæðið. Við því hafi sóknaraðili ekki orðið og leiti varnaraðili nú heimildar til útburðargerðar. Samkvæmt framlögðum leigusamningi voru leigusalar þeir sömu og varnaraðili nafngreindi í beiðni sinni um aðför og getið er um hér að framan. Í veðbandayfirliti um þann eignarhluta í fasteigninni að Bíldshöfða 12, sem um ræðir í málinu, kemur hins vegar fram að Örn Johnson sé eigandi þess og hafi verið það samkvæmt eignarheimild frá 2. nóvember 1987. Fyrir liggur að hann sé fyrirsvarsmaður beggja félaganna, sem sögð voru leigusalar í leigusamningnum. Í norsku lögum Kristjáns V. frá 15. apríl 1687, ákvæði VI-14-6, kemur meðal annars fram að ef maður vill ekki flytjast úr leiguhúsnæði á fardegi réttum, þótt honum hafi löglega verið út byggt, eða hann hefst við í húsi, sem hann á engan rétt til eða hefur verið dæmdur úr, að ólofi eiganda, þá megi „eigandi án frekara dóms láta þjóna réttarins ryðja húsið.” Samkvæmt hljóðan þessarar meginheimildar íslensks réttar til útburðargerðar leigutaka án undangengins dóms eða sáttar, sem stóð óhögguð af gildistöku 12. kafla laga nr. 90/1989, er aðeins á færi eiganda húsnæðis að neyta hennar. Varnaraðili hefur á engan hátt rökstutt með hvaða heimild hann geti leitað eftir rýmingu húsnæðis annars manns, en engu breytir í þeim efnum það eitt og sér að varnaraðili hafi án sérstakra skýringa verið sagður leigusali í samningi um leigu þess. Að þessu gættu brestur skilyrði til að verða við kröfu varnaraðila um heimild til útburðargerðar, sem verður því hafnað. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er beiðni varnaraðila, Skorra ehf., um að honum verði heimilað að fá sóknaraðila, Fríska menn ehf., borinn með beinni aðfarargerð úr húsnæði að Bíldshöfða 12 í Reykjavík. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2000. Með beiðni dagsettri 19. september sl. hefur Skorri ehf., kt. 680378-0109, Bíldshöfða 12, Reykjavík, krafist dómsúrskurðar um að Frískir menn ehf., kt. 561189-2269, verði ásamt öllu sem félaginu tilheyrir, borið út úr húsnæði gerðarbeiðanda að Bíldshöfða 12, Reykjavík, með beinni aðfarargerð. Þá krefst gerðarbeiðandi þess að gerðarþoli verði úrskurðaður til greiðslu kostnaðar að mati dómsins og að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Gerðarþoli krefst þess að hafnað verði kröfu gerðarbeiðanda um útburð á gerðarþola úr húsnæðinu að Bíldshöfða 12, Reykjavík, og að gerðarbeiðanda verði gert að greiða gerðarþola málskostnað að mati réttarins vegna máls þessa. Málið var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi þann 30. október sl. Málsatvik eru þau að með leigusamningi dags. 7. janúar 1998 tók KBW, kt. 701297-2029, á leigu húsnæði að Bíldshöfða 12, Reykjavík, til reksturs bílasölu og skyldrar starfsemi. Leigusalar samkvæmt samningnum voru gerðarbeiðandi er leigði út húsnæðið og Bílabatteríið ehf. er leigði út búnað sinn. Leigutíminn var frá 1. janúar 1998 til 31. desember 2002. Leigugjald var 250.000 kr. (2 x 125.000) á mánuði með gjalddögum 1. og 15. hvers mánaðar. Gerðarbeiðandi kveður að þann 1. október 1999 hafi komið í ljós að leigutaki samkvæmt leigusamningi var ekki lengur í húsnæðinu heldur hafi gerðarþoli tekið við því og greitt af því leigu. Höfðu þessi skipti átt sér stað án samþykkis leigusala samkvæmt 10. gr. leigusamnings. Í bréfi lögmanns gerðarþola til gerðarbeiðanda dags. 4. október 1999 kemur fram að gerðarþoli lítur svo á að 5 ára leigusamningur sé í gildi milli aðila frá 1. ágúst 1999. Afhentur hafi verið tryggingarvíxill að fjárhæð 750.000 kr. og leiga greidd fyrir ágúst og september 1999. Í bréfi lögmanns gerðarbeiðanda til lögmanns gerðarþola dags. 5. desember 1999 er því mótmælt að í gildi sé tímabundinn leigusamningur milli aðila. Hins vegar sé, samkvæmt húsaaleigulögum, í gildi ótímabundinn leigusamningur um húsnæðið milli aðila, þar sem gerðarbeiðandi hafi tekið við leigugreiðslum og tryggingarvíxli úr hendi gerðarþola. Gerðarþoli greiddi áfram leigu eða 250.000 kr. (2 x 125.000) á mánuði með gjalddögum 1. og 15. hvers mánaðar. Þann 2. ágúst sl. sendi lögmaður gerðarbeiðanda gerðarþola símskeyti þar sem leigusamningi um Bíldshöfða 12 var sagt upp með 6 mánaða fyrirvara með vísan til 3. tl. 56. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Rýmingu og frágangi hins leigða skyldi lokið þann 1. mars 2001. Þann 15. ágúst sl. var gerðarþola send greiðsluáskorun þar sem á hann var skorað að greiða gerðarbeiðanda gjaldfallna leigu fyrir júlí 2000, 171.209 kr., til Bílabatterísins ehf. og fyrir ágúst 2000 137.876 kr. til Skorra ehf. eða samtals 309.805 kr. auk innheimtukostnaðar, 35.000 kr. Jafnframt kom þar fram að leigusamningi yrði rift án frekari fyrirvara yrði leiga ekki greidd innan sjö sólarhringa frá móttöku greiðsluáskorunar. Gerðarþola var sent símskeyti þann 23. ágúst þar sem honum var tilkynnt að leigusamningi væri rift af hálfu gerðarbeiðanda og þess krafist að hann rýmdi húsnæðið eigi síðar en 25. ágúst 2000. Af hálfu gerðarþola var umkrafin húsaleiga innt af hendi 24. ágúst 2000. Gerðarbeiðandi telur tímabundinn, skriflegan leigusamning ekki í gildi milli aðila. Hafi gerðarbeiðandi sent gerðarþola bréf, dags. 5. desember 1999, þar sem mótmælt var þeim skilningi gerðarþola að í gildi milli aðila væri tímabundinn leigusamningur. Þar hafi komið fram sú túlkun gerðarbeiðanda að í gildi milli aðila væri ótímabundinn leigusamningur um húsnæðið og að uppsagnarfrestur væri 6 mánuðir af beggja hálfu, sbr. 56. gr. húsaleigulaga nr. 36/1944. Gerðarbeiðandi byggir útburðarkröfu sína á riftun á grundvelli vanskila sem orðið hafi af hálfu gerðarþola. Frá því að gerðarþoli hafi komið inn í húsnæðið hafi ítrekuð vanskil átt sér stað á leigugreiðslum sbr. greiðsluáskoranir dags. 3. desember 1999 og 22. desember 1999. Leigusamningi við gerðarþola hafi verið sagt upp þann 2. ágúst sl. Gerðarþola hafi verið send greiðsluáskorun þann 15. ágúst sl. þar sem á hann var skorað að greiða gjaldfallna leigu. Í áskoruninni var því jafnframt lýst yfir að leigusamningi yrði rift án frekari fyrirvara yrði leiguskuld ekki greidd innan sjö sólarhringa. Leigutaki hafi ekki sinnt greiðsluáskorun gerðarbeiðanda. Í símskeyti, dags. 23. ágúst sl., var gerðarþola tilkynnt að leigusamningnum væri rift af hálfu gerðarbeiðanda og þess krafist að gerðarþoli rýmdi húsnæðið eigi síðar en föstudaginn 25. ágúst 2000. Gerðarþoli hafi ekki orðið við kröfu gerðarbeiðanda um að rýma húsnæðið. Því sé nauðsynlegt að krefjast dómsúrskurðar um að gerðarþoli verði ásamt öllu því sem honum tilheyrir borinn út úr fasteign gerðarbeiðanda að Bíldshöfða 12, Reykjavík. Gerð þessi fari fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola. Um lagarök er vísað til 1. tl. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 36/1994 og 78. gr. laga nr. 98/1989 um aðför. Gerðarþoli tekur fram um málsatvik að samkomulag hafi náðst við gerðarbeiðanda í júli 1999 um leigu á húsnæðinu að Bíldshöfða 12, Reykjavík, en gerðarþoli rekur bílasölu. Fyrir í húsnæðinu hafi verið önnur bílasala sem fyrrum leigutaki KGW ehf. rak en það félag hafi gert leigusamning við gerðarbeiðanda frá 1.1.1998 til 31.12.2000 eða 5 ára samning. Bæði gerðarbeiðandi og gerðarþoli hafi ákveðið að gera nýjan leigusamning sem átti að gilda frá 1.8.1999 til 31.12.2005. Gerðarbeiðandi hafi útbúið nýja samninginn sem hafi verið eins og fyrri leigusamningurinn nema um nýjan leigutaka hafi verið að ræða, tímalengd hafi verið breytt og endurskoðunarákvæði um leigugreiðslu sem átti að taka gildi þann 1.1.2003. Í septembermánuði hafi gerðarþoli lýst yfir áhuga sínum fyrir eiganda húsnæðisins, Erni Johnson, að kaupa af honum húsnæðið. Aðilar hafi orðið sammála um kaupverðið, 34.000.000 kr. Hafi gerðarþoli hafist handa við að útvega fjármagn vegna kaupanna en á meðan hafi gerðarbeiðandi selt Haraldi Haraldssyni húsnæði fyrir 36.000.000 kr. án þess að getið væri um nýja leigutakann. Á meðan gerðarþoli var að útvega fjármagn vegna kaupanna hafi ekki verið gengið frá undirskrift á nýja leigusamninginn. Gerðarþoli hafi þá verið búinn að afhenda tryggingarvíxil að fjárhæð 750.000 kr. til gerðarbeiðanda, gerðaþoli hafi verið búinn að greiða leigugreiðslur vegna ágúst og september 1999 samkvæmt nýja samningnum, þ.e. 1. hvers mánaðar en ekki eins og var áður 1. og 15. hvers mánaðar og verið kominn í húsnæðið í lok júlí 1999. Gerðarþoli byggir á því að í gildi milli aðila hafi verið tímabundinn leigusamningur. Þann 4. október 1999 hafi lögmaður gerðarþola sent gerðarbeiðanda bréf þess efnis að gerðarþoli teldi leigusamning í gildi milli aðila frá 1. ágúst 1999 og að þeir hefðu afhent tryggingavíxil að fjárhæð 750.000 kr. til gerðarbeiðanda og að samningurinn gilti í 5 ár. Samkvæmt framlögðum reikningum vegna leigugreiðslna telur gerðarþoli sig hafa gert við gerðarbeiðanda og Bílabatterí ehf. nýjan leigusamning sem sé í fullu gildi þótt hann hafi aldrei verið undirritaður vegna framangreindra aðstæðna. Ef litið verði svo á af hálfu dómsins að hinn nýi leigusamningur sé ekki í gildi milli aðila þá byggir gerðarþoli á því að í gildi sé hinn eldri samningur milli aðila þar sem gerðarþoli hafi fullnægt öllum skilyrðum samkvæmt honum, þ.e. sé í sama húsnæði, sami rekstur sé þar, sömu leigugreiðslur, sömu gjalddagar leigugreiðslna, afhentur tryggingarvíxill og ekki síst það samkomulag sem gert hafi verið við gerðarþola og eftirfarandi samþykki hans. Gerðarþoli hafnar því að í gangi milli aðila sé ótímabundinn leigusamningur. Slíkur samningur liggi ekki fyrir í málinu og eigi því uppsagnarbréf gerðarbeiðanda ekki rétt á sér. Í greinargerð með 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 sé greinilega kveðið á um það að krafa gerðarbeiðanda verði að vera skýr og hægt verði að sanna réttindi hans t.a.m. yfir eigninni. Gerðarbeiðandi sé ekki þinglýstur eigandi að eigninni heldur Örn Johnson. Ekki liggi fyrir hvernig réttarsambandi þeirra sé háttað né samþykki eiganda húsnæðisins um útburð þennan. Aðild málsins sé því mjög óljós m.a. heimild gerðarbeiðanda sem leigusala. Jafnframt sé á það að líta að leigusalar séu tveir, þ.e. gerðarbeiðandi og Bílabatteríð ehf. en einungis gerðarbeiðandi krefst útburðar. Auk þess sé aðfararbeiðni gerðarbeiðanda með eindæmum óljós og ótrúverðug um það atriði að það hafi komið í ljós þann 1. október 1999 að leigutaki KGW ehf. samkvæmt leigusamningi væri ekki lengur í húsnæðinu heldur hafi gerðarþoli tekið við því og greitt af því leigu. Vísar gerðarþoli til framlagðra dómskjala um grandsemi gerðarþola um hinn nýja leigutaka. Í framlögðum skjölum um reikninga vegna leigugreiðslna komi það fram að iðulega hafi gerðaþoli greitt leigugreiðslur sínar 12-17 dögum eftir gjalddaga án þess að hafa fengið kvörtun þar að lútandi frá gerðarbeiðanda. Gerðarþola hafi verið sent símskeyti þann 15.08.2000 sem berast átti til Garðars Vilhjálmssonar, forsvarsmanns gerðarþola, samkvæmt texta. Nú liggi fyrir í máli þessu sú staðreynd að Garðar Vilhjálmsson hafi ekki verið á landinu þegar umrætt símskeyti var sent. Garðar hafi farið utan í byrjun ágúst 2000 og ekki komið til landsins fyrr en 20. ágúst. Skeytið hafi beðið hans inni á skrifstofu, stílað á hann og óopnað. Hann hafi ekki séð skeytið fyrr en eftir 20. ágúst né vitað um innihald þess. Því sé ljóst að fresturinn samkvæmt skeytinu gat ekki byrjað að líða fyrr en í fyrsta lagi 20/21 ágúst og hafi því gilt til 27. ágúst. Greiðsluna hafi Garðar innt af hendi f.h. gerðarþola þann 24. ágúst. Riftun leigusamningsins sé því ólögmæt. Réttur gerðarbeiðanda sé því með öllu ófullnægjandi hvað skýrleika snertir, m.a. um aðild og rétt hans samkvæmt leigusamningi, riftun á leigusamningi sé ólögmæt, vanskil óveruleg og því beri að hafna útburði gerðarþola í máli þessu. Um lagarök er vísað til 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 um skýrleika kröfu gerðarbeiðanda og réttinda hans til útburðar og jafnframt til greinargerðar um nefnda lagagrein. Jafnframt er vísað til leigusamnings aðila m.a. 11. gr. þess efnis að einungis leigutaka sé heimilt að segja upp leigusamningi. Þinglýstur eigandi húsnæðisins að Bíldshöfða 12, eignarhluta 030102 er samkvæmt veðbandayfirliti Örn Johnson. Leigusalar eru Skorri ehf. er leigði út húsnæðið og Bílabatteríið ehf. er leigði út búnað sinn. Eingöngu Skorri ehf. er gerðarbeiðandi. Leigugreiðslur voru inntar af hendi til Skorra ehf. og Bílabatterísins ehf. en fyrirsvarsmaður beggja einkahlutafélaga er Örn Johnson. Réttur gerðarbeiðanda telst því nægilega skýr hvað þetta varðar og skilyrði 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 því uppfyllt. Samkvæmt fyrirmælum 2. mgr. 9. gr. húsaleigulaga nr. 36/1944 telst leigu-samningur ótímabundinn nema um annað sé ótvírætt samið. Um ótímabundna leigusamninga gilda ákvæði 56. gr. um uppsagnir og uppsagnarfresti. Í 10. gr. sömu laga kemur fram að hafi aðilar vanrækt að gera skriflegan leigusamning teljist þeir hafa gert ótímabundinn leigusamning og gilda öll ákvæði laganna um réttarsamband þeirra. Af atvikum málsins verður ráðið að samningur milli gerðarbeiðanda og gerðarþola var aldrei undirritaður af hálfu aðila. Ber því að líta svo á í samræmi við framangreind fyrirmæli laga nr. 36/1944 að á milli aðila hafi verið í gildi ótímabundinn leigusamningur. Samkvæmt 33. gr. húsaleigulaga skal greiða húsaleigu fyrsta dag hvers mánaðar fyrir fram fyrir einn mánuð í senn nema um annað sé samið. Þar sem ekki var í gildi milli aðila skriflegur leigusamningur um fyrirkomulag leigugreiðslna ber að líta svo á að leiguna hafi borið að greiða í samræmi við fyrirmæli 33. gr. greindra laga. Í 61. gr. laga nr. 36/1944 er kveðið á um riftunarheimild leigusala á leigusamningi. Í 1. tl. er mælt fyrir um slíka heimild í því tilviki þegar leigjandi greiðir ekki leiguna á réttum gjalddaga og sinnir ekki innan sjö sólarhringa skriflegri áskorun leigusala um greiðslu enda hafi slík áskorun verið send eftir gjalddaga og leigusali þar tekið fram að hann muni beita riftunarheimild sinni. Skilyrði fyrir riftunarheimild leigusala eru ekki önnur talin í 61. gr. laganna. Gerðarþola var send greiðsluáskorun í símskeyti þann 15. ágúst sl. þar sem á hann var skorað að greiða gjaldfallna leigu, fyrir júlí til Bílabatterísins ehf. og fyrir ágúst til Skorra ehf., innan 7 daga. Greiðsluáskorun þessi var móttekin á starfsstöð gerðarþola. Þar sem ekki var greitt af hálfu leigutaka var leigusamningi rift með símskeyti 23. ágúst sl. Greiðsla gerðarþola þann 24. ágúst sl. átti sér stað eftir riftun leigusamnings, auk þess sem fyrir liggur samkvæmt gögnum máls að um áframhaldandi vanskil á leigugreiðslum er að ræða af hálfu gerðarþola. Riftun gerðarbeiðanda á leigusamningi við gerðarþola var því lögmæt. Verður því fallist á kröfu gerðarbeiðanda um útburð gerðarþola eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Eftir atvikum þykir hæfilegt að gerðarþoli greiði gerðarbeiðanda 40.000 kr. í málskostnað. Ekki er tilefni til þess að mæla fyrir um heimild til fjárnáms fyrir kostnaði af framkvæmd umbeðinnar gerðar vegna ákvæða 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Gerðarþoli, Frískir menn ehf., kt. 561189-2269, skal ásamt öllu því sem honum tilheyrir, borinn út úr húsnæði að Bíldshöfða 12, Reykjavík, með beinni aðfarargerð. Gerðarþoli greiði gerðarbeiðanda, Skorra ehf., 40.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 803/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Viðar MárMatthíasson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 18. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 18.desember 2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 22. desember 2017 klukkan 14 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi,en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra mánudaginn 18.desember 2017Mál þetta barstdómnum í dag.Sóknaraðili,lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra krefst þess að varnaraðili, X, kt. [...],[...], 603 Akureyri, sæti gæsluvarðhaldi til föstudagsins 22. desember 2017klukkan 16. Þá er þess krafist með vísan til b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr.88/2008, að varnaraðila verði gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldistendur.Varnaraðili krefstþess að kröfum sóknaraðila verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími en krafist er.Sóknaraðilikveðst, ásamt lögreglunni á Vesturlandi og lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu,rannsaka innbrot og þjófnað í atvinnuhúsnæði að [...], Borgarbyggð, aðfaranótthins 15. desember 2017, þar sem stolið hafi verið tölvum og tölvubúnaði aðverðmæti allt að 6.000.000 kr. Segir sóknaraðili að upplýsingar styðjigrunsemdir um að varnaraðili hafi átt aðild að þessu innbroti. Fyrir liggi aðhann hafi tekið á leigu bifreiðina [...] hjá bílaleigunni [...] og ekið henni íBorgarnes nóttina sem brotið hafi verið framið. Talið sé augljóst aðbifreiðinni [...] hafi verið ekið í samfloti við sendibifreiðina [...], semrökstuddur grunur liggi fyrir um að hafi verið notuð í tengslum við brotið. Áupptökum úr öryggismyndavélakerfum í Hvalfjarðargöngum sjáist að bifreiðunumtveimur hafi verið ekið með mjög skömmu millibili fram hjá gjaldskýli viðgöngin. Á upptökum úr öryggismyndavélakerfum við söluskála [...] í Borgarnesisjáist ökumenn þessara tveggja bifreiða tala saman skömmu áður en innbrotiðhafi verið framið. Samkvæmt upplýsingum lögreglu hafi rafstraumur verið veriðrofinn til tölvubúnaðar sem stolið hafi verið, milli kl. 2 og 2:30 aðfaranótt15. desember s.l. sem sé skömmu eftir að varnaraðili sjáist ræða við ökumannbifreiðarinnar [...]. Sams konar bifreið hafi síðan verið ekið inn á [...]þessa sömu nótt. Fallist verður áþað með sóknaraðila með vísan til lýsingar hans á málavöxtum, sem studd errannsóknargögnum, að rökstuddur grunur beinist að varnaraðila um verknað semvarðar við 244. gr. almennra hegningarlaga og fangelsisrefsing er lögð við,sbr. 1. málslið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá verður einnig að fallast áþað með sóknaraðila að ætla megi að varnaraðili muni torvelda rannsókn, svo semmeð því að hafa áhrif á samseka eða vitni, sbr. a. lið sömu málsgreinar sömugreinar. Ekki þykir sýnt að brot sem hann er grunaður um myndi aðeins hafa íför með sér sektir eða skilorðsbundna fangelsisrefsingu, sbr. 3. mgr. sömugreinar. Að þessu gættu verður fallist á kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhaldeins og greinir í úrskurðarorði. Þá verður fallist á kröfu um einangrun.ErlingurSigtryggsson kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili, X,sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. desember nk. klukkan 14 ogeinangrun í varðhaldinu.
|
Mál nr. 626/2006
|
Kærumál Fjöleignarhús Samaðild Frávísunarúrskurður staðfestur
|
RB og RG stefndu sjö aðilum og kröfðust viðurkenningar á því að þeim væri óheimilt að ráðast í tilteknar framkvæmdir á sameiginlegri lóð allra aðila. Héraðsdómur vísaði málinu frá varðandi þrjá af þeim sjö, sem stefnt var í málinu. Var úrskurðurinn staðfestur með vísan til þess að engin nauðsyn bæri til að höfða málið á hendur þessum aðilum, enda færu umræddar framkvæmdir einungis fram á bílastæði, sem væri í sameign sumra en ekki allra lóðarleiguhafa.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Hrafn Bragason. Sóknaraðilar skutu máli þessu til Hæstaréttar með kæru 30. nóvember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. nóvember 2006, þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðilunum Auði Björk, Ægi og Indriða. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þær málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilarnir Auður Björk og Ægir krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og sóknaraðilar greiði þeim kærumálskostnað. Varnaraðilinn Indriði hefur ekki látið málið til sín taka. Varnaraðilararnir Auður Björk, Ægir og Indriði hafa engan áhuga sýnt á að taka þátt í ákvörðunum um umdeild bílastæði, en þannig háttar til að telja verður með hliðsjón af 2. tölulið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús að um sé að ræða sameign sumra en ekki allra, sem aðild eiga að sameiginlegum lóðarsamningi. Ákvörðun um framkvæmdir á umdeildum bílastæðum fer eftir meginreglu 3. mgr. 39. gr. sömu laga. Af gögnum málsins má ráða að aðilar séu í raun sammála um framangreint. Ber enga nauðsyn samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 til að höfða málið einnig á hendur þessum varnaraðilum og verður því þegar af þeirri ástæðu að staðfesta hinn kærða úrskurð. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður sóknaraðilum gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Ragnheiður Bragadóttir og Ragnheiður Gunnarsdóttir, greiði varnaraðilunum Auði Björk Guðmundsdóttur og Ægi Birgissyni samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 560/2012
|
Fasteignakaup Galli Stöðvunarréttur Skaðabætur Afsláttur Gjalddagi Dráttarvextir
|
H krafði M um greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi þeirra á milli um íbúðarhúsnæði. M taldi sig eiga gagnkröfu á hendur H þar sem tvö bílastæði sem fylgdu hinni seldu eign samkvæmt kaupsamningi tilheyrðu henni ekki í raun. Deildu aðilar um það hvaða fjárhæð M hefði verið rétt að halda eftir af greiðslu sinni til tryggingar kröfunni. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að M hefði verið heimilt að halda eftir greiðslu sem nam fjárhæð þess tjóns sem hún varð fyrir samkvæmt matsgerð auk matskostnaðar og nánar tiltekins lögmannskostnaðar. Þar sem M hefði hins vegar haldið eftir hærri fjárhæð hefði hún farið umfram þær heimildir, sem 44. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup veitti henni. Var M gert að greiða H eftirstöðvar kaupverðsins að frádreginni fjárhæð þeirra skaðabóta sem hún átti rétt til samkvæmt matsgerð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. ágúst 2012. Hún krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en að teknu tilliti til innborgunar áfrýjanda 17. september 2012 að fjárhæð 527.946 krónur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsatvikum er skilmerkilega lýst í hinum áfrýjaða dómi sem og málatilbúnaði aðila. Þar er einnig gerð grein fyrir ágreiningsefnum málsins. Svo sem þar kemur fram er óumdeilt með aðilum að hin selda fasteign hafi ekki staðist þær kröfur sem leiða má af lýsingu á henni í söluyfirliti og áskilnaði áfrýjanda í kaupsamningi, sbr. fyrri málslið 18. gr. og 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Af þessu leiðir að áfrýjandi á rétt til skaðabóta úr hendi stefndu vegna tjóns sem hún varð fyrir við vanefndirnar og er ábyrgð stefndu hlutlæg samkvæmt hinu síðar tilvitnaða lagaákvæði. Skiptir huglæg afstaða stefndu því ekki máli. Réttur til skaðabóta er reistur á 2. mgr. 43. gr. nefndra laga og felur í sér bætur fyrir bæði beint og óbeint tjón. Áfrýjandi fékk dómkvaddan mann til að meta: ,,Hvert er verðmæti tveggja bílastæða og réttinda þeim tengdum í porti fasteignarinnar að Bankastræti 14, Reykjavík. Verðlag skal miðað við 12. júlí 2007.“ Í matsgerð Sverris Kristinssonar, löggilts fasteignasala, frá september 2009 er spurningunni svarað svo: ,,Matsmaður telur verðmæti tveggja bílastæða og réttindi þeim tengdum í porti fasteignarinnar að Bankastræti 14, Reykjavík, miðað við verðlag 12. júlí 2007: kr. 3.900.000“. Í matsgerðinni kemur fram að matsmaður hafi farið á vettvang í tvígang og í fyrra skiptið með lögmönnum aðila og að áfrýjandi hafi þá verið þar. Var baklóðin þá skoðuð og segir að aðilar hafi verið sammála um að bílastæðin ættu að vera þar. Stefnda fékk, undir rekstri málsins í héraði, dómkvaddan mann til þess að svara tveimur spurningum. Í fyrsta lagi átti hann að leggja ,,mat á hver áhrif það hefði haft í kaupverði fasteignarinnar ... þ.e. hvað telja megi að það hefði verið tölulega lægra en umsamið kaupverð, ef fyrir hefði legið við söluna ... að ekki fylgdi með hinni seldu íbúð ... einkaréttur á að geyma bifreið/bifreiðar á baklóð fasteignarinnar“. Í öðru lagi skyldi matsmaður meta ,,til peningaverðs hvert væri verðmæti bílastæðaréttar sbr. matsspurningu nr. 1, þ.e. einkaréttar á að geyma bifreið/bifreiðar á baklóð“ fasteignarinnar miðað við verðlag 12. júlí 2007. ,,Miðað skal við lóðina eins og hún var við söluna/er í dag“. Matsmaðurinn, Dan Valgarð S. Wium, héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali, skilaði matsgerð 1. mars 2012. Þar svaraði hann fyrri matsspurningunni svo: ,,Matsmaður telur að ofangreint umsamið kaupverð eignarinnar ... þann 12. júlí 2007, hefði numið kr. 39.000.000,- hefði einkaréttur [ekki] verið til staðar til þess að staðsetja bifreið/bifreiðar á baklóð fasteignarinnar.“ Síðari matsspurningunni svaraði matsmaðurinn þannig að hann teldi ,,verðmæti einkaréttar á að geyma bifreið/bifreiðar á baklóð Bankastrætis 14 ... á verðlagi þann 12. júlí 2007 hafi numið kr. 2.800.000.-“ Eins og áður greinir á áfrýjandi rétt til skaðabóta úr hendi stefndu vegna þeirra vanefnda sem um ræðir. Tjón hennar felst í því að tvö bifreiðastæði á baklóð hússins fylgdu ekki með við söluna, svo sem lofað hafði verið. Fyrir dómi sagði stefnda að koma mætti fyrir tveimur bílum á baklóðinni, þremur ef þeir væru ekki stórir. Áfrýjandi sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að koma mætti fyrir tveimur bílum á baklóðinni. Um það er því ekki ágreiningur í málinu. Tjón áfrýjanda svarar því til verðmætis tveggja bifreiðastæða á þessum stað. Það tjón var í matsgerð Sverris Kristinssonar metið á 3.900.000 krónur. Í beiðni stefndu um dómkvaðningu matsmanns var á hinn bóginn í fyrsta lagi spurt um hver áhrif það hefði haft á kaupverð fasteignarinnar að einkaréttur til bílastæða fylgdi ekki með. Þessu svarar matsmaðurinn Dan Valgarð S. Wium á þann veg að kaupverðið hefði orðið 39.000.000 krónur ef einkaréttur til bifreiðastæða hefði ekki fylgt með. Í þessu mati felst, í samræmi við matsspurningu, að matsmaðurinn metur verðmæti fasteignarinnar og telur það vera 39.000.000 krónur. Svar hans við síðari spurningunni um að verðmæti einkaréttar á bifreiðastæðunum sé 2.800.000 krónur, er mismunur á kaupverði fasteignarinnar, 41.800.000 krónur, og fyrrgreindu sannvirði hennar að áliti matsmannsins að teknu tilliti til gallans. Í þessu mati felst að verið er að meta sannvirði gallaðrar fasteignar miðað við að umsamið kaupverð hennar sé sannvirði ógallaðrar eignar. Þessi aðferð hefur verið grundvöllur ákvörðunar afsláttar að tiltölu í norrænum rétti um áratuga skeið og af henni leiðir að afsláttur hefði orðið 2.800.000 krónur. Áfrýjandi hefur ekki krafist afsláttar í máli þessu, heldur frá öndverðu haldið fram kröfu um skaðabætur vegna gallans. Í matsgerð Sverris Kristinssonar er fjárhæð tjóns hennar metin 3.900.000 krónur. Þeirri matsgerð hefur ekki verið hnekkt með yfirmati. Í matsgerð, sem stefnda aflaði, er matsmaður í síðari spurningunni beðinn um að svara því sem áður hafði verið svarað í matsgerð Sverris. Í spurningunni er þó vísað til fyrri matsspurningar um forsendur. Verður ekki talið, með vísan til þeirra forsendna sem matsmanni voru gefnar í síðari matsgerðinni, að með henni sé hnekkt niðurstöðu fyrri matsgerðar um fjárhæð tjóns áfrýjanda vegna vanefndanna. Auk þess verður matsgerð ekki hnekkt með því að afla nýs undirmats um sama atriði. Verður fyrrnefnda matsgerðin því lögð til grundvallar um fjárhæð þeirra skaðabóta, sem áfrýjanda verða dæmdar, 3.900.000 krónur. II Aðilar deila ekki um að áfrýjanda hafi verið heimilt að beita stöðvunarrétti að þeirri fjárhæð sem réttilega ákvörðuðu tjóni hennar nemur og heldur ekki rétti til að beita skuldajöfnuði að fenginni matsgerð um fjárhæð tjóns. Þá greinir á hinn bóginn á um hvaða fjárhæð áfrýjanda var rétt að halda eftir til tryggingar kröfu sinni. Eins og fram er komið er fallist á að fjárhæð skaðabóta, sem stefndu beri að greiða áfrýjanda, sé 3.900.000 krónur. Í 44. gr. laga nr. 40/2002 segir að þegar kaupandi hefur uppi réttmæta kröfu vegna galla sé honum heimilt að halda eftir, á eigin áhættu, svo miklum hluta kaupverðsins sem nægi til að tryggja greiðslu hennar. Þegar kaupandi neytir stöðvunarréttar samkvæmt þessu ákvæði hefur hann nokkurt svigrúm við ákvörðun um fjárhæð þá, sem hann heldur eftir. Þannig má hann, auk þeirra skaðabóta eða afsláttar sem hann hefur haldgóða ástæðu til að ætla að hann eigi rétt til, taka tillits til kostnaðar við matsgerð dómkvadds manns og annars sérfræðikostnaðar. Af gögnum málsins kemur fram að matskostnaður, sem áfrýjandi lagði út, var 124.500 krónur og að áfrýjandi greiddi í lögmannskostnað á árinu 2009 vegna málsins, 349.988 krónur. Verður fallist á að hún hafi mátt halda eftir fjárhæð sem svaraði hið minnsta til metinna skaðabóta og framangreinds kostnaðar, án þess að baka sér með því skyldu til að greiða dráttarvexti. Hún hélt á hinn bóginn eftir 6.574.600 krónum og fór því umfram þær heimildir, sem 44. gr. laga nr. 40/2002 veitti henni, þegar virt eðli þeirrar vanefndar sem um ræðir. Við gerð kaupsamnings knúði áfrýjandi á um að stefnda færði fram sönnun um að réttur sá til bílastæða, sem í söluyfirliti greindi, væri fyrir hendi. Varð samkomulag um að setja svofellt ákvæði í kaupsamninginn: ,,Seljandi skal leggja fram gögn sem styðja að íbúðin hafi not af bílastæðum á baklóð hússins. Skal þetta liggja frammi eigi síðar en við lokagreiðslu og útgáfu afsals.“ Áfrýjandi telur að skýra beri þetta samningsákvæði svo að skylda hennar til að inna af hendi greiðslu þá, sem fram átti að fara við afhendingu eignarinnar 12. júlí 2007, hafi frestast þar til slík gögn yrðu lögð fram. Á það verður ekki fallist að gjalddagi greiðslunnar hafi breyst þótt stefnda legði slík gögn ekki fram. Á hinn bóginn verður fallist á að sú staða sem upp kom, þegar ljóst varð að stefnda gæti ekki sýnt fram á að réttur til bílastæða hefði verið fyrir hendi, veitti áfrýjanda umþóttunartíma til að meta réttarstöðu sína og til hvaða úrræða bæri að grípa. Með vísan til 1. málsliðar 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefur þessi vanræksla stefndu þau réttaráhrif að dráttarvextir reiknast ekki á kröfu hennar fyrr en frá 15. nóvember 2007. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi dæmd til að greiða stefndu, að teknu tilliti til þess sem að framan greinir og greiðslna sem áfrýjandi innti af hendi 8. og 14. nóvember 2007, 2.674.600 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir og að frádregnum þeim greiðslum sem þar eru tilgreindar. Við ákvörðun á stofni til útreiknings dráttarvaxta er tekið tillit til þess að auk bótafjárhæðar mátti áfrýjandi halda eftir fjárhæð sem nam þeim sérfræðikostnaði, sem áður hefur verið tilgreindur. Stefnda höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi og tók þá ekki tillit til þess að fyrir lá matsgerð þar sem fram kom álit matsmanns á bótum vegna galla á fasteigninni, sem stefnda hafði þó viðurkennt. Hún tók heldur ekki tillit til þeirrar fjárhæðar, sem hún sjálf taldi að kaupverð fasteignarinnar hefði átt að lækka um vegna gallans. Verður hvor aðila því látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Áfrýjandi, María Björk Sverrisdóttir, greiði stefndu, Hönnu Zoëga Sveinsdóttur, 2.674.600 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.200.112 krónum frá 15. nóvember 2007 til greiðsludags, allt að frádreginni 2.174.261 krónu, sem áfrýjandi greiddi 23. mars 2011 og 527.946 krónum, sem áfrýjandi greiddi 17. september 2012. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 3. júlí 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 6. f.m., var höfðað 24. júní 2011 af Hönnu Zoëga Sveinsdóttur, Ásakór 5 í Kópavogi, á hendur Maríu Björk Sverrisdóttur, Skrúðási 12 í Garðabæ. Stefnandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða henni 3.774.600 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 31.000.000 krónum frá 15. september 2007 til 8. nóvember sama ár, en af 8.774.600 krónum frá þeim degi til 14. sama mánaðar, en af 3.774.600 krónum frá þeim degi til greiðsludags, að frádreginni innborgun 23. mars 2011 að fjárhæð 2.174.261 króna. Þá er krafist málskostnaðar. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hennar. Hinn 12. júlí 2007 undirrituðu aðilar málsins samning um kaup stefndu á íbúð í fjöleignarhúsinu að Bankastræti 14 í Reykjavík af stefnanda. Var nánar tiltekið um að ræða 143,4 m² íbúð á 4. hæð hússins (01-0401 fastanúmer 200-4490) ásamt hlutdeild í stigagangi og geymslu á 2. hæð og tilheyrandi lóðarréttindum. Kaupverð var 41.800.000 krónur. Skyldu 8.000.000 króna greiddar við undirritun kaupsamnings og 33.800.000 krónur við afhendingu eignarinnar, en hún átti samkvæmt kaupsamningi að fara fram eigi síðar en 15. september 2007. Stefnda innti fyrri greiðsluna af hendi á umsömdum gjalddaga. Þá er það óumdeilt að hún fékk eignina afhenta á tilsettum tíma. Stefnda hefur á hinn bóginn ekki að fullu staðið skil á þeirri greiðslu sem henni bar þá að inna af hendi samkvæmt kaupsamningnum. Hefur hún haldið hluta hennar eftir vegna ágreinings aðila um verðmæti bílastæða á baklóð hússins sem samningurinn tók til en fylgdu síðan ekki með í kaupunum þar sem í ljós kom eftir kaupsamningsgerð að þau tilheyrðu ekki hinni seldu eign. Greiðslur stefndu til stefnanda frá afhendingu eignarinnar nema samtals 29.399.661 krónu. Þannig greiddi hún 22.225.400 krónur 8. nóvember 2007 og 5.000.000 krónur 14. sama mánaðar. Námu ógreiddar eftirstöðvar kaupverðs þá 6.574.600 krónum og var í stefnu gerð krafa um greiðslu á þeirri fjárhæð auk dráttarvaxta. Þá greiddi stefnda stefnanda 2.174.261 krónu 23. mars 2011 og studdist sú greiðsla við matsgerð, sem aflað var að beiðni stefndu. Var sú krafa gerð í stefnu að þessi greiðsla yrði dregin frá stefnukröfum samkvæmt framansögðu og gengi þannig fyrst til greiðslu á áföllnum vöxtum, en síðan til lækkunar á höfuðstól. Við upphaf aðalmeðferðar lækkaði svo stefnandi höfuðstól dómkröfu sinnar um 2.800.000 krónur, eða í 3.774.600 krónur, á grundvelli matsgerðar sem unnin var að beiðni hennar. Telur stefnandi að þar með hafi hún mætt réttmætum kröfum stefndu með fullnægjandi hætti. Til samræmis við þetta er endanleg kröfugerð stefnanda í málinu sú að stefndu verði gert að greiða henni þá fjárhæð auk vaxta, svo sem áður greinir, að frádreginni síðustu greiðslu stefndu samkvæmt framansögðu. Stefnda heldur því aftur á móti fram að með greiðslum sínum hafi hún að fullu efnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Að því er ágreining aðila varðar er þess fyrst að geta að í kaupsamningi var ákvæði þess efnis að eigi síðar en við lokagreiðslu og útgáfu afsals bæri stefnanda að leggja fram gögn sem styddu það „að íbúðin hafi not af bílastæðum á baklóð hússins“ að Bankastræti 14. Þá var þess getið í söluyfirliti, sem varð hluti af kaupsamningi samkvæmt 22. grein hans, að „tvö bílastæði fylgja íbúðinni að sögn eiganda“. Í stefnu segir um þetta að stefnandi hafi við sölu eignarinnar til stefndu verið í góðri trú um að hún ein ætti bílageymslurétt á baklóð hússins, en ekið er inn á hana um undirgöng frá Skólavörðustíg. Vísar stefnandi hvað þetta varðar til heimildarskjala sem hún hefur lagt fram í málinu, svo og þess að hún hafi allt frá því hún eignaðist íbúðina árið 1997 lagt bifreiðum í umrædd bílastæði án þess að athugasemdir væru við það gerðar af öðrum íbúðaeigendum. Hins vegar sé nú komið í ljós að við gerð eignaskiptayfirlýsingar fyrir fjöleignarhúsið, sem gerð var í ágúst 1996, hafi láðst að geta um bílageymsluréttinn á lóðinni. Í ljósi þess verði að telja að hann sé niður fallinn. Í þeim tilgangi að renna stoðum undir kröfu sína um lækkun á kaupverði eignarinnar vegna verðmætisrýrnunar af framangreindum ástæðum setti stefnda fram beiðni 19. maí 2009 til Héraðsdóms Reykjavíkur um dómkvaðningu matsmanns. Fór dómkvaðning fram 13. júlí sama ár. Með henni var matsmanni falið að láta í té skriflegt og rökstutt álit um eftirfarandi: „Hvert er verðmæti tveggja bílastæða og réttinda þeim tengdum í porti fasteignarinnar að Bankastræti 14, Reykjavík. Verðlag skal miðað við 12. júlí 2007.“ Niðurstaða matsmanns, Sverris Kristinssonar, löggilts fasteignasala, samkvæmt matsgerð hans 22. september 2009, var sú að verðmæti þess sem honum var falið að meta væri 3.900.000 krónur. Svo sem áður er rakið hafði stefnda, þegar hér var komið sögu, haldið eftir 6.574.600 krónum af kaupverði eignarinnar. Á grundvelli matsins taldi hún sig eiga kröfu á hendur stefnanda sem næmi matsfjárhæð að viðbættum kostnaði hennar af málinu. Nam hann samtals 500.339 krónum og samanstóð af kostnaði vegna öflunar matsgerðar að fjárhæð 128.400 krónur og lögmannskostnaði að fjárhæð 371.939 krónur. Til samræmis við þetta greiddi stefnda stefnanda 2.174.261 (6.574.600 3.900.000 500.339) krónu og lítur á það sem fullnaðaruppgjör af sinni hálfu svo sem áður greinir. Stefnandi heldur því fram að ekki sé unnt að byggja á framangreindri matsgerð við úrlausn málsins þar sem forsendur hennar séu ekki réttar. Í matsbeiðni hafi verið vísað til bílastæða á baklóð samkvæmt teikningum samþykktum í byggingarnefnd Reykjavíkurborgar árið 1971 á þeim stað þar sem nú stendur rúmlega 27 m² hús. Ljóst megi vera að það hafi hvorki verið skilningur stefnanda né stefndu að þau bílastæði sem sýnd eru á þessum teikningum hafi átt að fylgja með í kaupum stefndu á umræddri íbúð. Á grundvelli þessa lagði stefnandi fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns í þinghaldi í málinu 27. janúar 2012. Samkvæmt beiðninni skyldi annars vegar lagt mat á „hver áhrif það hefði haft í kaupverði fasteignarinnar Bankastræti 14, íbúð 01-0401, þ.e. hvað telja megi að það hefði verið tölulega lægra en umsamið kaupverð, ef fyrir hefði legið við söluna, öfugt við það sem seljandi taldi og lofað var samkvæmt kaupsamningi, að ekki fylgdi hinni seldu íbúð [ ] einkaréttur á að geyma bifreið/bifreiðar á baklóð fasteignarinnar (þ.e. eins og hún var við söluna og er í dag) “. Hins vegar skyldi lagt fyrir matsmann að meta til peningaverðs hvert væri verðmæti þessa bílastæðaréttar miðað við verðlag 12. júlí 2007. Dómkvaðning fór fram í framangreindu þinghaldi og var Dan Valgarð S. Wiium héraðsdómslögmanni og löggiltum fasteignasala falið að vinna hið umbeðna mat. Í matsgerð sinni frá 1. mars 2012 lýsir hann aðstæðum svo: „Í þessu tilviki er um að ræða baklóð, port með nokkuð þröngri aðkomu og þaðan er aðgengi í skúr á lóðinni (nú íbúðarhúsnæði) og inngangur í Skólavörðustíg 2. Aðstaða á lóðinni er því þröng og ekki hægt að leggja tveimur bifreiðum hlið við hlið. Á lóðinni eru sorptunnur og bakútgengi af 1. og 2. hæð hússins að Bankastræti 14. Að mati matsmanns dregur þetta úr verðmæti bílastæðanna og gerir nýtingu til þess að leggja bifreið/bifreiðum illmögulega.“ Að þessu virtu er það niðurstaða matsmanns að verðmæti einkaréttar á að geyma bifreið eða bifreiðar á baklóð hússins að Bankastræti 14 sé 2.800.000 krónur. Þá verður ekki betur séð en að matsmaður komist að þeirri niðurstöðu að því er varðar fyrri matsspurninguna að umsamið kaupverð eigi að sæta lækkun um sömu fjárhæð. Á þetta hefur stefnandi fallist svo sem áður segir og því lækkað höfuðstól dómkröfu sinnar sem þessu nemur, eða úr 6.574.600 krónum í 3.774.600 krónur. Auk þess ágreinings málsaðila sem gerð er grein fyrir hér að framan hafnar stefnda kröfu stefnanda um dráttarvexti. II Kröfugerð stefnanda í málinu er á því byggð að stefnda hafi með kaupsamningi aðila skuldbundið sig til þess að greiða umsamið kaupverð hinnar seldu eignar í samræmi við þá skilmála sem þar eru tilteknir. Stefnandi hafi komið til móts við hana með því að lækka kaupverð eignarinnar af framangreindum ástæðum, en lengra verði ekki gengið. Er þá áréttað að þær forsendur sem liggja frekari kröfum stefndu til grundvallar séu ekki réttar þar sem ljóst megi vera að það hafi ekki verið skilningur málsaðila að þau bílastæði sem þær taki mið af hafi átt að fylgja með í kaupum stefndu á eigninni. Með vísan til röksemda sem áður eru raktar verði matsgerðin, sem stefnda aflaði, þannig ekki lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Í söluyfirliti og kaupsamningi hafi verið vísað til þess að umræddri íbúð fylgdi réttur til að leggja bifreið/bifreiðum í stæði á baklóð hússins að Bankastræti 14. Þau stæði hafi stefnda skoðað í tvígang áður en kaupsamningur var gerður og þá hlotið að gera sér grein fyrir því að öðrum bílastæðum væri ekki til að dreifa. Er í þessu sambandi vísað til 1. og 2. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, en þar sé m.a. kveðið á um það að kaupandi fasteignar geti ekki borið fyrir sig galla á henni sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Af hálfu stefnanda er vísað til reglna á sviði fasteignaviðskipta, laga um fasteignakaup og reglna samninga- og kauparéttar um skuldbindingagildi samninga. Þá er vísað til reglna á sviði kröfuréttar, m.a. reglna um efndir fjárskuldbindinga. Kröfu sínar um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. og e-lið 1. mgr. 49. gr. og 61. gr. laga um fasteignakaup. III Í greinargerð er því haldið fram að þá er kaupsamningur var gerður hafi verið uppi óvissa um hvar þau bílastæði væru sem áttu að fylgja eigninni og tilgreind voru í söluyfirliti. Því hafi verið sett inn í samninginn ákvæði um að seljandi skyldi, eigi síðar en við lokagreiðslu og útgáfu afsals, leggja fram gögn sem styddu það að eigninni fylgdi bílastæðaréttur á baklóð hússins. Tilgangur fyrirvarans sé augljós. Óvissa hafi verið uppi varðandi þennan rétt og stefnda hafi viljað tryggja að hún tapaði honum ekki. Því hafi það skilyrði verið sett fyrir lokagreiðslu að loforð stefnanda um bílastæðaréttinn stæðist. Umrædd gögn hafi aldrei verið lögð fram, enda komið á daginn að þessi réttur er ekki fyrir hendi. Stefnda hafi því ekki staðið skil á lokagreiðslu við afhendingu eignarinnar, enda skýrt að mati hennar að sú skylda hafi ekki hvílt á henni fyrr en umrædd gögn hefðu verið lögð fram. Þrátt fyrir það hafi stefnda greitt stefnanda samtals 27.225.400 krónur í nóvember 2007. Þær greiðslur hefðu verið inntar af hendi umfram skyldu, en með bréfi lögmanns stefndu 21. nóvember 2007 hafi stefnda tilkynnt stefnanda að hún myndi beita stöðvunarrétti vegna þess hluta lokagreiðslunnar sem eftir stæði, og næmi áætluðu verðmæti bílastæðanna. Þannig hafi stefnda haldið eftir 6.574.600 krónum á grundvelli réttarreglna um stöðvunarrétt í fasteignakaupum. Með bréfi lögmanns stefndu til lögmanns stefnanda 5. júlí 2008 hafi þess síðan verið krafist að stefnandi gæfi út afsal fyrir eigninni eigi síðar en 1. ágúst 2008, enda hefði stefnda að öllu leyti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt kaupsamningi aðila. Þar sem ekkert hafi heyrst frá stefnanda hafi stefnda tilkynnt henni með bréfi 9. september 2008 að hún myndi afla matsgerðar dómkvadds matsmanns. Í kjölfar bréfsins hefðu viðræður hafist milli aðila um mögulega lausn á málinu. Kveðst stefnda líta svo á að á fundi 28. apríl 2009 hafi orðið samkomulag um að stefnda myndi afla matsgerðar um verðmæti þeirra tveggja bílastæði sem hefðu átt að fylgja með í kaupunum en gerðu það ekki og að umsamið kaupverð myndi lækka til samræmis við niðurstöðu matsmanns. Hafi stefnda lagt fram matsbeiðni 19. maí 2009 og matsmaður skilað matsgerð í september sama ár. Áform um að þar með yrði bundinn endahnútur á málið hafi á hinn bóginn ekki gengið eftir og stefnandi verið ófáanleg til að ljúka því þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir af hálfu stefndu. Stefnda hafi því 23. mars 2011 og á grundvelli matsgerðarinnar innt af hendi greiðslu til stefnanda að fjárhæð 2.174.261 krónu, sem hún líti á sem lokagreiðslu af sinni hálfu. Með hliðsjón af framansögðu telur stefnda ljóst að hún hafi uppfyllt allar skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi aðila. Eins og fyrr segir byggir stefnda málsvörn sína á því að hún hafi þegar efnt að fullu þær skyldur sem hún hafi gengist undir samkvæmt kaupsamningi aðila. Við vanefndir stefnanda hafi orðið virkur réttur stefndu til að halda eftir hluta kaupverðsins, þ.e. stöðvunarréttur, sbr. 44. og 56. gr. laga um fasteignakaup. Vanefndirnar hefðu falist í því að stefnandi hafi lofað í kaupsamningi og söluyfirliti að tvö bílastæði fylgdu íbúðinni. Það hafi ekki staðist. Af þeim sökum hafi stefnda orðið fyrir tjóni sem stefnandi beri ábyrgð á. Tjónið felist í því að kaupverð fasteignarinnar hafi verið hærra en raunverulegt verðmæti hennar, með öðrum orðum hafi kaupverðið verið hærra sem nemur verðmæti þeirra tveggja bílastæða sem áttu að fylgja með í kaupunum en gerðu það ekki. Stefnda byggir á því að hún eigi rétt til skaðabóta og/eða afsláttar úr hendi stefndu vegna framangreinds tjóns. Byggir krafa stefnda á hendur stefnanda á réttarreglum um vanheimild, sbr. 46. gr. laga um fasteignakaup, röngum upplýsingum í söluyfirliti og kaupsamningi, sbr. 2. mgr. 43. gr. laganna og galla á eigninni, sbr. 41. gr. þeirra. Sé sérstaklega vísað til orðalags 2. mgr. 43. gr., þar sem fram komi að kaupandi geti krafist skaðabóta úr hendi seljanda „ef fasteign var við kaupsamningsgerð ekki í samræmi við ábyrgðaryfirlýsingu seljanda.“ Óumdeilt sé að þannig hagi til í máli þessu. Þá sé einnig byggt á 18. gr. tilvitnaðra laga, enda standist íbúðin ekki þær kröfur um gæði, búnað og annað sem leiði af kaupsamningi. Eftir að stefnda hafði aflað matsgerðar dómkvadds matsmanns um verðmæti þeirra réttinda sem áttu að fylgja íbúðinni samkvæmt loforði stefnanda, en gerðu ekki, hafi fjárhæð skaðabóta- og afsláttarkröfu hennar á hendur stefnanda legið fyrir. Samtals hafi hún numið 4.400.339 krónum, þ.e. 3.900.000 krónur á grundvelli matsgerðar, auk kostnaðar af öflun hennar að fjárhæð 128.400 krónur og 371.939 krónur vegna vinnu lögmanns. Vísar stefnda í þessu sambandi sérstaklega til þess að í athugasemdum við 44. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup sé tekið fram að í stöðvunarrétti felst m.a. að kaupanda sé heimilt að halda eftir fjárhæð sem nemur sérfræðikostnaði, þ.e. kostnaði dómkvaddra matsmanna og lögmanns. Stefnda hafi lýst yfir skuldajöfnuði með bréfi 23. nóvember 2009 og að nýju 23. mars 2011 og síðargreinda daginn staðið stefnanda skil á mismuninum á eftirstöðvum kaupverðs samkvæmt kaupsamningi, 6.574.600 krónum, og lögmætri kröfu hennar samkvæmt framansögðu, þ.e. 4.400.339, eða með 2.174.261 krónum. Öll skilyrði fyrir þessum skuldajöfnuði hafi verið uppfyllt. Af framansögðu telur stefnda ljóst að hún hafi í engu vanefnt skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi aðila. Í stefnu sé ekkert tillit tekið til þeirrar fjárkröfu sem stefnda eigi á hendur stefnanda vegna vanefnda stefnanda á kaupsamningnum. Þvert á móti krefjist stefnandi greiðslu samkvæmt honum líkt og hann hefði verið efndur réttilega af hálfu hennar. Slík framsetning fái ekki staðist. Stefnda bendir í fyrsta lagi á að hún líti svo á að stefnandi hafi fallist á kröfu hennar á fundi sem fram fór 28. apríl 2009 á fasteignasölunni sem hafði milligöngu um viðskipti aðila. Á fundinum hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að stefnda myndi afla matsgerðar dómkvadds matsmanns um verðmæti þeirra tveggja bílastæða sem fylgja áttu íbúðinni. Lögmaður stefndu og stefnda sjálf hafi ekki skilið niðurstöðu fundarins á annan veg en að samkomulag væri milli aðila um að verðmæti umræddra bílastæða kæmi til frádráttar kaupverði íbúðarinnar. Stefnandi hafi því á fundinum viðurkennt réttmæti kröfu stefndu. Í öðru lagi virðist stefnandi byggja á því að hún hafi verið í góðri trú um að bílastæðin fylgdu íbúðinni, sbr. ummæli í stefnu þar að lútandi. Þótt stefnandi hafi verið í góðri trú um þetta hafi það enga þýðingu við túlkun á ábyrgðaryfirlýsingu eins og þeirri sem komi fram í kaupsamningnum og söluyfirliti. Seljandi fasteignar beri hlutlæga ábyrgð á tjóni sem hlýst af því að upplýsingar, sem gefnar eru við fasteignakaup, reynast rangar, sbr. t.d. dómur Hæstaréttar í dómasafni 2005 á bls. 1593. Stefnandi beri því hlutlæga ábyrgð á yfirlýsingunni og sé skaðabótaskyld þar sem hún hafi reynst röng. Þá bendir stefnda á að stefnandi geti varla hafa verið í góðri trú um að leggja mætti bifreiðum í undirgöngum að baklóð hússins þar sem byggingarfulltrúinn í Reykjavík hafði þegar árið 1998 lagt bann við því að leggja bifreiðum þar. Í þriðja lagi megi ráða af stefnu að stefnandi byggi á því að í afsölum sem tengjast umræddri fasteign, sem og fasteigninni að Skólavörðustíg 2, séu ákvæði um að faðir stefnanda hafi einn haft rétt til að geyma bifreið á baklóð hússins. Segir svo í stefnu að við gerð eignaskiptayfirlýsingar fyrir húsið hafi láðst að geta um bílageymsluréttinn og hann því niður fallinn. Stefnda telur þetta engu breyta um réttarstöðu aðila. Hafi umræddur bílageymsluréttur einhvern tímann verið til staðar hafi hann fallið niður samkvæmt yfirlýsingu stefnanda sjálfrar við gerð eignaskiptayfirlýsingar frá árinu 1996. Það sé því engum vafa undirorpið að stefnanda hafi mátt vera það ljóst við sölu eignarinnar árið 2007 að enginn bílageymsluréttur fylgdi íbúðinni. Í fjórða lagi megi ráða af málatilbúnaði stefnanda að hún byggi á því að forsendur fyrir matsgerð, sem stefnda aflaði, séu rangar. Í stefnu segir að í matsbeiðni hafi verið „vísað til bílastæða skv. teikningum samþykktum í byggingarnefnd Reykjavíkurborgar árið 1971 á þeim stað er stendur rúmlega 27 m² bakhús á lóðinni. Ljóst megi vera að hvorki var skilningur stefnanda né stefndu að bílastæði þau sem eru á umræddum teikningum fylgdu með í kaupunum. Í söluyfirliti eignar og kaupsamningi hafi hins vegar verið vísað til að íbúðinni fylgdi réttur til að leggja bifreið/bifreiðum í stæði í innkeyrslu eftir að komið er inn úr undirgangi á lóð við Bankastræti 14 og Skólavörðustíg 2.“ Stefnda telur þessar fullyrðingar ekki réttar og hafi auk þess enga þýðingu við úrlausn málsins. Fyrir það fyrsta sé algjörlega ósannað að máli skipti við mat á verðmæti bílastæðanna hvort þau séu á þeim stað sem vísað er til á teikningum, eða „í innkeyrslu eftir að komið er inn úr undirgöngum“. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir þessari fullyrðingu, en engin gögn styðji hana. Í annan stað sé því mótmælt að matsmaður hafi metið sérstaklega verðmæti bílastæða á teikningum sem samþykktar voru í byggingarnefnd Reykjavíkurborgar árið 1971. Matsspurning vísi aðeins til verðmætis tveggja bílastæða og réttinda þeim tengdum „í porti fasteignarinnar að Bankastræti 14“. Í matsbeiðni sé rakin forsaga þess að gert var ráð fyrir bílastæðum í umræddu porti, en matsspurning sé engan veginn bundin við þau bílastæði. Af lestri matsgerðar sé þannig ljóst að matsmaður sé ekki að meta verðmæti tveggja nánar tilgreindra bílastæða samkvæmt umræddum teikningum, heldur almennt verðmæti bílastæða sem áttu að fylgja íbúðinni samkvæmt yfirlýsingu í kaupsamningi. Við þetta bætist síðan að ranglega sé farið með efni ábyrgðaryfirlýsingar stefnanda í stefnu. Í stefnu segir að í söluyfirliti og kaupsamningi hafi verið lofað rétti til að leggja bifreiðum í „stæði í innkeyrslu eftir að komið er inn úr undirgöngum“. Þetta sé ekki rétt. Í söluyfirliti segi að íbúðinni fylgi tvö bílastæði. Í kaupsamningi lofi stefnandi að afla gagna um rétt íbúðarinnar til bílastæða „á baklóð hússins“. Matsbeiðni sé því í fullkomnu samræmi við efni ábyrgðaryfirlýsingar stefnanda, en fullyrðing um efni þeirrar yfirlýsingar í stefnu eigi sér hins vegar ekki stoð í gögnum málsins. Forsendur matsbeiðni séu því ekki rangar að þessu leyti. Loks vekur stefnda athygli á því að framangreind mótmæli við forsendum og efni matsbeiðni og matsgerðar séu fyrst sett fram nú. Engin mótmæli varðandi þetta hafi komið fram í þinghaldi sem haldið var til dómkvaðningar matsmanns 13. júlí 2009, á matsfundi eða af öðru tilefni í tengslum við öflun matsgerðarinnar. Í öllum tilvikum hafi stefnandi notið aðstoðar lögmanns. Mótmæli við forsendum matsgerðar nú séu allt of seint fram komin og hafi enga þýðingu. Í fimmta og síðasta lagi byggi stefnandi á því í stefnu að þar sem stefnda hafi skoðað umrædda eign tvisvar hafi henni mátt vera ljóst að umrædd bílastæði fylgdu ekki íbúðinni. Byggir stefnandi í þessu sambandi á 1. og 2. mgr. 29. gr. laga um fasteignakaup. Um þá málsástæðu hefur stefnda það að segja að krafa stefndu á hendur stefnanda byggist á ábyrgðaryfirlýsingu, sem komi fram í söluyfirliti og kaupsamningi. Stefnandi hafi gefið rangar upplýsingar í þessum skjölum, sbr. 1. mgr. 27. gr. laganna. Við þær aðstæður eigi stefnda skaðabótakröfu á hendur stefnanda, sbr. 2. mgr. 43. gr. laganna, og sé bótakrafan raunar reist á hlutlægum grunni. Stefnda hafi haft réttmæta ástæðu til að treysta ábyrgðaryfirlýsingu stefnanda og hún hafi raunar gert sérstakan fyrirvara í kaupsamningi til að árétta gildi yfirlýsingarinnar. Ábyrgð stefnanda á efni yfirlýsingarinnar standi óhögguð þótt stefnda hafi skoðað fasteignina fyrir kaupin. Raunar leiði það af 3. mgr. 29. gr. laga um fasteignakaup að upplýsingaskylda seljanda standi óhögguð og takmarkist ekki af aðgæsluskyldu kaupanda. Af því leiði að þótt kaupandi skoði fasteign leysi það seljanda ekki undan upplýsingaskyldu sem á honum hvílir. Stefnanda hafi því borið að upplýsa stefndu um að íbúðinni fylgdu ekki bílastæði. Þar af leiðandi beri stefnandi einnig ábyrgð á því sem meira er, að lofa bílastæðum sem ekki eru til. Standi sú ábyrgð óhögguð þrátt fyrir að stefnda hafi skoðað fasteignina. Sé raunar vandséð hvernig fasteignakaup geti gengið fyrir sig ef lögskýring stefnanda ætti við um þetta. Af öllu framansögðu telur stefnda ljóst að taka beri tillit til vanefndar stefnanda á kaupsamningi aðila við úrlausn málsins. Að teknu tilliti til vanefndarinnar telur stefnda ljóst að allar kröfur stefnanda á grundvelli kaupsamningsins séu upp gerðar. Í kröfum stefnanda í stefnu felst að krafist er dráttarvaxta af öllum greiðslum sem ekki bárust henni á gjalddögum svo sem hún kýs að ákvarða þá samkvæmt kaupsamningi. Stefnda mótmælir öllu kröfum stefnanda um greiðslu dráttarvaxta. Í fyrsta lagi byggir stefnda á því að gjalddagi lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi hafi verið þegar stefnandi hafði lagt fram gögn sem staðfestu not af bílastæðum. Í kaupsamningi sé skilyrðið orðað svo: „Skal þetta liggja frammi eigi síðar en við lokagreiðslu og útgáfu afsals.“ Byggir stefnda á því að þar sem umrædd gögn hafi eðli málsins samkvæmt aldrei verið lögð fram sé gjalddagi greiðslunnar ekki enn kominn. Innborganir og loks uppgjör stefndu á kaupunum hafi því verið umfram skyldu. Þar af leiðandi sé stefnanda ekki heimilt að krefjast dráttarvaxta af kaupsamningsgreiðslum. Í öðru lagi byggir stefnda á því að hún hafi beitt lögmætum stöðvunarrétti sínum í tilefni af vanefndum stefnanda. Réttaráhrif þess að stöðvunarrétti er beitt séu þau að ekki sé um vanefnd af hálfu stefndu að ræða þó hún hafi haldið eftir fjármunum til að tryggja greiðslu þess tjóns sem hún varð fyrir vegna vanefnda stefnanda. Við mat á því hversu hárri fjárhæð megi halda eftir verði að játa kaupanda fasteignar nokkurt svigrúm. Heldur stefnda því fram að sú fjárhæð sem hún upphaflega hélt eftir, 6.574.600 krónur, hafi verið innan þeirra marka sem stöðvunarrétturinn veitir. Í því sambandi verði að hafa í huga að veruleg óvissa ríki um verðmæti bílastæðaréttinda og ekki á færi almennra borgara að leggja nákvæmt mat á slík réttindi. Þegar matsgerð dómkvadds matsmanns lá fyrir hafi stefnda greitt stefnanda mismuninn á eftirstöðvum samkvæmt kaupsamningi og matsfjárhæð. Skylda til greiðslu dráttarvaxta af fjárhæðinni sem haldið var eftir hafi því aldrei orðið virk. Þá byggir stefnda einnig á því að stöðvunarrétturinn hafi veitt henni heimild til að halda eftir allri lokagreiðslunni í stutta stund og á meðan hún áttaði sig á eðli og umfangi þeirrar vanefndar sem stefnandi gerðist sek um. Því hafi einnig falist í stöðvunarréttinum heimild stefnanda til að halda allri lokagreiðslunni í stutta stund, eða frá 15. september 2007 til 14. nóvember 2007. Í þriðja lagi er byggt á því að hafi á einhverju tímamarki skapast skylda af hálfu stefndu til að greiða stefnanda dráttarvexti af þeim fjárhæðum sem haldið var eftir sé hún nú fallin niður vegna tómlætis stefnanda við að halda kröfunni til haga. Í kjölfar vanefnda stefnanda á kaupsamningnum og viðbragða stefndu sem fólust í að halda eftir hluta lokagreiðslu hafi nokkur samskipti átt sér stað á milli aðila. Frá 10. apríl 2008 og til 22. mars 2011, eða í þrjú ár, verði ekki séð að stefnandi hafi gert reka að því að gæta hagsmuna sinna eða innheimta meinta dráttarvaxtakröfu. Þvert á móti megi ráða af gögnum málsins að erfiðlega hafi gengið að fá svör frá stefnanda og umboðsmanni hennar um framgang málsins og afstöðu hennar til ýmissa leiða sem stefnda hafi stungið upp á í því skyni að leysa það. Þar af leiðandi verði að telja að krafa stefnanda um greiðslu dráttarvaxta, hafi sú krafa á annað borð verið fyrir hendi, sé nú fallin niður fyrir tómlæti. Í fjórða lagi byggir stefnda á því að það sé bersýnilega ósanngjarnt að henni verði gert að greiða dráttarvexti af þeim greiðslum sem hún hélt eftir vegna vanefnda stefnanda. Krafa stefndu byggir að þessu leyti á grunnrökum 9. gr. i.f. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en þar sé dómstólum falið, þegar sérstaklega stendur á, að ákvarða upphafsdag dráttarvaxta. Telur stefnda ýmislegt benda til að sérstaklega standi á í þessu máli, sem eigi að leiða til þess dráttarvextir verið ekki dæmdir. Í fyrsta lagi sé sú töf sem orðið hafi á málinu fyrst og fremst til komin vegna tómlætis stefnanda við að svara erindum frá stefndu. Stefnda hafi einungis gætt réttar síns með því að halda eftir greiðslum upp í skaðabótakröfur á hendur stefnanda. Það sé með öllu óeðlilegt að stefnandi geti hagnast á því broti sínu með því að draga málið á langinn og safna á meðan dráttarvöxtum á þá fjármuni sem haldið var eftir. Í öðru lagi verði að líta til þess að stefnda hafi tapað verulegum fjárhæðum á umræddum viðskiptum. Eins og fram komi í matsgerð dómkvadds matsmanns sé umrædd fasteign verulega illa farin og þarfnast mikilla lagfæringa, bæði að utan og innan. Íbúðin teljist „ekki sérlega vönduð“ og ekki sé lyfta í húsinu. Frá því að kaupin áttu sér stað hafi fasteignaverð hríðfallið svo sem alkunna er. Stefnda hafi því stórtapað á viðskiptunum, en stefnandi grætt sem því nemur. Það sé því verulega ósanngjarnt að gera stefndu að greiða dráttarvexti til viðbótar kaupverðinu sem hún hafi staðið stefnanda skil á að fullu. Í þriðja lagi er vakin sérstök athygli á því að stefnda reiknaði sér enga dráttarvexti á skaðabótakröfu sína á hendur stefnanda þegar fullnaðaruppgjör fór fram. Stefndu hefði verið í lófa lagið að gera það, en taldi farsælast fyrir báða aðila að ljúka málinu án frekari krafna þar að lútandi. Verði talið að stefnandi eigi kröfu um greiðslu dráttarvaxta krefst stefnda þess að dráttarvöxtum af skaðabótakröfu hennar á hendur stefnanda verði skuldajafnað við kröfuna. Með hliðsjón af öllu framansögðu telur stefnda engin skilyrði til greiðslu dráttarvaxta í samræmi við kröfur stefnanda þar að lútandi í stefnu. Þar með beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Stefnda byggir að öðru leyti á almennum reglum kröfuréttar, sem og reglum á sviði fasteignakauparéttar og lögum nr. 40/2002. IV Mál þetta hefur stefnandi svo sem fram er komið höfðað á hendur stefndu til heimtu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningi aðila frá 12. júlí 2007 um íbúð í fjöleignarhúsinu að Bankastræti 14 í Reykjavík. Nam krafan samkvæmt stefnu 6.574.600 krónum. Undir rekstri málsins lækkaði stefnandi hana um 2.800.000 krónur, eða í 3.774.600 krónur. Fólst lækkunin í því að fallist var á það með stefndu að hún ætti gagnkröfu á hendur stefnanda vegna þess að bílastæði á baklóð hússins, sem voru hluti af hinni seldu eign samkvæmt kaupsamningnum, tilheyrðu henni ekki í raun. Studdist lækkunin við matsgerð sem stefnandi aflaði undir rekstri málsins. Stefnda telur sig eiga rétt til þess að eftirstöðvagreiðslan sæti frekari lækkun og styður þá kröfu við matsgerð sem hún aflaði áður en til málsóknar kom. Því hafnar stefnandi. Auk þessa greinir aðila á um vexti. Samkvæmt framansögðu er það óumdeilt að eignin hafi af framangreindum ástæðum ekki staðist kröfur sem leiða má af kaupsamningi og hún hafi því verið gölluð, sbr. fyrri málsliður 18. gr. og 1. mgr. 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá er jafnframt ekki um það deilt að stefndu hafi af þessum sökum verið heimilt að beita stöðvunarrétti og að réttmætri kröfu hennar verði skuldajafnað við kröfu stefnanda um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs. Þegar leyst er úr ágreiningi aðila um gagnkröfu stefndu er þess fyrst að geta að engin efni eru til að líta svo á að stefnandi hafi skuldbundið sig til að hlíta niðurstöðu þeirrar matsgerðar sem stefnda aflaði á sínum tíma og kröfugerð hennar er grundvölluð á. Þá verður ekki heldur á það fallist með stefndu að þær athugasemdir, sem stefnandi hefur sett fram vegna matsgerðarinnar, hafi borist of seint og hafi enga þýðingu. Þær ganga svo sem fram er komið út á það að við mat sitt hafi matsmaður ekki tekið mið af því hvernig aðstæðum á baklóð hússins að Bankastræti 14 er og hefur verið háttað. Af matsgerðinni og vitnisburði matsmanns fyrir dómi verður ekki annað ráðið en að þessar athugasemdir eigi við rök að styðjast. Samkvæmt þeirri matsgerð sem unnin var að beiðni stefnanda er það á hinn bóginn ótvírætt að matsmaður lagði mat á verðmæti þeirra bílastæða sem mögulega gátu talist vera fyrir hendi á baklóðinni, en svo sem áður greinir er ekið inn á hana um undirgöng frá Skólavörðustíg. Er ekkert komið fram í málinu sem rýrir gildi þessarar matsgerðar. Bílastæðaréttur var bundinn við þennan stað. Ganga verður út frá því að stefnda hafi skoðað baklóð hússins að Bankastræti 14 áður en kaupsamningur var gerður. Mátti henni þá vera ljóst hvað fælist í reynd í þeim réttindum sem um er deilt og samningnum var ætlað að taka til en síðar kom í ljós að eru ekki fyrir hendi. Fær þá engu breytt þótt til sanns vegar megi færa að yfirlýsing um bílastæðin í söluyfirliti, sem varð hluti kaupsamnings, gefi ekki rétta mynd af aðstæðum á baklóðinni, en fyrir liggur að illmögulegt er að koma þar fyrir tveimur bifreiðum af meðalstærð á sama tíma. Af þessum ástæðum getur stefnda ekki átt lögvarða kröfu til þess að kaupverð eignarinnar sæti frekari lækkun en stefnandi hefur samkvæmt framansögðu fallist á. Myndi niðurstaða til samræmis við kröfugerð stefndu þannig hafa það í för með sér að mati dómsins að henni yrði ákvarðaður ríkari réttur en hún hafi mátt gera sér grein fyrir að tilheyrðu þeirri eign sem hún var að festa kaup á. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsins að umsamið kaupverð eigi vegna umrædds galla að sæta lækkun til samræmis við kröfugerð stefnanda, eða um 2.800.000 krónur. Þá liggur ekki fyrir að stefnda geti átt frekari kröfu sem skuldajafnað verði við eftirstöðvakröfu stefnanda, en kröfur hennar um mats- og lögfræðikostnað koma til úrlausnar við ákvörðun um málskostnað. Með vísan til þess sem að framan er rakið er fallist á þá kröfu stefnanda að stefndu verði gert að greiða henni 3.774.600 krónur. Af þessari niðurstöðu leiðir að upphafleg eftirstöðvakrafa stefnanda ber ekki dráttarvexti að því marki sem henni hefur verið mætt með gagnkröfu stefndu, sbr. 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en endanleg kröfugerð stefnanda tekur réttilega mið af þessu. Með sama hætti getur stefnda ekki átt rétt til dráttarvaxta af gagnkröfunni. Sú fjárhæð sem stefnda hélt eftir allt til 23. mars 2011, 6.574.600 krónur, er rúmlega 15% af kaupverði umræddrar eignar. Það var alfarið á ábyrgð og áhættu stefndu að halda eftir hluta kaupverðs til að tryggja greiðslu á kröfu vegna galla, sbr. 44. gr. laga nr. 40/2002, og verður hún nú að bera hallann af því að hafa gengið lengra við beitingu stöðvunarréttar en efni stóðu til. Telst réttmætri kröfu hennar hafa verið fyllilega mætt með þeim skuldajöfnuði sem að framan er getið. Þá standa engin rök til þess að líta svo á að henni hafi ekki borið skylda til að standa skil á þeim hluta eftirstöðvagreiðslu samkvæmt kaupsamningi, sem eftir stendur, á umsömdum gjalddaga, 15. september 2007. Kemur ekki heldur til álita að lögbundinn réttur stefnanda til dráttarvaxta sem þá stofnaðist sé fallinn niður fyrir tómlæti. Stefnda hefur ekki með öðru móti sýnt fram á að réttlætanlegt geti verið að miða upphafstíma dráttarvaxta við síðara tímamark en að framan greinir. Samkvæmt þessu fer um vexti svo sem í dómsorði greinir. Í dómi þessum er ekki tekin afstaða til þess hvernig standa eigi að endanlegu uppgjöri á kröfu stefnanda. Er þar um til þess að líta að fyrir því er langvarandi venja að í dómi um peningakröfu, sem greidd hefur verið að hluta, sé látið við það sitja að kveða á um skyldu skuldara til að greiða upphaflegan höfuðstól kröfunnar með nánar tilgreindum vöxtum, án þess að mælt sé berum orðum fyrir um af hvaða fjárhæð þeir skuli reiknast á hverjum tíma, og til að greiða málskostnað, en allt að frádreginni einni eða fleiri innborgunum, sem hafi verið inntar af hendi á tilteknum dögum. Er þá gengið út frá því að við endanlegt uppgjör kröfunnar verði að öðru jöfnu farin sú leið að reikna út stöðu kröfunnar eins og hún var hverju sinni þegar innborganir voru inntar af hendi og þeim ráðstafað til að greiða fyrst áfallinn kostnað og vexti, en að þeim liðum frágengnum gangi þær til lækkunar á höfuðstól kröfunnar, sem borið geti vexti upp frá því. Í þessu ljósi er almennt ekki tekin afstaða til þess í dómi um peningakröfuna sem slíka hvernig standa eigi á síðari stigum að endanlegu uppgjöri hennar, enda er þá meðal annars haft í huga að ágreiningur, sem kann að rísa um útreikning og greiðslu kröfunnar, getur komið sjálfstætt til kasta dómstóla í máli um lögmæti fullnustugerðar fyrir henni. Má um þetta vísa til dóms Hæstaréttar frá 17. október 2002 í máli nr. 230/2002. Í þessu máli er sérstaklega til þess að líta í þessu sambandi að í málflutningi lögmanns stefnanda kom fram að kröfugerð stefnanda feli það í sér að innborgun gangi fyrst til greiðslu á áföllnum vöxtum, en að því búnu til lækkunar á höfuðstól. Við ákvörðun málskostnaðar er þess að gæta að undir rekstri málsins lækkaði stefnandi höfuðstól dómkröfu sinnar umtalsvert. Báðir aðilar hafa lagt út í kostnað með öflun matsgerða. Nemur sá kostnaður stefnanda 307.475 krónum, en stefndu 124.500 krónum. Svo sem fram er komið er matsgerðin sem stefnandi aflaði lögð til grundvallar við úrlausn málsins. Að þessu virtu og með hliðsjón af atvikum málsins verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda málskostnað hennar að hluta, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði greinir. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Kára Halldórssyni löggiltum fasteignasala og Óskari Sigurðssyni hæstaréttarlögmanni og löggiltum fasteignasala. D ó m s o r ð Stefnda, María Björk Sverrisdóttir, greiði stefnanda, Hönnu Zoëga Sveinsdóttur, 3.774.600 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 31.000.000 krónum frá 15. september 2007 til 8. nóvember sama ár, en af 8.774.600 krónum frá þeim degi til 14. sama mánaðar, en af 3.774.600 krónum frá þeim degi til greiðsludags, að frádreginni innborgun 23. mars 2011 að fjárhæð 2.174.261 króna. Stefnda greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 185/2010
|
Verksamningur Galli Skuldajöfnuður
|
J og G ehf. gerðu verksamning við þb. S ehf., um að hinn síðastnefndi tæki að sér framkvæmdir við stálgrindahús að Kletthálsi 15 í Reykjavík. J og G ehf. höfðuðu mál þetta gegn þb. S ehf., byggingarstjóra verksins, B, og tryggingafélaginu V hf. til heimtu skaðabóta vegna meintra galla á verkinu. J og G ehf. lögðu fram matsgerðir dómkvaddra matsmanna, dags. 28. maí 2006 og 18. apríl 2007, og héraðsdómur, skipaður sérfróðum meðdómsmönnum, tók til greina kröfu þeirra vegna galla og ofgreiðslu verklauna. Þb. S ehf. lagði fram matsgerð dómkvadds manns, dags. 11. mars 2009, þess efnis að þrotabúið ætti kröfu á hendur J og G ehf. vegna aukaverka og tafa á verkinu af þeirra völdum. Héraðsdómur sýknaði þb. S ehf., B og V hf. af kröfum J og G ehf. þar sem krafa þrotabúsins til skuldajöfnuðar mætti að fullu kröfum stefndu. Hæstiréttur féllst á tvær kröfur J og G ehf. og hækkaði bótakröfu þeirra sem því nam, en í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að J og G ehf. hefðu hvorki með yfirmatsgerð né á annan hátt lagt grundvöll að því að úrlausn héraðsdóms um aðra kröfuliði en þegar hefði verið vikið að yrði hnekkt fyrir Hæstarétti. Var héraðsdómur því staðfestur um aðra kröfuliði J og G ehf. Þá var niðurstaða héraðsdóms, um sýknu þb. S ehf., staðfest þar sem gagnkröfur þrotabúsins mættu að fullu kröfum J og G ehf. miðað við fyrirliggjandi útreikninga. Í dómi Hæstaréttar segir um hið síðastnefnda að þar sem gagnkröfur þb. S ehf. væru samrættar kröfum J og G ehf. hefði yfirlýsing þrotabúsins um skuldajöfnuð afturvirk réttaráhrif þannig að kröfurnar féllu niður um leið og þær væru hæfar til að mætast. Væru því ekki efni til að dæma J og G ehf. dráttarvexti. Fyrir Hæstarétti höfðu J og G ehf. uppi efnisleg mótmæli við gagnkröfu þb. S ehf. til skuldajöfnuðar sem ekki var byggt á í héraði. Komu málsástæður þessar ekki til álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndu, Bjarni Guðjón Bjarnason og Vörður tryggingar hf., krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2010 var bú Suðurlistar-Reisis ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt 3. mgr. 23. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tók þrotabúið þá við aðild málsins, sbr. og 2. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þrotabú Suðulistar-Reisis ehf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti og fer því um kröfugerð og rekstur málsins varðandi þrotabúið eftir ákvæðum 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991. I Samkvæmt gögnum málsins gerðu áfrýjendur og stefndi þrotabú Suðulistar-Reisis ehf. verksamning um að síðastnefnda fyrirtækið tæki að sér að reisa 1220 fermetra stálgrindarhús við Klettháls 15 í Reykjavík fyrir áfrýjendur. Áfrýjendur reisa kröfur sínar á því að gallar hafi verið á verkinu og krefjast annars vegar bóta af stefnda þrotabúi Suðulistar-Reisis ehf. vegna vanefnda félagsins sem verksala og hins vegar bóta af stefnda Bjarna Guðjóni Bjarnasyni sem byggingarstjóra svo og stefnda Verði tryggingum hf. sem hann var tryggður hjá. Í greinargerð stefnda í héraði var krafist sýknu en til vara verulegrar lækkunar á kröfum áfrýjenda. Byggt var á því annars vegar að kröfur áfrýjenda væru ýmist tilhæfulausar með öllu eða allt of háar og hins vegar að stefndi þrotabú Suðulistar-Reisis ehf. hefði lýst yfir skuldajöfnuði á móti kröfum áfrýjenda með kröfu um skaðabætur á hendur þeim, aðallega fyrir tafir á framkvæmd verksins sem áfrýjendur bæru ábyrgð á, svo og fyrir aukaverk sem unnin hefðu verið fyrir þá. Áfrýjendur lögðu fram matsgerð dómkvadds manns 28. maí 2006 þar sem lagt var til grundvallar að gallar væru á ákveðnum verkþáttum á verki stefnda þrotabúi Suðulistar-Reisis ehf. Þá lögðu þeir fram matsgerð dómkvadds manns 18. apríl 2007 þar sem metinn var kostnaður við að yfirfara og herða upp bolta í burðarvirki hússins. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, tók til greina kröfu áfrýjenda vegna gallanna og ofgreiðslu verklauna samtals að fjárhæð 7.600.675 krónur. Suðulist-Reisir ehf. lagði fram matsgerð dómkvadds manns 11. mars 2009 þar sem á því var byggt að fyrirtækið ætti kröfur á hendur áfrýjendum meðal annars fyrir aukaverk og tafir á verkinu sem áfrýjendur bæru ábyrgð á. Héraðsdómur sýknaði stefndu af kröfum áfrýjenda þar sem krafa stefnda þrotabús Suðulistar-Reisis ehf. til skuldajöfnuðar mætti að fullu kröfum stefndu. II Áfrýjendur krefjast þess að þeir kröfuliðir, að frátöldum lið A-1, sem héraðsdómur tók ekki til greina eða lækkaði verði dæmdir samkvæmt kröfum þeirra með dráttarvöxtum. Þeir andmæla einnig þeim kröfum stefnda þrotabús Suðulistar-Reisis ehf. sem teknar voru til greina í hinum áfrýjaða dómi til skuldajöfnuðar. Enn fremur telja þeir að aðeins beri að taka til greina kröfu stefnda þrotabús Suðulistar-Reisis ehf. um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar að fjárhæð 90.960 krónur en ekki að fjárhæð 443.831 krónu svo sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Loks krefja þeir stefnda Bjarna Guðjón Bjarnason skaðabóta vegna galla á verkinu, er hann beri ábyrgð á, sem byggingarstjóri þess samkvæmt 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 svo og Vörð tryggingar hf. sem hann var ábyrgðartryggður hjá. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti viðurkenndu stefndu, Bjarni Guðjón Bjarnason og Vörður tryggingar hf., bótaskyldu Bjarna Guðjóns á verkliðum A-3, A-4, B og C-1 til C-5 samtals að fjárhæð 4.261.085 krónur. Þessir stefndu krefjast eigi að síður sýknu þar sem bótakrafan hafi þegar verið greidd með skuldajöfnuði við kröfur sem stefndi þrotabú Suðulistar-Reisis ehf. hafi átt á hendur áfrýjendum. III Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur uppi efnisleg mótmæli við gagnkröfu stefnda þrotabús Suðurlistar-Reisis ehf. til skuldajöfnuðar um fjártjón vegna verktafa og umframkostnaðar vegna grúspúða og stálvinkla. Þá byggja áfrýjendur á því að stefndi hafi sýnt af sér tómlæti við að halda fram gagnkröfum sínum til skuldajöfnuðar. Ekki verður séð að á þessu hafi verið byggt í héraði og er því um að ræða nýjar málsástæður sem eru of seint fram komnar, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Koma þær því ekki til álita við úrlausn málsins. Fallist er á með áfrýjendum að skýra beri verksamning, sem þeir gerðu við stefnda þrotabú Suðulistar-Reisis ehf., svo að stefndi hafi tekið að sér tengingar þakniðurfalla við regnvatnslagnir og er því fallist á kröfu áfrýjenda samkvæmt lið A-6 um greiðslu að fjárhæð 115.000 krónur sem er í samræmi við niðurstöðu matsgerðar þar um. Einnig er fallist á með áfrýjendum að stefndi þrotabú Suðulistar-Reisis ehf. eigi eingöngu rétt á endurgreiðslu kostnaðar við hönnun á sökkulskautum og kostnaðar vegna fjögurra reikninga byggingarfulltrúa samtals að fjárhæð 90.960 krónur. Annan kostnað að fjárhæð 352.871 krónu vegna kaupa á rafmagni svo og leigu og losun á sorpgámum bar stefnda þrotabúi Suðulistar-Reisis ehf. að bera á grundvelli greinar 19.2 í ÍST 30 sem var hluti af verksamningi aðila. Lækkar krafa stefndu til skuldajöfnuðar sem því nemur. Héraðsdómur var skipaður sérfróðum meðdómsmönnum, byggingarverkfræðingi og byggingartæknifræðingi. Áfrýjendur hafa hvorki með yfirmatsgerð né á annan hátt lagt grundvöll að því að úrlausn héraðsdóms um aðra kröfuliði, en hér að framan var að vikið, verði hnekkt fyrir Hæstarétti og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um þá með vísan til forsendna hans. Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfur áfrýjenda að fjárhæð 7.600.675 krónur. Að viðbættum þeim kröfum, sem fallist var á hér að framan, verða kröfur áfrýjenda að fjárhæð 7.715.675 krónur því teknar til greina. Staðfest verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna stefnda þrotabú Suðulistar-Reisis ehf. þar sem gagnkröfur þrotabúsins mæta að fullu kröfum áfrýjenda miðað við þá útreikninga sem fyrir liggja í málinu. Þar sem gagnkröfur stefnda, þrotabús Suðulistar-Reisis ehf., voru samrættar kröfum áfrýjenda hafði yfirlýsing stefnda um skuldajöfnuð afturvirk réttaráhrif þannig að kröfurnar féllu niður um leið og þær voru hæfar til að mætast. Eru því ekki efni til þess að dæma áfrýjendum dráttarvexti. Krafa áfrýjenda á hendur stefndu er um greiðslu þeirra óskipt af stefnufjárhæðinni. Af hálfu áfrýjenda er málið lagt þannig fyrir að ákveðnir liðir í kröfu eigi jafnt við um alla stefndu þótt byggt sé á ólíkum bótagrundvelli. Þar sem krafa áfrýjenda er samkvæmt framansögðu niður fallin fyrir greiðslu með skuldajöfnuði við kröfu stefnda Suðulistar-Reisis ehf., verður krafa annarra stefndu, Bjarna Guðjóns Bjarnasonar og Varðar trygginga hf., um sýknu tekin til greina. Í ljósi úrslita málsins verður áfrýjendum gert að greiða stefndu, Bjarna Guðjóni Bjarnasyni og Verði tryggingum hf., málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Jón Bergsson ehf. og Goddi ehf., greiði óskipt hvorum stefndu, Bjarna Guðjóni Bjarnasyni og Verði tryggingum hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 27. október 2009, er höfðað með stefnu birtri 19. og 22. september 2008. Stefnendur eru Jón Bergsson ehf., Lynghálsi 4 í Reykjavík, og Goddi ehf., Auðbrekku 19 í Kópavogi. Stefndu er Suðulist-Reisir ehf., Lónsbraut 2, Hafnarfirði, Bjarni Guðjón Bjarnason, Hellubraut 8, Hafnarfirði og Vörður tryggingar hf. Endanlegar dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði in solidum dæmdir til þess að greiða stefnendum 6.876.085 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 6.172.000 krónum frá 22. júlí 2006 til 18. júlí 2007, en af 6.876.085 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi Suðulist-Reisir ehf., verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 2.316.590 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 1.785.000 krónum frá 22. júlí 2006 til 25. janúar 2008, en af 2.316.590 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu hafa aðallega krafist sýknu af kröfum stefnanda. Til vara krefjast þeir þess að fjárkrafa stefnanda sæti verulegri lækkun Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefndu Bjarni og Vörður tryggingar hf. gera einnig til vara kröfu um að dráttarvextir verði einungis dæmdir frá dómsuppsögudegi og að málskostnaður verði látinn niður falla. I. Málavextir: Í október 2006 kom svo í ljós að boltar í burðarvirki hússins (stálgrindinni) voru sumir lausir og að úttekt byggingaryfirvalda hafði ekki farið fram svo sem skylt var. Var því talið nauðsynlegt að dómkvaddur yrði matsmaður á ný til að skoða og meta hvort samsetning á burðarvirki hússins væri í samræmi við teikningar og hönnunarforsendur framleiðanda stálvirkisins, sem er Arcus í Lettlandi. Niðurstaða matsins lá fyrir með matsgerð þann 18.04.2007 og var tjónið metið á 704.085 krónur á verðlagi í febrúar 2007. Stefndi Suðulist-Reisir ehf. lagði á það áherslu í sinni málavaxtalýsingu að stefnendur hafi átt alla sök á þeim töfum sem urðu á verkinu. Í samningnum er tekið fram að verkkaupi leggi til steyptar undirstöður og plötu. Verkinu átti að vera lokið hinn 1. apríl 2004. Óhjákvæmilegar tafir hafi orðið á verkinu vegna vöntunar á hönnun, útfærslum og uppdráttum frá hönnuðinum, en hann kom fram fyrir hönd stefnenda gagnvart stefnda Suðulist-Reisi ehf. og framleiðandanum. Ekki greinir aðila á um upphafið og að málið eigi rætur sínar að rekja til verksamnings sem aðilar þess gerðu sín á milli 23. desember 2003. En um skyldur samningsaðila er nokkur blæbrigðamunur og eins um tafir sem urðu á framkvæmdinni. Stöðugt hafi dregist að ganga frá og ákveða lokahönnun hússins svo að framleiðandanum yrði unnt að hefja smíði hússins. Það var síðan ekki fyrr en 1. apríl 2004 þegar verkinu átti að vara lokið að efnið í stálgrindina lagði af stað til landsins. Jarðvinna var þá enn í gangi en hún var alfarið á vegum stefnenda. Stefnendur höfðu hins vegar ekkert gert í því að útvega sér smiði til að slá upp sökklum og annast steypu á undirstöðum og plötu og varð úr að stefndi fór í það að afla tilboða í það verk fyrir stefnendur. Tilboðin voru lögð fyrir stefnendur og það lægsta valið. Sökklarnir voru steyptir og fyllt inn í grunninn, en ekki var unnt að steypa plötuna vegna þess að Haraldur Árnason hafði ekki skilað af sér teikningum vegna lagna í grunninn og því gat pípulagningamaðurinn, sem stefndu höfðu ráðið til verksins, ekki lagt neyslu og hitalagnir í grunninn. Jafnframt vantaði enn teikningar af hitalögninni, en húsið er kynnt með gólfhita. Eftir að stálgrindin hafði legið óhreyfð á lóð hússins í rúman mánuð, var tekin sú ákvörðun, til að spara tíma, að reisa grind hússins beint á sökklana. Kostaði þetta margvísleg óþægindi og fyrirhöfn fyrir stefnda, sem átti að hafa steypta og frágengna plötu undir sér við verkið. Meðal annars þurfti að útbúa sérstaka vinkla sem settir voru á sökkulveggina til að halda uppi gluggunum. Enn bólaði hins vegar ekkert á teikningunum frá Haraldi, þrátt fyrir mikinn eftirrekstur. . Eftir að grindin hafði staðið þannig í rúma tvo mánuði var hafist handa hinn 28. júlí 2004 við að setja þakið á og síðan var í framhaldinu ákveðið að klæða útveggina. Hins vegar var ísetning glugga látin bíða enn um sinn þar sem ekki var útséð um hvenær unnt yrði að loka húsinu. Hinn 9. september komu loks lagnateikningarnar. Var þá hafist handa við að setja gluggana í, þar sem útlit þótti þá fyrir að platan yrði steypt fljótlega. Nú brá hins vegar svo við að stefnendur ákváðu að þykkja plötuna í hluta hússins. Varð stefnandi því að fara með öll sín tæki og búnað úr húsinu á meðan skafið var ofan af fyllingunni. Þá hófst bið eftir vinnu pípulagningameistarans og stóð hún í sex vikur. Það var loks hinn 30. október 2004 sem platan var steypt og þremur dögum síðar hófst vinna við reisningu milliveggja. Þá voru liðnir 6 mánuðir frá því að vinna við reisningu grindarinnar hófst. Allar þessar tafir og bráðabirgðaúrræði sem gripið var til vegna þeirra, juku að sjálfsögðu að mun alla fyrirhöfn stefnda og þá sérstaklega byggingarstjórans, Bjarna Bjarnasonar. Þar sem stefnendur ákváðu að ráða sér ekki eftirlitsmann eða umsjónarmann með verkinu, þrátt fyrir ákvæði þar að lútandi í verksamningnum, hafi það komið í hlut Bjarna að annast um allan eftirrekstur og samskipti við byggingaryfirvöld með sífelldum undanþágubeiðnum vegna þess hve Haraldi gekk illa að skila tilskyldum uppdráttum Í byrjun vetrar kom síðan upp ágreiningur milli aðila er sneri að þakkantinum. Í upphaflegri útfærslu Arcusar var gert ráð fyrir festingum og frágangi þakkants, sem stefndi Suðulist-Reisir ehf. gat ekki mælt með. Varð úr að Haraldur var fenginn til að útfæra kantinn þannig að hann stæðist kröfur um vindálag. Kom þá strax fram ágreiningur um það hvor málsaðila ætti að bera þann aukakostnað sem því fylgdi, en hann var umtalsverður. Lagði Haraldur þá fram enn eina tillögu að útfærslu á þakkantinum, sem var umtalsvert umfangsminni í framkvæmd og ódýrari. Stefndi Suðulist Reisir ehf. fékk hins vegar ekki leyfi stefnenda til þess að leggja hina nýju útfærslu á þakkantinum fyrir byggingaryfirvöld. Hver ástæðan var er honum ekki kunnugt um. Engin lausn fékkst því á málinu. Stefnda Suðulist Reisi ehf. er kunnugt um að stefnendur hafa látið klæða þakkantinn án aðildar eða samráðs við hann eða við byggingarstjóra. Stefndi Suðulist-Reisir hefur uppi í málinu gagnkröfur til skuldajafnaðar og fékk þeim til stuðnings dómkvaddan matsmann til þess að meta rétt og sanngjarnt endurgjald fyrir þar tilgreindrar þjónustu í þágu stefnenda. Stefndu, Björgvin Guðjón Bjarnason og Vörður tryggingar ehf. gerir málavaxtalýsingu stefnda Suðulistar Reisis ehf. að sinni II. Verður nú rakin sundurliðun á kröfugerð stefnenda sem byggist að mestu á matsgerð Helga S. Gunnarssonar dómkvadds matsmanns Jafnframt er gerð sú krafa að stefndi, Suðulist Reisir ehf. verði dæmdur til greiðslu á kr. 531.590, með dráttarvöxtum frá 25.01.2008, frá þeim degi til greiðsludags, en þá voru liðnir 15. dagar frá dómsuppsögu í málinu nr. E 1846 / 2005. Og þá er líka gerð krafa á hendur stefnda, Suðulist Reisir ehf. veðri dæmdur til greiðslu á kr. 1.785.000, með dráttarvöxtum frá 22. júlí 2006, frá þeim degi til greiðsludags. Þetta er matsliður nr. A liður 7. í stefnu á bls. 6 í stefnu og bls. 10 í matsgerð á dskj. nr. 15 í málinu. Sú krafa er því gerð að nú í þessu máli að eingöngu stefndi, Suðulist, verði dæmdur til greiðslu þessarar kröfu. Heildarstefnukröfur málins eru því 9.192.675 krónur, sem er heildar stefnukrafa málsins, auk framangreindra vaxtakrafna. III. Málsástæður og lagarök stefnenda: Stefnendur telja að stefnda, Bjarna Guðjóni Bjarnasyni, hafi sem byggingarstjóra hússins borið að fylgjast með störfum iðnaðarmanna, sem unnu að einstaka verkþáttum. Stefnendur telja að skilja verði ákvæði 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 svo að eftirlitshlutverk byggingarstjóra feli í sér að honum beri að fylgjast með því að hver verkþáttur sé unninn í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Í þessu felist að byggingarstjóranum beri að sjá til þess að hver verkþáttur sé unninn í samræmi við þær faglegu kröfur, sem gera má í hverju einstöku tilviki, sbr. 118. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Stefnendur telja, með vísan til niðurstöðu hins dómkvadda matsmanna, hafi verkið ekki verið svo faglega unnið, sem gera mátti kröfu til. Frágangurinn hafi ekki samræmst þeim kröfum, sem gera verði. Af þessum sökum telja stefnendur að byggingarstjóri hússins hafi, með vanrækslu á að tryggja fagleg og tæknilega fullnægjandi vinnubrögð við frágang klæðningarinnar, brotið starfsskyldur sína með saknæmum hætti. Stefnda, Verði tryggingu hf. er aðallega stefnt á grundvelli nýrra laga um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004, er tóku gildi 1. janúar 2006. Réttargæsluaðild í varasök byggist á eldri lögum um vátryggingarsamninga, ef lagaskilareglur nýju laganna leiða til þeirrar niðurstöðu að eldri lögin gildi um tilvik þetta. Tilvísun stefnanda til helstu lagaákvæða: Stefnendur styðja málatilbúnað sinn einkum við réttarreglur um hlutverk og ábyrgð byggingarstjóra, einkum 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og 31.-33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Einnig er vísað til annarra reglna er varða hlutverk byggingarstjóra, t.d. 118. gr. byggingarreglugerðar, og reglna er varða það hvernig standa skuli að byggingarframkvæmdum og hvaða hönnunargögn þurfi að vera til staðar. Um aðild stefnenda er einkum vísað til 19. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Um aðild Vátryggingafélags Íslands hf. í aðalsök er vísað til bótaskyldu félagsins á grundvelli lögboðinnar starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra hússins, sem og til 44.-45. gr. laga um vátryggingarsamninga, nr. 30/2004, en um réttargæsluaðild félagsins í varasök er vísað til 95. gr. eldri laga um vátryggingarsamninga, nr. 20/1954. Krafa stefnenda um dráttarvexti styðst við ákvæði III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Krafa stefnenda um málskostnað úr hendi stefndu styðst við ákvæði 21. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, sérstaklega 129. og 130. gr. laganna. Dómkröfur stefnda um algera sýknu eða til vara um stórfellda lækkun dómkrafna, byggjast á því annars vegar að kröfur þessar séu ýmist tilhæfulausar með öllu eða allt of háar og hins vegar á því að stefndi telur sig eiga gagnkröfur á hendur stefnendum sem hann lýsir til skuldajafnaðar við kröfur þeirra. Í andsvörum við kröfugerð stefnenda fer stefndi eftir sömu röð og kröfuliðir koma fram í stefnu. Um lið A-1 er það að segja að sökkullinn var að sjálfsögðu einangraður. Það gerði verktakinn sem byggði hann. Lóð var hins vegar ófrágengin og hæðarmunur var upp í innkeyrsludyr sem notaðar voru við byggingu hússins. Í verksamningi við Alefli ehf., sbr. dskj. nr. 19, er því lýst hvernig á að ganga frá sökklinum. Hefðbundnar úttektir voru gerðar á byggingunni, án athugasemda, en að sjálfsögðu hefði verið gerð athugasemd við það ef fyllt hefði verið að sökklinum óeinöngruðum. Líklegasta skýringin er að efsti hluti einangrunar hafi skemmst og rifnað frá þegar gengið var frá lóðinni. Matsniðurstaðan miðar við að einangra þurfi allan sökkulinn uppá nýtt, en ekki hefur verið sýnt fram á þörf þess. Liður A-2 skýrist af því að stefnendur áttu að steypa sökkul og plötu og á hana átti að reisa húsið. Frágangurinn sem lýst er í þessum lið að vanti, er til kominn vegna þess að húsið var reist áður en platan kom. Ef allt hefði verið eðlilegt hefði verið frá þessu gengið við plötusteypuna. Stefndu eiga ekki kröfu á því að stefnandi taki þennan aukafrágang á sig og því hefði þetta verið aukaverk, tilkomið vegna þessara frávika frá verksamningi. Hvað varðar liði A-3 og 4 skal tekið fram að pípulagningameistari hússins var ekki á vegum eða ábyrgð stefnda, heldur stefnenda sjálfra. Þegar platan var steypt, var komið langt fram á haust og orðið kalt í veðri. Neitaði hann að setja vatn á gólfhitalögnina til að þyngja hana fyrir steypu. Reynt var að festa hana niður en engu að síður er mikið flot í slíkri lögn sem var mjög stór. Ljóst er að niðurfall er of hátt miðað við hæðarkvóta gólfsins og er það á ábyrgð pípulagningameistarans. Hvort hann hefur sett það vitlaust niður eða að niðurfallið hafi flotið upp með gólfhitalögninni, skiptir ekki máli, hvort tveggja er á hans ábyrgð. Um lið 5 er það að segja að sérteikning dagsett 25. júní 2004 lá eðlilega ekki fyrir við gerð verksamnings. Þessi frágangur er hluti af frágangi þakkantsins sem aldrei leystist hvernig ætti að vinna. Í lið 6 gefur matsmaður sér þá forsendu að lagnir hafi verið komnar upp úr jörðu á réttum stað þannig að stefnandi hafi getað tengt niðurföllin beint við regnvatnslögn. Þessi forsenda matsmannsins er einfaldlega röng. Þessir stútar voru ekki komnir. Lóðarfrágangur var ekki á vegum stefnda og heldur ekki regnvatnslögn í kringum húsið. Stefndi gekk frá niðurföllum á húsinu þannig að unnt var að tengja þau lögninni þegar gengið var frá lóðinni. Um lið 7 sem varðar þakkantinn er það að segja að útfærsla á honum lá ekki fyrir af hálfu hönnuðar þegar verksamningurinn var gerður. Þegar komið var að því að fara að setja kantinn á lagði hann fram tillögur sem gerðu ráð fyrir að kanturinn yrði allur klæddur með vatnsheldum krossviði. Stefndi mótmælti þessum aukna kostnaði og taldi hann ekki vera innifalinn í tilboði sínu. Lagði hönnuðurinn þá fram aðra tillögu, mun einfaldari og ódýrari. Ekki náðist hins vegar samkomulag um þá útfærslu eins og að framan er rakið. Stefnendur hafa þegar látið klæða þakkantinn, án samráðs við byggingastjóra, og er stefnda ekki kunnugt um að sú útfærsla sem notuð var hafi verið hönnuð og uppdráttum skilað til byggingafulltrúa eins og lög gera ráð fyrir. Ekkert liggur heldur fyrir um raunverulegan kostnað við þessa framkvæmd. Stefnendur gera kröfu undir þessum lið að fjárhæð kr. 1.785.000,00 og vísa henni til stuðnings í fylgiskjal 2. Slíkt fylgiskjal er hvergi að finna á meðal þeirra gagna sem fylgdu stefnu við þingfestingu málsins. Um lið B 1 er það að segja að frágangur þéttinga er í öllum tilfellum í samræmi við teikningar og fyrirmæli framleiðanda. Matsmaður tjáir sig ekki um það hvort ástæðu þessa leka megi rekja til handvammar eða hönnunar hússins, eða ef til vill einhvers annars. Stefndi telur langlíklegast að ástæðu þess að þéttingar séu farnar að gefa sig, sé að finna í því að húsið stóð í tæpa þrjá mánuði klætt, þar til hægt var að loka því að fullu. Mikið álag verður á húsinu við þessar aðstæður ef einhvern vind gerir og stundum lætur eitthvað undan. Mikið veður gerði einmitt á meðan húsið var í þessu ástandi og þrýstist þá m.a. einn glugginn út í heilu lagi. Um lið C-1 gerir stefndi þær athugasemdir að ryðskemmdir í stálgrindinni eru ekki á hans ábyrgð. Ryð komst í grindina á meðan hún beið uppsetningar í einn mánuð og stóð síðan óvarin í næstu tvo mánuði, á meðan beðið var eftir teikningum. Þá var gólfplatan steypt eftir að húsinu hafði verið lokað, með tilheyrandi rakamettun. Stefndi tók ekki að sér málun grindarinnar enda er slíkan verklið hvergi að finna í samningsgögnunum, auk þess sem það er ekki viðtekin venja að reisningu stálgrindar fylgi málningarvinna innanhúss. Engin málning fylgdi heldur húsinu frá framleiðanda þess. Matsmaður metur þennan lið á kr. 1.250.000,00, sem er stór liður í verki sem hljóðar á tæplega 47 milljónir, og því hefði hans að sjálfsögðu verið getið ef ætlunin hefði verið að stefndi tæki slíkt verk að sér. Stefndi hefði að sjálfsögðu lagfært skemmdir sem hann hefði sjálfur valdið, en það ryð og skellur sem lýst er í matsgerðinni eru ekki af völdum hans eða starfsmanna hans. Í matslið C-2 er talað um frágang vinkla undir gluggum. Hér er þá sennilega átt við vinklana sem stefndi setti aukalega svo hægt yrði að setja veggjaeiningarnar og gluggana í, þrátt fyrir að platan væri ekki komin. Stefndi hefur ekki gert stefnendum reikning fyrir málun þessara vinkla og því skýtur það skökku við að stefnendur geri kröfu á hendur honum vegna vöntunar í þeirri vinnu. Þetta hefði orðið aukaverk ef stefndi hefði unnið það. Um liði C 3, 4 og 5 vill stefndi koma því á framfæri að sá frágangur sem þar er lýst, er í samræmi við þau hönnunargögn sem hann hafði undir höndum. Vitað var að veggir sem skilja á milli brunahólfa kæmu í glugga og benti stefnandi strax á það að útfæra yrði einhverja lausn á þessu. Hann margítrekaði þetta á byggingartímanum en sú útfærsla barst aldrei og er hann efins um að hún liggi fyrir í dag. Því er gengið frá veggnum og glugganum með þessum hætti, eins og þetta var teiknað og eins og þetta barst frá framleiðanda. Getur stefndi ekki fallist á að honum beri að greiða kostnað við úrbætur á eigninni, umfram það sem fram kemur í hönnunargögnum. Gildir það, hvort sem um er að ræða gögn frá aðalhönnuði eða framleiðanda, en hvort tveggja var samþykkt af stefnendum. Matsliður 12 lítur að tæknirýminu og vill stefndi koma því á framfæri að ekki var unnt að steypa plötuna í tæknirýminu samhliða gólfplötunni, þar sem frágangi lagna var þar ekki lokið. Henni var því sleppt. Steypuílögnin var unnin og gerð upp samkvæmt einingaverðum og var stefnendum því að sjálfsögðu ekki gerður reikningur vegna tæknirýmisins. Þeir eiga því ekki neina kröfu á hendur stefnda vegna þessa. Hvað varðar loftið í tæknirýminu þá var stefndi stoppaður af við það þar sem sá sem þá var orðinn eigandi hússins að hluta, Stormur ehf., hugðist byggja milliloft yfir hluta húsnæðis síns, sem m.a. næði yfir tæknirýmið. Um matslið 13 er það eitt að segja að stefndi sá ekki um pípulagnir í húsinu. Hvorki í sökklinum né annars staðar. Stefnendur voru með pípulagningarmeistara á sínum snærum sem annaðist þessi mál, þ.m.t. uppsetningu niðurfalla í gólfplötuna. Hans aðkoma að verkinu fór ekki á neinn hátt í gegnum stefnda. Matsmaður komst að þeirri niðurstöðu að herslu á boltum væri ábótavant. Stefndi á í raun engan kost á að rengja það eða staðreyna. Þrátt fyrir niðurstöðu matsmannsins telur stefndi að sönnun skorti fyrir því að ástæður þess að uppá herslu boltanna vantaði, megi rekja til handvammar af hans hálfu eða starfsmanna hans. Þrautreyndir fagmenn unnu að uppsetningu stálgrindarinnar og verður að teljast mun líklegra að orsakanna megi rekja til meðferðarinnar á stálgrindinni eftir að hún var sett upp. Gagnkröfur Suðulistar-Reisis ehf. til skuldajafnaðar sem tengjast útlögðum kostnaði.Umfjöllun dómenda um þær. Í fyrrgreindu dómsmáli milli aðila hafði stefndi uppi kröfur í framhaldssök vegna ýmiss kostnaðar sem hann greiddi fyrir stefnendur á byggingartímanum. Kröfum þessum var vísað frá dómi þar sem skorta þótti á rökstuðning fyrir þeim. Eru sömu kröfur nú hafðar uppi með ítarlegri rökstuðningi, sem miðar að því að sýna fram á að um sé að ræða kostnað sem ekki teljist hluti af verksamningi. Eins og margoft hefur rakið og greinilega kemur fram í skjölum málsins, var mikill dráttur á afhendingu allra hönnunargagna og stóð það verkinu fyrir þrifum. Stefnendur vanefndu einnig þá skyldu sína, bæði samkvæmt samningnum og ákvæðum ÍST 30, að hafa umsjónar og eftirlitsmann með verkinu. Hafi það fallið í hlut byggingastjórans að annast alla þá vinnu sem verkkaupar áttu að sinna að þessu leyti. Þegar loks var hægt að byrja að vinna í sökklunum vantaði raflagnateikningar af húsinu. Ekki var því hægt að ganga frá sökkulskautunum í grunninn og stöðvaði það framkvæmdina. Þegar ekkert bólaði á neinum slíkum gögnum frá verkkaupum varð sú niðurstaða að stefndi fengi raflagnahönnuð til að vinna þær teikningar. Til verksins var fengin verkfræðistofan Munus og hljóðaði reikningur hennar á upp á 25.000 krónur auk virðisaukaskatts. Greiddi stefndi þessa fjárhæð. Í verksamningnum kemur skýrt fram að verkkaupar áttu að annast og kosta hönnun, aðra en þá sem unnin var af framleiðanda stálgrindarinnar í Lettlandi. Þessi kostnaður sé því augljóslega ekki hluti af því sem stefndi átti að bera vegna framkvæmdarinnar. Í gögnum málsins kemur fram að hönnuðurinn, sem býr á Akureyri, sendi iðulega teikningar með flugi, merktar stefnda. Stefndi þurfti því að fara og ná í þær og leggja þær fyrir borgarverkfræðing til samþykktar. Jafnframt þurfti hann þá iðulega að greiða ýmis gjöld sem fylgja slíkri afgreiðslu. Stefndi gerir kröfu um endurgreiðslu þess kostnaðar sem á hann féll af þessum völdum. Eru lögð fram afrit fjögurra reikninga borgarverkfræðings, samtals að fjárhæð 65.960 krónur sem stefndi greiddi. Tilefni hvers og eins reiknings skýrir sig sjálft. Samkvæmt verksamningum átti stefndi ekki að leggja neitt annað fram en vinnu sína og það efni sem keypt var frá Lettlandi. Hann átti því ekki að bera rafmagnskostnaðinn, hvorki við lýsingu á verkstað né annað. Það er löngu viðtekin og rótgróin venja að verkkaupi leggur allt slíkt til. Samtals greiddi stefndi Orkuveitu Reykjavíkur 185.637 krónur vegna rafmagnskostnaðar á Kletthálsi 15. Þann kostnað áttu verkkaupar að bera og því krefst stefndi endurgreiðslu hans. Stálgrindin kom í gámum og á flekum með skipi frá Lettlandi. Miklar umbúðir fylgja slíkum farmi sem þurfti að farga. Á byggingartímanum fellur líka til heilmikið af úrgangi og umbúðum. Stefndi tók ekki á sig þann kostnað sem óhjákvæmilega fylgir slíkri förgun enda samrýmist það ekki viðteknum venjum á þessu sviði. Það er verkkaupa að bera allan slíkan tilfallandi kostnað ef hann er ekki berum orðum felldur á verktaka í verksamningi. Í upphafi verksins var fenginn gámur frá Gámaþjónustunni sem allt sorp var sett í. Fram eru lagðir fimm reikningar frá Gámaþjónustunni vegna leigu sorpgáms og förgunar. Samtals hljóða þessir reikningar upp á 167.234 krónur án vsk., og gerir stefndi kröfu um endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar úr hendi stefndu. Samtals gerir stefndi kröfu um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar að fjárhæð 443.831 krónur Lýsir hann þeirri kröfu til skuldajafnaðar við dómkröfur stefnenda, að því leyti sem þær kunna að verða viðurkenndar. Dómendur telja að þessar greiðslur séu allar þess eðlis að stefnendum beri að standa stefnda Suðulist-Reisi ehf. skil á endurgreiðslu þeirra og því megi stefndi Suðulist-Reisir ehf. nýta sér þær til skuldajafnaðar upp í dómkröfur stefnanda. Gagnkröfur til skuldajafnaðar vegna tafa á verki og sífellt rof á verkferlinu: Í 1. grein verksamnings aðila á dskj. nr. 3 segir að íslenskur staðall ÍST 30 gildi fyrir verkið. Í grein 21.3 í staðlinum segir að ef verktaki getur sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni af því að verkkaupi afhenti ekki efni, teikningar eða annað sem hann átti að leggja til, þá eigi hann rétt á bótum sem nemi sannanlega auknum kostnaði sem af því hlaust. Ýmsar vanefndir stefnenda á skyldum sínum samkvæmt verksamningnum hafa valdið stefnda umtalsverðu tjóni, sem hann krefst bóta fyrir. Verktíminn átti að vara frá 23. desember 2003 til 1. apríl 2004. Vegna margvíslegra vanefnda stefnenda var ekki unnt að hefja reisningu hússins fyrr en í byrjun maí 2004 og tók hún alls 7 mánuði eftir að verkið hófst, vegna sífelldra tafa og truflana af völdum stefnenda. Ellefu mánuðir liðu þannig frá því að verksamningurinn tók gildi og þar til húsið var komið upp og að mestu frágengið. Ástæður þessa hafa verið raktar og skýrast af gögnum málsins. Framleiðsla hússins gat ekki hafist vegna þess að teikningar af útfærslu glugga og hurða barst ekki frá hönnuði hússins. Jarðvinnu var ólokið og stefnendur höfðu ekki fengið neinn verktaka til að steypa upp sökkulinn og gólfplötuna. Fór stefndi í það að útvega verktaka í það verk. Hinn 20. maí var reisningu stálgrindarinnar lokið. Tók þá við 69 daga stopp í verkinu á meðan beðið var eftir teikningum af gólflögnum. Hinn 28. júlí var talið óhætt að hefja klæðningu á þaki þar sem boðað hafði verið að lagnateikningarnar væru nú væntanlegar. Þeirri vinnu lauk 13. ágúst. Ekki var unnt að ráðast að fullu í að klæða veggina þar sem enn vantaði gólfplötuna, en gluggarnir og hluti klæðningarinnar áttu að hvíla á plötunni. Samt var byrjað að reyna að klæða fyrir ofan gluggana hinn 9. ágúst 2004. Þeirri vinnu lauk 31. ágúst og við tók 10 daga bið á meðan fundin var lausn varðandi festingar glugga og veggeininga við gólf hússins. Gluggaísetningin tók 21 dag og lauk 1. október 2004. Þá þurfti stefndi að fara út úr húsinu með öll sín tæki og tól. Ástæðan var sú að til stóð að verktakinn sem vann jarðvinnuna við húsið, fengi hluta húsnæðisins í sinn hlut. Þurfti því að þykkja gólfplötuna að hluta og tvöfalda járnagrindina. Var ráðist í að skafa ofan af fyllingunni í sökklinum, breyta lögnum og járnagrind og loks var platan steypt hinn 30. október 2004. Stefndi komst með sín tæki loks inn á gólfið hinn 3. nóvember 2004. Hann hætti störfum við húsið hinn 25. nóvember 2004. Vinnudagar samkvæmt skýrslu voru alls 98 en þar af voru 22 dagar á litlum afköstum við klæðningu veggja, vegna þess að ekki var hægt að byggja klæðninguna frá gólfi og uppúr. Biðdagar, þar sem ekkert var hægt að vinna í verkinu voru alls 112. Verkið stöðvaðist alveg í þrígang vegna atvika sem verkkaupar báru einir ábyrgð á. Hinar miklu tafir ullu stefnda umtalsverðu tjóni og hið sama á við um alla fyrirhöfnina og kostnaðinn við það að vera sífellt að stöðva verkið og hefja það aftur. Alls unnu 12 menn í verkinu og notuðu þeir við það 2 skotbómulyftara og 2 vinnulyftur. Auk þess voru handverkfæri, vinnubíll og vinnuskúr bundnir yfir verkinu. Stefndi óskar nú eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta tjón sitt af þessum völdum og mun gera kröfu um að fá það bætt úr hendi stefnenda. Lýsir hann bótakröfu sinni til skuldajafnaðar við dómkröfur stefnenda. Aukinn kostnaður stefnda og fyrirhöfn vegna þess að plata var ekki steypt: Í verksamningi aðila segir að stefndi taki að sér að reisa stálgrindarhús á einni hæð staðsett á steyptri plötu. Jafnframt er tekið fram að verkkaupi leggi til undirstöður og vélslípaða plötu. Þetta var ekki gert og var grindin reist, þak og útveggir klæddir með ófrágengna plötuna. Lyftarar og skæralyftur þurftu því að vinna á ósléttri fyllingunni inni í sökklinum. Tafði þetta verkið og jók allt umfang þess og kostnað fyrir stefnda. Í matsbeiðni óskar hann eftir því að umframkostnaður hans vegna þessa verði metinn. Gerir hann kröfu um að stefnendur bæti honum það tjón sem þessar vanefndir þeirra ullu honum. Aukin þjónusta byggingastjóra umfram verksamning. Í verksamningnum segir að þóknun byggingarstjóra sé innifalin í verkinu. Í 5. gr. samningsins segir ennfremur að verkkaupi skipi eftirlitsmann, sem verktaki hafi samráð við um alla framkvæmdina. Bjarni G. Bjarnason var byggingastjóri á byggingartímanum og er það jafnvel enn. Stefnendur vanefndu það hins vegar að skipa eftirlitsmann og var enginn á þeirra vegum sem annaðist umsjón verksins eða annaðist um þá hluti sem í hlut verkkaupa koma óhjákvæmilega við svo mikla framkvæmd. Það hefur komið fram og lýsir sér í mörgum gögnum málsins hvernig byggingastjórinn varð í raun að annast framkvæmdastjórn þess einnig fyrir verkkaupa. Þar á meðal var að reka á eftir hönnuðinum, sækja um sífelldar undanþágur þegar hönnunargögn bárust ekki, sækja teikningar og leggja fyrir byggingaryfirvöld, taka út vottorð o.fl. o.fl. Jafnframt stóð hann í því að hanna og fá samþykki byggingaryfirvalda fyrir bráðabirgðaúrræðum, sem til voru komin vegna skorts á teikningum. Aukavarnir vegna plötusteypu. Platan var steypt inni í húsinu eftir að klæðningu þess var lokið. Til að verja hana klæddi stefndi allt húsið að innan með plasti uppí 1.2 metra hæð. Lagði stefndi bæði til plastið og mannskap við verkið. Þetta verk var augljóslega ekki hluti verksamnings og krefst stefndi greiðslu fyrir það. Í matsbeiðni óskar hann eftir því að metinn verði allur kostnaður hans af þessu. Hann krefst greiðslu úr hendi stefnenda vegna þessa og lýsir kröfu sinni til skuldajafnaðar við dómkröfur stefnenda. Festing hitalagnar: Breytingar voru gerðar á járnagrind hússins til að auka burðargetu þess að hluta. Hitalögnin var síðan lögð yfir járnagrindina og var í raun laus. Venjan er að þyngja slíkar lagnir með því að setja á þær vatn, áður en steypt er, en að öðrum kosti fljóta þær upp í steypunni. Pípulagningarmeistarinn vildi ekki setja vatn á lögnina vegna þess hve langt var liðið á árið og orðið kalt í veðri. Til að unnt væri að steypa plötuna og halda verkinu áfram fór stefndi í það með sínum starfsmönnum að festa hitalögnina niður. Var þetta gert með því að “bensla” hana niður með strekkjaraböndum. Platan er stór og því var um umtalsverða vinnu að ræða. Stefndi lagði einnig til efnið. Þar sem pípulagnir í húsinu voru ekki hluti af verksamningi stefnda á hann heimtingu á greiðslu fyrir verk sitt og það efni sem hann lagði fram. Lýsir hann þeirri kröfu sinni til skuldajafnaðar við dómkröfur stefnenda. Með öllu framansögðu telur stefndi sig hafa sýnt fram á að stefnendur eigi ekki kröfu á hendur honum og jafnvel þótt svo væri talið, þá leiðir skuldajöfnuður gagnkrafna hans við dómkröfur stefnenda til þess að alfarið ber að sýkna hann. Stefndi mótmælir vaxtakröfum stefnenda sem röngum og í raun ósamræmanlegum kröfugerðinni að öðru leyti. Fer hún í bága við ákvæði laga um vexti og verðtryggingu nr. 48/2001. Stefndi vísar um kröfur sínar til meginreglna íslensks samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og réttar efndir. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V. Verður nú farið yfir einstaka kröfuliði í matsgerð Helga S. Gunnarssonar sem stefnendur byggja á og álit dómenda í því sambandi. Matsliður 5. Vantar flasningar við þakbrún. Dómendur sammála matsmanni sem segir að þessi verkþáttur hafi átt að vera inni í samningsverki matsþola. Suðulist- Reisi ehf. ber að standa stefnanda skil á óumdeildri matsfjárhæð 273.000 krónum. Matsliður 6. Ófrágengnar tengingar þakniðurfalla. Það er mat dómenda að sú skylda verði ekki lögð á matsþola að standa skil á þessum verkþætti vegna þess að lagnir voru sannanlega ekki komnir upp úr jörðu svo hann gæti tengt niðurföll beint við regnvatnslögn. Hér stóð upp á stefnendur að hafa stúta tilbúna. Er því fallist á mótbárur matsþola við þessum matslið. Matsliður 7. Frágangi þakkants var ólokið. Dómendur telja engan vafa leika á því að samkvæmt verksamningnum eigi matsþoli að ganga frá þakkanti og að því var ólokið þegar hann fór frá verkinu. Stefnendur miða kröfu sína við ódýrari leið en metin er í matsgerð og verður því matsþola gert að standa skil á kröfu stefnenda að fjárhæð 1.785.000 krónur. Stefnendur gera lægri kröfu en matið gerir ráð fyrir og skipta því mótmæli stefnda Suðurlistar-Reisis ehf. vegna gagnaskorts fyrir lægri kröfu engu máli 1. Matsliður 1 í B hluta matsgerðar Leki er víða með gluggum og reyklúgum í útveggjaeiningum. Matsþoli hefur mótmælt ábyrgð sinni á þessu og vísað til þess að farið hafi verið að fyrirmælum framleiðanda og að vegna tafa hafi húsið staðið opið í misjöfnum verðrum. Um þetta nýtur engra gagna í málinu sem dómur verður lagður á. Verðu því meðan við svo búið að fallast á að matsþola beri að skila húsinu þannig að það haldi veðri og vindum. Dómendur eru á einu máli um að matsþola beri að standa skil á þeim kostnaði við að lagfæra ágalla vegna leka þó vera kunni að ágallar á frágangi geti verið framleiðanda að kenna. Er fallist á mat dómkvadds matsmanns að kostnaður við að lagfæra ágalla vegna leka sé 1.739.000 krónur. C hluti matsbeiðnar Ólokin verk innanhúss. 1. Um lið C-1 gerir stefndi þær athugasemdir að ryðskemmdir í stálgrindinni eru ekki á hans ábyrgð. Telur hann að ryð hafi komist í grindina á meðan hún beið uppsetningar í einn mánuð og staðið síðan óvarin í næstu tvo mánuði, á meðan beðið var eftir teikningum. Þá hafi gólfplatan verið steypt eftir að húsinu hafði verið lokað, með tilheyrandi rakamettun. Stefndi tók ekki að sér málun grindarinnar enda er slíkan verklið hvergi að finna í samningsgögnunum, auk þess sem það er ekki viðtekin venja að reisningu stálgrindar fylgi málningarvinna innanhúss. Engin málning fylgdi heldur húsinu frá framleiðanda þess. Matsmaður meti þennan lið á 1.250.000 krónur sem sé stór liður í verki sem hljóðar á tæplega 47 milljónir, og því hefði hans að sjálfsögðu átt að geta ef ætlunin hefði verið að stefndi tæki slíkt verk að sér. Stefndi hefði að sjálfsögðu lagfært skemmdir sem hann hefði sjálfur valdið, en það ryð og skellur sem lýst er í matsgerðinni eru ekki af völdum hans eða starfsmanna hans. Dómendur deila þeirri skoðun með matsmanni að eðlileg verkskil frá hendi matsþola felist m.a. í því að hreinsa upp skemmdir grunna, blettamála og yfirmála eftir þörfum. Af einhverjum ástæðum metur matsmaður saman matslið 1 C og 2 C. Veldur þetta því að erfitt er um vik fyrir dómendur að átta sig á því hver hlutur 2 C af matsfjárhæðinni en dómurinn telur að í þeim lið sé fjallað um málningu á því sem telja verður aukaverk sem ekki rúmast innan verksamningsins og beri matsþola ekki skylda til að vinna það verk sem þar er lýst. Hefur dómurinn því talið hæfilegt að lækka þennan lið um 250.000 krónur þannig er liður 1C er tekin til greina á 1.000.000 króna en lið 2C hafnað. 2. Matsliður 3 í C hluta matsgerðar Frágang vantar á veggjaeiningum yfir inngangsdyrum o.fl. sbr. matsgerð bls. 14. Dómendur eru sammála um að þennan lið, sem rúmast innan verksamningsins skuli taka tilgreina en kostnaður eigi að vera í samræmi við matsgerð 104.000 krónur. 3. Matsliður 4 og 5 í C hluta matsgerðar Vantar lokanir og brunaþéttingu sbr. matsgerð bls. 14-15. Kostnaður á verðlagi samnings des. 2003. Telja dómendur að gengið sé frá veggnum og glugganum eins og teikningar gera ráð fyrir og eins og þetta barst frá framleiðanda. Er því fallist á með stefnda að honum beri ekki að greiða kostnað við úrbætur á eigninni, umfram það sem fram kemur í verksamningsgögnum. Dregst því kostnaður við að endurgera frágang þar sem brunahólfandi veggur kemur að útvegg(glugga) í NA og NV rýmum sem nemur samkvæmt matsgerð 211.000 krónum sem kemur til frádráttar matsfjárhæð samkvæmt þessum lið þannig að hann er tekin til greina með 426.000-211.000 eða 215.000 krónum. 6. Matsliður 10 í C hluta matsgerðar Vantar frágang, samkvæmt teikningum, kringum vöruhurð sbr. matsgerð bls. 16-17. Um hluta verksamnings sem Suðulist-Reisi ehf. ber að standa skil á er tvímælalaust að ræða. Kostnaður á verðlagi samnings í desember 2003 samkvæmt matsgerð 35.000 krónur. 7. Matsliður 12 í C hluta matsgerðar. Þar segir að vanti loft og gólf í tæknirými. Stefndi segir að steypuílögnin hafi verið unnin og gerð upp samkvæmt einingaverðum og var stefnendum því að sjálfsögðu ekki gerður reikningur vegna tæknirýmisins og því eigi stefnendur ekki neina kröfu á hendur stefnda vegna þessa. Dómendur telja að taka beri til greina þann hluta þessa matsliðar sem fjallar um frágang lofts með grind að fjárhæð 49.000 krónur annað sé ekki í verkahring stefnda samkvæmt samningi. 8. Matsliður 13 í C hluta matsgerðar. Þar segir að gólfniðurfall í tæknirými vanti eins og áskilið sé í gildandi reglugerð. Dómendur telja að samkvæmt verksamningnum sé þetta ekki í verkahring stefnda samkvæmt samningi og beri honum ekki að standa stefnendum skil á kostnaði vegna þessa matsliðar. Dómendur er sammála því að stefndi skuli bera kostnað þann sem metinn er í matsgerð dómkvadds matsmanns Þorsteins Egilssonar byggingartæknifræðings vegna herslna á burðarvirki en hann nam 704.085 krónum á verðlagi miðað við febrúar 2007. Þó svo að húsið hafi fengið á sig misjöfn veður vegna tafa leysir það stefnanda ekki undan þeirri skyldu herða burðarvirki hússins fyrir afhendingu. Þá er óumdeilt að stefnendur eigi inni hjá stefnda vegna ofgreiðslu til stefnda Suðulistar Reisis ehf. að fjárhæð 531.590 krónur vegna aukaverks í tengslum við héraðsdómsmálið E-1846/2005. Samtals er um að ræða kröfur að fjárhæð 7.600.675 krónur. VI. Stefndi lét dómkveðja matsmann til þess að meta sanngjarnt endurgjald vegna vanefnda stefnenda á skyldum sínum samkvæmt verksamningi aðila. Er áhersla sérstaklega lögð á það mikla tjón sem stefndi telur sig hafa orðið fyrir vegna sífelldra tafa og truflana að völdum stefnenda. Svör matsmanns við matsliðunum verða nú rakin og umfjöllun dómenda um þá. Matsliður 1. Í 1. grein verksamnings aðila á dskj. nr. 3 segir að íslenskur staðall ÍST 30 gildi fyrir verkið. Í grein 21.3 í staðlinum segir að ef verktaki getur sannað að hann hafi orðið fyrir tjóni af því að verkkaupi afhenti ekki efni, teikningar eða annað sem hann átti að leggja til, þá eigi hann rétt á bótum sem nemi sannanlega auknum kostnaði sem af því hlaust. Verktíminn átti að vara frá 23. desember 2003 til 1. apríl 2004. Vegna margvíslegra vanefnda stefnenda var ekki unnt að hefja reisningu hússins fyrr en í byrjun maí 2004 og tók hún alls 7 mánuði eftir að verkið hófst, vegna sífelldra tafa og truflana af völdum stefnenda. Ellefu mánuðir liðu þannig frá því að verksamningurinn tók gildi og þar til húsið var komið upp og að mestu frágengið. Þess er óskað að matsmaður meti það fjártjón sem matsbeiðandi hafði af því að þurfa ítrekað að stöðva verkið, bíða um ótiltekinn tíma, hefja það að nýju, aftur og aftur, með hliðsjón af umfangi verks, mannafla, tækjakosti og öðrum þeim kostnaðarliðum sem slíku fylgja óhjákvæmilega. Matsmaður telur að verktími frá 23. des. 2003 til 1. apríl 2004 eða um 90 virkir dagar (3 mánuðir) sé nægilega langur tími til að klára verkið samkvæmt verksamningi við venjulegar aðstæður og þann útbúnað og mannskap sem gert er ráð fyrir. Hvorki liggja fyrir dagsskýrslur né færslur dagbókar vegna verksins og þarf matsmaður því að reiða sig á fylgigögn og frásögn aðila á matsfundi. Eftirfarandi leigugjöld eru notuð við útreikning vegna þessa liðar: Samkvæmt gögnum hófst verkið í byrjun maí 2004, en ekki 23. des. 2003 eins og verksamningur segir til um. Vinnubúðir voru settar upp í verkbyrjun og stóðu til verkloka í nóv. 2004. Voru vinnubúðir því notaðar til verksins í 7 mánuði í stað 3. Umframleiga á vinnubúðum reiknast því vera 4 mánuðir eða kr. 248.880,- Frá 20. maí - 28. júlí 2004 virðast framkvæmdir hafa legið niðri vegna framkvæmda við fyllingu undir botnplötu. Einnig virðist matsbeiðandi hafa þurft að stoppa framkvæmdir vegna breytinga á botnplötu og vinnu við gólfhitalagnir frá 1. okt. - 28. okt. 2004. Dagana 31. ág. - 9. sept. 2004 virðist vinna við reisingu hafa legið niðri þar sem unnið var við breytingu gluggaísetningar (vinkilstál sett undir glugga). 28. okt. og 30. nóv. 2004. Seinni dagsetningin er þó að öllum líkindum rangt skráð. Matsmaður fellst á að biðdagar vegna verksins af völdum matsþola séu 112 eins og tilgreindir eru í gögnum eða 16 vikur. Er því reiknað með ofangreindri leigu á viðkomandi tækjum þennan vikufjölda. Matsmaður gerir ráð fyrir því að mannskapur hafi verið tekinn af verkinu meðan á biðtíma stóð, en að stjórnunarkostnaður hafi aukist talsvert vegna þessa. Matsmaður telur kostnað vegna þessa liðar vera 5.829.600 krónur. Þessum matslið hefur ekki verið mótmælt efnislega eða tölulega auk þess sem dómendur eru sammála matsmanni hér sé um að ræða kostað vegna vanefnda stefnanda á verksamningnum. Ekki hefur með yfirmati eða á annan hátt verið sýnt fram á að metið endurgjald sé ósanngjarnt. Er því fallist á að stefndi megi skuldajafna fjárhæðinni upp í kröfur stefnenda. Matsliður 2. Í verksamningi aðila segir að matsbeiðandi taki að sér að reisa stálgrindarhús á einni hæð staðsett á steyptri plötu. Jafnframt er tekið fram að matsþoli leggi til undirstöður og vélslípaða plötu. Þetta var ekki gert og var grindin reist, þak og útveggir klæddir með ófrágengna plötuna. Þess er óskað að matsmaður leggi mat á þann umfram kostnað sem það hafði í för með sér fyrir matsbeiðanda að þurfa að vinna verkið með lyftara og skæralyftum á ósléttri fyllingunni inni í sökklinum. Jafnfram því að ekki var hægt að vinna klæðninguna og ísetningu glugganna eins og almennt tíðkast, þ.e.a.s. frá steyptri plötu og upp, heldur var þetta unnið í öfugri röð, fyrst að ofan og síðan niður, með sérstökum ráðstöfunum þar sem einingarnar komu niður á sökkulveggina. Mun erfiðara er að vinna svona verk á ósléttu og lausu undirlagi þar sem nota þarf önnur og mun öflugari/dýrari tæki en annars þyrfti. Í gögnum málsins er tilboðsverði ekki skipt niður í verkþætti. Einungis er talað um heildarupphæð tilboðs. Almennt er tilboðsupphæðinni skipt í tvo megin þætti þ.e. reising stálgrindar annarsvegar og klæðning útveggja og þaks hinsvegar. Kostnaðarskiptingin er um 40% sem tilheyrir stálgrindinni sem unnin er innan sökkulveggja og 60% klæðningunni sem unnin er utan sökkulveggja. Þessi skipting er nokkuð samhljóða samantekt í dskj. 43. Ætti tilboðsupphæðin því að skiptast þannig að 18.710.000 krónur væru innan sökkulveggja en 28.065.000 krónur utan sökkulveggja.Matsmaður telur þó ljóst að matsbeiðandi hafi í öllu falli orðið fyrir talsverðum óþægindum og kostnaðarauka við að vinna þennan verkþátt á grúsarfyllingu í stað steyptrar plötu þó svo yfirborð fyllingarinnar hafi verið í góðu ásigkomulagi. Á samþykktum sökkulteikningum er gert ráð fyrir að platan steypist út á sökkulveggina og bindist þeim með tengijárnum. Til að þetta sé gerlegt þarf að steypa sökkulveggina í undirhæð (undir endanlegri hæð) og steypa síðan ofan á þá samtímis plötusteypunni. Til þess að hægt væri að klæða húsið áður en platan væri steypt, þurfti því að útbúa setu fyrir útveggjaeiningar, glugga og aðra prófíla sem sitja áttu á plötunni. Það var gert með því að sjóða vinkilstál 80 x 80 x 8 undir alla glugga og þar sem þess þurfti með. Vinklarnir voru mældir út með hæðakíki og festir í nákvæmri hæðalegu í sökkulveggina með flatjárni og stálteinum. Einingunum/gluggunum var síðan raðað á þessa vinkla sem voru síðan steyptir fastir þegar platan var steypt. Matsmaður telur þetta rétta aðferð undir þessum kringumstæðum.Matsmaður telur vinnulið vegna þessa liðar vera 90 klst. og efnisnotkun 125 lm (sjá kostnaðarsundurliðun). Matsmaður telur kostnað vegna þessa liðar vera 3.926.205 krónur. Þessum matslið hefur ekki verið mótmælt efnislega auk þess sem dómendur eru sammála matsmanni og kostnaðarsundurliðun hans í matsgerð og að hér sé um að ræða kostað vegna vanefnda stefnanda á verksamningnum. Ekki hefur með yfirmati eða á annan hátt verið sýnt fram á að metið endurgjald sé ósanngjarnt. Dómendur telja þó óhjákvæmilegt að draga frá matsfjárhæðinni vinnu við uppsetningu vinkla432.000 +. 35.000 v/teina, flatjárns og múrbolta+ 361.875 v/ stálvinkla +36.354 v/ förgunar sorps + 254.476 /ýmislegt smáefni og verkfæraleiga eða samtals 1.119.705 krónursem er samkvæmt sundurliðun matsmanns kostnaður vegna vinkla sem stefndi fékk sér dæmdan í máli E-1846/2005. Stefnandi lagði dóm þennan fram í málinu sem dómskjal nr. 21. Er því fallist á að stefndi megi skuldajafna 2.806.500 krónum upp í kröfur stefnenda samkvæmt þessum matslið. Matsliður 3. Í verksamningnum segir að þóknun byggingarstjóra sé innifalin í verkinu. Í 5. gr. samningsins segir ennfremur að verkkaupi skipi eftirlitsmann, sem verktaki hafi samráð við um alla framkvæmdina. Bjarni G. Bjarnason var byggingastjóri á byggingartímanum. Matsþolar vanefndu það hins vegar að skipa eftirlitsmann og var enginn á þeirra vegum sem annaðist umsjón verksins eða annaðist um þá hluti sem í hlut verkkaupa koma óhjákvæmilega við svo mikla framkvæmd. Í ÍST 30 gr. 17.5, 17.5.1 og 17.5.2 er fjallað um skyldu verkaupa til að ráða umsjónarmann með verkum, hlutverk hans og skyldur. Enginn slíkur aðili var skipaður af hálfu matsþola og þeir gegndu þessu hlutverki ekki sjálfir. Matsbeiðandi heldur því fram að hann hafi tekið að sér og unnið þá vinnu sem annars kæmi í hlut umsjónarmanns og/eða verkkaupa sjálfs. Þess er óskað að matsmaður skili áliti sínu á því hvort sú vinna sem byggingastjóri sinnti fyrir matsbeiðendur beinlínis vegna þess að umsjónarmaður var ekki á verkinu, felist í skyldum hans og hlutverki sem byggingastjóra. Ef ekki, þá er þess óskað að hann leggi mat á umfang þessara skyldna m.v. stærð verkefnisins, verktíma etc. Þá er þess óskað að hann skili áliti á því hvort og þá í hve miklum mæli þóknun byggingastjóra skyldi breytast við það að verktími lengist frá því að vera þrír mánuðir í ellefu, þ.e.a.s. frá stofndegi verksamnings til lokadags nóvember 2004. Matsmaður telur eðlilegt í verkefnum af þessari stærðargráðu að verkkaupi ráði sér sérstakan umsjónar- og eftirlitsaðila með bygginga- og tækniþekkingu til að hafa yfirumsjón með framkvæmdum og sjá til þess að ákvæðum samnings sé framfylgt. Í 5. gr. verksamnings dags. 23. des. 2003 segir „Verktaki skal í öllu framkvæma verkið í samráði við eftirlitsmann er verkkaupi skipar við verkið. Eftirlit verkkaupa kemur ekki í stað eftirlits byggingafulltrúa eða annarra opinbera aðila. Ef verktaki er í vafa um einstök atriði verksins skal hann leita úrskurðar eftirlitsmanns“. Telur matsmaður því að matsþoli hafi átt að ráða eftirlitsmann sem haft hefði umsjón og stjórnun með verkinu þ.m.t. samskipti við hönnuði. Matsmaður telur að byggingastjóri hafi sinnt erindum sem falla undir verksvið sérstaks eftirlitsmanns verkkaupa, og eru umfram skyldur hans sem byggingastjóra. Matsmaður telur að það hafi verið í verkahring fulltrúa verkkaupa að sjá til þess að teikningar bærust verktaka stimplaðar og fullfrágengnar til að vinna eftir. Verktökum er alfarið óheimilt að vinna eftir ósamþykktum teikningum. Algengt er að reikna með umsjónar- og eftirlitskostnaði einstakra verka eða verkþátta sé 2 - 3% af viðkomandi kostnaðarliðum. Þessi kostnaður getur þó verið mismunandi eftir umfangi og eðli verka. Þá er miðað við að verkið sé unnið af tæknimönnum og sé nokkuð aðgengilegt. Hér virðist matsbeiðandi hafa þurft að leggja umtalsverða vinnu í að reka á eftir gögnum og telur matsmaður því 2,5% eðlilega tölu. Telur hann því kostnað vegna umsjónar matsbeiðanda vera 1.169.375 krónur. Í gögnum málsins og á matsfundi kom einnig fram að reisa ætti húsið á þegar steypta sökkla og botnplötu. Ekki var búið að gera neinar ráðstafanir vegna þessarar verkþátta þegar reisa átti húsið. Matsbeiðanda var falið að annast útboð og umsjón með uppsteypu sökkla og plötu, sem hann og gerði. Samkvæmt kostnaðarútreikningum telur matsmaður að þessi kostnaður sé um 10.000.000 króna. Telur matsmaður eðlilegt að matsbeiðandi fái umsjónar- og þóknunarkostnað vegna þessa. Algengt sé að þóknunin vegna umsýslu svona verka sé um 15%, sé ekki um annað samið eða 1.500.000 krónur í þessu tilfelli. Matsmaður telur kostnað vegna þessa liðar vera 2.669.375 krónur. Dómendur telja að umsjónar og þóknunarkostnaður vegna sökkuls og plötusteypu sbr. kostnaðarsundurliðun matsmanns, hafi verið greiddur sbr. dómskjal nr. 19 og að samið hafi verið um 10% álagningu og greiddar 1.196.485 krónur. Af þessum sökum verði er þessi matsliður lækkaður um 1.500.000 krónur. Þessum matslið hefur hvorki verið mótmælt efnislega né sýnt fram á af hálfu stefnanda að þau viðfangsefni sem hann fjallar um hafi verið unnin af aðila á hans vegum. Dómendur er sammála matsmanni að öðru leyti og að hér sé um að ræða kostað vegna vanefnda stefnanda á verksamningnum. Ekki hefur með yfirmati eða á annan hátt verið sýnt fram á að metið endurgjald sé ósanngjarnt. Verður stefndi talinn eiga rétt á greiðslu á 1.169.375 krónum vegna þessa matsliðar en um er að ræða þóknun vegna annarrar umsjónar með verkinu. Er því fallist á að stefndi megi skuldajafna fjárhæðinni upp í kröfur stefnenda enda hefur þessum kröfulið ekki verið mótmælt. Matsliður 4. Platan var steypt inni í húsinu eftir að klæðningu þess var lokið. Til að verja hana klæddi stefndi allt húsið að innan með plasti uppí 1.2 metra hæð. Lagði stefndi bæði til plastið og mannskap við verkið. Þess er óskað að matsmaður leggi mat á kostnað matsbeiðanda, bæði efni og vinnu, við að klæða húsið að innan með plasti upp í 1,2 metra hæð fyrir plötusteypu og kostnað hans við að fjarlægja varnirnar að henni lokinni. Fram kom á matsfundi að matsbeiðandi hafi notað 200µ þolplast til verksins og einungis útveggir/gluggar verið klæddir að innanverðu og plastið keypt í réttri breidd. Hefur hann því kosið að reikna með efnisverði nettó m2 án rýrnunar kr. 225/m2 (þolplast og límband). Vinnan er áætluð út frá öðrum sambærilegum verkum og áætlar 13 klst. vinnu við að líma upp og fjarlægja plastið að lokinni steypu. Tímagjald vinnu er reiknað 4.800 kr. Húsið er 35 x 35 m að utanmáli ásamt tveimur innskotum. Lengd útveggja reiknast vera 144 m. Þessum matslið hefur ekki verið mótmælt efnislega auk þess sem dómendur eru sammála matsmanni hér sé um að ræða kostað vegna vanefnda stefnanda á verksamningnum. Ekki hefur með yfirmati eða á annan hátt verið sýnt fram á að metið endurgjald sé ósanngjarnt. Er því fallist á að stefndi megi skuldajafna matsfjárhæðinni samkvæmt þessum lið 119.564 krónum upp í kröfur stefnenda. Matsliður 5. Breytingar voru gerðar á járnagrind hússins til að auka burðargetu þess að hluta. Hitalögnin var síðan lögð yfir járnagrindina og var í raun laus. Pípulagningameistarinn vildi ekki setja vatn á lögnina vegna þess hve langt var liðið á árið og orðið kalt í veðri. Til að unnt væri að steypa plötuna og halda verkinu áfram fór stefndi í það með sínum starfsmönnum að festa hitalögnina niður. Þess er óskað að matsmaður leggi mat á kostnað matsbeiðanda af því að “bensla” niður hitalögnina með strekkjaraböndum, til að festa hana við járnagrindina. Matsmaður telur kostnað vegna þessa liðar vera 475.608 krónur. Þessum matslið hefur ekki verið mótmælt efnislega auk þess sem dómendur eru sammála matsmanni að öðru leyti en að hér sé um að ræða kostnað vegna vanefnda stefnanda á verksamningnum, heldur sé hér um að ræða aukaverk sem stefndi vann og á að fá greitt fyrir. Ekki hefur með yfirmati eða á annan hátt verið sýnt fram á að metið endurgjald sé ósanngjarnt. Er því fallist á að stefndi Suðulist-Reisir ehf. megi skuldajafna fjárhæðinni upp í kröfur stefnenda. Er það því niðurstaða dómsins að Suðulist-Reisir ehf. eigi kröfu að fjárhæð 10.400.647 krónur sem á rót sína að rekja til matsgerðarinnar og hann getur nýtt sér til skuldajafnaðar á móti þeim kröfum sem stefnandi fær dæmdar. Þá á hann rétt á endurgreiðslu útlagðs kostnaðar að fjárhæð 443.831 krónur sem dómurinn hefur fallist á að stefnendum beri að standa honum skil á sbr. bls. 11 og 12 í dómnum. Á stefndi Suðulist Reisir ehf. því í heild skuldajafnaðarkröfu að fjárhæð 10.844.478 krónur á móti kröfum stefnenda. Málsástæður stefnda Bjarna Guðjóns Bjarnasonar og Varðar trygginga hf. byggjast á því að sakarábyrgð sé ekki til að dreifa á ágöllum á fasteigninni Klettshálsi 15, sem reifaðir eru í matsgerðum á dómskjölum 15 og 18. Engri sök sé til að dreifa og beri því að sýkna bæði Bjarna og Vörð tryggingar hf. Ábyrgð Bjarna afmarkist af 51. gr. laga nr.þ 73/1997 en í 3. mgr. þeirrar greinar sé það sérstaklega tekið fram að ábyrgð byggingarstjóra grundvallist á þeirri skyldu hans að sjá til þess að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti lög og reglugerðir. Því beri Bjarni ekki ábyrgð á öðru en byggingarframkvæmdum. Hugsanlegt athafnaleysi framkvæmdaraðilans er ekki á ábyrgð byggingarstjórans. Sama gildir um ólokin verk. Að því marki sem málatilbúnaður meðstefnda lýtur að meintum ágöllum á byggingunni Klettshálsi 15, gera stefndu Bjarni og Vörður tryggingar hf. málsástæður hans að sínum að breyttu breytanda. VII. Eftir yfirferð dómsins þykir ljóst að stefnendur eiga samkvæmt matsgerð Helga S. Gunnarssonar frá 28. maí 2006 réttmæta kröfu á hendur stefnda Suðulist-Reisi ehf. að fjárhæð 6.365.000 krónur auk 704.085 króna vegna mats Þorsteins Egilssonar frá 18. apríl 2007 og 531.590 króna vegna ofgreiðslu stefnenda til stefnda Suðulist-Reisis ehf. sem ekki er deilt um. Er því fallist á að stefnendur eigi kröfu á hendur stefnda Suðulist-Reisi ehf. að fjárhæð samtals 7.600.675 krónur. Þá hefur dómurinn fallist á kröfur stefnda Suðulistar-Reisis ehf. samkvæmt mati G. Baldvins Ólasonar, byggingartæknifræðings frá 11. mars 2009 sem nema samtals 10.400.647 krónur auk kröfu um endurgreiðslu útlagðs kostnaðar 443.831 krónu eða alls 10.844.478 krónur sem hann má nýta til skuldajafnaðar á móti dæmdri kröfu stefnenda en sjálfstæðs dóms hefur ekki verið krafist um mismun. Þegar framkvæmdunum lauk höfðu bótaatvik sem metin eru í matsgerð. G. Baldvins Ólasonar þegar átt sér stað. Af þeim sökum þykja ekki efni til þess að fallast á dráttarvaxtakröfur stefnenda. Niðurstaðan er því sú að stefnukrafan er tekin til greina með 7.600.675 krónum. Skuldajafnaðarkrafa stefnda Suðulistar-Reisis ehf. samtals að fjárhæð 10.844.478 krónur er jafnframt tekin til greina. Verður því fallist á aðalkröfu stefnda Suðurlistar-Reisis ehf. um sýknu þar sem samþykkt skuldajafnaðarkrafa hans er hærri en sú krafa stefnenda sem tekin er til greina. Af þessu leiðir að ekki reynir á bótaábyrgð hins stefnda byggingarstjóra Bjarna Guðjóns Bjarnasonar og er því fallist á aðalkröfu hans um sýknu og er sama að segja um Vörð tryggingar hf. Eftir þessum úrslitum málsins verða stefnendur dæmdir til þess að greiða stefndu málskostnað. Skulu stefnendur greiða stefnda Suðulist-Reisi ehf. samtals 1.068.209 krónur í málskostnað þ.m.t. kostnað vegna matsgerðar 396.209 krónur auk þess skulu þeir greiða stefnda Bjarna Bjarnasyni og stefnda Verði tryggingum hf. 200.000 krónur hvorum um sig í málskostnað. Tafir hafa orðið á uppkvaðningu dómsins vegna mikilla anna dómenda. Fyrir liggur yfirlýsing lögmanna málaðilja um að ekki sé þörf á endurflutningi málsins og eru dómendur sama sinnis. Dóminn kveða upp Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir Gústaf Vífilsson byggingarverkfræðingur og Jón Ágúst Pétursson byggingartæknifræðingur. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Suðulist-Reisir ehf., Bjarni Guðjón Bjarnason og Vörður tryggingar eru sýknaðir af dómkröfum stefnenda , Jóns Bergssonar ehf. og Godda ehf. Skulu stefnendur greiða stefnda Suðulist-Reisi ehf. samtals 1.068.209 krónur í málskostnað þ.m.t. kostnað vegna matsgerðar 396.209 krónur auk þess skulu þeir greiða stefnda Bjarna Bjarnasyni og stefnda Verði tryggingum hf. 200.000 krónur hvorum um sig í málskostnað.
|
Mál nr. 110/2004
|
Kærumál Gögn Verjandi
|
R fór fram á að héraðsdómari tæki skýrslu af X og framlengdi jafnframt í þrjár vikur frest hans til að synja verjanda X um aðgang að rannsóknargögnum varðandi opinbert mál sem beindist að X, sbr. b. lið 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Héraðsdómari féllst á kröfu R og voru X og aðrir sakborningar í málinu leiddir fyrir dómara til að gefa skýrslu. X kærði ákvörðun héraðsdómara um framlengingu frestsins. Í Hæstarétti var tekið fram að R hefði haft nægt ráðrúm til að fara fram á frekari skýrslutöku yfir sakborningum fyrir dómi. Nægði R ekki að vísa til þess að hann myndi leiða hina grunuðu fyrir dóm til skýrslugjafar um leið og mikilvæg gögn lægju fyrir. Var kröfu R um framlengingu frestsins því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2004, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að framlengdur yrði í þrjár vikur frestur hans til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að honum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um framlengingu frests til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að rannsóknargögnum málsins. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði rannsakar sóknaraðili aðild varnaraðila og tveggja annarra manna að ætluðum fíkniefnabrotum og ýmsum nánar tilteknum brotum gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940 vegna fundar á líki erlends karlmanns í höfninni í N 11. febrúar 2004. Hefur varnaraðili ásamt áðurnefndum mönnum setið í gæsluvarðhaldi frá 21. sama mánaðar, sbr. dóma Hæstaréttar 25. febrúar 2004 í máli nr. 84/2004 og 9. mars sama árs í máli nr. 103/2004, en með dómi í síðargreindu máli var varnaraðila gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til 24. mars næstkomandi. Sóknaraðili fór fram á að héraðsdómari tæki skýrslu af varnaraðila og framlengdi jafnframt í þrjár vikur frest sóknaraðila til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum er málið varða. Féllst héraðsdómur í hinum kærða úrskurði á kröfur sóknaraðila. Í framhaldi af uppkvaðningu úrskurðarins var í sama þinghaldi bókað að fram færi „skýrslutaka fyrir dómi“ yfir varnaraðila. Hann var þó ekki yfirheyrður um sakarefnið en látið við það sitja að bera undir hann skýrslu hans fyrir lögreglu frá deginum áður og hljóðritaða skýrslu hans 4. mars 2004. Fram er komið að hinir sakborningarnir voru leiddir fyrir dóm til skýrslutöku sama dag og varnaraðili. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 12. gr. laga nr. 36/1999, skal verjandi fá jafnskjótt og unnt er endurrit af öllum skjölum er mál varða. Frá þessari meginreglu er sú undantekning í 2. málslið ákvæðisins að lögregla getur neitað að veita verjanda aðgang að skjölum eða öðrum gögnum í allt að eina viku frá því að þau urðu til eða komust í vörslu hennar ef hún telur að það geti skaðað rannsókn málsins. Ennfremur er dómara heimilt samkvæmt b. lið 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, að framlengja frest samkvæmt 1. mgr. 43. gr. sömu laga í allt að þrjár vikur svo unnt verði að ljúka því að taka skýrslur innan frestsins af sakborningi eða vitnum fyrir dómi telji lögregla slíka skýrslutöku nauðsynlega til að upplýsa mál áður en verjandi fær aðgang að einstökum skjölum eða gögnum þess. Eins og áður var getið hefur varnaraðili og áðurnefndir tveir menn verið leiddir fyrir dóm til að gefa skýrslu. Heldur sóknaraðili því fram að skýrslutökum sé hvergi nærri lokið en beðið sé eftir mikilvægum gögnum sem skipti miklu fyrir framhald rannsóknarinnar auk þess sem ósamræmis gæti milli framburða hinna grunuðu manna. Sóknaraðili hefur leitt varnaraðila og aðra sakborninga í málinu fyrir dómara til að gefa skýrslu í samræmi við b. lið 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991. Hefur sóknaraðili haft nægt ráðrúm til að fara fram á frekari skýrslutöku yfir þeim fyrir dómi. Nægir sóknaraðila ekki að vísa til þess að hann muni leiða hina grunuðu fyrir dóm til skýrslugjafar um leið og mikilvæg gögn liggi fyrir. Ber því að hafna kröfu sóknaraðila um framlengingu frests í þrjár vikur til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að rannsóknargögnum málsins. Það athugast að samkvæmt málsgögnum óskaði verjandi varnaraðila með bréfi 27. febrúar 2004 til sóknaraðila eftir aðgangi að öllum lögregluskýrslum og öðrum skjölum er málið varða. Því bréfi mun ekki hafa verið svarað og ítrekaði verjandi kröfu sína með bókun fyrir dómi 3. mars 2004. Samkvæmt upplýsingum frá sóknaraðila og verjanda varnaraðila hefur verjandinn fengið aðgang að þeim gögnum málsins sem eru eldri en þriggja vikna gömul. Í ljósi þess að sóknaraðili krafðist þess ekki þegar beiðni verjandans kom fram að skýrsla yrði tekin fyrir dómi af varnaraðila samkvæmt b. lið 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991 og þá jafnframt að dómari framlengdi frest samkvæmt 1. mgr. 43. gr. sömu laga í samræmi við fyrrnefnt ákvæði, bar sóknaraðila að verða við kröfu verjandans og afhenda honum þau gögn sem voru eldri en vikugömul. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, ríkislögreglustjóra, um að verjanda varnaraðila, X, verði um þriggja vikna skeið synjað um aðgang að rannsóknargögnum opinbers máls, sem beinist að honum.
|
Mál nr. 88/2012
|
Frávísun frá héraðsdómi Vanreifun Aðfinnslur
|
P krafði V hf. um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir í starfi sínu hjá H hf. er hann var að hluta niður ketil úr járni með logskurði. H hf. var með ábyrgðartryggingu hjá V hf. Þegar ketillinn losnaði í sundur féll annar helmingur hans á vinstra læri P með þeim afleiðingum að hann hlaut slæmt lærbrot. Atvik þóttu óljós er tjónsatburðurinn varð og skorti mjög á lýsingu í stefnu um hvernig staðið var að verkinu. Taldi Hæstiréttur málatilbúnað áfrýjanda svo óglöggan og óljósan, án þess að úr því hefði verði bætt undir rekstri málsins í héraði, að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu frá héraðsdómi án kröfu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2012. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 10.042.731 krónu með 4,5% vöxtum af 1.308.900 krónum frá 19. febrúar 2008 til 19. ágúst sama ár, af 11.517.643 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 17. mars sama ár, en af 10.726.245 krónum frá þeim degi til 19. október 2011, en frá þeim degi af 10.042.731 krónu til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi greiði sér 6.153.988 krónur með 4,5% vöxtum af 1.308.900 krónum frá 19. febrúar 2008 til 19. ágúst sama ár, af 7.628.900 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 17. mars sama ár, en af 6.837.502 krónum frá þeim degi til 19. október 2011, en frá þeim degi af 6.153.988 krónum til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavextir eru þeir að áfrýjandi, sem er pólskur, kom hingað til lands árið 2007 og réði sig til starfa hjá Hringrás hf. Eftir að hafa starfað um skeið á Reyðarfirði kom hann til Reykjavíkur og hóf störf á athafnasvæði fyrirtækisins að Klettagörðum 9. Fyrsti starfsdagur áfrýjanda þar var 19. febrúar 2008, en þá var honum falið ásamt samstarfsmanni sínum, Sylwester Adamczyk, sem einnig er pólskur, að hluta niður ketil úr járni með logskurði. Ketillinn, sem var sívalur að lögun, var mikill að umfangi og þungur. Þegar verkið var unnið lá ketillinn á hliðinni á jörðinni og var skorinn í tvennt eftir endilöngu. Við verkið slasaðist áfrýjandi þegar ketillinn losnaði í sundur og annar helmingur hans féll á vinstra læri áfrýjanda með þeim afleiðingum að hann hlaut slæmt lærbrot. Aflað var matsgerðar um líkamstjón áfrýjanda en niðurstöður hennar eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. Vinnuveitandinn var með ábyrgðartryggingu hjá stefnda og er krafa áfrýjanda á hendur honum reist á 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Í stefnu til héraðsdóms segir að áfrýjandi og samstarfsmaður hans hafi verið að skera ketilinn þegar slysið varð. Einnig segir að áfrýjandi hafi þurft að færa sig og ganga milli ketilsins og stæðu af járnplönkum án þess að ráðið verði með vissu af þessari lýsingu hvort áfrýjandi hafi verið að logsjóða þegar slysið varð. Um þetta eða nánari tildrög slyssins var áfrýjandi ekki spurður þegar hann gaf aðilaskýrslu fyrir dómi. Aftur á móti kom fram í vætti Sylwester Adamczyk að áfrýjandi hefði verið að logsjóða þegar slysið varð. Í hinum áfrýjaða dómi er lagt til grundvallar, í samræmi við það sem sagður er málatilbúnaður áfrýjanda, að hann hafi verið á gangi meðfram katlinum. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi mótmælt því að þessi grundvöllur hafi verið lagður að málinu í stefnu. Til viðbótar við þessa ónákvæmni skortir mjög á lýsingu í stefnu hvernig nánar var staðið að verkinu. Í þeim efnum skiptir meðal annars máli hvort áfrýjandi hafi mátt vita að samstarfsmaðurinn hafði lokið sínu verki þannig að ketilinn hafi aðeins hangið saman á því hafti sem áfrýjandi átti eftir að sjóða í sundur. Þá kemur ekki fram hvort ketillinn hafi brotnað vegna eigin þunga eða hvort áfrýjandi hafi lokið við að sjóða hann í sundur. Að öllu þessu virtu var málatilbúnaður áfrýjanda svo óglöggur og óljós, án þess að úr því hafi verið bætt undir rekstri málsins í héraði, að óhjákvæmilegt er að vísa málinu frá héraðsdómi án kröfu. Samkvæmt e. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal í forsendum dóms greina helstu málsástæður aðila og réttarheimildir sem þeir byggja á. Er þetta í samræmi við þá meginreglu sem kemur fram í 3. mgr. sömu greinar að dómar eigi að vera stuttir og glöggir. Í hinum áfrýjaða dómi er látið við það sitja að taka upp í heild sinni stefnu og greinargerð í stað þess að dómari lýsi sjálfur málsástæðum aðila. Þannig hafa ratað inn í dóminn orðréttar tilvitnanir í skráðar reglur og fræðirit. Þetta fer í bága við fyrrgreindar lagareglur um hvernig standa beri að samningu dóma og er aðfinnsluvert. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2011. I Mál þetta, sem dómtekið var föstudaginn 28. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af PiotrGrzegorz Krystoszyk, kt. 170768-2569, Miðholti 13, Mosfellsbæ, með stefnu, birtri 8. desember 2010, á hendur Verði tryggingum hf., kt. 441099-3399, Borgartúni 25, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndi greiði stefnanda kr. 10.042.731, með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, af kr. 1.308.900 frá 19. febrúar 2008 til 19. ágúst s.á., en af kr. 11.517.643 frá þeim degi til 15. febrúar 2010, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 17. marz 2010, en af kr. 10.726.245 frá þeim degi til 19. október 2011, en af kr. 10.042.731 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara gerir stefnandi þær kröfur, að stefndi greiði stefnanda kr. 6.153.988, með 4,5% vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, af kr. 1.308.900 frá 19. febrúar 2008 til 19. ágúst s.á., en af kr. 7.628.900, frá þeim degi til 15. febrúar 2010, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 17. marz 2010, en af kr. 6.837.502 frá þeim degi til 19. október 2011, en af kr. 6.153.988 frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafizt málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, ásamt virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hið stefnda félag, Vörður tryggingar hf., verði sýknað af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er þess krafizt, að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. II Málavextir Málavextir eru þeir að stefnandi var að vinna hjá Hringrás hf., kt. 420589-1319, að Klettagörðum 9 í Reykjavík þann 19. febrúar 2008. Var þetta fyrsti vinnudagur hans á starfsstöð Hringrásar við Klettagarða, en hann hafði áður starfað á starfsstöð fyrirtækisins á Reyðarfirði. Þennan dag var hann, ásamt samstarfsmanni sínum, að skera í sundur stóran ketil með logskurði. Stefnandi lýsir katlinum svo, að hann hafi verið mikill umfangs, hringlaga og vegið um 4-6 tonn. Hafi ketillinn legið á hliðinni, þegar þeir voru að vinna. Við hliðina á katlinum hafi verið stór stæða af stálplönkum og hafi gangvegurinn á milli stálplankanna og ketilsins því verið mjög þröngur. Kveður stefnandi starfsmann á lyftara hafa ítrekað verið beðinn um að fjarlægja stálplankastæðuna, en án árangurs. Hafi stefnandi og samstarfsmaður hans, Sylwester Adamczyk, verið að skera ketilinn eftir endilöngu, þegar slysið varð. Stefnandi kveðst hafa þurft að færa sig til, og hafi hann orðið að ganga á milli ketilsins og stálplankastæðunnar. Þegar hann var að ganga á milli ketilsins og stæðunnar, hafi ketillinn losnað í sundur, og hafi efri hlutinn fallið á vinstra læri hans með þeim afleiðingum að hann hafi hlotið mjög kurlað lærbrot. Stefnandi var fluttur með sjúkrabíl á slysadeild LSH í Fossvogi, þar sem hann gekkst undir aðgerð daginn eftir, en gert var að brotinu með mergnagla og skrúfum. Kveðst stefnandi hafa legið á sjúkrahúsi vegna þessa í 7-10 daga. Aðilar málsins stóðu sameiginlega að því að afla matsgerðar. Afleiðingar slyssins voru metnar með matsgerð Guðna Arinbjarnar læknis og Arnar Höskuldssonar hrl., dags. 7. janúar 2010. Tímabundið atvinnutjón stefnanda var talið vera frá slysdegi og fram til 17. ágúst 2008 og þjáningatímabil 6 mánuðir, en þar af hafi stefnandi verið rúmliggjandi í 8 daga. Varanlegur miski var talinn 12 stig og varanleg örorka 15%. Vinnuveitandi stefnanda var með slysatryggingar launþega og ábyrgðartryggingu hjá stefnda. Greiddar hafa verið bætur úr slysatryggingu launþega, en bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu hefur verið hafnað. Stefnandi skaut höfnun stefnda á bótaskyldu til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem staðfesti niðurstöðu stefnda. Greinir aðila á um bótaskyldu stefnda, en kröfu á hendur honum byggir stefnandi á ákvæði 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveður höfnun stefnda með öllu ótæka, enda hvíli rík skylda á vinnuveitanda að tryggja, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Af málsatvikum sé ljóst, að kröfum laga nr. 46/1980 um fullnægjandi öryggisaðstæður á vinnustöðum hafi ekki verið fullnægt í starfsemi Hringrásar ehf. Hafi því verið um að ræða óforsvaranlegar vinnuaðstæður. Til stuðnings málatilbúnaði stefnanda sé vísað til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Samkvæmt 13. gr. skuli atvinnurekandi tryggja, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta á vinnustað. Samkvæmt 14. gr. skuli atvinnurekandi gera starfsmönnum sínum ljósa slysa- og sjúkdómshættu, sem kunni að vera bundin við starf þeirra. Atvinnurekandi skuli að auki sjá um, að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun í að framkvæma störf sín á þann hátt, að ekki stafi hætta af. Í 37. gr. sömu laga, sbr. einnig 42. gr., komi fram, að vinnu skuli haga og framkvæma þannig, að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Fylgja skuli viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða, svo og fyrirmælum Vinnueftirlits ríkisins, að því er varði aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Stefnandi bendi einnig á, að verkstjóri á vinnustað beri mikilvægar skyldur samkvæmt lögum nr. 46/1980. Samkvæmt 21. gr. laganna sé verkstjóri fulltrúi atvinnurekanda og beri honum að sjá til þess, að allur búnaður sé góður og öruggt skipulag sé ríkjandi á þeim vinnustað, sem hann hafi umsjón með. Í 1. mgr. 23. gr. sé einnig kveðið á um, að verkstjóri skuli beita sér fyrir, að starfsskilyrði innan þess starfssviðs, sem hann stjórni, séu fullnægjandi að því er varði aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Hann skuli sjá um, að þeim ráðstöfunum, sem gerðar séu til þess að auka öryggi og bæta aðbúnað og hollustuhætti sé framfylgt. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skuli verkstjóri jafnframt tryggja, að hættu sé afstýrt, verði hann var við einhver þau atriði, sem leitt geti til hættu á slysum eða sjúkdómum. Ketillinn, sem unnið hafi verið við, hafi vegið 4-6 tonn og því ljóst, að því vinnufyrirkomulagi, sem stuðzt hafi verið við, hafi fylgt mikil slysahætta. Hægt hefði verið að koma fyrir öryggisbúnaði til að draga úr þeirri hættu. Hafi það verið í verkahring vinnuveitanda að tryggja viðhlítandi öryggisráðstafanir. Sem kunnugt sé, hafi Vinnueftirlit ríkisins og lögregla komið á vettvang vegna slyssins. Í umsögn Vinnueftirlits ríkisins komi fram, að engar ráðstafanir hafi verið gerðar til að koma í veg fyrir, að ketillinn ylti. Sökum lögunar hans hafi hlutar hans auðveldlega getað oltið í sundur hver í sína áttina. Varðandi aðstæður á slysstað segi í umsögninni, að vinnusvæðið hafi verið blautt eftir rigningu og leysingar síðustu daga. Þar af leiðandi hafi svæðið, sem ketillinn stóð á, verið hált og hættulegra en ella. Vinnuaðstæður hafi jafnframt verið erfiðar vegna þess að þennan dag hafi verið dimmt og hvasst. Í umsögn Vinnueftirlitsins komi enn fremur fram, að fyrirtækið hafði ekki farið í áhættumat í samræmi við XI. kafla laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Samkvæmt 65. gr. a beri atvinnurekandi ábyrgð á, að gert sé sérstakt áhættumat, þar sem meta skuli áhættu í starfi með tilliti til öryggis og heilsu starfsmanna og áhættuþátta í vinnuumhverfi. Í 65. gr. a segi nánar tiltekið: 65. gr. a. Atvinnurekandi ber ábyrgð á að gert sé sérstakt áhættumat þar sem meta skal áhættu í starfi með tilliti til öryggis og heilsu starfsmanna og áhættuþátta í vinnuumhverfi. Við gerð áhættumatsins skal sérstaklega litið til starfa þar sem fyrirsjáanlegt er að heilsu og öryggi þeirra starfsmanna sem sinna þeim sé meiri hætta búin en öðrum starfsmönnum. 2. mgr. Þegar áhættumat á vinnustað gefur til kynna að heilsu og öryggi starfsmanna er hætta búin skal atvinnurekandi grípa til nauðsynlegra forvarna í þeim tilgangi að koma í veg fyrir hættuna eða, þar sem þess er ekki kostur, draga úr henni eins og frekast er unnt. Vinnueftirlitið hafi talið, að meginástæðu slyssins mætti rekja til þess, að engar ráðstafanir hafi verið gerðar til að koma í veg fyrir, að hringlaga ketillinn, sem verið var að hluta í sundur eftir endilöngu, gæti oltið auðveldlega, þegar hann losnaði í sundur. Bleytan á vinnusvæðinu gæti einnig hafa átt einhvern þátt. Meðvirkandi orsök hafi verið sú, að ekki hafi verið unnið eftir reglugerð nr. 920/2006, er varði skyldur atvinnurekanda um áhættumat, fræðslu og þjálfun til starfsmanna. Í 25. gr. reglugerðarinnar segi eftirfarandi: Atvinnurekandi skal tryggja að hver starfsmaður fái nægilega þjálfun að því er varðar aðbúnað, öryggi og hollustuhætti á vinnustað, meðal annars með upplýsingum og tilsögn sem sniðin er að vinnuaðstæðum hans og starfi, í eftirfarandi tilvikum: a) um leið og starfsmaður er ráðinn til starfa, b) ef starfsmaður er fluttur á annan stað eða í annað starf, c) ef nýr búnaður er tekinn í notkun eða búnaði er breytt, d) ef ný tækni er innleidd. Þjálfunina skal laga að nýjum eða breyttum áhættuþáttum og nýrri þekkingu og endurtaka reglulega ef þörf er á. Þegar áhætta í starfi er mikil samkvæmt áhættumati skulu vera til skriflegar verklagsreglur um hvernig starfið skuli framkvæmt. Atvinnurekandi skal gera viðeigandi ráðstafanir sem tryggja að einungis þeir starfsmenn sem hlotið hafa nægilega tilsögn hafi aðgang að svæðum þar sem alvarleg og sérstök hætta er á ferðum. Atvinnurekandi skal greiða kostnað við þjálfun skv. 1.2. mgr. og skal þjálfunin fara fram á vinnutíma. Stefnandi vísi einnig til reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja, en þar segi m.a. í grein 2.6 í I. viðauka: Þegar öryggi og heilbrigði starfsmanna krefst þess skal tryggja stöðugleika tækja eða hluta þeirra með festingum eða á annan viðeigandi hátt. Til hliðsjónar sé vísað til 5. gr. reglugerðarinnar: Atvinnurekandi skal gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að tæki sem starfsmönnum er ætlað að nota innan fyrirtækisins hæfi verkinu sem inna skal af hendi eða sé hæfilega lagað að verkinu, þannig að starfsmenn geti notað tækið án þess að öryggi þeirra eða heilsu sé hætta búin. Við val á tæki skal atvinnurekandi hafa til hliðsjónar þau sérstöku vinnuskilyrði, aðstæður og áhættu sem fyrir hendi er innan vinnustaðar, þar á meðal áhættu á vinnusvæði og þá áhættu sem notkun viðkomandi tækis hefur í för með sér. Þegar ekki er að fullu unnt að tryggja að starfsmenn geti notað tæki án þess að öryggi og heilsu þeirra sé hætta búin, skal atvinnurekandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til að draga úr áhættunni eins og kostur er. Í 8. gr. reglugerðarinnar segir, að atvinnurekandi skuli sjá um, að starfsmenn fái nauðsynlega kennslu og þjálfun við að framkvæma störf sín á þann hátt, að ekki stafi hætta af. Varðandi fyrirmæli um úrbætur segi í umsögn Vinnueftirlitsins, að samkvæmt lögum nr. 46/1980 skyldi atvinnurekandi tryggja, að fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar væri gætt. Einnig skyldi tryggja stöðugleika tækja með festingum eða á annan viðunandi hátt, enda ljóst, að slíkt hafi verið vanrækt af hálfu Hringrásar ehf., auk þess sem ekkert áhættumat hafi legið fyrir. Stefndi hafi haldið því fram, að samstarfsmaður stefnanda hafi varað hann við því að ganga, þar sem ljóst væri, að kerið myndi falla, en hann hafi ekki hlustað. Þessari fullyrðingu sé alfarið hafnað af hálfu stefnanda, enda með öllu ósannað. Þá sé rétt að árétta, til að koma í veg fyrir allan vafa, að stefnandi hafi ekki verið búinn að vinna í ár hjá fyrirtækinu, heldur einungis í nokkra mánuði, þ.e. frá 28. ágúst 2007. Hann hafi því einungis verið búinn að starfa hjá fyrirtækinu í um tæplega 6 mánaða skeið. Einnig sé bent á, að stefnandi hafi fengið sérstök fyrirmæli frá yfirmanni sínum, Sigurði Kristni Baldurssyni, um að vinna verkið en hafi ekki tekið þá ákvörðun að eigin frumkvæði, enda hafi hann lotið boðvaldi vinnuveitanda síns. Þess beri að geta, að stefnandi hafi gert athugasemdir við yfirmenn sína vegna ásigkomulags verkfæra, sem nota þurfti við verkið, en ekki hafi verið hlustað á athugasemdir hans. Einnig verði að átelja það, að raunverulega hefðu þrír menn átt að vinna verkið saman, en yfirmaður stefnanda hafi einungis látið tvo menn vinna verkið í umrætt sinn. Eftir slysið hafi þrír menn hins vegar verið látnir vinna sambærileg verk. Stefnandi veki jafnframt athygli á því, að í greinargerð stefnda til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum bendi stefndi á, að Vinnueftirlitið hafi aldrei kynnt sér með hvaða hætti staðið hafi verið að þjálfun stefnanda, þegar hann hóf störf hjá Hringrás ehf. Virðist stefndi því telja, að rannsókn lögreglu og Vinnueftirlits hafi verið ábótavant að þessu leyti, en stefndi hafi þó ekkert aðhafzt í því skyni að hlutast til um frekari rannsókn á þessu atriði. Í þessu samhengi sé lögð áherzla á, að vinnuveitanda beri að hlutast til um fullnægjandi rannsókn á aðdraganda og tildrögum vinnuslysa. Þó svo að lögregla og Vinnueftirlit ríkisins komi á vettvang og framkvæmi rannsókn, firri það vinnuveitanda ekki þeirri skyldu að tryggja fullnægjandi og upplýsandi rannsókn, sbr. Hrd. frá 19. mars 2009 í máli nr. 363/2008. Af þessum dómi og fleiri dómum Hæstaréttar sjáist glögglega, að vinnuveitandi beri hallann af því, ef um er að ræða óljós atriði, sem leiða hefði mátt í ljós með nákvæmari og betri rannsókn. Stefnandi geti með engu móti fallizt á, að hann hafi sýnt af sér gáleysi við verkið. Bent sé á, að reynsla starfsmanns ein og sér geti ekki firrt hann bótarétti, þegar ljóst sé, að aðstæðum á vinnustað og þjálfun hafi verið áfátt. Jafnframt sé minnt á, að stefnandi hafi aðeins starfað hérlendis í örfáa mánuði og á svæði Hringrásar við Klettagarða í einn dag. Þá beri einnig að líta til þess, að vinnuveitandi beri höfuðábyrgð á öryggi vinnuaðstæðna og verkstjórn, og starfsmenn vinni á ábyrgð vinnuveitenda sinna. Telji stefnandi, að verkstjóri Hringrásar ehf. hafi brugðizt þeim ríku skyldum, sem á honum hafi hvílt samkvæmt framangreindum ákvæðum. Ekki verði fallizt á, að skylda verkstjóra til að sinna verkstjórn og eftirliti falli niður eða minnki, þótt um reynda starfsmenn sé að ræða, sbr. 21. og 23. gr. laga nr. 46/1980 og til hliðsjónar Hrd. frá 16. september 1999 í máli nr. 46/1999. Beri verkstjóri skylda að lögum til að tryggja viðunandi öryggi á vinnustað og af skýrslu Vinnueftirlits ríkisins sé ljóst, að aðstæðum á vinnustað hafi verið ábótavant. Hafi verkstjóra að verkinu borið skylda að lögum til að tryggja viðunandi aðbúnað á verkstað. Slíkt eftirlit hafi ekki verið í höndum stefnanda, heldur verkstjóra. Verkstjóri, eða yfirmaður stefnanda á vettvangi, hafi mælt fyrir um framkvæmd verksins, og geti vinnuveitandi þar af leiðandi ekki firrt sig ábyrgð á vinnuaðstæðum. Megi hér vísa til rits Viðars Más Matthíassonar, Skaðabótaréttur, bls. 377: Með vísan til þeirra ríku skyldna, sem í IV. kafla laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, eru lagðar á vinnuveitanda (atvinnurekanda) á öllum aðbúnaði á vinnustað og öryggi starfsmanna við framkvæmd starfs, getur vart verið um það að ræða, að slík ábyrgð verði lögð á starfsmanninn, jafnvel þótt hann hafi starfað við ófullnægjandi aðstæður um langa hríð. Gera verði þær kröfur til vinnuveitenda, að þeir komi nauðsynlegum leiðbeiningum til starfsmanna sinna með þeim hætti, að starfsmennirnir skilji í raun, hvað átt sé við og hvað beri að varast. Í lögregluskýrslu komi skýrt fram, að ekki hafi náðst að ræða við stefnanda á vettvangi, þar sem hann hafi hvorki verið mælandi á íslenzku né ensku. Vegna þessara tungumálaörðugleika hafi yfirmönnum stefnanda borið sérstaklega að gæta þess, að leiðbeiningar vegna verksins kæmust örugglega til skila. Hér verði að hafa í huga, að vinnuveitandi hafi frjálst val um, hvort hann ráði til sín erlent starfsfólk. Ákveði vinnuveitandi á annað borð að ráða til sín slíkt starfsfólk, verði hann að undirgangast þær lagaskyldur, sem almennt hvíli á honum, til þess að tryggja starfsöryggi starfsmanna sinna. Væri með öllu ótækt og óeðlilegt, ef „veittur yrði afsláttur“ af þeirri kröfu, þegar í hlut ætti erlent starfsfólk, sem hvorki skilji íslenzku né ensku. Stefnandi telji ljóst, að atvinnurekandi hans og verkstjóri hafi vanrækt þær skyldur, sem á honum hvíli varðandi öryggi á vinnustöðum. Að hans mati hafi þær reglur, sem raktar séu að framan, verið þverbrotnar af vinnuveitanda hans og standi því engin rök til þess að láta stefnanda bera tjón sitt alfarið sjálfur. Með hliðsjón af framangreindu og þeirri staðreynd, að brotið hafi verið gegn fjölda skráðra hátternisreglna, sem á starfssviðinu gildi, telji stefnandi, að stefndi (sic í stefnu) og starfsmenn hans, þ.á m. verkstjóri á vinnusvæðinu, hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og að vanbúnaður hafi verið á vinnusvæðinu. Á grundvelli hinnar ólögfestu meginreglu íslenzks skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð telji stefnandi, að um sé að ræða bótaskylda háttsemi, og því eigi hann rétt á greiðslu úr ábyrgðartryggingu Hringrásar ehf. hjá stefnda. Afleiðingar slyssins, þ.e. tjón stefnanda, hafi verið staðfestar með matsgerð, svo sem fyrr sé rakið. Dómkröfur stefnanda byggi á áðurnefndri matsgerð og sundurliðist þannig: Aðalkrafa: 1. Bætur skv. 3. gr. skbl. 172 x (700 x (7033/3282)) kr. 258.000 8 x (1.300 x (7033/3282)) kr. 22.300 2. Bætur skv. 4. gr. kr. 1.028.600 4.000.000 x (7033/3282) x 12% 3. Bætur skv. 5-7. gr. skbl. kr. 10.208.743 (5.436.000 x 1,08) x (350,4/319,1) = 6.446.745 6.446.745 x 10,557 x 15% 4. Greiðsla úr launþegatryggingu kr. - 791.398 5. Eingreiðsla frá Sjúkratryggingum kr. - 683.514 Samtals kr. 10.042.731 Kröfugerð stefnanda miðist við matsgerð Guðna Arinbjarnar læknis og Arnar Höskuldssonar hrl., um afleiðingar slyssins. Sé tekið mið af skaðabótalögum nr. 50/1993 eins og þau voru á slysdeginum. Krafa stefnanda um þjáningabætur byggist á 3. gr. skbl. Séu þjáningabæturnar reiknaðar með hliðsjón af matsgerðinni. Samkvæmt því reiknist þjáningabætur í alls 172 daga, þar af hafi stefnandi verið rúmliggjandi í 8 daga. Séu fjárhæðir síðan uppfærðar miðað við lánskjaravísitölu í janúar 2010, sbr. 15. gr. laganna. Krafa stefnanda um miskabætur byggist á 4. gr. skaðabótalaganna og áðurgreindu mati um 12 stiga varanlegan miska. Fjárhæð bótanna taki mið af grunnfjárhæðinni, kr. 4.000.000, uppfærðri, miðað við lánskjaravísitölu í janúar 2010, sbr. 15. gr. skbl. Krafa um bætur vegna varanlegrar örorku taki einnig mið af framangreindri matsgerð og 5.-7. gr. skbl. Hafi varanleg örorka verið talin hæfilega metin 15% og miðist kröfugerð stefnanda við þá niðurstöðu. Við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku hafi ekki verið talið unnt að taka mið af tekjum stefnanda samkvæmt skattframtölum síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið, og því sé miðað við 2. mgr. 7. gr. skbl. Hafa verði í huga, að óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi í skilningi ákvæðisins. Stefnandi hafi lokið námi 27 ára, en hann sé rafvélavirki að mennt. Hann hafi unnið við þá iðju um áralangt skeið í Póllandi. Stefnandi hafi síðan komið hingað til lands í ágúst 2007 og farið að vinna sem bifvélavirki. Af þessum sökum sé ekki unnt að taka mið af tekjum hans síðustu þrjú árin fyrir slys í samræmi við meginreglu 1. mgr. 7. gr. skbl. Miklar breytingar hafi átt sér stað á högum hans árið 2007, er hann flutti til Íslands og hóf störf hérlendis. Skilyrðum 2. mgr. 7. gr. um óvenjulegar aðstæður sé því fullnægt í tilviki stefnanda. Líta beri til athugasemda með frumvarpi því, er varð að skaðabótalögum nr. 50/1993, en þar segi m.a., að þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða starfi, skuli fjárhæð árslauna þó metin sérstaklega. Óvenjulegar aðstæður séu meðal annars fyrir hendi í skilningi ákvæðisins, þegar breytingar hafi orðið á starfshögum tjónþola skömmu fyrir slys. Þá hafi ákvæði skaðabótalaga um bætur fyrir varanlega örorku það að markmiði að tryggja tjónþola fullar bætur fyrir framtíðartekjumissi. Í sérstökum athugasemdum með 6. gr. í frumvarpi því, er varð að lögum nr. 37/1999, segi: Launatekjur liðinna ára eru hins vegar ekki góður mælikvarði ef breytingar höfðu orðið á högum tjónþola skömmu áður en slys varð eða þegar fullyrða má að slíkar breytingar standi fyrir dyrum. Má nefna sem dæmi að tjónþoli hafi skipt um starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum eða látið af starfi og hafið töku lífeyris. Með hliðsjón af framangreindu telji stefnandi, að rétt sé að meta sérstaklega mögulegar framtíðartekjur hans, og því beri að styðjast við 2. mgr. 7. gr. skbl., en skilyrði lagaákvæðisins hafi verið rýmkuð verulega með lögum nr. 37/1999. Í sérstökum athugasemdum með frumvarpi því, er varð að lögum nr. 37/1999, segi enn fremur: Þá er gerð tillaga um að 2. mgr. 7. gr. verði rýmkuð þannig að mati verði beitt í þeim tilvikum þegar viðmiðun við síðustu þrjú tekjuár fyrir slys þykir af einhverjum ástæðum ekki réttmæt. Að teknu tilliti til framangreinds geri stefnandi aðallega kröfu um, að miðað verði við meðaltekjur iðnaðarmanna árið 2007, samkvæmt launatöflum Hagstofu Íslands, en stefnandi hafi, sem kunnugt sé, unnið sem iðnaðarmaður hjá Hringrás ehf. Sú launaviðmiðun sé svo uppfærð miðað við launavísitölu við stöðugleikapunkt. Stefnandi telji, að þessi launaviðmiðun sé raunhæf í hans tilviki, enda í samræmi við menntun hans og reynslu. Krafist sé 4,5% vaxta skv. 16. gr. skbl. vegna þjáningabóta og varanlegs miska frá slysdegi, þann 19. febrúar 2008, fram að stöðugleikatímapunkti, þann 19. ágúst 2008, en frá þeim degi einnig af bótum vegna varanlegrar örorku, skv. 16. gr. skbl., fram til 15. febrúar 2010, er mánuður var liðinn frá því að kröfubréf var sent, en dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af þeirri fjárhæð frá þeim degi og fram til greiðsludags. Varakrafa: 1. Bætur skv. 3. gr. skbl. 172 x (700 x (7033/3282)) kr. 258.000 8 x (1.300 x (7033/3282)) kr. 22.300 2. Bætur skv. 4. gr. kr. 1.028.600 4.000.000 x (7033/3282) x 12% 3. Bætur skv. 5-7. gr. skbl. kr. 6.320.000 2007: (3.365.157 x 1,08) x (350,4/319,1) = 3.990.860 3.991.000 x 10,557 x 15% 4. Greiðsla úr launþegatryggingu kr. - 791.398 5. Eingreiðsla frá Sjúkratryggingum kr. - 683.514 Samtals kr. 6.153.988 Varðandi skýringu á hverjum kröfulið fyrir sig vísist til umfjöllunar um aðalkröfu. Enn fremur vísist til fyrri umfjöllunar varðandi 2. mgr. 7. gr. skbl. Að teknu tilliti til framangreinds geri stefnandi til vara kröfu um, að miðað verði við tekjur ársins 2007, uppreiknaðar til heils árs, en árið 2007 hafi stefnandi einungis unnið í 5 mánuði. Sé þetta gert í samræmi við Hrd. í máli nr. 646/2009. Umrædd launaviðmiðun sé svo uppfærð miðað við launavísitölu við stöðugleikapunkt. Stefnandi telji, að þessi launaviðmiðun sé raunhæf í hans tilviki í ljósi aðstæðna. Kröfur stefnanda styðjist við skaðabótalög nr. 50/1993, með síðari breytingum og almennar ólögfestar reglur íslenzks réttar um skaðabætur, þ.á m. sakarregluna og regluna um vinnuveitandaábyrgð. Einnig vísi stefnandi, kröfum sínum til stuðnings, til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Jafnframt sé vísað til reglugerðar nr. 920/2006 um skipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum og reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja. Um vaxtakröfuna vísi stefnandi sérstaklega til 16. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, og um dráttarvaxtakröfuna til 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili skv. lögum nr. 50/1988 og beri því nauðsyn til að tekið verði tillit til skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Málsástæður stefnda Stefndi gerir athugasemdir við stefnu málsins og telur hana brjóta gegn grundvallarreglu einkamálaréttarfars um munnlega málsmeðferð, sbr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Þá sé stefnan í brýnni andstöðu við e. lið 80. gr. sömu laga þar sem kveðið sé á um, að lýsing málsástæðna og annarra atvika skuli vera gagnorð. Stefna máls þessa, sem fjalli um einn stakan einfaldan atburð, sé 10 blaðsíður og hafi að geyma ítarlega endursögn á laga- og reglugerðarákvæðum auk beinna tilvitnana í slíkar heimildir. Þá sé vitnað orðrétt til fræðirita og lögskýringargagna og svo vísað til dóma. Þessi framsetningarmáti standist ekki, að mati stefnda, og sé í andstöðu við fyrrgreind lagafyrirmæli. Aðalkrafa Í máli þessu krefji stefnandi stefnda um greiðslu bóta vegna metins líkamstjóns á sakargrundvelli, annars vegar vegna skorts á verkstjórn starfsmanna Hringrásar hf. og hins vegar vegna óforsvaranlegra vinnuaðstæðna. Engri slíkri saknæmri háttsemi af hálfu starfsmanna Hringrásar hf. sé til að dreifa, sem leitt geti til ábyrgðar á þeim fjárkröfum, sem stefnandi haldi fram. Á því sé byggt af hálfu stefnda, að slysið verði eingöngu rakið til gáleysis stefnanda sjálfs, eða óhappatilviljunar, enda algjörlega að tilefnislausu sem stefnandi hafi fært sig til með framangreindum afleiðingum. Stefnandi hafi verið rétt tæplega fertugur, þegar slysið átti sér stað, og sé menntaður iðnaðarmaður, rafvélavirki. Samkvæmt staðhæfingum stefnanda hafi hann unnið við þá iðngrein í 13 ár, eftir að hann lauk prófi og þar til hann slasaðist. Jafnframt sé upplýst af hans hálfu, að hann hafi áður unnið sambærileg störf og þau, sem hann vann, er slysið varð. Við logskurðarverkefni sem þetta, sem sé í eðli sínu ekki flókið verkefni, sýnist einboðið, að það falli í hlut starfsmannsins sjálfs að meta aðstæður hverju sinni, t.d. hvenær þess megi vænta, að logskurði sé að ljúka og hluturinn, sem verið sé að skera, fari í sundur. Slík tímamót í verki sem þessu séu augljós. Þá muni stefnandi jafnframt hafa verið varaður við að ganga þá leið, sem hann fór, án þess að hann hafi tekið mark á þeim orðum. Stefndi mótmæli þeirri fullyrðingu stefnanda, að slysið megi rekja til ófullnægjandi verkstjórnar, og að skyldur þær, sem á verkstjóra hvíli lögum samkvæmt, hafi verið vanræktar. Tjónþoli hafi fengið þjálfun hjá starfsmönnum Hringrásar á þeim tíma, sem hann starfaði fyrir fyrirtækið á starfsstöð þess í Fjarðarbyggð. Starfsemi fyrirtækisins fyrir austan sé eðlislík þeirri starfsemi, sem fram fari við Klettagarða. Viðkomandi verk hafi verið mjög einfalt og ekki þarfnazt nákvæmra leiðbeininga, og hefði stefnandi sjálfur mátt gera sér grein fyrir, að varhugavert gæti verið að ganga í veg fyrir fallandi hlut, sem hann hafði sjálfur skorið í sundur. Það eitt, að fyrirtækið hafi ekki farið í áhættumat samkvæmt 65. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, leiðir alls ekki sjálfkrafa til þess, að skilyrði saknæmis séu uppfyllt. Auk þess hafi ekki verið sýnt fram á, af hálfu stefnanda, að starfsmenn Hringrásar hf. hafi ekki unnið eftir efnisreglum þeim, er reglugerð nr. 920/2006 kveði á um og varði skyldur atvinnurekanda um áhættumat, fræðslu og þjálfun til starfsmanna. Því fari fjarri, að stefnda verði lagt til lasts, svo sakarábyrgð varði, að verkstjórn hafi ekki verið með þeim hætti, að staðið hafi verið yfir stefnanda. Stefnanda, sem fagmenntuðum manni á miðjum starfsaldri, hafi mátt treysta til þess að framkvæma við annan mann svo einfalt verk sem logskurður þessi hafi verið. Málsástæða stefnanda um óforsvaranlega verkstjórn sé þannig, að mati stefnda, algerlega ósönnuð, auk þess sem ekkert liggi fyrir um, á hvern hátt óforsvaranleg verkstjórn hafi leitt til slyss stefnanda. Að sama skapi sé á því byggt af hálfu stefnda, að slys stefnanda verði ekki með nokkrum hætti rakið til aðstæðna á vinnustað. Í því sambandi vísist til skýrslu Vinnueftirlits ríkisins, þar sem fram komi, að meginorsök slyssins hafi verið sú, að engar ráðstafanir hafi verið gerðar til að koma í veg fyrir að hringlaga ketillinn, sem verið var að hluta í sundur eftir endilöngu, gæti oltið auðveldlega, þegar hann losnaði í sundur. Af hálfu stefnda sé því haldið fram, að hættan af því, að ketillinn færi í sundur, hafi verið svo augljós, að stefnanda hafi verið, eða hefði mátt vera hún ljós. Það, að svo tækist til, að hann færi í sundur, hafi verið beinlínis ætlunin með því logskera ketilinn. Rétt sé í þessum efnum að árétta, að stefnandi hafi ekki verið nýgræðingur í starfinu eða vinnumarkaði, heldur verði að ætla, að hann hafi haft aldur og reynslu til að leggja mat á hættueiginleika umhverfis síns á hverjum tíma og hvernig hann gæti bezt gengið fram á öruggan hátt, bæði í vinnunni og í frítíma. Ekkert liggi fyrir um það, á hvern hátt Hringrás hf. geti borið saknæma og bótaskylda ábyrgð á því, að stefnandi hafi fært sig þangað, sem ljóst hafi verið, að ketillinn myndi falla, þrátt fyrir aðvaranir starfsfélaga síns. Í stefnu sé vísað til reglugerðar nr. 367/2006 um notkun tækja og vísað til greinar 2.6 í I. viðauka og til hliðsjónar 5. gr. í því sambandi. Ekkert hafi komið fram í gögnum málsins sem bendi til þess, að orsök slyssins verði rakin til þess tækjabúnaðar, sem stefnandi notaði til verksins. Slíku sé alfarið mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Á hvern hátt vinnustaðnum hafi verið svo áfátt að öðru leyti sé ekki upplýst af hálfu stefnanda, heldur látið nægja að rekja almenn sjónarmið í þessum efnum, án tengsla við sakarefni máls þessa. Engar ályktanir verði dregnar af því, að blautt hafi verið á vinnusvæðinu. Ekkert liggi fyrir um, að stefnanda hafi skrikað fótur, né liggi neitt fyrir um, að ketillinn, sem verið var að skera, hafi hreyfzt úr stað. Allt slíkt sé ósannað. Þeirri staðhæfingu stefnanda sé mótmælt sem rangri og ósannaðri, auk þess sem það hafi efnislega enga þýðingu í máli þessu, að stefnandi hafi gert athugasemdir við yfirmenn sína vegna ásigkomulags verkfæra, sem nota þurfti við verkið. Ekkert verkfæri hafi bilað. Þá sé þeirri fullyrðingu stefnanda, að raunverulega hefðu þrír menn átt að vinna verkið saman, mótmælt sem ósannaðri. Tungumálakunnátta stefnanda hafi engin áhrif haft á, að slys stefnanda hafi átt sér stað. Þvert á móti liggi upplýst fyrir, að samstarfsmaður hans, sem vann með honum við þetta verkefni, sé af pólsku bergi brotinn, eins og stefnandi, og því þess umkominn að ræða við stefnanda, bæði almennt, sem og um einstakar athafnir, í sambandi við framkvæmd vinnunnar. Enda sé ósannað, að orsakatengsl séu á milli þess og slyss stefnanda. Þeirri staðhæfingu í málsatvikalýsingu í stefnu sé mótmælt sem rangri og ósannaðri, að við hliðina á fyrrefndum katli hafi verið stór stæða af stálplönkum, sem starfsmaður á lyftara hafi ítrekað verið beðinn um að fjarlægja. Þá skuli áréttað, að sönnunarbyrði á tildrögum slyssins hvíli á stefnanda sem slíkum, en við stefnda, Vörð tryggingar hf., verði ekki sakazt um skort á upplýsingum, enda bæði Vinnueftirlit og lögregla kölluð á staðinn í samræmi við skyldur Hringrásar ehf. sem atvinnurekanda. Varakrafa Á því sé í fyrsta lagi byggt af hálfu stefnda, að telji stefnandi sig með réttu eiga lögvarða kröfu til bóta, þá beri að líta til þess, að framganga stefnanda hafi stappað nærri stórfelldu gáleysi. Slíkt gáleysi sé ekki þesslegt, að aðrir en stefnandi verði að bera ábyrgð á því. Um málsástæður þessarar kröfu vísist til málsástæðna aðalkröfu að breyttu breytanda. Þá sé því mótmælt, að forsendur útreiknings kröfugerðar stefnanda fái staðizt. Stefnandi byggi á því að beita eigi 2. mgr. 7. gr. laga nr. 59/1993. Því sé mótmælt af hálfu stefnda, þar sem viðhlítandi sönnunargögn liggi ekki fyrir því til stuðnings, að hugtaksskilyrðum lagaákvæðisins sé fullnægt. Stefnandi beri sönnunarbyrði þessara staðhæfinga sinna. Því sé mótmælt sem röngu, að unnt sé að leggja viðmiðunartölur Hagstofunnar um meðallaun iðnaðarmanna til grundvallar kröfugerð. Þar sé ólíku saman að jafna. Eins fari um þá kröfugerð að miða við nokkra starfsmánuði stefnanda á árinu 1997. Slíkt viðmið sé ótækt án mun dýpri greiningar á því, hvað það sé, sem stefnandi hafi verið að sýsla við, og hvernig laun hans fyrir þá vinnu hafi verið samsett. Á meðan gögn, svo sem launaseðlar fyrir þessa mánuði, liggi ekki fyrir, sé réttmæti beitingar 2. mgr. 7. gr. ósannað. Loks, komi til þess, að Hringrás hf. eigi að bera einhvern hluta ábyrgðarinnar, sé á því byggt, að frá slíkri dómkröfu beri að draga þegar greiddar bætur vegna slysatryggingar launþega, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Sú fjárhæð, kr. 976.555, komi tvímælalaust til frádráttar fjárkröfum stefnanda á hendur stefnda, Verði tryggingum hf. Stefndi vísi til áðurgreindra lagaraka er varðar sýknukröfu, sem og ákvæða laga nr. 50/1993. Krafa um málskostnað styðjist við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en jafnframt sé krafizt álags á málskostnað, er nemi virðisaukaskatti, en stefndi reki ekki virðisaukaskattskylda starfsemi og beri því nauðsyn til að fá dæmt álag er þeim skatti nemi á hendi stefnanda. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi, sem og vitnin, Sylwester Adamczyk og Sigurður Baldursson, verkstjóri hjá Hringrás. Stefnandi byggir kröfur sínar einkum á því, að aðstæður á vinnustað hafi brotið gegn lögum nr. 46/1980 um öryggi og góðan aðbúnað á vinnustað, og verði slysið rakið til þess. Þá hafi skort á verkstjórn við verkið, sem og þjálfun til starfans. Af málatilbúnaði stefnanda er helzt að skilja, að öryggisreglur hafi verið brotnar með því að ekki hafi verið til staðar búnaður til þess að festa ketilinn, sem stefnandi var að skera, auk þess sem ekki hafi verið sinnt óskum stefnanda og samstarfsmanns hans um að fjarlægja stæðu með stálplönkum, sem var við hliðina á katlinum og þrengdi þar með gangveginn fram hjá katlinum. Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi, að hann hefði gengið í iðnskóla og tækniskóla í Póllandi þar sem hann hefði lært rafvélavirkjun og vélaviðgerðir. Einnig hefði hann lært logskurð í iðnskólanum, en aldrei starfað við það fyrr en hann hóf störf hjá Hringrás á Reyðarfirði í september eða október 2007. Í Póllandi hefði hann einkum unnið sem bílstjóri og viðgerðarmaður. Hann kvaðst hafa unnið við logskurð á Reyðarfirði, en ekki áður unnið við að skera svona stór stykki eins og ketilinn. Hann kvað fyrirmæli til sín frá verkstjóranum, Sigurði Baldurssyni, hafa komið frá strák á verkstæðinu, sem tali ensku, auk þess sem Sylwester, sem vann með honum við logskurðinn, hafi einnig talað ensku. Hann kvað engan búnað til þess að styðja við ketilinn hafa verið á svæðinu. Þá hafi Sylwester margbeðið lyftaramann um að fjarlægja stálplankastæðuna, sem var við ketilinn, án árangurs. Hann kvað rangt, að Sylwester hefði varað sig við að færa sig á þann stað, þar sem ketillinn var um það bil að falla. Eins og stefnandi lýsir atvikinu í stefnu var hann að ganga á milli ketilsins og stálplankastæðunnar, þegar ketillinn losnaði í sundur og féll á læri hans. Samkvæmt framburði Sylwesters Adamczyk fyrir dómi höfðu þeir nánast lokið skurðinum, en stefnandi hafi átt eftir að skera um hálfan meter, og hafi hann verið við þá vinnu, þegar ketillinn féll á hann. Er sá framburður ekki í samræmi við lýsingu stefnanda, sem segist hafa verið að ganga fram hjá katlinum, svo sem að framan greinir. Verður að leggja lýsingu stefnanda til grundvallar, þegar málsatvik eru virt, en vitnið Sylwester sá ekki sjálfan atburðinn gerast. Stefnandi hefur lagt fram svarthvít ljósrit af ljósmyndum, sem teknar voru á vettvangi. Eru ljósritin dökk og ógreinileg, en þó má greina, að enda þótt gangvegurinn væri þröngur milli stálstæðunnar og ketilsins, hafi verið nægilegt rými fyrir stefnanda til þess að komast fram hjá katlinum, án þess að eiga á hættu að verða undir, ef hann félli niður, eins og raunin varð. Með því að málatilbúnaður stefnanda ber hvorki með sér, að stefnandi hafi verið við logskurð, þegar slysið varð, né hefur því verið haldið fram, að hann hafi, vinnu sinnar vegna, þurft að standa við ketilinn, þar sem hann féll fram, verður að fallast á með stefnda, að stefnandi hafi sýnt gáleysi, þegar hann gekk svo nærri katlinum, sem hann gerði. Er þá litið til þess, að stefnandi var menntaður í logskurði og hafði auk þess öðlazt nokkra starfsreynslu, þegar slysið varð, og mátti gera sér grein fyrir þeirri hættu, sem gat verið á því, að ketillinn færi í sundur, þar sem skurðinum var nánast lokið. Á hinn bóginn verður ekki horft fram hjá því, að með þar til gerðum öryggisbúnaði hefði mátt draga úr hættunni á því að ketillinn félli fram, og verður þá að skoða hvort skortur á slíkum búnaði hafi verið saknæmur, þannig að bótaskyldu varði. Stefnandi hélt því fram fyrir dómi, að enginn búnaður hefði verið á svæðinu til þess að styðja við ketilinn. Sigurður Baldursson, verkstjóri hjá Hringrás, hélt því fram fyrir dómi, að krani hefði verið á staðnum, sem hefði mátt kalla til, til þess að hífa hlutinn og laga hann til, en það hefði bara þurft að kalla hann til. Vitnið Sylwester skýrði svo frá, að stundum, þegar þeir hefðu beðið um hjálp, hefði komið lyftari til þess að hjálpa þeim að halda hlutnum, sem verið var að skera, en svo hefði ekki verið í þetta sinn, því þeir hefðu ekki verið tilbúnir með verkið, þannig að þeir hefðu þurft á hjálp að halda, svo það hefði ekki verið nein ástæða til þess að biðja um hjálp. Framburður stefnanda stangast þarna á við framburð verkstjórans á staðnum, sem og framburð vitnisins Sylwesters, sem vann með stefnanda við stálskurðinn. Verður því að leggja til grundvallar, að til staðar hafi verið tæki, sem hefði getað stutt við ketilinn, hefði þess verið óskað. Verður að ætla, með hliðsjón af menntun stefnanda, starfsreynslu hans og þekkingu á því verki, sem hann var að vinna við, að hann hefði mátt gera sér grein fyrir þeim möguleika, að ketillinn kynni að falla í sundur, þegar skurðurinn var svo langt kominn, og að hann hefði átt að hafa frumkvæði að því að óska eftir því að fá aðstoð við að festa ketilinn. Þegar framangreint er allt virt, er ekki fallizt á, að vinnuveitandi stefnanda hafi ekki tryggt að viðhlítandi öryggisbúnaður væri á staðnum. Verður slys stefnanda því einungis rakið til gáleysis hans sjálfs, sem og óhappatilviks. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Stefnandi gerir kröfu í stefnu um greiðslu málskostnaðar, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Ekki liggur fyrir gjafsóknarleyfi í skjölum málsins, og verður gjafsóknarkostnaður því ekki dæmdur í málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Vörður tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, PiotrGrzegorz Krystoszyk. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 835/2016
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa V ehf. um dómkvaðningu matsmanns til að svara ellefu spurningum í máli sem H hf. hafði höfðað á hendur V ehf. Var hinn kærði úrskurður staðfestur að öðru leyti en því að hafnað var að leggja þrjár matsspurninganna fyrir hinn dómkvadda matsmann þar sem þær væru leiðandi um atriði sem lagalegur ágreiningur stæði um og dómara bæri að meta samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Auk þess var hafnað að leggja fyrir hann tvær spurninganna þar sem þær fullnægðu ekki áskilnaði 1. mgr. 61. gr. sömu laga um að skýrlega skuli koma fram í matsbeiðni hvað meta eigi og hvað aðili hyggist sanna með mati.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 15. desember 2016 en kærumálsgögn bárustHæstarétti 21. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2.desember 2016 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um dómkvaðningumatsmanns til að svara nánar tilgreindum spurningum samkvæmt matsbeiðni.Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess að beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns verðihafnað. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinuverði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur engin haldbær rök færtfram fyrir kröfu sinni um frávísun málsins frá Hæstarétti og verður henni þvíhafnað.Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði annaðistvarnaraðili byggingu frystigeymslu í Hafnarfirði fyrir Eimskip hf. Fólvarnaraðili sóknaraðila að sjá um ákveðna verkþætti auk þess sem sóknaraðili seldivarnaraðila stál til verksins. Lýtur ágreiningur aðila í efnisþætti málsinsmeðal annars að því hvor þeirra skuli bera kostnaðinn af því að meira af stáliþurfti í bygginguna en lagt var til grundvallar í samningi aðila. Í matsbeiðnivarnaraðila 2. nóvember 2016 eru settar fram spurningar í ellefu liðum og meðhinum kærða úrskurði féllst héraðsdómur á beiðni varnaraðila um að dómkvadduryrði matsmaður til að svara þeim. Í spurningu 2. a. er óskað eftir mati á þvíhversu marga daga verkið hafi tafist „vegna atriða sem voru á ábyrgð matsþola“.Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 leggur dómari mat á atriði semkrefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Í 1. mgr. 61. gr.laganna er meðal annars kveðið á um að dómari kveði einn eða tvo matsmenn tilað framkvæma mat ef ekki verði farið að sem í 2. mgr. 60. gr. laganna segir. Einsog spurningin er úr garði gerð er gengið út frá því að sóknaraðili beri ábyrgðá töfum sem urðu á verkinu. Að því leyti er spurningin leiðandi um atriði semlagalegur ágreiningur stendur um og dómara ber að meta á grundvellilagaþekkingar sinnar. Fer spurningin því í bága við fyrirmæli 2. mgr. 60. gr.laga nr. 91/1991.Í spurningu 2. b. er óskað mats á því aðhve miklu leyti reikningar sóknaraðila til varnaraðila vegna verksins séu of háirvegna rangra einingaverða miðað við tilboð sóknaraðila. Þá er í spurningu 2. c.óskað mats á því að hve miklu leyti reikningar sóknaraðila séu of háir vegnarangrar gengisviðmiðunar. Verður ekki annað ráðið af málatilbúnaði aðila en aðlagalegur ágreiningur sé um hvort einingaverð og gengisviðmið í reikningumsóknaraðila hafi verið rangt. Eru því í spurningunum settar fram leiðandi fullyrðingarum atriði sem lagalegur ágreiningur stendur um og dómara er ætlað að metasamkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Í spurningu 2. g. óskar varnaraðili eftirmati á því hvort „þessi breytta lausn hafi leitt til aukins kostnaðar hjámatsbeiðanda og ef svo, telur matsmaður að krafa VSB að fjárhæð kr. 562.790 ánvsk. sé sanngjörn krafa vegna þessa atriðis?“ Í fyrrgreindu ákvæði 1. mgr. 61.gr. laga nr. 91/1991 segir að í matsbeiðni skuli skýrlega koma fram hvað metaeigi og hvað aðili hyggist sanna með mati. Fullnægir spurningin því ekkiáskilnaði ákvæðisins um skýrleika og er alls óljóst hvers krafist er mats á. Spurning2. h. er sama marki brennd. Samkvæmt framangreindu en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt semí dómsorði greinir.Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur að öðru leyti en því að matsspurningarnr. 2. a., 2. b., 2. c., 2. g. og 2. h. verða ekki lagðar fyrir dómkvaddanmatsmann.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2.desember 2016.Meðmatsbeiðni, sem móttekin var 7. nóvember 2016, hefur matsbeiðandi krafist þessað dómkvaddur verði hæfur og óvilhallur matsmaður, til að meta nánar tilgreindatriði er koma fram í matsspurningum er varða byggingu frystigeymslu íHafnarfirði.Matsbeiðandier VHE ehf., kt. 531295-2189, Melabraut 23-25, 220 Hafnarfirði.Matsþolier Hýsi – Merkúr hf., kt. 701006-2590, Völuteigi 7, 270 Mosfellsbæ.Matsbeiðninvar tekin fyrir á dómþingi 14. nóvember sl., og var því þá mótmælt af hálfumatsþola að hið umbeðna mat færi fram og krefst matsþoli þess að matsbeiðninniverði hafnað í heild sinni en til vara að hafnað verði að leggja fyrir matsmannhverja einstaka spurningu í matsbeiðni. Matsbeiðandikrefst þess að matsbeiðnin nái fram að ganga eins og hún er fram sett og aðhafnað verði öllum kröfum matsþola.Fórfram munnlegur málflutningur þann 24. nóvember sl. um ágreining aðila þar semmatsbeiðandi sóknaraðili, en matsþoli varnaraðili. Sóknaraðilikrefst málskostnaðar, 198.050 krónur auk virðisaukaskatts úr hendi varnaraðila ogvarnaraðili krefst málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. IÍmatsbeiðni kemur fram að sóknaraðili hafi annast byggingu frystigeymslu íHafnarfirði fyrir Eimskip hf., en samið við varnaraðila um að annast ákveðnaverkþætti í þeirri byggingu. Ágreiningur aðila snýst einkum um það hvor þeirraeigi að bera áhættuna af því magni stáls sem þurfti í bygginguna. Með dómiHéraðsdóms Reykjaness í máli nr. 1253/2015, var sóknaraðila gert að greiðavarnaraðila 81.741.822 krónur auk vaxta. Sóknaraðili hefur áfrýjað þeim dómitil Hæstaréttar með áfrýjunarstefnu útgefinni 21. október 2016, og telur nú nauðsynlegtað afla matsgerðar um eftirfarandi atriði:Um venju í verktakastarfsemi. Telur matsmaður að í gildi sé sú venja að seljandi stáls í burðarvirki reikni út magn þess stáls sem þarf til að fullnægja kröfum verkkaupa, í þeim tilvikum sem útboðsgögn gera ráð fyrir því að verkkaupi leggi ekki til burðarþolshönnun og verktaki leitar til sérhæfðs aðila eins og matsþola eftir tilboði í burðarvirki?Svari matsmaður spurningu 1.1. neitandi, þá er spurt, telur hann að venja sé til staðar um að verktaki sjái um slíka útreikninga?Svari matsmaður spurningu 1.2. neitandi, þá er spurt, hvaða venja gildir í þessum tilvikum?Um gagnkröfu matsbeiðanda.Hversu marga daga tafðist verkið „Frystigeymsla í Hafnarfirði“ vegna atriða sem voru á ábyrgð matsþola?Að hve miklu leyti eru reikningar matsþola til matsbeiðanda vegna verksins „Frystigeymsla í Hafnarfirði“ of háir vegna rangra einingarverða m.v. tilboð matsþola?Að hve miklu leyti eru reikningar matsþola of háir vegna rangrar gengisviðmiðunar á reikningum matsþola til matsbeiðanda vegna sama verks?Hver var kostnaður matsbeiðanda af því að smíða stálbita, plötur og horn, stytta bita, færa eyru, taka niður og gata vinkla, afsinka og sinka, og annarra verka vegna stáls sem kom of seint eða ekki frá matsþola eins og samningur aðila hljóðaði upp á?Hvað telur matsmaður eðlilegt að lækka reikninga matsþola um háa fjárhæð vegna þessara atriða?Hver varð kostnaður matsbeiðanda vegna aukinnar næturvinnu sem féll til vegna afhendingardráttar á stáli hjá matsþola?Telur matsmaður að þessi breytta lausn hafi leitt til aukins kostnaðar hjá matsbeiðanda og ef svo, telur matsmaður að krafa VSB að fjárhæð kr. 562.790 án vsk. sé sanngjörn krafa vegna þessa atriðis?Ef matsmaður telur kröfu að fjárhæð kr. 562.790 án vsk. ekki sanngjarna kröfu, þá er þess óskað að matsmaður leggi sjálfstætt mat á hver eðlilegur kostnaður vegna þessa atriðis sé?IISóknaraðilikrefst þess að matsbeiðnin eins og hún er fram sett, nái fram að ganga og aðhafna skuli öllum kröfum varnaraðila. Bendir sóknaraðili á að það sé ríkmeginregla að aðilum sé heimilt að afla sönnunargagna fyrir dómi. Komi súmeginregla fram í 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Eingöngu megi takmarka þann rétt ef mat teljist bersýnilega óþarft skv. 3. mgr.46. gr. laganna, eða um sé að ræða lagaatriði sem dómstólar eigi sjálfir aðmeta sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Eigi hvorugt við um þá matsbeiðnisem liggur fyrir í málinu og því verði að fallast á hana eins og hún er settfram, enda beri sóknaraðili kostnaðinn af matinu og áhættu þess að matið komihonum að notum fyrir Hæstarétti. Sóknaraðilikveður ástæðu matsbeiðninnar vera sú að héraðsdómur hafi hafnað málatilbúnaðihans og því væri honum nauðsyn að setja fram matsbeiðni í þeim tilgangi aðfreista þess að byggja frekar undir málatilbúnað sinn fyrir Hæstarétti. Sóknaraðilihafnar því að matsbeiðnin sé of seint fram komin þar sem ekki hafi verið aflaðmats fyrir undirrétti. Fjölmargir dómar Hæstaréttar staðfesti að matsgerðarhafi verið aflað eftir uppkvaðningu héraðsdóms. Megi í þessu sambandi sem dæmi vísatil dóms Hæstaréttar nr. 676/2015 og dóms Hæstaréttar nr. 13/2015. Staðfestisíðargreindur dómur einnig að leggja megi fyrir matsmann spurningu um hver sévenja á ákveðnu sviði. Það væri síðan Hæstaréttar að meta það hvort matsbeiðniværi of seint fram komin en sá tími sem væri liðinn frá uppkvaðninguhéraðsdómsins væri alls ekki óeðlilega langur, enda hafi héraðsdómurinn hafiverið kveðinn upp um mitt sumar og nýr lögmaður þurft að setja sig inn í máliðeftir það.Sóknaraðilitaldi að matsspurningar 1., 2. a. og 2. f. gætu ekki talist leiðandi eins ogvarnaraðili haldi fram. Svar matsmanns um matspurningu nr. 1, gæti allt einsorðið núll, og núll sé tala. Þá mætti af dómi Hæstaréttar nr. 13/2015, leiða aðrangt væri að setja matsmanni of þröngar skorður í þessum efnum. Um matsspurningu2. c. taldi sóknaraðili að um væri að ræða efnisatriði sem ætti eftir að komatil úrslausnar Hæstaréttar. Sóknaraðili hafnar því að matsspurningar 1., 2. c.,2. d. og 2. e. séu tilhæfulausar, enda eigi ýmsar forsendur eftir að koma tilskoðunar í Hæstarétti, svo sem um lækkunarkröfur sóknaraðila. Um matsspurningar2. g. og h., hafnar sóknaraðili því að umræddar matsspurningar eigi ekkerterindi inn í málið. Umrædd gagnkrafa komi beinlínis fram í dómskjölum nr. 70 og86 í Héraðsdómsmálinu E-1253/2015, og sé því hluti af málatilbúnaðisóknaraðila. Þá tengist allar matsspurningar málsvörnum sem hafðar voru upp íhéraðsdómsmálinu.IIIVarnaraðilikrefst þess aðallega að matsbeiðni sóknaraðila verði hafnað í heild sinni.Telur varnaraðili að matsbeiðnin of seint fram komin. Í matsbeiðni sé eingönguvísað til XI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en enginnrökstuðningur sé fyrir því hvers vegna matsins var ekki beiðst undir rekstrihéraðsdómsmálsins. Hafi forsendur ekki breyst. Matsbeiðni á þessu stigi sé því tilgangslaustil sönnunar og ef fallist yrði á beiðnina væri ekki verið að óska eftirendurskoðun á dómi héraðsdóms, heldur væri um grundvallarbreytingu málsins aðræða. Samkvæmt 2. mgr. 75. gr. og 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991, hefðumálsástæður og mótmæli átt að koma fram undir rekstri héraðsdómsmálsins. Þábendir varnaraðili á að samkvæmt áfrýjunarstefnu málsins sé aðallega krafistómerkingar héraðsdómsins og því sé engin rökstuðningur fyrir því hvers vegnanauðsyn beri til að afla matsgerðarinnar. Einnig væri til þess að líta aðsóknaraðili hafi ekki gefið út áfrýjunarstefnu fyrr en þann 21. október sl., ogsú stefna hafi ekki verið birt varnaraðila. Leiði matsgerðin því einungis tiltafa á málinu fyrir Hæstarétti og geti þær tafir leitt til þess að hafna beribeiðninni, sbr. dóm Hæstaréttar nr. 821/2014, en tæpir fjórir mánuðir séuliðnir frá uppkvaðningu héraðsdómsmáls nr. E-1253/2015.Varnaraðilitelur að allar matsspurningar séu háðar ýmsum annmörkum:Matsspurning1. Ljóst sé að hún sé tilhæfulaus, enda sé það ekki matsmanns að dæma um efnisamninga milli aðila heldur dómstóla. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr., sbr. 2. mgr.60. gr. laga nr. 91/1991 sé það dómstóla að meta umrædd atriði. Orðalagspurningarinnar sé óskýrt og óljóst og verið sé að beina því til matsmanns aðkveða á um venju í þessu tiltekna máli, en samkvæmt framangreindu sé það ekkihlutverk matsmanns. Matsspurning2. a. telur varnaraðili of leiðandi þar sem matsmanni er gefin sú forsenda aðvarnaraðili beri ábyrgð á töf á verkframkvæmd jafnframt því að lagt sé fyrirmatsmann að segja til um hvað sé á ábyrgð varnaraðila. Fari þessi framsetning íbága við 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Þá séu engar forsendur gefnar fyrirspurningunni. Vísa megi í þessu samhengi til dóms Hæstaréttar nr. 767/2013, þarsem sambærilegri matsspurningu hafi verið hafnað.Ummatsspurningu 2. b. telur varnaraðili að fullyrðingar komi fram að hálfu sóknaraðilaum einingarverð reikninga. Dómkvaðning matsmanns til að meta umrætt atriði getialdrei staðist formlega málsmeðferð auk þess sem spurningin sé leiðandi.Matsspurningu2. c. telur varnaraðili sama marki brennda og matsspurningu 2. b. Spurningin sémeð öllu tilhæfulaus þar sem dómkröfum hafi verið breytt til samræmis viðútreikninga gengis og því vanti forsendur um hvað sóknaraðili telji að þurfi aðleiðrétta. Varnaraðilitelur að matsspurningar 2. b. og 2. c. séu í raun tilgangslausar þar sem hannviti ekki til þess að ágreiningur sé um þetta atriði í málinu. Ummatsspurningu 2. d. telur varnaraðili að sóknaraðili hafi fallist á útreikningahans um útreikning kostnaðar. Spurningin sé því augljóslega tilhæfulaus.Ummatsspurningu 2. e. vísar varnaraðili til málsástæðna um matsspurningu 2. d.Matsspurningu2. f. telur varnaraðili of leiðandi þar sem því sé slegið föstu aðafhendingardráttur hafi orðið á stáli en það sé rangt. Þá vanti allar forsendurtil matsins auk þess sem spurningin sé of opin hvað varðar forsendur.Spurningin sé þannig tilhæfulaus.Ummatsspurningu 2. g. telur varnaraðili að Hæstiréttur muni ekki taka skoðunar þákröfu sem mögulega gæti myndast á grundvelli spurningarinnar. Matsspurninginþyrfti að vera sett fram í matsbeiðni sem byggði á XII. kafla laga nr. 91/1991og kröfugerð eftir atvikum lögð fram fyrir héraðsdóm í sérstöku dómsmáli.Ummatsspurningu 2. h. vísar varnaraðili til sömu málsástæðna og um matsspurningu2. g.Vísarvarnaraðili að lokum almennt til þess að ekki sé að finna viðhlítandi skýringarhjá sóknaraðila hverju framangreindar matsspurningar varði fyrir úrlausnmálsins og því beri að hafna dómkvaðningu vegna allra matsspurninga og vísarsóknaraðili meðal annars til dóms Hæstaréttar nr. 472/2009, máli sínu tilstuðnings. IVVarnaraðilibyggir á því að hafna skuli matsbeiðni sóknaraðila í heild sinni þar sem hún séof seint fram komin. Súmálsástæða, að ekki sé hægt að afla matsgerðar fyrir æðra dómi ef matsgerðarhefur ekki verið aflað fyrir í undirrétti, hefur áður komið til kasta Hæstaréttarsbr. t.d. dóm Hæstaréttar nr. 316/2016. Í forsendum héraðsdóms í því máli, semvar staðfestur af Hæstarétti, kemur fram að umræddur ágreiningur varðiefnisatriði máls og komi það í hlut Hæstaréttar að taka afstöðu til hans, enhafi ekkert með formlega heimild til öflunar mats að gera. Ínefndum dómi Hæstaréttar nr. 316/2016 kemur jafnframt fram að beinlínis sé ráðfyrir því gert í 1. mgr. 76. gr., sbr. 75. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, að aðilar geti aflað matsgerða á milli dómstiga, og samkvæmt d. lið156. gr. laga nr. 91/1991, geti áfrýjandi komið að nýjum gögnum fyrir Hæstaréttiog jafnframt aflað gagna eftir að hann hefur skilað greinargerð sinni, að þvígefnu að hann leggi þau fram innan gagnaöflunarfrests, sbr. 1. mgr. 160. gr.laganna. Varnaraðilahefur ekki enn verið birt áfrýjunarstefnan til Hæstaréttar og því hefurgreinargerðarframlagning ekki farið fram og gagnaöflunarfrestur er ekki liðinn.Sóknaraðila er samkvæmt framangreindu heimilt að afla mats á milli dómstigaþótt matsgerðar hafi ekki verið aflað í undirrétti, og ekki er hægt að fullyrðanú að sóknaraðili komi umbeðnu mati ekki að fyrir Hæstarétti.Afdómum Hæstaréttar verður almennt ráðið að málsaðilum er veittur víðtækur rétturtil þess að færa fram ný sönnunargögn fyrir Hæstarétti og sé það hvorkidómstóla né varnaraðila í þessu máli að takmarka þann rétt, umfram það sem framkemur í 3. mgr. 46. gr. og 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 meðferð einkamála.Íáfrýjunarstefnu krefst sóknaraðili þess í varakröfu að fallist verði áefniskröfur hans, og fram kom í munnlegum málflutningi að honum sé nauðsyn að setjafram matsbeiðni í þeim tilgangi að byggja frekar undir þann málatilbúnað sinn. Samkvæmtþessu er ekki bersýnilegt að framkominn matsbeiðni sé í heild tilgangslaus tilefnislegrar sönnunar. Þykja að öðru leyti ekki vera neinar þær forsendur tilstaðar að hafna beri framkominni matsbeiðni sóknaraðila í heild sinni. Varnaraðililagði fram bókun um einstakar matsspurningar, þar sem fram kemur að spurningarséu með nánar tilgreindum hætti, tilhæfulausar, of leiðandi og/eða of óljósar,bersýnilega rangar, engar forsendur gefnar fyrir þeim eða tilgreiningu þeirraábótavant. Þá telur varnaraðili að ekki verði lagt fyrir matsmann að leggja matá venju í matsspurningu 1. og að brotið sé gegn ákvæðum 2. mgr. 60. gr. laganr. 91/1991 í matsspurningu 2. a. Vegnafjölda þeirra málsástæðna sem varnaraðili vísar til um hverja og einamatsspurningu, verður bókunin að því leyti talin þörf. Hins vegar er bókuninfull ítarleg og nálgast verulega skriflegan málflutning, en sú málsmeðferð varekki ákveðin af dómara. Bókunin leiddi hins vegar ekki til skriflegrarframlagningar að hálfu sóknaraðila né var þess krafist sérstaklega að hálfusóknaraðila við munnlega málflutning að málinu yrði vísað frá á þessumforsendum. Ídómum Hæstaréttar eru fordæmi fyrir því að mat sé lagt á venju á ákveðnumsviðum sem dómendur hafi ekki sjálfir sérþekkingu á, sbr. dóm Hæstaréttar nr.13/2015. Þá verður talið að í matsspurningu 2. a. sé ekki verið að óska mats umlagaatriði og ekki er bersýnilegt að skoðun matsmanns á gögnum tengdum verkkaupumog verkfundum og álit hans um þá skoðun verði tilgangslaust til sönnunar eðabindi hendur dómara Hæstaréttar.Umönnur atriði í varakröfu varnaraðila verður ekki ákvarðað að mati dómsins, ánþess að um leið sé tekin afstaða til efnisatriða. Fyrir liggur efnisleg úrslausnmeð dómi Héraðsdóms Reykjaness, nr. E-1253/2016, sem er bindandi sbr. ákvæði116. gr. laga nr. 91/1991. Á þessari stundu liggur ekki fyrir á hvaða málsástæðumverður byggt í Hæstarétti, en framhald málsins og efnisleg úrslausn þess heyriralfarið undir Hæstarétt sem tekur ákvörðun um hvort og þá að hve miklu leytiumbeðin matsgerð kann að koma að notum við efnislega úrslausn þess. Sóknaraðiliber kostnað og áhættu af því að matið komi honum að notum fyrir Hæstarétti. Meðvísan til meginreglu 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 sem veitir málsaðilumvíðtækan rétt til gagnaöflunar og þar sem ekki þykir hafa verið sýnt fram á aðmatið sé bersýnilega tilgangslaust að öllu leyti eða hluta, sbr. 3. mgr. 46. gr. og matið taki ekki tilatriða skv. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991, er hafnað framkomnum mótmælumvarnaraðila og málsástæðum gegn umbeðinni dómkvaðningu, og skal hún fram faraeins og í úrskurðarorði greinir. Meðhliðsjón af niðurstöðu málsins verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað,eins og nánar greinir í úrskurðarorði að teknu tilliti til virðisaukaskatts.BogiHjálmtýsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐ:Umbeðinmatsbeiðni skal fram fara eins og í matsbeiðni greinir. Varnaraðili,Hýsi Merkúr hf., greiði sóknaraðila, VHE ehf., 245.582 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 415/2005
|
Sveitarfélög Gatnagerðargjald Stjórnsýsla
|
Við úthlutun byggingarreita í Teigahverfi á Akureyri í desember 1998 fékk T ehf. reit við Holtateig. Samkvæmt deiliskipulagi fyrir hverfið bar honum að annast skipulagningu og hönnun reitsins en afmarka mátti innan hans lóðarhluta til einkaafnota hvers húss eða hverrar íbúðar. Eins og ákveðið var í skilmálum vegna úthlutunarinnar bar honum enn fremur að kosta og sjá um ýmsan frágang innan reitsins, fullgera bílastæði, aðkomuleiðir og göngustíga. Innheimti A síðan gatnagerðargjald af reitnum í heild sinni í samræmi við lög og reglugerð þar að lútandi og gjaldskrá um gatnagerðargjald á Akureyri. Af hálfu T ehf. var talið ekki hefði verið heimilt að innheimta hjá honum full gatnagerðargjöld þar sem framkvæmdir, sem gjöldunum hefði verið ætlað að standa undir, hefðu verið unnar á kostnað lóðarhafa. Talið var að ákvörðun um fjárhæð gatnagerðargjalds lyti hefðbundnum skattalegum sjónarmiðum og skyldi byggjast á almennum efnislegum mælikvarða. Lægi ekki annað fyrir en að gjaldið, sem lagt var á T ehf., hefði verið ákveðið á málefnalegan hátt eftir efnislegum mælikvarða og ósannað var að jafnræðis hefði ekki verið gætt við ákvörðun þess. Var A því sýknaður af kröfum T ehf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 15. september 2005. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 15.403.693 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. febrúar 2004 til greiðsludags. Til vara krefst hann 10.556.546 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 3. mars 2000 til 12. júní 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um endurgreiðslu gatnagerðargjalds. Deila aðilar um réttmæti þess hvernig gjaldið var lagt á og hæð þess. Málsatvik eru þau að við gerð deiliskipulags fyrir Teigahverfi á Eyrarlandsholti á Akureyri var ákveðið að þremur byggingareitum skyldi úthlutað í einu lagi hverjum fyrir sig og áttu þeir er fengu reitunum úthlutað að annast skipulagningu og hönnun þeirra. Samkvæmt fundargerð bygginganefndar Akureyrarbæjar, sem staðfest var af bæjarstjórn 15. desember 1998, var samþykkt að úthluta áfrýjanda einum reitnum eftir umsókn hans. Var reitur þessi við Holtateig á Akureyri. Giltu um reitinn byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálar skipulagsdeildar Akureyrarbæjar frá 11. nóvember 1998, en samkvæmt þeim skyldu reitirnir þrír vera hver fyrir sig sameiginlegar og óskiptar leigulóðir. Í skilmálunum kom fram að afmarka mátti innan reitanna lóðarhluta til einkaafnota hvers húss eða hverrar íbúðar, en framkvæmdaaðili skyldi kosta og sjá um frágang lóða og sameiginlegra lóðarhluta, grófjafna lóð, ganga frá og fullgera bílastæði, aðkomuleiðir og göngustíga. Skyldi honum óheimilt að undanskilja þessa þætti við sölu íbúðanna. Áfrýjandi lét vinna deiliskipulag fyrir reitinn og átti að byggja þar sjö raðhús með 27 íbúðum. Áttu raðhúsin að standa við tvo akstíga á reitinn frá Holtateigi og átti því áfrýjandi samkvæmt skilmálunum að kosta alla gerð þessara akstíga svo og lagnir um þá að húsunum. Ágreiningslaust er að gatnagerðargjald var innheimt samkvæmt lögum nr. 17/1996 um gatnagerðargjald, reglugerð nr. 543/1996 um sama efni og gjaldskrá um gatnagerðargjald á Akureyri af úthlutuðum reit í heild sinni. Í 13. gr. gjaldskrárinnar voru ákvæði um byggingarsvæði sem úthlutað hafði verið til skipulagningar. Mátti bygginganefnd áfangaskipta framkvæmdum á þeim. Í ákvæðinu sagði að bæjarráð ákvarðaði gatnagerðargjald af þessum svæðum með tilliti til skipulags og þátttöku lóðarhafa í gerð gatnaframkvæmda á svæðinu, sbr. 8. gr. Samkvæmt 4. tölulið 8. gr. mátti bæjarstjórn ákvarða frávik frá gatnagerðargjaldi ef sérstakar ástæður sköpuðust innan hverfa, svo sem þátttaka lóðarhafa í gerð gatnaframkvæmda, annarra en aðkomugatna að einstökum húsum, lóðir væru erfiðar í vinnslu, staðsetning óhagstæð eða annað sem valdið gæti umtalsverðum kostnaði við undirbúning byggingaframkvæmda. Félagsmálaráðuneytið gaf út álit 22. apríl 2003 vegna ágreinings hagsmunafélags húseigenda við Melateig á Akureyri við stefnda, en úthlutun og uppbyggingu þess reits var hagað með svipuðum hætti og á reit áfrýjanda. Í álitinu sagði meðal annars: „Ráðuneytið telur að í ljósi eðlis gatnagerðargjalds sem þjónustugjalds hafi Akureyrarkaupstað verið óheimilt að innheimta fullt gatnagerðargjald af lóðarhafa Melateigs en láta lóðarhafa engu að síður annast alla gatnagerð á lóðinni á eigin kostnað. Er það álit ráðuneytisins að undir þessum kringumstæðum hafi Akureyrarkaupstað borið að veita lóðarhafa afslátt af gatnagerð sem næst þeirri fjárhæð sem sveitarfélagið sparaði sér með umræddu fyrirkomulagi.” Áfrýjandi taldi að í áliti þessu fælist að stefnda væri ekki heimilt að innheimta full gatnagerðargjöld ef framkvæmdir, sem gjöldunum væri ætlað að standa undir, væru unnar á kostnað lóðarhafa. Ritaði hann stefnda 12. maí 2003 og lýsti því yfir að hann hygðist endurkrefja stefnda um ofgreidd gatnagerðargjöld. Af hálfu stefnda er því haldið fram að gatnagerðargjöld verði notuð til gerðar gatna almennt í kaupstaðnum og séu ekki bundin við ákveðnar götur. Stefndi hafi til dæmis kostað gerð Holtateigs sem reiturinn standi við. Innkeyrslur að raðhúsunum séu hins vegar aðkomugötur og sé það á valdi bæjarins að ákveða gatnagerðargjald fyrir reitinn í heild sinni, enda hafi framkvæmdirnar allar verið innan lóðar. Með því að leyfa framkvæmdaaðilum að skipuleggja umrædda reiti og áfangaskipta framkvæmdum hafi stefndi verið að koma til móts við þá. II. Með skírskotun til raka héraðsdóms verður að telja að ákvörðun um fjárhæð gatnagerðargjalds lúti hefðbundnum skattalegum sjónarmiðum og skuli byggjast á almennum efnislegum mælikvarða. Ósannað er að stefndi hafi ekki farið eins með gatnagerðargjald af þeim reitum sem til úthlutunar voru í greint sinn og sambærilegir máttu teljast. Ekki er annað fram komið en að gatnagerðargjaldið hafi verið ákveðið á málefnalegan hátt eftir efnislegum mælikvarða þegar litið er til hagræðis áfrýjanda af því að fá sjálfur að skipuleggja reitinn og haga framkvæmdum í samræmi við það er best hentaði honum og í samræmi við markaðsaðstæður. Þá liggur ekki fyrir að öðru vísi hafi verið farið með aðkomugötur að raðhúsunum en tíðkanlegt sé í öðrum tilvikum. Ágreiningslaust er að fjárhæð gjaldsins hafi verið innan hámarks 3. mgr. 3. gr. laga nr. 17/1996. Verður ekki af réttarheimildum ráðið að stefnda hafi verið skylt að víkja frá fjárhæðum gjaldskrár í greint sinn. Niðurstaða héraðsdóms verður þannig staðfest um annað en málskostnað. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Trésmíðaverkstæði Sveins Heiðars ehf., greiði stefnda, Akureyrarbæ, samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. júní 2005. Mál þetta sem dómtekið var þann 31. maí sl. hefur Trésmíðaverkstæði Sveins Heiðars ehf., kt. 500189-1509, Skipagötu 16, Akureyri höfðað hér fyrir héraðsdómi Norðurlands eystra gegn Akureyrarbæ, kt. 410169-6229, Geislagötu 9, Akureyri með stefnu birtri 24. febrúar 2004. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 15.403.693 með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 10. 556.546 með vöxtum skv. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, af kr. 392.351 frá 3. mars 2000 til 11. maí 2000, af kr. 808.362 frá þeim degi til 8. ágúst 2000, af kr. 1.212.040 frá þeim degi til 22. ágúst 2000, af kr. 1.541.964 frá þeim degi til 28. nóvember 2000, af kr. 2.286.394 frá þeim degi til 15. febrúar 2001, af kr. 2.668.072 frá þeim degi til 16. maí 2001, af kr. 3.035.904 frá þeim degi til 31. maí 2001, af kr. 3.362.933 frá þeim degi til 14. september 2001, af kr. 3.555.634 frá þeim degi til 30. janúar 2002, af kr. 4.577.463 frá þeim degi til 27. september 2002, af kr. 6.056.147 frá þeim degi til 30. desember 2002, af kr. 6.733.451 frá þeim degi til 31. desember 2002, af kr. 7.120.822 frá þeim degi til 28. febrúar 2003, af kr. 7.459.112 frá þeim degi til 6. mars 2003, af kr. 7.824.332 frá þeim degi til 2. apríl 2003, af kr. 8.355.103 frá þeim degi til 7. apríl 2003, af kr. 8.808.920 frá þeim degi til 14. apríl 2003, af kr. 9.278.958 frá þeim degi til 19. maí 2003 og af kr. 10.556.542 frá þeim degi til 12. júní 2003 en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi, í báðum tilvikum, málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi gerir kröfu um sýknu af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt krefst stefndi þess að honum verði tildæmdur málskostnaður að skaðlausu úr hendi stefnanda. Í málinu er deilt um rétt stefnanda til endurgreiðslu gatnagerðargjalds. Í samræmi við skilmálana lét stefnandi vinna deiliskipulag fyrir reitinn og barst tillaga hans um deiliskipulag þann 13. apríl 1999. Samkvæmt tillögunni skyldi byggja á reitnum sjö raðhús með 27 íbúðum. Skyldu vera þrjú raðhús austan megin með sameiginlega innkeyrslu frá götu og vestan megin fjögur raðhús með sameiginlega innkeyrslu frá götu. Bæjarstjórn samþykkti deiliskipulagstillöguna þann 4. maí 1999 og 23. júlí var það samþykkt af Skipulagsstofnun athugasemdalaust. Skipulagið var auglýst í B-deild Stjórnartíðinda og öðlaðist gildi 10. ágúst 1999. Stefndi svaraði bréfi stefnanda með bréfi dags. 21. maí 2003. Var stefnanda þar kynnt bókun bæjarráðs frá 8. maí í tilefni af áliti félagsmálaráðuneytisins vegna Melateigs. Fól bæjarráð bæjarlögmanni og sviðsstjóra tækni- og umhverfissviðs að vinna tillögu að úrlausn málsins á grundvelli álitsins og skyldi þeirri vinnu hraðað svo sem kostur væri. Tillöguna skyldi vinna í samvinnu við ráðuneytið og Skipulagsstofnun og leggja fyrir bæjarráð. Niðurstöður þeirrar vinnu skyldu kynntar aðilum máls. Í framhaldi af bréfinu átti stefnandi fund með forsvarsmönnum stefnda. Ítrekaði hann þar kröfur sínar. Forsvarsmenn stefnda báðu um frest til að leysa málið og veittu jafnframt frest á greiðslu frekari gatnagerðargjalds. Kom þó fram í yfirlýsingu stefnda að greiðslufrestinn bæri hvorki að skoða sem viðurkenningu eða yfirlýsingu um ólögmæta innheimtu gatnagerðargjalda né eftirgjöf álagðra gjalda. Stefndi sendi stefnanda bréf þann 14. nóvember 2003. Var þar tekin upp bókun bæjarráðs frá 25. september 2003, sem samþykkt var af bæjarstjórn þann 7. október s.á. Kom þar fram að bæjarráð hefði samþykkt að taka að sér rekstur og viðhald götumannvirkja og opinna svæða í Melateigi, þ.m.t. götulýsingu og holræsakerfi að lóðamörkum. Var þar einnig samþykkt að lóðinni við Melateig yrði skipt upp í tíu lóðir og féllst stefndi á þátttöku í lögfræðikostnaði íbúa við Melateig vegna málsins. Öðrum kröfum íbúanna var hafnað. Í bókuninni kom fram að Akureyrarbær skyldi leita samkomulags við íbúa annarra gatna og/eða hverfa, þar sem skipulag væri sambærilegt, um að taka að sér rekstur og viðhald götumannvirkja. Stefnanda var tilkynnt að niðurstaða væri þó ekki enn fengin í málinu og því væri ekki unnt að taka afstöðu til kröfu hans. Stefnandi byggir kröfu sína á því að sú ákvörðun stefnda að leggja á stefnanda allan kostnað við lagningu gatna og lagna við Holtateig á Akureyri og krefja hann jafnhliða um greiðslu óskerts gatnagerðargjalds hafi verið ólögmæt. Samkvæmt 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 sé sveitarfélögum skylt að annast þau verkefni sem þeim séu falin lögum samkvæmt. Í 4. mgr. 44. gr. laga nr. 73/1997 um skipulags- og byggingarmál sé sveitarfélagi gert skylt, þegar byggingarleyfi hefur verið gefið út fyrir nýbyggingu á skipulögðu svæði í þéttbýli, að sjá um að götur, rafmagn, vatn og holræsi séu fyrir hendi, sbr. einnig grein 13.4 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Í lögum nr. 17/1996 um gatnagerðargjald sé sveitarfélögum veitt heimild til álagningar gatnagerðargjalds til að mæta kostnaði af byggingu gatna og lagnakerfa. Samkvæmt 2. gr. laganna sé sveitarfélögunum skylt að nota innheimt gatnagerðargjald til gatnagerðar í sveitarfélaginu, svo sem til að undirbyggja götur með tilheyrandi lögnum, m.a. vegna götulýsingar og leggja bundið slitlag, gangstéttir, umferðareyjar og þess háttar í samræmi við skipulag. Um þetta vísar stefndi einnig í gjaldskrá um gatnagerðargjald á Akureyri frá 15. desember 1999. Stefnandi kveðst vísa til 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en þar sé sveitarstjórn heimilað að leysa sig undan þeirri skyldu að sjá til þess að götur, rafmagn, vatn og holræsi séu fyrir hendi við útgáfu byggingarleyfis með því að gera um það sérstakan fyrirvara. Slíkan fyrirvara sé að finna í byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálum fyrir íbúðabyggð á Eyrarlandsholti og á grundvelli hans hafi stefnandi annast og kostaði gerð gatna, götulýsingar og lagna fyrir rafmagn, vatn og holræsi frá mörkum byggingareitsins að hverju húsi fyrir sig. Stefnandi telur að af eðli máls og meginreglum stjórnsýslulaga og stjórnarskrárinnar um jafnræði leiði, að stefndi geti ekki hvort tveggja í senn nýtt sér heimildina í 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga og velt þannig kostnaði af framkvæmdunum yfir á stefnanda og innheimt fullt gatnagerðargjald vegna svæðisins. Telur stefnandi að skýra verði heimild stefnanda til álagningar gatnagerðargjalda út frá þeim ákvæðum sem að ofan hafa verið rakin. Einnig verði að líta til eldri laga nr. 51/1974 um gatnagerðargjald. Vísar hann um þetta til álits félagsmálaráðuneytisins frá 22. apríl 2002. Þar komi fram að ráðuneytið telji álagningu gatnagerðargjalds svo nátengda þeirri meginskyldu sveitarfélags að annast byggingu gatna og lagnakerfis að það verði að teljast hafa eðli þjónustugjalds þó svo að það hafi einhver einkenni skatts. Í því segir stefnandi felast að heimild til heimtu fulls gatnagerðargjalds af húsnæði sé háð því að sveitarfélagið kosti að fullu lagningu gatna, gangstétta og lagna að húsnæðinu. Telur stefnandi samkvæmt þessu að ef sveitarfélag nýti undanþágu 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga beri því að lækka álagt gatnagerðargjald í samræmi við þann kostnað sem velt sé yfir á gjaldandann. Verði ekki fallist á að gatnagerðargjald sé þjónustugjald telur stefnandi sömu niðurstöðu fást á grundvelli 11. og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnda hafi borið að gæta fyllsta jafnræðis við álagningu skatta og gjalda og gæta þess að íþyngja stefnanda ekki um of. Telur stefnandi að stefndi hafi verið bundinn af þessum reglum þegar hann tók ákvörðun um að nýta sér heimild 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga. Þá telur stefnandi rétta skýringu ákvæða 13. gr., sbr. 8. og 4. gr. gjaldskrár um gatnagerðargjöld á Akureyri frá 15. desember 1999 leiða til sömu niðurstöðu. Loks byggir stefnandi á því að jafnræðisregla 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 leiði einnig til þessarar niðurstöðu, því framkvæmd stefnda leiði til mismununar gjaldenda gatnagerðargjalds. Hjá sumum sé þá innifalið í gjaldinu að fá götu og lagnir að lóðamörkum en öðrum ekki. Með vísan til ofangreinds telur stefnandi að stefnda hafi verið óheimilt að heimta af honum fullt gatnagerðargjald og því eigi hann rétt á endurgreiðslu oftekinna gjalda sem nemi kostnaði hans af byggingu gatna, gangstétta, lagna og opinna svæða sem falli undir verkefni stefnda samkvæmt 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga, sbr. 7. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998, sbr. 4. gr. gjaldskrár um gatnagerðargjald á Akureyri frá 15. desember 1999 eða sem nemi sparnaði stefnda af því að annast ekki framkvæmdirnar. Stefnandi kveður yfirmatsgerð dómkvaddra matsmanna liggja til grundvallar aðalkröfu sinni þar sem lagt hafi verið fyrir yfirmatsmenn að meta raunkostnað við framkvæmd aðkomuleiða í Holtateigi ásamt fráveitulögnum skv. reglugerð um fráveitur á Akureyri og að tekið yrði mið af 65. gr. byggingarreglugerð nr. 441/1998 vegna leiksvæða (opinna svæða). Samkvæmt matinu hafi heildarkostnaður vegna framkvæmdanna numið kr. 14.407.293-. Að auki kveðst stefnandi gera kröfu um kr.640.000- vegna götulýsingar og kr.356.400- vegna opinna svæða og styðji hann þá kröfu við undirmat þar sem þessir þættir hafi ekki verið skoðaðir við yfirmatið. Stefnandi kveðst til vara byggja á því að stefnda hafi borið að lækka eða draga frá álagningu á hverja íbúð hluta gatnagerðargjalds, sem næmi auknum kostnaði stefnanda af lagningu gatna og lagna inna byggingareitsins, eða sparnaði stefnda af að færa þetta á hendur stefnanda. Með vísan til gjaldskrár Akureyrarbæjar og breytinga á byggingarvísitölu segir stefnandi álagt gatnagerðargjald fyrir 27 raðhúsaíbúðir hafa numið kr.26.968.356-. Kostnaður stefnanda af framkvæmdunum hafi því numið 57% álagðs gatnagerðargjalds. Með vísan til þessa sé krafist endurgreiðslu á 57% greidds gatnagerðargjalds miðað við hverja greiðslu fyrir sig. Kröfu sína um vexti styður stefnandi við 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Aðal- og varakröfu sína um endurgreiðslu ofgreidds gatnagerðargjalds kveðst stefnandi byggja á ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Þá kveðst stefnandi einnig vísa til almennra reglna um skaðabætur vegna ólögmætrar stjórnsýsluákvörðunar til stuðnings kröfum sínum. Kveðst hann byggja á því að ákvörðun stefnda um að leggja hvort tveggja á hann kostnað af byggingu gatna og lagnakerfis og heimta jafnframt af honum fullt gatnagerðargjald hafi verið ólögmæt og valdið honum tjóni sem nemi kostnaði hans af því að leysa þau verkefni sem stefnda bera að inna af hendi samkvæmt lögum. Um ólögmæti vísar hann til fyrri rökstuðnings auk þess að stefndi hafi mismunað byggingaraðilum í bænum við úrlausn mála með því að fallast á athugasemdir eins aðila að þessu leyti og taka að sér framkvæmdir sem þessar með breytingu deiliskipulags, en hafna leiðréttingu hjá öðrum. Vísar hann þar til afgreiðslu umhverfisráðs á athugasemdum P. Alfreðssonar vegna lóðarinnar Furulundar 17-55. Hafi lóðinni þar verið skipt upp í fjórar sjálfstæðar lóðir fyrir raðhús og stefndi kostað lagningu gatna og lagna að hverju húsi, en áður hafi verið áskilið að framkvæmdaaðili kostaði þar framkvæmdina. Þetta telur stefnandi brjóta gegn 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þar sem staða tveggja aðila sem byggi og selji raðhús á Akureyri sé gerólík fyrir geðþótta ráðamanna. Stefnandi telur sig eiga rétt til bóta úr hendi stefnda fyrir það tjón sem hinar ólögmætu stjórnvaldsákvarðanir hafi valdið honum. Um fjárhæð þeirrar bótakröfu vísar stefnandi til rökstuðnings vegna aðal- og varakröfu. Kröfu um skaðabætur kveðst stefnandi styðja við reglur skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga. Kröfu um dráttarvexti kveðst stefnandi byggja á III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Upphafstími í dráttarvaxta í varakröfu sé miðaður við mánuð eftir að stefnandi beindi kröfu sinni til stefnda. Kröfur um málskostnað kveðst stefnandi styðja við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að samningssamband stefnanda og stefnda hafi verið einkaréttarlegs eðlis. Stefnandi hafi sóst eftir sambandinu með umsókn sinni og samþykkt athugasemdalaust að ganga til skipulagsvinnu og framkvæmda með þeim skilmálum sem í gildi voru við úthlutun lóðarinnar, þ.m.t. að gera aðkomuleiðir að raðhúsum frá götunni Holtateig og jafnframt greiða gatnagerðargjald samkvæmt gildandi lögum og reglum. Stjórnsýslulögin nr. 37/1993 eigi því ekki við í málinu þar sem þau taki ekki til þeirra ákvarðana stjórnvalda sem teljist einkaréttarlegs eðlis, svo sem samninga við verktaka. Stefndi vísar til þess að samningsfrelsi aðila sæti aðeins takmörkunum samkvæmt lögum en samningur hafi komist á milli þeirra við úthlutun lóðarinnar 9. desember 1998. Aðilar hafi gert lóðarleigusamning 28. mars 2000 en í honum segi að um lóðina gildi ákvæði deiliskipulags um íbúðabyggð á Eyrarlandsholti og að lóðarhafi hafi fengið skilmálana í hendur, kynnt sér þá og samþykkt að hlíta þeim í hvívetna. Í skilmálunum komi fram að framkvæmdaraðili skuli kosta og sjá um frágang lóða og sameiginlegra lóðarhluta, grófjafna lóð, ganga frá og fullgera bílastæði, aðkomuleiðir og göngustíga og sé óheimilt að undanskilja þessa þætti við sölu íbúðanna. Í lóðarleigusamningnum sé ákvæði um greiðslu gatnagerðargjalds. Stefndi kveður stefnanda hafi greitt gatnagerðargjald samkvæmt sérstökum samningum við stefnda allt til 12. maí 2003, þegar hann hafi fyrst gert athugasemdir. Fjögur ár hafi því liðið frá því að hann hafi fengið reitnum úthlutað þar til hann hafi gert athugasemdir við skilmálana og greiðslu gjaldsins Á þeim tíma hafi hann sjálfur gert tillögu að skipulagi innan reitsins, ákveðið gerð innkeyrslna og gönguleiða og selt 25-27 af 27 íbúðum á reitnum. Stefndi byggir á því að hann hafi haft réttmæta ástæðu til að ætla að stefnandi myndi ekki hafa uppi fjárkröfur síðar á grundvelli samnings þeirra enda enginn áskilnaður um slíkt. Stefndi telji stefnanda hafa glatað kröfum sínum vegna tómlætis og með því að undirgangast lóðarleigusamninginn athugasemdalaust. Stefndi telur að líta beri til þess að stefnandi hafi verið byggingaraðili og verktaki í tugi ára og verði því að teljast sérfróður um lagaumhverfi skipulags- og byggingarmála, lög um gatnagerðargjöld, byggingar- og skipulagsskilmála, samningsgerð og verkframkvæmdir. Þegar af þeirra ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi mótmælir því að álit félagsmálaráðuneytisins frá 22. apríl 2003, sem krafa stefnanda eigi rætur sínar að rekja til, verði lagt til grundvallar í máli þessu. Hann er ósammála þeirri niðurstöðu ráðuneytisins að gatnagerðargjald sé þjónustugjald en ekki skattur. Stefndi mótmælir þeim skilningi ráðuneytisins að gatnagerð sé skylduverkefni sveitastjórna þrátt fyrir að ekki sé lengur kveðið á um þá skyldu í sveitastjórnarlögum. Stefndi kveðst einnig ósammála þeirri niðurstöðu ráðuneytisins að gerð aðkomuleiða innan lóðar Melateigs hafi verið gatnagerð í skilningi 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga. Stefndi bendir á að ráðuneytið hafi tekið sérstaklega fram að ekki væri tekin afstaða til hugsanlegrar endurgreiðslu gatnagerðargjalds eða mögulegrar ógildingar þeirra ákvarðana sveitarfélagsins sem um sé fjallað í álitinu. Í umræddum úrskurði hafi stefnda þó verið talið heimilt að fela lóðarhafanum, sem einnig hafi verið byggingarfyrirtæki, þessa framkvæmd, en óheimilt hafi verið að fela eignarhald götunnar í hendur íbúðareigenda. Telur stefndi álitið ekki styðja kröfu stefnanda því þar sé eingöngu fjallað um réttmæti eignarhalds íbúa á aðkomuleiðum en ekki framkvæmdir eða kostnað við gerð aðkomuleiðanna. Stefndi kveðst vísa í 2. mgr. 1. gr. laga um gatnagerðargjald en þar sé tilgreint hvenær sveitarstjórn ber að endurgreiða gatnagerðargjald. Í greinargerð með lögunum komi fram að um tæmandi talningu sé að ræða. Eigi ekkert þeirra tilvika sem í ákvæðinu séu nefnd við um stefnanda. Stefndi telur stefnanda ekki hafa sýnt fram á að taka gatnagerðargjaldsins hafi verið íþyngjandi ákvörðun sem hafi endurspeglast í hækkun íbúðaverðs. Stefnandi hafi haft verulegt hagræði af því að fá reitnum úthlutað og gerð innkeyrslna að hverri raðhúsalengju sé ekki lengri en gerist við raðhúsalengjur sem séu langsum á bæjargötur. Stefndi bendir á að ákvæði 4. mgr. 8. gr. gjaldskrár fyrir gatnagerðargjald á Akureyri sé heimildarákvæði og telur þau atriði sem þar eru nefnd ekki eiga við um mál stefnanda. Telur stefndi þetta ákvæði því ekki geta orðið grundvöll fyrir því að veita stefnanda afslátt af gatnagerðargjaldi. Stefndi Bendir stefndi á að í 2. mgr. 8. gr. sé hins vegar að finna skylduákvæði þar sem segi að ákveði bæjarstjórn að hækka eða lækka gjaldskrá nýrra hverfa eða byggingarsvæða skuli það liggja fyrir jafnhliða útgáfu byggingarskilmála og/eða auglýsingu viðkomandi hverfa. Í byggingar-, skipulags- og úthlutunarskilmálum fyrir íbúðabyggð á Eyrarlandsholti og lóðarsamningi aðila séu engin ákvæði um hækkun eða lækkun gjaldskrár gatnagerðargjalda og stefnanda hafi mátt vera það ljóst þegar hann skuldbatt sig með undirritun samningsins. Stefnandi hafi gengist undir lóðarleigusamning þar sem var að finna ákvæði um kvaðir vegna ógreiddra gatnagerðargjalda. Þar hafi einnig komið fram að hann hafi kynnt sér þá skilmála sem um reitinn giltu, væri þeim samþykkur og lyti þeim í hvívetna. Kveðst stefndi byggja á því að hann hafi efnt skyldur sínar samkvæmt 4. mgr. 44. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 með því að byggja og kosta gerð götunnar Holtateigs. Ákvæðið kveði á um skyldur sveitarfélaga utan lóðarmarka. Hins vegar sé það fortakslaus regla að sveitarfélög sjái ekki um gerð aðkomuleiða innan lóðarmarka, enda komi skýrt fram í byggingarskilmálum að það sé verkefni stefnanda. Stefndi telji sig því ekki hafa verið að nýta undanþágu 4. mgr. 44. gr. i.f. laga nr. 73/1997 og fela stefnanda framkvæmdir sem verið hafi á hans verksviði eins og stefnandi haldi fram. Ákvæði um frágang lóðar og aðkomuleiða innan hennar hafi verið sett í skilmála til að tryggja að frágangur yrði viðunandi og til að gæta hagsmuna væntanlegra kaupenda. Stefndi vísar til mismundandi fyrirkomulags á aðkomu að raðhúsum í bænum. Gerð aðkomu að þeim frá götu teljist almennt til framkvæmda innan lóðar og sé alfarið á kostnað lóðarhafa og íbúa. Stefndi bendir á að í Holtateigi séu raðhús beggja vegna aðkomuleiðar frá götu. Þannig náist hagræðing því aðkomuleiðin nýtist betur. Með vísan til þess að stefndi hafi ekki falið stefnanda framkvæmdir utan lóðar, sem séu á ábyrgð sveitarstjórna, sé engin grundvöllur til að endurgreiða stefnanda gatnagerðargjald. Stefndi kveðst byggja á 2. gr. laga nr. 17/1996 um gatnagerðargjöld þar sem segi að gatnagerðargjaldi skuli varið til gatnagerðar í sveitarfélaginu. Í orðalaginu felist að sveitarstjórn hafi ótvíræða heimild til að ráðstafa innheimtu gatnagerðargjaldi til gatnagerðar hvar sem er í sveitarfélaginu. Stefndi hafi innt af hendi þjónustu við íbúa Holtateigs í formi gatnagerðar með því að tengja byggingareitinn við Holtateig sem sé í eigu Akureyrarbæjar og tengd stofngatnakerfi bæjarins. Tilgangi ákvæðisins sé því náð og enginn grundvöllur fyrir endurgreiðslu gjaldsins til stefnanda. Stefndi telur ljóst að gatnagerðargjald sé skattur en ekki þjónustugjald. Því geti stefnandi ekki öðlast rétt til endurgreiðslu þess á þeim forsendum sem hann byggi málið á. Samkvæmt lögum um gatnagerðargjald sé ekki gert skylt að sérgreint endurgjald sé látið í té gegn greiðslu gjaldsins. Það sé ekki bundið við gerð tiltekinna gatna heldur sé um að ræða tekjustofn sem ætlað sé að standa undir gatnagerð í sveitarfélaginu almennt. Hámarksfjárhæð gatnagerðargjalds sé ekki lengur bundin við raun- eða áætlaðan kostnað við gerð tiltekinnar götu heldur byggist á skattalegum sjónarmiðum þar sem sveitarfélög hafi heimild til að ákveða hvort og hvernig gjaldstofninn sé nýttur. Þá bendir stefndi á að gatnagerðargjald sé lagt á einhliða af sveitarstjórnum eftir almennum efnislegum mælikvarða og án þess að sérgreint endurgjald komi á móti. Stefndi kveður að við endurgreiðslu oftekinna skatta þurfi að sýna fram á að gjaldtakan hafi verið ólögmæt. Gjaldtaka stefnda sem deilt sé um í málinu hafi byggst á lögum nr. 17/1996 um gatnagerðargjald, reglugerð nr. 543/1996 um gatnagerðargjald og gjaldskrá gatnagerðargjalds á Akureyri. Stefndi telur stefnanda ekki hafa sýnt fram á ólögmæti gjaldtökunnar samkvæmt efnisreglum þeirra réttarheimilda sem um gatnagerðargjald gilda og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Þá kveður stefndi jafnræðisreglu stjórnsýslulaganna ekki eiga við í málinu þar sem samningssamband aðila hafi verið einkaréttarlegs eðlis. Stjórnsýslulögin taki ekki til slíkra sambanda. Þar með sé grundvöllur fyrir skaðabótakröfu stefnanda brostinn því hún byggist á að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaganna. Stefndi hafnar því að hægt sé að vísa til afgreiðslu á máli P. Alfreðssonar vegna Furulundar 17-55 og krefjast sams konar afgreiðslu. Stefnda sé í sjálfsvald sett að gera breytingar á deiliskipulagi og lóðarúthlutun án þess að eiga á hættu að vera talinn raska með því jafnræði borgaranna. Stefndi upplýsir að þegar lóðarskipulagi við Furulund hafi verið breytt hafi stefndi verið að móta tillögur sínar vegna krafna íbúa við Melateig og breytingin í Furulundi hafi verið eðlileg í tengslum við það. Stefndi mótmælir því að þetta hafi falið í sér mismunun í garð stefnanda. Þá tekur stefndi fram að við Melateig hafi bærinn aðeins fallist á að annast rekstur gatnanna þar en ekki endurgreiða gatnagerðargjald. Telur hann svipaða lausn koma til greina við Holtateig en það sé ekki á forræði stefnanda þar sem hann hafi þegar selt nær allar íbúðirnar. Verði stefndi talinn bótaskyldur gagnvart stefnanda telur hann að ekki verði fallist á bótakröfuna þar sem hún sé ekki nægilega rökstudd. Telur stefndi að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni en það sé grundvöllur skaðabótaskyldunnar. Stefndi bendir á, að verði stjórnsýslulögin talin eiga við í málinu og komist að því að stefndi hafi falið stefnanda framkvæmdir sem að öðru jöfnu ættu að vera á forræði sveitarfélaga, hafi aðilar engu að síður frelsi til að semja á þennan hátt. Það verði að teljast málefnaleg ástæða að fela stefnanda þær framkvæmdir sem um ræðir vegna þess hagræðis sem hann njóti af því að fá heilum reit úthlutað. Það hagræði vegi upp á móti framkvæmdunum, sem ekki verði taldar verulega íþyngjandi og þetta geti því ekki talist óréttmætt eða ólögmætt. Stefndi vísar til þess að önnur sveitarfélög bjóði byggingaraðilum lóðir með miklum kostnaði, en stefndi hafi haft þá stefnu að gera byggingaraðilum auðveldara fyrir, t.d. með lágu gatnagerðargjaldi og með því að auglýsa heila reiti sem þeir geta þá skipulagt með hagkvæmni að leiðarljósi. Verði kröfur stefnanda teknar til greina krefst stefndi þess að þær verði lækkaðar verulega. Mat hafi verið gert á þeim kostnaði sem stefnandi hafi kosið að leggja í framkvæmdirnar. Stefndi hefði hugsanlega skipulagt reitinn með öðrum hætti eða kosið að fara í ódýrari framkvæmdir. Því verði stefnandi að una þar sem hann hafi ekki gert athugasemdir fyrr en að framkvæmdum loknum. Hlutfalli endurgreiðslu í varakröfu er einnig mótmælt og bent á að gatnagerðargjaldi beri að verja til gatnagerðar í sveitarfélaginu öllu en ekki eingöngu hjá gjaldanda. Telur hann ekki haldbær rök að baki því hlutfalli sem stefnandi miði við. Stefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda. Verði stefndi sýknaður telur hann öll rök standa til þess að stefnanda verði gert að greiða málskostnað þar sem hann sé fjársterkur lögaðili í frjálsu einkaréttarlegu samningssambandi við stefnda, eins og um tvo borgaralega lögaðila væri að ræða. Um lagarök vísar stefndi til meginreglu kröfuréttarins um tómlæti, meginreglu samningaréttar um samningsfrelsi, meginreglu sem gildir um einkaréttarlega samninga hins opinbera, meginreglu skaðabótaréttar um að tjónþoli skuli sýna fram á tjón sitt, laga nr. 17/1996 um gatnagerðargjald, reglugerðar nr. 543/1996 um gatnagerðargjald, gjaldskrár gatnagerðargjalds á Akureyri, sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Í 1. gr. laga nr. 17/1996 um gatnagerðargjald er sveitarstjórnum heimilað að innheimta gatnagerðargjald af öllum lóðum í sveitarfélaginu og/eða mannvirkjum á þeim. Í 2. gr. kemur fram að gjaldinu skuli varið til gatnagerðar í sveitarfélaginu, svo sem til að undirbyggja götur með tilheyrandi lögnum, m.a. vegna götulýsingar, og leggja bundið slitlag, gangstéttir, umferðareyjar og þess háttar þar sem gert er ráð fyrir því í skipulagi. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 17/1996 segir að ráðstöfun gatnagerðargjaldsins sé ekki bundin við gerð gatna við þær lóðir sem gatnagerðargjald er innheimt af. Ekki þyki þörf á eða eðlilegt að binda ráðstöfun gjaldsins við tilteknar götur í sveitarfélaginu. Samkvæmt þessu er ljóst að ekki er áskilið að sérgreint endurgjald sé látið í té gegn greiðslu gatnagerðargjalds heldur er gjöldunum ætlað að standa almennt straum af gatnagerð í sveitarfélögum. Má því telja að álagning gatnagerðargjalds sé óháð því hvort nýrrar gatnagerðar sé þörf við hlutaðeigandi lóð eða byggingu. Í 2. mgr. 6. gr. laganna segir að sveitarstjórn skuli setja sér sérstaka gjaldskrá fyrir gatnagerðargjald þar sem kveðið er nánar á um álagningu gjaldsins, innheimtu þess og hvað sé innifalið í gjaldinu samkvæmt lögunum og reglugerð um gatnagerðargjald. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. skal við ákvörðun gjaldsins miða við lóðarstærð, rúmmál húss og/eða flatarmál húss samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð. Er sveitarfélagi heimilt að leggja mishá gjöld á húsnæði eftir notkun þess og eins eftir því hvort um er að ræða einbýlishús, raðhús eða fjölbýlishús. Er hér aðeins um að ræða heimild en ekki skyldu þrátt fyrir að gatnagerð sé hlutfallslega ódýrari fyrir þéttari og hærri byggð en þegar um einbýlishúsahverfi ræðir. Sveitarstjórnir hafa frjálst mat um upphæð gjaldsins, fari þau ekki upp fyrir lögbundið hámark samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 17/1996. Samkvæmt framanskráðu verður að telja að ákvörðun um fjárhæð gatnagerðargjalds lúti hefðbundnum skattalegum sjónarmiðum og skuli byggjast á almennum, efnislegum mælikvarða. Ekki verður talið að af réttarheimildum um gatnagerðargjald leiði að sveitarfélögum sé skylt að víkja frá upphæðum gjaldskrár og meta raunverulegan kostnað við framkvæmdir í einstökum tilvikum. Í kjölfar auglýsingar stefnda á byggingareitum í Teigahverfi á Eyrarlandsholti á Akureyri haustið 1998 sótti stefnandi um tvo reiti á svæðinu. Þann 9. desember s.á. fékk hann reit nr. 1 úthlutað og var honum tilkynnt sú ákvörðun í bréfi dags. 16. desember 1998 Í bréfinu kom fram að fara bæri að byggingarskilmálum um svæðið og að gatnagerðargjöld yrðu lögð á samkvæmt nýrri gjaldskrá sem samþykkt var af bæjarstjórn þann 15. desember s.á. Þann 8. desember 1999 gerðu aðilar með sér fyrsta af fimm samningum um greiðslu gatnagerðargjalds vegna reitsins. Kom þar fram að gjaldið væri vegna Holtateigs nr. 46-54 að fjárhæð 4.094.446 krónur. Þann 28. mars 2000 gerðu aðilar málsins svo með sér lóðarleigusamning um reitinn. Staðfesti stefnandi þar að hann hefði fengið í hendur byggingar- og skipulagsskilmála lóðarinnar, kynnt sér þá og væri þeim samþykkur í hvívetna. Við undirritun samningsins komst á einkaréttarlegt samband aðila um leigu lóðarinnar Holtateigs 2-54 og féllst stefnandi þar athugasemdalaust á, að taka að sér framkvæmdir á reitnum í samræmi við þá skilmála sem um hann giltu. Var honum þá kunnugt um þá ákvörðun bæjaryfirvalda að leggja fullt gatnagerðargjald á byggingar á reitnum. Verður að fallast á með stefnda að aðilar hafi haft frelsi til að semja um hvernig framkvæmdunum skyldi háttað. Ekki er fram komið að samningurinn hafi verið verulega ósanngjarn í garð stefnda og má líta til þess að stefnandi hafði reynslu af samningum á þessu sviði. Þá naut stefnandi verulegs hagræðis af fyrirkomulaginu auk þess sem telja verður að hann hafi getað velt kostnaði við framkvæmdirnar yfir á kaupendur íbúðanna. Þar sem aðilar gerðu með sér einkaréttarlegan samning um framkvæmdir við Holtateig 2-54 eiga stjórnsýslulögin nr. 37/1993 ekki við um ákvörðun um hvernig þeim skyldi háttað. Álagning gatnagerðargjalds er hins vegar stjórnvaldsákvörðun og lýtur reglum stjórnsýslulaganna. Upphæð gatnagerðargjalda vegna Holtateigs 2-54 var ákvörðuð samkvæmt 5. gr. gjaldskrár um gatnagerðargjald á Akureyri, sbr. 2. mgr. 6. gr. laga nr. 17/1996 um gatnagerðargjald. Byggðist ákvörðunin á almennum, efnislegum mælikvarða svo sem áskilið er um álagningu skatta. Ekki leiðir af réttarheimildum um gatnagerðargjald að stefnda hafi verið skylt að víkja frá upphæðum gjaldskrárinnar vegna þeirra verkefna sem stefnandi tók að sér. Að framangreindu virtu telur dómurinn ákvörðun stefnda um álagningu gjaldsins hafi verið lögmæta. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Akureyrarbær, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Trésmíðaverkstæði Sveins Heiðars ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda kr.750.000,- í málskostnað.
|
Mál nr. 200/2002
|
Kærumál Fjárslit milli hjóna
|
A og Ó greindi á um hvort beitt skyldi helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 við opinber skipti til fjárslita milli þeirra. Hjúskapur þeirra var skammur í skilningi í 1. mgr. 104. gr. laganna og sýnt þótti að A hefði lagt fram verulega miklu meiri verðmæti við hjúskaparstofnun, í skilningi 1. mgr. 104. gr. Með vísan til þess ákvæðis þótti A því eiga rétt á að fá utan skipta tilgreinda fjárhæð sem hún hafði lagt af mörkum við fasteignarkaup aðila.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. apríl 2002, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að hún fengi að halda utan skipta nánar tilgreindum verðmætum við opinber skipti til fjárslita milli hennar og sóknaraðila vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri kröfu varnaraðila verði hafnað, varakröfu hennar í héraði verði vísað frá héraðsdómi og mælt verði fyrir um að beita skuli helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 við fjárslit milli aðilanna. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómara að varnaraðili eigi með vísan til 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga rétt á að fá utan skipta við fjárslit milli sín og sóknaraðila 7.008.986 krónur, sem hún lagði af mörkum til kaupa á fasteigninni Svalbarði 13 í Hafnarfirði með samningi 30. október 1997. Í hinum kærða úrskurði var kveðið á um að varnaraðili skyldi fá þessa fjárhæð með verðbótum til samræmis við breytingar á vísitölu neysluverðs á tímabilinu frá síðastgreindum degi til 2. mars 2000, en þann dag leitaði hún skilnaðar að borði og sæng við sóknaraðila. Ákvörðun héraðsdóms um þessa verðtryggingu átti sér ekki nægilega stoð í málatilbúnaði varnaraðila. Þegar af þeirri ástæðu voru ekki skilyrði til að kveða á um verðtryggingu þessa. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila, Ólafs Elíasar Oddssonar, og varnaraðila, Önnu Rögnu Alexandersdóttur, á varnaraðili rétt á að fá greiddar utan skipta 7.008.986 krónur. Að öðru leyti fer um fjárslitin samkvæmt því, sem segir í 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili greiði varnaraðila 75.000 krónur í kærumálskostnað. I. Mál þetta, sem var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 27. febrúar sl., var þingfest fyrir dóminum 18. september 2001. Sóknaraðili er Anna Ragna Alexandersdóttir, kt. 031052-2979, Ránargötu 1a, Reykjavík Varnaraðili er Ólafur Elías Oddsson, kt. 140147-2229, Mjósundi 3, Hafnarfirði. Sóknaraðili gerir aðallega þær dómkröfur að við opinber skipti til fjárslita milli aðila verði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 með vísan til 1. mgr. 104. gr. laga nr. 31/1993 og að sóknaraðila verði heimilað að taka að óskiptu eignir eða verðígildi eigna, samtals að fjárhæð 12.830.633 krónur, auk hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. að nafnvirði 58.342 krónur og hlutabréfa í Búnaðarbanka Íslands hf. að nafnvirði 3.760 krónur. Til vara krefst sóknaraðili þess að við opinber skipti til fjárslita milli aðila verði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, með vísan til 1. mgr. 104. gr. laga nr. 31/1993 og að henni verði heimilað að taka samkvæmt mati dómsins að óskiptu eignir eða verðígildi eigna sem hún flutti í búið. Til þrautavara krefst sóknaraðili þess að við opinber skipti til fjárslita milli aðila, verði vikið frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, með vísan til meginreglu 4. tl. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 31/1993 og undir skiptin komi ekki tjónabætur sóknaraðila sem greiddar hafi verið í nóvember 1995, samtals að fjárhæð 2.837.700 krónur, auk verðbóta miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs frá nóvember 1995 til greiðsludags. Sóknaraðili krefst í öllum kröfuliðum málskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmt málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins, auk virðisaukaskatts. Varnaraðili gerir þær dómkröfur að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað, þó þannig að aðallega er krafist frávísunar varakröfu sóknaraðila, en til vara að henni verði hafnað. Þá gerir varnaraðili þá kröfu, að mælt verði fyrir um að beita skuli helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 við opinber skipti til fjárslita milli sóknaraðila og varnaraðila. Loks krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að skaðlausu, að viðbættum virðisaukaskatti. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 1. september 2000, var mælt fyrir um opinber skipti til fjárslita milli hjónanna Önnu Rögnu Alexandersdóttur og Ólafs Elíasar Oddsonar, aðila þessa máls og Steinunn Guðbjartsdóttir hdl. skipuð skiptastjóri. Á skiptafundi 26. mars 2001 varð endanlega ljóst að ágreiningur sá sem hér hefur verið lagður fyrir dóminn myndi ekki verða leystur fyrir milligöngu skiptastjóra og var því ákveðið að skjóta ágreiningnum til úrlausnar dómsins. Skaut skiptastjóri málinu til Héraðsdóms Reykjaness með bréfi þann 26. mars 2001 samkvæmt heimild í 122. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. XVII. kafla sömu laga. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilar skýrslur en vitni voru ekki leidd. Málsatvik. Aðila máls þessa greinir mjög á um málsatvik. Í greinargerð sóknaraðila er málsatvikum lýst á þann veg að sóknaraðili hafi skilið við fyrri mann sinn árið 1996 eftir 24 ára hjónaband og eigi hún með honum tvö börn. Hafi þau hjón rekið saman um 10 ára skeið veitingastaðinn Singapore í Hafnarfirði og hafi hann verið matreiðslumaður en hún séð um framreiðslu, innkaup og annað viðkomandi rekstri staðarins. Við skilnaðinn hafi komið í hennar hlut fasteignin að Klapparholti 12 í Hafnarfirði, tvær bifreiðar að takmörkuðu verðmæti, innbú og hluti í einkahlutafélögunum Sjávarlíf ehf. og Gróanda ehf. Hafi síðarnefnda félagið verið rekstraraðili veitingahússins Singapore en hið síðarnefnda hafi verið stofnað til að sjá um innflutning fyrir hið síðarnefnda. Eignir sóknaraðila um áramótin 1996/1997 hafi meðal annars verið áðurgreind íbúð að Klapparholti 12, Hafnarfirði og hlutafé í ofangreindum fyrirtækjum eins og sjáist af framlögðum skattframtölum. Kveður sóknaraðili sig hafa fjármagnað kaup fasteignarinnar að miklu leyti með slysabótum sem hún hafi fengið árið 1995, en þær hafi numið tæplega 3 milljónum króna með vöxtum. Varnaraðili hefur mótmælt því sem ósönnuðu að nefndar slysabætur hafi gengið til kaupa á fasteigninni að Klapparholti 12. Kveður sóknaraðili að kynni hafi tekist með aðilum um það leyti sem hún hafi verið að skilja við fyrri mann sinn eða haustið 1996. Hafi samband aðila og tengsl verið mjög lausleg í fyrstu en hafi vaxið smám saman. Varnaraðili hefur haldið því fram kynni aðila hafi frá upphafi verið náin og að sambúð aðila hafi hafist að Klapparholti 12, Hafnarfirði strax haustið 1996 en því hefur sóknaraðili hafnað og kveður þau ekki hafa hafið sambúð fyrr en í nóvember 1998. Óumdeilt er að varnaraðili lenti í slysi í Svíþjóð fyrir kynni aðila og fær vegna þeirrar örorku sem hann þá hlaut, mánaðarlegar greiðslur frá því landi. Varnaraðili átti við upphaf kynna aðila félagslega íbúð að Flétturima 20, Reykjavík og fólksbifreið og festi síðar kaup á jeppabifreið. Átti hann ennfremur 5,55% eignarhlut í fasteigninni Heiðargerði 6 á Akranesi sem hann mun hafa fengið í arf fyrir kynni aðila. Sóknaraðili kveður að í aprílmánuði 1997 hafi hún látið undan þrýstingi sóknaraðila og selt honum hlut sinn í Sjávarlífi ehf. Varnaraðili hefur alfarið hafnað því að hann hafi beitt nokkrum þrýstingi og um eðlileg og þvingunarlaus viðskipti hafi verið að ræða. Hvað sem líður ágreiningi aðila um það hvernig viðskipti tókust milli þeirra, liggur fyrir í gögnum málsins að varnaraðili keypti öll hlutabréf í Sjávarlífi ehf. með kaupsamningi dagsettum 2. apríl 1997. Umsamið kaupverð var 100.000 krónur og seljendur voru, auk varnaraðila, sem átti 50% hlut, hjónin Sveindís Alexandersdóttir og Guðmundur Óskarsson. Kveður sóknaraðili að varnaraðili hafi greitt nefndum hjónum fyrir þeirra hlut í félaginu en hún hafi aldrei fengið greiðslu vegna síns hlutar. Þann 28. nóvember 1998 framseldi varnaraðili sóknaraðila 25% hlut í nefndu félagi. Hefur varnaraðili haldið því fram að með því framsali hafi hann talið að skuld sín við sóknaraðila vegna viðskiptanna væri að fullu uppgerð. Á árinu 1997 mun varnaraðili hafa keypt þriðjungs hlut í Gróanda ehf. af þriðja manni. Í júlí 1997 kaupa aðilar saman tjaldvagn í eignarhlutföllunum 1/3 (varnaraðili) og 2/3 (sóknaraðili). Með kaupsamningi dagsettum 30. október 1997 selur sóknaraðili fasteign sína að Klapparholti 12, Hafnarfirði. Var söluverð eignarinnar 11.500.000 krónur og voru 5.526.000 krónur greiddar með hlut í fasteigninni Svalbarð 13 Hafnarfirði, 1.482.986 krónur með fasteignaveðbréfi, skiptanlegu fyrir húsbréf og 4.491.014 krónur með yfirtöku áhvílandi veðskulda. Þann sama dag gera aðilar þessa máls kaupsamning um fasteignina Svalbarð 13. Kaupverð eignarinnar var 13.800.000 krónur og voru 5.526.000 krónur greiddar með hluta í Klapparholti 12, samanber fyrrnefndan kaupsamning, 1.482.986 krónur með húsbréfum til 25 ára, 1.192.889 krónur með yfirtöku áhvílandi veðskulda og 5.598.125 krónur með fasteignaveðbréfi, skiptanlegu fyrir húsbréf. Óumdeilt er í málinu að 7.008.986 krónur af kaupverði Svalbarðs 13 voru fjármunir sem voru hrein eign sóknaraðila í Klapparholti 12. Við fasteignaviðskipti þessi kveðast aðilar hafa staðið saman að greiðslumati vegna umsóknar um húsbréfalán. Á kaupsamningi eru aðilar bæði tilgreind sem kaupendur en ágreiningur er um í hvaða eignarhlutföllum. Sjá má á þinglýstu eintaki kaupsamnings að upphaflega hafa verið skráð á hann eignarhlutföllin 89% (sóknaraðili) og 11% (varnaraðili), ofan í þessar tölur hefur verð handskrifuð breyting sem tilgreinir jöfn eignarhlutföll. Við breytinguna eru skráðir upphafsstafirnir I.G. ásamt stimpli sem bendir til þess að breytingin hafi verið gerð af Ingvari Guðmundssyni, löggiltum fasteignasala, sem hafði milligöngu um fasteignaviðskipti aðila. Virðist kaupsamningnum hafa verið þinglýst svo breyttum. Greinir aðila verulega á um það hvers vegna umrædd breyting var gerð á kaupsamningnum. Byggir sóknaraðili á því að henni hafi ekki verið kunnugt um þessa breytingu og að hún hafi gengið út frá því að eignarhlutföll ættu að vera í samræmi við það sem prentað er á samninginn. Varnaraðili kveður hins vegar að hann hefði aldrei skrifað undir samninginn nema hann tilgreindi eignarhlutföll jöfn og að það hafi verið ástæða þess að breyting þessi hafi verið gerð. Hvorugur aðila hefur kosið að leiða Ingvar Guðmundsson sem vitni í málinu til að varpa ljósi á þetta atriði. Nokkru fyrir undirritun fyrrnefnds kaupsamnings, eða þann 7. október 1997 skrifuðu aðilar undir svohljóðandi samkomulag: „Undirrituð aðilar sem erum kaupendur eignarinnar nr. 13 við Svalbarð í Hafnarfirði, staðfestum hér með að eigiðfjárframlag Önnu, er nettóeignin í Klapparholti. Miða skal við gerð kaupmála áður en gengið er frá kaupsamningi.“ Samkomulag þetta er undirritað af báðum aðilum en óvottað. Sam dag og kaupsamningur vegna Svalbarðs 13 var gerður eða 30. október 1997, rituðu aðilar undir annað skjal sem ber yfirskriftina, samkomulag og yfirlýsing. Þar segir: „Undirrituð Anna Alexandersdóttir, kt. 031052-2979 og Ólafur Elías Oddsson, kt. 140147-2229, kaupendur eignarinnar nr. 13 við Svalbarð í Hafnarfirði, sbr. kaupsamning dags., í dag, staðfestum hér með eftirfarandi: Eigðfjárframlag Önnu vegna kaupanna er að fjárhæð 5,526,000,-, sbr. kaupsamning um Klapparholt 12, og er það framlag 40% af kaupverði eignarinnar. Hér með staðfestist að það er séreign Önnu í Svalbarði 13. Skjali þessu skal þinglýsa á Svalbarð 13.“ Skjal þetta er undirritað af aðilum og vottað af Ingvari Guðmundssyni löggiltum fasteignasala og ber með sér að hafa verið fært inn í þinglýsingarbækur 7. janúar 1998. Sóknaraðili kveðst hafa flutt að Svalbarði 13 þann 1. febrúar 1998 þegar eignin var afhent en kveður varnaraðila ekki hafa flutt þangað fyrr en haustið 1998 og hafi hann ekki tilkynnt um flutning lögheimilis fyrr en 13. nóvember 1998. Kveður sóknaraðili að sambúð aðila geti ekki talist hefjast fyrr en í fyrsta lagi í nóvember það ár. Aðilar hafi ekki verið skráð í sambúð þó þau hafi frá þeim tíma átt sameiginlegt lögheimili og fjárhagur þeirra hafi verið sundurgreindur samanber skattframtal vegna þess árs. Af gögnum málsins og skýrslum aðila fyrir dómi má ráða að afsal vegna Svalbarðs 13 var gefið út 13. ágúst 1998. Samkvæmt veðbókarvottorði frá 7. desember 1998, sem liggur fyrir í málinu og gefið er eftir þinglýsingu afsalsins eru aðilar málsins tilgreindir sameigendur nefndrar húseignar í eignarhlutföllunum 89% (sóknaraðili) og 11% (varnaraðili). Afsal þetta hefur ekki verið lagt fram í málinu. Þann 14. janúar 1999 gengu aðilar í hjónaband. Ekki var gerður kaupmáli. Varnaraðili seldi þann 30. apríl 1999, félagslega eignaríbúð er hann átti við Flétturima 20 í Reykjavík. Var eignarhlutur hans, að teknu tilliti til kostnaðar, 496.266 krónur og runnu þeir peningar til að greiða niður bílalán sem hvíldi á Nissan Patrol jeppabifreið sem varnaraðili átti. Þann 23. ágúst 1999 undirrituðu aðilar yfirlýsingu um sameign sína í fasteigninni að Svalbarði 13. Var yfirlýsingu þessari þinglýst 26. ágúst 1999. Er yfirlýsing þessi svohljóðandi: „Við undirrituð hjón/sambýlisfólk lýsum því hér með yfir að við erum sameigendur að fasteigninni Svalbarð 13, 220 Hafnarfjörður (sic) enda höfum við fjármagnað byggingu/kaup hennar sameiginlega og berum sameiginlega ábyrgð á áhvílandi veðskuldum. Við óskum því eftir að eignin sem hingað til hefur aðeins verið skráð á nafn annars okkar, verði eftirleiðis skráð í óskiptri sameign á nöfn okkar beggja.“ Yfirlýsing þessi er undirrituð af báðum aðilum og vottuð af tveimur vottum. Í lok ágúst 1999 festir Sjávarlíf ehf. kaup á íbúð að Mjósundi 3 í Hafnarfirði og gefur félagið út veðskuldabréf af því tilefni að höfuðstól 2.200.000 krónur sem tryggt var með veði í Svalbarði 13. Aðilar máls þessa rita báðir undir skuldabréf þetta sem þinglýstir eigendur hins veðsetta. Ber aðilum saman um það að þegar eignin var afhent þann 1. október 1999 hafi varnaraðili flutt af heimilinu og sest að í Mjósundi 3 og þar búi hann enn. Sáttavottorð prests er gefið út 4. október 1999. Sóknaraðili óskaði eftir skilnaði að borði og sæng 2. mars 2000. Eftir að aðilar höfðu slitið samvistir varð að samkomulagi að varnaraðili leysti til sín hlut sóknaraðila í Gróanda ehf. og greiddi fyrir hlutinn 2.000.000 króna. Kaupsamningur aðila er dagsettur 4. febrúar 2000 og kemur fram í honum að hann hafi ekki áhrif á fjárskipti milli aðila að öðru leyti en því að við verðmat félagsins við þau skipti skuli miða við að heildarverðmæti hlutabréfa sé 3.000.000 króna. Varnaraðili greiddi þann 8. febrúar 2000 umsamið kaupverð og fékk félagið afhent sama dag. Eins og fram er komið var félagsbú aðila tekið til opinberra skipta þann 1. september 2000 og Steinunn Guðbjartsdóttir, hdl, skipuð skiptastjóri. Varnaraðili leysti til sín Nissan Patrol bifreið með áhvílandi bílaláni í júlí mánuði 2001. Var verð bifreiðarinnar ákveðið 700.000 og áhvílandi lán var að fjárhæð 386.952 krónur og því um að ræða úthlutun til varnaraðila að fjárhæð 313.048 krónur. Undir skiptunum hefur fasteignin að Svalbarði 13 verið seld og er hrein eign, þegar gengið hafði verið frá áhvílandi veðskuldum 10.637.300 krónur að teknu tilliti til kostnaðar við söluna. Að kröfu sóknaraðila var dómkvaddur matsmaður til að meta Sjávarlíf ehf. Var niðurstaða matsmannsins að félagið væri einskis virði og er fullt samkomulag með aðilum að sú niðurstaða verði lögð til grundvallar. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili kveður aðalkröfu sína þannig upp byggða að nettóeign vegna sölu á fasteigninni Svalbarð 13 sé 10.637.300 krónur, fyrirtækið Sjávarlíf ehf. 25% eignarhlutur að verðmæti 0 krónur, Gróandi ehf. 2/3 eignarhlutur að verðmæti 2.000.000 krónur og 2/3 af söluverðmæti tjaldvagns 193.333 krónur eða samtals 12.830.633 krónur auk hlutabréfa í Búnaðarbanka Íslands hf. að nafnvirði 3.760 krónur og hlutabréfa í Landsbanka Íslands hf. að nafnvirði 58.342 krónur. Kveður sóknaraðili að ef fallist verði á aðalkröfu hans komi í hlut varnaraðila Nissan Patrol bifreið 313.048 krónur, 1/3 hluti í söluverðmæti tjaldvagns 96.666 krónur, Gróandi ehf. 1/3 eignarhlutur 1.000.000 krónur, Sjávarlíf 75% eignarhlutur að verðmæti 0 krónur og fasteignin að Heiðargerði 6, Akranesi 5,55% eignarhlutur að óvissu verðmæti. Samtals verðmæti 1.409.714 krónur og er þá ekki tekið tillit til verðmætis fasteignarinnar að Heiðargerði 6. Sóknaraðili styður kröfur sínar um að vikið verði frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaganna nr. 31/1993 með því að helmingaskipti milli aðila séu bersýnilega ósanngjörn og að öll skilyrði 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga séu uppfyllt. Hjúskapur aðila hafi verið skammur. Hafi verið stofnað til hans 14. janúar 1999 og hafi samvistir aðila ekki staðið nema til 1. október sama ár og sáttavottorð prests gefið út þann 4. október 1999. Samvistalengd í hjónabandinu hafi því verið átta og hálfur mánuður. Sóknaraðili byggir og á því að fyrir hjúskap hafi aðilar búið saman um mjög skammt skeið, aðeins rúma tvo mánuði og fjárhagsleg samstaða aðila því takmörkuð. Varnaraðili hafi þó lagt mikinn þrýsting á konuna til að fá sem mest af eigum hennar skráðar á sig, til dæmis hluta í fyrirtækjum hennar og fasteignarinnar Svalbarð 13, án þess að leggja fram verðmæti á móti. Við upphaf sambúðar aðila hafi það verið sóknaraðili sem hafi átt fasteign og fyrirtæki, sem hún hafi komið með úr fyrri hjúskap og hafi meðal annars fjármagnað með slysabótum sínum. Varnaraðili hafi hins vegar átt skuldsetta jeppabifreið og félagslega íbúð. Andvirði íbúðarinnar hafi varnaraðili ekki notað til að greiða niður ávílandi lán á Svalbarði 13, heldur til niðurgreiðslu láns sem hvíldi á framangreindri jeppabifreið. Að auki hafi varnaraðili átt lítinn eignarhlut í fasteign á Akranesi sem hann eigi enn. Kveður sóknaraðili því ljóst að sóknaraðili hafi flutt í búið verulega mikið meira en varnaraðili við hjúskaparstofnun. Að auki byggir sóknaraðili á því að fjárhagsleg samstaða hafi verið takmörkuð með aðilum á samvistar og hjúskapartímanum. Báðir aðilar hafi aflað tekna á hjúskapartímanum og hvorugt því fjárhagslega háð hinu. Sóknaraðili kveður og að aðilar hafi ekki fjárfest í nýjum eignum á hjúskapartímanum og því hafi varnaraðili ekki lagt til fé til eignaaukningar í búinu. Eignir sem séu í búi aðila við skipti séu því að miklum meirihluta eigur sem sóknaraðili hafi fært með sér við stofnun hjúskapar og hafi búið ekki vaxið nema takmörkuðu leyti á samvistartímanum. Verðmætasta eign búsins sé fasteignin að Svalbarði 13, Hafnarfirði. Kaup þeirrar eignar hafi verið fjármögnuð með kaupsamningsgreiðslum sem sóknaraðili hafi ein innt af hendi með eign sinni í Klapparholti 12 og lánum sem aðilar hafi verið samskuldarar að og hafi greitt af í stuttan tíma. Höfuðstóll þeirra lána hafi hækkað frá hjúskaparstofnun og hafi báðir aðilar nú verið leystir undan skyldum skuldara með yfirtöku kaupenda eignarinnnar á áhvílandi lánum. Kveður sóknaraðili að yfirlýsingar sem varnaraðili hafi fengið sóknaraðila til að undirrita um jafna fjármögnun og skiptingu Svalbarðs 13 séu því rangar og aðeins hluti af ætlan varnaraðila að ná undir sig sem mestu af eigum sóknaraðila. Heldur sóknaraðili því fram að hún hafi verið beitt óeðlilegum þrýstingi til að rita undir nefnda gerninga. Þá hafi eignarhlutfall aðila að Svalbarði 13 verið rangt fram talið í skattskýrslu sóknaraðila fyrir árið 1998. Sóknaraðili byggir á því að það hafi alla tíð verið hennar vilji að gerður yrði kaupmáli milli aðila vegna þeirra eigna sem hún hafi fært í búið og hafi varnaraðili samþykkt það og lofað, sbr. meðal annars samkomulag frá 7. október 1997. Af gerð kaupmála hafi hins vegar ekki orðið vegna viðsnúnings hjá varnaraðila og hótana hans um að hann gæti ekki búið með sóknaraðila ef hún ætti ein sínar eignir eins og eðlilegt hefði verið. Telur sóknaraðili að verulegar líkur séu á því að varnaraðili hafi stofnað til hjúskapar með henni fyrst og fremst í þeim tilgangi að komast yfir eigur hennar. Það sé óeðlilegt og ósanngjarnt að varnaraðili geti hagnast á helmingaskiptum eftir svo skamman hjúskap og fari það í raun gegn vilja löggjafans að baki 103. gr. hjúskaparlaga. Sé 104. gr. hjúskaparlaganna meðal annars ætlað að koma í veg fyrir að nokkur hagnist á helmingaskiptum. Kveður sóknaraðili að kaup Sjávarfangs ehf. á íbúð í Mjósundi hafi verið gerð að frumkvæði varnaraðila og hafi fljótt komið í ljós að hann hafi ætlað íbúðina sem dvalarstað fyrir sig. Ástæður að baki fjárhæðar aðalkröfu, kveður sóknaraðili vera meðal annars að við kaup Svalbarðs 13 hafi hún ein greitt útborgun í eigninni og því rétt að hún fái útborgun þessa ásamt verðmætaaukningu, við skipti á búinu. Varnaraðili hafi ekki lagt fram fé til kaupa fastegnarinnar en hafi staðið ásamt sóknaraðila að greiðslumati og aðilar hafi verið samskuldarar áhvílandi veðlána. Þau hafi nú bæði verið leyst undan skuldaraábyrgð og njóti varnaraðili þess á sama hátt og sóknaraðili. Varnaraðili hafi hins vegar ekkert lagt af mörkum við kaup eignarinnar og geti því ekki krafist hlutar af söluverðmæti eignarinnar. Fjárhæð annarra krafna sinna miðar sóknaraðili við eignarhlut hennar í eignum við stofnun hjúskapar, samkvæmt skattframtali fyrir árið 1998, en fjárhæðir séu miðaðar við nettó eign við sölu eða upplýsingar frá skiptastjóra. Kveður sóknaraðili sig styðja varakröfu sömu málsástæðum og varakröfu. Þrautavarakröfu sína styður sóknaraðili með því að um sé að ræða tjónabætur sem hún hafi fengið greiddar í nóvember 1995 vegna umferðaslyss. Bótunum hafi meðal annars verið ætlað að bæta sóknaraðila upp tekjutap hennar til framtíðar. Bótunum hafi sóknaraðili ráðstafað til eignamyndunar í íbúð sinni að Klapparholti 12 og ígildi bótanna því enn til staðar og sérgreint. Gerð sé krafa um að bótum þessum verði haldið utan skipta, auk verðbóta. Sóknaraðili styður málskostnaðarkröfu sína við meginreglur einkamálalaga en um fjárhæð málskostnaðar vísar hún til umfangs málsins og þess að varnaraðili hafi hafnað öllum sáttaumleitunum og kveður að það sé alfarið sök varnaraðila að úrlausn deilna þeirra sé komin fyrir dómstóla. Í greinargerð sinni gerði sóknaraðili fyrirvara um það að kröfugerð hans byggðist á að samkomulag væri með aðilum um skuldir. Við munnlegan málflutning féll sóknaraðili frá þessum fyrirvara. Um lagarök vísar sóknaraðili til 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 varðandi aðal- og varakröfu, en til meginreglu 4. tl. 1. mgr. 102. gr. sömu laga varðandi þrautavarakröfu. Um málskostnað vísar sóknaraðili til meginreglna laga um meðferð einkamála, sbr. XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Af hálfu varnaraðila er öllum kröfum, málsástæðum og lagarökum sóknaraðila mótmælt og kveður hann ekki skilyrði til þess í máli þessu að víkja frá þeirri grundvallarreglu 103. gr. hjúskaparlaganna nr. 31/1993 að helmingaskipti skuli fara fram við fjárskipti milli hjóna, eins og sóknaraðili geri kröfu um. Varðandi aðalkröfu sóknaraðila mótmælir varnaraðili í einu lagi öllum fullyrðingum sem komi fram í greinargerð sóknaraðila um að varnaraðili hafi með ofbeldi, hótunum, ógnunum eða þrýstingi í garð sóknaraðila eða barna hennar, eða á annan hátt, fengið sóknaraðila til þess að skrá eignir á nafn varnaraðila og/eða gera þær ráðstafanir í fjármálum sem hafi verið til þess fallnar að rýra réttarstöðu sóknaraðila við fjárskipti milli aðila. Allar fullyrðingar í þessa veru séu rangar og sé þeim mótmælt sem ósönnuðum. Öfugt við það sem sóknaraðili haldi fram hafi skráningar á eignum verið gerðar með fullu samþykki beggja aðila og með sanngirni að leiðarljósi, að teknu tilliti til fjárframlaga, afborgana af lánum og kostnaðar við framfærslu fjölskyldu aðila. Málsaðilar hafi gengið í hjúskap 14. janúar 1999 og hafi sóknaraðili óskað eftir skilnaði að borði og sæng 2. mars 2000 og sé það viðmiðunardagur opinberra skipta. Formlegur hjúskapur hafi þá staðið með aðilum í um það bil eitt ár og tvo mánuði. Geti það eftir atvikum þessa máls ekki talist skammvinnur hjúskapur. Þá beri að hafa í huga að samvistir og sambúð aðila hafi staðið mun lengur, enda þótt þeir hafi aldrei formlega verið skráðir í óvígða sambúð. Aðilar hafi kynnst í júnímánuði 1996 og hafi þá tekist með þeim mikil og sterk tengsl. Hafi þau hafið sambúð í íbúð sóknaraðila að Klapparholti í september 1996 og eftir kaup hússins að Svalbarði 13 hafi aðilar flust þangað og hafi þau búið þar saman frá þeim tíma, allt þar til sóknaraðili hafi óskað eftir því að varnaraðili flytti af heimilinu, síðla árs 1999. Engu skipti þótt varnaraðili hafi ekki flutt lögheimili sitt formlega að Svalbarði 13 fyrr en í nóvember 1998. Þá kveður varnaraðili það beinlínis rangt að sóknaraðili hafi flutt með sér í hjúskapinn verulega miklu meiri eignir en varnaraðili. Samkvæmt skattaframtali 1999 hafi eignastaða sóknaraðila um áramótin 1998/1999, eða fjórtán dögum áður en aðilar hafi gengið í hjúskap, verið sú að sóknaraðili telji fram 2/3 eignarhluta í fellihýsi sem metinn hafi verið á 222.000 krónur, hlutabréf í Búnaðarbanka Íslands hf. að nafnvirði 3.760 krónur, í Landsbanka Íslands hf. að nafnvirði 58.352 krónur, í Gróanda ehf. 1.760.000 krónur og í Sjávarlífi ehf. 100.000 krónur og loks fasteignina Svalbarð 13 sem sóknaraðili eigi 50% í á móti varnaraðila, samkvæmt kaupsamningi, að fasteignamati 5.750.000 krónur. Kveður varnaraðili að í greinargerð sóknaraðila sé jafnframt talin til eignar Honda Civic bifreið að verðmæti 1.100.000 krónur þrátt fyrir að hún hafi verið seld í mars mánuði 1998 svo sem skýrt komi fram á skattframtali sóknaraðila. Að sögn varnaraðila komi fram á skattframtali hans 1999 að eignastaða hans um áramótin 1998/1999 hafi verið 1/3 eignarhluti í fellihýsi að verðmæti 90.000 krónur, Skidoo vélsleði að verðmæti 260.000 krónur, en hann hafi verið seldur 8. janúar 1999, hlutabréf í Búnaðarbanka Íslands hf. að nafnvirði 3.760 krónur, í Landsbanka Íslands hf. að nafnvirði 58.342 krónur, í Gróanda ehf. 860.000 krónur og í Sjávarlífi ehf. 300.000 krónur. Jafnframt fasteignin að Flétturima 20 að fasteignamati 4.634.000 krónur og loks 50% eignarhlutur í Svalbarði 13 að fasteignamati 5.750.000 krónur. Kveður sóknaraðili að gleymst hafi á umræddu skattframtali að telja fram 5,55% eignarhlut í fasteigninni að Heiðargerði 6, Akranesi, auk Nissan Patrol bifreiðar að verðmæti 2.308.500 krónur sem viðurkennt sé af hálfu sóknaraðila að varnaraðili hafi eignast á þessum tíma. Telur varnaraðili að því sé ljóst að það hafi verið hann en ekki sóknaraðili sem hafi flutt með sér meirihluta eigna í hjúskapinn. Kveður varnaraðili og að veruleg fjárhagsleg samstaða hafi verið með aðilum frá upphafi kynna þeirra og hafi hún haldist og reyndar vaxið stöðugt á sambúðartímanum og síðar hjúskapartímanum. Af skattframtölum aðila megi ráða að varnaraðili hafi haft umtalsvert meiri tekjur en sóknaraðili. Hafi sóknaraðila því í reynd verið fjárhagslega háður varnaraðila að verulegu leyti. Þá hafi varnaraðili fengið greiddar slysa- og örorkubætur frá Svíþjóð sem hafi runnið til samneyslu aðila. Það hafi því komið í hlut varnaraðila að greiða afborganir hæstu áhvílandi lánanna á Svalbarði 13 sem aðilar hafi verið samskuldarar að, sbr. reikningsyfirlit, greiðsluseðla og upplýsingar Íbúðalánasjóðs um stöðu lána. Aðilar hafi greitt jöfnum höndum af öðrum lánum. Þá hafi varnaraðili greitt hitaveitureikninga og hluta rafmagnsreikninga vegna Svalbarðs 13, sbr. greiðsluseðla. Sama megi segja um fasteignagjöld. Jafnframt hafi varnaraðili lagt mun meira til heimilishalds og framfærslu aðila, þar á meðal tveggja barna sóknaraðila af fyrra hjónabandi sem búið hafi á heimili aðila. Ennfremur hafi varnaraðili annast rekstur bifreiða og hafi hann meðal annars látið sóknaraðila um tíma í té Honda Civic bifreið endurgjaldslaust. Þá hafi aðilar haft að nokkru leyti sameiginlegan reikning við Sparisjóð Hafnarfjarðar. Varnaraðili byggir og á að vegna greiðslu sinnar á sameiginlegum skuldum aðila, meðal annars lána sem áhvílandi hafi verið á Svalbarði 13, sé ljóst að sameiginlegar skuldir aðila hafi ekki verið að hækka í sama mæli og þær ella hefðu gert. Varnaraðili hafi þannig lagt beinínis fram fé til niðurgreiðslu sameiginlegra skulda umfram sóknaraðila og það hafi komið báðum aðilum til góða. Taka verði tillit til þessa engu síður en beinnar eignaaukningar á hjúskapartíma. Með hliðsjón af þessu öllu hafi aðilar talið sanngjarnt og eðlilegt að þeir væru sameigendur að Svalbarði 13 í jöfnum hlutföllum allt frá því að fasteignin hafi verið keypt, eins og fram komi í kaupsamningi aðila frá 30. október 1997. Hafi þessi skilningur verið ítrekaður síðar á hjúskapartímanum, eins og fram komi í staðlaðri yfirlýsingu frá 23. ágúst 1999 sem gerð hafi verið með samþykki og af fúsum og frjálsum vilja beggja aðila. Kveður varnaraðili að samkomulag og yfirlýsingar aðila, annars vegar frá 7. október 1997og hins vegar frá 30. október 1997 hnekki ekki þessum gerningum. Sami skilningur, þ.e. um helmingseign hvors aðila í Svalbarði 13, komi og fram í skattframtölum aðila. Þá beri og að hafa í huga að að það hafi verið varnaraðili sem hafi greitt sölulaun fasteignasölunnar í fasteignaviðskiptum aðila, 229.623 krónur vegna Klapparholts 12, svo og þinglýsingar- og stimpilgjöld, 186.456 krónur. Loks verði ekki fram hjá því litið að aðilar hafi staðið saman að greiðslumati vegna umsóknar um fasteignaveðbréf vegna kaupanna á Svalbarði 13. Ef ekki hefði verið fyrir tekjur varnaraðila, hefði lán til kaupanna ekki fengist þannig að dygði fyrir kaupverðinu. Hvað sem framangreindu líði telur varnaraðili að í öllu falli verði að líta svo á að í ofannefndri yfirlýsingu aðila frá 23. ágúst 1999 hafi falist afsal sóknaraðila á hugsanlegu tilkalli til að taka verðígildi Svalbarðs 13 að óskiptu við fjárslit milli aðila, ef slíkt tilkall teldist á einhverju tímamarki hafa átt rétt á sér á annað borð. Kveður varnaraðili að það hafi verið fyrst og fremst með hliðsjón af hinni verulegu fjárhagslegu samstöðu, er myndast hafi með aðilum á sambúðartímanum og hjúskapartímanum, sem sóknaraðili hafi ekki haft uppi óskir um að gerður yrði kaupmáli, enda hefði það beinlínis gengið gegn hugmyndum aðila um það hvað væri sanngjarnt þegar höfð hafi verið í huga framlög aðila. Varnaraðili minnir og á, hvað sem öðru líði, að sóknaraðila hafi verið og sé í sjálfsvald sett, hvernig hann ráðstafi eigum sínum. Í því sambandi ríki samningsfrelsi og ein af grundvallarreglum íslensks réttar sé að samningar skuli standa. Varnaraðili mótmælir og fullyrðingum um að hann hafi stofnað til hjúskaparins beinlínis í því skyni að ná undir sig eigum sóknaraðila. Kveður varnaraðili ekkert styðja þessa fullyrðingu sóknaraðila og mótmælir henni sem ósannaðri. Í fyrsta lagi hafi varnaraðili engu minna lagt til hjúskapar aðila en sóknaraðili, svo sem fram sé komið. Að teknu tilliti til framlaga í heild og með hliðsjón af niðurgreiðslu sameiginlegra skulda, blasi í reynd við að fjárhagur varnaraðila hafi ekki batnað neitt sérstaklega við hjúskap aðila, nema síður sé. Í öðru lagi hafi að sjálfsögðu verið stofnað til hjúskaparins vegna þess að aðilar hafi fellt hugi saman. Í þriðja lagi hafi það verið sóknaraðili sem hafi tekið ákvörðun um að slíta hjúskapnum en ekki varnaraðili, sbr. beiðni um útgáfu skilnaðarleyfis og kröfu um opinber skipti til fjárslita milli aðila. Hafi þá viljað svo heppilega til að varnaraðili hafi getað, eftir samvistaslit aðila, dvalið í íbúðinni að Mjósundi 3, sem Sjávarlíf ehf. hafi þá nýverið keypt, enda hafi varnaraðili þá nýverið selt fasteign sína að Flétturima 20 og hafi því ekki átt í önnur hús að venda. Að sögn varnaraðila hafi aðilar þó í reynd verið í samvistum eftir þetta og hafi meðal annars átt í kynferðissambandi. Af öllu framangreindu telur sóknaraðili ljóst að 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 eigi ekki við í máli þessu eins og atvikum þess sé háttað. Allar eignir aðila séu hjúskapareignir og kaupmála sé ekki til að dreifa. Engin efnisleg rök séu því fyrir því að víkja frá almennum reglum um fjárskipti milli hjóna, með þeim hætti sem aðalkrafa sóknaraðila geri ráð fyrir. Það sé grundvallarregla við fjárskipti milli hjóna að hvor maki um sig eigi tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins, nema annað leiði af ákvæðum laga, sbr. 103. gr. hjúskaparlaga. Undantekningar frá þessari meginreglu beri að skýra þröngt, samkvæmt viðurkenndu lögskýringarsjónarmiði. Sú niðurstaða fái ekki bara ótvíræðan stuðning í, - heldur liggi beinlínis til grundvallar orðalagi 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga, sem sóknaraðili byggi kröfur sínar á. Í ákvæðinu sé heimilað að víkja frá almennum reglum um helmingaskipti, ef skiptin yrðu að öðrum kosti „bersýnilega ósanngjörn“ fyrir annað hjóna. Þannig þurfi augljóslega mjög mikið til að koma, svo heimilt sé að víkja frá almennum reglum um helmingaskipti. Því fari víðs fjarri, að fjárskipti milli aðila þessa máls yrðu „bersýnilega ósanngjörn“, ef meginreglu 103. gr. hjúskaparlaga yrði fylgt. Varnaraðili telur það þvert á móti bersýnilega ósanngjarnt í garð varnaraðila, ef vikið yrði frá grundvallarreglunni um helmingaskipti með þeim hætti sem krafa sóknaraðila geri ráð fyrir. Sóknaraðili myndi samkvæmt henni ekki bara hagnast fjárhagslega á hjúskap aðila með því að njóta einn verulegrar, tilviljanakenndrar hækkunar á fasteignaverði á því tímabili sem hér sé til skoðunar, heldur myndi sóknaraðili einnig hagnast vegna framlaga varnaraðila. Varnaraðili sem sé 75% öryrki eftir slys í Svíþjóð árið 1981, stæði eftir nánast allslaus, þrátt fyrir allar þær eignir, sem hann hafi flutt í hjúskap aðila og þrátt fyrir miklu hærri framlög en sóknaraðili hafi látið í té til sameiginlegrar framfærslu aðila og barna sóknaraðila og þrátt fyrir verulega niðurgreiðslu á sameiginlegum skuldum aðila umfram niðurgreiðslu af hálfu sóknaraðila. Loks minnir varnaraðili á að hann hafi keypt 2/3 eignarhlut sóknaraðila í Gróanda ehf. fyrir 2.000.000 króna, en áður hafi hann keypt 1/3 hlut af þriðja manni. Af hálfu varnaraðila er og á því byggt, með vísan til alls þess sem að framan sé rakið, að augljóslega séu ekki fyrir hendi nein skilyrði til þess, með vísan til 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga, að víkja frá helmingaskiptareglu 103. gr. sömu laga við fjárskipti milli aðila með þeim hætti sem sóknaraðili krefjist aðallega í máli þessu. Því beri að hafna aðalkröfu sóknaraðila. Helmingaskiptareglan sé meginregla við fjárskipti hjóna og sé á því byggt að þess vegna verði að virða sóknaraðila í óhag allan vafa eða skort á upplýsingum um hvort skilyrðum þröngra undantekningarreglna sé fullnægt. Að því er varakröfu sóknaraðila varðar krefst varnaraðili að henni verði vísað frá dómi. Kveður varnaraðili sig byggja á því að krafan standist ekki lágmarkskröfur megingreglna réttarfars um skýra og afmarkaða kröfugerð í dómsmálum og samræmist auk þess ekki hlutverki dómstóla, meðal annars við opinber skipti til fjárslita á milli hjóna, sbr. ákvæði laga nr. 21/1991, um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefjist ekki að vikið verði frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga í tilteknum hlutföllum, t.d. 2/3, 3/4 eða 4/5 hlutum, eða að vikið verði frá helmingaskiptareglunni þannig að sóknaraðila verði heimilað að taka að óskiptu tilteknar eignir eða verðígildi tiltekinna eigna að ákveðinni fjárhæð, -heldur sé krafan sú, að vikið verði frá reglunni samkvæmt mati dómsins. Slík kröfugerð standist ekki, enda væri þá dómstólum ekki ætlað að teka afstöðu til kröfu um ákveðna skiptingu milli aðila, heldur að ákveða fjárskipti milli aðila samkvæmt eigin mati án tengsla við tiltekna, afmarkaða og skýra kröfu. Á því sé byggt af hálfu varnaraðila, að slíkri kröfu sem að auki sé með öllu órökstudd, beri að vísa frá dómi ex officio, jafnvel þótt varnaraðili krefðist ekki frávísunar. Verði frávísunarkrafa ekki tekin til greina er þess krafist að varkröfu sóknaraðila verði hafnað með vísan til sömu málsástæðna og lagaraka og færð hafi verið fram fyrir því að hafna beri aðalkröfu sóknaraðila. Varnaraðili byggir á varðandi þrautavarakröfu sóknaraðila að henni eigi að hafna, þar sem skilyrði 4. töluliðar 1. mgr. 102. gr. hjúskaparlaga séu ekki fyrir hendi. Sóknaraðili hafi fengið umræddar fébætur í nóvember 1995. Ekkert liggi fyrir um að fébæturnar, sem sóknaraðili krefjist að komi ekki undir fjárskipti aðila, hafi runnið til kaupa á fasteigninni að Klapparholti 12, svo sem sóknaraðili haldi fram og sé ósannað að svo hafi verið. Þá telur varnaraðili það einnig ósannað að fébæturnar eða ígildi þeirra hafi verið við lýði þegar sóknaraðili hafi lagt fram kröfu um skilnað og að þær hafi þá verið sérgreinanlegar. Þar sem þessum skilyrðum tilvitnaðrar lagagreinar sé ekki fullnægt beri að hafna þrautavarakröfu sóknaraðila. Varðandi málskostnaðarkröfu sóknaraðila kveðst varnaraðili mótmæla því sérstaklega að hann eigi sök á því að mál þetta hafi farið fyrir dómstóla, eins og sóknaraðili haldi fram, við rökstuðning málskotnaðarkröfu sinnar. Ekki sé réttmætt að segja að varnaraðili hafi hafnað öllum sáttaumleitunum í málinu. Hið rétta sé að varnaraðili hafi ekki viljað fallast á kröfur sóknaraðila um frávik frá almennum reglum um fjárskipti. Sóknaraðili beri því alfarið ábyrgð á því að mál þetta sé komið til kasta dómstóla, en ekki varnaraðili. Varnaraðili kveður að í greinargerð sóknaraðila sé gerður sá fyrirvari við kröfugerð að miðað sé við að ekki sé deilt um skuldir aðila eða skiptingu þeirra. Mótmælir varnaraðili þessu í þeim skilningi að ekkert liggi endanlega fyrir um það við skiptameðferðina, hvort aðilar séu sammála í þessu efni eða ekki. Skiptameðferðin hafi einfaldlega aldrei komist á það stig. Þá kveður varnaraðili að það beri að hafa í huga, að kröfugerð sóknaraðila í þessu máli virðist byggja á því að víkja beri frá helmingaskiptareglunni alveg án tillits til skulda aðila og þess hvernig niðurgreiðslu á sameiginlegum skuldum aðila hafi verið háttað á sambúðar- og hjúskapartímanum. Varnaraðili mótmælir því að horft verði fram hjá þessu atriði enda hafi varnaraðili greitt niður sameiginlegar skuldir aðila langt umfram greiðslur af hálfu sóknaraðila. Eins og áður sé komið fram hafi niðurgreiðslur þessar komið sóknaraðila til góða með því að lækka skuldastöðu hans á sama hátt og skuldastöðu varnaraðila. Varnaraðili kveðst og gera þá sjálfstæðu gagnkröfu í málinu að úrskurðað verði að beita beri helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 við opinber skipti til fjárslita milli málsaðila. Vísar varnaraðili um rökstuðning fyrir þessari kröfu til þeirra málsástæðna og lagaraka sem rakin séu að framan í umfjöllun hans um að hafna beri kröfum sóknaraðila. Varnaraðili kveðst byggja kröfur sínar einkum á 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. og að skilyrðum 104. gr. og 4. tl. 1. mgr. 102. gr. sömu laga sé ekki fullnægt. Heimild til að hafa uppi kröfu um frávísun á varakröfu sóknaraðila hafi stoð í 3. mgr. 130. gr. laga nr. 20/1991. Um heimild til að að gera sjálfstæða kröfu sem farið verði með sem gagnkröfu í málinu, vísar varnaraðili til 4. mgr. 130. gr. laga nr. 20/1991. Krafa um málskostnað sé studd við XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé studd við lög nr. 50/1988 en varnaraðili sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsynlegt að fá dóm fyrir skattinum til að sleppa skaðlaus frá málssókn þessari. Niðurstaða. Sóknaraðili byggir málatilbúnað sinn að nokkru leyti á því að í samskiptum aðila hafi hún þurft að sæta ofbeldi og nauðung af hálfu varnaraðila og það sé skýringin á ýmsum þeim gerningum sem hún hafi skrifað undir, varðandi afsal eigna og tilgreiningu eignarhlutar í fasteign aðila. Einnig hefur sóknaraðili haldið því fram að varnaraðili hafi verið sér góður þar til eftir að hjúskapur þeirra hófst en eftir það hafi framkoma hans breyst til hins verra, einkum eftir að þinglýst hafi verið yfirlýsingu aðila frá 23. ágúst 1999 um að þau skyldu teljast sameigendur Svalbarðs 13 í jöfnum eignarhlutföllum. Fallast verður á það með varnaraðila að fullyrðingar sóknaraðila í þessa veru eru algerlega órökstuddar og ekki studdar nokkrum gögnum. Það sama gildir um fullyrðingar sóknaraðila varðandi það að varnaraðili hafi kvænst sóknaraðila í þeim tilgangi einum að komast yfir eigur hennar. Verður ekki frekar í dómi þessum vikið að þessum atriðum, enda þýðingarlaus varðandi úrlausn málsins. Í málatilbúnaði sóknaraðila er og byggt á atvikum er varða ákvarðanir aðila sem stjórnenda einkahlutafélaganna Sjávarlífs ehf. og Gróanda ehf. Kemur fram í greinargerð sóknaraðila að matvælalager að verðmæti 800.000 krónur, í eigu Sjávarlífs ehf. hafi verið fjarlægður af varnaraðila og sóknaraðili hafi ekki fengið greitt fyrir hlut sinn í honum. Matvælalager þessi var eign einkahlutafélagsins og átti sóknaraðili ekki rétt á því að fá greitt fyrir hann umfram þá greiðslu sem hún samdi um þegar hún framseldi hlut sinn í félaginu til varnaraðila. Gæti þetta atriði eingöngu haft áhrif í fjárskiptum milli aðila máls þessa ef sýnt væri fram á að þetta hefði haft áhrif á verðmat félagsins. Þar sem svo hefur ekki verið gert er það mat dómsins að afdrif nefnds matvælalagers hafi ekki áhrif á niðurstöðu máls þessa. Sama er að segja um kaup sama félags á fasteigninni að Mjósundi 3. Atvik að baki þeim kaupum skipta ekki máli varðandi þann ágreining sem hér er lagður fyrir dóminn nema ef vera kynni að þetta hefði haft áhrif á verðmæti félagsins. Verðmat félagsins liggur fyrir samkvæmt mati dómkvadds matsmanns og hafa aðilar að því er virðist fellt sig við það mat og verður því lagt til grundvallar að verðmæti félagsins sé ekkert eins og fram kemur í nefndri matsgerð. Samkomulag hefur orðið með aðilum að við fjárskipti skuli miðað við það að verðmæti hlutafjár í Gróanda ehf. sé 3.000.000 króna og verður það samkomulag einnig lagt til grundvallar við úrlausn málsins. Í 104. gr. hjúskarlaga nr. 31/1993 greinir að víkja megi frá reglum um helmingaskipti og ákvæðum um skipti á séreign ef skipti yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna. Einkum eigi þetta við þegar tekið sé tillit til fjárhags hjónanna og lengdar hjúskapar, svo og ef annað hjóna hafi flutt í búið verulega miklu meira en hitt eða hafi síðar erft fé eða fengið það að gjöf frá öðrum en maka sínum. Sóknaraðili byggir á því að skilyrði nefndrar lagagreinar séu uppfyllt þannig að víkja skuli frá reglum um helmingaskipti í fjárskiptum milli aðila málsins. Við mat á þessu er nauðsynlegt að horfa fyrst til þess hvaða verðmæti hvor aðili um sig flutti í búið. Það tímamark sem miða verður við í þessum efnum hlýtur að vera stofnun hjúskaparins og hefur undanfarandi óvígð sambúð ekki áhrif á þetta. Má lesa þennan skilning út úr dómi Hæstaréttar 1985 á blaðsíðu 322. Aftur á móti verður ekki fram hjá því horft að aðilar geta byggt á því, að opinber eignaskráning og tilgreining eigna sem fram kemur á skattframtölum, gefi ekki rétta mynd af eignum aðila við hjúskaparstofnun, vegna þeirrar fjárhagslegu samstöðu sem hugsanlega hafi myndast á sambúðartímanum. Sá sem heldur því fram að hann hafi með framlögum til eignamyndunar eignast hlutdeild í eign sem skráð er á nafn annars manns ber að sjálfsögðu sönnunarbyrði fyrir slíkri staðhæfingu. Tilgreining aðila á eignum og skuldum við upphaf hjúskapar þeirra er um margt óljós og ljóst er af samanburði við gögn málsins að talningu skulda aðila virðist að nokkru ábótavant. Að mati dómsins kemur þessi annmarki á málatilbúnaði ekki í veg fyrir að gera megi sér mynd af fjárhag aðila sem sé nægilega glögg til að lagður verði dómur á ágreininginn. Dómurinn telur sannað og í raun óumdeilt að meginuppistaðan í eignum þeim sem runnu inn í félagsbú aðila við hjúskaparstofnun þann 14. janúar 1999 eigi rætur sínar að rekja til hreinnar eignar sóknaraðila í Klapparholti 12 að verðmæti 7.008.986 krónur og nam sú upphæð allri útborgun aðila í eigninni Svalbarð 13. Þar sem sóknaraðili hefur sýnt fram á þetta og varnaraðili hefur í raun fallist á að svo hafi verið verður að telja að þinglýsing yfirlýsinga um jafna eignaraðild breyti hér engu um. Varnaraðili hefur ekki haldið því fram að um gjöf hafi verið að ræða og því síður að hann hafi greitt sóknaraðila fyrir aukna eignahlutdeild sína í fasteigninni. Varnaraðili byggir eingöngu á því að framlög hans til greiðslu lána og til framfærslu fjölskyldunnar hafi verið mun meira en sóknaraðila og að sóknaraðila hefði ekki verið kleift að fá lánafyrirgreiðslu vegna kaupa á umræddri eign nema varnaraðili tæki þátt í greiðslumati með henni. Ekki er fallist á það með varnaraðila að hann geti á grundvelli þeirra röksemda sem hér voru síðast taldar öðlast eignarrétt yfir því framlagi til kaupa fasteignarinnar sem sóknaraðili lagði fram. Verður það því lagt til grundvallar, að þrátt fyrir þinglýsingar misvísandi skjala um eignarhlutfall aðila í Svalbarði 13, þá teljist sóknaraðili hafa lagt fram við hjúskaparstofnun mun meira en varnaraðili af verðmæti fasteignarinnar. Verður að telja, þegar litið er til þeirra upplýsinga um eignir og skuldir aðila sem fram koma í gögnum málsins og greinargerðum, að augljóst sé að sóknaraðili hafi lagt fram verulega miklu meiri verðmæti við hjúskaparstofnun, í skilningi 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga. Það er mat dómsins að hjúskapur aðila hafi verið skammur í skilningi 1. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga. Stofnað var til hjúskaparins 14. janúar 1999, samvistaslit urðu í októberbyrjun sama ár og krafa var sett fram um skilnað að borði og sæng 2. mars 2000. Hafa verður og í huga við mat á þessu þann verulega mun sem var á eignum aðila við hjúskaparstofnun og áður er getið. Eins og fram er komið liggur fyrir að fasteignin Svalbarð 13 hefur verið seld og nemur nettó andvirði eignarinnar 10.637.300 krónum. Einnig liggur fyrir hvert framlag sóknaraðila var til þeirrar eignar þegar hún var keypt. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins svo óyggjandi sé hvert var verðmæti annarra eigna sem aðilar komu með með sér í hjúskapinn Í kröfugerð sóknaraðila er við tilgreiningu verðmæta hlutabréfa stuðst við nafnvirði þeirra. Fyrir liggur í málinu að Sjávarlíf ehf. var metið einskis virði af dómkvöddum matsmanni. Samkomulag er um að miða við að verðmæti Gróanda ehf. sé 3.000.000 krónur við skipti á búi aðila. Útilokað er að meta það á grundvelli þeirra upplýsinga sem lagðar hafa verið fyrir dóminn hvert verðmæti umræddra félaga var þegar aðilar stofnuðu til hjúskapar. Sóknaraðili gerir kröfu um að fá utan skipta þau verðmæti sem hann hafi flutt í búið auk verðmætaaukningar þeirra verðmæta á hjúskapartímanum. Eins og fram er komið skortir á að aðilar hafi gert fullnægjandi grein fyrir öllum eignum sínum og skuldum með þeim hætti að unnt sé að segja til um hvert verðmæti hjúskapareigna hvors um sig hafi verið við stofnun hjúskapar eða við lok hans. Þó liggur skýrt fyrir að fasteignin að Svalbarði 13 hækkaði mjög í verði meðan aðilar áttu hana. Krefst sóknaraðili þess að henni verði heimilað að taka þessa verðmætaaukningu utan skipta. Varnaraðili hefur bent á að það hafi verið hann sem greiddi af hæsta láninu á fasteigninni og að sóknaraðili hefði aldrei getað staðið undir kaupunum ef ekki hefðu komið til framlög varnaraðila, auk þess sem greiðslumat hefði ekki fengist ef ekki væri fyrir það að laun varnaraðila hafi verið umtalsvert hærri en sóknaraðila. Fallast verður á það með varnaraðila að sóknaraðila hefði ekki verið kleift að festa kaup á nefndri fasteign eða greiða af áhvílandi lánum hennar nema með aðstoð varnaraðila. Er þetta augljóst þegar virtur er sá tekjumunur sem kemur fram í skattframtölum aðila sem liggja frammi í málinu. Verður því að telja að ekki sé sanngjarnt að sóknaraðili njóti ein þeirrar verðhækkunar sem varð á fasteigninni að Svalbarði 13 á sambúðar- og hjúskapartímanum. Kröfu sína um að henni beri sú verðmætaaukning á fasteigninni hefur sóknaraðili stutt við Hæstaréttardóm 1985 á bls. 322. Í þeim dómi var aðila sem hafði lagt til útborgun fasteignar heimilað að taka utan skipta verðmæti þau sem hann hafði lagt til kaupa fasteignarinnar auk þeirrar verðmætaaukningar sem orðið hafði á henni. Í máli því sem hér liggur fyrir hefur varnaraðili sýnt fram á það með gögnum, auk þess að það var staðfest með framburði sóknaraðila sjálfs fyrir dómi, að hann hafi staðið straum af afborgunum húsbréfaláns sem hvíldi á eigninni og hefur því sýnt fram á að hann hefur lagt fram fé til fasteignarinnar. Eru atvik að þessu leyti ekki sambærileg við nefndan dóm Hæstaréttar og verður hann því ekki talinn hafa fordæmisgildi varðandi þetta atriði í máli því sem hér er til úrlausnar. Það er því niðurstaða dómsins að sóknaraðili eigi rétt á því að vikið verði frá helmingaskiptum á búi hennar og varnaraðila varðandi hlut þann sem hún lagði ein af mörkum til kaupa á fasteigninni að Svalbarði 13. Þykir rétt að miða við að hlutur hennar verði ákveðinn hærri sem nemur hækkun vísitölu neysluverðs frá kaupsamningsdegi 30. október 1997 til viðmiðunardags skipta þann 2. mars 2000. Niðurstaða þessi er byggð á aðalkröfu sóknaraðila, þó ekki sé fallist á hana að fullu og eru því ekki efni til að fjalla sérstaklega um frávísunarkröfu varnaraðila á varakröfu sóknaraðila. Þar sem ekki hefur verið upplýst undir rekstri málsins um verðmæti annarra eigna aðila við hjúskaparstofnun þykja ekki tilefni til að víkja frá helmingaskiptareglu að öðru leyti en að framan greinir og skulu því aðrar eignir aðila sæta helmingaskiptum á grundvelli 103. gr. hjúskaparlaga. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Finnbogi H. Alexandersson, héraðsdómari kveður úrskurðinn upp. Ú r s k u r ð a r o r ð Sóknaraðili skal fá greiddar utan skipta 7.008.986 krónur með verðbótum miðað við breytingu á vísitölu neysluverðs frá 30. október 1997 til 2. mars 2000. Að öðru leyti skal við skipti á félagsbúi aðila stuðst við helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 569/2011
|
Kærumál Barnavernd Vistun barns Gjafsókn
|
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem barnaverndarnefnd var heimilað að vista B, son A, utan heimilis hennar í 12 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2011, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sonur sóknaraðila, B, verði vistaður utan heimilis sóknaraðila í 12 mánuði frá 14. júní 2011. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að áðurnefndur sonur hennar verði afhentur sér „á heimili þeirra að [...] í Reykjavík.“ Þá krefst hún „endurskoðunar á ákvörðun málflutningsþóknunar“ lögmanns síns í héraði og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður, en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur.
|
Mál nr. 341/2003
|
Ráðningarsamningur Vinnulaun Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Á taldi laun sín hjá T hafa verið vanreiknuð og krafðist leiðréttingar þess. Að málatilbúnaði Á virtum þótti málið svo vanreifað af hans hendi að óhjákvæmilegt var að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. ágúst 2003. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.160.553 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. október 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi á málið rætur að rekja til þess að áfrýjandi gerði samning 21. ágúst 2000 við stefnda, sem þá hét Tækniskóli Íslands, um tímabundna ráðningu sem kennari til eins árs frá 1. þess mánaðar að telja. Var áfrýjandi ráðinn til að kenna við rekstrardeild skólans tvær greinar, sem nefndar voru upplýsingatækni I og II, á meðan Eðvald Möller, sem mun hafa annast þær um nokkurn tíma, var í ársleyfi frá störfum. Skömmu eftir að áfrýjandi tók við starfinu reis ágreiningur milli aðilanna um útreikning launa hans, en hann telur þau hafa verið vanreiknuð á ráðningartímanum samtals um þær 1.160.553 krónur, sem hann krefst í málinu. Samkvæmt því, sem segir í héraðsdómsstefnu, er málsókn áfrýjanda reist á því að „hann eigi rétt til að njóta launa til samræmis við reiknireglu þá sem notuð var áður en hann tók að sér starfið þar sem laun hans eigi að vera þau sömu og fyrirrennara hans.“ Reiknireglan, sem áfrýjandi vísar til í þessu sambandi, kom fram í bréfi deildarstjóra rekstrardeildar stefnda 18. nóvember 1998 til Eðvalds Möller. Þar var nánar tiltekið að finna lýsingu á því hvernig umreikna ætti fjölda fyrirlestra og verklegra tíma eftir kennslumati til vinnustunda, sem greitt yrði fyrir, en þó þannig að óumdeilt er í málinu að greiðsla fyrir vinnu, sem fór fram úr 1.031 reiknaðri klukkustund á kennsluönn, skyldi geymd til næstu annar, þar sem vinna næði ekki því marki. Þessu til viðbótar heldur áfrýjandi því fram að með bókun á deildarstjórnarfundi rekstrardeildarinnar 8. maí 2000 hafi verið staðfestar tilteknar breytingar á reiknireglunni vegna álags, sem fylgt hafi því að vægi áðurnefndra greina í námi hafi verið aukið úr 2,5 einingum í 3 einingar. Að auki telur áfrýjandi sig hafa átt rétt á greiðslu vegna prófa á hvorri starfsönn sinni, sem tæki mið af fjölda skráðra nemenda. Þessu andmælir stefndi, sem heldur því að öðru leyti fram að áfrýjandi hafi að fullu fengið greitt fyrir störf sín á haustönn 2000 eftir sömu reglum og giltu veturinn áður vegna starfa Eðvalds. Þá vísar stefndi til þess að kennslumati vegna umræddra námsgreina hafi verið breytt frá upphafi vorannar 2001, sem hann telur sér hafa verið heimilt að gera án tillits til afstöðu áfrýjanda, en samkvæmt nýju mati hafi hann fengið greitt fyrir alla vinnu sína á því tímabili. Í málinu hefur áfrýjandi sett fram sundurliðaða útreikninga á þeim fjölda vinnustunda, sem hann telur kennslustörf sín á ráðningartímanum hjá stefnda hafa átt að svara til. Byggir hann þar á þeim skilningi, sem hann telur að leggja eigi í áðurgreind gögn málsins. Þrátt fyrir þann grunn, sem hann leggur samkvæmt áðursögðu að málsókninni, að hann hafi átt að njóta launa, sem reiknuð yrðu eftir sömu reglum og giltu áður um störf Eðvalds Möller, hefur hann ekki fært fram viðhlítandi gögn um að þeim aðferðum við útreikninga, sem hann telur eiga að miða við, hafi í raun verið beitt við ákvörðun launa Eðvalds eða hvernig það hafi nánar verið gert. Þá skortir alveg á að áfrýjandi hafi gert fullnægjandi grein fyrir því hvernig launin, sem hann þáði úr hendi stefnda, voru í reynd reiknuð út, en úr því hefur heldur ekki verið bætt af stefnda. Af þeim sökum er ógerningur að afmarka svo viðhlítandi sé um hvaða nánari atriði ágreiningur stendur varðandi þessa útreikninga. Auk þessa hefur áfrýjandi í útreikningum á kröfu sinni talið sig eiga ógreidd laun fyrir alla vinnu, sem fór fram úr áðurnefndri 1.031 klukkustund á hvorri starfsönn hans, en samkvæmt málflutningi stefnda fyrir Hæstarétti fékk þó áfrýjandi við starfslok greiðslu fyrir þá vinnu, sem hann innti af hendi umfram þessi mörk og stefndi viðurkenndi að hafi réttilega verið reiknuð. Liggur því ekki ljóst fyrir hvort áfrýjandi kunni að hluta að hafa fengið greidda kröfuna, sem hann gerir í málinu. Að öllu þessu virtu er málið svo vanreifað af hendi áfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta sem dómtekið var 10. apríl sl. er höfðað með stefnu þingfestri 19. mars 2002. Stefnandi er Ásmundur R. Richardsson, Bakkastöðum 75, Reykjavík. Stefndi er Tækniháskóli Íslands, áður Tækniskóli Íslands, Höfðabakka 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.160.553 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 121.624 krónum frá 1. október 2000 til l. nóvember 2000, af 243.248 krónum frá þeim degi til 1. desember 2000, af 364.872 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2000, af 486.496 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2001, af 611.016 krónum frá þeim degi til 1. mars 2001, af 735.536 krónum frá þeim degi til l. apríl 2001, af 860.056 krónum frá þeim degi til l. maí 2001, af 1.010.305 krónum frá þeim degi til 1. júní 2001, af 1.160.553 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og til vara er krafist stórfelldar lækkunar á dómkröfum. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar. MÁLSATVIK Stefnandi var ráðinn kennari við Tækniskóla Íslands í ágúst 2000 tímabundið til eins árs. Hann var ráðinn til kennslu í rekstrardeild skólans til kennslu á áföngunum Upplýsingatækni I og II í stað Eðvalds Möller sem fengið hafði ársleyfi frá störfum sínum. Kveður stefnandi aðdragandann að ráðningu sinni þann að Eðvald hafi haft samband við sig og óskað eftir að stefnandi yrði staðgengill Eðvalds meðan hann yrði í leyfi frá störfum. Ráðning stefnanda var staðfest á deildarstjórnarfundi hjá stefnda þann 8. maí 2000. Stefnandi kveðst hafa verið ráðinn á sömu kjörum og fyrirrennari hans í starfi en laun hans hafi verið reiknuð samkvæmt sérstakri reiknireglu sem notuð hefði verið við mat á áfanganum um nokurra ára skeið. Forsendur launareiknings stefnanda komi fram í bréfi deildarstjóra stefnda, Sverris Arngrímssonar til Eðvalds, dags. 18. nóvember 1998, með þeirri breytingu þó að umræddir áfangar höfðu verið stækkaðir úr 2,5 einingum í 3,0 einingar. Sú breyting hefði verið staðfest á deildarstjórnarfundi stefnda þann 8. maí 2000. Á þessum forsendum kveðst stefnandi hafa skrifað undir ráðningarsamning við stefnda, þann 21. ágúst 2000. Á fundi með þeim Sverri og stefnanda þann 14. september 2000 hafi stefnanda verið tilkynnt að mati á áfanganum hefði verið breytt. Þessi breyting hafi verið rökstudd með úrskurði rektors stefnda dags. 13. september 2000. Þar hafi komið fram nýtt mat sem stefnandi hefði ekki séð áður án þess að breytingin væri rökstudd frekar. Þar sem breytingin hefði haft veruleg áhrif á kjör stefnanda hafi hann mótmælt samdægurs nýju mati með rafpósti til rektors. Rektor hafi svarað mótmælum stefnanda með rafpósti strax næsta dag. Greiðslutilkynning stefnda um vinnumat fyrir áfangann hafi í kjölfarið verið sett í pósthólf stefnanda í skólanum þann 18. september 2000 en stefnandi ítrekað mótmæli sín til deildarstjóra stefnda sama dag. Þar sem kennsla hafi þegar verið hafin er stefnanda voru kunngerðar breyttar forsendur ráðningarinnar hafi ekki verið um annað að ræða í hans huga en að halda áfram kennslu enda hafi hann talið á þeim tíma að um augljós mistök væri að ræða sem ekki ætti að reynast erfitt að fá leiðrétt. Stefnandi hafi dregið þá ályktun enn fremur af ummælum Sverris á deildarstjórafundi þar sem hann hafi aðspurður tjáð stefnanda að um misskilning væri að ræða og málið væri til skoðunar hjá rektor. Rektor hafi staðfest það með rafpósti, þann 25. september 2000, þar sem hann staðhæfði að stefnandi yrði boðaður til fundar um málið innan tíðar. Stefnandi kveðst hafa leitað atbeina Félags tækniskólakennara og óskaði eftir áliti félagsins um rétt stefnda til að breyta kjörum kennara með þessum hætti. hafi það verið gert með rafpósti dags. 24. september 2000. Félagið sendi stefnda í kjölfarið bréf þar sem það beindi þeim tilmælum til stefnda að hann notaði sömu viðmiðun við útreikning vinnustunda og notuð hafði verið haustið 1999. Í millitíðinni hefði stefnandi fengið launaseðil vegna septembermánaðar, þar sem enn hafi verið notast við breytt vinnumat og hafi því verið mótmælt 1. október 2000. Bæði rektor og deildarstjóri hafi svarað fyrirspurninni næsta dag, sama dag og þeim hafði borist bréf Félags tækniskólakennara, en af svarbréfum þeirra hafi verið ljóst að stefndi ætlaði ekki að fara að tilmælum félagsins. Ennfremur hafi stefnandi verið upplýstur um að til stæði að breyta matsreglum vinnustunda fyrir næstu önn. Stefnandi kveðst ekki hafa verið boðaður á fund það sem eftir lifði haustannarinnar þrátt fyrir fullyrðingar rektors þar um. Hafi ekkert verið hlutast til um að leysa ágreining þann sem kominn hafi verið upp við stefnanda að öðru leyti en því að tímar fyrir áfangann voru leiðréttir í átt að tilmælum Félags tækniskólakennara, þ. e. sami tímafjöldi var lagður til grundvallar og hafði áður verið. Ekkert hafi hins vegar frekar verið fjallað um breytingu reiknireglunnar að öðru leyti og niðurstaðan því verið sú að kjör stefnanda hafi skerst talsvert með einhliða ákvörðun stefnda. Vorönn hafi hafist þann 9. janúar 2001 án þess að lausn hefði fengist á ágreiningi aðila. Þann 18. janúar 2001 hafi verið sett greiðslutilkynning í hólf stefnanda. Þar sem hún hafi hvorki verið í samræmi við fyrri reiknireglu sem notast hefði verið við á haustönn, hvað þá umsamin kjör stefnanda, hafi stefnandi sent enn á ný fyrirspurn til Sverris deildarstjóra um ástæðu misræmis þessa auk þess sem stefnandi hafi ítrekað mótmæli sín við greiðslutilhöguninni. Sverrir hafi svarað fyrirspurninni með því að framsenda til stefnanda skeyti rektors til sín ásamt viðhengjum. Viðhengin hafi annars vegar verið útleiðing á nýrri reiknireglu sem hafi verið til skoðunar og er það bréf dags. 7. nóvember 2000 og hins vegar óundirrituð tillaga að vinnuumati dags. 18. desember 2000. Þá fyrst keðst stefnandi hafa fengið upplýsingar um að reiknireglu vinnumats hefði enn aftur verið breytt og það án þess að breytingin væri borin undir stefnanda eða honum gefið tækifæri að koma að athugasemdum. Í kjölfarið hafi stefnandi enn og aftur leitað til Félags tækniskólakennara með bréfi dagsettu 24, janúar 2001 þar sem óskað var atbeina þess við að ná fram leiðréttingu launa en án árangurs. Stefnandi eigi rétt til að njóta launa til samræmis við reiknireglu þá sem notuð hafi verið áður en hann tók að sér starfið þar sem laun hans eigi að vera þau sömu og fyrirrennara hans. Til samræmis við það sé rétt að miða launaútreikning hans við reiknireglu sem komi fram í bréfi deildarstjóra stefnda til Eðvalds Möllers, 18. nóvember 1998, þó þannig að tekið sé tillit til breytinga vegna aukins álags sem staðfest hafi verið á deildarfundi 8. maí 2000. Eins og þar komi fram skyldi miða útreikning við að fyrir hverja kennslustund skyldi greiða fjórar vinnustundir. Við endurtekningu en þá er átt við ef hóparnir eru fleiri en einn skyldi síðari kennslan greiðast að 90 hundraðshlutum. Sérstakt álag skyldi greiðast vegna sífelldra breytinga á áfanga en upprunalega hafði verið miðað við 2,5 einingar. Því hafi hins vegar verið breytt yfir í 3 einingar á deildarstjórafundi 8. maí 2000. Sé það sem nemi 11,03 hundraðshlutum af útreiknuðum vinnustundum. Vegna prófa skyldi greiða tæplega 20 stundir á hvern nemanda, þannig að 20 stundir voru margfaldaðar með 95 hundraðshlutum nemenda. Kennt hafi verið á hvorri önn í 13 vikur. Þá hafi að hámarki verið greiddar 1.031 vinnustund vegna hverrar annar en þær stundir sem umfram voru hafi verið geymdar til næstu annar vegna reglna um hámarksfjölda vinnustunda sem greiða hafi mátt á hverri önn. MÁLSÁSTÆÐUR Málatilbúnaður stefnanda byggist á því að stefndi hafi einhliða breytt kjörum stefnanda í tvígang þannig að laun hans hafi orðið mun lægri en um var samið þegar hann réðst til starfa sem kennari hjá stefnda. Kjaraskerðingin hafi þannig verið ólögmæt og beri stefnanda að fá leiðréttingu launa sinna fyrir störf sín. Hann hafi innt af hendi vinnuframlag sitt miðað við þær forsendur sem legið hafi fyrir við undirritun starfssamnings og það hafi ekki breyst þrátt fyrir skertar tekjur. Stefnanda hafi verið rétt að byggja á þeim launaútreikningi sem stuðst hefði verið við árin áður en hann tók við kennslu áfanganna. Sé sá útreikningur grundvöllur kröfu stefnanda um vangoldin laun. Þá hafi stefnda verið óheimilt að breyta reikniformúlu þeirri sem lá til grundvallar launaútreikningi hans með þeim hætti sem gert var. Á því sé byggt að stefnandi eigi rétt til launa miðað við sama útreikning og stuðst hafði verið við árin áður en stefnandi tók að sér kennslustörf fyrir stefnda, þó með þeirri breytingu að áfangarnir hafi stækkað úr 2,5 einingum í 3,0 einingar. Sú breyting hafi jafnframt verið kynnt á deildarstjórafundi stefnda þann 8. maí 2000. Þetta hafi verið þau kjör sem stefnandi hafi lagt til grundvallar þegar hann skrifaði undir starfssamning við stefnda. Stefnanda hafi verið rétt að leggja reiknireglu þá sem notast hafði verið við áður en hann tók við starfinu til grundvallar enda hefði stefndi ekki rætt við hann um að hann yrði ráðinn á lakari kjörum en fyrirrennari hans. Hefði það verið tilætlan stefnda að lækka launin hefði honum verið í lófa lagið að taka það fram í ráðningarsamningi stefnanda og hafi honum jafnframt borið skylda til þess lögum samkvæmt. Vinnuveitanda sé skylt að skýra launþegum frá samningsskilmálum og ráðningafyrirkomulagi skv. tilskipun Evrópuráðsins frá 14. október 1991 um þá skyldu vinnuveitanda að skýra launþegum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi (91/533/EBE). Þessu til staðfestingar hafi aðilar vinnumarkaðarins ennfremur gert með sér samkomulag dags. 10. apríl 1996 um skipulega ráðningarsamninga eða staðfestingu ráðningar og sé skylda stefnda ótvíræð skv. 2. gr. samningsins. Stefndi hafi ekki uppfyllt þessar skyldur sínar gagnvart stefnanda sem af þeirri ástæðu hafi getað treyst því að kjörin yrðu sambærileg eins og verið hefði undanfarin ár. Ennfremur er á því byggt að staðið hafi verið að breytingu á mati á áfanganum með ólögmætum hætti. Með einhliða ákvörðun stefnda hafi laun stefnanda fyrst verið lækkuð þann 13. september 2000. Sagan hafi endurtekið sig 18. janúar 2001. Þessi breyting hafi átt sér stað án þess að hliðstætt endurmat færi fram á innihaldi og álagi áfanganna. Hafi breytingarnar þannig falið í sér lækkun launa á meðan vinnuframlagið og álagið hafi verið óbreyrtt. Þá sé við það miðað að breyting á útreikningsstuðli á greiðslu launa stefnanda hafi verið óheimill enda teljist öll atriði sem áhrif hafi á laun starfsmanns hluti af samningi hans samkvæmt almennum reglum vinnuréttarins. Þamig hafi breytingarnar verið háðar samþykki stefnanda. Hygðist stefndi breyta ráðningarkjörum stefnanda hafi honum borið að semja um slíkar breytingar við stefnanda sjálfan. Stefndi sé háskóli og hafi starfað skv. sérstökum lögum nr. 66/1972 um Tækniskóla Íslands. Skv. 3. gr. laganna hafi rektor skólans farið með yfirstjórn á rekstri hans. Ennfremur hafi verið sett reglugerð nr. 278/1977 sem markaði grundvöll fyrir starfsemi skólans. Samkv. 26. gr. reglugerðarinnar, þá er það hlutverk kennslunefndar að meta vinnu kennara við kennslu. Kennslunefnd sé nánar tiltekið þriggja manna nefnd en í nefndinni eigi sæti, fyrir utan rektor skólans, einn fulltrúi tilnefndur af menntamálaráðuneyti en sá þriðji komi úr röðum deildarstjóra eða kennara stefnda. Sé skemmst frá því að segja að nefndin hafi ekki komið saman og Menntamálaráðuneytið ekki tilnefnt sinn fulltrúa. Af þessum sökum og eins og sjá megi af framferði rektors og deildarstjóra rekstrarsviðs hafi þeir, sökum þessa, hegðað sér eins og þeir séu einráðir um kjör kennara. Þannig hafi stefndi einnig orðið uppvís að ósannindum. En eins og sjá má af svari hans við fyrirspurnum stefnanda þá láti hann að því liggja að Félag tækniskólakennara hafi komið að og hlutast til um samningu nýs vinnumats. Hið rétta sé hins vegar að félagið hafi neitað aðild að gerð nýs vinnumats en tekið þá afstöðu að leggjast ekki gegn breyttu vinnumati. Hafi því ekki verið réttilega staðið að breytingum þessum og séu þær þegar af þeirri ástæðu ógildar. Stefndi sé opinber stofnun og lúti yfirstjórn menntamálaráðherra. Samkvæmt því beri stefnda að fylgja eftir reglum stjórnsýsluréttar við ákvarðanatöku. Eins og sjá megi af málavaxtalýsingu stefnu þessarar hafi stefnandi aldrei fengið tækifæri til að koma að samningu nýs vinnumats eða koma að athugasemdum áður en ákvarðanir voru teknar. Fáist því ekki séð að stefndi hafi sinnt þeirri skyldu sinni að rannsaka málið til hlítar auk þess sem brotið hafi verið á andmælarétti stefnanda. Ein meginforsenda þess að mál hljóti rétta og sanngjarna afgreiðslu sé að það sé nægilega undirbúið og rannsakað. Hluti af nægjanlegri rannsókn hljóti að vera að afla upplýsinga hjá þeim sem málið varða. Ennfremur verði að gæta andmælaréttar þegar málefni varði svo mikilsverða hagsmuni sem mál þetta snertir, þ.e. afkomu fólks. Með framferði sínu telur stefnandi því að afgreiðsla stefnda á málinu brjóti í bága við 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi hafi ekki fengið vitneskju um breytingarnar fyrr en kennsla hafi verið hafin. Þegar af þeirri ástæðu gátu breytingarnar ekki haft réttaráhrif eins og stefndi hefur haldið fram. Í þessu sambandi vísar stefnandi til 20. gr. stjórnsýslulaga sem og þau almennu sjónarmið sem eigi við um einhliða kjarabreytingar en þær séu ígildi uppsagnar og hafi réttaráhrif eins og um uppsögn væri að ræða. Samkvæmt framansögðu sé alveg ljóst að laun stefnanda hafi verið ranglega reiknuð sem leitt hafi til þess að kjör stefnanda voru lakari en um var samið. Beri stefnanda samkvæmt því að fá leiðréttingu launa sinna á því tímabili sem hann starfaði í þágu stefnda. Krafa stefnanda byggir á rétti hans til endurgjalds vegna vinnu sinnar í þágu stefnda. Um greiðsluskyldu stefndu vísast til meginreglna vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglna samningaréttar um skyldu til efnda samninga auk laga nr. 30/1987 um orlof. Um upplýsingaskyldu stefnda vísast til tilskipunar nr. 91/533/EBE sem og samkomulag aðila vinnumarkaðarins dags. 10. apríl 1996 um skipulega ráðningarsamninga eða staðfestingu ráðningar. Þá vísast ennfremur til laga um Tækniskóla Íslands nr. 66/1972 sem og reglugerðar nr. 278/1977 sem sett er með heimild í 13. gr. laganna. Um stjórnarhætti skólans vísast til almennra reglna stjórnsýsluréttar sem og laga nr. 37/1993. Krafa um vexti styðst við vaxtalög nr. 25/1987 sem og gildandi vaxtalög nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988 en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og ber því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er á það bent að stefnandi hafi ráðið sig til kennslu í Tækniskóla Íslands um eins árs skeið frá 1. ágúst 2000 til 31. júlí 2001. Um hafi verið að ræða fullt starf, og hafi tímabundinn ráðningarsamningur þar um verið undirritaður þann 21. ágúst 2000. Gagnkvæmur uppsagnarfrestur hafi verið 1 mánuður. Enginn ádráttur hafi verið gefinn af hálfu stefnda í undanfara ráðningarinnar um það hvernig stefnandi mundi uppfylla þá vinnuskyldu sem hann hafði tekist á herðar. Enn síður hafi verið um það rætt hvort um aukagreiðslur yrði að ræða eða hvernig væntanlegt vinnuframlag hans yrði yfir höfuð reiknað, enda hvoru tveggja að þá lá það ekki endanlega ljóst fyrir, en ekki síður hitt, að aldrei hafi verið um það spurt. Þegar stefnanda hafi verið kynnt það vinnumat sem fyrir lá varðandi þá áfanga sem hann hafði tekið að sér fljótlega eftir að kennsla hófst, eða þ. 13. september, hafi hann brugðist illa við, þótt fyrir lægi að efnislega væri matið í samræmi við mat á öðrum áföngum við skólann og þær matsreglur sem liggi til grundvallar, sbr. reglur menntamálaráðuneytisins um mat á kennslu á háskólastigi frá 1975, sbr. og námsmatsreglur frá 13. mars 1979. Stefnandi hafi hins vegar talið sig eiga rétt til greiðslna í einhverju meintu samræmi við það sem fyrirrennari hans í starfi, Eðvald Möller, hefði þegið haustið áður. Þótt stefndi teldi þá kröfu ekki eiga sér neina stoð, féllst hann á, að því er hann taldi, til að forða frekari vandræðum og leiðindum, að greiða sambærilegan tímafjölda og gert hafði verið haustið áður, þótt hann teldi það umfram skyldu og ekki í samræmi við jafnræðissjónarmið. Taldi hann komna um það bærilega sátt milli sín og stefnanda að ljúka málinu með þeim hætti, enda var henni ekki mótmælt. Það fylgdi og sáttinni að mati stefnda að á vormissi tæki þá nýtt mat ágreiningslaust gildi, en í samræmi við það hafi stefnanda margsinnis verið kunngert að það stæði til. Fljótlega upp úr áramótum 2000-2001 eða þann 19. janúar 2001, hafi sami ágreiningurinn verið uppi að því er vorönnina snerti. Stefnandi hafi samt haldið áfram störfum sínum út samningstímabilið, þótt honum hefði verið í lófa lagið að nýta sér hinn gagnkvæma eins mánaðar uppsagnarfrest. Misskilnings virðist gæta hjá stefnanda vegna álagsstuðuls sem hann telur sig eiga rétt á vegna hækkunar á mati áfanga. Hið rétta sé að umrædd hækkun taki einungis til svokallaðra "bútamatsáfanga", en ekki annarra eins og þeirra þar sem miðað sé við hefðbundið mat. Áfangar stefnanda, upplýsingatækni, hafi tilheyrt seinna kerfinu. Þá sé um að ræða reikni- og forsenduvillur sem felist í því að reiknað sé með of mörgum próftökum, fjöldi nemendahópa sé ranglega oftalinn og gildi verklegra tíma sé ofmetið. Stefnandi haldi því fram að á haustönn 2000 hafi 102 nemendur verið skráðir í áfangann og þeim verið skipt í 14 manna hópa í verklegum tímum. Samkvæmt framlögðum próftökulista hafi 81 nemandi gengist undir próf. Í verklegri kennslu í tölvuverum sé að jafnaði gert ráð fyrir að fullnýta tölvukost viðkomandi vers, að jafnaði á bilinu 16 - 20 vélar. Hafi verið um annað fyrirkomulag að ræða eða smærri og fleiri hópa sé það á ábyrgð stefnanda. Í útreikningi stefnanda sé fyrsti verklegur tími reiknaður fjórgildur en eigi í hæsta lagi að vera þrígildur. Í öðru lagi sé endurtekin yfirferð reiknuð þrígild en eigi í hæsta lagi að vera tvígild. Þetta beri að leiðrétta. Sé hins vegar fallist á reikningsaðferð stefnanda að öðru leiði útreikningur vinnustunda haustannar til þess að stefnandi hafi fengið 64,5 vinnustundum meira greitt en hans eigin útreikningur gefi tilefni til eftir nauðsynlegar staðreyndaleiðréttingar. Geymdar yfirvinnustundir hafi færst yfir á vorönn vegna reglna um hámarks yfirvinnu. Um vorönn 2001 sé eftirfarandi að segja Fyrir vorönn hafi vinnumati verið breytt án þess að stefnandi brygðist við. Enn sé útreikningur sá sem settur er fram í kröfugerð stefnanda óljós og ekki í samræmi við neinar reglur sem farið sé eftir eða venjum um vinnumat kennslu. Fjöldi nemenda sé einnig rangt tilgreindur. Skráðir nemendur hafi í upphafi verið 136 en ekki 148 og af þeim hafi 118 tekið próf. Væri fallist á reikniaðferð stefnanda, þó með því að 11,03% álag eigi ekki við í þessu matskerfi, og þegar prófvinna er leiðrétt m. t. t. raunfjöldá nemenda eins og rétt er að gera, yrði vinnustundafjöldi hans á vorönn 2001 eins og sýnt er í töflunni hér að neðan samtals 1.160 og því ofgreiddar stundir 60, 7. Ef kennsluárið 2000 - 2001 sé þannig gert upp í heild verði niðurstaðan sú að stefnandi hefur fengið samtals 125,2 yfirvinnustundum meira greitt en efni hafi staðið til. Í meginatriðum sé notað tvenns konar mat á vinnu kennara í rekstrardeild. Annars vegar svokallað bútamat þar sem vinnumagn tiltekins áfanga er reiknað samkvæmt formúlunni: V = (4,3 + n0,5 ) b + (8,75 + 0,75n)e Hér er V fjöldi vinnustunda til greiðslu, b er fjöldi kennslubúta, e er einingafjöldi áfangans og n fjöldi nemenda. Kennslubútur er 70 mínútna fyrirlestur og 105 mínútna verkefnavinna með leiðsögn. Þetta kennslufyrirkomulag henti ekki í upplýsingatækni og sé því notast við mat samkvæmt almennum reglum um mat kennslu á háskólastigi. Það mat sem í reynd hafi verið notað við útreikning vinnustunda fyrir kennslu stefnanda á vorönn 2001 hafi auk þessa byggt á lýsingu kennsluaðferða og nemendaverkefna sem stefnandi hefði sjálfur sett upp í eigin kennsluáætlun. Þar er kennslan tilgreind sem hér segir: Fyrirlestratímar eru 2 á viku í 13 vikur. Með því að hver tími reiknast fjórgildur gefi þetta 104 vst. Verkefnatímar séu 2 á viku á hvern hóp í 11 vikur. Þessir tímar hafi verið metnir þrígildir þó svo að ekki hefði verið óeðlilegt að meta þá tvígilda til samræmis við mat annarra verklegra æfinga. Endurtekningar reiknist tvígildar samkvæmt þeirri venju að endurtekin kennslustund er metin til 2/3 af þeirri fyrstu. Þannig sé fyrsta yfirferð metin til 66 vinnustunda og endurtekning til 44 vinnustunda fyrir hvern hóp umfram þann fyrsta. Þetta mat, sem hugsanlega geti verið álitamál, hafi í þessu tilviki verið viðhaft í því skyni að tryggja að hagsmunir stefnda yrðu ekki skertir. Vinna við samningu og yfirferð prófa sé reiknuð með eftirfarandi aðfellu að matstöflu menntamálaráðuneytisins frá október 1974 um vinnu kennara við skrifleg próf á háskólastigi: Vinnumagn = 20 + 0,95*nemendafjöldi (= fjöldi úrlausna). Vinna vegna framlagningar og yfirferða verkefna nemenda reiknist þannig að kennara reiknist 1 vinnustund fyrir samningu hvers verkefnis og 0,25 vinnustundir fyrir að yfirfara hverja úrlausn. Matsformúlan sé þannig sett saman úr þessum matsþáttum: Vinna vegna fyrirlestra: 104 vst Fyrsti dæmatími/verkl. tími 66 vst Hver endurtekning verkl. 44 vst Framlagning og yfirferð verkefna (1,0 + 0,25n)d Skrifleg próf 20 + 0,95n Hér er d fjöldi framlagðra verkefna (hjá stefnda = 8), og n er fjöldi nemenda eða úrlausna á skriflegu prófi. Með d = 8 verður vinnumatsformúlan því: V= 198+44(h- 1)+2,95n hér er h fjöldi nemendahópa í verklegum tímum. Með því að nemendur hafi verið 136 samkvæmt skrá nemendaskrár við upphaf kennslu og að reiknað er með 16 nemendum í hverjum verklegum tíma, en það er sá fjöldi sem með góðu móti rúmist í tölvuverum án þess að vélum sé fjölgað, verði hópar í verklegu 9 talsins. Sé gert ráð fyrir að allir 136 nemendur hefðu skilað sér til prófs og leyst öll framlögð verkefni gefur framangreind formúla samtals 951,2 vst. Stefnandi fékk greiddar 949 vst. og megi því fallast á að vangreitt kunni að vera fyrir 2,2 vst. frá vorönn 2001. Á móti komi að aðeins 118 nemendur hafi skilað sér til prófs, og það að reikna með þeim fjölda í prófi lækki fjölda vinnustunda um 18*0,95 = 17,1 vst. Því sé ekki grundvöllur til að fallast á greiðslu umfram þær 949 stundir sem stefnanda hafi verið greiddar á vorönn 2001. Eins og fram sé komið áður eigi álag á vinnumat einungis við um þá áfanga sem kenndir séu samkvæmt svokölluðu bútakerfi. Kjarni þessa máls hljóti að vera sá, að mati stefnda, að því er hvergi haldið fram að mat skólans á viðkomandi áföngum hafi verið rangt. Því virðist málssóknin hvíla á því að stefnandi hafi samið með bindandi hætti um eitthvað annað og meira en honum bar. Því er mótmælt. Stefndi telur að sýkna beri alfarið af kröfum stefnanda þar sem hann geti hvorki byggt kröfu sína á kjarasamningi aðila né á lagaheimildum né heldur á bindandi samningum aðila. Ekkert það sé að finna í kjarasamningi sem tryggi kennara greiðslur umfram föst laun og þær lágmarks aukagreiðslur sem fylgi föstum grunnlaunum eftir samsetningu og magni kennslunnar hverju sinni. Kennslumagnið og nánari samsetning kennslunnar sé fyrst og fremst ákvörðunaratriði skólans á hverjum tíma, enda fallist kennari á þá tilhögun fyrir sitt leyti, þ.e. ef um einhverja vinnu sé að ræða umfram þá vinnuskyldu sem fylgi ráðningarhlutfalli viðkomandi kennara, auk lögskyldrar aukavinnu. Slík regla eigi sér samsvörun á almennum vinnumarkaði þar sem launþegar geti almennt ekki gengið að annarri eða aukinni vinnu en fastri dagvinnu með sama hætti og vinnuveitendur geti almennt ekki krafist aukins vinnuframlags af hálfu launþega til lengri tíma nema innan þröngra marka. Öll frávik frá þessari grunnreglu vinnuréttarins verði að skýra þröngt. Eigi það raunar alveg sérstaklega við um kennslu á framhalds- og háskólastigi, þar sem óvissuþættir hljóti eðli málsins samkvæmt ávallt að vera margir. Þannig sé aldrei vitað fyrr en síðsumars og í sumum tilvikum ekki fyrr en að hausti hvaða fjöldi skrái sig í hvert námskeið, uppbygging námskeiða geti tekið breytingum, kennslumagn á hvern og einn kennara geti m.a. tekið breytingum eftir því hvernig gangi að koma saman stundatöflu, manna stundakennslu o.s.frv. Þá þurfi stöðugt að meta vægi einstakra námskeiða út á við gagnvart nemendum, en ekki síður inn á við gagnvart kennurum til þess m.a. að gæta samræmis. Þar þurfi m.á. að hafa í heiðri jafnræðisregluna. Breytingar á einu námskeiði geti þannig t.a.m. kallað á breytingar á mati á öðru námskeiði o.s.frv. Þannig sé starfsumhverfi kennarans síbreytilegt og hljóti alltaf að verða það. Aldrei hafi verið á vísan að róa með aukagreiðslur, ekki einu sinni í hópi elstu og reyndustu kennara skólans. Þar geti sveifla milli einstakra ára verið talsverð vegna fyrrgreindra þátta. Stefndi telur þannig að fullkomlega hlutlæg rök hafi verið fyrir því mati sem lá til grundvallar þeim launagreiðslum sem stefnandi þáði úr hans hendi í samræmi við gildandi kjarasamning, en að auki hafi hann haft fulla heimild til þess að framkvæma og staðfesta þau möt sem þar lágu til grundvallar. Það geti því aldrei skapað stefnanda neinn bótarétt þótt eftirtekja hans af störfum í þágu stefnda hafi ekki verið í samræmi við hans persónulegu væntingar. Ef breytingar á mati einstakra námsáfanga gætu einungis orðið til hækkunar, nema af því leiddi bótaskylda gagnvart einstökum kennurum, hlyti það að skapa kyrking í skólastarfinu og hindra alla eðlilega framþróun. Fallist dómurinn ekki á ofangreind sjónarmið styður stefndi varakröfu sína um stórfellda lækkun krafna þeim rökum að stefnandi geti aldrei átt meiri eða rýmri rétt en sem nemi mismun á meintum umsömdum launum og greiddum launum í einn mánuð, eða sem nemur samningsbundnum uppsagnarfresti. Styður stefndi það þeim rökum að meginreglur vinnuréttar og skaðabótaréttar og eftir atvikum kröfuréttar, mæli fyrir um skyldu til þess að takmarka tjón sitt. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að segja upp eða rifta vinnusamninginn ef hann taldi sig vanhaldinn. Þetta sé a.m.k. alveg ljóst að því er varði seinni önnina, fráleitt sé að halda áfram störfum eftir það sem á undan var gengið ef hann hafi verið þeirrar skoðunar að launakjörin stæðu ekki undir væntingum. Undirstrikað sé að forsenda þess að hægt væri að dæma stefnanda bætur yfir höfuð sé að mati stefnda sú að sannað teldist að stefndi eða lögmætur umboðsmaður hans hefði gert bindandi samning um tiltekin launakjör og óumbreytanleika þeirra í einhvern tíma, en um það hafi stefnandi sönnunarbyrði. Hvað sem öðru líði telur stefndi að stefnandi geti aldrei krafist bóta nema að því er haustmisserið varðar þar sem staðið hafi verið að vormisserinu með allt öðrum hætti eins og þegar sé komið fram. Stefndi vísar m.a. til meginreglna vinnuréttarins og samningaréttarins, laga nr. 66/1972 um Tækniskóla Íslands, sbr. nú lög nr. 53/2002 um Tækniháskóla Íslands og reglugerðar nr. 278/1977 m.s.b., einkum 21., 23., 25., 26. og 28. gr. reglugerðarinnar. Auk þess vísar stefndi til starfsmannalaga nr. 70/1996, einkum 9., 17., 19., 41., 42. og 49. gr. og til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 1., 1., 26. og 27. gr. Um vexti er vísað til vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. nú lög nr. 38/2001, en um málskostnað er vísað til 130. gr., laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 en stefndi, sem er ekki virðisaukaskattskyldur, þarf auk málflutningslauna að fá dóm fyrir virðisaukaskattinum til þess að sleppa skaðlaus frá- málssókn þessari. Loks er vísað til kjarasamninga aðila, upphaflega frá 1. febrúar 1987, breytt 4. júlí 1997 og loks nýr samningur frá maí 2001, með gildistíma frá 1. apríl 2001. Í 26. gr. reglugerðar um Tækniskóla Íslands sem sett er með heimild í lögum nr. 66/1972 um Tækniskóla Íslands sem var í gildi er atvik máls þessa urðu, eru fyrirmæli um kennslunefnd. Skyldi nefndin meta vinnu kennara við kennslu og önnur störf í þágu skólans til vinustunda. Í nefndinni áttu rektor skólans sæti, einn fulltrúi tilnefndur af menntamálaráðuneyti og einn deildarstjóri eða annar fulltrúi kennara. Skyldi skipta um síðastnefnda fulltrúann eftir þeim umfangsefnum sem um væri fjallað. Menntamálaráðuneytið tilnefndi aldrei fulltrúa í nefnd þessa en allt að einu tók hún til meðferðar endurmat á áfanga þeim sem stefnandi kenndi. Stefnanda voru greidd laun á vormisseri 2001 í samræmi við mat nefndarinnar. Enda þótt menntamálaráðherra hefði ekki skipað fulltrúa í nefndina leiðir það af reglugerðarákvæðinu að kennslunefnd hafði þetta verkefni og enda þótt hún væri ekki fullskipuð er ekki gert sennilegt að niðurstaða hennar um matið hefði orðið önnur ef svo hefði verið. Samkvæmt þessu þykja reglur stjórnsýsluréttar ekki leiða til þess að ákvörðun um endurskoðun sé ómerk. Þá er til þess að taka hvort það að stefnandi var ráðinn tímabundinni ráðningu skiptir máli hér þ.e. að breyting sú er gerð var á matsreglum hafi verið óheimil gagnvart honum. Greiðsla fyrir áfanga þann sem stefnandi var ráðinn til að kenna tekur breytingum eftir ýmsum atriðum svo sem fjölda nemenda o.fl. og verður að játa stefnda nokkurt svigrúm að þessu leiti og ekki fallist á að farið hafi verið út fyrir eðlileg mörk við ákvörðun kennslunefndar eða að henni hafi verið óheimilt að hrófla við mati því sem beitt hafði verið áður. Ljóst er í gögnum málsins að stefnandi deildi við skólayfirvöld um skilning á ráðningarkjörum og að sátt varð um það að á haustönn skyldu þau óbreytt. Mátti honum enn fremur vera það ljóst að stefndi hugði á breytingar á vorönn 2001, sbr. bréf rektors dagsett 2. október 2000 og er kröfu hans vegna frekari greiðslu launa á vormisseri 2001 en hann hefur þegar fengið hafnað. Um haustönn 2000 er það að segja að ákvörðun kennslunefndar um breytingu á mati á áfanganum var afturkölluð og samkomulag varð um að miða við uppgjör á árinu 1999. Kemur fram í bréfi stefnanda dagsettu 7. mars 2001 til Bandalagas Háskólamanna að deila sem var með aðilum um greiðslu fyrir kennslu á haustönn 2000 væri leyst þ.e.a.s. að hinni nýju vinnumatsreglu sem kennslunefnd hefði ákveðið yrði ekki beitt þá um haustið. Í bréfi deildarstjóra rekstrardeildar Tækniskóla Íslands til Eðvalds Möller, dagsettu 18. nóvember 1998 er að finna forsendur útreiknings þess sem beitt var haustið 1999. Stefnandi byggir á því að auk þess sem þar greini beri honum greiðslur vegna yfirferðar prófúrlausna en ágreiningslaust er í málinu að stefnandi hafi á þessu tímabili átt að fá viðbótargreiðslu sem næmi 10,77% af metnum tímafjölda til að vega upp á móti því að einingamat áfangans hækkaði úr 2,5 í 3 einingar. Ekki verður fallist á það með stefnanda að samningar aðila hafi falið í sér að greiða bæri sérstaklega fyrir yfirferð prófúrlausna enda slíkt ekki nefnt í fyrrgreindu bréfi frá 18. nóvember 1998. Þykir skorta sönnun um að stefnanda hafi borið sérstök greiðsla fyrir yfirferð prófúrlausna enda kemur fram í gögnum málsins að greiðslumat fyrir áfanga þann sem stefnandi kenndi og greiðslur til hans voru byggðar á var umtalsvert hagfelldara honum en almennt gilti um kennslu hjá stefnda. Samkvæmt öllu framansögðu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann eigi vangreidd laun hjá stefnda og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda og eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Tækniháskóli Íslands, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Ásmundar R. Richardssonar. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 78/2016
|
Gjaldtaka Þjónustugjald Endurgreiðsla
|
Í málinu krafðist B ehf. endurgreiðslu ætlaðra oftekinna gjalda vegna innflutnings félagsins á grænmeti og ávöxtum á nánar tilgreindu tímabili, en málsaðila greindi á um lögmæti svonefnds eftirlitsgjalds sem var innheimt á grundvelli reglugerðar nr. 525/2007 um innheimtu eftirlitsgjalds af innflutningi plantna, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 51/1981 um varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að draga yrði þá ályktun af forsögu gjaldtökuheimildarinnar sem og þær reglur er giltu um álagningu þjónustugjalda að ráðherra væri heimilt að ákveða fjárhæð eftirlitsgjaldsins með reglugerð þannig að tekjur af gjaldinu stæðu undir kostnaði við alla vinnu sem væri í nánum efnislegum tengslum við þær eftirlitsaðgerðir sem kveðið væri á um í reglugerð nr. 189/1990 um innflutning og útflutning á plöntum og plöntuafurðum. Á hinn bóginn yrði greiðendum gjaldsins ekki gert að standa straum af kostnaði við vinnu sem félli utan þess sem síðastgreind reglugerð mælti fyrir um. Með hliðsjón af tilhögun gjaldtökunnar og að virtu því að umþrætt eftirlitsgjald hefði staðið alfarið undir starfsemi plöntueftirlits, sem hefði einnig tekið til annarra þátta en innflutnings á plöntum og plöntuafurðum, var fallist á með B ehf. að gjaldtakan sem kveðið hefði verið á um í reglugerð nr. 525/2007 ætti sér ekki lagastoð. Var Í því gert að greiða B ehf. umkrafða fjárhæð.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2016. Hannkrefst aðallega sýknu afkröfu stefnda, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Þá krefst hannaðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaðurverði felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiðistefnda, Banönum ehf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 2015 I Mál þetta, sem var dómtekið 12. októbersl., er höfðað við þingfestingu þess 16. desember 2014 af Banönum ehf.,Súðavogi 2e í Reykjavík, gegn íslenska ríkinu, Arnarhvoli í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndiverði dæmdur til þess að greiða stefnanda 39.121.715 krónur auk vaxta, samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 8.790.647 krónumfrá 1. janúar 2012 til 1. janúar 2013, af 18.869.628 krónum frá þeim degi til 1.janúar 2014, en af 29.647.958 krónum frá þeim degi til 9. desember 2014, og meðdráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 39.121.715 krónumfrá þeim degi til greiðsludags. Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt matidómsins eða framlögðu málkostnaðaryfirliti. Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar. II Stefnandi er umfangsmikill innflytjandiog dreifingaraðili ávaxta og grænmetis á Íslandi. Við innflutning á þessumvörum hefur stefnanda verið gert að greiða eftirlitsgjald, svonefnd R1- ogR2-gjöld, á grundvelli reglugerðar nr. 525/2007 um innheimtu eftirlitsgjalds afinnflutningi plantna. Um gjaldtöku þessa eru fyrirmæli í 2. mgr. 3. gr. laganr. 51/1981 um varnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum. Þar segir aðráðherra sé heimilt að láta innheimta eftirlitsgjald vegna innflutnings áplöntum og vegna dreifingar innanlands og útflutnings á innlendum plöntum tilþess að standa straum af kostnaði við eftirlit með plöntum samkvæmt lögunum.Þar er jafnframt kveðið á um að ráðherra setji í reglugerð nánari ákvæði umgjaldskyldu, innheimtu, gjalddaga, lögvernd og annað er lýtur að framkvæmd áinnheimtu gjaldsins. Í 1. gr. fyrrgreindrar reglugerðar nr.525/2007 kemur fram að greiða skuli 2% eftirlitsgjald af vörum sem falla undirnánar tilgreind tollskrárnúmer, en 1% eftirlitsgjald af vörum sem falla undirönnur tollskrárnúmer sem þar er getið. Þar segir enn fremur að gjaldið skuligreitt í ríkissjóð og að það skuli notað til þess að standa undir kostnaðiLandbúnaðarstofnunar við eftirlit með innflutningi plantna og plöntuafurða.Samkvæmt 2. gr. reglugerðarinnar leggst eftirlitsgjaldið á tollverð vöru. Þásegir í 3. gr. reglugerðarinnar að tollstjórar annist innheimtueftirlitsgjaldsins. Samkvæmt lögum nr. 167/2007 umbreytingu á lögum nr. 80/2005 hefur Matvælastofnun tekið við öllum verkefnumLandbúnaðarstofnunar. Frá gildistöku þeirra laga er umræddu eftirlitsgjaldiætlað að standa undir kostnaði Matvælastofnunar við það eftirlit sem að framangreinir. Í gögnum málsins kemur fram að á tímabilinufrá 1. janúar 2011 til og með 7. nóvember 2014 hafi stefnandi greitt samtals28.432.436 krónur í svonefnd R1-gjöld, en þau nema 1% af tollverði vörunnar. Ásama tíma hefur stefnandi greitt samtals 10.689.279 krónur í R2-gjöld, en þaunema 2% af tollverði vörunnar. Nánari sundurliðun á greiðslu þessara gjalda erað finna í stefnu og í gögnum málsins. Meðal gagna málsins er greinargerðLandbúnaðarstofnunar, dags. 21. maí 2007, sem er rituð í tilefni affyrirhugaðri setningu á reglugerð um innheimtu eftirlitsgjalds af innflutningiplantna. Stefndi vísar að verulegu leyti til þessarar greinargerðar um þauverkefni sem falla undir þá starfsemi sem eftirlitsgjaldinu er ætlað að standaundir og þann kostnað sem af þeim hlýst. Þar kemur meðal annars fram að plöntueftirlitið felist meðal annars í„skoðun innflutningsskjala og vöruskoðun“. Þá fylgist stofnunin meðgarðyrkjustöðvum sem flytji reglulega inn plöntur og sjái um„útrýmingaraðgerðir berist ákveðnir reglufestir skaðvaldar inn“. Jafnframtþessu eigi stofnunin í samstarfi við „plöntueftirlitsaðila í viðskiptalöndumokkar“ og um „vöktun á þeim sjúkdómsvandamálum sem þar eru“. Að lokum er þvílýst að plöntueftirlit stofnunarinnar annist áhættumat á skaðvöldum. Ígreinargerðinni segir að innflutningseftirlitið krefjist „100% viðveru“ oglágmarksmannaflaþörf sé tveir sérfræðingar auk þess sem starfsemin þurfi aðhafa aðgang að starfsmanni við skráningu og skjalavörslu. Þá þurfiplöntueftirlitið að hafa bifreið til umráða auk þess sem útgjöld hljótist af ferðalöguminnanlands og utan. Rekstrarkostnaður plöntueftirlitsins hafi verið áætlaðursamtals 16.136.089 krónur, þar af sé launakostnaður 10.912.044 krónur. Ígreinargerðinni kemur einnig fram að samkvæmt þágildandi reglugerð séu þrírgjaldflokkar notaðir við innheimtu eftirlitsgjalds af innflutningi plantna,þ.e. 0%, 1% og 2% „allt eftir því hversu mikil hætta var talin stafa afinnflutningnum fyrir innlenda plönturæktun“. Þar með sé „einnig tekið mið afþví hversu mikill kostnaður var við eftirlit með hinum mismunandi tegundumplantna“. Er þar rakið að ekki sé tekið gjald af ávöxtum og berjum, þurrkuðumplöntum, barkarlausu timbri eða frystum afurðum. Matjurtategundir sem ræktaðarséu hér á landi og ætlaðar séu til neyslu beri 1% gjald, nema kartöflur sem beri2% gjald. Þá beri blómlaukar, rótarhnýði og plöntur til áframhaldandi ræktunar2% gjald, sem og afskorin blóm og greinar. Síðan segir orðrétt ígreinargerðinni: „Ekki verður séð hvernig hægt er að hafa gjaldtökuna með öðrumóti. Reynt er að haga henni þannig að hún standi undir kostnaðiplöntueftirlitsins og taki mið af þeim kostnaði og áhættu sem fylgi hverjumvörulið. Ekki er hægt að fullyrða að meiri áhætta og meiri eftirlitskostnaður fylgidýrari plöntum en ódýrari en hins vegar er slíkt samhengi að finna við fjöldaplantnanna. Stórar sendingar eru að jafnaði dýrari en smáar, fela í sér meirihættu og meiri eftirlitskostnað og greiða hærra eftirlitsgjald en smáarsendingar.“ Í máli þessu greinir aðila á um hvortálagning ofangreindra gjalda sé lögmæt og um rétt stefnanda til endurgreiðsluþeirra, verði á það fallist að gjaldtökuna skorti viðhlítandi lagastoð. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess ístefnu að 2. mgr. 3. gr. laga nr. 51/1981 feli í sér heimild til handa ráðherratil að leggja á þjónustugjöld með reglugerð. Sé R1- og R2-eftirlitsgjöldum ekkiætlað að vera tollur eða skattur, eins og ráða megi af orðalagi lagaákvæðisinsog lögskýringargögnum. Þá telur stefnandi það vera andstætt reglum 44. og 77.gr. stjórnarskrárinnar að innheimta eftirlitsgjöldin sem toll eða skatt, endasé kveðið á um gjaldið í reglugerð en ekki í lögum frá Alþingi. Stefnandi vísar til þess aðþjónustugjald sé skilgreint sem greiðsla, venjulega peningagreiðsla, semtiltekinn hópur einstaklinga eða lögaðila verði að greiða hinu opinbera eðaöðrum, sem hefur heimild til að taka við henni, fyrir sérgreint endurgjald semlátið sé í té, og sé greiðslunni ætlað að standa að hluta eða öllu leyti undirkostnaði við endurgjaldið. Stefnandi byggir á því að við innheimtuþjónustugjalds hafi grundvallarþýðingu að afmarka þá kostnaðarliði semgjaldtökuheimild nái yfir. Stjórnvaldi sé því aðeins heimilt að taka gjald íformi þjónustugjalds fyrir kostnaði sem standi í beinum efnislegum tengslum viðþá þjónustu eða eftirlitsgerð sem tilgreind er í gjaldtökuheimildinni. Það er afstaða stefnanda að innheimtaR1- og R2-eftirlitsgjalda uppfylli ekki þessar kröfur. Telur hann að það skortimeð öllu á að bein tengsl standi milli skyldu til að greiða gjöldin ogfjárhæðar þeirra annars vegar og hins vegar þeirrar þjónustu sem veitt ergjaldanda. Sú skipan og þar með gjaldtaka, sem reist sé á reglugerð nr.525/2007, fái því ekki staðist án viðhlítandi lagaheimildar sem fullnægi kröfum40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 97/1995. Stefnandi byggir einnig á því aðgjaldtakan sé andstæð GATT-samningnum, en breytingum á lögum nr. 51/1981 meðlögum nr. 87/1995 hafi verið ætlað að laga íslensk lög að samningnum, eins ogfram komi í greinargerð með lögunum. Með vísan framangreinds og á grundvelli1. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda er á þvíbyggt af hálfu stefnanda að stefnda beri að endurgreiða honum stefnufjárhæðina,sem innheimt hafi verið af stefnanda á tímabilinu 1. janúar 2011 til 7.nóvember 2014, samkvæmt nánari sundurliðun. Stefnandi kveður kröfu sína umvexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 vera gerða með stoð í 2. gr.laga nr. 29/1995. Þá sé krafa um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001reist á 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Þá kveðst stefnandi krefjastmálskostnaðar með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að umrætteftirlitsgjald sé þjónustugjald sem hafi viðhlítandi lagastoð. Því beri aðsýkna stefnda. Stefndi rekur í greinargerð sinnilagagrundvöll gjaldtökunnar. Af hans hálfu kemur fram að meginástæða fyriropinberu og óháðu plöntueftirliti sé að skaðvaldar, sem kunni að fylgjainnfluttum plöntum og plöntuafurðum, geti valdið tjóni í innlendriplönturæktun. Markmiðið sé að koma í veg fyrir að nýir skaðvaldar berist tillandsins og nái hér fótfestu. Eftirlit með innflutningi plantna felist annarsvegar í skjalaskoðun og hins vegar í vöruskoðun. Áður en sendingar seminnihalda plöntur og plöntuafurðir séu tollafgreiddar þurfi leyfiMatvælastofnunar að liggja fyrir. Við skjalskoðun sé farið yfirplöntuheilbrigðisvottorð og önnur fylgiskjöl, hvert sé innihald sendingarinnar,hvort í henni sé eitthvað sem óheimilt er að flytja inn og hvort skjöl séusamræmd og í gildi. Jafnframt kveður stefndi að handahófskenndar vöruskoðanirfari fram, þar sem stikkprufur séu gerðar eftir atvikum, sendingin skoðuð ogtekin sýni. Eftirlitsgjaldið taki til kostnaðar vegna launa starfsmanna semsinna eftirlitinu, starfstengds rekstrarkostnaðar, útgáfu leyfa (svo seminnflutningsleyfi), eftirlits, ferða og svo framvegis. Ekki sé tekið aukagjaldfyrir annan kostnað sem til falli, svo sem leyfisveitingar. Stefndi mótmælir fullyrðingu stefnandaum að gjaldið sem innflytjendur greiði vegna þessa eftirlits geti ekki talistþjónustugjald, þar sem það uppfylli ekki þau skilyrði sem gerð séu til slíkragjalda. Stefndi byggir á því að gjaldið sé í beinum efnislegum tengslum við þáþjónustu og eftirlit sem tilgreint er í lögum nr. 51/1981 og reglugerð nr.525/2007. Fjárhæð gjaldsins sé ákvörðuð í samræmi við umfang eftirlitsins og séþannig hærra fyrir ákveðnar vörur en aðrar, en gjaldið sé reiknað af tollverðivöru. Samkvæmt 1. gr. reglugerðar nr. 525/2007 beri að greiða 2% eftirlitsgjaldaf vörum sem falla undir ákveðin tollskrárnúmer og 1% gjald af vörum sem fallaundir önnur, nánar tilgreind tollskrárnúmer. Skipting milli 1% og 2% gjaldsbyggi á þeim tollflokkum sem liggi til grundvallar. Undir 1% gjaldið fallialmennt matjurtir en undir 2% gjaldið falli lifandi tré og plöntur/plöntuhlutartil ræktunar eða skrauts. Þá falli kartöflur í 2% flokkinn í stað 1% flokkinn(matjurtir) því þær geti verið nýttar áfram sem útsæði til ræktunar. Af hálfu stefnda er sérstaklega vísaðtil greinargerðar Landbúnaðarstofnunar frá 21. maí 2007 um markmiðeftirlitsins. Þar komi einnig fram að reynt sé að haga gjaldtökunni þannig aðhún standi undir kostnaði plöntueftirlitsins og taki mið af þeim kostnaði ogáhættu sem fylgi hverjum vörulið. Í greinargerð stefnda kemur fram að ekki séunnt að fullyrða að meiri áhætta og meiri eftirlitskostnaður fylgi dýrariplöntum en ódýrari. Slíkt samhengi sé hins vegar að finna við fjölda plantna.Stórar sendingar séu að jafnaði dýrari en smáar og feli í sér meiri hættu ogmeiri eftirlitskostnað. Því þurfi að greiða hærra eftirlitsgjald vegna þeirraen smærri sendinga. Stefndi bendir á að þrátt fyrir aðfjárhæð eftirlitsgjaldsins sé ákvörðuð í samræmi við umfang eftirlitsins séekki hægt að reikna nákvæman kostnað vegna hvers og eins aðila við eftirlitið,enda geti sá sem greiði þjónustugjald yfirleitt ekki krafist þess að sákostnaður sem hljótist af því að veita honum þjónustu sé reiknaður nákvæmlegaút og honum gert að greiða gjald sem honum nemi. Þannig séu eftirlitsgjöldinmiðuð við þá fjárhæð sem nemi þeim kostnaði sem almennt falli til vegna umræddseftirlits. Gjaldið sé því í nægjanlegum efnislegum tengslum við kostnað viðeftirlitið. Stefndi tekur fram að þegar um einfaldalagaheimild til töku þjónustugjalds sé að ræða megi gjaldið ekki vera hærra ensá kostnaður sem almennt hljótist af því að veita umrædda þjónustu. Stefndibyggir á því að almennt sé viðurkennt, að sé ekki hægt að sérgreina nákvæmlegaákveðna kostnaðarliði, sé heimilt að byggja þá á skynsamlegri áætlun. Slíkáætlun sé fyrir hendi fyrir plöntueftirlitið. Stefndi bendir á að engin önnurfjárframlög séu til plöntueftirlitsins. Á hverju ári liggi fyrir áætlun umkostnað vegna plöntueftirlits, þótt fjárhæð sé ekki bundin í reglugerð heldurbyggð á prósentum. Fyrir árið 2014 hafi til dæmis áætlaður kostnaður vegnaeftirlitsins verið 23 milljónir króna. Við setningu reglugerðar nr. 525/2007hafi legið fyrir að innflutningseftirlitið krefðist 100% viðveru tveggjastarfsmanna að lágmarki. Auk þess þyrfti eftirlitið að hafa aðgang aðstarfsmanni við skráningu og skjalavörslu. Þá þyrftu starfsmenn eftirlitsins aðhafa bifreið til umráða og greiða þyrfti kostnað vegna ferðalaga innanlands ogutan. Árlegur rekstrarkostnaður í maí 2007 hafi verið 16.136.089 krónur.Stefndi bendir á að hækkun úr rúmum 16 milljónum króna frá maí 2007 í 23milljónir króna árið 2014 sýni að kostnaður við eftirlitið hafi ekki hækkað áþessum tíma heldur aðeins fylgt verðlagsþróun. Af þessu sjáist aðeftirlitsgjaldið byggi á skynsamlegri áætlun um raunverulegan kostnað vegnaeftirlitsins. Því verði að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda, enda ségjaldið lögmætt og standist þær kröfur sem gerðar eru til þjónustugjalda. Til vara krefst stefndi stórfelldrarlækkunar á kröfum stefnanda, með vísan til framangreindra málsástæðna, verðifallist á einhver sjónarmið stefnanda sem leitt geti til endurgreiðslu. Metaverði endurgreiðsluna að álitum ef komist verður að því að þjónustugjöldin hafiverið óeðlilega há og að því marki oftekin. Endurgreiðslukrafa geti ekki veriðumfram það mat dómsins. Beri þá einungis að fallast á kröfur stefnanda aðálitum að því leyti. Af hálfu stefnda er kröfum um vexti ogdráttarvexti mótmælt, einkum upphafstíma þeirra. Kröfu sína um málskostnaðstyður stefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Eftirlit með innflutningi plantna Samkvæmt 1. gr. laga nr. 51/1981 umvarnir gegn sjúkdómum og meindýrum á plöntum er tilgangur laganna að tryggjasem best góða og heilbrigða ræktun plantna hér á landi. Kemur þar fram að meðplöntum sé átt við heilar jurtir og viðarplöntur svo og hluta þeirra. Í þessuskyni getur ráðherra gert „varnarráðstafanir og gefið út reglugerðir semstuðla“ meðal annars að því að koma í veg fyrir að hættulegir skaðvaldar beristtil landsins, eins og segir í 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. laganna. Þá segir ía-lið 1. mgr. 3. gr. laganna að ráðherra geti til dæmis fyrirskipað eftirlitmeð innflutningi, útflutningi og dreifingu innanlands á öllum tegundum plantna,sem og á mold, húsdýraáburði, umbúðum og öðru sem getur borið sjúkdóma ogmeindýr á plöntur. Þar er í b-lið einnig kveðið á um að ráðherra geti sett þaðskilyrði fyrir innflutningi, útflutningi eða dreifingu innanlands að plönturnarséu algjörlega lausar við ákveðna skaðvalda, eða sett ákveðið hámark um magnþeirra. Engin nánari fyrirmæli eru í lögunum umframkvæmd þess eftirlits sem ráðherra getur fyrirskipað, að öðru leyti en þvíað mælt er fyrir um tilkynningarskyldu þeirra sem hafa í fórum sínum plöntursem ætla má að beri skaðvald, sbr. 4. gr. laganna, og skyldu eigenda plantna,gróðrarstöðva og ýmissa annarra til að leyfa aðgang, sýnatöku, rannsóknir ogaðgerðir sem kunna að verða fyrirskipaðar og teljast nauðsynlegar samkvæmt 2.gr. laganna, sbr. 5. gr. þeirra. Þá er í 6. gr. laganna kveðið á um skylduþeirra sem brjóta gegn lögunum að hlíta fyrirmælum ráðherra eða umboðsmannahans um varnaraðgerðir og framkvæma þær á eigin kostnað og undir eftirlitiopinberra aðila, auk þess sem kveðið er á um refsiábyrgð vegna brota á lögunumí 7. gr. laganna. Á grundvelli laga nr. 51/1981 hafaverið settar nokkrar reglugerðir. Sú reglugerð sem hér skiptir máli erreglugerð nr. 189/1990 um innflutning og útflutning á plöntum og plöntuafurðum,með síðari breytingum. Í orðskýringum 2. gr. reglugerðarinnar er meðal annarstekið fram að plöntur séu lifandi jurtir og viðarplöntur, sem og lifandi hlutarþeirra og vefur. Þar segir einnig að með lifandi plöntuhlutum sé átt viðávexti, grænmeti, rótar- og stöngulhnýði, lauka, jarðstöngla, afskorin blóm,felld tré með greinum, trjágreinar og plöntuvef í vefjaræktun. Í 4. gr.reglugerðarinnar er meðal annars kveðið á um að óheimilt sé að flytja tillandsins nánar tilgreinda skaðvalda sem taldir eru upp í viðauka I, sem ogplöntur sem þeir finnast í eða á. Þá er óheimilt að flytja til landsins plöntursem taldar eru upp í viðauka III og eru frá nánar tilgreindum löndum. Ennfremur er óheimilt að flytja til landsins plöntur sem taldar eru upp í viðaukaIV, uppfylli þær ekki þau skilyrði sem þar eru sett er lúta aðheilbrigðiseftirliti í ræktunarlandi, auk þess sem nánar tilteknar pestir ogskaðvaldar mega ekki hafa komið upp á vaxtarstað. Tekur sú takmörkun m.a. tilkartaflna, en ekki til annars grænmetis eða ávaxta. Í 5. gr. reglugerðarinnarer jafnframt kveðið á um að innflutningur á plöntum og öðrum vörum, sem fallaundir tiltekna flokka sem lýst er í sex stafliðum, sé því aðeins heimill aðsendingunni fylgi heilbrigðisvottorð. Nær þessi takmörkun meðal annars tilkartaflna, en ekki til annars grænmetis eða ávaxta. Í 3. gr. reglugerðarinnar er kveðið áum að Matvælastofnun, áður Rannsóknarstofnun landbúnaðarins, og tollyfirvöldeigi að sjá um að ákvæðum reglugerðarinnar sé framfylgt. Hafi sérfræðingarMatvælastofnunar heimild til að skoða plöntusendingar, hvort sem er íflutningstækjum, á geymslusvæði farmflytjanda eða hjá innflytjanda vörunnar.Komi í ljós við skoðun að sending uppfylli ekki ákvæði reglugerðarinnar ber aðtilkynna innflytjanda og tollyfirvöldum þar um. Ber Matvælastofnun þá að ákveðahvort sending skuli endursend eða henni eytt hér á landi. Ákvæðireglugerðarinnar mæla aftur á móti ekki fyrir um að tollafgreiðsla áplöntusendingum sé óheimil nema með leyfi Matvælastofnunar. Þó segir í 8. gr.að við tollafgreiðslu á nánar tilgreindum sendingum, sbr. a- til e-liði í 1.mgr. 5. gr. reglugerðarinnar, skuli frumrit heilbrigðisvottorðs sem áritaðhefur verið af Matvælastofnun fylgja tollskjölum. Af grænmeti og ávöxtum semtilbúin eru til neyslu nær þessi takmörkun einungis til kartaflna. Á grundvelli8. gr. reglugerðarinnar er tollafgreiðsla á kartöflum því óheimil nema meðleyfi Matvælastofnunar. 2. Lagagrundvöllur gjaldtöku fyrireftirlit með innflutningi plantna Í lögum nr. 51/1981 voru upphaflegaengin ákvæði sem heimiluðu að taka gjald fyrir það eftirlit sem ráðherra gatfyrirskipað á grundvelli laganna. Breyting var gerð á þessu með lögum nr.59/1990 þar sem nýrri málsgrein var bætt við 3. gr. laganna. Í athugasemdum viðfrumvarpið sem varð að lögum nr. 59/1990 kemur fram að eðlilegt sé að veitasvigrúm til að leggja eftirlitsgjald á innfluttar plöntur þannig aðinnflutningur þessara vörutegunda beri að einhverju eða öllu leyti þann kostnaðsem af eftirlitinu leiði. Kom þar fram að við það væri miðað að gjaldtakanstæði undir óhjákvæmilegum kostnaði við framkvæmd eftirlitsins. Eins og ákvæðið var samþykkt á Alþingimælti það fyrir um að ráðherra væri heimilt að láta innheimta sérstakteftirlitsgjald af öllum innfluttum plöntum og að gjald þetta mætti „veratiltekin krónutala á hverja þyngdareiningu eða hlutfall af tollverði vörunnar“.Í athugasemdum við frumvarpið segir að innheimtu gjaldsins væri fyrst og fremstætlað að ná til innfluttra blómlauka, græðlinga, pottaplantna, trjáa og runna,afskorinna blóma, jólatrjáa, kartaflna og fersks grænmetis. Ekki væri hinsvegar ætlunin að innheimta gjaldið af innfluttum ávöxtum vegna plöntusjúkdóma,enda yrði að líta svo á að eftirlit með þeim snerist fyrst og fremst um ýmisaðskotaefni. Á grundvelli þessarar lagaheimildarsetti ráðherra reglugerð nr. 110/1992 um innheimtu eftirlitsgjalds afinnflutningi plantna. Þar var kveðið á um að við innflutning á vörum sem félluundir nánar tilgreind tollskrárnúmer samkvæmt tollalögum bæri að greiðaeftirlitsgjald í ríkissjóð sem nota átti til að standa undir kostnaðiRannsóknarstofnunar Landbúnaðarins við eftirlitið. Skyldi eftirlitsgjaldið veraýmist 1% eða 2% af tollverði vörunnar, allt eftir því undir hvaðatollskrárnúmer varan féll. Meðlögum nr. 87/1995 voru gerðar ýmsar breytingar á löggjöf vegna aðildar Íslandsað Alþjóðaviðskiptastofnuninni. Umfangsmiklar breytingar voru þá meðal annarsgerðar á tollalögum sem og lögum um framleiðslu, verðlagningu og sölu ábúvörum. Lagabreytingar þessar fólu meðal annars í sér að ýmsuminnflutningshöftum og sérgjöldum á landbúnaðarvörur var breytt í venjulegatolla, settar voru reglur um innflutning á landbúnaðarvörum samkvæmtskuldbindingum um tollkvóta og framkvæmd heilbrigðisreglna vegna innflutnings dýraog plantna var breytt. Af þessu tilefni var 2. mgr. 3. gr.laga nr. 51/1981 færð í núverandi horf, sbr. 25. gr. laga nr. 87/1995. Erákvæðið svohljóðandi: „Til þess aðstanda straum af kostnaði við eftirlit með plöntum samkvæmt lögum þessum erráðherra heimilt að láta innheimta eftirlitsgjald vegna innflutnings á plöntumog vegna dreifingar innan lands og útflutnings á innlendum plöntum. Ráðherrasetur í reglugerð nánari ákvæði um gjaldskyldu, innheimtu, gjalddaga, lögverndog annað er lýtur að framkvæmd á innheimtu gjaldsins.“ Veigamestabreytingin á ákvæðinu var að felld var brott heimild ráðherra til þess að látagjaldið vera tiltekna krónutölu á hverja þyngdareiningu eða hlutfall aftollverði. Í athugasemdum við frumvarp það er varð að lögum nr. 87/1995 segirum þessa breytingu að í VI. gr. GATT-samningsins væri þess krafist aðþjónustugjöld, sem lögð væru á við innflutning á vörum, væru miðuð viðeiginlegan kostnað við veitta þjónustu. Teldust þjónustugjöld sem lögð væru áinnfluttar vörur eingöngu, „og miða við tiltekið hlutfall af verðmæti vöru eðaþyngd hennar“, vera tollar „að svo miklu leyti sem gjaldtakan er umframraunverulegan kostnað við veitta þjónustu“. Síðan segir í athugasemdunum:„Innheimta eftirlitsgjalds af plöntum samkvæmt reglugerð nr. 110/1992 sem setter með heimild í 3. gr. laga nr. 51/1981, um varnir gegn sjúkdómum og meindýrumí plöntum, gerir ráð fyrir innheimtu eftirlitsgjalds vegna innflutnings áplöntum. Gjaldið er 2% af tollverði vörunnar og stenst því ekki framangreindarkröfur. Því gerir 25. gr. frumvarpsins ráð fyrir að 3. gr. laganna verðibreytt.“ Ekkiverður séð að gerð hafi verið breyting á þágildandi reglugerð nr. 110/1992 íkjölfar þessarar lagabreytingar. Í stjórnvaldsfyrirmælum um gjaldtökuna var þvíáfram mælt fyrir um að eftirlitsgjaldið skyldi vera tiltekið hlutfall aftollverði ákveðinna vöruflokka í tollskrá. Árið2007 var sett ný reglugerð um innheimtu eftirlitsgjalds af innflutningi plantnaog hún birt í B-deild Stjórnartíðinda 18. júní 2007 sem reglugerð nr. 525/2007.Þessi reglugerð er ennþá í gildi. Engin efnisleg breyting varð á tilhögunálagningar og innheimtu eftirlitsgjaldsins við setningu hennar að öðru leyti enþví að þeim vöruflokkum var fjölgað sem greiða skyldi eftirlitsgjald af til aðstanda straum af plöntueftirlitinu. Þar er því áfram miðað við að greiða skuliýmist 1% eða 2% af tollverði vöru sem fellur undir nánar tilgreindtollskrárnúmer. 3.Lögmæti gjaldtökunnar á grundvelli reglugerðar nr. 525/2007 Ágreiningslauster að gjaldtaka stefnda á grundvelli 2. mgr. 3. gr. laga nr. 51/1981 ogreglugerðar nr. 525/2007 lýtur almennum reglum um töku þjónustugjalda. Álagningþess háttar gjalda verður að byggjast á viðhlítandi lagaheimild í samræmi viðlögmætisreglu stjórnsýsluréttar. Þá verða stjórnvaldsfyrirmæli um gjaldtökunaað samrýmast þeirri löggjöf sem hún byggist á. Þegar fyrirkomulag slíkrargjaldtöku er ákveðin, og afstaða er tekin til fjárhæðar gjaldsins, verðurjafnframt að gæta þess að tekjurnar séu ekki hærri en svo að þær standi straumaf kostnaði við þá þjónustu eða eftirlitsaðgerð sem gjaldtökuheimildin nær til.Þannig er stjórnvaldi í meginatriðum einungis heimilt að taka gjald fyrirbeinan kostnað eða kostnað sem stendur í nánum, efnislegum tengslum við þáþjónustu sem gjaldið á að standa straum af kostnaði við samkvæmtgjaldtökuheimildinni. Gangi gjaldtakan lengra að þessu leyti hefur verið taliðað hún verði að vera reist á lagaheimild sem fullnægi kröfum 40. og 77. gr.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Að auki verður við útfærslu á gjaldtöku afþessu tagi að gæta þess að bein tengsl standi milli skyldu til að greiðaþjónustugjald og fjárhæðar þess annars vegar og hins vegar þeirrar þjónustu semviðkomandi stofnun veitir hverjum gjaldanda. Um það má einkum vísa til dómsHæstaréttar Íslands frá 5. nóvember 1998 í málinu nr. 50/1998, sem fjallar umheimild til innheimtu eftirlitsgjalds sem er hliðstætt því eftirlitsgjaldi semhér er til umfjöllunar. Síðari dómar Hæstaréttar Íslands um gjaldtökuheimildirstjórnvalda, svo sem dómar réttarins frá 11. júní 2015 í málinu nr. 837/2014 ogfrá 20. nóvember 2014 í málinu nr. 160/2014, breyta í engu þeirri meginreglusem ráðið verður af dóminum frá 1998 að gildi um töku þjónustugjalda. Dragaverður þá ályktun af því sem rakið hefur verið í köflum IV.1 og IV.2, sem ogþví sem að framan greinir um álagningu þjónustugjalda, að ráðherra sé heimiltað ákvarða fjárhæð eftirlitsgjaldsins sem um er deilt í máli þessu meðreglugerð, þannig að tekjur af gjaldinu standi undir kostnaði við alla vinnu semer í nánum efnislegum tengslum við þær eftirlitsaðgerðir plöntueftirlitsMatvælastofnunar sem kveðið er á um í reglugerð nr. 189/1990 um innflutning og útflutningá plöntum og plöntuafurðum, með síðari breytingum. Þó að ekki sé beinlíniskveðið á um það í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 51/1981 verður að ætla að greiðendureftirlitsgjaldsins séu þeir sem sæta því eftirliti sem lögin mæla fyrir um aðráðherra geti fyrirskipað. Greiðendum gjaldsins verður aftur á móti ekki gertað standa straum af kostnaði við vinnu sem fellur utan þess sem reglugerð nr.189/1990 mælir fyrir um. Þannig stendur engin lagaheimild til þess að látainnflytjendur á ávöxtum og grænmeti greiða fyrir vinnu við almenna skoðun áinnflutningsskjölum í tengslum við innflutning á öðrum vörum en kartöflum áðuren þær eru tollafgreiddar, enda er hvergi gert ráð fyrir slíkri athugun ífyrrgreindri reglugerð. Þá fær dómurinn ekki séð að kostnaður við þátttöku ífjölþjóðlegri samvinnu um plöntueftirlit geti fallið undir gjaldtökuheimild 2.mgr. 3. gr. laga nr. 51/1981. Eins og fyrrgreint lagaákvæði ber meðsér er ráðherra ekki einungis veitt heimild til að innheimta eftirlitsgjaldvegna innflutnings á plöntum heldur getur slík gjaldtaka einnig átt sér stað ítengslum við eftirlit með dreifingu plantna innanlands og útflutningi áinnlendum plöntum. Í samræmi við almenn sjónarmið um álagningu þjónustugjaldaverður að leggja þann skilning í ákvæðið að hver eftirlitsskyldur aðili getiaðeins borið kostnað af því eftirliti sem að honum getur beinst. Þannig veitirákvæðið ekki heimild til að láta innflytjendur plantna bera kostnað viðeftirlit sem á sér stað eftir að plönturnar eru komnar úr þeirra höndum, t.d.við eftirlitsaðgerðir eftir að plönturnar eru komnar í ræktun, sbr. 5. mgr. 3.gr. reglugerðar nr. 189/1990. Sama gildir um vinnu við útgáfuheilbrigðisvottorða vegna útflutnings á plöntum, sbr. 10. gr. reglugerðarinnar. Fyrrgreind reglugerð nr. 525/2007 mælireinungis fyrir um álagningu eftirlitsgjalds við innflutning á nánar tilgreindumplöntum sem falla undir ákveðin tollskrárnúmer. Í samræmi við það er við þaðmiðað í 1. gr. reglugerðarinnar að gjaldið skuli standa undir kostnaði „viðeftirlit með innflutningi plantna og plöntuafurða“. Í reglugerðinni er því ekkigert ráð fyrir því að greiðsla eftirlitsgjaldsins eigi að standa undir kostnaðivið annars konar eftirlit með heilbrigði plantna á vegum Matvælastofnunar. Afmálatilbúnaði stefnda virðist þó helst mega ráða að þetta eftirlitsgjald standialfarið undir starfsemi plöntueftirlits stofnunarinnar, sem eins og áður segirgetur tekið til annarra þátta en innflutnings á plöntum og plöntuafurðum.Hvorki er stoð fyrir slíku í lögum nr. 51/1981 né í framangreindri reglugerð. Eins og áður segir var með 25. gr. laganr. 87/1995 afnumin regla sem heimilaði að miða eftirlitsgjald samkvæmt 2. mgr.3. gr. laga nr. 51/1981 við tiltekna krónutölu á hverja þyngdareiningu eða viðhlutfall af tollverði. Af lögskýringargögnum, sem er lýst í kafla IV.2 ídóminum, verður ráðið að tilgangur þess hafi verið að koma í veg fyrir aðeftirlitsgjaldið yrði ákveðið með þessum hætti, enda sé þessi tilhögun ágjaldtöku til þess fallin að innflytjendur greiði í ýmsum tilvikum hærrieftirlitsgjöld en svari þeim kostnaði er hlýst af því eftirliti sem þeim erætlað að sæta. Kemur fram í athugasemdunum að þá sé í raun um toll að ræða, enekki þjónustugjald, en það fari í bága við VI. gr. GATT-samningsins. Af þessariástæðu verður á það fallist að sú tilhögun á gjaldtöku sem kveðið er á um íreglugerð nr. 525/2007, þar sem fjárhæð eftirlitsgjaldsins er tiltekið hlutfallaf tollverði vörunnar, eigi sér ekki lagastoð. Þá er til þess að líta, að þó aðerfitt geti verið að afmarka þann kostnað sem hlýst af því eftirliti sem hafter með einstökum innflytjendum plantna, er með þeirri tilhögun sem fylgt ersamkvæmt fyrrgreindri reglugerð ekki tryggt að tengsl séu milli skyldu til aðgreiða gjaldið og fjárhæðar þess annars vegar og hins vegar þeirrar þjónustueða eftirlitsaðgerða sem stjórnvaldið telur þörf á að framkvæma. Að virtu öllu því sem að framan greinirber að fallast á það með stefnanda að álagning eftirlitsgjaldsins árin 2011 til2014 hafi verið ólögmæt.4. Krafa um endurgreiðslu o.fl. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 29/1995 umendurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda skulu stjórnvöld, sem innheimta skattaeða gjöld, endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt ásamt vöxtumsamkvæmt 2. gr. laganna. Þar sem tilhögun gjaldtökunnar, sem ákveðin er íreglugerð nr. 525/2007, á sér ekki lagastoð er á það fallist að grundvöllurhennar hafi brostið. Því er óhjákvæmilegt að líta svo á að stefnandi hafiofgreitt allt það fé sem hann hefur innt af hendi á þessum grundvelli íeftirlitsgjöld á árunum 2011 til 2014. Varakröfu stefnda er því hafnað. Athugasemdum stefnda er lúta að því aðstefnandi eigi ekki tilkall til endurgreiðslunnar, þar sem hann hafi getað veltkostnaði af gjaldtökunni yfir á verðlag innflutningsvörunnar til neytenda, sbr.meginreglur um ólögmæta auðgun, var ekki hreyft í greinargerð stefnda. Þessimótbára kemur ekki til álita, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, enda hefur stefnandi ekki samþykkt að heimilt sé að líta til hennar.Með hliðsjón af framangreindu verður stefnda gert að greiða stefnanda39.121.715 krónur. Stefndi mótmælir kröfum stefnanda umvexti og dráttarvexti, einkum upphafstíma þeirra. Samkvæmt 2. gr. laga nr.29/1995 skal við endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda greiða gjaldandavexti, sem skulu vera þeir sömu og Seðlabanki Íslands ákveður og birtirsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af því fésem oftekið var frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað og þar tilendurgreiðsla fer fram. Skal enn fremur greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu umendurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda. Stefnandi miðar vaxtakröfu sínasamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 við fjárhæðir gjalda sem hann hafðiinnt af hendi í lok hvers árs og krefst vaxta frá þeim tíma allt til 9. desember2014. Sú kröfugerð gengur skemur en 2. gr. laga nr. 29/1995 og er ekki efni tilannars en að fallast á hana eins og hún er fram sett. Í stefnu krefst stefnandi dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. janúar 2015 til greiðsludags.Með bókun stefnanda um breytta kröfugerð krefst hann dráttarvaxta frá 9.desember 2014 án þess að útskýra breyttan upphafstíma dráttarvaxtakröfunnar.Stefndi hefur ekki veitt samþykki sitt fyrir því að stefnandi auki á þennanhátt við kröfur sínar og verður að vísa kröfum um dráttarvexti frá 9. desember2014 til 16. janúar 2015 frá dómi, sbr. 3. málslið 1. mgr. 111. gr. laga nr.91/1991. Hins vegar ber að fallast á að krafan beri dráttarvexti frá 16. janúar2015 í samræmi við kröfugerð í stefnu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 900.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi,íslenska ríkið, greiði stefnanda, Banönum ehf., 39.121.715 krónur auk vaxtasamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.790.647krónum frá 1. janúar2012 til 1. janúar 2013, af 18.869.628 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2014,en af 29.647.958 krónum frá þeim degi til 9. desember 2014, og meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 39.121.715 krónum frá16. janúar 2015 til greiðsludags. Kröfu stefnanda um dráttarvexti frá 9.desember 2014 til 16. janúar 2015 er vísað frá dómi. Stefndi greiði stefnanda 900.000 krónurí málskostnað.
|
Mál nr. 410/2008
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júlí 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 13. ágúst 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 114/2010
|
Kærumál Greiðsluaðlögun
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Talið var að mjög skorti á að í beiðni A kæmu fram þær upplýsingar og gögn sem áskilið væri í 1. og 2. mgr. 63. gr. c. laga nr. 21/1991, einkum að því er varðaði skuldir hans. Þannig væri m.a. nauðsynlegt að gerð væri grein fyrir misræmi sem virtist vera milli skulda A í beiðni um nauðasamning annars vegar og skattframtölum hins vegar. Þá skorti gögn um hvaða skuldir hvíli á sóknaraðila og hverjar á sambúðarkonu hans eða eftir atvikum þeim í sameiningu. Vegna þessa var talið að málatilbúnaður A væri með þeim hætti að óhjákvæmilegt væri að hafna beiðni hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að honum yrði veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. með áorðnum breytingum. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á beiðni hans um heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. I Sóknaraðili óskaði 27. nóvember 2009 eftir heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til að gera nauðasamning til greiðsluaðlögunar við lánardrottna sína samkvæmt X. kafla a. laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 24/2009. Sóknaraðili, sem er menntaður [...] og starfar sem [...], taldi í beiðninni að fjárhagserfiðleikar sínir væru uppsafnaðir og að mestu til komnir vegna húsbyggingar í [...], en sú eign hafi verið seld á árinu 2007. Í greiðsluáætlun sem fylgdi beiðni sóknaraðila til héraðsdóms kemur fram að „nettó“ laun hans séu 228.489 krónur á mánuði en heildarmánaðartekjur 255.186 krónur. Mánaðarleg útgjöld, þar á meðal til framfærslu, telur hann nema rúmlega 208.000 krónum, en að viðbættum rúmlega 91.000 krónum vegna afborgana af húsnæðislánum, en ekki öðrum lánum, séu mánaðarleg útgjöld ríflega 300.000 krónur. Í greiðsluáætluninni var eina eign sóknaraðila talin 50% eignarhlutdeild í fasteigninni að [...]. Skilja verður greiðsluáætlunina svo að B, sambúðarkona sóknaraðila, sé eigandi hins helmings fasteignarinnar og sé það jafnframt eina eign hennar og í heild sé fasteignamat eignarinnar 42.750.000 krónur. Auk greiðsluáætlunarinnar fylgdu beiðni sóknaraðila meðal annars skattframtöl hans fyrir árin 2006 til 2009 og gögn er vörðuðu stöðu einstakra skulda hans. Í greiðsluáætluninni telur sóknaraðili eftirstöðvar heildarskulda nema 101.569.752 krónum. Þar af telur hann tvær skuldir ekki til samningskrafna, sbr. 28. gr. laga nr. 21/1991, en þær eru samkvæmt veðbandayfirliti tryggðar með veði í [...]. Annars vegar er þar um að ræða skuld við Íslandsbanka hf. samkvæmt skuldabréfi nr. 523840, sem hann telur að nemi 51.009.219 krónum að eftirstöðvum. Samkvæmt gögnum málsins er útgáfudagur þessa skuldabréfs 31. janúar 2008 og upphafleg fjárhæð þess 26.000.000 krónur. Sýnist vera um að ræða svonefnt myntkörfulán miðað við gengi svissnesks franka, japansks yens og evru. Ekki verður séð að sóknaraðili telji þetta lán meðal skulda sinna í árslok 2008 í skattframtali 2009. Hins vegar telur sóknaraðili í greiðsluáætlun sinni utan samningsskulda skuld við Almenna lífeyrissjóðinn samkvæmt bréfi nr. 0596-64-147546 að eftirstöðvum 9.540.942 krónur. Það bréf sýnist samkvæmt gögnum málsins vara útgefið 29. apríl 2008 og verðtryggt miðað við vísitölu neysluverðs. Ekki verður séð að þessa láns sé heldur getið meðal skulda í árslok 2008 samkvæmt skattframtali sóknaraðila 2009. Samtals telur sóknaraðili samkvæmt framansögðu að eftirstöðvar þessara tveggja lána er falli utan samningskrafna séu 60.550.161 króna. Samningskröfurnar telur sóknaraðili í greiðsluáætlun vera þrjár, samtals að eftirstöðvum 41.019.591 króna. Í fyrsta lagi er þar um að ræða skuld við Íslandsbanka hf. samkvæmt skuldabréfi nr. 521984 að eftirstöðvum 14.647.275 krónur. Samkvæmt gögnum málsins er útgáfudagur þessa bréfs 2. maí 2007 og upphafleg fjárhæð 6.508.909 krónur. Um virðist að ræða svonefnt myntkörfulán miðað við svissneska franka og japönsk yen. Þetta lán er í framtali sóknaraðila 2009 talið til skulda í árslok 2008 og eftirstöðvar þess þá taldar nema 6.732.796 krónum. Í annan stað telur sóknaraðili til samningsskulda í greiðsluáætlun „Avant bílasamning nr. 8013436“ að eftirstöðvum 2.239.121 króna. Samkvæmt gögnum málsins sýnist sóknaraðili hafa yfirtekið það lán með yfirlýsingu 25. maí 2007. Í skattframtali 2009 telur sóknaraðili eftirstöðvar þess í árslok 2008 hafa numið 1.617.171 krónu. Í þriðja og síðasta lagi telur sóknaraðili til samningsskulda lán Íslandsbanka hf. samkvæmt skuldabréfi nr. 857504 að eftirstöðvum 24.133.195 krónur. Samkvæmt gögnum málsins var útgáfudagur skuldabréfs þessa 8. maí 2006 og upphaflegur höfuðstóll þess 21.843.694 krónur og sýnist lánið vera gengistryggt miðað við evru. Ekki verður séð að sóknaraðili hafi getið skuldar í árslok 2008 samkvæmt þessu bréfi í framtali 2009. Samkvæmt framansögðu fylgdu greiðsluáætlun gögn sem leiða líkur að tilvist og fjárhæð framangreindra fimm lána, sem sóknaraðili tíundaði í greiðsluáætlun sinni. Fram hjá því verður þó ekki litið að ekki verður séð að skulda samkvæmt þremur þeirra, sem samtals nema um 85% af heildarskuldum samkvæmt greiðsluáætluninni, sé getið á skattframtali 2009 og að í beiðni sóknaraðila var þessa misræmis í engu getið eða það skýrt. Í skattframtali sóknaraðila 2009 eru tilgreindar í árslok 2008 skuldir vegna tveggja lána sem ekki eru tíunduð í greiðsluáætlun. Annars vegar er um að ræða skuld við Glitni banka hf. frá 1. nóvember 2006 að eftirstöðvum 10.833.283 krónur og hins vegar skuld við Lánasjóð íslenskra námsmanna að eftirstöðvum 4.293.684 krónur, en engar upplýsingar um uppgreiðslu þeirra eða aðrar skýringar fylgdu beiðni sóknaraðila. II Samkvæmt 2. mgr. 63. gr. a. í lögum nr. 21/1991, sbr. lög nr. 24/2009, ná ákvæði laganna um greiðsluaðlögun ekki til einstaklinga sem undangengin þrjú ár hafa borið ótakmarkaða ábyrgð á atvinnustarfsemi nema því aðeins að atvinnurekstri hafi verið hætt og þær skuldir sem stafa frá atvinnurekstrinum séu tiltölulega lítill hluti af heildarskuldum þeirra. Sóknaraðili kveðst hafa starfað sjálfstætt sem tónlistarmaður og hafi reksturinn einkum falist í [...]. Samkvæmt skattframtali sóknaraðila 2008 hafði hann 482.524 krónur í launatekjur 2007 og taldi til tekna 1.500.000 krónur sem reiknað endurgjald vegna vinnu við eigin rekstur. Samkvæmt rekstrarskýrslu voru hreinar tekjur af rekstrinum 1.019.942 krónur það ár. Af skattframtali 2009 sést að árið 2008 hafði hann ekki launatekjur en taldi 1.550.500 krónur sem reiknað endurgjald vegna vinnu við eigin atvinnurekstur. Rekstrarskýrsla vegna þess árs er ekki meðal gagna málsins en sóknaraðili segir reksturinn ekki hafa skilað hreinum tekjum. Kveðst sóknaraðili hafa hætt sjálfstæðum rekstri og hefur því til sönnunar lagt fyrir Hæstarétt endurrit úr staðgreiðsluskrá ríkisskattstjóra fyrir launagreiðendur þar sem fram kemur að kennitala hans hafi verið afskráð 17. september 2009. Þykir nægilega í ljós leitt með framangreindum gögnum að atvinnurekstri sóknaraðila hafi verið hætt á árinu 2009. Sóknaraðili telur skuldir sínar að „langmestu og raunar nánast öllu leyti“ til komnar vegna byggingu íbúðarhúsnæðis við [...]. Samkvæmt húsbyggingarskýrslum, sem fylgdu framtölum sóknaraðila, var byggingakostnaður þess húss 700.000 krónur árið 2005, 11.787.409 krónur 2006 og 5.495.989 krónur 2007 eða samtals 17.283.398 krónur. Samkvæmt skattframtali var húsið selt með kaupsamningi 20. desember 2007 og var söluverð þess að frádregnum sölukostnaði 29.678.300 krónur og söluhagnaður því tæp 72% af byggingarkostnaði eða 12.394.902 krónur. Þetta styður ekki þær fullyrðingar sóknaraðila að byggingarkostnaður hafi farið úr böndum og fjárhagsvandi hans sé að langmestu leyti til kominn vegna þessarar húsbyggingar. Til þeirra tveggja samningsskulda við Íslandsbanka hf., sem um er rætt í kafla I hér að framan, var stofnað á byggingartíma hússins í [...] og verður að telja líkur að því leiddar að þær séu til komnar vegna þeirrar framkvæmdar. Þær tvær skuldir, sem sóknaraðili telur ekki til samningsskulda í greiðsluáætlun sinni og samkvæmt framansögðu nema samtals rúmlega 60 milljónum króna, voru stofnaðar á fyrri hluta árs 2008 og eru þær tryggðar með veði í [...], sem sóknaraðili og sambúðarkona hans keyptu 21. september 2007. Bendir það til þess að lánin tengist þeim húsakaupum, þótt um það vanti frekari skýringar af hálfu sóknaraðila. Í ljósi þessa og þegar litið er til eðlis atvinnurekstrar sóknaraðila verður að telja að gögn málsins bendi ekki til annars en að lítill eða enginn hluti skulda hans stafi af rekstrinum. Á hinn bóginn er þess að gæta að mjög skortir á að í beiðni sóknaraðila komi fram þær upplýsingar og gögn, sem áskilið er í 1. og 2. mgr. 63. gr. c. laga nr. 21/1991, einkum að því er varðar skuldir hans eins og að framan er nánar rakið. Þannig er meðal annars nauðsynlegt að gerð sé grein fyrir því mikla misræmi sem virðist vera milli skulda sóknaraðila í beiðni um nauðasamning til greiðsluaðlögunar annars vegar og skattframtölum hins vegar. Þá skortir gögn um hvaða skuldir hvíli á sóknaraðila og hverjar á sambúðarkonu hans eða eftir atvikum þeim í sameiningu. Vegna þessa er málatilbúnaði sóknaraðila svo áfátt að óhjákvæmilegt er að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar. Málskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 128/2014
|
Kærumál Litis pendens áhrif Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli H ehf. á hendur Hb ehf. var vísað frá dómi. Málið var höfðað af D hf. 10. febrúar 2013 sem framseldi síðar H ehf. allar kröfur á hendur Hb ehf. Hb ehf. hafði 24. júní 2013 höfðað mál á hendur D hf. þar sem þess var krafist að viðurkennt yrði að fjölmyntalán samkvæmt samningi aðila væri lánasamningur í íslenskum krónum bundinn ólögmætri gengistryggingu. Kröfu Hb ehf. var hafnað með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur og hafði honum verið áfrýjað til Hæstaréttar. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að samkvæmt 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði ekki eftir þingfestingu máls krafist dóms um kröfur, sem þar væru gerðar, í öðru máli, en væri svo gert skyldi síðara málinu vísað frá dómi. Krafa H ehf. í málinu væri ekki sú sama og krafa sem Hb ehf. gerði á hendur D hf. í áðurgreindu máli. Fyrrgreint ákvæði gæti því ekki átt við um málið og breytti þar engu þótt Hb ehf. hafi í máli því er hann höfðaði á hendur D hf. reist kröfu sína á þeirri málsástæðu að umþrætt skuld hafi verið bundin ólögmætri gengistryggingu. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. febrúar 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2014 þar sem máli Dróma hf. á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Til vara krefst hann þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi að því er varðar frávísun á kröfu sóknaraðila um staðfestingu á veðrétti og rétti til að fá gert fjárnám í fasteigninni Ármúla 15 í Reykjavík á grundvelli tryggingarbréfs 8. júlí 1998. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Mál þetta höfðaði Drómi hf., en eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar framseldi hann 10. febrúar 2014 sóknaraðila „allar kröfur á hendur Hurðarbaki ehf. ... og öll önnur réttindi, s.s. veðréttindi.“ Því til samræmis hefur sóknaraðili tekið við aðild að málinu fyrir Hæstarétti. Varnaraðili höfðaði 24. júní 2013 mál á hendur Dróma hf. þar sem þess var krafist að viðurkennt yrði að „fjölmyntalán samkvæmt lánasamningi aðila ... 21. júlí 1998, upphaflega að fjárhæð kr. 15.000.000 ... sé lánasamningur í íslenskum krónum bundinn ólögmætri gengistryggingu.“ Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. janúar 2014 var þessari kröfu varnaraðila hafnað. Dóminum hefur verið áfrýjað til Hæstaréttar. Mál þetta var þingfest í héraði 10. október 2013. Í stefnu krafðist Drómi hf. þess að varnaraðili yrði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 19.138.317 krónur auk þess sem staðfestur yrði 1. veðréttur í fasteigninni að Ármúla 15, Reykjavík, samkvæmt tryggingarbréfi 8. júlí 1998 og réttur „til að fá gert fjárnám í veðinu fyrir skuldinni auk dráttarvaxta og kostnaðar.“ Samkvæmt 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 verður eftir þingfestingu máls ekki krafist dóms um þær kröfur, sem þar eru gerðar, í öðru máli, en sé svo gert skal síðara málinu vísað frá dómi. Krafa sóknaraðila í þessu máli er samkvæmt áðursögðu ekki sú sama og krafan, sem varnaraðili gerði á hendur Dróma hf. í máli sínu. Ákvæði 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 getur því ekki átt við um mál þetta og breytir þar engu þótt varnaraðili hafi í máli því er hann höfðaði 24. júní 2013 reist kröfu sína á þeirri málsástæðu að umþrætt skuld hafi verið bundin ólögmætri gengistryggingu. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Hurðarbak ehf., greiði sóknaraðila, Hildu ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 677/2015
|
Lánssamningur Gengistrygging
|
B ehf. höfðaði mál á hendur Í hf. og krafðist viðurkenningar á því að lánssamningur frá árinu 2008 hefði verið um lán í íslenskum krónum bundið með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla. Talið var að fyrir lægi að lánið hefði verið greitt með millifærslu á erlendum myntum inn á gjaldeyrisreikninga B ehf. sem hafði endurgreitt lánið með öðru láni hjá Í hf. í erlendum gjaldmiðlum. Var því litið svo á að báðir aðilar hefðu í meginatriðum efnt skyldur sínar samkvæmt lánssamningnum með því að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum hefðu skipt um hendur. Var Í hf. sýknað af kröfu B ehf.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar8. október 2015. Hann krefst þess að viðurkennt verði að lánssamningur sem hanngerði við Glitni banka hf. 1. mars 2008 hafi verið í íslenskum krónum og aðákvæði hans um tengingu fjárhæða við gengi erlendra gjaldmiðla ólögmæt ogóskuldbindandi fyrir sig. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Bliki hf., greiði stefnda,Íslandsbanka hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. júlí 2015. Mál þetta, sem dómtekið var hinn28. maí sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Bliki ehf.,Glerárgötu 24, Akureyri, á hendur Íslandsbanka hf., með stefnu áritaðri umbirtingu 28. febrúar 2014.Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær, að lánssamningur stefnanda við stefnda, áðurGlitni banka hf., kt. [...], forvera stefnda, dagsettur 1. mars 2008,upphaflega til tveggja ára að jafnvirði að fjárhæð allt að 900.000.000 króna, íerlendum myntum og/eða íslenskum krónum, sé lánssamningur í íslenskum krónum ogað ákvæði hans um tengingu fjárhæða við gengi erlendra gjaldmiðla séu ólögmætog óskuldbindandi fyrir stefnanda. Þákrefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu, ásamtvirðisaukaskatti á málskostnað.Endanlegardómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda ogstefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað, að skaðlausu.Gættvar ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, áður en dómur var kveðinn upp.II Stefnandi er einkahlutafélag oger hlutafé félagsins 8.866.000 krónur.Tilgangur þess er eignarhald á hlutum í félögum og annar skyldurrekstur, samkvæmt samþykktum félagsins.Í skýrslu stjórnar í ársreikningi hefur komið fram að félagið sé eignarhaldsfélagsem eigi 10,9% hlut í þar tilgreindu hlutafélagi. Málavextir eru þeir, að meðlánssamningi, dagsettum 8. febrúar 2005, gerði stefnandi lánssamning viðforvera stefnda, Íslandsbanka, að jafnvirði 750.000.000 króna, í erlendummyntum og/eða íslenskum krónum með þeim skilmálum sem í samningi greinir. Láninu skyldi ráðstafað til kaupa áhlutabréfum í íslensku hlutafélagi, sem tilgreint er í samningi aðila. Endurgreiða átti lánið í einni greiðslu hinn2. mars 2008, en greiða skyldi á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn hinn 2. júní2005. Hinn 1. mars 2008 gerðistefnandi nýjan lánssamning við forvera stefnda, Glitni banka hf., um lán tiltveggja ára að jafnvirði allt að 900.000.000 króna í erlendum myntum og/eðaíslenskum krónum með þeim skilmálum sem í samningi greinir. Láninu skyldi ráðstafað til að greiða upplánið frá 8. febrúar 2005. Endurgreiðaátti lánið í einni greiðslu hinn 2. mars 2010.Heildarfjárhæð lánsins varð 875.641.942 krónur. Andvirði lánsins var ráðstafað inn á skuldvegna fyrri lánssamnings frá 8. febrúar 2005.Greiddir voru vaxtagjalddagar í samræmi við samningsskilmála. Samkvæmt 1. gr. í lánssamningnumlofaði lántaki að taka að láni og lánveitandi að lána umsamda lánsfjárhæð. Lánið skyldi laust til útborgunar fráundirritun samningsins til 7. mars 2008.Þá sagði að lántaki skyldi senda lánveitanda beiðni um útborgun meða.m.k. tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn yrði sá reikningursem leggja skyldi lánið eða lánshlutann inn á.Í greininni var kveðið á um það að í útborgunarbeiðni skyldi lántakanditilkynna lánveitanda í hvaða myntum hann hygðist taka lánið og í hvaðahlutföllum, þó að lágmarki 5% fyrir einstakan gjaldmiðil. Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils fyrir sigákvarðaðist þó ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgun lánsins. Á því tímamarki yrðu fjárhæðirnar endanlegarog myndu ekki breytast innbyrðis þaðan í frá, þótt upphafleg hlutföll þeirrakynnu að breytast á lánstímanum. Lániðskyldi þá eftirleiðis tilgreint með fjárhæð þeirra erlendu mynta, eða jafngildiþeirra í öðrum erlendum myntum og íslenskum krónum, samkvæmt heimildumsamningsins. Þá var þar kveðið á um aðhefði lántaki ekki sent lánveitanda skriflega beiðni um útborgun fyrir 5. mars2008 félli lánsloforð lánveitanda niður fyrirvaralaust. Samkvæmt 2. gr. í samningnumskyldi lántaki endurgreiða höfuðstól lánsins með einni greiðslu hinn 2. mars2010 og bar að endurgreiða það í þeim gjaldmiðlum sem það samanstóð af. Í 3. gr. í samningnum voruákvæði um vexti, vaxtabreytingar og greiðslu vaxta. Skyldu lánshlutar í erlendum myntum örðum enevrum bera þriggja mánaða LIBOR-vexti, að viðbættu 2,80% vaxtaálagi. Lánshluti í evrum skyldi bera þriggja mánaðaEURIBOR-vexti, að viðbættu 2,80% vaxtaálagi.Lánshluti í íslenskum krónum skyldi bera þriggja mánaða REIBOR-vexti,eins og þeir væru skráðir af Seðlabanka Íslands samkvæmt 7. gr. reglnaSeðlabanka Íslands nr. 177 frá 16. mars 200, um viðskipti á millibankamarkaði ííslenskum krónum, að viðbættu 2,80% vaxtaálagi. Um vanefndir lántaka sagði íd-lið 3. gr. í samningnum að ef um þær yrði að ræða bæri lántaka að greiðadráttarvexti sem skyldu vera vaxtagrunnur að viðbættu álagi, eftir því sem viðætti, að viðbættu vanskilaálagi, sem skyldi vera 5,0%. Væri um að ræða vanefndir á skuld í erlendummyntum var lánveitanda, samkvæmt e-lið 3. gr. í samningnum, þó heimilt aðumreikna lánið í íslenskar krónur miðað við skráð sölugengi lánveitanda, á þeimmyntum sem lánið samanstæði af. Bærilántaka þá að greiða dráttarvexti í samræmi við ákvörðun Seðlabanka Íslands áhverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. lagar. 38/2001. Í 4. gr. í samningnum var kveðiðá um myntbreytingarheimild. Þar sagði aðef lánið væri í skilum væri lántaka heimilt að óska eftir myntbreytingulánshluta í erlendum myntum á vaxtagjalddögum, þannig að eftirstöðvar lánsinsmiðist við aðra erlenda mynt eða reiknieiningu, eina eða fleiri, frá og meðupphafi næsta vaxtatímabils. Í greininnisagði jafnframt að „valréttur lántaka takmarkast hverju sinni við gjaldmiðlanaISK, USD, EUR, GBP, CHF, JPY“, en lánið mætti þó „aldrei vera samsett úr fleirigjaldmiðlum en 5 í einu og fjárhæð hvers gjaldmiðils má ekki vera lægri en 5%af eftirstöðvum lánsins við breytingu“.Einnig var lánveitanda heimilt að nota Bandaríkjadali í stað þessgjaldmiðils sem lántaki óskaði gæti lántakandi ekki útvegað hann. Þá sagði að við „myntbreytingu skal viðumreikning nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt sé að miða við og kaupgengiþess gjaldmiðils sem framvegis skyldi miða við, samkvæmt síðustugengisskráningu lánveitanda á íslensku krónunni, tveimur virkum bankadögumfyrir myntbreytinguna. Í 5. gr. í samningnum kom framað lántökuþóknun væri 0,90% af heildarlánsfjárhæðinni og skuldfærðist afreikningi lántakanda hjá lánveitanda. Í 6. gr. samningsins umtryggingar var kveðið á um að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu áláninu myndi lántaki setja lánveitanda að handveði hlutabréf í Samherja hf., aðnafnverði 90.000.000 króna. Ekki liggur fyrir undirrituðbeiðni um útborgun lánsins, svo sem gert var ráð fyrir samkvæmt 1. gr. ísamningnum. Í kaupnótu samningsins erheildarfjárhæð tilgreind sem 875.641.942 krónur. Í skjalinu koma einnig fram fjárhæðir oghlutfallsleg skipting lánshluta í svissneskum frönkum og japönskum jenum, eða„CHF 7.308.685,20 53%“ og „JPY 632.194.577,00 47%“, og jafnvirði þeirra ííslenskum krónum. Í kaupnótunni kemurjafnframt fram að tilgreindar fjárhæðir hinna erlendu mynta hafi verið greiddarinn á gjaldeyrisreikning lántaka hjá lánveitanda. Í málinu liggur einnig frammigjaldeyrispöntun, þar sem heildarfjárhæð lánsins er tilgreind í íslenskumkrónum og fjárhæðir og hlutfallsleg skipting þeirra erlendu gjaldmiðla. Þar kemur einnig fram að til útborgunar værufyrrgreindar fjárhæðir í hinum erlendu gjaldmiðlum inn á fyrrgreindangjaldeyrisreikning lántaka. Fjárhæðinvar greidd út 2. mars 2008 og samdægurs var fjármununum, að frádreginni þóknun,ráðstafað til greiðslu lánshluta nr. 305891 og 305892, þ.e. greiðsla á lánisamkvæmt fyrrgreindum samningi frá 8. febrúar 2005. Stefnandi greiddi vexti afláninu á líftíma þess. Þá átti sér staðskuldajöfnun sem miðaðist við 22. október 2008, þar sem kröfum stefnanda áhendur forvera stefnda, Glitni banka hf., vegna tiltekinna afleiðusamninga varráðstafað til greiðslu vaxta og afborgana samkvæmt umræddum samningi, sbr.yfirlýsingu um skuldajöfnun 12. nóvember 2008. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins hinn 14. október 2008, samkvæmt heimild í 100. gr. a ílögum nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, yfirtók stefndi allarskuldbindingar forvera síns, Glitnis banka hf.Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins kemur fram í 13. tölulið að framsalkröfuréttinda samkvæmt ákvörðuninni skuli ekki svipta skuldara rétti tilskuldajafnaðar sem hann átti gagnvart kröfuhafa. Hinn 2. mars 2010 gerðu aðilarmeð sér lánssamning. Samningurinn vartil þriggja ára og var lánsfjárhæðin tilgreind í erlendri mynt, en í drögum aðsamningi frá því í janúar 2010 var lánsfjárhæð tilgreind að jafnvirði1.800.000.000 króna. Fjárhæð samningsinsvar 7.230.052,35 svissneskir frankar og 626.279.634,67 japönsk jen. Láninu skyldi ráðstafað til að greiða upplánið frá 2. mars 2008 og var það gert.Andvirði samningsins í íslenskum krónum 1.776.307.552, var greittstefnanda, sem var því varið til að greiða upp eldri skuld. Stefnandi telur að þessigreiðsla hafi verið 1.032.155.631 krónu hærri en stefndi hafi átt tilkall tilúr hendi stefnanda, þar sem lánssamningar sem krafa stefnda hafi grundvallast áhafi verið samkvæmt samningum sem allir hafi átt rót í sama löggerningi,lánssamningi frá 2005. Viðsamningsgerðina í upphafi árs 2010, sem leitt hafi til þess að samningur,dagsettur 2. mars 2010 var gerður, hafi stefnandi verið í þeirri trú að krafasem stefndi hafi beint að honum, að fjárhæð nærfellt 1.800.000.000 króna, væribyggð á löglegum og skuldbindandi samningi, þar sem stefnandi hafi ekki haftvitneskju um ólögmæti þess að miða lánsfjárhæðir við gengi erlendragjaldmiðla. Engar skýringar í þá veruhafi komið fram frá því upphafleg drög samningsins hafi verið kynnt stefnandaog þar til endanlegur samningur hafi verið gerður hinn 2. mars 2010. Vegna þess hversu gríðarlegar fjárhæðir hafiverið um að tefla hafi stefnandi ekki getað annað en samþykkt hið nýja lán, þarsem stefnandi hafi ekki haft handbært fé til að greiða upp umkrafða fjárhæð. Hinn 30. júlí 2012 var gerðskilmálabreyting á lánssamningi aðila frá 2. mars 2010, þar semgreiðsluskilmálum var breytt. Stefnandiritaði undir skilmálabreytinguna með fyrirvara um lögmæti kröfu stefnda vegnagengisviðmiðs. Önnur skilmálabreyting var gerðá samningnum, sem stefnandi undirritaði með fyrirvara. Skilmálum lánsins var breytt þannig að vöxtumsem greiða átti 1. júlí 2013 var bætt við höfuðstól lánsins þann dag. Áfallnir vextir skyldu greiðast á gjalddagalánsins 1. október 2013, sama dag og lánið skyldi gert upp. Hinn 1. október 2013 gerðuaðilar enn á ný með sér samning til fimm ára að fjárhæð 3.000.000 svissneskrafranka, 512.000.000 japanskra jena og 3.350.000 evrur. Láninu skyldi, samkvæmt 1. gr. samningsins,ráðstafað til að greiða upp skuld forvera lánveitanda, samkvæmt lánssamningiaðila, dagsettum 2. mars 2010, sbr. síðari viðauka, auk skuldar áyfirdráttarreikningi stefnanda nr. 565-26-1602.Af þeim reikningi voru m.a. greiddar vaxtagreiðslur til stefnda. Lokagjalddagi samningsins er 1. október 2018. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur hinn 20. desember 2013 í máli nr. X-73/2013 var vísað frá kröfustefnanda á hendur Glitni hf. um að viðurkenndur yrði réttur stefnanda til aðskuldajafna kröfu sinni að fjárhæð 117.296.781 króna, við fjárkröfu stefnda,Íslandsbanka hf., á hendur stefnanda, en stefndi átti ekki aðild að þvímáli. Í málinu var þess freistað að fákröfu Blika ehf. vegna ólögmætra gengisviðmiðunarákvæða í lánssamningi frá 2005viðurkennda og tekna á kröfuskrá Glitnis vegna slitameðferðar, en kröfunni varlýst eftir lok kröfulýsingarfrests.Stefnandi hélt því fram að vegna ólögmætra og óskuldbindandi ákvæða umgengisviðmið hefði Glitnir hf. fengið í sinn skerf 117.296.781 krónu umfram þaðsem hann hefði átt réttmæta kröfu til, en greiðsluna hafi hann fengið til sínþegar andvirði lánssamningsins frá 2. mars 2008 var ráðstafað til Glitnis. Slitastjórn Glitnis hafnaði kröfunni vegnavanlýsingar og þess að hún teldi kröfuna ekki réttmæta. Með úrskurðinum var viðurkenningarkröfustefnanda hafnað, en kröfum hans að öðru leyti hafnað. Þessum úrskurði var ekki áfrýjað. Stefnandi kveðst hafa haldiðfram sjónarmiðum sínum gagnvart stefnda um að samningarnir væru gengistryggðirfrá því að tilefni hafi verið til og gert um það fyrirvara við skjalagerð allargötur síðan við skilmálabreytingarnar 30. júlí 2012 og 4. júlí 2013 og ílánssamningi 1. október 2013. Samningaraðila eftir það hafi allir tekið mið af því að ágreiningur væri um lögmætisamninga aðila að því er varði hvort samningarnir væru lánssamningar umskuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum myntum og hvort samningar væruháðir ólögmætum og óskuldbindandi ákvæðum um verðviðmiðun við erlendagjaldmiðla, sem fari gegn ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Núverandi skuldbinding stefnandavið stefnda sé með óslitinni röð lánssamninga, sem hafi verið endurnýjaðir ágjalddögum, rakin til upphaflegs lánssamnings frá því 8. febrúar 2005. Í samningnum sjálfum hafi ávallt verið vísaðtil fyrri lánssamninga og þeir þannig tengdir saman. Ágreiningur máls þessa standi um lögmætisamninga og uppgjör krafna vegna ólögmætrar verðtryggingar lánssamninga.III Stefnandi byggir endanlega kröfusína á því, að hann hafi af því lögvarða hagsmuni að fá viðurkenningardóm umólögmæti samningsskilmála frá 1. mars 2008, samkvæmt 25. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála. Þó svo að ekkiverði tekin afstaða til fjárhæðar endurgreiðslukröfu stefnanda standi það ekkií vegi að efnisleg afstaða verði tekin til þess hvort umþrættir lánssamningarséu skuldbindingar í íslenskum krónum, háð ólögmætum og óskuldbindandi ákvæðumum viðmiðun við erlenda gjaldmiðla, en stefnandi telji að svo sé ogsamningarnir fari gegn ófrávíkjanlegum ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi vísar til þess aðsamkvæmt orðalagi 13. töluliðar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins skyldiákvörðunin ekki svipta skuldara rétti til skuldajafnaðar sem hann hafi áttgagnvart fyrri kröfuhafa, Glitni hf.Orðalag greinarinnar vísi til þess að skuldajafnaðarréttur stefnandahafi færst frá því að vera réttur gagnvart Glitni hf. yfir í að vera réttur áhendur stefnda, en orðalagið „átti“ vísi til þátíðar um réttarstöðu sem uppihafi verið áður en ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi verið tekin, sem breytthafi þeirri réttarstöðu. Að sama skapiliggi fyrir að ekki sé nauðsyn á að Glitnir hf. eigi aðild að máli þessu, þarsem ákvæði 13. töluliðar ákvörðunarinnar vísi til þess að skuldajafnaðarrétturstefnanda hafi færst frá því að beinast að Glitni yfir í það að beinast aðstefnda. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsinssé gert ráð fyrir því að stefndi og Glitnir hf. leysi innbyrðis úr uppgjöri síná milli og verði að ætla að það hafi þegar verið gert vegna þeirra samninga semhér séu til umfjöllunar, sbr. 13. tölulið ákvörðunarinnar og 11. og 12. töluliðhennar. Þá séu fordæmi fyrir þessariframkvæmd í samskiptum stefnanda og stefnda um yfirlýsingu um skuldajöfnuð,dagsettan 12. nóvember 2008, þar sem vísað hafi verið í ofangreindan 13.tölulið ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins.Stefnandi hafi tekið athugasemdalaust við greiðslum og hafi ráðstafaðþeim inn á lánið í samræmi við skilmála þess á næsta vaxtagjalddaga, 1. mars2009. Stefnandi byggir á því aðnúverandi krafa stefnda á hendur sér, samkvæmt lánssamningi frá 1. október2013, sé af sömu rót runnin og kröfur stefnda í máli þessu, sem raktar séu tilofgreiðslu á samningum frá 2005 og 2008.Með því að kröfurnar séu samrættar, séu skilyrði skuldajafnaðar uppfylltog stefndi verði að þola að kröfum sé beint að honum vegna þessa, sbr. m.a. 27.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, enda eigi kröfur stefnanda rætur aðrekja til samningsins frá 2005, sem sé grundvöllur kröfu stefnda á hendurstefnanda, samkvæmt lánssamningi frá 1. október 2013. Með því að órofa tengsl séu millilánssamninga allt frá fyrsta samningi við Glitni árið 2005, hafi lögskiptum íraun aldrei lokið vegna þeirra, heldur hafi aðild að þeim flust yfir tilstefnda. Stefndi geti ekki átt betrirétt á hendur stefnanda en Glitnir banki hafi átt. Óumdeilt sé að skuld stefnanda við stefndaverði rakin til lögskipta sem upphaflega hafi verið við Glitni hf., en stefndihafi yfirtekið með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hinn 14. október 2008. Stefnandi haldi öllum mótbárum sem hann hafiátt gagnvart Glitni hf. á hendur stefnda, þar sem umþrættir gerningar séulánssamningar en ekki viðskiptabréf og því komi reglur viðskiptabréfaréttarinsum mótbárutap skuldara ekki til álita í málinu.Glitnir hf. eigi ekki aðild að málinu, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 348/2013 frá 13. nóvember 2013, þar sem atvik hafi verið að nokkruhliðstæð. Samningarnir frá árinu 2005 og2008 séu eins. Stefnandi hafi viljaðtaka lán í íslenskum krónum, en hefði að öðrum kosti óskað sérstaklega eftirþví að fá greidda erlenda mynt, enda verði að ætla að það hefði verið auðsóttef samningar aðila hefðu verið um það. Áþeim tíma sem upphafleg lánveiting hafi farið fram, árið 2005, hafi stefnandienga gjaldeyrisreikninga átt og því hafi ekki komið til þess að hann óskaðieftir láni í erlendri mynt. Andvirðinuhafi verið varið til að greiða skuldbindingu á PM-lánalínu, sbr.útborgunarbeiðni lánsins. Stefnandi byggir á því aðstefndi, og þar áður forveri hans, Glitnir, hafi látið stefnanda undirgangastskuldbindingu um að lánssamningur, skuldbinding í íslenskum krónum, yrði miðuðvið gengi erlendra gjaldmiðla. Stefnandibyggir á því að slík skuldbinding sé ólögmæt og fari gegn ákvæðum 13. g 14. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og því hafi verið óheimilt ogólöglegt af stefnda og forvera hans að semja við stefnanda um að skuldbindinghans í íslenskum krónum tæki breytingum miðað við gengi erlendragjaldmiðla. Ákvæði 13. og 14. gr. laganr. 38/2001 séu ófrávíkjanleg. Meðal annars af þeim sökum, ogmeð heimild í ákvæðum 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð umboð og ógildalöggerninga, beri að breyta samningi aðila í þá veru að ákvæði um viðmiðlánsfjárhæðar, sem hafi verið í íslenskum krónum, við gengi erlendragjaldmiðla, skuli metið sem óskráð og skuldbinding stefnanda gagnvart stefndasamkvæmt lánssamningum frá 1. mars 2008 af þeim sökum óverðtryggð. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 megi breytasamningi eða víkja honum til hliðar, vegna atvika sem legið hafi fyrir viðsamningsgerð og atvika sem síðar komi til, en ólögmæti lána með erlendgengisviðmið eins og það sem stefnandi hafi undirgengist hafi ekki legiðendanlega fyrir fyrr en með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010og 153/2010. Þá hafi verið staðfest aðþegar samningur sem gerður hafi verið um erlend gengisviðmið, þ.e. atvik viðsamningsgerðina, gerðu aðilar með sér samning háðan ólögmætum ákvæðum umgengisviðmið. Verði stefndi að bíðahallann af því enda mikill aðstöðumunur á aðilum í öllu tilliti, en stefnandisé einkahlutafélag, sem fyrst og fremst hafi þann tilgang að vera eigandihlutabréfa og skuldi stefnda verulega fjármuni.Stefnandi sé þannig háður stefnda, en stefndi sé eitt stærstafjármálafyrirtæki landsins, banki með öllum þeim starfsheimildum sem þvífylgi. Þannig séu öll efnisatriði 2.mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 uppfyllt til að fallast megi á kröfur stefnanda umbreytingu á samningi í krafti 1. mgr. 36. gr. sömu laga. Stefnandi byggir á því aðlánssamningurinn sé óskýr um hvort skuldbindingin sé í raun í íslenskum krónumeða erlendum myntum og þann óskýrleika verði að skýra stefnda í óhag, semyfirburðaaðila með sérfræðiþekkingu, sem samið hafi skilmálana. Fjárhæð skuldbindingarinnar sé síður en svoskýrlega tilgreind í erlendum gjaldmiðlum og raunar alls ekki. Öll rök standi til þess að lánið séskuldbinding í íslenskum krónum. Verðiekki fallist á það sé um það svo verulegur vafi að miða verði við þá niðurstöðusem sé stefnanda hagfelldari, þ.e. að dæmt skuli að skuldbindingar samningsinsséu skuldbinding í íslenskum krónum.Stefndi verði að bíða hallann af óskýrleika skjala sinna, einkum vegnaaðstöðumunar aðila í öllu tilliti. Stefndi geti ekki öðlast betrirétt á hendur stefnanda en Glitnir banki hafi átt. Stefndi hafi fengið í hendur hærri kröfu áhendur stefnanda, úr hendi Glitnis hf., en hann hafi átt réttmætt tilkalltil. Byggir stefnandi í þessu sambandi áalmennum reglum um aðilaskipti að kröfuréttindum, sbr. fyrrgreindan dómHæstaréttar í máli nr. 348/2013. Þaðværi ósanngjarnt ef stefndi mætti halda upp á hann fjárkröfu að því marki semhún hafi orðið of há vegna þess að stefnandi hafi gert upp við forvera stefndaólögmætan gengistryggðan lánssamning frá 2005, með nýjum, of háum samningi 2.mars 2008, sem stefndi hafi yfirtekið frá forvera sínum. Forsíða samningsins frá 2. mars2008 gefi til kynna að lánið samkvæmt samningnum sé í erlendum gjaldmiðlumog/eða íslenskum krónum. Inngangskaflisamningsins leysi úr þessu með því að lánsfjárhæðin sé tilgreind í krónum, enhvergi séu nefndar erlendar fjárhæðir eða tegund myntar. Um þetta sé vafi sem beri að skýra stefnda íóhag. Ákvæði 1. gr. samningsinstilgreini ekkert um að lánið sé skuldbinding í erlendri mynt, en ákvæðið geriráð fyrir að skuldbindingin geti hvort heldur sem er verið í erlendri mynt eðaíslenskum krónum. Verði að gera kröfu umað lánssamningurinn sé skýr að þessu leyti, ef lána hafi átt aðra mynt eníslenskar krónur, sem sé lögeyrir á Íslandi. Vaxtaákvæði samningsins í 3. gr.veiti enga vísbendingu um eðli skuldbindingarinnar. Myntbreytingarheimild sé í 4.gr. samningsins. Þar sé skýrlega kveðiðá um að höfuðstóll skuldarinnar breytist miðað við gengi erlendragjaldmiðla. Orðalagið um að lánið skuli „miðastvið aðra erlenda mynt“ gefi skýrlega til kynna að samningurinn sé háður ákvæðumum viðmiðun við erlenda mynt, sem sé óheimilt og fari gegn ákvæðum 13. og 14.gr. laga nr. 38/2001, en þau séu ófrávíkjanleg.Verði því ekki hjá því komist að líta svo á að samningurinn séskuldbinding í íslenskum krónum háður ólögmætum verðtryggingarákvæðum. Þetta sjáist enn betur þegar ítrekað sé í 4.gr. vísað til þess að fjárhæð lánsins skuli miðast við erlendar myntir. Hefði verið lánuð erlend mynt væru ákvæði 4.gr. samningsins óþörf, sbr. umfjöllun Hæstaréttar í máli nr. 155/2011. Í 5. gr. lánssamningsins sévikið að því að lántökugjald sem skuli greiða taki mið afheildarlánsfjárhæðinni og skuldfærist af tékkareikningi stefnanda. Ekkert sé vikið að gengi erlendra gjaldmiðlaog því augljóst að lánið sé í íslenskum krónum. Tryggingarandlag samningsins séuíslensk hlutabréf og verðmæti þess tilgreint í íslenskum krónum, sem vísi tilþess að skuldbindingin sem verið sé að tryggja sé í íslenskum krónum. Í því sambandi megi vísa til vi-liðar 10. gr.í samningnum um að arði af veðsettu hlutafé skuli ráðstafað til lánveitanda, enarðurinn yrði vitanlega greiddur í íslenskum krónum. Ekkert sé vísað til erlendra gjaldmiðla eðagengis í þessu sambandi. Í 6. gr. sé kveðiðá um, að verðmæti trygginga taki mið af „uppreiknuðum eftirstöðvum“. Óljóst sé hvað átt sé við, en efskuldbindingin væri í erlendri mynt þyrfti ekki að uppreikna hana heldur myndihún liggja fyrir á hverjum tíma. Íxi-lið 10. gr. samningsins sé tilgreint að ráðstafa skuli andvirði lánsins tiluppgreiðslu á samningi frá 2005, sem sé skuldbinding í íslenskum krónum, aðáliti stefnanda. Útborgunarbeiðni sem hafi veriðhluti samningsins tilgreini engar fjárhæðir og enga mynt, hvorki íslenskarkrónur né annað, og myntbreytingarheimild í viðauka 2 tilgreini„viðmiðunargengi“, sbr. athugasemdir um myntbreytingarheimild. Kaupnóta lánssamningsinstilgreini skýrlega að lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum, en húntilgreini fyrst og síðast fjárhæð lánsins sem skuldbindingar í íslenskumkrónum.Kvittanirsýni að lánið frá 2005 hafi verið í íslenskum krónum og greitt samkvæmtþví. Telur stefnandi það sanna að lániðsamkvæmt samningnum frá árinu 2008 hafi verið íslenskt lán háð ólögmætumgengisviðmiðunarákvæðum. Þegar samningarnir frá árunum2005 og 2008 séu bornir saman við samning aðila frá árinu 2010, sé alveg ljóstað fyrrnefndu samningarnir séu skuldbindingar í íslenskum krónum. Samningurinn sýni hvernig skuldbindingar íerlendum myntum séu í allt öðrum búningi en fyrri samningarnir, sbr. ogframlögð drög að lánssamningi. Þar séfjárhæð tilgreind í mynt. Hiðeinkennilega sé þó að stefnandi hafi ekki tekið við neinni mynt heldur hafihann tekið við greiðslu að fjárhæð 1.776.307.552 krónur og greitt lántökuþóknunmiðað við þá fjárhæð. Kaupnóta ogkvittanir séu eins og þær sem afhentar hafi verið vegna lánanna frá 2005 og2008 og sýni þessar kvittanir að lánin frá árunum 2005 og 2008 hafi veriðíslensk lán. Til samanburðar séu svokvittanir vegna vaxtagreiðslna og uppgreiðslu á samningi frá árinu 2010, og ennfremur kaupnótur og kvittanir tengdar núverandi lánssamningi. Þar séu hvergi tilgreindar íslenskar krónurog um sé að ræða erlent lán. Stefnandi telur að virtumatvikum málins í heild að lán samkvæmt lánssamningi frá 2008 sé skuldbinding ííslenskum krónum. Stefnandi telur aðdæma verði að gengistryggingarákvæði lánssamnings aðila sé óskuldbindandi fyrirhann. Það standi stefnda nær að bíðahallann af hinu ólögmæta ákvæði og skilmálum sem hann hafi boðiðviðskiptamönnum sínum upp á, þar með talið stefnanda. Byggi stefnandi kröfur sínar í málinu m.a. á36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, almennumreglum kröfu- og samningaréttar um túlkun löggerninga, sérstaklega um aðsamningsskilmála skuli túlka þeim í óhag sem þá hafi samið, andskýringarregla,ef þeir eru óljósir, auk dómafordæma Hæstaréttar Íslands. Að því er varði skyldu tilendurgreiðslu byggir stefnandi á því að í íslenskum rétti gildi meginreglan umað þeir sem fyrir mistök fái greidda peninga sem þeir eigi ekki rétt til, skuliendurgreiða þá, sbr. hæstaréttardóm í máli nr. 32/2007. Reglan gildi jafnt vegna mistaka sem verði afþví að samningsákvæði sem stefndi hafi útbúið reyndust ekki standastlagafyrirmæli um heimild til verðtryggingar samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Stefnda beri skylda til aðendurgreiða stefnanda það sem hafi verið ofgreitt vegna þess að aðstöðumunurhafi verið með aðilum, þar sem stefnandi sé einkahlutafélag í einfaldristarfsemi, en stefndi, og forveri hans, sé fjármálafyrirtæki sem útbúið hafiskilmála lánssamninga aðilanna. Það séafsakanlegur misskilningur og lögvilla af hálfu stefnanda að takast á hendurhærri skuldbindingar en stefndi hafi átt tilkall til, þar sem stefnandi hafimátt treysta því að þeir skilmálar sem stefndi og forveri hans hafi boðið upp áværu lögmætir. Svo hafi ekki reynstvera. Stefnandi hafi greitt bæði vextiog höfuðstól í góðri trú og ekki haft tilefni til að gera fyrirvara við greiðslursínar. Stefndi á hinn bóginn, og forverihans, séu eitt stærsta fjármálafyrirtæki landsins. Stefndi verði að bera áhættuna af því aðsamningsskilmálar sem hann láti viðskiptamenn sína undirgangast, standist ekkilög. Stefndi hafi og fjárhagslega burðitil að axla kröfur stefnanda. Stefnandi byggir á því aðvísbendingar séu um að stefndi hafi verið í vondri trú og nýtt sér aðstöðumunog sérfræðiþekkingu sína á fjármálamarkaði þegar hann hafi afhent stefnandasamninginn, sem undirritaður hafi verið 2. mars 2010. Bendir stefnandi í því sambandi á efni ogtilgreiningu skuldbindinga, fjárhæða í íslenskum krónum á samningum aðila frá2005 og 2008 og drög að samningi sem stefndi hafi sent stefnanda í upphafi árs2010. Stefndi hafi sent stefnanda dröghinn 26. janúar 2010. Hinn 12. febrúar2010 hafi fallið dómur í Héraðsdómi Reykjavíkur sem síðan var áfrýjað og varðhæstaréttarmál nr. 153/2010 dæmt 16. júní 2010.Í héraðsdómnum, sem staðfestur hafi verið í Hæstarétti, hafi því veriðslegið föstu að ólögmætt væri að miða skuldbindingar í íslenskum krónum viðgengi erlendra gjaldmiðla. Endanlegursamningur aðila 2. mars 2010 hafi tekið grundvallarbreytingu í framsetningu ogtilgreiningu skuldbindingar. Bendi þaðtil þess að stefndi, sem fjármálafyrirtæki, hafi, vegna héraðsdómsins frá 12.febrúar 2010, horfið frá drögum sínum að samningi frá janúar 2010 og því ekkiverið í góðri trú þegar hann hafi látið stefnanda undirgangast skuldbindingu umað gera upp lánssamning aðila frá 2. mars 2008 með nýjum lánssamningi aðandvirði tæpra 1.800.000.000 króna, enda hafi það ekki verið samkvæmt beiðnieða að frumkvæði stefnanda. Þá sé tilþess að líta að munur sé á því hvernig upplýsingar séu tilgreindar álokagreiðslukvittunum vegna lánsins frá 2008, hinn 3. mars 2010 og svo fyrstukvittun vegna lánsins frá 2010, hinn 1. júlí 2010, þar sem búið sé að fella út„núgildandi verðtryggingu“ og setja í staðinn „gengi JPY/CHF“, sbr. framlagðarkvittanir. Aldrei hafi verið minnst áþað orði við stefnanda að einhver raunveruleg breyting fælist í nýrriframsetningu samningsins í mars 2010, frá því sem verið hafi árið 2005 og 2008. Ekki verði ætlast til þess aðstefnandi hefði haft vitneskju um héraðsdóminn í fyrrgreindu máli og síðar dómHæstaréttar í því máli, og nærtækast að stefndi sem fjármálafyrirtæki axliáhættuna af ólögmætum lánum í starfsemi sinni fremur en þeir sem eigi viðskiptivið þau. Stefnanda verði ekki um þaðkennt að greitt hafi verið umfram skyldu, enda hafi stefnandi ekki haft annankost en þann, þar sem samningur aðila frá 2008 hafi verið á gjalddaga 2. mars2010. Um lagarök vísar stefnandi tilalmennra reglna kröfuréttarins. Stefnandi vísar og til 36. gr. laga nr. 7/1936,um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, með síðari breytingum., og laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Kröfu um málskostnað byggirstefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt ámálflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt. Stefnandi sé ekkivirðisaukaskattsskyldur og sé honum nauðsynlegt að fá dóm fyrir skattinum úrhendi stefnda.IV Stefndi byggir sýknukröfu sína áþví, að umþrættur samningur teljist vera um skuldbindingur í íslenskumkrónum. Báðir samningarnir frá 8.febrúar 2005 og 1. mars 2008 séu um gild lán í erlendum gjaldmiðlum. Samkvæmt orðalagi samningsinsfrá 1. mars 2008, sbr. 1. gr. hans, skyldi það ráðast af eftirfarandi ákvörðunlántaka, þ.e. stefnanda, hvort lánið yrði í erlendum gjaldmiðlum, og þá hvaða,eða í íslenskum krónum. Tilgreininglánsfjárhæðar í aðfaraorðum samningsins marki þannig hámarksfjárhæðlánsloforðsins í íslenskum krónum, en skuldbindingin sem slík, enda ákveðilántaki að nýta sér lánsloforðið, réðist af eftirfarandi ákvörðun lántaka. Tilgreining lánsfjárhæðar í inngangsorðumsamningsins taki þannig ekki af skarið um það í hvaða gjaldmiðlum lánið skyldivera. Þegar gögn málsins og atvik séusíðan virt geti ekki farið á milli mála að stefnandi hafi óskað eftir því aðlánið yrði í erlendum myntum og hafi hvor lánshluti fengið sérstakt lánsnúmer,þ.e. 311685 fyrir svissneska franka og 311686 fyrir japönsk jen. Vísar stefndi til kaupnótu samningsins, semstíluð sé á lántaka, þar sem heildarlánsfjárhæð sé tilgreind sem 875.641.942krónur. Í skjalinu komi einnig framfjárhæðir og hlutfallsleg skipting hvors lánshluta, þ.e. þeirra erlendugjaldmiðla sem lántaki hafi óskað eftir að lánið, og um leið skuldbindingin,yrði í, nánar tiltekið „CHF 7.308.685,20 53%“ og „JPY 632.194.577,00 47%“, ogjafnvirði þeirra í íslenskum krónum. Íkaupnótunni komi að lokum fram að „CHF 7.308.685,20“ og „JPY 632.194.577,00“hafi verið „gr. inná“ erlenda gjaldeyrisreikninga lántaka hjá lánveitanda nr.565-38-600024 og 565-38-670019, sbr. framlagt reikningsyfirlit. Þá liggi jafnframt fyrir gjaldeyrispöntun,þar sem heildarfjárhæð lánsins sé tilgreind í íslenskum krónum og fjárhæðir oghlutfallsleg skipting þeirra erlendu gjaldmiðla sem lántaki hafi óskað eftir aðlánið, og þá um leið skuldbindingin, yrði í, öllu ofangreindu tilsamræmis. Þar komi einnig fram að tilútborgunar væru fyrrgreindar fjárhæðir í hinum erlendu gjaldmiðlum inn áfyrrgreinda gjaldeyrisreikninga lántaka.Þá sé og tekið sérstaklega fram í 1. gr. samningsins að það eigi aðráðstafa láninu til uppgreiðslu hinna eldri lána sem hafi verið, eða a.m.k.hafi verið gengið út frá því, í erlendum gjaldmiðlum. Verði ekki annað ráðið af málatilbúnaðistefnanda en að hann kjósi raunar að líta með öllu fram hjá framangreindumatriðum. Þá sé sérstaklega að því aðgæta að samkvæmt inngangsorðum samningsins sé fjárhæðin tilgreind sem jafnvirðiallt að tilgreindri fjárhæð í íslenskum krónum, en kveði ekki á um kröfurétttiltekinnar fjárhæðar, svo sem algengt sé.Í dómaframkvæmd hafi verið litið svo á að þegar orðalag og eðli samningssé með þessum hætti skipti ekki sköpum þótt fjárhæðin sé eingöngu tilgreind ííslenskum krónum í aðfaraorðum samnings, þ.e. að mögulegt heildarumfanglögskiptanna sé afmarkað í samningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar ííslenskum krónum. Til samræmis við framangreinthafi hvor lánshluti, þ.e. „CHF 7.308.685,20“ og „JPY 632.194.577,00“, veriðgreiddur inn á gjaldeyrisreikninga stefnanda fyrir svissneska franka og japönskjen hinn 2. mars 2008. Samdægurs hafifjármununum, að frádreginni þóknun, verið ráðstafað til greiðslu lánshluta nr.305891 og 305892, þ.e. til greiðslu láns samkvæmt fyrrgreindum samningi frá 8.febrúar 2005, sbr. yfirlit fyrrgreindra gjaldeyrisreikninga, sbr. einnigkvittanir. Erlendir gjaldmiðlar hafi þvíað sönnu skipt um hendur við efndir lánveitanda á aðalskyldu sinni á sama háttog um ræði í dómum Hæstaréttar. Stefnandi hafi greitt vexti afláninu á líftíma þess, sbr. reikningsyfirlit og kvittanir. Hinn 2. mars 2010 hafi stefnandi og stefndigert með sér samning um lán í erlendum gjaldmiðlum til þriggja ára að fjárhæð7.230.052,35 svissneskir frankar og 626.279.634,67 japönsk jen. Lánið hafi verið veitt „til endurfjármögnunará [...] lánum lántaka hjá lánveitanda: nr. 311685 og nr. 311686“, þ.e. tilgreiðslu lánshluta samkvæmt fyrrgreindum samningi frá 1. mars 2008, og hafi svofarið í raun, sbr. framlagðar kvittanir.Þar sem samningurinn frá 1. mars 2008 hafi verið gerður upp með nýjumsamningi, sem ágreiningslaust sé að sé í erlendum gjaldmiðlum, enhöfuðstólsfjárhæðir þess samnings endurspegli að öllu leyti stöðufjárskuldbindinga stefnanda samkvæmt samningnum frá 2005, sýnist mega leggjaatvik að jöfnu við það að erlendir gjaldmiðlar hafi skipt um hendur við efndirlántaka á aðalskyldu sinni samkvæmt samningnum frá 1. mars 2008. Nánar tiltekið hafi stefnandi gert upp þáskuldbindingu með því að stofna til nýrrar skuldbindingar sömu fjárhæðar og ísömu gjaldmiðlum. Stefnandi hafi heldurekki gert neinn fyrirvara um lögmæti hinnar uppgreiddu kröfu, enda þótt á þeimtíma væri því haldið fram, m.a. í almennri umræðu, að lánveitingarfjármálafyrirtækja væru haldnar ólögmætri gengisbindingu, og þegar hefði gengiðhéraðsdómur þar um. Samkvæmt framansögðu sé ótvírættað framkvæmd lánveitingarinnar, og þá ekki síst efndir á aðalskyldum aðila,beri það ótvírætt með sér að hér hafi verið stofnað til skuldbindingar íerlendum gjaldmiðli, sbr. einnig dóma Hæstaréttar í málum nr. 332/2012, og750/2013. Hinna erlendu lánsfjárhæðahafi síðan verið getið í síðari samskiptum aðila og til samræmis við 1. gr.samningsins. Í dómum Hæstaréttar hafiþað ekki leitt til þess að skuldbinding teldist vera í íslenskum krónum að ísvokallaðri kaupnótu sé að finna tilvísun til krónufjárhæðar til samræmis viðtilgreiningu í inngangsorðum samnings, enda sýni kaupnótan andvirði hinna erlendugjaldmiðla og hlutföll af fjárhæðinni, eins og hún sé afmörkuð í íslenskumkrónum í inngangsorðum samningsins. Einu gildi þótt stefnandi hafiekki að öllu leyti efnt aðalskyldu sína í hinum erlendu gjaldmiðlum sem láninhafi staðið í, þ.e. þannig að erlendir gjaldmiðlar hafi skipt um hendur viðgreiðslu vaxta, enda hafi lántaki skuldbundið sig eftir hljóðan samningsins tilað endurgreiða lánið „í þeim gjaldmiðlum sem það samanstendur af“, sbr. 2. mgr.2. gr. samningsins, sbr. einnig til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 1. nóvember2012 í máli nr. 66/2012. Við skýringunaberi og að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til aðbindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildirnema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settumlögum. Jafnframt byggir stefndi á því aðstefnandi hafi, hvað sem öðru líður, með athafnaleysi sínu samþykkt að lítaskuli svo á að téðar skuldbindingar hafi verið í erlendum gjaldmiðlum, þ. á m.með fyrirvaralausri uppgreiðslu lánsins á sínum tíma. Af málatilbúnaði stefnanda megiráða að hann hafi stofnað til afleiðusamninga til að verjast gengisáhættutengdri umræddum samningum. Styðji þaðað stofnað hafi verið til skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum. Þá bendi ársreikningar stefnandaótvírætt til þess að hann hafi talið sig stofna til skuldbindinga í erlendumgjaldmiðlum. Stefndi hafnar því aðlagaskilyrði séu uppfyllt, eins og atvik og aðstæður málsins séu, til að beitasanngirnisreglu 36. gr. laga nr. 7/1936 og/eða örðum svipuðumlagasjónarmiðum. Um lagarök vísar stefndi tillaga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum, sbr. lögnr. 151/2010, að því marki sem þau geti átt við. Einnig vísar stefndi til almennra reglnafjármunaréttarins og laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um málskostnað byggirstefndi á 129. gr., sbr. 130. gr., laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.VÍmáli þessu greinir aðila á um hvort framangreindur lánssamningur, dagsettur 1.mars 2008, sem upphaflega var gerður milli Glitnis banka hf. og stefnanda, séskuld í erlendum myntum eða hvort um sé að ræða skuld í íslenskum krónum sembundin sé með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við 13.og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Endanlegardómkröfur stefnanda lúta að því að viðurkennt verði að áðurgreindur samningursé lánssamningur í íslenskum krónum og að ákvæði hans um tengingu fjárhæða viðgengi erlendra gjaldmiðla sé ólögmæt og óskuldbindandi fyrir hann. Óumdeilt er að stefnandi endurgreiddi umþrættlán með nýju láni hjá stefnda, dagsettu 2. mars 2010. Byggir stefnandi viðurkenningarkröfu sína áþví að hann hafi ofgreitt stefnda og þar með hafi lán það sem hann tók til aðgreiða upp umþrætt lán, verið hærra sem því nemi. Verður fallist á það að á þeim grunni getistefnandi haft lögvarða hagsmuni af því að leyst verði úr ágreiningi aðila umlögmæti samningsins. Eins og greinir í forsendum dómaHæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 fer skuldbinding íerlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr.38/2001. Samkvæmt þeim er hins vegaróheimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundiðvið gengi erlendra gjaldmiðla. Aforðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því,hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlieða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirragerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernigsjálf skuldbindinginn er tilgreind í þeim. Í dómum sínum um hvort lán sé íerlendri mynt eða íslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla hefurHæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrarskuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir.Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið um hvers efnis skuldbindinginer að þessu leyti, eins og við á um þann lánssamning sem hér reynir á, hefurverið litið til atriða sem lúta að því hvernig hún hefur verið efnd ogframkvæmd að öðru leyti. Umdeildum lánssamningi hefurverið lýst hér að framan og eins og þar greinir bar fyrirsögn lánssamningsins,sem mál þetta varðar, með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendummyntum og/eða íslenskum krónum. Ísamningnum sjálfum er hann sagður vera að jafnvirði tilgreindrar fjárhæðar ííslenskum krónum, en ekki tekið fram í hvaða gjaldmiðlum lánið eigi að vera enskírskotað til óska lántaka við útborgun lánsins. Í samningnum er gert ráð fyrir því aðstefnandi leggi fram sérstaka útborgunarbeiðni þar sem hann tilgreini þá mynteða hlutföll myntar sem hann óski eftir að lánið verði greitt út í. Þó að í málsgögnum sé ekki fyrir að farasérstakri beiðni stefnanda um útborgun lánsins liggur fyrir og er óumdeilt aðlánið var greitt inn á tilgreinda gjaldeyrisreikninga stefnanda. Samkvæmt framlagðri kaupnótu vegnasamningsins kom fram heildarfjárhæð lánsins í íslenskum krónum og skipting þessog fjárhæð í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Enn fremur kom þar fram að þeir gjaldmiðlarhefðu verið lagðir inn á tilgreinda gjaldeyrisreikninga stefnanda. Einnig liggur fyrir í málinu skjal sem beryfirskriftina „gjaldeyrispöntun“ með sömu tilgreiningu lánsfjárhæðarinnar. Þessi aðferð við útborgun lánsfjárins var ísamræmi við ákvæði í samningnum. Fé íerlendum gjaldmiðlum skipti því í reynd um hendur þegar Glitnir banki hf. efndiaðalskyldu sína samkvæmt samningnum.Lánið var eftirleiðis tilgreint með fjárhæðum hinna erlendu mynta. Þá er og óumdeilt í málinu að stefndi greiddiumþrætt lán með öðru láni í erlendum gjaldmiðlum. Samkvæmt þessu verður að líta svo á að báðirsamningsaðilar hafi í meginatriðum efnt skyldur sínar samkvæmt samningnum meðþví að fjárhæðir í erlendum gjaldmiðlum skiptu um hendur.Þásamræmast ákvæði samningsins um vexti sem og heimild lánveitanda til aðumreikna lánið í íslenskar krónur við gjaldfellingu þess og reikna á þaðdráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 því að um hafi verið aðræða lán í erlendum myntum. Í sömu átthníga ákvæði lánssamningsins um heimild lántaka til myntbreytinga.Þegarallt framangreint er virt verður að leggja til grundvallar að samið hafi veriðum lán í erlendum gjaldmiðlum og ber því þegar af þeirri ástæðu að sýknastefnda af kröfum stefnanda.Eftirþessari niðurstöðu þykir rétt, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, að dæma stefnandi til að greiða stefnda málskostnað, semþykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð : Stefndi, Íslandsbanki hf., ersýkn af kröfum stefnanda, Blika ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 800.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 387/2001
|
Fiskeldi Orkuver Vatnsmiðlun Mengun Skaðabótaréttur
|
Fyrirtækið N krafði R um skaðabætur fyrir tjón sem N taldi hafa orðið í fiskeldisstöð sinni vegna opnana R á botnloku stíflu í Fljótaá í Skagafirði í mars 1994 og júní 1995. R krafði N um greiðslu á rafmagnsreikningum í gagnsök. Fram hafði komið að við opnunina á botnlokunni vegna viðgerða í mars 1994 hljóp fram mikið efnismagn úr miðlunarlóni. Voru þá aðrir eigendur að fiskeldisstöðinni, en N keypti stöðina síðari hluta ársins 1994. Hafði bótakrafa fyrri eigenda ekki fylgt með í kaupunum og gerði N heldur ekki kröfur vegna hennar á hendur R. Reyndi því ekki á bótaskyldu R vegna affalla á fiski í stöðinni vorið 1994. Í apríl 1995 urðu enn töluverð afföll í stöðinni og taldi N þau stafa af framkvæmdum R árið áður. Afföll þessi voru rakin til eitrunar af völdum brennisteinsvetnis. Sýnt var að dæmi voru um að slík eitrun hafði myndast í vatninu sem fiskeldisstöðin stóð við, sökum náttúrulegra aðstæðna við vatnið, sérstaklega þegar ís og snjór lágu yfir líkt og var þegar eitrunin varð. Ekki hafði verið sýnt fram á að aðgerðir R hefðu getað valdið þessu tjóni N svo löngu síðar, eða um ári eftir að viðgerðin fór fram. Var N ekki talinn hafa sannað að tjón hans hafi mátt rekja til umræddra aðgerða R. N reisti kröfur sínar einnig á því að tjón af völdum nýrnaveiki í fiski í stöðinni í júní 1995 mætti rekja til þess að opnað hafi verið að nýju fyrir botnlokuna. Af gögnum málsins varð hins vegar ráðið að flóð höfðu orðið í Fljótaá af völdum mikilla vorleysinga það árið. Höfðu leysingarnar m.a. valdið því að á sem rann í miðlunarlón stíflunnar braut sér leið fram hjá stíflumannvirkjum með miklum framburði aurs og grjóts í ána neðan þeirra. Voru þetta atburðir sem voru ekki á valdi R og hann gat ekki borið ábyrgð á. Var R sýknaður af skaðabótakröfum N. N var gert að greiða R fyrir raforku samkvæmt varakröfu R í gagnsök.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. október 2001. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi greiði sér 491.515.951 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. ágúst 1995 til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu 489.147.103 króna með sömu dráttarvöxtum og til þrautavara annarrar og lægri fjárhæðar að mati dómsins. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði 19. desember 2001. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms með þeirri breytingu að aðaláfrýjandi greiði 3.836.926 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 241.952 krónum frá 3. janúar 1996 til 1. febrúar sama ár, af 991.988 krónum frá þeim degi til 12. sama mánaðar, af 994.968 krónum frá þeim degi til 1. mars sama ár, af 1.712.255 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama ár, af 2.365.949 krónum frá þeim degi til 10. sama mánaðar, af 2.368.848 krónum frá þeim degi til 2. maí sama ár, af 2.981.368 krónum frá þeim degi til 3. júní sama ár, af 3.491.647 krónum frá þeim degi til 10. júlí sama ár, af 3.836.926 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Með lögum nr. 98/1935 um virkjun Fljótaár var bæjarstjórn Siglufjarðar heimilað að reisa og reka raforkustöð við Fljótaá í Skagafjarðarsýslu. Var orkuver reist við ána 1945. Fyrir mannvirkjagerðina hafði Fljótaá runnið eftir nokkuð sléttum dalbotni um tvö vötn og síðan eftir gili, sem stíflað var við gerð orkuversins, áfram nokkra vegalengd eftir dalnum og loks út í Miklavatn. Myndaðist við þessar framkvæmdir stórt miðlunarlón ofan stíflunnar, sem hefur fengið nafnið Stífluvatn. Meðalvatnsrennsli á ári í gegnum virkjunina er um 5 rúmmetrar á sekúndu. Virkjunin er tvískipt, annars vegar efri virkjun og hins vegar neðri virkjun. Milli virkjananna myndast lítið uppistöðulón. Er efri virkjunin 3,4 megawött en hin neðri 1,7. Hlutverk miðlunarlónsins er að safna vatni yfir sumarmánuðina svo að nota megi það til raforkuframleiðslu yfir veturinn. Lónið verður stórt þar sem nýta þarf leysingavatn sumarsins yfir vetrarmánuðina en þá rennur mjög lítið vatn í lónið. Hins vegar er sérstaklega snjóþungt í Fljótum, svo að mikið vatn getur safnast yfir sumarið. Við rekstur stöðvarinnar er af þessum sökum reynt að hafa lónið fullt að hausti. Á vatnsforðann gengur yfir veturinn og til vorleysinga, en eðlilega fer það þó nokkuð eftir veðurlagi. Gagnáfrýjandi keypti orkuverið við Fljótaá 1991 af Sigulufjarðarkaupstað og hefur rekið það síðan. Eftir kaupin réðst hann í viðgerðir á stíflumannvirkjum. Meðal þess sem endurnýja þurfti var botnloka stíflunnar en til þess að koma fyrir nýrri loku var miðlunarlónið tæmt 21. mars 1994 og var gamla botnlokan opnuð. Sá tími á að hafa verið valinn því að þá hafi verið verulega gengið á vetrarforða Stífluvatns. Aðaláfrýjandi byggir málatilbúnað sinn á því að við opnun botnlokunnar hafi gífurlegt magn leðju og aurs flætt niður Fljótaá, gömul setlög, dauður fiskur, jurtaleifar og önnur lífræn efni, sem safnast hefðu saman fyrir ofan stífluna í áranna rás. Hafi þessi framburður flætt allt út í Miklavatn og valdið tjóni á laxeldisstöð sem var um 5 kílómetrum frá ósum árinnar. Ágreiningur er með aðilum um magn þessa efnis og samsetningu þess. Telja starfsmenn gagnáfrýjanda að framburðurinn hafi fyrst og fremst verið til kominn vegna sets sem komið hafi vegna landrofs þegar farvegi Skeiðsár var breytt á síðari hluta sjöunda áratugar síðustu aldar þannig að áin félli í Stífluvatn. Aðaláfrýjandi heldur því fram að lónið hafi aldrei verið tæmt frá því að stíflan var reist en af hálfu gagnáfrýjanda er talið að það hafi verið algjörlega tæmt um 1960. Hugsanlega hafi botnlokan einnig verið lítillega opnuð af og til þegar mikið var í vatninu til að minnka yfirfall. Engin könnun fór fram á innihaldi og magni efnis þess sem hafði safnast við stífluna, áður en botnlokan var opnuð eða rannsókn gerð á því hvaða áhrif þessar framkvæmdir myndu hafa á lífríki vatnahverfisins neðan stíflunnar. Ekki var sótt um leyfi fyrir þeim til yfirvalda, en veiðifélagi Fljótaár var skýrt frá því hvað til stæði. Haustið 1986 hafði Miklilax hf. hafið rekstur seiðaeldisstöðvar á jörðinni Lambanesreykjum við Miklavatn. Allur úrgangur frá seiðaeldisstöðinni fór í gegnum setþró og síðan út í vatn. Þurfti að hreinsa setþróna að minnsta kosti tvisvar á ári. Upphaflega var ætlunin að framleiða í stöðinni gönguseiði til útflutnings. Erlendir markaðir reyndust hins vegar ekki vera fyrir hendi þegar fyrstu gönguseiðin voru framleidd í stöðinni vorið 1988 og voru seiðin því alin áfram í kvíum í Miklavatni meðan reist var matfiskseldisstöð í landi jarðarinnar Hrauna, sem einnig er við vatnið. Næstu ár var sú tilhögun á eldinu að gönguseiði voru tekin úr seiðaeldisstöðinni seint í júní eða byrjun júlí og alin í kvíum í vatninu fram á haust er þau voru flutt í ker á Hraunum. Var þetta gert til ársins 1995, en það ár voru seiði flutt beint úr seiðaeldisstöðinni í eldisstöðina á Hraunum. Þannig var kvíaeldi stundað í Miklavatni 19871994 eða í átta ár. Flest árin voru um 300 400.000 fiskar í eldi. Þannig hagar til í Miklavatni að sjór gengur inn í vatnið, en í mismiklum mæli og fer það eftir því hversu opinn ósinn er sjávarföllum og brimi. Léttara ferskvatnslag liggur ofan á sjónum í vatninu og er þykkt þess mismikil milli ára. Sé ferskvatnslagið ekki of þykkt og endurnýjun sjávarins ekki of mikil verða nokkurs konar gróðurhúsaáhrif í sjávarlaginu. Ljósgeislar sólar ná niður í seltuna og breytast þar í varmaorku, en vegna mikils munar á eðlisþyngd blandast ferskvatnslagið ekki sjónum, nema lagið sé mjög þunnt og vindur mikill, og virkar því einangrandi. Þannig getur myndast hitaforði í sjávarlaginu. Miklilax hf. ætlaði sér að byggja framhaldseldi sitt á Hraunum á þessu og taka vatn til eldisstöðvarinnar úr sjávarlaginu. Sú hætta gat þó verið þessu samfara að mjög gat gengið á súrefnisinnihald sjávarins einkum í skammdeginu þegar ís og snjór lá yfir, því að þá verður engin ljóstillífun í sjávarlaginu, einungis rotnun. Þegar súrefnið þverr myndast brennisteinsvetni við niðurbrot lífrænna efna, en brennisteinsvetni er mjög eitrað. Til að draga úr þessari hættu opnuðu starfsmenn eldisstöðvarinnar ós vatnsins á hverju vori. Ósinn grefur síðan niður í vorleysingum, en vill lokast aftur í brimi á veturna. Erfitt er við þessar aðstæður að hafa nákvæma stjórn á því hve mikil endurnýjun sjávar er í Miklavatni á hverju ári. Þurftu því starfsmenn eldisstöðvarinnar að finna bestu lausn hvað varðar sjótökuna. Því grynnra sem þeir tóku sjó úr Miklavatni því kaldari var hann og eftir því sem dýpið var meira því meiri hætta var á eituráhrifum vegna myndunar brennisteinsvetnis. Af gögnum málsins má ráða að þótt starfsmenn sýndu ítrustu varkárni gátu eiturverkanir vegna brennisteinsvetnis valdið usla og eru heimildir fyrir því frá árinu 1992. Hins vegar á ástandið að hafa verið orðið betra frá því ári en starfsmenn Vegagerðar ríkisins hófu þá malartöku í ósnum og aðstoðuðu þannig við opnun hans með stórvirkari vélum en áður höfðu verið notaðar til þess. Vorið 1994 um líkt leyti og botnlokan var opnuð fór að bera á dauða í eldisstöðinni á Hraunum, en fyrir liggur að í kjölfar opnunarinnar komst mikið grugg inn í stöðina um vatnsinntak hennar. Um mánaðarmótin maí/júní það ár var staðfest að nýrnaveiki hafði brotist út í stöðinni, mest í fiski af norskum stofni. Nýrnaveiki sem og fleiri sjúkdómar geta leynst í fisknum, en hún brýst ekki út nema fisknum líði illa og hann sé undir álagi. Af gögnum málsins verður ekki að fullu ráðið hvaða áhrif framburður úr Stífluvatni kann að hafa haft á framrás nýrnaveikinnar og afföll af hennar völdum í eldisstöðinni á Hraunum 1994 en samkvæmt áliti vísindamanna, sem að þessu máli hafa komið, getur mikið grugg haft þessi áhrif. Til þess að slá þessu föstu hefðu þurft að fara fram miklu yfirgripsmeiri rannsóknir fyrir og eftir þessa aðgerð gagnáfrýjanda, en afföllin hafi orðið á þeim tíma sem vatnshiti í eldinu hafi verið lægstur, súrefnisinnihald sjávarins í Miklavatni hvað lægst og því mest hætta á eituráhrifum vegna myndunar brennisteinsvetnis. Afföllin í matfiskseldisstöð Miklalax hf. vorið 1994 urðu fyrirtækinu dýrkeypt og var það tekið til gjaldþrotaskipta 3. ágúst 1994. NFO-Gruppen A/S keypti fisk í seiðiseldisstöðinni að Lambanesreykjum, fisk í sex sjóeldiskvíum í Miklavatni og allan fisk í matfiskseldisstöðinni að Hraunum 23. ágúst 1994 af þrotabúinu. Þegar aðaláfrýjandi, Norræna sjóeldið hf., var stofnað 29. ágúst sama ár var fiskurinn lagður fram sem hlutafé NFO-Gruppen í það félag og 16. janúar 1995 var undirritaður samningur um kaup hans á öðrum eignum, en hann hafði tekið við rekstrinum strax eftir kaupin á fisknum. Var reksturinn áfram undir framkvæmdarstjórn þess sem með hana hafði farið fyrir Miklalax hf. Aðaláfrýjandi fékk ekki framseldar hugsanlegar bótakröfur á hendur gagnáfrýjanda vegna affallanna vorið 1994 og samkvæmt yfirlýsingum hans fyrir Hæstarétti eru engar kröfur gerðar þeirra vegna. Í apríl 1995 urðu enn tölverð afföll í stöðinni og voru þau rakin til eitrunar af völdum brennisteinsvetnis. Vill aðaláfrýjandi kenna því um að mikið lífrænt set hafi borist í vatnið þegar botnlokan var opnuð í mars 1994 og hafi rotnun setsins í Miklavatni veturinn 19941995 valdið myndun þess brennisteinsvetnis, sem barst í stöðina vorið 1995, og olli þar fiskdauða. Í júní 1995 greindist aftur nýrnaveiki í eldisfiski að Hraunum og urðu afföll vegna sjúkdómsins. Starfsmenn gagnáfrýjanda höfðu þá opnað aftur fyrir botnlokuna. Töldu þeir sig nauðbeygða til þess vegna gífurlegra leysinga en nauðsynlegt hafi verið að létta á stíflumannvirkjunum. Vatni hafi því verið hleypt úr miðlunarlóninu smátt og smátt til að “tempra toppinn” á leysingunum. Þá hafi leysingarnar verið það miklar að Skeiðsá, sem renna eigi í miðlunarlónið, hafi brotið sér leið fram hjá stíflumannvirkjunum og sameinast Fljótaá tölvert neðan við þau. Hafi þetta valdið miklu landrofi. Er þetta staðfest af Tuma Tómassyni fiskifræðingi, sem segist hafa kannað ástandið 13. júní 1995 og hafi Fljótaá þá verið mjög dökk og moldarlituð þar sem Skeiðsá féll í hana, en ofar hafi áin verið lítillega lituð vegna leysinganna. Aðaláfrýjandi hætti allri starfsemi í Fljótum undir lok febrúar 1996 eftir viðræður við gagnáfrýjanda um bætur vegna tjóns, sem hann telur stafa af þessum tveimur síðasttöldu atvikum. II. Gagnáfrýjandi, Rafmagnsveitur ríkisins, starfar samkvæmt IX. kafla orkulaga nr. 58/1967 með áorðnum breytingum. Verkefni hans er að framleiða, dreifa og selja raforku. Áður en fyrirtækið reisir, kaupir eða leigir orkuver eða orkuveitu, eða eykur við það sem fyrir er, þarf að leggja fyrir ráðherra tillögur þar um og hann að leita heimildar Alþingis, sbr. 63. og 64. gr. orkulaga. Ákvæði VI. kafla vatnalaga nr. 15/1923 gilda um vatnsmiðlun. Sé vatnsmiðlunin til afnota handa orkuveri skal líta svo á að miðlunarfyrirtækið sé einn liður í orkuverinu, þannig að öll ákvæði V. kafla sömu laga, 58. 65. gr., nái til miðlunarfyrirtækisins að því leyti sem þau geta átt við, sbr. 70. gr. laganna. Þó skal ávallt þurfa leyfi til miðlunar. Samkvæmt 1. mgr. 68. gr. og 69. gr. laganna er ráðherra heimilt að gera, eða veita öðrum heimild til að gera, mannvirki og aðrar ráðstafanir til miðlunar á vatnsmagni í vatnsfalli til orkunýtingar og þegar ákveðið hefur verið að framkvæma miðlun hefur ráðherra heimild til lögnáms samkvæmt 55. gr. laganna eða til að heimila það öðrum. Í þeirri grein segir að landeigendur og leiguliðar á því svæði, sem mannvirkin eiga að ná yfir, séu skyldir að þola þau á löndum sínum og lóðum, svo og að láta af hendi land og mannvirki og að þola hvers konar afnot af landi, takmarkanir á umráðarétti og óþægindi, sem nauðsynleg eru vegna framkvæmdar verksins, viðhalds þess og starfsrækslu, gegn fullu endurgjaldi, sem skal ákveða með mati, ef samkomulag næst ekki. Samkvæmt 70. gr. þarf ávallt sérstakt leyfi til vatnsmiðlunar ef fyrirtækið getur haft í för með sér skaðleg áhrif á umferð um vatnsfall eða veiði eða notkun vatnsins til annars. Gildir þetta einnig um breytingar á eldri miðlunarmannvirkjum. Ekki liggur annað fyrir en að gagnáfrýjandi hafi lagaheimild til reksturs orkuvers síns í Fljótum og hafði orkuverið og vatnsmiðlunin verið starfrækt þar lengi þegar seiða- og eldisstöðin var reist, sem aðaláfrýjandi eignaðist síðar. Af framangreindum lagaákvæðum verður hins vegar ráðið að gagnáfrýjanda var almennt rétt að óska eftir leyfi ráðherra ætti að ráðast í breytingar eða verulega endurnýjun á miðlunarmannvirkjunum, sérstaklega væri hætta á því að framkvæmdir gætu haft skaðleg áhrif á hagsmuni annarra. Ekki liggur fyrir að aðgerðir gagnáfrýjanda vorið 1994 hafi út af fyrir sig verið meiri en falli undir venjulegt viðhald. Hins vegar má af gögnum málsins ráða að verulegt set hafði myndast í lóninu. Var því rétt að kynna framkvæmdirnar vandlega með góðum fyrirvara svo að aðrir hefðu tækifæri til að draga sem mest úr hugsanlegu tjóni af þeim. Síðan bar að haga þeim á þann hátt að öðrum yrði af sem minnstur bagi, enda eru ákvæði vatnalaga á því reist að þeir sem vatns njóta taki fullt tillit til annarra við vatnsfallið, eftir því sem tök eru á. III. Fram er komið að við opnun botnlokunnar í mars 1994 og tæmingu Stífluvatns hljóp fram mikið efnismagn úr vatninu og hefur gagnáfrýjandi gert samkomulag við veiðiréttareigendur í Fljótaá um tjón, sem talið er að af hafi hlotist. Hann hefur aftur á móti ekki bætt tjón það sem eigendur Miklalax hf. töldu hafa orðið í matfiskseldistöðinni á Hraunum. Þegar aðaláfrýjandi keypti stöðina síðari hluta 1994 fylgdi bótakrafa fyrri eiganda ekki með í kaupunum og hefur aðaláfrýjandi heldur ekki gert kröfur hennar vegna á hendur gagnáfrýjanda. Reynir því ekki á bótaskyldu gagnáfrýjanda vegna affalla á fiski í stöðinni vorið 1994. Í apríl 1995 eftir að aðaláfrýjandi eignaðist stöðina urðu þar enn töluverð afföll og svo sem að áður greinir telur aðaláfrýjandi þau stafa af framkvæmdum gagnáfrýjanda árið áður. Afföll þessi voru rakin til eitrunar af völdum brennisteinsvetnis. Að framan er því lýst að ekki var dæmalaust að slík eitrun myndaðist í vatninu vegna þess hvernig þar hagar til, sérstaklega þegar ís og snjór liggja yfir því, svo sem er eitrunin varð. Þegar þetta tjón bar að höndum var um ár liðið frá aðgerðum gagnáfrýjanda við stíflumannvirkin. Ítarleg vísindarannsókn hefur ekki farið fram á því hvort þær aðgerðir gátu að þeim tíma liðnum valdið tjóni aðaláfrýjanda. Verður að telja að aðaláfrýjandi hafi ekki fært nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir þessu tjóni vegna aðgerða gagnáfrýjanda í mars 1994. Í júní 1995 varð enn tjón af völdum nýrnaveiki í eldisfiski að Hraunum. Vill aðaláfrýjandi, svo sem að framan er sagt, rekja það til þess að opnað hafi verið að nýju fyrir botnlokuna og það og aðrar aðgerðir gagnáfrýjanda við stífluna hafi valdið tjóni hans. Af gögnum málsins verður hins vegar ráðið að flóð urðu í Fljótaá af völdum mikilla vorleysinga. Má af gögnum málsins ráða að starfsmenn gagnáfrýjanda hafi þurft að grípa til sérstakra ráðstafana þessa vegna. Leysingarnar urðu til þess að Skeiðsá braut sér leið fram hjá stíflumannvirkjunum og olli miklum framburði aurs og grjóts í Fljótaá neðan við stífluna, en þar fyrir ofan var litur árinnar eins og venjulega í leysingum. Verður að fallast á það með héraðsdómi að hér hafi orðið atburðir sem ekki voru á valdi gagnáfrýjanda og hann gat ekki borið ábyrgð á. Verður í þessu sambandi einnig að hafa í huga að orkumannvirki gagnáfrýjanda höfðu lengi verið starfrækt í Fljótaá þegar til fiskeldis var stofnað í og við Miklavatn. Við stofnun og starfrækslu þessa síðarnefnda fyrirtækis varð að taka tillit til eðlilegs atvinnureksturs þeirra sem þegar voru fyrir á vatnasvæðinu, og að þeir kynnu að þurfa að gera einhverjar ráðstafanir honum samfara við sérstakar aðstæður, svo sem þarna sköpuðust. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna gagnáfrýjanda af kröfu aðaláfrýjanda. IV. Gagnáfrýjandi reisir kröfur sínar á reikningsyfirlitum yfir selda orku frá 1. febrúar 1996 til 31. maí sama ár. Fyrir liggur að aðaláfrýjandi hætti starfrækslu í lok febrúar 1996 og kveðst framkvæmdarstjóri fyrirtækisins hafa kynnt það munnlega réttum starfsmanni gagnáfrýjanda. Sá maður mun nú látinn en ljóst er að það gat ekki farið fram hjá starfsmönnum gagnáfrýjanda að fyrirtækið var hætt störfum. Ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms varðandi þessa kröfu gagnáfrýjanda með dráttarvöxtum frá birtingu stefnu, svo sem þar greinir. V. Af öllu framangreindu leiðir að rétt þykir að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 17. maí sl., er höfðað af Rafmagnsveitum ríkisins, (RARIK) kt. 520269-2669, Rauðarárstíg 10, Reykjavík með stefnu þingfestri 2. september 1999 á hendur Norræna sjóeldinu hf. kt. 690894-2709, Lambanesreykjum, Fljótum, Skagafirði. Í þinghaldi þann 9. nóvember 1999 skilaði gagnstefnandi greinargerð í málinu. Samhliða greinargerð sinni lagði gagnstefnandi fram gagnstefnu. Eftir að gagnstefnan kom fram krafðist gagnstefndi þess að gagnstefnanda yrði gert að setja tryggingu fyrir málskostnaði. Með úrskurði dómsins uppkveðnum þann 23. nóvember 1999 hafnaði dómurinn kröfunni. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar Íslands af gagnstefnda en rétturinn staðfesti úrskurðinn með dómi uppkveðnum 5. janúar 2000. Þann 25. febrúar 2000 lagði gagnstefndi fram greinargerð í gagnsök og þar kemur m.a. fram krafa um að gagnsök verði vísað frá dómi. Með úrskurði dómsins uppkveðnum 11. apríl 2000 var fallist á kröfur gagnstefnda og gagnkröfum vísað frá dómi. Gagnstefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar Íslands og með dómi sínum uppkveðnum þann 24. maí 2000 komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að aðalkröfum gagnstefnanda í gagnsök skyldi vísað frá dómi en lagði fyrir héraðsdóm að taka varakröfur gagnstefnanda til efnismeðferðar og er nú leyst úr þeim þætti málsins. II. Dómkröfur gagnstefnda í aðalsök. Í aðalsök krefst gagnstefndi þess að gagnstefnanda verði gert að greiða honum skuld að fjárhæð 3.836.926 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 241.952 krónum frá 3. janúar 1996 til 1. febrúar 1996 en af 991.988 krónum frá þeim degi til 12. febrúar 1996 en af 994.968 krónum frá þeim degi til 1. mars 1996 en af 1.712.255 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1996 en af 2.365.949 krónum frá þeim degi til 10 apríl 1996 en af 2.368.848 krónum frá þeim degi til 2. maí 1996 en af 2.981.368 krónum frá þeim degi til 3. júní 1996 en af 3.491.647 krónum frá þeim degi til 10. júlí 1996 en af 3.836.926 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt krefst gagnstefndi málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda að mati dómsins. Dómkröfur gagnstefnda í gagnsök. Í gagnsök krefst gagnstefndi þess aðallega að hann verið sýknaður af öllum kröfum gagnstefnanda og að gagnstefnanda verið gert að greiða málskostnað að mati réttarins en til vara að gagnkröfur verið lækkaðar verulega og að í því tilfelli verði málskostnaður látinn niður falla. Dómkröfur gagnstefnanda í aðalsök. Í aðalsök krefst gagnstefnandi aðallega sýknu af öllum kröfum gagnstefnda á grundvelli skuldajafnaðar en til vara krefst hann þess að honum verði ekki gert að greiða hærri fjárhæð en 2.368.848 krónur. Hann krefst og málskostnaðar úr hendi gagnstefnda samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur gagnstefnanda í gagnsök. Aðalkröfu gagnstefnanda í gagnsök hefur eins og að framan er rakið verið vísað frá dómi. Endanlegar kröfur hans í gagnsök eru því þær að gagnstefnda verði gert að greiða honum 429.740.318 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. ágúst 1995 til greiðsludags. Til vara er þess krafist, að gagnstefnda verði gert að greiða aðra lægri upphæð að mati dómsins með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. ágúst 1995 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati réttarins. III. Málavextir. Með lögum frá árinu 1935 fékk Bæjarstjórn Siglufjarðar heimild til að reisa og reka raforkuver við Fljótá í Skagafirði og jafnframt var bæjarstjórn heimilað að reisa nauðsynleg mannvirki til að koma orkunni til Siglufjarðar. Fljótlega var ráðist í að reisa þessi mannvirki og eru stíflan og miðlunarlónið, sem koma við sögu í þessu máli því um 60 ára gömul mannvirki. Fljótá heitir áin sem rennur úr Stífluvatni og fellur hún í Miklavatn og þaðan til sjávar. Á árinu 1991 keypti gagnstefndi mannvirkin af Siglufjarðarkaupstað. Miðlunarlónið sem myndaðist við stíflugerðina er nefnt Stífluvatn. Hlutverk lónsins er að safna vatni yfir sumarmánuðina og miðla því áfram til raforkuframleiðslu yfir veturinn. Þessi virkjun þarf hlutfallslega stórt lón því hún byggir á því að nýta leysingarvatn sumarsins yfir vetrarmánuðina en á vetrum rennur mjög lítið vatn í lónið. Við rekstur virkjunarinnar er því er reynt að hafa lónið fullt að hausti og tæma það yfir vetrarmánuðina með því að hleypa vatni í gegnum virkjunina og framleiða um leið raforku. Á árunum 1988 til 1989 byggði fyrirtækið Miklilax hf. seiðaeldisstöð og matfisksstöð á jörðunum Lambanesreykjum og Hraunum í Fljótum en aðstæður þóttu góðar til laxeldis við Miklavatn. Bú Miklalax hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 3. ágúst 1994. Tuttugu dögum síðar seldi búið allan fisk í eigu þess til NFO gruppen A/S. Í janúar 1995 keypti gagnstefnandi fasteignir og nánast allt lausafé í eigu þrotabúsins. Á árinu 1994 réðst gagnstefndi í viðamiklar viðhaldsviðgerðir á stíflumannvirkjum. Meðal þess sem endurnýja átti var botnloka í stíflunni og til að koma fyrir nýrri botnloku taldi gagnstefndi nauðsynlegt að tæma miðlunarlónið og var það gert með því að gamla botnlokan var opnuð. Af hálfu gagnstefnanda er því haldið fram að við þetta hafi gífurlegt magn af leðju og aur, gömul setlög, dauður fiskur, jurtaleifar og önnur lífræn efni sem safnast höfðu fyrir ofan við stífluna í áranna rás flætt niður Fljótá og út í Miklavatn. Gagnstefndi heldur því hins vegar fram að magnið hafi verið margfalt minna en gagnstefnandi telur. Þann 1. apríl 1995 varð mikill fiskadauði í laxeldisstöð gagnstefnanda að Hraunum og telur gagnstefnandi að tjónið sem af því hlaust megi rekja til brennisteinsvetnis sem komið hafi í stöðina gegnum inntaksrör úr Miklavatni. Lífrænu efnin sem bárust í vatnið og áður er getið hafi aukið á rotnun sem með tímanum hafi myndað gas og eiturverkanir sem drepið hafi fiskinn í stöðinni. Í byrjun júnímánaðar á þessu sama ári hafi gagnstefndi aftur opnað fyrir botnloka stíflumannvirkisins með þeim afleiðingum að aftur barst mikið magn af leir og drullu í mannvirki stöðvarinnar sem leiddi til þess að mikið magn fiskjar drapst. Gagnstefndi heldur því hins vegar fram að vegna mikilla snjóa veturinn áður og gríðarlegra leysinga um vorið hafi verið nauðsynlegt að létta á stíflumannvirkjum og því hafi vatni verið hleypt smátt og smátt úr miðlunarlóninu til að tempra toppinn á leysingunum. Leysingarnar hafi verið það miklar að Skeiðsá sem alla jafna renni í Stífluvatn hafi brotið sér nýjan farveg og fallið eftir hlíðinni meðfram Fljótá og sameinast henni töluvert fyrir neðan virkjunina. Kveður gagnstefndi Fljótá hafa verið lítillega litaða frá virkjuninni og þar til árnar komu saman en þar fyrir neðan hafi hún verði mjög dökk og moldarlituð. Gagnstefnandi kveðst hafa hætt allri starfsemi í Fljótum undir lok febrúarmánaðar 1996 eftir að viðræður við gagnstefnda um bætur vegna tjónsins hafi reynst árangurslausar. Frá þeim tíma hafi nýtt fyrirtæki, Stormøllen, tekið við rekstrinum. Undir rekstri málsins kom fram hjá vitnum að vatn í eldisker Miklalax hf. hafi verið tekið inn í stöðina með þeim hætti að sett voru rör út í vatnið með inntaksopum með reglulegu millibili og á misjöfnu dýpi. Það fór síðan eftir því hversu mikil selta var og hvert hitastigið í vatninu var hvaða lokar voru opnir til að taka vatn í stöðina. Mælar voru notaðir til að fylgjast með þessu en breyting frá degi til dags hafi verið mjög lítil og því hafi ekki þurft að vakta þetta allan sólarhringinn. Einnig kom fram að affall af eldisstöðinni að Hraunum hafi farið beint út í sjó en ekki í Miklavatn. Úrgangur frá seiðaeldisstöðinni hafi farið í gegnum setþró og þannig hafi affallið af henni hreinsast. Fleiri en eitt vitni báru að setþróin hafi verið tæmd reglulega. Fram kom í máli vitna að Fljótin séu snjóþung sveit og því séu leysingar þar algengar. Veturinn 1994 til 1995 hafi verið snjóþungur í meira lagi og í miklum leysingum hafi Skeiðsá brotist úr þeim farvegi sem veitti henni í Stífluvatn og farið í sinn gamla farveg og runnið út í Fljótá. Það hafi í raun ekki komið neinar vorleysingar enda vorið kalt og í byrjun júní hafi komið asahláka bæði á há og láglendi. IV. Framburður fyrir dómi. Jim Rodger Nordly stjórnarformaður gagnstefnanda gaf skýrslu fyrir dóminum. Hann kvaðst nú starfa, eins og á árunum 1994 til 1996, við sölu og framleiðslu og á lyfjum fyrir fiskeldisstöðvar svo og annað sem að heilbrigði fiska kemur. Jim Roger kvaðst hafa komið í heimsókn til Íslands í þeim tilgangi að skoða laxeldisstöð á Suðurlandi. Hann hafi séð að áhugavert væri að stunda fiskeldi hér á landi sérstaklega ef fjármagnskostnaður væri ekki mikill. Hann hafi síðar frétt af stöðinni í Miklalaxi og jafnfram að til hafi staðið að slátra öllum fiski í stöðinni en ef hann ætlaði að kaupa stöðina hefi hann þurft að bregðast skjótt við. Það hafi hann gert og komið til Íslands á miðviku- eða fimmtudegi. Farið norður í Fljót og skoðað stöðina en á mánudeginum á eftir hafi staðið til að slátra fiskinum. Jim Rodger bar að þó hlutir gangi hratt fyrir sig á Íslandi sé ómögulegt að stofna fyrirtæki á einum degi og þar sem mikið lá á hafi NFO gruppen A/S keypt fiskinn af Búnaðarbankanum en stofnfé Norræna sjóeldisins sé það sama og greitt fyrir fiskinn og því sé það félag raunverulegur eigandi fiskjarins. Jim Rodger bar að þeir hafi vitað að í stöðinni hafði verið nýrnaveiki, kýlaveiki og vibriur. Við skoðun á stöðinni hafi komið í ljós að fiskurinn á Hraunum hafi verið mikið sýktur af nýrnaveiki. Næstu tvær kynslóðir á eftir sem voru í kvíum í Miklavatni og í seiðaeldisstöðinni á Lambanesreykjum hafi aftur á móti vegar verið í góðu ásigkomulagi. Hann hafi vegna reynslu sinnar af fiskisjúkdómum vitað að hægt væri að komast hjá kýlaveiki og vibrium. Að hans sögn var þeim skýrt frá því að nýrnaveikin stafaði af framkvæmdum við virkjunina vorið 1994 en jafnframt verið tjáð að slíkt yrði ekki gert aftur. Hann bar að þeir hafi deilt á þrotabúið fyrir að láta þá ekki vita af leðjunni á botninum og þrotabúið hafi vitað að vatnið var ekki eins gott og það átti að vera. Hann kvaðst ekki muna hvort gagnstefnandi gerði formlega kröfur á hendur þrotabúinu vegna tjóns sem þeir urðu fyrir. Jim Rodger kvaðst, eftir að þeir voru búnir að kaupa bæði fiskinn og stöðina, hafa farið á fund í Reykjavík með Eiríki Briem og Lárusi Blöndal og þriðja manni hvers nafn hann man ekki. Þessi fundur hafi átt sér stað eftir að þeir fengu upplýsingar frá kafara um að leðja væri á botni vatnsins en þeir hafi óttast að það mundi leiða til þess að brennisteinseitrun kæmi fram seinna. Hann hafi viljað benda RARIK á leiðir til að hreinsa vatnið og bent þeim á norskan aðila sem gæti gert slíkt. Hann kvaðst hafa upplýsingar um að tæknilega hafi verið hægt að hreinsa vatnið en hann viti ekki hvað það hefði kostað. Tilgangur fundarins hafi verið að ræða hreinsun Miklavatns þó Eiríkur Briem hafi eingöngu viljað ræða um rafmagnsreikninga. Áður hafi RARIK lofað heimamönnum að bæta þann skaða sem fyrirtækið ylli. Hann kvaðst hafa verið í þeirri trú að RARIK ætlaði að grípa til einhverra aðgerða en þeir hafi ætlað að skoða málið betur. Jim Rodger kvaðst hafa vitað af því að nýrnaveiki væri vandamál í íslensku fiskeldi en fram að þessum tíma hafði kýlaveiki og vibriur verið meira vandamál og þannig hafi málum verið háttað í Miklalaxi. Það vandamál hafi þeir getað ráðið við með bólusetningu. Allur fiskur nema sá sem var mikið veikur af nýrnaveiki hafi verið bólusettur gegn þessum sjúkdómum. Eftir þetta hafi engin vandamál komið upp vegna þessara sjúkdóma, aftur á móti sé enn sé ekki til bóluefni við nýrnaveiki. Þeir hafi komið upp góðum sóttvörnum í stöðinni og átt gott samstarf við dýralækni í þeim tilgangi að koma í veg fyrir útbreiðslu sjúkdóma. Jim Rodger bar að erfiðleikar í rekstri stöðvarinnar hafi verið vegna þess að brennisteinseitrun kom upp í apríl 1995 svo og vegna þess að nýrnaveiki kom aftur upp eftir opnunina í júní 1995. Að hans mati er ómögulegt, nema vatnið verði hreinsað, að stunda laxeldi í Miklavatni. En virkjunin sé þarna og það virðist sem þeir taki ekki nægilegt tillit til umhverfisins. Starfsmenn hafi gefið loforð um að ekki yrði opnað aftur en það hafi þeir gert strax árið eftir. Hann bar að starfsemi gagnstefnanda hafi lokið í Fljótum um mánaðarmótin febrúar mars 1996. Jim Rodger bar að hægt hefði verið að framleiða mörg þúsund tonn í stöðinni á Hraunum en þar séu 18.500 rúmmetara af eldisrými. Krafan miði við að framleidd hefðu verið 750 tonn á ári en það magn sé varlega áætlað og að þá sé þéttleiki á fiskinum ekki mikill. Mætti upplýsti að við kröfugerð hafi verið notaðar upplýsingar frá Kontani Analysi en það félag geri skýrslur um og vinni tölulegar upplýsingar um fiskeldi í Noregi og víðar. Félagið noti gögn frá fiskimálastofnun í Noregi og vinni þannig upplýsingar um framleiðslukostnað í Noregi. Einnig sé tekið mið af verði sem fáist fyrir eldislax í Noregi. Þar sé miðað við fob verð og um raunverð sé að ræða unnið út frá upplýsingum sem útflutningsráð í Noregi og samtök fiskeldisstöðva í Noregi láti í té en einnig sé horft til verða frá öðrum löndum Mætti taldi að þessar tölur megi í stórum dráttum yfirfæra á framleiðsluna í Miklalaxi. Í nokkrum liðum hafi verið dýrara að framleiða fisk í Miklalaxi en á móti hafi nokkrir liðir verið með minni kostnaði og það jafnist nokkurn veginn út. Þá bendir hann á að í þessu tilfelli hafi enginn fjárfestingarkostnaður verið því stöðin hafi verið keypt fyrir lítið verð. Hann hafi í raun gert ráð fyrir að hagnaður hefði verið aðeins meiri en tölur frá Kontani Analysis geri ráð fyrir. Tölur um verð fyrir framleiðsluna séu byggðar á heimsmarkaðsverði og því nánast um fast verð að ræða. Jim Rodger kvaðst hafa gert áætlun í samvinnu við norskan félaga sinn um það hversu miklu fé hafi þurft að eyða áður en peningar færu að berast til baka af framleiðslunni og taldi að áætlunin hafi verið varleg. Jim Rodger bar að þeir hafi flutt inn fóður handa fiskinum frá Noregi vegna þess að þeir hafi viljað vera vissir um gæði fóðursins. Þetta innflutta fóður hafi verið svolítið dýrara en innlent. Norska fóðrið hafi þeir fengið nokkurn veginn á sama verði og fiskeldisstöð í Noregi. Flutningskostnaður frá Bergen til Íslands sé svipaður og norður til Finnmerkur t.d. Tollar séu ekki greiddir af fiskifóðri og virðisaukaskattur fáist endurgreiddur. Kostnaður við framleiðslu seiða hafi verið minni á Íslandi vegna heita vatnsins en á móti hafi komið meiri kostnaður við dælingu vatns. Þess vegna sé framleiðslukostnaður svipaður hér og í Noregi. Hann kvaðst hafa fengið sama verð fyrir fiskinn héðan og fyrir fisk frá Noregi. Vitnið Jón Kristjánsson, fiskifræðingur kvaðst hafa verið starfsmaður Veiðimálastofnunar þegar Miklilax hf. var stofnaður. Hann hafi komið að ráðgjöf þegar stöðin var byggð og hafi fylgst með því sem gerðist í framhaldinu. Hann kvaðst hafa verið kallaður til af Trausta Sveinssyni til að skoða ummerki efir að hleypt hafði verið úr Stíflulóni vorið 1994. Hann hafi komið á vettvang tveimur dögum eftir að hleypt var úr lóninu. Þá hafi hann tekið myndir og veitt seiði til skoðunar. Á þessum tíma hafi verið mikill snjór og augljóst að mikið vatn og aur hafði farið niður ána. Greinilegt hafi verið að miklar hamfarir hafi átt sér stað. Vitnið taldi ómögulegt að mæla hversu mikið magn af seti hafi farið niður ána en hann hafi áætlað að það hafi verið um milljón rúmmetrar. Hann sagði útreikninga sína byggja á því sem fram kom hjá kafara sem upplýsti að 10 til 15 cm lag hafi verið á botni vatnsins. Hann taldi að efnið hafi verið blanda af lífrænu og ólífrænu efni en ómögulegt sé að segja til um samsetninguna nema með mælingum. Vitnið sagði að ætla megi að lífrænt efni hafi einnig borist niður ána þegar hleypt var úr lóninu 1995. Vitnið kvaðst engar rannsóknir hafa gert á Stífluvatni og kvaðst ekki vita til þess að rannsóknir hafi farið fram þar. Vitnið bar að haldinn hafi verið fundur í veiðifélaginu sem hann sótti, einnig hafi Tumi Tómasson verið þar svo og fulltrúi frá RARIK. Þá hafi hann verið beðinn um að gera skýrslu um það hvernig hægt væri að bæta skaðann sem orðið hafið í ánni en hann hafi talið að nánast hafi orðið altjón á seiðum við þessa atburði. Um þetta hafi allir verið sammála. Vitnið kvað að hann og Tumi Tómasson hafi í skýrslu lagt til að bæta seiðin sem áttu að ganga til sjávar 1994 með því að sleppa 1000 gönguseiðum í ána sem kæmu í stað þeirra. Einnig hafi verið lagt til að sumaröldum seiðum yrði sleppt í Fljótá. Vitnið sagði að ekki hefði verið lagt til að sumaröldum seiðum yrði sleppt ef fyrir hefði legið að aftur yrði hleypt úr lóninu ári síðar. Vitnið taldi að RARIK hefði sem framkvæmdaraðili átt að leita eftir áliti á því hvernig þeir ættu að standa að því að tæma lónið ef þeir hefðu á annað borð fengið leyfi til þess. Í þessu tilfelli hefði mátt hugsa sér að láta þetta fara fram á öðrum tíma árs eða að láta þetta taka lengri tíma en spurningum sem þessum hefði verið unnt að svara með umhverfismati. Vitnið bar að þegar horft er til sögu Miklavatns, um súrefnislaust botnlag, brennisteinsvetni, mismikla seltu, mismikinn styrk súrefni o.m.fl. hefði átt að mæla ástand þess áður en í þessar framkvæmdir var ráðist. Sagan segi okkur að Miklavatn hafi drepið af sér fisk og fyrr á öldinni hafi komið ýsa og þorskur í stað silungs. Hann hafi lagt til að ástand fiskjar í Miklavatni yrði kannað eftir þessar úrhleypingar. Vitnið sagði viðurkennt að nýrnaveiki fari af stað af utanaðkomandi áreiti eða stressi. Hann sagðir að sýkill sem veldur nýrnaveiki sé til staðar í náttúrunni en sjúkdómurinn komi ekki fram þar. Taldi hann að nýrnaveiki hafi komið upp í stöðinni 1994 vegna gruggugs vatns. Taldi vitnið augljóst að mikið af aur hafi borist í vatnið sem dælt var í kerin því það hafi ekki sést í fiskinn í stöðinni vegna þess hversu gruggugt vatnið var. Að sögn vitnisins drapst fiskurinn 1. apríl 1995 vegna þess að hann varð fyrir brennisteinseitrun. Taldi hann að lífræn efni sem bárust í vatnið frá Stífluvatni vorið 1994 hafi rotnað og sú rotnun hafi valdið myndun brennisteinsvetnis og það síðan valdið brennisteinseitruninni. Þetta sé þó ekki hægt að fullyrða því hugsanlega hafi aðstæður verið fyrir með þeim hætti að brennisteinseitrun hefði komið upp án þess efnis sem kom frá Stífluvatni. Vitnið taldi að úrgangur frá seiðaeldisstöðinni að Lambanesreykjum hafi ekki valdið þessari brennisteinseitrun og það sama megi segja um kvíarnar enda hafi eldi þar ekki staðið í mörg ár og einungis að sumri til. Þá bendir hann á að sjór streymir inn í vatnið og fer þá með botninum og getur lyft brennisteinsvetninu upp þ.a. alda geti rifið það upp. Hins vegar hafi verið ís á Miklavatni þegar þessi atburður átti sér stað og því gat alda ekki hafa komið yfirborðinu á hreyfingu. Vitnið tók ekki undir þau sjónarmið sem fram koma í skýrslu Tuma Tómassonar þess efnis að Skeiðsá hafi átt mikinn þátt í að koma nýrnaveikinni af stað 1995. Vitnið Gunnar Reynir Pálsson var framkvæmdastjóri gagnstefnanda meðan hann var með starfsemi í Fljótum en hann hætti þar störfum í janúar 1996. Vitnið kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri Miklalax hf. frá upphafi. Eftir að Miklilax varð gjaldþrota hafi hann unnið fyrir Búnaðarbankann um nokkurra vikna skeið og í framhaldi af því hafi hann tekið við starfi hjá gagnstefnanda. Vitnið bar að fyrst í stað hafi Miklilax hf. átt í erfileikum með kýlaveiki í íslenskum fiski sem upphaflega var hjá fyrirtækinu. Til að komast hjá kýlaveikinni hafi verið tekinn inn í stöðina norskur lax sem þoldi kýlaveikibakteríuna betur. Nýrnaveiki hafi ekki komið upp í stöðinni fyrr en á árinu 1994, staðfest í byrjun júní það ár. Vitnið bar að Gísli Jónsson, dýralæknir hafi starfað með félaginu og lagt sig fram um að vinna með þeim. Hann bar að á árinu 1993 hafi þeir byrjað að bólusetja gegn kýlaveiki og náð góðum tökum á henni. Ekki hafi verið til bóluefni gegn nýrnaveiki. Að sögn vitnisins var öllum fiski sem kominn var á legg og gagnstefnandi keypti slátrað. Hann kvaðst ekki hafa verið á staðnum þegar brennisteinseitrunin kom upp í stöðinni 1995. Hann hafi komið á staðinn daginn eftir. Mikill dauði hafi verið í einum tanki en einnig nokkur í tveimur öðrum. Hann sagði að strax hafi verið ljóst að um eitrun var að ræða. Vitnið kvaðst hafa gert rekstraráætlun í samstarfi við Jim Rodger og taldi að áætlunin sé raunhæf. Tölur í áætluninni hafi verið eins og þeir vissu best á þeim tíma. Vitnið kvaðst ekki hafa, sem framkvæmdastjóri Miklalax hf. hafa verið varaður við áður en hleypt var úr Stíflulóni vorið 1994. Hann hafi orðið þess áskynja að búið var að hleypa úr lóninu þegar hann sá að eldisvatnið í stöðinni varð mjög dökkt, grá svart. Hann eða aðrir forsvarsmenn gagnstefnanda hafi ekki verið varaðir við vorið 1995. Hann kvaðst hins vegar hafa verið í veiðifélagi Miklavatns og Fljótár sem einn eigenda Fljótár og muna eftir því að fyrirhugaðar framkvæmdir RARIK hafi verið kynntar á fundi í veiðifélaginu í febrúar 1994. Hann kvaðst ekki muna til þess að nákvæmlega hafi verið gerð grein fyrir því hvað til stóð. Vitnið bar að ef hann hefði vitað af opnuninni með góðum fyrirvara þá hefði verið hægt að taka sjó utan við sjávarkambinn á meðan en það hefði kostað mikla peninga. Vitnið greindi frá því að við seiðaeldið á Lambanesreykjum hafi verið notuð 12 til 14 tonn á ári af fóðri og af því megi gera ráð fyrir að úrgangur sé um 5%. Vitninu fannst ekki líklegt að úrgangur frá seiðaeldinu eða kvíunum hafi getað leitt til myndunar brennisteinseitrunar. Hann bendir á að Miklavatn sé gjöfult frá náttúrunnar hendi og þar komi sjór inn þegar ósinn er í eðlilegu ástandi. Því sé umtalsver magn af náttúrulegum úrgangi í vatninu. Vitnið bar að af hálfu Miklalax hf. hafi verið gerðar rástafanir til að halda ósi vatnsins opnum því selta vatnsins minnkaði ef ósinn lokaðist. Af þessum sökum hafi þeir notað gröfu allt frá árinu 1992 til að sjá um þetta. Vitnið kvaðst hafa selt RARIK seiði en ætlun þeirra hafi verið að nota þau sem bætur til veiðifélagsins vegna opnunarinnar 1994. Vitnið sagði að þann 13. apríl 1994 hafi starfsmenn séð grunsamleg einkenni í fiski. Þegar drullan sem barst í Miklavatn úr Stíflulóni og þaðan í ker stöðvarinnar var farin úr kerjunum og starfsmenn sáu fiskinn aftur hafi komið í ljós að hann var veikur. Fram að þessum tíma hafi verið fylgst vel með fiskinum í stöðinni og sýni send á hverju ári að Keldum til rannsóknar en aldrei fyrr hafi borið á nýrnaveiki. Vitnið bar að breytilegt hafi verið frá ári til árs hversu mikið magn var af seiðum í kvíum í vatninu en sennilega að meðaltali 300.000 seiði frá því seinnipartinn í júní fram í miðjan október árin 1987 til 1994. Vitnið kvaðst hafa kynnt sér sem leikmaður magn framburðar vorið 1994 og taldi að útreikningar verkfræðinga sem liggja frammi í málinu geti alls ekki staðist. Vitnið bar að það hafi liðið lengri tími 1994 frá opnun og fram að því að fiskur tók að veikjast en vorið 1995 og taldi að hitastig hafi haft áhrif þar á. Vitnið sagði að Norræna sjóeldið hafi ekki keypt ný seiði til eldis og því ekki bætt við nýjum kynslóðum. Slátrun á nýrnaveikum fiski sem var á Hraunum hafi lokið undir jól 1994. Næsta kynslóð sem var í kvíum í Miklavatni hafi þá verið færð að Hraunum og alin þar. Sá fiskur hafi verið kominn í stöðina áður en slátrun á elsta fiskinum var lokið. Vitnið sagði að gagnstefnandi hafi selt nánast allan sinn fisk til Evrópu, mest til Frakklands. Yngsta kynslóðin sem enn var í seiðastöðinni hafi ekki verið sett í Miklavatn heldur beint í eldisstöðina að Hraunum. Vitnið taldi að kvíar í Miklavatni hafi verið 2,5 km frá inntaksrörunum. Vitnið Hjálmar Jónsson, bóndi kvaðst hafa verið sláturhússtjóri hjá Miklalaxi vorið 1995. Hann hafi verið kallaður til seinni part dags og séð að fiskurinn var veikur. Settir hafi verið loftsteinar í kerin til að auka súrefni en ekki hafi sést til botns í kerjunum vegna þess hversu gruggugt vatnið var. Um kvöldið hafi verið byrjað að slátra fiski til að bjarga því sem bjargað varð. Hann kvaðst hafa unnið við að hreinsa eitt ker en það hafi verið mikil drulla eða leðja á botninum á því sem safnast hafi saman í litla hóla sem mest voru 10 um cm á hæð. Vitnið kvaðst áður hafa hreinsað ker en hann hafi ekki áður séð svo mikla drullu. Vitnið kvaðst ekki muna eftir neinu atviki þessu líku vorið 1994. Vitnið Stefán Benediktsson, bifreiðastjóri hefur búið í Fljótum alla sína tíð. Vitnið kvaðst vita til þess að í vor og síðasta vor hafi verið hleypt úr Stífluvatni en áður hafi verið grafið upp úr lóni við stöðvarhúsið í þeim tilgangi að safna þar framburði sem kæmi úr vatninu. Vitnið kvaðst hafa séð þegar loka var tekin úr þessu lóni árið 1994. Þá hafi lónið verið fullt af drullu og við þetta hafi áin orðið mjög dökk. Vitnið kvaðst muna eftir því að Skeiðsá hafi einu sinni farið úr farvegi sínum og taldi að það hafi verið vorið 1995. Vitnið sagði að ekki komi miklar leysingar í Fljótá á vorin því vatnið safnist saman í Stífluvatni sem þá er tómt. Þá bar vitnið að eftir að Skeiðsá var veitt inn í Stífluvatn séu vatnavextir enn minni í Fljótá en Skeiðsá geti orðið mikil á vorin. Vitnið Sigríður Björnsdóttir verslunarmaður starfaði sem stöðvarstjóri yfir áframeldinu að Hraunum. Vitnið bar að hún hafi verið á vakt fyrri part dags 1. apríl 1995 en um kvöldið hafi verið hringt í hana og henni tjáð að sérkennilegt vatn væri komið inni í stöðina. Þegar hún kom á staðinn hafi verið mikið af dauðum fiski í þeim tanki sem vatn kom fyrst í og hún hafi fundið brennisteinslykt. Hún kvaðst hafa látið taka vatn úr ánni sem rennur við stöðina til að reyna að hreinsa vatn í stöðinni en það hafi verið of lítið og of seint. Vitnið bar að hún hefði ekki sérmenntun varðandi fiskeldi og kvaðst ekki hafa unnið hjá Miklalaxi vorið 1994 þegar hleypt var úr Stífluvatni en hún hafi verið þar vorið 1995. Vitnið kvaðst ekki hafa fengið niðurstöður úr sýni af drullu á botni vatnsins sem sent var til rannsóknar að Keldum. Vitnið Trausti Sveinsson, ferðaþjónustubóndi er fæddur og uppalin í Fljótum. Vitnið sagði að mikið af drullu hafi farið niður árfarveginn vorið 1994 en það sem var eftir við virkjunina hafi einungis verið brot af því sem hleypt var úr lóninu en að sögn vitnisins var ekki mikil lykt af þessari drullu. Vitnið bar að framburður Skeiðsár hafi runnið niður að stíflumannvirkinu eftir að ánni var veitt inn í lónið. Þá bar vitnið að Skeiðsá hafi farið tvisvar úr farvegi sínum frá árinu 1994 og raunar hafi alltaf verið vandamál með ána eftir að henni var veitt með skurði í Stífluvatn. Vitnið taldi að starfsmenn RARIK hafi ekki gert sér grein fyrir því hversu mikið magn af drullu myndi fara úr lóninu þegar botnlokan væri opnuð þó að þeir hefðu átt að gera það. Vitnið bar að hann hafi frétt að botnlokna hafi verið opnuð 1958 en þá hafi verið nauðsynlegt að hleypa út jarðvegi sem borist hafði niður að stíflunni og raunar hafi þurft að pjakka hann niður í Fljótá. Upp úr þessu hafi sprottið skaðabótamál vegna spjalla. Vitnið sagði að drulla frá árinu 1994 hafi að einhverju leyti verið eftir í árfarveginum þegar hleypt var úr lóninu 1995. Hann hafi verið með ána á leigu og veiðimenn hafi kvartað allt sumarið og fram á haust 1994. Hann hafi vegna þessara framkvæmda orðið fyrir miklu tjóni í ljósi þess hvernig veiðin gekk þetta ár. Að sögn vitnisins var gerð grein fyrir því hvað til stóð á fundi í veiðifélaginu og taldi vitnið að menn hafi átt að átta sig á því hverjar afleiðingar yrðu og því hefði stjórn veiðifélagsins átt að bregðast við. Vitnið sagði að samkvæmt munnmælum sé veturinn 1994 til 1995 sá snjóþyngsti á öldinni. Vitnið kvaðst hafa gagnrýnt miðlun vatnsins þegar leysingar byrjuðu mjög snögglega 8. júní 1995 en þá hafi lónið verið nánast fullt og því hafi virst sem starfsmenn virkjunarinnar hafi ekki reiknað með því að leysingar væru væntanlega. Hann sagði að óvarlega hafi verið opnað fyrir botnloku en hún hafi verið höfð opin að fullu í viku. Það hafi legið fyrir að leysingar væru væntanlegar og þær hafi ekki komið neinum á óvart. Hann kvaðst hafa fengið upplýsingar frá starfsmanni RARIK þess efnis að ekki hafi mátt fylla lónið alveg upp vegna þess hversu stíflugarðurinn var orðinn lélegur. Vitni sagði að þau miklu flóð sem urðu þegar hleypt var úr lóninu hafi valdið verulegum skemmdum á árfarveginum. Vitnið Sigurbjörg Bjarnadóttir, kvaðst búa rétt við Fljótá og hafa orðið vör við þegar hleypt var úr Stífluvatni vorið 1994. Þá hafi verið snjór yfir öllu en áin verið uppi og svört að lit og meðfram bökkum hennar hafi komið svartar rendur. Hún bar að allir í Fljótum hafi vitað af því að til stóð að hleypa úr lóninu. Hún sagði að síðar um vorið hafi komið í ljós hversu mikil spjöllin voru. Þau hafi reynt að hreinsa ána fyrir sínu landi en þetta hafi komið henni og eiginmanni hennar illa því þau hafi tekið ána á leigu til þriggja ára þetta vor. Vegna drullu hafi veiðimönnum litist illa á ána og því hafi sala veiðileyfa verið treg. Veiðimenn hafi sagt þeim að dauð seiði hafi verið um alla á og í hvert sinn sem óx eitthvað í ánni hafi hún orðið gruggug. Vitnið bar að veturinn 1995 hafi verið mikill snjór og vorið kalt en leysingar hafi byrjað 10. júní og orðið mjög miklar. Hún og eiginmaður hennar hafi kvartað undan því að botnlokan hafi verið opnuð of mikið. Þau hafi einnig spurt hvort ekki hefði verið unnt að tempra rennslið en verið tjáð að ekki hafi verið hægt að fylla lónið því stífluveggurinn hafi verið orðinn lélegur. Að sögn vitnisins var áin svartari vorið 1994 heldur en 1995. Vitnið kvaðst hafa heyrt að 1958 eða 1959 hafi botnlokan verið opnuð. Vitnið bar að RARIK og áður Rafveita Siglufjarðar hafi reynst þeim erfiðir í samskiptum og valdið miklu tjóni í Fljótum fyrr og síðar og ekki hugsað út í umhverfisárhrif. Vitnið sagði að vorið 1996 hafi verið lítill snjór og þá hafi öllu vatni verið safnað í lónið og rennsli árinnar verið í algjöru lágmarki. Vitnið Tumi Tómasson, fiskifræðingur taldi ósannað að tengsl séu á milli opnunar botnlokunnar 1994 og tjóns þess sem varð í stöðinni 1995 vegna brennisteinseitrunar. Vitnið sagði að starfsmenn laxeldisstöðvarinnar hafi tjáð honum að ekki hafi verið nein lykt af því efni sem hreinsað var úr stöðinni og það bendir til þess að ekki hafi verið mikið magn af súrefnissnauðum efnum í því. Vitnið sagði að nýrnaveiki sé útbreidd í íslenskri náttúru en fiskurinn virðist ekki líða fyrir það. Verði aðstæður fisksins hins vegar slæmar brjótist veikin út. Stress sé líklegt til að veikja mótstöðuafl fisksins. Vitnið taldi miklu líklegara að veikin hafi verið í fiskinum áður en hleypt var úr lóninu heldur en að veikin hafi borist úr Stífluvatni. Vitnið kvaðst ekki hafa komið að Miklalaxi vorið 1994 en komið þar um sumarið og þá séð ummerkin eftir tæmingu lónsins og hugsanlega einnig ljósmyndir. Vitnið kvaðst ekki geta skýrt hvers vegna eigendum stöðvarinnar var ekki sýnd skýrsla sem hann gerði enda hafi hann unnið skýrsluna fyrir RARIK og þeir greitt fyrir hana. Vitnið sagði það ekki ólíklegt að nýrnaveiki brjótist út þegar vatn verður mjög gruggugt í stöðinni. Hann sagði að vorið 1995 hafi Skeiðsá brotist út úr farvegi sínum og mikið rof hafi myndast þannig að sennilega sé mesti framburðurinn úr henni það vor en ekki vegna opnunar lokunnar. Vitnið sagði að vegna fiskeldis í 8 ár við Miklavatn hafi ótiltekið magn af lífrænum efnum borist í vatnið. Bóndi á Lambanesreykjum hafi lýst þykku lagi við seiðaeldisstöðina en einnig hafi verið eldi í kvíum. Taldi hann ekki ólíklegt að þetta lífræna efni frá eldinu geti valdið brennisteinseitrun og kvaðst hafa bent á að betur hefði þurft að rannsaka hvaða efni bárust úr lóninu og hversu mikið af þeim. Vitnið Alfreð Gestur Símonarson vann sem kafari við að opna og loka lokum á inntaksrörum í eldisstöðina á Hraunum. Vitnið bar að 10 til 15 cm lag hafi verið á botni Miklavatns þ.e. ofan á inntaksrörunum. Þetta hafi hann mælt með því að stinga hendi í drulluna en hann hafi ekki kannað drullulag annarstaðar en við inntaksrörin. Vitnið kvaðst einnig hafa séð hvíta flekki við inntaksrörin. Vitnið sagði að vorið 1994 hafi komið svört drulla upp um vakir sem voru á ísnum á Miklavatni og í eldistanka stöðvarinnar. Hann hafi kafað í eldistankana en ekki séð neitt vegna þess hversu vatnið var gruggugt. Á þessum tíma hafi opin verið neðarlega á inntaksrörunum en í kringum þau hafi botn vatnsins verið sendinn. Vitnið kvaðst aldrei hafa orðið var við fóðurflekki við eldiskvíarnar. Vitnið sagði að við inntaksrörin hafi áður verið gróður en hann hafi allur drepist eftir þetta. Vitnið segist ekki hafa sérfræðiþekkingu á líffræði. Vitnið Kristján Ólafsson, hæstaréttarlögmaður var skipaður skiptastjóri þrotabús Miklalax hf. 3. ágúst 1994. Vitnið kvað helstu eignir búsins hafa verið eldisker og búnað til fiskeldis ásamt fiski í kerjum að Hraunum, seiðaeldisstöð að Lambanesreykjum og lausafé tengt starfseminni. Búnaðarbanki Íslands hafi átt veð í fiskinum en Byggðastofnun átt veð í öðrum eignum. Vitnið bar að þrotabúið hafi þann 23. ágúst 1994 selt allan fisk í eigu búsins, í seiðaeldisstöð, kvíum og að Hraunum, í samvinnu við veðhafa. Kaupandi hafi verið NFO gruppen A/S og Jim Rodger Nordly hafi skrifað undir samninginn fyrir hönd kaupanda. Þann 16. janúar 1995 hafi síðan verið undirritaður samningur um sölu á seiðaeldisstöð og matfiskeldisstöð og ýmsu lausafé. Í þeim samningi hafi Norræna sjóeldið hf. verið kaupandi. Vitnið sagði að fljótlega eftir að hann tók við stjórn þrotabúsins hafi verið komið að máli við hann og honum gerð grein fyrir því að hugsanlega mætti rekja veiki sem upp kom í stöðinni til þess að hleypt var úr Stífluvatni. Þetta hafi verið mikið rætt og áhugi hjá mönnum fyrir norðan að gera eitthvað í þessu máli. Til skiptafundar hafi verið boðað 26. júní 1996 í þeim tilgangi að kanna viðhorf kröfuhafa til málssóknar á hendur RARIK vegna meints tjóns í fiskeldisstöð Miklalax hf. af völdum framkvæmda við Skeiðsfossvirkjun síðla vetrar 1994. Eftir ítarlega umræðu hafi niðurstaðan orðið sú að þrotabúið færi ekki í mál við RARIK en skiptastjóri hafi gefið Búnaðarbankanum heimild til að höfða mál í eigin nafni og á eigin kostnað vegna veðkrafna bankans í fiskinum í stöð Miklalax hf. Undir endurrit af fundinum hafi ritað, hann sem skiptastjóri, Hallgrímur Ásgrímsson vegna Búnaðarbankans, Garðar Briem, hdl., Karl F. Jóhannsson, vegna Byggðastofnunar og Friðrik Arngrímsson hdl. vegna Fljótahrepps. Vitnið sagði að í hans huga hafi aldrei komið til greina að þessi krafa hafi verið seld Norræna sjóeldinu hf. og hún sé ekki á meðal þess sem Norræna sjóeldið keypti af þrotabúinu. Hann hafi túlkað framsalið til Búnaðarbankans sem svo að aðrir hafi ekki viljað eiga við þessa kröfu en bankinn hafi getað farið í mál sér til hagsbóta. Vitnið sagði að honum hafi verið kunnugt um veikina í stöðinni enda hafi hún orðið til þess að félagið fór í þrot eftir allmikla endurskipulagningu. Vitnið bar að forsvarsmaður Norræna sjóeldisins hafi vitað af því sem gerst hafði í stöðinni og hann hafi farið norður til að kynna sér ástandið og verið í sambandi við Reyni Pálsson. Vitnið bar að illa hafi gengið að innheimta kaupverð fasteignanna sem endað hafi með því að kaupsamningi hafi verið rift með dómi Vitnið bar að tímapressa hafi verið nokkur þegar forsvarsmenn Norræna sjóeldisins komu að málinu en þá hafi legið fyrir að Búnaðarbankinn hafi viljað láta slátra öllum fiski í stöðinni. Vitnið Steinar Friðgeirsson, raforkuverkfræðingur og starfsmaður gagnstefnda, bar að margþættar ástæður hafi verið fyrir viðgerð á stíflumannvirki vorið 1994. Rágjafar hafi unnið tillögur fyrir RARIK 1992 og 1993 og lagt fram tillögur um aðgerðir. Meðal annars hafi verið talið nauðsynlegt að endurnýja botnloku og gera við steypu innan á stífluveggnum. RARIK hafi talið að nauðsynlegt væri að framkvæma þessar aðgerðir og raunar hafi verið reiknað út hvort þær svöruðu kostnaði. Að sögn vitnisins er best að gera við botnloku seinni part vetrar þegar lítið vatn er í lóninu og áður en vorleysingar byrja. Vitnið taldi að nauðsynlegt hafi verið að tæma lónið áður en í endurnýjunina var ráðist en gamla botnlokan hafi verið orðin mjög léleg og viðgerð hafi staðið yfir í rúman mánuð. Vitnið taldi að tæma hefði þurft lónið til að koma fyrir plankaloku sem er fyrir framan botnlokuna. Vitnið kannast ekki við að eigendur virkjana þurfi sérstakt leyfi til að tæma lón og veit ekki til annars en að í þessu tilfelli hafi aðgerðir verið löglegar og ekki þurfi leyfi ráðherra. Gerðar séu framkvæmdaáætlanir sem sendar eru iðnaðarráðuneyti og því hafi þeim verið kunnugt um það sem til stóð. Að sögn vitnisins var heimamönnum tilkynnt um fyrirhugaða opnun 1994 á fundi í veiðifélaginu og þar hafi verið farið nokkuð ítarlega í gegnum þær framkvæmdir sem fyrirhugaðar voru. Vitnið taldi að lónið hafi ekki verið tæmt í rúma þrjá áratugi og því hafi verið vitað að saman hafði safnast leir og framburður. Vitnið skýrði frá því að Tumi Tómasson hafi gert skýrslu um ástand árinnar og hann hafi metið það svo að röskun hafi orðið vegna framburðar efst í ánni. Af þessum sökum hafi RARIK komið til móts við veiðifélagið með því að sleppa seiðum. Árið 1994 hafi verið sleppt 1000 gönguseiðum, 1995 8.000 gönguseiðum og 10.000 sumaröldum seiðum og loks árið 1996 7.000 sumaröldum seiðum. Vitnið taldi að ekki hafi orðið skaði af opnuninni nema efst í ánni og byggir það mat á niðurstöðu Tuma Tómassonar. Vitnið bar að vorið 1995 hafi myndast mikil flóð og þá hafi botns- og yfirfallslokur verið notaðar til að koma í veg fyrir að vatn flæddi yfir stífluna. Vitnið sagði það eitt af hlutverkum botnloku að mæta flóðum sem eru væntanleg eða þegar skollin á. Þessi ákveðna botnloka geti hleypt í gegnum sig 50 rúmmetrum á sekúndu en þarna hafi komið flóð sem var 67 rúmmetarar á sekúndu. Meðalrennsli árinnar sé hins vegar 7,4 rúmmetrar á sekúndu. Vitnið sagði að botnloku þurfi að hreyfa reglulega en sjaldan þurfi að tæma lón algerlega. Síðastliðið vor hafi lónið verið tæmt vegna viðgerða. Vitnið kvaðst ekki vita hvort tilkynnt var um opnunina 1995 en hún hafi verið hluti af rekstri virkjunarinnar. Vitnið Gísli Jónsson, dýralæknir fisksjúkdóma sagði að árið 1991 hafi komið upp kýlaveikibróðir í Miklalaxi og bólusetning gegn honum hafi hafist í nóvember 1993. Síðan hafi engin vandræði verið í stöðinni fyrr en nýrnaveikin kom upp 1994. Vitnið bar að bólusetningu hafi verið haldið áfram eftir að nýir aðilar tóku við rekstrinum í ágúst 1994 enda hafi þeir lagt áherslu á það. Að sögn vitnisins voru tekin sýni úr öllum hrygnum sem voru notaðar til seiðaeldis haustið 1993 og engin þeirra hafi reynst með nýrnaveiki. Vitnið sagði að hluti fisksins hafi verið svo illa veikur af nýrnaveiki sumarið 1994 að hann hafi ráðlagt að honum yrði slátrað einkum hafi hann átt við ungan fisk sem hann taldi ekki geta braggast. Vitnið taldi að drulla eins og sú sem barst í Fljótá geti orðið þess valdandi að nýrnaveiki blossi upp. Hann sagði að ekki sé ólíklegt að fyrir í stöðinni hafi verið dulið smit og þegar vatn gruggast svo mikið að ekki sést í fiskinn svo dögum skiptir séu verulegar líkur á að slíkt valdi streitu sem aftur framkalli nýrnaveikina. Vitnið sagði að hann hafi grunað að leynt smit hafi verið í seiðastöðinni á Labmanesreykjum því skammur tími hafi liðið frá því að fiskurinn var fluttur þaðan í stöðina að Hraunum. Vísaði vitnið til skýrslu sem hann gerði árið 1999. Í þeirri skýrslu kemur m.a. fram að seiðaeldisstöðin hafi reynst laus við smit svo og sá fiskur sem fluttur var þaðan í sjókvíar. Aftur á móti hafi seiði sem flutt voru að Hraunum fljótlega sýkst af nýrnaveiki. Vitnið taldi eftir á að hyggja að nýrnaveikin hafi borist inn í stöðina með sjó enda hafi sýni sem tekin voru í seiðaeldisstöðinni alltaf reynst smitlaus. Hann kvaðst hafa gaumgæfilega farið í gegnum allan fisk í nóvember 1993 og þá hafi ekkert fundist. Það er síðan í apríl 1994 að veikin greinist og þá hafi smitið borist í stöðina á þessu tímabili. Þá bar vitnið að nokkurn tíma taki að framkalla einkenni nýrnaveiki en þegar mikið áreiti er þá geti liðið stuttur tími frá smiti og þar til einkenni koma fram kannski fáar vikur. Almennt megi hins vegar búast við að það líði nokkrir mánuðir. Vitnið kaðst ekki geta fullyrt neitt um það hvenær smit barst í stöðina. Vitnið sagði að ekki sé unnt að fyrirskipa förgun á fiski þegar nýrnaveiki greinist í stöð heldur sé farið yfir stöðu mála og hvað unnt sé að gera. Hins vegar ráðleggi þeir alltaf að á einhverjum tímapunkti þurfi að skera niður, sótthreinsa og byrja upp á nýtt. Þegar skorið sé niður vegna nýrnaveiki séu stöðvar hafðar þurrar í þrjá mánuði. Vitnið sagði að nýrnaveikibakterían geti lifað utan hýsils í langan tíma a.m.k. í nokkrar vikur. Vitnið sagði að bakterían geti borist í hrogn og þegar þéttni fiska sé mikil í kerjum berist hún auðveldlega á milli fiska en það gerist miklu síður í náttúrunni þar sem þéttleiki er lítill. Raunar geti fiskur lifað góða æfi smitaður nýrnaveiki án þess að einkenni komi fram og þannig plagi bakterían hann í raun ekkert. Vitnið taldi að aðstæður í Miklavatni séu um margt erfiðar til fiskeldis en þó geti vel verið að þar sé hægt að stunda eldi með góðri vöktun. Vatnið í Miklavatni sé hins vegar á stundum gruggugt og þá erfitt að fylgjast með fiski sem er í eldi í keri. Vitnið taldi að vatnið sé óhentugt fyrir fisk frá náttúrunnar hendi þar sem það sé viðkvæmt og ástand í því geti auðveldlega orðið slæmt. Vitnið kvaðst hafa fengið sýni af vatni og fiski úr stöðinni í apríl 1995. Hann hafi útilokað þörungablóma og komist að þeirri niðurstöðu að um bráðadauða hafi verið að ræða. Hann segist ekki hafa fengið sýni af drullunni sem var á botni kerjanna eða botni vatnsins. Vatnið í sýninu hafi verið svart og í tálknum á fiskinum hafi verið svart yfirborð og lyktað af brennisteinskeim. Vitnið fullyrti að það hafi verið brennisteinseitrun sem olli dauða fisksins. Þá kvað hann útilokað að um þörungablóma hafi verið að ræða enda snemma vors og hitastig vatnsins lágt. Vitnið Kristján Sigtryggsson, hefur verið starfsmaður Skeiðfossvirkjunar frá því 1981 og stöðvarstjóri síðan 1989. Vitnið bar að nauðsynlegt hafi verið að gera við botnlokuna sem farin var að leka enda frá árinu 1945 og því orðin gömul. Að sögn vitnisins var sett ný botnloka 1994 og taldi hann nauðsynlegt að tæma lónið til að unnt væri að setja nýja loku. Vitnið kannaðist ekki við að afla þyrfti sérstaks leyfis áður en uppistöðulón eru tæmd. Vitnið bar að í leysingunum 1995 hafi á tveggja til þriggja daga tímabili runnið mun meira í lónið en úr því. Hann hafi þá tekið þá ákvörðun að jafna rennslið með því að opna botnlokuna. Taldi hann að yfirfallið hefði ekki ráðið við þetta flóð og ef beðið hefði verið með opnunina þá hefði flóðið orðið enn meira. Raunar taldi vitnið að ef botnlokan hefði ekki verið opnuð hefði grafist frá virkjuninni vegna þess að yfirfallið hefði ekki ráðið við svona mikið flóð. Hann kvaðst hafa metið það svo frá snjó í fjöllum og leysingum að þessi aðgerð hafi verið nauðsynleg. Vitnið sagði að einu sinni eftir 1995 hafi verið gripið til þess að opna botnloku vegna svipaðra aðstæðna. Vitnið segist ekki vita til þess að forsvarsmönnum Norræna sjóeldisins hafi verið gert viðvart um opnunina 1995. Vitnið bar að vorið 1994 hafi ekki verið framleitt rafmagn í virkjuninni í nokkurn tíma. Tíu metar löngum göngum sem liggja að botnlokunni hafi verið lokað með plönkum meðan unnið var að endurnýjun hennar. Vitnið taldi að þegar lónið er sé í lægstu stöðu sé hugsanlegt að kafari geti komið plankalokunni fyrir. Vitnið kaðst ekki vita til þess að rannsóknir hafi verið gerðar á Stífluvatni áður en ráðist var í þessar framkvæmdir. Vitnið sagðir að meðalrennsli í gegnum virkjunina á ári sé um 5 rúmmetarar á sekúndu. Hann sagði virkjunina tvískipta en efri virkjunin sé 3,4 MW en sú neðri 1,7 MW. Ársframleiðslan sé 20 til 26 GWh. Vitnið sagði að þegar botnlokan var opnuð 1995 hafi hann í fyrstu opnað frekar lítið en þegar lónið var orðið fullt að þremur fjórðu hlutum hafi hann opnað töluvert meira og raunar hafi bæst í lónið allt til þess að botnlokan var nánast fullopnuð. Að sögn vitnisins er lónið sjálft nánast tómt þegar staða þess við stífluvegginn er komin niður undir neðri brún inntakslokunnar og þá megi sjá gömlu vötnin og ána sem rann í dalnum fyrir daga stíflunnar. Þannig sé nánast ekkert vatn eftir þegar búið er að keyra út það vatn sem nýtanlegt er. Vitnið sagði að nokkur drulla hafi borist í lón neðan stöðvarinnar vorið 1994 og einnig hafi nokkuð farið í ána. Þegar svo hleypt var úr lóninu vorið 1995 hafi verið búið að hreinsa þetta lón og það hafi þá fyllst af möl og sandi. Mikill munur hafi verið á framburði þessi vor. Það hafi komið drulla vorið 1994 en möl og sandur 1995. Vitnið sagðist hafa leigt gröfu vorið 1994 til að moka drullu upp úr þessu lóni en drullu sem kom úr skurði sem er þarna fyrir neðan hafi verið komið fyrir við hliðina á skurðinum og kvað ekki mögulegt að þessi drulla hafi borist í ána í leysingunum 1995. Vitnið Eiríkur Briem, framkvæmdastjóri stjórnsýslusviðs RARIK, kvaðst hafa verið á fundi með forsvarsmönnum gagnstefnanda, Jim Rodger Nordly og öðrum til. Þeir hafi rætt orkukaup Miklalax en hann muni ekki hvenær þessi fundur átti sér stað. Vitnið taldi að norðmaðurinn hafi á þessum tíma verið að kaupa stöðina. Þá taldi vitnið hugsanlegt að hann hafi setið annan fund með Jim Rodger. Vitnið kannaðist ekki við að RARIK hafi á fundi fallist á að kanna möguleika á því að hreinsa setlög á botni Miklavatns og fallist á að bera kostnað af því. Eitthvað þessu líkt hafi hugsanlega komið til tals en fráleitt sé að RARIK hafi samþykkt að ráðast í slíka aðgerð. Vitnið kvaðst eingöngu hafa komið að málum sem snertu sölu á rafmagni til gagnstefnanda en ekki að málum er varða mengun í Miklavatni eða einhverju því tengdu. Vitnið Kristján Már Sigurjónsson, verkfræðingur hjá Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen vann fyrir RARIK ráðgjafastörf varðandi viðgerðir og betrumbætur á Skeiðsfossvirkjun. Vitnið bar að jafnframt því að skipta um botnloku í stíflunni hafi farið fram endurnýjun á rafbúnaði og tækjum inni í virkjuninni sjálfri. Vitnið sagði að endurnýjun sú sem fram fór hafi verið nauðsynleg. Vitnið kvaðst ekki hafa verið á vettvangi þegar hleypt var úr lóninu en komið þar að þegar lónið var tómt og tekið myndir af því. Bar vitnið að lónið hafi verð tómt í þrjá til fjóra sólarhringa meðan verið var að koma lokunni fyrir. Vitnið staðfesti útreikninga sína sem liggja frammi í málinu þess efnis að setþykkt í Miklavatni hafi verið nálægt 1 millimetra, miðað við að lagið sé þurrt, en þetta sé mat en ekki byggt á mælingum. Mat þeirra hafi miðast við þekktar stæðir úr öðrum ám og jafnframt hafi matið stuðst við þá geil sem kom í ljós á botnseti í lóninu sjálfu. Vitnið sagði að það fái ekki staðist að í mars 1994 að 10 til 15 sentimetra lag hafi sest á botn Miklavatns. Það sé ljóst að talsvert magn settist til í ánni á leiðinn niður í vatnið. Mokað hafi verið upp úr ánni 9.000 rúmmetrum og hann taldi útilokað að milljón rúmmetara hafi sest til í Miklavatni. Vitnið sagði að í mati sínu hafi hann notað 10 kíló í rúmmetara af aur en það sem verulega meira magn en nokkur sinni hafi mælst í nokkurri á, jökulám þar með taldar, á Íslandi. Vitnið taldi það litlu skipta varðandi magn framburðar hvort hleypt hafi verið úr lóninu snöggt eða yfir lengri tíma. Vitnið sagði að hluti af framburðinum hafi verið mjög dökkur sem skýra megi með því að lífrænt efni hafi safnast á botninn. Vitnið bar að heildarrúmmál lónsins sé 30 gígalítrar (Vatnsinnihald lóna er mælt í Gígalítrum.1 Gl = 1.000.000.000 l.) og taldi að einn gígalítri hafi verið eftir í lóninu þegar hleypt var úr því í þetta sinn. Vitnið vissi ekki til þess að rannsóknir hafi verið gerðar á botni vatnsins áður en hleypt var úr því eða sýni tekið úr því. Vitnið Heiðar Albertsson, vélstjóri var stöðvarstjóri Skeiðfossvirkjunar frá því í ágúst 1975 og fram til ársins 1989. Síðan var hann vélstjóri hjá Miklalaxi hf. frá 1990 til 1994. Að sögn vitnisins er tilgangur botnloku sá að hleypa út vatni. Vitnið kvaðst þekkja hvernig land var þar sem nú er Stífluvatn. Þar hafi áður verið tvö vötn í dalnum sem nú eru undir vatni og rann á á milli þeirra. Vitnið kvaðst ekki af eigin raun geta lýst því hvernig framkvæmdir voru við stífluna vorið 1994. Hann kvaðst fyrst hafa orðið var við að botnlokan hafi verið opnuð þegar svartir flekkir komu á ísinn á Miklavatni. Fljótlega eftir það hafi vatnið í stöðinni litast mikið og fiskur farið að drepast. Vitnið kvaðst hafa vitað að til stóð að opna botnlokuna en ekki vitað hvenær. Vitnið sagði að Miklilax hf. hafi lánað gröfu sem félagið átti upp að Skeiðsfossi og þegar hann kom þar að hafi grafan verið að moka drullu upp úr lóni fyrir neðan stöðina. Drullan hafi verið svört eða svarblá að lit efst uppi við virkjunina en síðan hafi hún blandast vatninu og komist inn í tanka í Miklalaxi. Vitnið taldi að ekki hafi þurft að tæma lónið til að gera við botnlokuna. Í stað þess að tæma lónið hefði verið unnt að nota plankaloku sem er fyrir framan botnlokuna sjálfa og þar með hefði verið unnt að laga botnlokuna. Að sögn vitnisins var plankalokunni lokað 1969 þegar einhver viðgerð fór fram á botnlokunni en þá hafi kafari unnið verkið sem hann geti án þess að setja sig í sérstaka hættu. Vitnið sagði að til þess að gera við steypuskemmdir neðst á stíflumannvirkinu verði að hleypa vatni um botnlokuna. Vitnið taldi að ekki hafi verið neinar skemmdir á stífluveggnum neðar en þar sem alltaf liggur vatn að. Vitnið taldi að unnt hefði verið að moka drullunni sem er við stífluna burt eða að safna henni í rotþró. Vitnið kvaðst hafa séð gögn er varða opnunina 1995. Vitnið sagði að þá hafi ekki verið nauðsynlegt að opna fyrir botnlokuna. Vatn hafi ekki verið byrjað að flæða um efri gáttina þegar botnlokan var opnuð. Vitnið kvaðst ekki sjá neinn tilgang með þessari opnun því yfirfallið hefði getað tekið við þessu vatni. Vitnið sagði að um botnlokuna hafi farið skítugra vatn en það sem hefði runnið yfir yfirfallið. Vitnið sagði að Skeiðsá hafi nokkrum sinnum brotið sér leið úr farvegi sínum meðan hann var stöðvarstjóri. Vitnið sagði að lónið sé 30 gígalítrar að stærð. V. Málsástæður og lagarök gagnstefnda í aðalsök. Gagnstefndi heldur því fram að reikningar hans séu vegna rafmagnsnotkunar gagnstefnanda að Lambanesreykjum í Fljótum og séu gjalddagar frá 3. janúar til 3. júní 1996 í vanskilum samtals að fjárhæð 3.836.926 krónur en gagnstefnandi hafi ekki fengist til að greiða fyrir notkunina. Gagnstefndi styður kröfur sínar í aðalsök við almennar reglur samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfu um dráttarvexti byggir hann á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 en kröfu um málskostnað styður hann við 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda í aðalsök. Gagnstefnandi byggir sýknukröfu sýna í aðalsök á skuldajöfnuði. Gagnstefndi hafi með vítaverðu gáleysi valdið gagnstefnanda tjóni sem hafi haft þær afleiðingar að rekstrargrundvöllur fyrir starfsemi hans hafi brostið. Taldi gagnstefnandi að gagnstefnda hafi mátt vera ljóst að þau skaðlegu efni sem bárust í Miklavatn þegar hleypt var úr Stífluvatni hefðu áhrif á umhverfið. Gagnstefnda hafi af þessum sökum borið skylda til, áður en hleypt var úr vatninu, að kanna áhrif sem slíkt hefði á umhverfið og hreinsa burt öll skaðleg efni með sogtækjum sem hönnuð eru til slíkra verka. Gagnstefndi hafi með háttsemi sinni brotið lög og bakað sér bótaábyrgð samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Gagnstefnandi vísar til gagnstefnu varðandi sundurliðun á því tjóni sem hann varð fyrir en sú krafa sé langtum hærri en krafa gagnstefnda. Varakröfu sína í aðalsök byggir gagnstefnandi á því, að honum beri ekki að greiða fyrir rafmagnsnotkun lengur en til febrúarloka 1996. Á þeim tíma hafi framkvæmdastjóri gagnstefnanda tilkynnt gagnstefnda að félagið væri að hætta rekstri og því beri ekki að greiða fyrir raforku eftir þann tíma. Telur gagnstefnandi það viðtekna venju að eigendaskipti að fasteignum eða félögum séu tilkynnt gagnstefnda símleiðis í því skyni að gerð verði breyting á nafni orkunotanda. Þessi venja sé almennt viðurkennd og ekki tíðkist að tilkynna slíkar breytingar skriflega. Þá bendir gagnstefnandi á að engir reikningar hafi verið lagðir fram er varði orkunotkunina heldur einungis yfirlit og telur gagnstefnandi að þetta geri málatilbúnað gagnstefnda tortryggilegan og með öllu ófullnægjandi. Gagnstefnandi kvaðst hafa beint kröfum að gagnstefnda strax og ljóst varð hvert tjón hans varð og hafi gagnstefndi móttekið bréf vegna þessa. Gagnstefndi hafni hins vegar bótaábyrgð og geri kröfu um dráttarvexti en kröfu um greiðslu þeirra er sérstaklega mótmælt. Gagnstefnandi kvaðst ekki hafa fengið upplýsingar um kröfuna fyrr en við birtingu stefnu enda hafi greiðsluáskorun sem lögð hefur verið fram ekki komist til gagnstefnanda. Hann hafi verið í þeirri trú að gagnstefndi myndi ekki krefjast greiðslu fyrir þessa rafmagnsnotkun enda hafi aðilar átt í samningaviðræðum varðandi bótagreiðslu gagnstefnda. Af þessu sökum sé krafa um dráttarvexti bersýnilega ósanngjörn. Hvað lagarök varðar vísar gagnstefnandi til almennu skaðabótareglunnar, sakarreglunnar og til reglna um skuldajöfnuð. Kröfu um málskostnað byggir hann á 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefnandi byggir gagnsakarkröfur sínar á því að opnun botnlokans hafi valdið honum gífurlegu tjóni og af þeim sökum hafi hann orðið að hætta rekstri. Raunar hafi opnun botnlokans valdið því að ekki er lengur unnt að nota vatn úr Miklavatni til venjulegs fiskeldis. Á því er byggt að forsvarsmönnum gagnstefnda hafi verið fullkomlega ljóst það magn leðju, drullu og lífrænna efna sem var á botni Stífluvatns enda hafi þeir hæglega getað aflað sér upplýsinga um þetta. Þeim hafi borið skylda til að kanna afleiðingar sem losun þessara skaðlegu efna hefði á lífríkið ef þeim yrði hleypt niður árfarveginn í Miklavatn. Þeim hafi verið skylt að fjarlægja efnin með sogtækjum og koma þeim með einhverjum hætti á brott áður en hafist var handa við viðgerð á stíflumannvirkjunum. Hafi þeir verið í vafa um magn efnanna eða eiginleika þeirra hafi þeim verið skylt að láta meta hvaða áhrif losun efnanna hefði á umhverfið áður en ákvörðun var tekin um að hleypa þeim niður ána. Gagnstefnandi byggir á því að rotnun lífrænna efna í drullulagi því sem barst á botn Miklavatns hafi valdið eitrun í vatninu. Eitrunin hafi borist inn í laxeldisstöðina gegnum inntaksmannvirki í Miklavatni og valdið verulegum fiskdauða. Gasmyndun vegna drullunnar hafi orðið viðvarandi vandamál allt frá því að hún barst í vatnið og hafi leitt til þess að æ síðan var yfirvofandi hætta á að fá eitrun inn í stöðvarnar, sem leitt hafi til þess að ekki reyndist grundvöllur fyrir rekstri þeirra til frambúðar. Gagnstefnandi heldur því fram að gagnstefnda hafi í maí og júní 1995 verið kunnugt um afleiðingar opnunarinnar frá því árið áður. Þá hafi einnig verið ljóst að veturinn hafði verið snjóþungur og mikill snjór í fjöllum. Af þeim sökum hafi gagnstefnda borið að hafa yfirborð Stífluvatns lágt til að mæta yfirvofandi leysingarvatni. Starfsmenn gagnstefnda hafi hins vegar sofið á verðinum og vegna skyndilegrar hláku hafi þeir gripið til þess ráðs að opna aftur fyrir botnlokuna og þannig hafi þeir komið í veg fyrir tjón hjá gagnstefnda. Þetta hafi þeir þó gert án þess að huga að umhverfisáhrifum hvað ána og Miklavatn varðaði. Afleiðingin hafi orðið sú að í Miklavatn barst aftur talsverð drulla og aur sem gruggaði vatnið, streituáhrif hafi orðið hjá fiskinum en hann sé viðkvæmur fyrir öllum breytingum og fiskur hafi drepist í stórum stíl úr nýrnaveiki. Gagnstefnandi byggir kröfur sínar í gagnsök ennfremur á því að í hvorugt skiptið hafi verið tilkynnt að til stæði að opna fyrir botnlokuna og forráðamönnum fiskeldisstöðvanna hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig fyrirfram um þessar áætlanir. Gagnstefnandi bendir á að þegar fiskeldisstöðvarnar voru reistar hafi virkjunin starfað í fjölda ára og menn hafi treyst miðlunargildi hennar fyrir vatnasvæðið og jafnframt hafi verið horft til þessa sem öryggisþáttar þegar fiskeldisstöðvarnar voru reistar. Fram að þessum tíma hafi ekki verið nein vandkvæði á vorin vegna leysinga. Gagnstefnandi bendir á að fiskeldisstöðin að Hraunum geti ekki sótt vatn annað en í Miklavatn en Hrauná sé svo vatnslítil að hún sjái stöðinni engan veginn fyrir vatni. Auk þess verði að blanda sjó í vatnið. Gagnstefnandi reisir kröfur sínar einnig á því að með framferði sínu hafi gagnstefndi á ólögmætan hátt framið stórkostlega spjöll á íslenskri náttúru, gagnstefnanda og öðrum til verulegs fjárhagslegs tjóns. Gagnstefndi hafi með háttsemi sinni brotið gegn IX. kafla vatnalaga nr. 15/1923 um óhreinkun vatna. Ekki sé vitað til þess að ráðherra hafi veitt gagnstefnda heimild til opnunarinnar í samræmi við 2. tl. 83. gr. laganna eða yfirleitt til þessa að breyta vatnsyfirborðinu í Stífluvatni eins og áskilið er í 133. gr. laganna 1. tölulið. liðum a., d. og e. Vísar hann ennfremur til víðtæks bótaákvæðis sem finna má í 136. gr. vatnalaga varðandi framkvæmdir sem unnar eru án leyfis. Gagnstefnandi byggir á því að sönnuð tengsl séu milli opnana stíflulokans og dauða fiskjar í fiskeldisstöðinni með vísan til skýrslna sérfræðinganna Jóns Kristjánssonar og Gísla Jónssonar sem lagðar hafi verið fram í málinu. Í ljósi skýrra brota gagnstefnda á nefndum ákvæðum vatnalaga beri hann sönnunarbyrgði fyrir því að opnunin hafi ekki haft áhrif á sjúkdómsferli í fiskeldisstöðinni sem orsökuðu dauða fiskjar í stórum stíl. Í þessari öfugu sönnunarbyrgði felist einnig að gagnstefndi verði að sanna að tjón gagnstefnanda sé minna en fram komi í gangstefnu. Þá bendir gagnstefnandi á að vegna þess mikla fjárhagstjóns sem hann hafi orðið fyrir sé honum ómögulegt að láta fara fram umfangsmikla og kostnaðarsama úttekt á lífríki Miklavatns. Gagnstefnandi kveðst vita til þess að gagnstefndi hafi látið fara fram athugun á umhverfisáhrifum opnunarinnar árið 1994 á lífríki Fljótár og í ljósi þeirrar niðurstöðu hafi verið gert samkomulag við veiðiréttareigendur um greiðslu bóta. Gagnstefnandi heldur því fram að hann hafi ekki fengið að sjá þessa skýrslu og að gagnstefndi hafi einnig látið reikna út það magn efna sem fór niður í Miklavatn en skýrslan hafi ekki verið sýnd honum. Þá bendir gagnstefnandi á að framkvæmdastjóri gagnstefnda hafi í fjölmiðli gefið út yfirlýsingu sem skilja megi þannig að nákvæm úttekt yrði gerð á öllum umhverfisáhrifum opnunarinnar og að allt tjón af hennar völdum yrði bætt. Þá bendir gagnstefnandi á að í fundargerð vegna fundar í veiðifélagi Miklavatns og Fljótár sé bókað að nafngreindur starfsmaður gagnstefnda hafi fullyrt að ekki þyrfti að opna botnlokann næstu 20 árin og að gagnstefndi hefði boðist til að bæta tjón vegna opnunarinnar. Gagnstefnandi byggir á því að gagnstefndi sé skaðabótaskyldur, á grundvelli nefndrar bótareglu vatnalaga og almennu skaðabótareglunnar, gagnvart sér vegna þess tjóns sem gagnstefndi olli en gagnstefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við opnun botnlokans. Tjónið felist í miklum fiskdauða í stöðinni, sem annarsvegar megi rekja til eitrunarinnar í byrjun apríl 1995 og hins vegar til nýrnaveiki sem blossaði upp í kjölfar opnunarinnar í júní 1995. Auk þess sé verulegt tjón vegna þess að rekstrargrundvöllur stöðvarinnar brast. Við útreikning á tjóni sínu leggur gagnstefnandi eftirfarandi forsendur til grundvallar. a) Skráningargögn frá fiskeldisstöðvum við Miklavatn um magn fiskjar í kerjum á hverjum tíma. b) Gögn um verð og framleiðslukostnað fiskjar frá Kontali Analysa A/S. Það fyrirtæki sérhæfi sig í skýrslugerð, áætlunum og markaðsrannsóknum á fiski og sjávarafurðum. Vinna fyrirtækisins byggist á skýrslum sem norskum framleiðendum í fiskiðnaði er lögskylt að senda til stofnunar sem samsvari Fiskistofu hér á landi. c) Upplýsingar frá forsvarsmönnum gagnstefnanda um áætlaðan líftíma fjárfestingar í greininni og áætlaðan byggingarkostnað stöðvar á öðrum stað. Aðalkrafa gagnstefnanda nú miðar við að framleiðsla hefði haldist óbreytt í fram til ársins 2004, sundurliðast þannig: Tjón ársins 1995. Skráður fiskadauði var sem hér segir: Frá apríl til miðs júní 1995 26.560 fiskar, meðalþyngd 532 gr. Frá miðjum júní til nóvember 41.400 fiskar, meðalþyngd 400 gr. samtals 67.960 fiskar. Áætlaður fjöldi fiska sem lifði en náði ekki frekari þyngdaraukningu 10.000 fiskar samtals 77.960 fiskar. Gagnstefnandi miðar við að fiskurinn sem drapst hefði verið alinn í sláturstærð sem er 3,5 kg. og telur rétt að draga kostnað við að ala þá í þá þyngd frá. Reiknar hann því tjón sitt þannig: 77.960 fiskar. x 3,5 kg. x NOK 29,58 pr. kg. samtals NOK 8.071.199 Frá dregst 77.960 fiskar x 3,5 kg. x (17,60-2,50) NOK 15.10 pr. kg. NOK 4.120.186 Tjón vegna fiskadauða samtals NOK 3.951.013 Tjón vegna vaxtartaps fiskjar á árinu 1995: 200.000 kg. x (29,58-15,10) NOK 14,48NOK 2.896.000 Samtals tjón á árinu 1995NOK 6.847.013 Miðað við gengi ísl. kr. 2. október 1995 10.304IKR 70.551.621 Áætlað tjón á árinu 1996. Söluverð fiskjar NOK 26,51 Eldiskostnaður í sláturstærðNOK 19,56 Hagnaður pr. kílóNOK 6,95 Áætlað heildar framleiðslumagn 750.000 kg. x 6,96NOK 5.212.500 Miðað við gengi ísl. kr. 1. október 1996 10.2990IKR 53.683.537 Áætlað tjón á árinu 1997 Söluverð fiskjar NOK 26,31 Eldiskostnaður í sláturstærðNOK 19,67 Hagnaður pr. kílóNOK 6,64 Áætlað heildar framleiðslumagn 750.000 kg. x 6,64NOK 4.980.000 Miðað við gengi ísl. kr. 1. október 1997 9.992IKR 49.760.160 Samtals tjón áranna 1995,1996 og 1997IKR 173.995.318 Samkvæmt þessu sé ljóst að arðsemi reiknist u.þ.b. NOK 5.000.000 á ári. Líftími stöðvar sem þessarar er 15 ár þannig að álykta má að árið 2004 hefði hún þurft fullkominnar endurnýjunar við. 7 ár (1997-2004) x NOK 5.000.000NOK 35.000.000 Miðað við gengi ísl. kr. 22. október 1997 9,107ÍKR 318.745.000 Heildartjón, sem er krafa gagnstefnanda, nemi því ÍKR 492.740.318 Hvað lagarök fyrir gagnkröfum sínum varðar vísar gagnstefnandi til vatnalaga nr.15/1923 og almennu skaðabótareglunnar. Varðandi dráttarvexti vísar hann til III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 en um málskostnað vísar hann til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök gagnstefnda í gagnsök. Gagnstefndi byggir á því að Miklilax hf. hafi verið eigandi stöðvarinnar þegar hleypt var úr Stífluvatni vorið 1994. Bú Miklilax hf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og við sölu á eignum þess seinni hluta ársins 1994 til gagnstefnanda hafi legið fyrir að stöðin var sýkt af nýrnaveiki. Þegar sýktur fiskur og aðrar eignir búsins voru seldar hafi þetta legið ljóst fyrir. Gagnstefndi kveðst hafa munnlegar upplýsingar, frá skiptastjóra þrotabúsins, fyrir því að mögulegar bótakröfur á hendur gagnstefnda hafi ekki verið seldar gagnstefnanda. Á þeim tíma sem salan fór fram hafi legið fyrir að Miklilax hf. hafði áskilið sér allan rétt gagnvart gagnstefnda vegna hugsanlegra skaðabóta. Því sé það þrotabú Miklalax sem eigi bótarétt, ef hann sé til staðar, en ekki gagnstefnandi enda hafi bótakrafan ekki verið framseld til gagnstefnanda. Af þessu megi ráða að sýkna beri gagnstefnda af kröfum gagnstefnanda vegna aðildarskorts, sbr. 16. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnstefndi byggir sýknukröfu sína ennfremur á því að 136. gr. vatnalaga eigi ekki við í þessu máli eins og gagnstefnandi heldur fram. Þá sé skilyrðum almennu skaðabótareglunnar, einkum er varðar ólögmæti og orsakatengsl, ekki uppfyllt og að auki sé tjón gagnstefnanda með öllu ósannað. Gagnstefndi bendir á að IX. kafli vatnalaga eigi við um iðjuver en ekki orkuver eins og það sem hann reki. Skilgreiningu á þessum hugtökum sé að finna í 1. gr. vatnalaga en gerður sé greinarmunur á iðjuveri og orkuveri. Gagnstefndi kveður að horfa beri til VI. kafla vatnalaga varðandi vatnsmiðlanir. Í 73 gr. komi fram að gagnstefnda hafi ekki einungis verið heimilt að halda mannvirkjum sínum við heldur hafi honum beinlínis verð skylt að gera það. Gagnstefndi byggir ennfremur á því að hann hafi leyfi til að reka umrædda virkjun og að viðgerðir þær sem fram fóru á árinu 1994 hafi verið óumflýjanlegar og nauðsynlegar til að tryggja öryggi mannvirkjanna og þar með hafi háttsemi hans hvorki verið saknæm né ólögmæt. Gagnstefndi byggir ennfremur á því að engar sannanir liggi fyrir um orsakatengsl milli háttsemi hans og þess tjóns sem gagnstefnandi telur sig hafa orðið fyrir. Raunar telur gagnstefndi sannað að engin tengsl séu þarna á milli. Ekkert liggi fyrir um það að nýrnaveikismitið sem kom upp í fiskeldisstöðinni sé af orsökum sem hann beri ábyrgð á. Þvert á móti bendi gögn málsins til þess að smitið hafi verið komið upp í stöðinni löngu áður en atvik þau sem þetta mál fjallar um áttu sér stað. Orsakir smitsins megi fyrst og fremst rekja til seiðaeldisstöðvarinnar. Gagnstefndi telur að samkvæmt skýrslu dýralæknis fisksjúkdóma, sem liggur fyrir í málinu, megi ráða að nýrnaveikismit var komið í stöðina 13. apríl 1994 en sjúkdómurinn hafi langan meðgöngutíma. Af þessu megi ráða að nýrnaveikin var komin í stöðina áður en miðlunarlónið var tæmt vorið 1994. Eins og áður er getið vissi gagnstefnandi af því að nýrnaveiki hafði komið upp í stöðinni þegar hann keypti hana ásamt fiski og því tók hann á sig áhættu sem því var samfara. Í samræmi við meginreglur skaðabótaréttar beri gagnstefnanda að bera tjón sitt sjálfur enda liggi ekki fyrir orsakatengsl milli tjóns hans og háttsemi gagnstefnda. Að mati gagnstefnda ber ekki að skilja viðtal við forsvarsmann gagnstefnda, það, sem gagnstefnandi hefur vísað til, svo að hann hafi lýst því yfir að allt tjón yrði bætt. Forsvarsmaðurinn hafi einungis lýst því yfir að kannað yrði hvaða áhrif tæming lónsins hafi haft. Í framhaldi af slíkri athugun yrði skoðað með greiðslu bóta. Yfirlýsingin hafi að sjálfsögðu grundvallast á þeirri forsendu að bótaskylda samkvæmt lögum væri fyrir hendi. Varðandi lagarök fyrir kröfu sinni vísar gagnstefndi til almennra reglna íslensks skaðabótaréttar, til skilyrða almennu skaðabótareglunnar svo til tilvitnaðra ákvæða vatnalaga nr. 15/1923. Þá er og vísað til laga nr. 91/1991 varðandi aðildarskort. Bæði í aðal- og varakröfu er gerð krafa um málskostnað úr hendi gagnstefnanda. Krafan byggir á XXI. kafla laga um meðferð einkamála. Loks bendir gagnstefndi á að gagnsökin nái ekki til virðisaukaskattskyldrar starfsemi gagnstefnda og því verði að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Varakrafa gagnstefnda. Gagnstefndi byggir á því að ekki sé unnt að leggja dómkröfur gagnstefnanda til grundvallar verði talið að hann eigi bótarétt á annað borð. Því verði að dæma lægri bætur að álitum. Gagnstefnandi beri sjálfur áhættuna af ýmsum þeim þáttum sem sannað er að hafa valdið nýrnaveikinni, svo sem mikil lífræn mengun í Miklavatni sem stafar af sjálfri eldisstarfseminni auk ýmissa annarra áhættuþátta. Vararaðili hafi keypt stöðina seinnipart árs 1994. Nýrnaveiki hafi verið staðfest í stöðinni 7. júní það ár og tilkynnt Miklalaxi hf. með bréfi 13. júní 1994. Þannig hafi gagnstefnanda verið ljóst að fiskur sem þeir keyptu hafði smitast af nýrnaveiki. Þegar kaupin áttu sér stað hafi verið búið að hleypa úr lóninu vegna viðgerða á botnlokunni. Þannig gat gagnstefnanda ekki dulist sú áhætta sem fólgin var í kaupum á þessari eign. Jafnframt verði að benda á að fyrrverandi framkvæmdastjóri Miklalax hf. varð framkvæmdastjóri gagnstefnanda. Gagnstefnandi hafi auk þessa rekið áhættusaman rekstur við vatn og vatnsfall þar sem gagnstefndi hafði áratugum saman haft leyfi til reksturs vatnsaflsvirkjunar. VI. Niðurstaða. Aðalsök. Í aðalsök byggir gagnstefndi kröfur sínar á reikningsyfirlitum sem frammi liggja í málinu. Ekki er um það deilt að gagnstefnandi keypti raforku af gagnstefnda. Sýknukrafa gagnstefnanda byggist á skuldajöfnuði en krafa hans á hendur gagnstefnda er til úrlausnar í gagnsök. Forsvarsmaður gagnstefnanda, vitnið Gunnar Reynir Pálsson bar fyrir dóminum að hann hafi í lok febrúar 1996 tilkynnt gagnstefnda að félagið væri hætt rekstri og að nýtt félag, Stormøllen, væri tekið við. Fallast verður á með gagnstefnanda að almennt tíðkist að orkukaupendur tilkynni orkuseljendum símleiðis að þeir séu hættir orkukaupum og seljandi skipti þá um nafn á kaupanda ef nýr kaupandi tekur við á sama stað. Maður sá sem vitnið Gunnar Reynir kvað hafa tekið við tilkynningu hans er nú látinn og verður því byggt á fullyrðingu vitnisins Gunnars Reynis. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til annars en að reikningsyfirlit gagnstefnda sé rétt og verður krafa hans vegna raforkusölu því tekin til greina, svo sem fram kemur í varakröfu gagnstefnanda, að fjárhæð 2.368.848 krónur. Ætla verður að forsvarsmönnum gagnstefnanda hafi verið kunnugt um skuld sína við gagnstefnda og þó þeir telji sig eiga kröfu til skuldajafnaðar hefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að gangstefndi hafi fallist á að fella skuldina niður vegna tjóns sem hann olli gagnstefnanda. Hins vegar lét gagnstefndi ekki birta greiðsluáskorun fyrir forsvarsmönnum gagnstefnanda en það mátti hæglega gera þó þeir séu búsettir í Noregi. Raunar verður ekki séð að hann hafi aðhafst annað en að reyna að birta greiðsluáskorun á heimili gagnstefnanda í Fljótum fyrr en með útgáfu stefnu. Þá hefur gagnstefndi ekki lagt fram afrit reikninga fyrir kröfu sinni þrátt fyrir að tilefni hafi gefist til þess eftir að greinargerð gagnstefnanda kom fram. Verður krafa um dráttarvexti á fjárhæðina því tekin til greina frá birtingu stefnu eins og nánar greinir í dómsorði. Gagnsök. Af gögnum málsins má ráða að gagnstefnandi skiptir meintu tjóni sínu fyrst og fremst í þrjá þætti. Í fyrsta lagi á því að nýrnaveiki hafi komið upp í stöðinni vorið 1994 og staðfest var 7. júní það ár. Í öðru lagi á eitrun af völdum brennisteinsvetnis 1. apríl 1995. Í þriðja lagi á dauða fiskjar í framhaldi af opnun botnloku í júní 1995. Verður leyst úr hverjum þessara þátta sérstaklega. Nýrnaveiki sem upp kom í laxeldisstöðinni vorið 1994. Gagnstefnandi keypti nánast allar eignir þrotabús Miklalax hf. í tvennu lagi. Fyrst keypti hann allan fisk í stöðinni og síðan fasteignir og ýmislegt lausafé. Kaupsamningar vegna þessa hafa ekki verið lagðir fram í málinu. Að frama er rakinn framburður Jim Rodger Nordly en hann bar að gagnstefnandi hafi verið raunverulegur kaupandi fiskjarins þó svo að kaupin hafi farið fram í nafni NFO gruppen A/S. Fallast verður á þessa fullyrðingu enda ljóst að skammur tími var til stefnu til að stofna félag á Íslandi sem yrði aðili að kaupunum og verður ekki betur séð en að Norræna Sjóeldið hf. hafi verið stofnað án tafar eftir að kaupin voru gerð. Af þessum sökum verður á því byggt að gagnstefnandi hafi a.m.k. eignast rétt yfir fiskinum sem NFO gruppen A/S átti en NFO gruppen A/S átti allt hlutafé í Norræna sjóeldinu hf. Gagnstefnandi byggir á því að sú framkvæmd gagnstefnda að hleypa úr Stíflulóni snemma vors 1994 hafi leitt til þess að nýrnaveiki kom upp í stöðinni þetta sama vor. Þegar gagnstefnandi keypti fiskinn af þrotabúi Miklalax hf. þann 23. ágúst 1994 hafði þessi aðgerð þegar gengið um garð og þá lá fyrir að nýrnaveiki var komin upp í stöðinni. Vitnið Kristján Ólafsson, hæstaréttarlögmaður og skiptastjóri í þrotabúi Miklalax hf. bar að fljótlega eftir að hann tók við skiptastjórn hafi honum verið gerð grein fyrir því að hugsanlega mætti rekja veiki sem upp kom í stöðinni til þess að hleypt var úr Stífluvatni. Hann sagði að á skiptafundi sem sérstaklega var boðað til til að taka afstöðu til málssóknar á hendur gagnstefnda vegna þessa hafi sú ákvörðun verið tekin að þrotabúið höfðaði ekki mál. Búnaðarbankana Íslands hafi aftur á móti verið gefin heimild til að höfða mál vegna þessa í eigin nafni og á eigin kostnað. Þá bar hann einnig að hugsanleg krafa vegna þessa hafi ekki verið framseld til gagnstefnanda. Að þessu virtu liggur fyrir að gagnstefnandi á ekki aðild að málssókn út af hugsanlegu tjóni sem varð áður en hann keypti fiskinn í stöðinni enda hefur hann ekki fengið kröfu vegna þessa framselda til sín. Sökum þessa aðildarskorts verður ekki fjallað um málsástæður gagnstefnanda sem reistar eru á því, að komast hefði mátt hjá því að tæma lónið vorið 1994 þó svo skipt væri um botnloku, að forsvarsmönnum gagnstefnda hafi verið ljóst að mikið magn af drullu og lífrænum efnum bærist í Miklavatn, að þeim hafi verið skylt að láta meta áhrif aðgerðarinnar á umhverfið áður en hleypt var úr lóninu, að brotið hafi verið gegn ákvæðum IX. kafla vatnalaga, að gagnstefndi hafi framið skaðabótaskyld spjöll á íslenskri náttúru, að gagnstefndi hafi þurft leyfi til að ráðast í þessa aðgerð svo og að forsvarsmönnum gagnstefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig áður en opnað var. Tjón sem varð í stöðinni vegna eitraðs brennisteinsvetnis 1. apríl 1995. Hvað þetta tjón varðar byggir gagnstefnandi á því að mikið magn lífrænna efna hafi borist niður í Miklavatn úr Stífluvatni þegar hleypt var úr því vorið 1994, sem síðan hafi rotnað og valdið dauða fiskjar í stöðinni. Vitnið Alfreð Gestur Símonarson kafari bar fyrir dóminum að á inntaksröri stöðvarinnar hafi verið 10 til 15 cm lag af drullu. Í skýrslu sem vitnið staðfesti fyrir dóminum kemur fram að 10 til 15 cm drullulag hafi sest á leirbotn vatnsins. Út frá þesum upplýsingum reiknaðist vitninu Jóni Kristjánssyni til að um ein milljón rúmmetrar af seti hafi borist í Miklavatn. Vitnið Kristján Már Sigurjónsson verkfræðingur taldi hins vegar að magnið hafi verið nærri 10.000 rúmmetrum að hámarki 30.000 rúmmetrar. Af mælingum frá vatnamælingum Orkustofnunar sem liggja frammi í málinu má sjá að dagana 21. til 23. mars, en það eru fyrstu þrír dagarnir sem lokan var opnuð, runnu 658.368 rúmmetarar í gegnum botnlokuna. Samkvæmt dagbók stöðvarinnar fór rennslið þann 21. mars mest upp í 8 rúmmetara á sekúndu og var lónið tómt strax þann 22. mars. Dagana 22. til 25 mars hélst rennslið nokkuð jafnt að meðaltali 1,5 rúmmetrar á sekúndu. Í dagbókinni er tekið fram að fyrstu dagana hafi verið mikill framburður af leir og grjóti. Ljóst er að umtalsvert magn af lífrænum efnum rann niður ána en það magn var hins vegar hvergi nærri eins mikið og gagnstefnandi heldur fram og byggir á heldur mun nær því sem fram kemur í útreikningum Verkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen. Með hliðsjón af þessu og því að mest af aurnum hefur farið strax eftir að lokan var opnuð svo og því að mikill aur hefur sest til í Fljótá er óhugsandi að meira en 50.000 rúmmetrar hafi farið í Miklavatn úr Stífluvatni vorið 1994. Einnig ber að hafa í huga að frá ósum Fljótár að inntaksrörum laxeldisstöðvarinnar eru u.þ.b. 5 km og á þeirri leið hefur mikið magn framburðar fallið til botns. Hér ber einnig að horfa til þess að hvorugur aðila lét gera mælingar eða rannsóknir á botni Miklavatns eða straumum í vatninu fyrir og eftir opnun botnlokunnar 1994. Fram kom hjá vitnum að Miklavatn er viðkvæmt frá náttúrunnar hendi. Þar séu náttúrulegar sveiflur miklar og vatnið hafi drepið af sér fisk og þorskur og ýsa komið í stað silungs. Í þessu sambandi má nefna að fram kemur í skýrslu vitnisins Jóns Kristjánssonar að heimamenn hafi tjáð honum að 1983 hafi fundist brennisteinslykt og dauður fiskur í vatninu. Þessa sama tilfellis er einnig getið í skýrslu Tuma Tómassonar. Hér ber og að líta til þess að forsvarsmenn gagnstefnanda þeir Jim Rodger Nordly og síðar Gunnar Reynir Pásson vissu, þegar gagnstefnandi keypti eignir þrotabúsins af þessari opnun og því að aur og lífræn efni höfðu borist inn í stöðina vorið 1994. Ber gagnstefnandi því áhættuna af því að hafa ekki kynnt sér ástand Miklavatns. Þegar allt þetta er virt er ósannað að opnun botnlokunnar vorið 1994 og sá aur sem barst í Miklavatn í tengslum við þá opnun hafi valdið eitrun vegna brennisteinsvetnis í vatninu 1. apríl 1995. Dauði fiskjar í stöðinni í júní til nóvember 1995. Af framburði vitna má ráða að veturinn 1994 til 1995 var óvenju snjóþungur í Fljótum og sennilega einn sá snjóþyngsti á öldinni. Vorið var líka kalt þannig að leysingar á láglendi voru litlar. Það gerðist síðan þann 8. júní að mikil hlýindi byrjuðu með þeim afleiðingum að asahláka varð bæði á há- og láglendi. Öllum var ljóst að snjór myndi einhvern tíma bráðna þetta sumar en það eina sem starfsmenn gagnstefnda gátu gert var að hafa lítið í Stíflulóni. Af gögnum Vatnamælinga Orkustofnunar má ráða að þann 1. júní 1995 voru 4 gígalítrar í lóninu, sem er lítið miðað við árstíma. Innrennsli í lónið í júnímánuði var samkvæmt sömu gögnum rúmir 86 gígalítar sem er nærri þrefalt rúmtak lónsins (30 Gl). Mesta fimm daga meðaltalsinnrennsli í júní var dagana 11. til 15. var það 62,7 rúmmetrar á sekúndu. Þessa daga runnu hins vegar að meðaltali 43,4 rúmmetrar úr lóninu á sekúndu. Að kvöldi 12. júní braust Skeiðsá úr farvegi sínum og hætti að renna í lónið og var því ekki hægt að miðla rennsli hennar. Ljóst er að með þeim aðgerðum sem starfsmenn gagnstefnda gripu til hafi þeir komið í veg fyrir enn meira flóð. Þessar leysingar voru því svo miklar að þrátt fyrir opnun botnloku streymdi meira í lónið en úr því. Af þessum sökum ber gagnstefndi ekki ábyrgð á því að Miklavatn varð svo gruggugt sem raun varð á. Var í þessu tilfelli ekki ástæða fyrir gagnstefnda að vara sérstaklega við þessum flóðum enda voru þau af náttúrunnar hendi. Með hliðsjón af því sem að framan hefur verið rakið hefur ekkert það komið fram í málinu sem leiðir til þess að gagnstefndi hafi með háttsemi sinni orðið þess valdandi að gagnstefnandi gæti ekki lengur ræktað fisk í laxeldisstöð sinni við Miklavatn í Fljótum. Hefur gagnstefnandi ekki sýnt fram á að gagnstefndi beri ábyrgð á því tjóni sem hann telur sig hafa orðið fyrir og er gagnstefndi sýknaður af gagnkröfum gagnstefnanda. Með hliðsjón af málavöxtum öllum þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu bæði í aðal og gagnsök. Dóminn kveða upp Halldór Halldórsson, dómstjóri ásamt meðdómsmönnunum Eymundi Sigurðssyni, rafmagnsverkfræðingi og Höllu Jónsdóttur, fisksjúkdómafræðingi. Dómsuppsaga hefur dregist vegna orlofs og anna dómsformanns en sakflytjendur hafa lýst því yfir að þeir telji ekki þörf á endurflutningi málsins. Gagnstefnandi, Norræna sjóeldið hf. greiði gagnstefnda, Rafmagnsveitum ríkisins, 2.368.848 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19 ágúst 1999 til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í aðal og gagnsök fellur niður.
|
Mál nr. 545/2002
|
Fjársvik Umferðarlagabrot Hegningarauki
|
G var dæmdur í 9 mánaða fangelsi fyrir fjársvik o.fl. Hafði G í sviksamlegum tilgangi stofnað til reikningsviðskipta við verslunina B hf. og blekkt starfsmenn hennar til frekari reikningsviðskipta með því að greiða skuld fyrir úttektir með tékka, sem hann gaf heimildarlaust út í eigin nafni á tékkaeyðublað í eigu húsfélags og áritaði með bleki sem hvarf þremur dögum síðar. Jafnframt auglýsti hann í dagblaði símasölu á tilgreindum vörutegundum þar sem fólki var gefinn kostur á að panta símleiðis vörur á heildsöluverði og blekkti fólk sem hringdi í tilgreint símanúmer til að greiða nánar tiltekna fjárhæð fyrir vörulista og aðgang að frekari viðskiptum þrátt fyrir að hann hafi hvorki haft á boðstólum þær vörur sem auglýstar voru né staðið í nokkrum viðskiptasamböndum um öflun þeirra.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. desember 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af þeirri háttsemi sem honum er að sök gefin í 1. og 2. tölulið I. kafla ákæru, en til vara að refsing hans verði milduð. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða. Ákærði var dæmdur 24. apríl 1996 fyrir skjalafals og 19. desember 2001 fyrir fjárdrátt í maí og júní 2000. Í bæði skiptin hlaut hann fangelsi í tvo mánuði, skilorðsbundið í 2 ár. Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til þessa sakaferils hans og 77. gr. almennra hegningalaga nr. 19/1940. Verður jafnframt að gæta þess að með háttsemi sinni í 2. tölulið I. kafla ákæru beitti hann fjölda manns blekkingum og hefur ekki bætt að fullu fyrir brot sín. Með vísan til þess sem að framan greinir og forsendna héraðsdóms að öðru leyti er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 9 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Goði Jóhann Gunnarsson, sæti fangelsi í 9 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 25. október sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík hinn 18. mars 2002 á hendur Goða Jóhanni Gunnarssyni, Klukkurima 29, Reykjavík, kt. 240970-3179, fyrir fjársvik og brot á umferðarlögum á árinu 2001 svo sem rakið er: I. Fjársvik: 1. Þann 23. apríl 2001 í sviksamlegum tilgangi stofnað til reikningsviðskipta við verslun BYKO hf., kt. 460169-3219, Skemmuvegi 2, Kópavogi, með úttektarheimild allt að kr. 500.000 á mánuði, sem greiðast átti í síðasta lagi 20. næsta mánaðar, og hafa jafnframt þann 15. júní blekkt starfsmenn verslunarinnar til frekari reikningsviðskipta með því að greiða skuld fyrir úttektir frá 25. maí til þess dags með tékka að fjárhæð kr. 488.844, sem hann gaf heimildarlaust út í eigin nafni á tékkaeyðublað í eigu húsfélagsins að Klukkurima 27-47, Reykjavík, og áritað með bleki sem hvarf 3 dögum eftir áritun og náð þannig að taka út á tímabilinu frá 25. maí til 18. júní vörur að andvirði alls kr. 685.484, sem ákærði gat ekki greitt. 2. Þann 5. nóvember auglýst í Fréttablaðinu undir nafninu „Costgo, Pöntunarlistinn-Amerísk dreifing” símasölu á tilgreindum vörutegundum, þar sem fólki var gefinn kostur á að panta símleiðis frá stærstu birgjum heims vörur á heildsöluverði, sem afhendast áttu ýmist samdægurs eða með 5 daga afhendingarfresti og hafa jafnframt, í Reykjavík sama dag og þann næsta, blekkt fólk sem hringdi í tilgreint símanúmer til þess að greiða inn á bankareikninga ákærða kr. 5.000 fyrir svonefndan Costgo-vörulista og aðgang að frekari viðskiptum þrátt fyrir að ákærði hefði hvorki á boðstólum þær vörur sem auglýstar voru né stæði í nokkrum viðskiptasamböndum um öflun þeirra og náð þannig að blekkja 85 manns til að greiða alls kr. 450.750 vegna væntanlegra viðskipta. Framangreind brot eru talin varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II. Brot á umferðarlögum: Fimmtudaginn 27. september, ekið bifreiðinni YG-489 með 84 km hraða á klst. norður Strandveg norðan Gufunesvegar þar sem leyfður hámarkshraði er 50 km á klst. Þetta er talið varða við 1. mgr. 37. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir ofangreind brot. Í málinu ef af hálfu BYKO hf., kt. 460169-3219, krafist skaðabóta kr. 275.651 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 18. júní 2001 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði alfarið sýknaður af I. ákærulið lið 1 og 2, en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa, þá er krafist vægustu refsingar vegna II. ákæruliðar. Þess er krafist að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Loks krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna og réttargæsluþóknunar að mati dómsins. Málsatvik og málsástæður Við aðalmeðferð málsins gaf ákærði skýrslu fyrir dómi og vitnin Valmundur Ingi Pálsson gjaldkeri hjá BYKO, Guðmundur Helgi Ólafsson skrifstofustjóri hjá BYKO, Sigurður Steinarsson viðskiptaráðgjafi hjá BYKO, Sveinbjörn Guðbjarnarson útibússtjóri Landsbanka Íslands í Hamraborg, Guðrún Hrönn Ingimarsdóttir gjaldkeri hjá BYKO, Birgir Örn Einarsson innkaupafulltrúi hjá Nýherja, Ingibjörg Reynisdóttir framkvæmdastjóri hjá Skúlasyni hf., Ingibjörg Lárusdóttir flugfreyja, Harpa Guðmundsdóttir skrifstofumaður, Sveinbjörn Ólafsson nemi, Kolbrún Vilhjálmsdóttir nemi, Guðlaugur Kr. Jónsson öryggisvörður, Helga Steinunn Þorbjarnardóttir verkakona, Kári Pétur Sveinsson, Hafliði Þórðarson rannsóknarlögreglumaður og Heiðbjört Gunnlaugsdóttir leiðbeinandi. I. kafli, 1. liður Upphaf máls þessa er það að hinn 20. júní 2001 lagði Valmundur Ingi Pálsson, fyrir hönd BYKO hf., fram kæru hjá lögreglunni í Kópavogi á hendur Goða Jóhanni Gunnarssyni, ákærða í máli þessu, fyrir fjársvik. Kæran laut að því að ákærði hefði verið í reikningsviðskiptum hjá BYKO síðan 23. apríl sama ár og hefði úttektarheimild verið allt að 500.000 krónur. 15. júní hefði ákærði lagt fram útfylltan tékka að fjárhæð 488.844 krónur sem greiðslu fyrir gjaldfallna skuld sína. Þetta hefði verið föstudaginn 15. júní og eftir að reikningurinn hefði verið opnaður aftur hafi ákærði tekið út vörur hjá Elko fyrir 190.309 krónur, 15., 16. og 18. júní. Samkvæmt kærunni var tékkinn lagður inn í banka mánudaginn 18. júní en þá kom í ljós að tékkinn reyndist vera úr afturkölluðu tékkhefti í eigu húsfélagsins Klukkurima 27-47. Prókúra ákærða á þann reikning hafði verið afturkölluð 30. apríl það ár. Fram kemur einnig í kærunni að tékkinn sem lagður var fram virtist óútfylltur. Samkvæmt gögnum málsins dofnaði smám saman það sem ritað var á tékkann og var hann allt að því ólæsilegur þegar leggja átti hann inn í banka. Kærandi lagði fram gögn um úttektir ákærða hjá BYKO og Elko fyrir samtals 685.484 krónur. Ákærði var handtekinn 20. júní 2001. Við yfirheyrslu hjá lögreglu kannaðist hann við yfirlit viðskiptareiknings hjá BYKO hf. og kvittanir fyrir úttektunum og kvaðst ekkert hafa við þau gögn að athuga. Fyrst í stað neitaði hann að hafa fyllt út tékkann til að greiða með skuld sína, kvaðst hann hafa skilið eftir óútfyllt eyðublað og 488.844 krónur í reiðufé. Þegar honum var sýnt eyðublaðið og kynnt rannsókn á því kvaðst hann hafa fyllt út tékkann að hluta en kvaðst ekki muna að hve miklu leyti. Penninn hefði verið bleklaus og hefði hann því hætt við er hann hefði áttað sig á að hann hefði ekki umboð til að gefa út tékka á þennan reikning. Nokkru síðar í sömu yfirheyrslu breytti ákærði enn framburði sínum og eftir að hafa ráðfært sig við verjanda sinn viðurkenndi hann að hafa fyllt út tékkaeyðublaðið með fatapenna sem væri með bleki sem hefði þann eiginleika að hverfa eftir u.þ.b. tvo daga. Kvaðst ákærði hafa gert þetta í því skyni að blekkja starfsmenn BYKO í viðskiptum. Ákærði vísaði á penna þann sem hann hafði notað til útfyllingarinnar. Lögð hafa verið fram í dóminum gögn um rannsókn á tékkanum með svonefndri ESDA-aðferð. Kemur fram að með henni megi sýna fram á þrýstingsför í pappír sem ósýnileg séu berum augum. Í niðurstöðu rannsóknarskýrslunnar, sem dagsett er 27. október 2001, segir að tékkinn hafi verið áritaður með nafninu Goði Gunnarsson, stílaður á handhafa fyrir fjárhæðinni 488.844 krónur. Einnig segir að tékkinn hafi verið fylltur út með penna sem hafi blek sem hverfi, þ.e. verði ósýnilegt berum augum. Penni sem komið hefði til rannsóknar ásamt tékkanum hafi verið þess konar penni. Fyrir dómi neitaði ákærði Goði Jóhann Gunnarsson sök. Kvaðst hann hafa sótt um að opna viðskiptareikning hjá BYKO vegna þess að sambýliskona hans hefði flutt út og tekið öll raftæki af sameiginlegu heimili þeirra. Hann hefði þurft að kaupa ný tæki og hefði ætlað að gera það í Elko, en viðskiptakort BYKO hafi einnig verið hægt að nota við úttektir þar. Aðspurður um úttektarheimild kvaðst ákærði fyrst í stað hafa fengið 300.000 króna heimild en síðan fengið hana hækkaða í 500.000 krónur. Aðspurður hvort hann hefði talið sig geta greitt fyrir úttektir sínar játti ákærði því og kvað íbúð sem hann ætti hafa staðið til fullnustu skuldar hans. Föstudaginn 15. júní hefði hann fyllt út tékka til greiðslu á úttekt eins mánaðar, 488.844 krónur, með fatamerkingapenna en hefði ekki gert sér grein fyrir því að letrið myndi hverfa. Þegar hann hefði verið búinn að greiða fyrir það úttektartímabil hefði reikningurinn verið opnaður og þá hefði hann tekið út fyrir um 200.000 krónur í viðbót. Ákærði var þá spurður hvort tékkinn hefði ekki verið úr hefti húsfélagsins Klukkurima 27-47, sem hann hefði ekki lengur haft prókúru fyrir, og hvort ákærði hefði þá ekki verið að gefa út tékka fyrir peningum sem hann hefði ekki átt. Ákærði kvaðst sjálfur hafa haft tékkareikning hjá Landsbanka Íslands og hefði hann ekki vitað hvort tékkinn hefði verið úr hans tékkhefti eða húsfélagsins. Hann kvaðst hafa ritað númer síns eigin reiknings á eyðublaðið. Aðspurður hver innistæðan hefði verið á þeim reikningi kvaðst hann ekki muna það en hann hefði átt eftir að millifæra af reikningi í Búnaðarbanka inn á þennan reikning. Lögregla hefði ekki athugað hvort hann ætti peninga til að greiða reikninginn hjá BYKO á þessum tíma með því að skoða stöðu bankareikninga hans. Nánar spurður hvers vegna hann hefði sagt hjá lögreglu fyrst í stað, þ.e. við skýrslutöku 20. júní 2001, að hann hefði skilið óútfyllt tékkaeyðublað eftir hjá Sigurði Steinarssyni hjá BYKO, kvaðst ákærði hafa skilið eftir tvö eyðublöð, annað útfyllt og hitt óútfyllt. Hann hefði grunað að heftið væri í eigu húsfélagsins þar sem hans eigið tékkhefti frá Landsbankanum hefði verið glatað í einhvern tíma. Borin var undir ákærða játning hans hjá lögreglu, seinna í sömu skýrslutöku 20. júní 2001, um að hann hefði ritað á tékkann með „fatapenna” sem hafi blek sem hverfi eftir tvo daga og hafi hann gert þetta í þeim tilgangi að blekkja starfsmenn BYKO í viðskiptum. Kvaðst ákærði ekki muna eftir að hafa sagt þetta og það væri ekki rétt að hann hefði vitað að blekið myndi hverfa. Hann hefði talið að málinu væri lokið eftir að mununum sem hann hafi keypt hefði verið skilað. Hann kvaðst kannast við allar úttektirnar sem ákæran byggist á. Vitnið Valmundur Ingi Pálsson, gjaldkeri hjá BYKO, kvaðst hafa lagt fram kæru á hendur ákærða, fyrir hönd BYKO, vegna reikningsviðskipta ákærða við verslunina og uppgjöri vegna þeirra. Hann kvaðst aldrei hafa átt samskipti við ákærða sjálfur en honum væri ekki kunnugt um að ákærði hefði greitt nokkuð af úttektum sínum hjá versluninni. Einhverju af vörunum hefði verið skilað eftir að málið kom upp. Aðspurður kvaðst vitnið hafa séð umræddan tékka á mánudagsmorgni, en ákærði hefði komið til að gera upp skuldina á föstudegi. Þegar hann hefði séð tékkann hefði hann verið nánast ólæsilegur en þó hefði sést ógreinilega það sem skrifað hefði verið. Kassagjaldkerinn hefði einnig verið búinn að rita á tékkann hvað hefði staðið á honum en það gerði hún oft ef erfitt væri að lesa t.d. rithönd útgefandans. Aðspurður hver hefði metið verðmæti þeirra vara sem skilað var eftir að ákærði var handtekinn kvað vitnið það hafa verið gert af starfsmönnum Elko en hann kvaðst ekki hafa komið nálægt því. Vitnið Guðmundur Helgi Ólafsson, skrifstofustjóri hjá BYKO, kvaðst hafa unnið að bótakröfunni sem höfð er uppi í málinu. Hann hefði ekki samið listann sem krafan byggist á, það hefðu starfsmenn Elko gert. Hann staðfesti að bæði væri byggt á vöru sem vantaði og einnig vöru sem hefði verið skilað af ákærða. Hann kvað vöruna sem skilað hefði verið vera metna sem svokallaða b-vöru, þ.e. hvert hugsanlegt endursöluverð væri. Aðspurður hvort lögregla hefði haft samband við fyrirtækið til að athuga hvort ákærði mætti greiða það sem upp á vantaði kvaðst vitnið ekki vita til þess. Vitnið Sigurður Steinarsson, viðskiptaráðgjafi hjá BYKO, kvaðst hafa afgreitt umsókn ákærða um reikningsviðskipti hjá BYKO. Hann kvaðst ekki hafa þekkt til ákærða. Hann kvað ákærða ekki hafa greitt neitt inn á skuld sína að öðru leyti en með tékkanum sem málið snýst um. Hann kvað hafa verið talað við ákærða vegna þess að hann hefði verið kominn yfir úttektarheimild sína auk þess sem skuldin hefði verið gjaldfallin. Ákærða hefði verið sagt að hann myndi ekki geta tekið meira út nema hann greiddi skuld sína. Ákærði hefði komið til sín og framvísað umræddum tékka sem greiðslu. Hann hefði ekki séð neitt grunsamlegt við tékkann og hefði afhent hann gjaldkera. Þetta hefði verið á föstudegi en á mánudeginum hefði honum verið sýndur tékkinn og þá hefði letrið verið horfið að mestu leyti. Aðspurður hvort eitthvað hefði verið athugavert við viðskipti ákærða kvað vitnið reikninginn hafa verið opnaðan á þeim forsendum að viðskiptin myndu felast að mestu leyti í úttekt byggingarvara í BYKO en ákærði hefði tekið stærstan hluta út í Elko. Aðspurður kvað hann venjulega heimild vera 300.000 krónur en undir sérstökum kringumstæðum væri hægt að hækka þá heimild. Reikningurinn hefði upphaflega miðast við 300.000 króna úttektarheimild. Vitnið kvaðst ekki vita hvort heimildin hefði verið hækkuð. Aðspurður hvort haft hefði verið samband af hálfu lögreglu, eftir að málið var kært, til þess að spyrja hvort ákærði mætti gera upp skuld sína kvaðst vitnið ekki vita til þess. Hann kvað enga tilraun hafa verið gerða til að greiða fyrir vörurnar. Vitnið Sveinbjörn Guðbjarnarson, útibússtjóri Landsbanka Íslands í Hamraborg, kvað tékkann hafa verið sýndan í útibúinu og þá hefði verið hægt að stauta sig fram úr því hvað á honum stóð. Hins vegar hefði verið búið að afturkalla umboð ákærða til að gefa út tékka af reikningnum, sem væri í eigu húsfélagsins Klukkurima 27-47, og því hefði hann ekki verið keyptur. Umboðsskorturinn hefði verið ástæða þess en ekki það að tékkinn hefði verið svo til ólæsilegur. Vitnið Guðrún Hrönn Ingimarsdóttir, gjaldkeri hjá BYKO, kvaðst hafa tekið við tékkanum á föstudegi og þá hefði verið allt í lagi með hann. Á mánudegi hefði letrið hins vegar verið orðið mjög ógreinilegt og hún hefði ritað með blýanti fyrir neðan hverja línu hvað þar stæði. Tékkinn hefði síðan verið sýndur í bankanum en ekki hefði verið hægt að innleysa hann vegna þess að búið hefði verið að afturkalla umboð ákærða til að gefa út tékka af þessum reikningi. Hún hefði tekið tékkann með sér til baka og kært hefði verið til lögreglu þegar í stað. Aðspurð kvaðst vitnið telja að hún hefði verið búin að stroka út blýantsskriftina af tékkaeyðublaðinu áður en farið var með hann til lögreglu. I. kafli, 2. liður Upphaf máls þessa er það að dagana 7. til 17. nóvember 2001 voru lagðar fram hjá lögreglunni í Reykjavík 17 kærur af jafn mörgum einstaklingum. Allir þessir einstaklingar kváðust hafa svarað auglýsingu sem birst hefði í Fréttablaðinu 5. nóvember undir fyrirsögninni „Costgo”. Auglýsingin, sem náði yfir heilsíðu, hefur verið lögð fram í dóminum. Í henni voru ýmis raftæki auglýst á mjög lágu verði, t.d gsm-sími á 5.000 krónur, fartölva á 25.000 krónur og DVD spilari á 10.000 krónur. Gefið var upp símanúmer, 553-0600, og einnig kom fram að pöntunarlisti kostaði 5.000 krónur. Auglýst verð á vörunum er sagt vera sértilboð sem gildi dagana 5. til 9. nóvember. Frásagnir kærenda voru svipaðar, þeir lýstu því að þeir hefðu hringt í auglýst símanúmer og karlmaður hefði svarað. Hann hefði lofað afhendingu á vörum sem þau hefðu pantað strax sama kvöld eða daginn eftir. Flestir lýstu því að þeir hefðu þurft að leggja inn 5.000 krónur inn á uppgefinn reikning til þess að fá að taka þátt í viðskiptunum. Kærendum bar saman um að ekkert hefði orðið um efndir. Fyrir lá að sá er hafði birt auglýsinguna og svarað í símann fyrsta daginn var Goði Jóhann Gunnarsson, ákærði. Hinn 7. nóvember, m.a. eftir mikla fjölmiðlaumfjöllun um málið, var ákærði boðaður til lögreglu til skýrslutöku og að henni lokinni var hann handtekinn og vistaður í fangageymslu. Hinn 8. nóvember gerði lögregla húsleit á heimili ákærða, með hans samþykki. Féllst hann á að afsala sér 390.000 krónum til lögreglu til að hægt væri að endurgreiða þá peninga sem fólk hafði lagt inn á reikning hans. Þar var m.a. um að ræða 300.000 krónur í peningaseðlum sem ákærði vísaði á í umslagi á heimili móður sinnar. Kvað ákærði fyrst 2-3000 manns hafa svarað auglýsingunni en síðar kvað hann um 1000 manns að ræða. Samkvæmt gögnum um innlögn peninga á bankareikninga þá sem ákærði gaf upp höfðu 85 aðilar greitt samtals 450.750 krónur inn á reikningana, sem voru nr. 26-14430 og 03-74834, báðir í Búnaðarbanka Íslands, Austurbæjarútibúi. Hinn 12. nóvember fór lögregla þess á leit við það útibú Búnaðarbankans að innistæður á nefndum reikningum yrðu frystar um ótiltekinn tíma, eða meðan á rannsókn málsins stæði. Kemur fram í beiðninni að þetta sé gert með samþykki ákærða. Samkvæmt skýrslu lögreglu, dagsettri 8. janúar 2002, voru samtals 85 einstaklingum endurgreiddar 4.315 krónur hverjum að undandskildum einum, sem greitt hafði 25.750 krónur inn á reikninginn, en sá fékk í sinn hlut 22.222 krónur og einn, sem hafði greitt 10.000 krónur, fékk endurgreiddar 8.630 krónur. Mismuninn hafði ákærði notað í eigin þágu áður en hann var handtekinn. Við skýrslutöku hjá lögreglu eftir handtöku staðhæfði ákærði að hann hefði haft í hyggju að flytja inn vörur og selja fólki á heildsöluverði í gegnum pöntunarlista, sem greiða hafi þurft 5.000 krónur fyrir. Hann viðurkenndi þó að hafa ekki haft neinar vörur til afhendingar þegar auglýsingin birtist. Tölva ákærða var haldlögð og var hún rannsökuð með tilliti til þess hvort einhver gögn væru í henni sem ætla mætti að tengdust pöntunarlistanum, t.d. samskipti við aðila með tölvupósti varðandi hugsanleg vörukaup erlendis frá. Niðurstaða tölvurannsóknarinnar kemur fram í skýrslu tæknirannsóknastofu ríkislögreglustjóra, dagsettri 12. desember 2001. Samkvæmt henni fundust skjöl sem tengdust auglýsingum um pöntunarlistann Costgo. Engin merki fundust um samskipti við aðila vegna hugsanlegra vörukaupa erlendis frá. Ákærði greindi frá því við yfirheyrslur að fyrsta daginn, þ.e. 5. nóvember, hefðu svo margir hringt til að panta að hann hefði gert samning við fyrirtækið Skúlason ehf. um símsvörun. Skúlason ehf., en Ingibjörg Reynisdóttir framkvæmdastjóri hefur komið fram fyrir þess hönd, hefði annast símsvörun fyrir hann frá 6. nóvember. Ingibjörg lét lögreglu í té ýmis gögn, m.a. drög að samningi við ákærða um símsvörun, lista með mögulegum spurningum þeirra sem hringdu og svör við þeim og reikning fyrir þjónustuna gefinn út á ákærða að fjárhæð 166.208 krónur. Ákærði hefur frá upphafi neitað því að hann hafi haft fjársvik í hyggju. Fyrir dóminum kvaðst hann hafa fengið hugmyndina að Costgo tveimur árum áður en hann hefði hrint henni í framkvæmd. Aðspurður kvaðst hann hafa átt fjármuni til að kaupa inn þær vörur sem hann auglýsti í Fréttablaðinu. Hann kvaðst hafa verið að búa til dreifikerfi sem hefði átt að byggjast á því að hann sækti vöruna til heildsala og staðgreiddi hana. Hann kvaðst hafa búist við því að um 60 manns myndu svara auglýsingunni en hann hefði haft vörur fyrir um 10 manns. Hann hefði ekki gert sér grein fyrir því hversu umfangsmikil starfsemin yrði. Hann kvaðst hafa haft trú á því að hann myndi geta afgreitt pantanirnar. Hann kvað rétt sem kæmi fram hjá vitnum um loforð um afhendingu vara en hann hefði ekki búist við þeim fjölda sem hringdi. Hann kvaðst hafa ætlað að nota peningana sem fólk hefði greitt fyrir vörulistann til þess að kaupa vörur. Aðspurður hvers vegna hann hefði talið fólki trú um að hann væri með vörur til afhendingar kvaðst hann hafa getað keypt vörur hvar sem væri hér á landi. Aðspurður kvaðst hann hafa verið búinn að gera samning við Costco í Bandaríkjunum, nánar spurður um þann samning kvað hann ekki þörf á að gera neinn samning, það væri nóg að versla beint við þá. Hann hefði verið í Miami í Bandaríkjunum vikunni áður en hann hefði birt auglýsinguna. Hann hefði ætlað að flytja vörur inn í gámum á 15 daga fresti. Hann hefði einnig leitað eftir samningum við matvöruheildsala hér á landi. Hann kvaðst hafa ætlað að senda fólki vörulistann í tölvupósti. Hann hefði haft 30 daga frest til að standa við fjarsölusamninga samkvæmt lögum og hann hefði ætlað að nota tímann til að afgreiða vörulistann. Hann kvaðst aðeins hafa lofað þeim sem hringdu fyrsta daginn að vörurnar yrðu afgreiddar strax. Fólki sem hefði hringt seinni daginn hefði ekki verið lofað neinu nema að fá vörulistann. Endir hefði verið bundinn á allt þegar lögreglan hefði lagt hald á þá peninga sem hann hefði verið kominn með en hann hefði ætlað að panta vörur að utan. Hans hagnaður hefði átt að koma frá eins konar fyrirframgreiddum þjónustugjöldum, þ.e. því sem greitt væri til að fá aðgang að viðskiptunum. Hann kvað rétt að íbúð sem hann ætti væri félagsleg íbúð. Vitnið Ingibjörg Reynisdóttir, framkvæmdastjóri hjá Skúlason ehf., kvað það fyrirtæki taka að sér t.d. símsvörun fyrir önnur fyrirtæki. Vitnið kvaðst hafa gengið frá samkomulagi við ákærða um símsvörun vegna auglýsingar sem hann hefði birt í Fréttablaðinu, mánudaginn 5. nóvember 2001. Ákærði hefði þá verið hættur að geta sinnt öllum þeim símtölum sem honum bárust. Hún hefði þurft að kalla út aukamannskap til að sinna þessu verki þar sem mikið hefði verið hringt. Ákærði hefði gefið fyrirmæli um hvað skyldi segja þegar spurt yrði um afhendingu. Þau hefðu fengið fyrirmæli um að segja að ákveðið magn hefði verið til á lager en von væri á meiru fljótlega. Henni hefði þótt þetta trúverðugt þar sem svo mikið hefði verið hringt. Þau hefðu aðallega verið að taka á móti beiðnum um bæklinginn eða pöntunarlistann en hefðu helst ekki átt að taka við pöntunum á vörum. Sumir hefðu sótt það mjög stíft að fá að panta. Hún kvaðst ekki muna eftir því að hafa gefið þær skýringar að fyrst yrði afhent á landsbyggðinni en seinna á höfuðborgarsvæðinu. Aðspurð hvort hún hefði gert samning við ákærða kvað hún þau hafa gert drög að samningi. Aðspurð hvað hefði loks vakið tortryggni hennar kvaðst hún ítrekað hafa beðið ákærða um að fá að sjá bæklinginn en hann hefði alltaf „verið á leiðinni”. Eftir tæpa tvo sólarhringa hefði fyrirtækið hætt símsvörun fyrir ákærða. Lagt hefði verið fyrir þau að ítreka við fólk að leggja strax inn á bankareikning svokallað staðfestingargjald, kortanúmer hefði helst ekki verið tekið niður og fólk hefði alls ekki átt að greiða andvirði þess sem það vildi panta inn á reikninginn. Hún kvað fólkið sem hringdi oft hafa sótt það mjög stíft að fá að panta og jafnvel eftir að málið kom í fréttum og vafamál var orðið hvort um löglega starfsemi væri að ræða hefði alls ekki dregið úr hringingum, þvert á móti hefði þeim fjölgað. Aðspurð hvort öll þau gögn sem hún hefði látið lögreglu í té væru meðal gagna málsins kvaðst vitnið sakna þaðan lista með nöfnum þeirra sem hringt hefðu og pantað pöntunarlistann. Vitnið Birgir Örn Einarsson, innkaupafulltrúi hjá Nýherja, kvaðst hafa séð auglýsingu í Fréttablaðinu 5. nóvember sl. um ýmsar vörur, þ. á m. raftæki, á mjög góðu verði. Hann kvaðst hafa hringt í númerið sem gefið hefði verið upp í auglýsingunni og hefði honum verið lofað að vörurnar yrðu keyrðar heim til hans að kvöldi sama dags. Hann hefði greitt 5.000 krónur í staðfestingargjald sem hann hefði látið millifæra inn á bankareikning. Hann kvaðst ekki muna hvað hann pantaði. Þegar engar vörur hefðu komið hefði hann hringt kvöldið eftir og hefði hann talað við einhverja stúlku sem hefði sagt að einhverjar tafir yrðu. Þegar ekkert hefði gerst daginn eftir hefði honum verið ráðlagt að kæra málið til lögreglu. Aðspurður kvað vitnið það rétt eftir sér haft að þegar hann hringdi í seinna skiptið hefði honum verið tjáð að ákveðið hefði verið að vörurnar yrðu fyrst afhentar á landsbyggðinni en síðar á höfuðborgarsvæðinu. Vitnið Ingibjörg Lárusdóttir flugfreyja kvaðst hafa fengið upplýsingar frá eiginmanni sínum um auglýsingu í Fréttablaðinu um ýmsar vörur á ótrúlega góðu verði. Hún hefði hringt í uppgefið númer og karlmaður hefði svarað. Hún hefði viljað panta sjónvarp, tölvu og DVD-spilara. Maðurinn hefði sagt henni að hún þyrfti að borga 5.000 krónur fyrir bækling sem hún myndi fá sendan og hefði henni verið boðið að gefa upp númer á kreditkorti eða millifæra peninga á reikning sem hann hefði gefið henni upp númerið á. Vörunum hefði verið lofað sama kvöld eða kvöldið eftir. Hún hefði hringt aftur daginn eftir til að spyrja eftir vörunum og þá hefði kona svarað í símann. Hún hefði gefið þær upplýsingar að byrjað væri að keyra út vörurnar en einhverjar tafir yrðu þar sem svo mikið væri að gera. Auglýsing yrði birt í Fréttablaðinu eftir helgi, eða 12. nóvember, þar sem gefin yrði upp staðsetning á vöruskemmu þangað sem fólk ætti að sækja vörurnar sem það hefði pantað. Vitnið Harpa Guðmundsdóttir skrifstofumaður kvaðst hafa séð auglýsinguna í Fréttablaðinu og hringt í símanúmerið sem gefið hefði verið upp sama morgunn. Fyrst hefði hún ekki náð í gegn en loks hefði karlmaður svarað í símann. Hún hefði spurt hvort til væru Nokia farsímar og hann hefði svarað að svo væri. Hún hefði þurft að borga 5.000 krónur inn á reikning í Búnaðarbanka Íslands samdægurs og kvöldið eftir myndi hún fá símann. Enginn sími hefði borist og síðan hefði hún tekið eftir umræðunni í fjölmiðlum um að líklega væri um svik að ræða. Hún kvaðst hafa spurt manninn sérstaklega að því hvort þetta væri örugglega rétt verð og hvort ekki yrði staðið við allt og hann hefði fullvissað hana um að þetta myndi allt ganga eftir. Hún taldi sig hafa verið að greiða þessar 5.000 krónur fyrir símann en ekki sem staðfestingargjald eða gjald fyrir listann. Ef hún vildi fá listann hefði hún átt að borga aukalega fyrir það. Vitnið Sveinbjörn Ólafsson nemi kvaðst hafa séð heilsíðu auglýsingu í Fréttablaðinu og ákveðið að hringja í númerið sem auglýst var til að kaupa tæki fyrir sig og vin sinn. Hann hefði náð sambandi síðdegis eftir að hafa reynt að hringja stanslaust í tvær klukkustundir. Karlmaður hefði svarað og kvaðst vitnið hafa pantað hjá honum tvo Nokia gsm-síma og 29” sjónvarpstæki. Maðurinn hefði tekið niður nafn og heimilisfang en síðan tjáð honum að hann þyrfti að leggja 5.000 krónur inn á bankareikning eða borga með greiðslukorti. Vitnið kvaðst hafa spurt hann um fartölvu en maðurinn hefði sagt að þær væru uppseldar en kæmu síðar, líklega á um helmingi hærra verði, um 50.000 krónur. Maðurinn hefði sagt að um leið og búið væri að borga 5.000 krónur kæmi hann með tækin innan nokkurra daga. Vitnið kvaðst hafa millifært peningana strax eftir samtalið og nafnið á reikningnum hefði verið Goði. Hann hefði hringt aftur morguninn eftir til að láta vita af millifærslunni og panta einn Nokia síma í viðbót. Kona hefði svarað í símann og sagt að símarnir væru uppseldir. Aðspurður kvaðst vitnið telja að hann hefði greitt 5.000 krónurnar til að geta tekið þátt í viðskiptunum en ekki sem innborgun fyrir vörurnar. Hann kvaðst hafa beðið heima næstu kvöld en enginn hefði komið og loks hefði honum orðið ljóst að ekkert yrði úr þessu. Vitnið Kolbrún Vilhjálmsdóttir nemi kvaðst hafa verið ein af hópi fólks sem hefði séð auglýsinguna í Fréttablaðinu og hefði hún hringt síðdegis sama dag og hún birtist. Hún hefði talað við karlmann sem hefði sagt henni að hún yrði að greiða 5.000 krónur til að fá vörulista og það yrði um leið innborgun á pöntunina. Vitnið kvaðst muna ógreinilega hvað hún hefði pantað en héldi að það hefði verið DVD-spilari og eitthvað annað. Nánar spurð kvaðst hún ekki vera viss um hvort að greiðslan hefði átt að vera innborgun eða einungis greiðsla fyrir listann. Listinn hefði átt að berast henni strax daginn eftir en varan hefði átt að koma nokkrum dögum seinna. Nánar spurð kvað vitnið vörurnar hafa átt að koma sama kvöld og greiðslan bærist á reikninginn. Ekkert hefði borist og síðan hefði komið í ljós að um gabb hefði verið að ræða. Vitnið kvaðst telja að hún og fleiri hefðu átt að gera sér grein fyrir því að um svik væri að ræða þar sem hlutirnir hefðu átt að kosta ótrúlega lítið og allt hefði verið mjög loðið varðandi viðskiptin. Aðspurð kvaðst vitnið hafa kært málið af sjálfsdáðum. Vitnið Guðlaugur Kr. Jónsson öryggisvörður kvaðst hafa séð auglýsinguna í Fréttablaðinu og hringt samdægurs í símanúmer sem þar hefði verið auglýst. Karlmaður hefði svarað og sagt að vitnið yrði að kaupa vörulistann á 5.000 krónur og leggja peningana inn á bankareikning sem gefinn var upp. Vitnið kvaðst hafa lagt inn peningana en aldrei fengið neinn lista. Hann hefði einnig pantað sjónvarp, fartölvu og síma hjá manninum sem hefði sagt að vörurnar yrðu sendar innan viku. Eftir viku hefði vitnið hringt aftur og spurt um vörurnar og listann en þá hefði maðurinn sagt að lögreglan hefði tekið tölvuna hans og hann hefði engar upplýsingar um þá sem hefðu pantað. Kvaðst vitnið hafa beðið í nokkurn tíma í viðbót áður en hann lagði fram kæru hjá lögreglu. Vitnið Helga Steinunn Þorbjarnardóttir verkakona kvaðst hafa séð auglýsinguna í Fréttablaðinu hefði hún hringt í uppgefið símanúmer síðdegis sama dag. Hún hefði viljað panta tölvu og farsíma og maðurinn sem svaraði hefði sagt henni að hún fengi vöruna afhenta heim daginn eftir að hún hefði greitt 5.000 krónur fyrir vörulista. Hún hefði greitt inn á bankareikning en ekkert hefði bólað á vörunum. Eiginmaður hennar hefði hringt tveimur dögum seinna og spurt manninn hvernig stæði á þessu og hefði fengið þau svör að eitthvað drægist að fá vörurnar að utan. Nánar spurð kvað vitnið það geta staðist að þetta hefði verið einhverju síðar og að í samtalinu hefði komið fram að lögregla hefði lagt hald á alla peningana sem greiddir hefðu verið af fólki sem hefði viljað panta. Aðspurð hvort hana hefði grunað að um svik væri að ræða kvaðst vitnið hafa velt því fyrir sér, m.a. vegna þess að um óeðlilega lágt verð hefði verið að ræða, en kvaðst hafa talið ólíklegt að einhver stæði að svikum á svo augljósan hátt. Vitnið kvaðst hafa fengið endurgreiddar rúmlega 4.000 krónur af því sem hún lagði inn hjá ákærða. Vitnið Kári Pétur Sveinsson kvaðst hafa hringt í uppgefið símanúmer eftir að hafa séð auglýsingu frá Costgo í Fréttablaðinu. Hann hefði pantað Toshiba fartölvu og maðurinn sem hann hefði talað við hefði sagt að möguleiki væri að fá slíka tölvu ef hann myndi borga 5.000 krónur fyrir vörulista. Greiðslan ætti ekki að vera innborgun á vöruna heldur einhvers konar greiðsla fyrir aðgang að viðskiptunum. Vitnið kvaðst hafa greitt tilskilda fjárhæð inn á reikning í Búnaðarbankanum en listinn hefði aldrei borist. Hann hefði farið til lögreglunnar að eigin frumkvæði og kært málið. Hann hefði síðar fengið endurgreitt fyrir tilstilli lögreglunnar 4.315 krónur af þeirri fjárhæð sem hann lagði inn á reikning ákærða. Vitnið Heiðbjört Gunnlaugsdóttir leiðbeinandi kvaðst hafa séð auglýsingu í Fréttablaðinu að morgni 5. nóvember sl. og hefði hún haft áhuga á að kaupa raftæki sem þar voru auglýst. Hún hefði hringt í uppgefið símanúmer og karlmaður hefði svarað. Hún hefði viljað pantað þrjú sjónvörp, tvo DVD-spilara, eina uppþvottavél og einn gsm-síma og auk þess tvær fartölvur á nafn Arctic trading company. Henni hefði verið sagt að leggja inn 5.000 krónur á ákveðinn reikning til þess að fá vörulista sem hún gæti pantað úr. Henni hefði verið lofað afhendingu daginn eftir eða þarnæsta dag, en sagt að afhending gæti dregist eitthvað. Hún hefði fengið mestan hluta peninganna endurgreiddan. Vitnið Hafliði Þórðarson rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa komið að rannsókn Costgo-málsins. Aðspurður hvort Ingibjörg Reynisdóttir hefði sent honum einhver gögn á tölvutæku formi kvaðst vitnið muna eftir að hafa fengið upplýsingar frá henni um hversu margir hefðu hringt í Skúlason ehf. vegna auglýsingarinnar. Ekki hefði verið um nafnalista að ræða heldur einungis töluleg gögn. Einnig hefði Ingibjörg sent þeim samning um símsvörun og lista yfir spurningar og svör sem hefðu einnig haft að geyma upplýsingar um inn á hvaða bankareikning ætti að leggja. Ákveðið hefði verið að vinna rannsóknina samkvæmt upplýsingum um hverjir hefðu lagt inn tilskilda fjárhæð. Niðurstaða Ákærði játaði sök samkvæmt þessum lið ákæru fyrir dóminum. Með vísan til framangreinds þykir ekki ástæða til að reifa málavexti frekar, en skírskotað er til ákærunnar um málavaxtalýsingu. Skýlaus játning ákærða er í samræmi við gögn málsins að öðru leyti og er þannig sannað að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem honum er gefin að sök í þessum lið ákæru. Brotið er þar rétt fært til refsiákvæða. Ákærði gekkst sex sinnum undir greiðslu sektar með sátt á árunum 1988 til 1992, einu sinni fyrir nytjastuld og fimm sinnum fyrir umferðarlagabrot. Á árinu 1996 hlaut hann dóm, 2 mánaða fangelsi skilorðsbundið í 2 ár, fyrir skjalafals. Loks hlaut ákærði dóm fyrir fjárdrátt hinn 19. desember 2001, 2 mánaða fangelsi skilorðsbundið í 2 ár. Þar var um að ræða fjárdrátt á tæplega hálfri milljón króna úr sjóði húsfélagsins að Klukkurima 27-47 og var það brot framið í maí og júní árið 2000. Refsing sú er ákærða verður ákveðin nú er hegningarauki við dóminn frá 19. desember 2001 og er hann nú tekinn upp samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 22/1955 og refsing ákveðin í einu lagi fyrir öll brotin eftir reglum 78. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur sér ekkert til málsbóta, en til þess má líta að það tókst að endurgreiða brotaþolum samkvæmt ákærulið I.2 mestan hluta fjárhæðarinnar. Hæfileg refsing ákærða þykir vera fangelsi í 6 mánuði. Ljóst er að hefði ákærða verið ákveðin refsing fyrir öll þrjú brotin hinn 19. desember sl. hefði refsingin ekki verið skilorðsbundin og þykja ekki forsendur nú til að skilorðsbinda hana. Skaðabótakrafa Af hálfu BYKO hf. hefur verið gerð skaðabótakrafa í málinu, sem byggir á lista fyrirtækisins yfir verðgildi þar tiltekinna vara. Við aðalmeðferð málsins upplýstist ekki hver hefði samið þennan lista né hvernig að því hefði verið staðið. Ljóst er að mikið af þeim vörum, sem ákærði tók, var skilað og að hér er að hluta um að ræða endursöluverð að mati verslunarinnar á þeim vörum. Af hálfu ákærða er bótakröfunni hins vegar mótmælt og er verðmatið vefengt af hans hálfu. Eins og málið er lagt fyrir dóminn verður að fallast á það að kröfugerð þessi sé vanreifuð og er henni vísað frá dómi. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talið málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns sem ákvarðast 150.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Guðjóni Magnússyni fulltrúa lögreglustjórans í Reykjavík. Hjördís Hákonardóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Goði Jóhann Gunnarsson, skal sæta fangelsi í 6 mánuði. Skaðabótakröfu BYKO hf. er vísað frá dómi. Ákærði skal greiða allan sakarkostnað, þar með talið málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Arnar Clausen hæstaréttarlögmanns 150.000 krónur.
|
Mál nr. 710/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Réttarfarssekt
|
Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að X sæti nú ákæru ríkissaksóknara vegna tilraunar til manndráps með því að hafa laugardagskvöldið 28. júlí sl. veist að A með hnífi og hafa veitt honum stungusár á brjóstkassa þar sem hnífurinn hafi gengið inn í vinstra lunga hans. Brotið sé talið varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Vitni séu að atburðinum.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru samkvæmt yfirlýsingu fulltrúa skipaðs verjanda síns í héraði 28. nóvember 2012 og barst kæran réttinum ásamt kærumálsgögnum daginn eftir. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. desember 2012 klukkan 16, en þó ekki lengur en þar til dómur gengur í máli hans. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili var handtekinn 28. júlí 2012 og hefur setið í gæsluvarðhaldi frá 29. sama mánaðar. Honum er gefið að sök að hafa veist að öðrum manni með hnífi með þeim afleiðingum meðal annars að brotaþoli hafi hlotið stungusár vinstra megin á brjóstkassa þannig að hnífurinn hafi gengið inn í vinstra lunga hans og valdið loftbrjósti. Varnaraðili var upphaflega úrskurðaður í gæsluvarðhald 29. júlí 2012 til 9. ágúst sama ár á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar 31. júlí 2012 í máli nr. 523/2012. Í fjórum dómum Hæstaréttar í málum nr. 539/2012 uppkveðnum 10. ágúst 2012, nr. 589/2012 uppkveðnum 7. september sama ár, nr. 626/2012 uppkveðnum 4. október sama ár og nr. 667/2012 uppkveðnum 1. nóvember sama ár hefur verið fallist á að sterkur grunur leiki á að varnaraðili hafi framið afbrot sem varðað getur 10 ára fangelsi. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 626/2012 var áréttað að sú ályktun yrði dregin af þeim sakargiftum sem varnaraðili er borinn að hann sé hættulegur umhverfi sínu, verði hann látinn laus, þannig að áframhaldandi gæsluvarðhald væri nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ákæra var gefin út á hendur varnaraðila 24. september 2012 vegna hins ætlaða brots og málið þingfest 3. október sama ár. Aðalmeðferð í héraði fór fram 14. nóvember 2012 og hefur málið verið tekið þar til dóms. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 667/2012 var tekið fram að varnaraðili hafi hvorki við meðferð málsins í héraði né fyrir Hæstarétti bent á nein ný atvik sem gerst hefðu frá því að dómur í máli nr. 626/2012 var kveðinn upp, sem réttlætt gæti að hinum kærða úrskurði yrði skotið til Hæstaréttar. Í samræmi við það var tekið fram að kæra úrskurðarins hefði með öllu verið að ófyrirsynju. Þrátt fyrir þetta hefur úrskurður um framlengingu gæsluvarðhalds til Hæstaréttar enn á ný verið kærður af hálfu varnaraðila án þess að í greinargerð verjanda hans sé að finna nokkra ástæðu til slíks málskots að undangengnum áðurnefndum dómum Hæstaréttar. Er kæra úrskurðarins því algjörlega tilefnislaus og verður verjanda varnaraðila því gert að greiða 100.000 krónur í sekt í ríkissjóð samkvæmt 5. mgr. 223. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Skipaður verjandi ákærða, Stefán Karl Kristjánsson héraðsdómslögmaður, greiði 100.000 krónur í sekt í ríkissjóð.
|
Mál nr. 317/2000
|
Lausafjárkaup Galli Ábyrgðarskírteini Gagnsök
|
Í janúar 1997 keypti E vél af gerðinni Star Powr af V hf. í fiskibát E. Fljótlega komu í ljós bilanir á vélinni og varð hún á skömmum tíma ónothæf. Var ný vél sömu gerðar sett í bátinn í júlí 1997 á kostnað V hf., en hún bilaði einnig. Krafði E V hf. um skaðabætur á þeim grundvelli að V hf. bæri fulla skaðabótaábyrgð á öllu tjóni E án þeirra takmarkana á umfangi hennar, sem gerðar voru í ábyrgðarskírteini frá framleiðanda vélarinnar. Enginn skriflegur kaupsamningur var gerður með aðilum. V hf. gaf einungis út reikning til E vegna kaupanna 16. janúar 1997, en kaupverðið greiddi hann þannig að 500.000 krónur voru inntar af hendi um líkt leyti, en fyrir eftirstöðvunum gaf hann út skuldabréf. Umrædds ábyrgðarskírteinis var ekki getið í þessum gögnum. Það var ekki undirritað af E, þótt í stöðluðu formi þess sé beinlínis gert ráð fyrir að svo skuli vera, og V hf. mótmælti ekki að hann hefði sent það viðsemjanda sínum í pósti mörgum vikum eftir að kaupin voru gerð. Talið var að gegn mótmælum E hefði V hf. ekki tekist að sanna að hann hefði kynnt E áður en kaupin voru gerð í janúar 1997 að hann hygðist takmarka ábyrgð sína. V hf. hefði heldur ekki sýnt fram á að til væri viðskiptavenja, sem máli skipti um þetta efni. Var því ekki fallist á að ábyrgðarskilmálarnir væru hluti af samningi aðilanna og þannig bindandi fyrir aðaláfrýjanda. Gæti V hf. ekki borið fyrir sig takmörkun ábyrgðar samkvæmt þessum skilmálum, sem ganga lengra í að leysa hann undan ábyrgð en leiðir af ákvæðum laga nr. 39/1922. Var skaðabótakrafa E því tekin til greina. Jafnframt var hafnað kröfu V í gagnsök hans í héraði þess efnis að samningur aðilanna 2. apríl 1998 um riftun vélakaupanna yrði felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. ágúst 2000. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 3.387.222 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 500.000 krónum frá 13. janúar 1997 til 24. febrúar 1998, af 1.020.000 krónum frá þeim degi til 2. mars sama árs, af 1.331.830 krónum frá þeim degi til 30. júní sama árs, en af 3.387.222 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.130.000 krónum vegna innborgunar gagnáfrýjanda 2. apríl 1998. Aðaláfrýjandi krefst þess einnig að vísað verði frá héraðsdómi dómkröfum í gagnsök þeirri, sem gagnáfrýjandi þingfesti í héraði 15. apríl 1999. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 10. október 2000. Hann krefst þess að framangreindum kröfum aðaláfrýjanda verði hafnað og aðallega viðurkenndur réttur gagnáfrýjanda til að rifta samkomulagi við aðaláfrýjanda 2. apríl 1998 um að kaup aðaláfrýjanda á bátavél af gerðinni Star Powr gengju til baka og gagnáfrýjandi endurgreiddi kaupverð vélarinnar og kostnað af niðursetningu hennar, auk annars tilgreinds kostnaðar, samtals að fjárhæð 1.500.000 krónur. Þá verði aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 2.563.587 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 30. mars 1999 til greiðsludags, allt gegn afhendingu á fyrrgreindri Star Powr bátavél í því ástandi, sem hún nú er í á vélaverkstæðinu Ver ehf. að Hvaleyrarbraut 3 í Hafnarfirði. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur og aðaláfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur málsaðila er til kominn vegna kaupa aðaláfrýjanda á vél af gerðinni Star Powr af gagnáfrýjanda í fiskibát hins fyrrnefnda í janúar 1997. Vélin var sett í bátinn hjá vélaverkstæðinu Ver ehf. í Hafnarfirði og honum siglt í fyrsta sinn með hinni nýju vél 1. mars 1997. Komu fljótlega í ljós bilanir á vélinni og varð hún á skömmum tíma ónothæf. Var ný vél sömu gerðar sett í bátinn í júlí 1997 á kostnað gagnáfrýjanda, en hún bilaði einnig. Eru atvik málsins ítarlega rakin í héraðsdómi. Er þar jafnframt gerð grein fyrir efni fjögurra matsgerða, sem aðilar hafa aflað í málinu. Eftir að fyrsta matsgerðin var fengin gerðu málsaðilar samkomulag 2. apríl 1998 um að kaupin gengju til baka og að gagnáfrýjandi greiddi aðaláfrýjanda 1.500.000 krónur. Áskildi hinn síðarnefndi sér jafnframt rétt til að krefjast frekari bóta í dómsmáli ef nauðsyn krefði. Telur gagnáfrýjandi þetta samkomulag ekki bindandi fyrir sig þar eð síðar hafi komið í ljós að niðurstaða matsmannanna stæðist ekki. Höfðaði hann gagnsök í héraði til að fá þessu samkomulagi hrundið. Kröfu aðaláfrýjanda um að gagnsökinni yrði vísað frá héraðsdómi var hafnað með úrskurði héraðsdómara 27. maí 1999. Hefur aðaláfrýjandi skotið þessum úrskurði til Hæstaréttar með dómi héraðsdóms í málinu og krefst þess að gagnsökinni verði vísað frá héraðsdómi, þar eð skilyrði til að höfða gagnsök hafi ekki verið uppfyllt. II. Í þremur áðurnefndra matsgerða er fjallað um ástæður þess að vélin í báti aðaláfrýjanda bilaði. Er gerð grein fyrir efni þeirra og niðurstöðum matsmanna í héraðsdómi. Engin ný sérfræðileg gögn hafa verið lögð fram við rekstur málsins fyrir Hæstarétti. Hefur gagnáfrýjandi ekki hnekkt þeirri niðurstöðu hinna sérfróðu meðdómsmanna í héraði að meginorsök bilananna verði ekki rakin til þess að miðstöð í bátnum var tengd við vélina, þótt þeir fallist á að það hafi haft einhver áhrif. Taldi héraðsdómur jafnframt að umræddar Star Powr vélar hafi gengið við of lágt hitastig og ekki verið búnar þeim kostum, sem ætlast mátti til. Var niðurstaða hans sú að gagnáfrýjandi bæri af þeim sökum skaðabótaábyrgð á tjóni aðaláfrýjanda. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi vísað til þess að bótaskylda gagnáfrýjanda vegna þeirra atvika, sem hér um ræðir, verði leidd af ákvæði 1. mgr., sbr. 3. mgr. 43. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Hefur sú tilvísun til lagaákvæða ekki sætt athugasemdum af hálfu gagnáfrýjanda. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um skaðabótaskyldu gagnáfrýjanda vegna umræddra vélarkaupa. Þegar af þeirri ástæðu, sem að framan greinir, er brostinn grundvöllur fyrir höfðun gagnsakar til að fá hnekkt samkomulagi aðilanna 2. apríl 1998. Í því ljósi er heldur ekki ástæða til að fjalla frekar um kröfu aðaláfrýjanda um að gagnsökinni verði vísað frá héraðsdómi, sem að vísu var höfðuð löngu eftir að útrunninn var frestur til þess samkvæmt 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Aðaláfrýjandi reisir kröfu sína á því að gagnáfrýjandi beri fulla skaðabótaábyrgð á öllu tjóni sínu án þeirra takmarkana á umfangi hennar, sem gerðar séu í ábyrgðarskírteini frá framleiðanda vélarinnar. Mótmælir hann því að umræddir skilmálar skoðist hluti af kaupsamningi hans við gagnáfrýjanda og telur að líta beri framhjá þeim. Þeir hafi hvorki verið kynntir honum áður en kaupin voru gerð né hafi gagnáfrýjandi þá látið uppi að hann hygðist takmarka ábyrgð sína eða framleiðandans með þeim hætti, sem greinir í skilmálunum, eða á annan veg. Þá hafi skírteinið ekki verið afhent sér við kaupin, heldur borist í pósti eftir 1. mars 1997. Gagnáfrýjandi heldur á hinn bóginn fram að hann hafi strax á fyrstu stigum kynnt aðaláfrýjanda efni ábyrgðarskilmálanna eins og lýst sé í héraðdómi. Honum hafi því verið fullkunnugt um skilmálana er kaupin voru ráðin. Hafi honum þá jafnframt verið kynnt að samkvæmt skilmálunum væri ábyrgðin takmörkuð við sex mánuði, en að gagnáfrýjandi ynni að því að fá framleiðandann til að fallast á tólf mánaða ábyrgðartíma, sem hafi síðan gengið eftir. Samkvæmt venju hafi ábyrgðarskírteinið hins vegar ekki verið sent aðaláfrýjanda fyrr en eftir að vélin hafði verið sett í bátinn og hún reynd. Áðurnefnt ábyrgðarskírteini er á ensku og felur í sér margs konar takmarkanir á ábyrgð, svo sem rakið er í héraðsdómi. Hefur gagnáfrýjandi fyllt út nokkra þar til gerða reiti neðst á skjalinu. Er þannig skráð dagsetningin 1. mars 1997 við orðin „delivery date“, og við orðin „warranty period“ hefur hann ritað „12 months or 1000 hours“. Í reit fyrir undirritun seljanda er ritað nafn fulltrúa gagnáfrýjanda, en reitur fyrir undirritun kaupanda er auður. Enginn skriflegur kaupsamningur var gerður með aðilum. Gagnáfrýjandi gaf einungis út reikning til aðaláfrýjanda vegna kaupanna 16. janúar 1997, en kaupverðið greiddi hann þannig að 500.000 krónur voru inntar af hendi um líkt leyti, en fyrir eftirstöðvunum gaf hann út skuldabréf. Umrædds ábyrgðarskírteinis var ekki getið í þessum gögnum. Það var ekki undirritað af aðaláfrýjanda, þótt í stöðluðu formi þess sé beinlínis gert ráð fyrir að svo skuli vera, og gagnáfrýjandi mótmælir ekki að hann hafi sent það viðsemjanda sínum í pósti mörgum vikum eftir að kaupin voru gerð. Gegn mótmælum aðaláfrýjanda hefur gagnáfrýjanda ekki tekist að sanna að hann hafi kynnt hinum fyrrnefnda áður en kaupin voru gerð í janúar 1997 að hann hygðist takmarka ábyrgð sína. Hann hefur heldur ekki sýnt fram á að til sé viðskiptavenja, sem máli skipti um þetta efni. Verður því ekki fallist á að ábyrgðarskilmálarnir séu hluti af samningi aðilanna og þannig bindandi fyrir aðaláfrýjanda. Getur gagnáfrýjandi ekki borið fyrir sig takmörkun ábyrgðar samkvæmt þessum skilmálum, sem ganga lengra í að leysa hann undan ábyrgð en leiðir af ákvæðum laga nr. 39/1922. Gagnáfrýjandi heldur fram að sú málsástæða aðaláfrýjanda að skilmálarnir bindi hann ekki sé of seint fram komin, enda hafi hennar hvorki verið getið í stefnu í héraði né greinargerð aðaláfrýjanda í gagnsök þar. Varðandi þetta er til þess að líta að aðaláfrýjandi krafðist fullra skaðabóta í stefnu, en takmörkun á ábyrgð var liður í málsvörn gagnáfrýjanda, sem teflt var fram í greinargerð hans í héraði. Af því tilefni fékk aðaláfrýjandi bókuð mótmæli við þessari málsástæðu í þinghaldi 11. maí 1999, en að öðru leyti mun hann hafa lýst afstöðu sinni og mótmælum við aðalmeðferð málsins. Voru engin efni til þess af hans hálfu að bregðast við með öðrum hætti eða láta uppi afstöðu til gildis umræddra skilmála í gagnsök í héraði, sem laut að því hvort brostnar væru forsendur fyrir gildi samkomulags aðila 2. apríl 1998. Er því ekki hald í þeim mótmælum gagnáfrýjanda, sem að framan er getið. IV. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi lækkað nokkuð kröfu sína. Nánar skýrir hann það svo að a. liður kröfugerðar í héraði lækki í 980.000 krónur. E. liður lækki um 13.391 krónu vegna endurgreidds virðisaukaskatts og fallið sé frá kröfu samkvæmt g. lið vegna vanskila- og lántökukostnaðar. Loks falli út sérstakur kröfuliður merktur d. vegna dómkvaddra matsmanna að fjárhæð 265.016 krónur. Ástæðan fyrir síðastnefndu breytingunni sé sú að hann telji að gagnáfrýjandi hafi með samningnum 2. apríl 1998 greitt sér mats- og lögmannskostnað, sem áður hafi verið stofnað til, með samtals 370.000 krónum. Greiðsla gagnáfrýjanda samkvæmt samningnum, 1.500.000 krónur, sem komi til frádráttar, lækki því um sömu fjárhæð eða í 1.130.000 krónur. Um heimild til að breyta kröfugerð með þessum hætti vísar aðaláfrýjandi til 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Er aðaláfrýjanda heimilt að gera framangreindar breytingar á kröfugerð sinni og er mótmælum gagnáfrýjanda við því hafnað. Varðandi einstaka liði í kröfugerð aðaláfrýjanda verður fallist á a. og b. liði, sem teljast nægilega rökstuddir. Það á hins vegar ekki við um c. lið, sem hefur ekki verið skýrður nægjanlega til að unnt sé að taka hann til greina að neinu leyti. Hinu sama gegnir að miklu leyti einnig um e. lið, sem felur í sér kröfu um endurgreiðslu kostnaðar af ýmsum toga. Aðaláfrýjandi hefur þó stutt haldbærum rökum að af þessum kostnaði eigi hann að fá bætt útgjöld til Siglingastofnunar, 18.665 krónur, og kostnað við að flytja nýja vél til Bakkafjarðar, þar sem bátur hans lá vélarvana í byrjun árs 1998, 8.360 krónur. Krafa í f. lið vegna eigin vinnu aðaláfrýjanda, sem hann gerir að álitum, er ekki svo ljós að unnt sé að taka hana til greina, enda verður jafnframt að líta svo á að krafan felist í reynd að nokkru í i. lið kröfugerðar. Ekki verður fallist á að unnt sé að gera gagnáfrýjanda að endurgreiða útlagðan kostnað aðaláfrýjanda vegna sölu á báti hans samkvæmt h. lið kröfugerðar. Krafa samkvæmt i. lið um að fá bætt aflatjón er studd við matsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt. Verður þessi liður kröfugerðar tekinn til greina að fullu. Samkvæmt öllu framanröktu verður krafa aðaláfrýjanda tekin til greina með 2.388.465 krónum. Með bréfi 13. mars 1998 krafði aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda fyrst um skaðabætur vegna kaupa þeirra og var sú krafa reist á matsgerð dómkvaddra manna. Geta dráttarvextir ekki fallið á skaðabótakröfu aðaláfrýjanda fyrr en í fyrsta lagi að liðnum mánuði frá þeim degi, sbr. 15. gr. vaxtalaga. Gagnáfrýjandi greiddi 1.130.000 krónur í skaðabætur 2. apríl 1998 og dregst því sú fjárhæð að fullu frá höfuðstól kröfu aðaláfrýjanda. Verður honum dæmdur mismunurinn, 1.258.465 krónur. Í dómkröfu aðaláfrýjanda er ráðgert að meginhluti höfuðstóls hennar beri fyrst dráttarvexti frá þingfestingardegi málsins í héraði, en þar er um að ræða hærri fjárhæð en honum er nú dæmd. Verður við það miðað við ákvörðun dráttarvaxta, eins og í dómsorði greinir. Gagnáfrýjandi skal greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði, en við ákvörðun hans er meðal annars tekið tillit til útlagðs kostnaðar aðaláfrýjanda af rekstri málsins. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Vélorka ehf., greiði aðaláfrýjanda, Ellert Ólafssyni, 1.258.465 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. júní 1998 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 1.100.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 24. mars sl., er höfðað með stefnu þingfestri 30. júní 1998 af Ellert Ólafssyni, Sléttahrauni 34, Hafnarfirði gegn Vélorku hf., Grandagarði 3, Reykjavík. Með gagnstefnu þingfestri 15. apríl 1999 höfðaði Vélorka hf. gagnsök í málinu á hendur Ellert Ólafssyni. Endanlegar dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 3.959.381 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af 500.000 krónum frá 13. janúar 1997 til 19. febrúar 1998, frá þeim degi af 765.016 krónum til 24. febrúar 1998, frá þeim degi af 1.285.016 krónum til 2. mars 1998, frá þeim degi af 1.596.846 krónum til þingfestingardags, en frá þeim degi af stefnufjárhæð til greiðsludags, allt að frádreginni 1.513.391 krónu vegna innborgunar stefnda, 1.500.000 krónur, og vegna virðisaukaskatts sem endurgreiðist stefnanda, 13.391 króna. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Vakin er sérstök athygli dómsins á því að stefnandi hefur í greinargerð í gagnsök á dskj. 76 krafist álags á málskostnað úr hendi stefnda, með vísan til 1. og 2. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála. Af hálfu aðalstefnda er þess krafist að hann verði alfarið sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda hæfilegan málskostnað að mati dómsins. 1. Að viðurkenndur verði réttur gagnstefnanda til að rifta samkomulagi við gagnstefnda, dagsettu 2. apríl 1998, þess efnis að kaup gagnstefnda á bátavél af gerðinni Star Powr gengju til baka og gagnstefnandi endurgreiddi kaupverð vélarinnar og kostnað af niðursetningu hennar, auk annars tilgreinds kostnaðar, samtals að fjárhæð 1.500.000 krónur 2. Að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda 2.563.578 kr. auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, frá því gagnsökin telst höfðuð í skilningi 93. gr. laga nr. 91/1991 til greiðsludags, allt gegn afhendingu á fyrrgreindri Star Powr bátavél í því ástandi sem hún nú er í á vélaverkstæðinu Ver ehf., Hvaleyrarbraut 3, Hafnarfirði. 3. Að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda hæfilegan málskostnað í gagnsökinni að mati réttarins. Gagnstefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Fallist dómurinn á að gagnstefnandi eigi gagnkröfur á hendur gagnstefnda er þess til vara krafist að kröfur gagnstefnanda á hendur gagnstefnda verði stórlega lækkaðar. Í aðalkröfu krefst gagnstefndi málskostnaðar í gagnsök úr hendi gagnstefnanda, ásamt virðisaukaskatti á málskostnað. Þá krefst hann álags á málskostnað, með vísan til 1. og 2. mgr. 131. gr. laga um meðferð einkamála. Í varakröfu krefst gagnstefndi þess að málskostnaður verði felldur niður í gagnsök. Aðalstefndi hefur um árabil selt vélar í smærri báta hér á landi, einkum fiskibáta undir 6 rúmlestum. Undir árslok 1996 vakti aðalstefndi athygli eigenda slíkra fiskibáta hér á landi á nýrri bátavél af gerðinni Star Powr, 236 hestafla, V-byggðri 8 strokka bátavél, með forþjöppu og tölvustýrðu brennsluolíukerfi. Framleiðandi vélarinnar var Marine Corporation of America í Indíana í Bandaríkjunum, skammstafað MCA. Kveður hann vél þessa hafa fengið góðar umsagnir í fagtímaritum þar vestra, einkum fyrir það hvað hún er fyrirferðarlítil vegna byggingarlags síns sem sjö lítra vél og þá ekki síður fyrir það, að olíuverk vélarinnar er tölvustýrt sem var nýlunda í bátavélum, en alþekkt þá orðið hér á landi og erlendis í landvélum og bifreiðum. Aðalstefndi tók að sér söluumboð á vél þessari hér á landi. Kveðst hann hafa hugsað sér að fara hér varlega í sakirnar, bæði vegna framangreindra nýjunga í þessari vél, svo og fyrir það, að fyrir nokkrum árum hafi verið hér á markaðinum vél frá þessum sama framleiðanda sem reynst hafði misjafnlega. Annar aðili hafi þá haft söluumboð hér á landi fyrir þær vélar. Í byrjun árs 1997 keypti aðalstefnandi eina slíka Star Powr vél af aðalstefnda í bát sinn Þyt HF 83 og var vélin gangsett í febrúar. Aðalstefndi heldur því fram að starfsmenn hans hafi gert aðalstefnanda sérstaka grein fyrir því að engin reynsla væri fengin af vélinni hér á landi og hann tæki við þær aðstæður vissa áhættu með kaupum á vélinni. Jafnframt er því haldið fram að aðalstefnanda hafi verið kynntir ábyrgðarskilmálar vélarinnar þar sem ábyrgst hafi verið með venjubundnum og almennum hætti allar bilanir á vélinni á ábyrgðartímanum, sem rekja mætti til „efnis eða framleiðslugalla“ á vélinni en framleiðandinn hafi undanþegið sig allri bótaábyrgð af afleiddu tjóni, sem af vélabilun kynni að leiða, svo sem vegna „afnotamissis og tapaðs ágóða“, eins og greinir í ábyrgðarskírteininu. Þá hafi verið fengin sérstök heimild hjá framleiðanda til þess að ábyrgðartíminn yrði tólf mánuðir í stað sex mánaða frá afhendingu vélanna, sem hafi verið hinn almenni ábyrgðartími vegna véla sem stóð til að nota í atvinnurekstri. Vélin var afhent aðalstefnanda í byrjun árs 1997 og samdi stefnandi sjálfur við vélaverkstæðið Ver ehf., Hvaleyrarbraut 3, Hafnarfirði, um niðursetningu vélarinnar. Niðursetning og frágangur vélarinnar var ekki á vegum aðalstefnda. Niðursetningu vélarinnar lauk síðast í febrúar 1997. Gangsetning vélarinnar og síðan reynslusigling fór fram 1. mars 1997 að viðstöddum starfsmönnum aðalstefnda og fulltrúa vélaframleiðandans, Johannes Tang að nafni. Viku eftir gangsetningu byrjaði vélin að reykja og upp frá því bilaði hún margsinnis og reyndist að lokum ónothæf. Kveður aðalstefnandi bát sinn af þessum sökum hafa verið ósjófæran stóran hluta grásleppuvertíðar fiskveiðiársins 1996 1997. Aðalstefnandi tilkynnti aðalstefnda um bilun í vélinni í febrúar 1997 og var í stöðugu sambandi við starfsmenn aðalstefnda vegna þessara bilana. Miklar bréfaskriftir fóru fram á þessum tíma á milli málsaðila og liggja þau gögn frammi í málinu. Að samkomulagi varð að taka fyrri vélina úr bátnum og senda hana til framleiðandans til skoðunar og lagfæringar, að því marki sem þurfa þætti. Vélaframleiðandinn sendi samskonar vél til landsins sem sett var niður í bátinn í byrjun júlí 1997. Fljótlega sótti í sama horf með nýju vélina. Hún var þó notuð fram á haust, þar til bátnum var lagt á Bakkafirði. Vélin var síðan tekin úr bátnum í desember 1997 og flutt til Reykjavíkur að tilhlutan dómkvaddra matsmanna. Eldri vélin hafði þá sætt skoðun og lagfæringum af hálfu framleiðandans, sem einkum fól í sér að fjarlægja kæli á loftinntaki. Framleiðandinn sendi síðan vélina hingað til landsins. Þegar til átti að taka hafnaði aðalstefnandi því boði framaleiðandans og aðalstefnda um að hin lagfærða vél yrði sett í bátinn að nýju, honum að kostnaðarlausu. Þess í stað tók stefnandi þá ákvörðun að kaupa aðra vél í bátinn af Yanmar gerð og seldi hann síðan bátinn ásamt aflaheimildum í febrúar 1998. Hinn 8. desember 1997 voru, að beiðni aðalstefnanda, dómkvaddir matsmennirnir Ólafur K. Ármannsson og Ásgeir Guðnason til þess að meta hver væri ástæða bilunar í vélinni og hvort eðlilegt hafi verið að nota vélina í umræddan bát. Þá var jafnframt spurt um það hverjar afleiðingar ástand vélarinnar gæti haft fyrir notendur bátsins. Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna er dagsett 12. febrúar 1998. Niðurstaða matsmanna var sú að ástæða bilunar væri ófullkominn bruni í strokkum vélarinnar sem stafaði af lágum hita í brunaholinu, sem aftur orsakaðist af of mikilli kælingu á lofti sem blásið sé inn á strokkinn. Töldu þeir eðlilegt að diselvélar séu notaðar í bátum þeirrar gerðar sem bátur aðalstefnanda sé. Vélina stæðist hins vegar ekki þær kröfur sem gerðar séu til véla í bátum af sömu gerða. Litu þeir svo á að báturinn væri ekki haffær með vélina í því ástandi sem hún var þegar matsmenn skoðuðu hana. Í framhaldi af þessu krafðist aðalstefnandi riftunar á kaupunum og að aðalstefndi greiddi honum tjón sitt. Með samkomulagi, dags. 2. apríl 1998, féllst aðalstefndi á að kaupin á vélinni gengju til baka á grundvelli meintra galla sem kaupandi taldi hafa komið fram á vélinni og hann telur að staðfestir hafi verið með matsgerð dómkvaddra matsmanna, dags. 12. febrúar 1998. Féllst aðalstefndi á að greiða aðalstefnanda 1.500.000 krónur sem sundurliðuðust þannig: Kaupverð vélarinnar 980.000 krónur, niðursetningarkostnaður 250.000 krónur, matskostnaður 265.016 krónur og lögmannsþóknun 104.984 krónur. Samkvæmt samkomulaginu áskildi aðalstefnandi sér rétt til þess að höfða mál til frekari greiðslu bóta sem hann og gerði með málsókn þessari. Hvorki aðalstefndi né vélaframleiðandinn voru alls kostar sáttir við niðurstöður undirmatsmanna um ástæður bilananna í vélinni. Með beiðni, dags. 14. ágúst 1998, fór aðalstefndi þess á leit að fá dómkvadda yfirmatsmenn til að endurskoða undirmat það sem fram hafði farið að tilhlutan aðalstefnanda. Aðalstefnandi mótmælti því að yfirmatsmenn yrðu dómkvaddir og gekk úrskurður um ágreiningsefnið þann 25. september 1998, þar sem fallist var á kröfu stefnda um að yfirmatsmenn skyldu dómkvaddir. Á dómþingi þann 16. október 1998 voru dómkvaddir þrír yfirmatsmenn til þess að endurskoða undirmatsgerðina, þeir Magnús Þór Jónsson vélaverkfræðingur, Páll Valdimarsson vélaverkfræðingur og Þorsteinn Jónsson vélfræðingur. Yfirmatsgerð þeirra er dags. 29. desember 1998. Í niðurstöðu yfirmatsmanna er í öllum meginatriðum staðfest niðurstaða undirmatsmanna. Með gagnstefnu, þingfestri 15. apríl 1999, höfðaði aðalstefndi gagnsök í málinu eins og áður segir. Af hálfu aðalstefnanda og gagnstefnda var þess þá krafist að gagnsökinni yrði vísað frá dómi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 27. maí 1999, var þeirri kröfu hafnað. Um miðjan janúar sl. hafi það borið við að forsvarsmaður aðalstefnda, Úlfar Ármannsson, hafi setið fund með þessum mönnum í Englandi. Bilanasaga vélarinnar og niðurstöður hinna dómkvöddu matsmanna hafi þar aftur borið á góma. Enginn þessara aðila hafi þekkt dæmi um sambærilegar bilanir á vélum af þessari gerð af þeim ástæðum sem tilgreindar séu í niðurstöðum hinn dómkvöddu matsmanna. Hins vegar hafi menn þekkt dæmi um áþekkar bilanir í vélum flutningabifreiða og skólabíla, sem notaðir hafi verið á köldum svæðum. Við athugun þessara tilvika á sínum tíma hafi komið í ljós að sammerkt þeim öllum var að öflugar miðstöðvar í bifreiðunum höfðu verið tengdar inn á vatnskælikerfi vélanna og bifreiðarnar langtímum saman verið látnar ganga í lausagangi til að halda hita í farþegarýmum þeirra. Þegar þetta hafi verið skoðað nánar hafi menn orðið sammála um að rekja mætti allar þessar bilanir til þess að tekinn hafði verið kælivökvi út af vélunum og hann keyrður í gegnum öflugt miðstöðvarkerfi bifreiðanna til upphitunar í farþegarými þeirra með þeim afleiðingum að vélarnar, sem langtímum saman höfðu verið látnar ganga í lausagangi, hafi ekki náð að halda uppi eðlilegum og æskilegum brunahita, og oft verið verulega fyrir neðan svokallaðan óskagildishita eða kjörhita fyrir vélarnar. Þetta hafi leitt til þess að eldsneytið hafi ekki brunnið að fullu og hafi hluti þess fallið út sem eðja með sömu eða áþekkum afleiðingum og lýst er í matsgerðum hinna dómkvöddu matsmanna. Lyktir þessara umræðna hafi orðið þær að bæði sérfræðingar á vegum framleiðanda vélanna svo og greindir umboðsmenn, sem flestir séu sérfróðir um vélar og meðferð þeirra, hafi talið fulla ástæðu til að kanna hvort hér gæti ekki verið á ferðinni sama orsökin fyrir bilununum á vélum í bát aðalstefnanda og raunin var í fyrrlýstum tilvikum. Stuttu eftir heimkomuna hafi forsvarsmaður aðalstefnda fengið það staðfest, að öflugt miðstöðvarkerfi í vistarverum báts gagnstefnda hefði verið tengt við kælikerfi vélarinnar. Hafi verið hlutast til um að þessi umbúnaður yrði skoðaður í bátnum á Bakkafirði, þar sem hann er nú gerður út. Til þess hafi verið fenginn Steinar Hilmarsson, vélsmíðameistari á Bakkafirði. Báturinn sé nú búinn nýrri Yanmar vél af áþekkri stærð og Star Powr vélin. Komið hafi í ljós að þetta sama miðstöðvarkerfi hafi verið tengt við nýju vélina. Þá hafi enn fremur komið í ljós að þetta var önnur Yanmar vélin sem sett hafði verið niður í bátinn á því u.þ.b. eina ári frá því að seinni Star Powr vélin var tekin úr bátnum. Bilanalýsingin í fyrri Yanmar vélinni hafi reynst áþekk og í Star Powr vélunum. Síðari Yanmar vélin hafi verið svo til nýkomin í bátinn og hafði því lítið verið notuð. Mældur hafi verið vatnshiti í lausagangi frá vél í miðstöðvarkerfi og síðan við vél frá miðstöðvarkerfi. Mælingar hafi verið endurteknar með stuttu millibili við mismunandi álag og loks á fullu álagi. Þá hafi verið gerðar mælingar á vatnshita vélarinnar eftir að lokað hafði verið fyrir miðstöðvarkerfið. Mælingar hafi sýnt að þessi tenging inn á miðstöðvarlögnina hafi valdið verulegri truflun á hitastigi vatnsins í kælikerfi vélarinnar. Þessi truflun hafi valdið því að í hægagangi eða undir litlu álagi nái vélin ekki nema 55°C hita í stað 75° - 80°, sem sé kjörhiti á vélinni í lausagangi við eðlilegar aðstæður. Það sé ekki fyrr en eftir 15 mínútna keyrslu á fullu álagi sem vélin nái 90° vatnshita. Hann falli síðan mjög fljótt niður undir 55° þegar slegið sé af vélinni og hún látin ganga í hægagangi. Sérfróðir menn sem hafi skoðað þessar mælingar séu á þeirri skoðun að í þessum truflunum á eðlilegum vatnshita vélarinnar af völdum miðstöðvarkerfisins í bátnum sé frekar að leita orsakanna fyrir of lágum hita í brunaholi vélarinnar en til þess að of kældu lofti hafi verið blásið inn í brunahol vélarinnar, sem hafi verið niðurstaða hinna dómkvöddu matsmanna. Þetta mat styrkist enn frekar fyrir það að frá því um mánaðamótin febrúar/mars 1997 hafi fjórar nýjar vélar verið settar niður í bátinn, tvær af gerðinni Star Powr og tvær af gerðinni Yanmar. Vélar þessar vinni allar í sama umhverfi og séu tengdar sömu miðstöðvarlögninni. Þrjár þessara véla virðist hafa átt sömu eða áþekka bilanasögu að baki þegar þær voru teknar úr bátnum. Fjórða vélin hafi verið sett niður í desember sl. og sé því lítil reynsla komin af henni. Hinum dómkvöddu yfirmatsmönnum hafi verið sendar þessar upplýsingar og leitað viðbragða þeirra í formi þriggja spurninga um hugsanleg áhrif þessara truflana frá miðstöðvarlögninni á vatnshita vélarinnar við beitingu vélarinnar á mismunandi álagsstigum. Yfirmatsmennirnir hafi veitt svör við þessum spurningum í bréfi, dags. 19. mars 1999, þar sem eftirgreind meginatriði komi fram: 1. Að hvorki skoðun á sjálfri vélinni, teikningar af vélinni sem matsmenn hafi haft undir höndum né upplýsingar aðila hafi beint athygli matsmanna að því að miðstöðvarkerfi bátsins hafi verið tengt vatnskælikerfi vélarinnar. Af þeim ástæðum hafi truflun af þessu tagi ekki sætt sérstakri skoðun af hálfu matsmanna. 2. Við matsstörfin hafi engar upplýsingar legið fyrir um að vélin hafi ekki náð kjörhita „óskagildishita“ í lausagangi eða undir litlu álagi. Af þessu hafi leitt að orsakanna fyrir of lágum hita í brunaholi hafi ekki verið leitað í of lágum vatnshita í kælikerfi vélarinnar sökum tenginga þess við miðstöðvarlögn í vistarverum bátsins. 3. Um áhrif slíkra truflana frá miðstöðvarkerfi segi orðrétt í bréfinu; „Ástæður bilunar að okkar mati er lágt hitastig í bruna, sem veldur því að bruni er ófullkominn, og óhreinindi setjast í útblásturskerfi. Kæling af völdum miðstöðvar getur gert slík mál enn verri, og verið áhrifavaldur.“ Þar sem engin sjálfstæð skoðun hafi farið fram af hálfu hinna dómkvöddu matsmanna á áhrifum tengingar miðstöðvarkerfisins við kælikerfi þeirra fjögurra nýrri véla sem settar hafi verið niður í bátinn á rúmlega hálfu öðru ári, þar af hafi þrjár þeirra hafa verið teknar úr bátnum vegna áþekkra bilana, þykir óhjákvæmilegt að fá dómkvadda sérfróða menn til að skoða þessi áhrif miðstöðvartengingarinnar við vatnskælikerfi vélanna og segja til um hvort þau áhrif séu líkleg til að vera orsök þeirra bilana í vélunum, sem lýst sé nánar í matsgjörðum hinn dómkvöddu matmanna. Af þeim ástæðum hafi gagnstefnandi ákveðið að beiðast dómkvaðningar tveggja matsmanna til að leggja mat á þessi álitaefni. Allar þessar nýju upplýsingar um hinar líklegu eða sennilegu orsakir fyrir bilununum í vélunum hafi ekki komið fram fyrr en stefndi hafi skilað greinargerð sinni í aðalsök þann 14. janúar 1999. Gagnstefnandi telji sér því heimilt að höfða gagnsakarmál með vísan til ákvæðis 3. mgr., sbr. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu aðalstefnanda og gagnstefnda eru gerðar þrjár athugasemdir við framangreinda málavaxtalýsingu aðalstefnda og gagnstefnanda. 1. Aðalstefnandi kveður aðalstefnda hafa vitað mætavel um miðstöðina og áhrif hennar á hita kælivatns. Með ólíkindum sé að lesa í málsatvikalýsingu gagnstefnu að forsvarsmaður aðalstefnda hafi fengið það staðfest „stuttu eftir heimkomuna“, eða í lok janúar sl. að „öflugt miðstöðvarkerfi í vistarverum báts aðalstefnda hefði verið tengt við kælikerfi vélarinnar.“ Forsvarsmenn aðalstefnda hafi að sjálfsögðu ætíð vitað af miðstöðinni og komi það berlega í ljós í greinargerð hans þar sem segi að gangsetning vélarinnar og síðar reynslusigling hafi farið fram 1. mars 1997 að viðstöddum starfsmönnum stefnda svo og fulltrúa vélarframleiðanda, Jóhannesi Tang. Einnig megi lesa úr undirmatsgerð í málinu að fulltrúar aðalstefnda hafi verið viðstaddir reynslusiglingu Þyts mb. við skoðun undirmatsmanna á vélinni. Í bæði þessi skipti hafi miðstöðin verið tengd við vélina. Mikið þurfi til að sérfróðir menn eins og seljendur vélanna viti ekki að miðstöð sé tengd við vélina eftir tvær slíkar prufukeyrslur og annars konar skoðun á vélinni vegna máls þessa. 2. Fráleitt sé að „nú sé komið í ljós“ að ástæður bilana megi rekja til miðstöðvar. Aðalstefndi haldi því margsinnis fram í gagnstefnu að „nú sé komið í ljós...“ að ástæður bilananna séu aðrar en þær sem greini í undir- og yfirmatsgerð. Staðhæfingar þessar séu að sjálfsögðu ekkert annað en hreinn tilbúningur og nánast hjákátlegar. 3. Bilanalýsing í Yanmar vél sé ekki áþekk bilanalýsingum í Star Powr vélum. Það sé alfarið rangt sem segi í gagnstefnu að bilanalýsing vegna Yanmar vélar sem sé í mb. Þyt og hafi verið sett þar fyrst, sé áþekk þeim bilanalýsingum sem eigi við um Star Powr vélar þær sem í málinu sé deilt um. Vél sú sem nú sé í bátnum og tengd sé við þessa sömu miðstöð hafi ekki slegið feilpúst síðan hún var standsett. Kröfur aðalstefnanda eru byggðar á sjónarmiðum um vangildisbætur, þ.e. að stefnandi eigi rétt á því að tjón hans verði bætt þannig að staða hans verði eins og hann hefði aldrei keypt vélina. Kaup aðalstefnanda á nýrri bátsvél hafi verið gerð í þeirri trú að hann gæti notað vélina án teljandi vandræða. Svo hafi ekki reynst vera. Sé ekki ágreiningur milli aðila um að greiða beri aðalstefnanda skaðabætur vegna vélakaupanna. Ágreiningur aðila snúist hins vegar um fjárhæð þeirra. Aðalstefnandi telji að hann eigi rétt á því að fá greiddar bætur fyrir allt það tjón sem hann hafi hlotið af því að vélin var ekki búin þeim kostum sem eðlilegt sé að slík vél sé búin. Tjón aðalstefnanda skiptist í þrennt: Í fyrsta lagi sé um að ræða tjón vegna aflataps í grásleppu- og þorskveiðum. Í öðru lagi vegna vinnu aðalstefnanda við niðursetningu véla, vegna bilana o.fl. Í þriðja lagi vegna útlagðs kostnaðar, en hinn útlagði kostnaður komi til vegna vélarkaupanna, greiðslu reikninga fyrir niðursetningu véla o.fl., ásamt vanskila- og lántökukostnaði sem stefnandi hafi orðið fyrir þar sem atvinnurekstur hans hafi stöðvast vegna vélarbilana. Krafa aðalstefnanda, sem er að fjárhæð 3.959.381 krónur sundurliðast með eftirfarandi hætti: a. Kaup á Star Powr vél, 1.076.599 krónur. Vélin sem stefnandi keypti hafi kostað 980.000 krónur en með aukahlutum hafi hún kostað 1.076.559 krónur. Aðalstefnandi hafi greitt hana þannig að hinn 13. janúar 1997 hafi hann greitt 500.000 krónur, sbr. kvittun á dskj. nr. 31. Afganginn hafi hann greitt með VISA raðgreiðslusamningi, sbr. dskj. nr. 31. Reiknaður sé einungis höfuðstóll samningsins, 576.599 krónur. Samtals sé krafan því 1.076.599 krónur. Krafa þessi sé lægri en fram komi á yfirliti á dskj. nr. 51. Dráttarvextir vegna skuldabréfs séu reiknaðir frá þingfestingardegi. b. Vinna við niðursetningu Star Powr, 311.830 krónur. Reikningur frá Ver ehf. vegna niðursetningar á vélinni, sem aðalstefnandi hafi síðan skilað til stefnda samkvæmt samkomulagi, sé á dskj. nr. 23. Sé reikningurinn greiddur hinn 2. mars 1998 og miðist dráttarvextir við þann tíma. Sé fráleitt að aðalstefnandi þurfi að bera þann kostnað sjálfur. Teljist niðursetningin beint tjón aðalstefnanda sem aðalstefnda beri að bæta. c. Aukakostnaður vegna niðursetningar á Yanmar vél á Bakkafirði, 168.948 krónur. Þegar síðari vél, sem aðalstefnanda var látin í té, bilaði hafi bátur aðalstefnanda verið á Bakkafirði. Hann hafi keypt sér nýja vél af gerðinni Yanmar og hafi hann þurft að láta setja hana niður á Bakkafirði, enda erfitt að flytja bátinn til Reykjavíkur vélarlausan. Kostnaður við niðursetningu vélarinnar hafi verið sýnu hærri en við upphaflega niðursetningu, eins og sjá megi á dskj. nr. 24 og nr. 25, og komi aukakostnaðurinn til vegna staðsetningar vélarinnar. Fyrst hafi þurft að undirbúa niðursetningu í Reykjavík, svo hafi þurft að setja vélina niður á Bakkafirði. Aðalstefnandi hefði flutt bát sinn til Reykjavíkur, ef mögulegt hefði verið, til að minnka kostnað við niðursetningu. Slíkt hafi ekki verið mögulegt, sem sé bein afleiðing á vélarbilun. Teljist tjónið því vera á ábyrgð stefnda. Reikni aðalstefnandi kröfu sína þannig: Kostnaður við niðursetningu fyrri vélar var 311.830 krónur, sbr. dskj. 23. Kostnaður við niðursetningu Yanmar - vélarinnar hafi hins vegar verið 480.778 krónur, sbr. dskj. nr. 24 og nr. 25. Munurinn á kostnaðinum sé 168.948 krónur. Dráttarvextir miðist hér við þingfestingardag. d. Kostnaður vegna dómkvaddra matsmanna, 265.016 krónur. Aðalstefnandi hafi greitt reikning vegna dómkvaddra matsmanna hinn 19.02.1998, eins og dskj. nr. 22 beri með sér. Sé einnig fráleitt að aðalstefnandi þurfi að bera kostnað vegna þessa, enda hafi aðalstefnanda verið nauðsynlegt að láta framkvæma hið dómkvadda mat til að staðfesta ástæður galla í vélinni, en aðalstefndi hafi ekki viljað viðurkenna að um galla væri að ræða. Hafi hann kennt notkun stefnanda á vélinni um ástand hennar. Aðalstefndi hafi neitað að taka þátt í kostnaði vegna matsgerðarinnar, þrátt fyrir beiðni aðalstefnanda þar um. Dráttarvextir miðist við greiðsludag, 19. febrúar 1998. e. Ýmsir reikningar vegna vélakaupanna, 170.225 krónur. Ýmsa reikninga með og án vsk. hafi aðalstefnandi þurft að greiða vegna vélarkaupanna, viðgerða, kaupa á varahlutum, þar sem stefndi hafi ekki tekið þátt í varahlutakaupum, o.fl. Séu reikningar þessir sundurliðaðir á dskj. nr. 32 og nr. 33. Þá hafi einnig þurft að greiða Siglingamálastofnun vegna skoðunar á vél, skráningarskírteinis o.fl., sbr. dskj. nr. 34. Samtals séu reikningar án virðisaukaskatts 83.514 krónur, reikningar með virðisaukaskatti 68.046 krónur og kostnaður vegna Siglingamálastofnunar 18.665 krónur, samtals 170.225 krónur. Frá fjárhæð þessari dragist 13.391 krónur vegna virðisaukaskatts sem stefnandi fái endurgreiddan. Dráttarvextir miðist við þingfestingardag. f. Vinna aðalstefnanda vegna bilana og niðursetningar, 180.000 krónur. Aðalstefnandi hafi tekið mikinn þátt í niðursetningu vélanna og hann hafi einnig staðið mikið í viðgerðum á vélinni og hafi mikill tími farið í það hjá aðalstefnanda að reyna að gera við vélarnar. Þennan tíma hefði hann getað notað í öflun tekna á annan hátt. Eigi hann því rétt á greiðslu, sem hæfilega teljist metin 180.000 krónur. Ekki sé það tekið fram í stefnu en dráttarvextir miðast við þingfestingardag. Aðalstefnandi sé líka að vinna við vélina þá daga sem ekki er hægt að fara á sjóinn vegna brælu. Hann hefði þá getað verið að gera eitthvað annað, eða verið heima. Fyrsta vélin hafi verið meira og minna stopp frá 18. mars, er hún hafi farið norður, og þar til í júlí. Hann hefði náð 12 eða 13 róðrum á þessum tíma. Þetta sé prímus tími fyrir fiskimenn. Sjái hver maður hversu mikið stopp þetta er. Nýja vélin stoppi í október eftir að hafa bilað. Nokkrir róðrar hafi náðst fram í febrúar þegar ný vél komi. Dráttarvextir miðist við þingfestingardag. g. Vanskila - og lántökukostnaður, 197.153 krónur. Aðalstefnandi hafi orðið fyrir miklu fjárhagslegu tjóni vegna aflataps og vegna þess að hann hafði engar tekjur á því tímabili sem atvinnurekstur hans stöðvaðist. Af þessum sökum hafi hann þurft að taka bankalán og greiða af þeim lántöku-, vanskila- og innheimtukostnað, þar sem hann hafi ekki verið í stakk búinn að greiða á réttum tíma. Kröfur undir þessum lið byggi á því að stefnandi eigi rétt á að fá bætt úr hendi aðalstefnda lántökukostnað, vanskila- og innheimtukostnað, sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna vélarkaupanna. Aðalstefnandi hefði ekki þurft að taka lán þessi né greiða umræddan kostnað ef vélarnar hefðu verið í lagi. Beri því aðalstefndi ábyrgð á tjóni hans. Sundurliðist kröfur stefnanda undir þessum lið í kostnað vegna fimm lána, sbr. dskj. nr. 26-30. Í fyrsta lagi vegna skuldabréfs í Íslandsbanka hf. nr. 010915, samtals að fjárhæð 60.386 krónur. Í öðru lagi vegna víxils í Íslandsbanka nr. 152362, samtals að fjárhæð 86.251 krónur. Í þriðja lagi vegna skuldabréfs í Íslandsbanka hf. nr. 010744, samtals að fjárhæð 15.407 krónur. Í fjórða lagi vegna skuldabréfs í Íslandsbanka hf. nr. 068638, samtals að fjárhæð 14.290 krónur. Í fimmta lagi vegna samnings nr. 1099202300 um eignarleigu við Landsbanka Íslands, samtals að fjárhæð 20.819 krónur. Krafan sé því í heild 203.363 kr. Dráttarvextir miðist við þingfestingardag. h. Sölulaun vegna sölu Þyts HF, 520.000 kr. Aðalstefnandi hafi þurft að selja bát sinn Þyt HF vegna fjárhagserfiðleika. hafi hann greitt sölulaun fyrir vikið, að fjárhæð 520.000 krónur. Dráttarvextir miðist við greiðsludag. i. Aflatap vegna grásleppu- og þorskveiða 1.069.610 kr. Bótakrafa aðalstefnanda vegna aflataps í þorskveiðum og grásleppuveiðum á árinu 1997 er 1.069.610 krónur, sem er niðurstaða dómkvadds matsmanns. Í niðurstöðu matsmannsins sé tekið tillit til þess kostnaðar sem hljótist við að sækja og selja slíkan afla. Þá sé í matinu tekið tillit til þess hluta sem aðalstefnandi hafi fengið afhentan af afla samstarfsaðila síns á smábátnum Elsu Rún, en að jafnaði hafi þeir skipt með sér afla sem fékkst af Þyt HF og Elsu Rún. Sá afli sem aðalstefnandi fékk þannig afhentan af Elsu Rún komi í matinu til frádráttar tjóni hans. Matsgerð dómkvadds matsmanns, Ragnars Árnasonar, vegna aflatjóns hafi ekki verið hnekkt með yfirmati. Dráttarvextir miðist við þingfestingardag. Samtals sé krafan því 3.959.381 króna, allt að frádreginni 1.513.391 krónu vegna innborgunar stefnda, 1.500.000 krónur og vegna virðisaukaskatts sem endurgreiðist aðalstefnanda, 13.391 króna. Kröfu um skaðabætur reisir aðalstefnandi á almennum skaðabótareglum. Þá er vísað í almennar reglur samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Kröfur um málskostnað eru studdar við 130. gr. laga um meðferð einkamála í héraði, nr. 91/ 1991. Sýknukröfu sína byggir aðalstefndi á því að hann hafi þegar svarað til allrar þeirrar bótaábyrgðar gagnvart aðalstefnanda sem hann hafi tekist á hendur sem söluaðili vélarinnar og umboðsmaður vélaframleiðandans. Vísar aðalstefndi í þeim efnum til ábyrgðarskírteinis sem hann hafi gefið út til aðalstefnanda vegna vélarinnar, dagsetts 1. mars 1997, eftir að vélin hafði verið sett niður í bát stefnanda í Hafnarfirði og síðan prufukeyrð og tekin út af fulltrúa framleiðandans. Á því er byggt að ábyrgðarskírteinið hafi ekki haft að geyma neinar þær takmarkanir á ábyrgð aðalstefnda sem seljanda vélarinnar að í bága gæti farið við þá réttarvernd, sem aðalstefnanda sé áskilin sem kaupanda í lögum nr. 39/1922 um lausafjárkaup, sbr. 24. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993. Þá sé einnig vakin á því sérstök athygli að aðalstefnandi byggi ekki dómkröfur sínar á málsástæðum á borð við þær að ábyrgðarskilmálar ábyrgðarskírteinisins hafi í einhverjum tilteknum efnum verið óskuldbindandi fyrir aðalstefnanda með vísan til ákvæða III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Samkvæmt ábyrgðarskírteininu, sem líta verði á sem hluta kaupsamningsins sem komst á með aðilum um vélarkaupin, hafi aðalstefndi tekist á hendur ábyrgð á bilunum á vélinni „... sem rekja má til efnis eða framleiðslugalla ... “, svo sem það sé orðað í ábyrgðarskírteininu. Í skírteininu sé inntaki ábyrgðarinnar nánar lýst á þann veg að innifalið í ábyrgðinni séu, svo vitnað sé orðrétt til ábyrgðarskírteinisins: „l. Varahlutir og viðgerðarvinna á vél sem rekja má til bilana sem falla undir ábyrgðarskilmála þessa. 2. Kostnaður við smurolíur, olíur, síur, belti, hosur, og aðrir hlutir sem ekki eru endurnýjanlegir vegna bilana.“ Samkvæmt ábyrgðarskírteininu undanskilji aðalstefndi sig ábyrgð á tjónum vegna bilana á vélinni á nokkrum tilgreindum sviðum. Hér sé einkum um að ræða svokölluð afleidd tjón sem nánar séu rakin í sex liðum í sjálfu ábyrgðarskírteininu. Hér þyki sérstök ástæða að vekja athygli á 6. lið sem stefndi undanskilji sig ábyrgð á: „Kostnaður eiganda í tengslum við afnotamissi (downtime) tjón á farmi, og allur kostnaður eða tjón sem hlýst í atvinnurekstri vegna galla sem ábyrgðarskírteinið tekur til.“ Sýknukrafan er á því byggð að aðalstefndi hafi svarað til allrar þeirrar ábyrgðar sem hann hafi tekist á hendur við sölu vélarinnar til aðalstefnanda. Fyrir liggi gögn í málinu sem sýni fram á að aðalstefndi hafi greitt allan viðgerðar- og varahlutakostnað sem af bilununum á vélinni leiddi. Hann hafi gert gott betur þar sem hann hafi hlutast til um að framleiðandinn sendi aðra samskonar vél til landsins, sem sett hafi verið niður í bátinn, aðalstefnanda að kostnaðarlausu. Þegar sú vél tók að bila, með sama hætti og sú fyrri, hafi aðalstefndi greitt allan viðgerðar- og varahlutakostnað vegna bilananna á þeirri vél. Eftir að undirmatið hafi leitt í ljós grunsemdir um að hér væri um bilanir að ræða sem rekja mætti til framleiðslugalla á vélinni hafi aðalstefndi gengist inn á að taka vélina til baka á grundvelli sérstaks samkomulags þar um við stefnanda. Jafnframt hafi aðalstefndi fallist á að endurgreiða stefnanda kaupverð vélarinnar að fullu, 980.000 krónur, áætlaðan niðursetningarkostnað á vélinni, 150.000 krónur, kostnað vegna undirmatsins, 265.016 krónur, og 104.984 krónur upp í þóknun til lögmanns aðalstefnanda, eða samtals 1.500.000 krónur. Svo sem yfirlit á dskj. nr. 44 beri með sér hafi aðalstefndi þegar þurft að greiða vegna þessara viðskipta við aðalstefnanda og á grundvelli framanlýstrar ábyrgðar sinnar samtals 3.707.046 krónur eða sem nemi rúmlega fjórföldu verði vélarinnar. Á því sé byggt að stefnukrafan, að frátöldum þessum 1.500.000 krónum, sem aðalstefndi hafi þegar greitt aðalstefnanda samkvæmt framansögðu, sé í öllum tilvikum tengd útgjaldaliðum eða atvikum sem alfarið falli utan við ábyrgð aðalstefnda samkvæmt ábyrgðarskilmálum ábyrgðarskjalsins. Til stuðnings framanlýstum málsástæðum er vísað til hinna óskráðu reglna skaðabótaréttarins um bótaskyldu innan samninga og meginreglna samningaréttarins um að samningar skuli standa. Varðandi heimild til að undanskilja sig ábyrgð í viðskiptum með lausafjármuni, með þeim takmörkunum sem 24. gr. samkeppnislaga kveði á um, er vísað til 1. greinar kaupalaga nr. 39/1922 og að því er ábyrgðartíma varðar til 52.-54. greina sömu laga. Málskostnaðarkrafa aðalstefnda styðjist við 129. gr. og 130 gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varakrafan um stórfellda lækkun á stefnukröfunni sé sett fram ef svo ólíklega vildi til að dómurinn kæmist að þeirri niðurstöðu að aðalstefndi bæri ríkari bótaábyrgð gagnvart aðalstefnanda en hann hafi þegar svarað til samkvæmt framansögðu. Aðalstefnandi sundurliði stefnukröfu sína í 9 liðum, auðkenndum a-i. Þegar þessir liðir séu skoðaðir nánar verði fljótlega ljóst að aðalstefnandi hafi ekki gætt hófs í kröfugerð sinni í skilningi þeirrar meginreglu skaðbótaréttarins að einungis skuli bætt það tjón sem tjónþoli hafi sannanlega orðið fyrir og ekkert fram yfir það. Þá sé að sjálfsögðu gengið út frá því að ekki sé ágreiningur um sjálfa bótaskylduna en því sé ekki til að dreifa hér svo sem að framan sé rakið. Á grundvelli þessara sjónarmiða, séu hér á eftir settar fram eftirfarandi athugasemdir og mótmæli við einstaka bótaliði: a. Þessum lið er mótælt sem of háum. Vélin sjálf hafi kostað 980.000 kr. og hafi þegar verið endurgreidd. Mismunurinn, 186.647 krónur, sé ýmiss konar lántökukostnaður aðalstefnanda sem sé máli þessu óviðkomandi og komi viðskiptum þessum í raun ekkert við og sé mótælt sem slíkum. b. Þessum lið er mótælt sem allt of háum. Samfara niðursetningu á vélinni hafi aðalstefnandi látið fara fram í vélarrúmi margskonar aðrar lagfæringar og viðgerðir sem gagnist honum áfram, hvað sem líði þessum vélaskiptum. Hæfilegur niðursetningarkostnað vélarinnar að mati aðalstefnda sé 150.000 krónur og hafi sá kostnaður verið endurgreiddur aðalstefnanda. Þessum lið er mótmælt sem óviðkomandi máli þessu, enda verið að setja niður aðra vél en keypt hafi verið af stefnda. Athygli sé vakin á því, að hér sé niðursetningakostnaður allt annar og lægri en greini hér að framan, sbr. athugasemdir í b-lið. d. Þessi liður hafi þegar verið greiddur. Lið þessum er mótmælt sem óviðkomandi máli þessu. Hér er um viðhalds- og rekstrarliði sem fallið hefðu til hvað sem líði þeim ágreiningi sem hér sé til meðferðar. f. Lið þessum er mótmælt sem órökstuddum með öllu. g. Þessum lið er mótmælt sem máli þessu óviðkomandi. Ekki hafi verið sýnt fram á að þessi útgjöld séu bein afleiðing af bilununum í vélunum né að aðalstefnandi hafi þá gert allt sem hann mátti til að takmarka tjón sitt. h. Liður þessi sé dæmigerður um hina óbilgjörnu kröfugerð aðalstefnanda. Hann hafi selt bát sinn vorið 1998. Ástæða sölunnar hafi fyrst og fremst verið mjög hátt verð á slíkum bátum og aflaheimildum sem þeim hafi fylgt en ekki ágreiningur máls þessa. Margir eigendur slíkra báta hafi freistast til að selja báta sína á þessu háa verði. Samkvæmt sölulaunareikningnum virðist aðalstefnandi hafa selt bát sinn á 26.000.000 króna með aflaheimildum. Af því sé bátsverðið sjálft á bilinu 6-8 milljónir. Þessum lið sé mótmælt sem óviðkomandi sakarefni málsins. i. Lið þessum er mótmælt sem órökstuddum og þar að auki allt of háum. Hér sé gengið út frá því að aðalstefnandi hefði náð þessum afla ef báturinn hefði ekki bilað og hann þannig tafist frá veiðum. Þessum forsendum sé mótmælt sem ósönnuðum og einnig þeirri fráleitu viðmiðun sem aðalstefnandi viðhafi til mörkunar á ætluðu aflatjóni sínu. Aðalstefnandi gangi hér út frá að hann hefði aflað að jafnaði eins mikið og báturinn Elsa Rún HF-44. Þetta sé bæði fráleit og óvenjuleg viðmiðun. Lágmark væri að taka mið af 10-20 áþekkum bátum í sömu verstöð. Vísað sé til dskj. nr. 54 og nr. 55 sem sýni að fjöldi krókabáta á þorskaflahámarki hafi ekki náð aflamarki sínu. Aðalstefnandi skeri sig ekkert sérstaklega úr í þeim efnum. Þá sé þessum lið mótmælt sem allt of háum. Gagnstefnandi kveður ástæður þess að hann hafi gengið til gerðar umrædds samkomulags við gagnstefnda þann 2. apríl 1998 hafi verið sú að þá lá fyrir niðurstaða undirmatsmanna um ástæður bilananna í vélinni og jafnframt það álit matsmanna að vélin stæðist ekki þær kröfur sem gera yrði „til véla í bátum af sömu gerð“, svo vitnað sé orðrétt til matsgerðarinnar. Framleiðanda vélarinnar hafi verið gerð grein fyrir þessum niðurstöðum og jafnframt því áliti gagnstefnanda að hyggilegast væri að ganga til samkomulags við gagnstefnda um að kaupin á vélinni gengju til baka vegna þessara meintu galla á vélinni. Þá yrði til þess að líta að útilokað væri að markaðssetja vélina hér á landi meðan þessi ágreiningur við gagnstefnda væri óútkljáður enda hefði gagnstefndi haft uppi skefjalausan áróður hér á landi gegn vélinni og talið hana með öllu óbrúklega í fiskibáta af þessari stærð. Krafan um viðurkenningu á rétti gagnstefnanda til að rifta samkomulaginu byggi á því að nú sé komið í ljós að ástæður bilananna í vélunum í bátnum hafi verið aðrar en þær sem greini í niðurstöðum bæði undir- og yfirmatsmanna og samkomulagið hafi verið byggt á. Komið hafi í ljós að umræddar bilanir í vélunum verði hvorki raktar til galla í sjálfum vélunum né annarra ástæðna sem gagnstefnandi sem seljandi vélanna beri fébótaábyrgð á. Af þessu leiði að meginforsenda gagnstefnanda fyrir gerð samkomulagsins sé þar með brostin þar sem komið hafi í ljós að ástæðurnar fyrir bilununum í vél þeirri sem hann keypti af gagnstefnanda séu ekki þær sem greini í niðurstöðum hinna dómkvöddu matsmanna. Nú bendi allt til þess að bilanirnar á vélinni megi beinlínis rekja til þeirrar ákvörðunar gagnstefnda sjálfs að taka út af kælikerfi vélarinnar kælivökva til notkunar í miðstöðvarkerfi bátsins í vistarverum áhafnar með þeim afleiðingum að vélin hafi seint og illa náð upp kjörhita í brunaholi vélarinnar og með þeim afleiðingum sem lýst sé í matsgerðunum. Þá verði ekki annað séð en skortur á eðlilegu eftirliti af hálfu gagnstefnda, með því að vélin hafi gengið langtímum saman við hitastig sem hafi legið verulega undir kjörhita vélarinnar, eigi einnig sinn þátt í því hvernig farið hafi með vélarnar. Gagnstefnandi hafi einvörðungu selt gagnstefnda sjálfa vélina og hafi hvergi komið nærri niðursetningu hennar né þeirri ákvörðun að taka út af vélinni kælivökva hennar til upphitunar í vistarverum bátsins. Nú hafi komið í ljós að vélin sjálf hafi ekki verið gölluð heldur verði að rekja hinar tíðu bilanir í vélinni til þess að gagnstefndi hafi truflað kælikerfi hennar með framanlýstum aðgerðum sínum og með þeim afleiðingum sem í matsgerðunum sé lýst. Krafa gagnstefnanda um viðurkenningu á rétti til að rifta samkomulaginu sé því nánar til tekið byggð á eftirgreindum málsástæðum: Að forsendur fyrir gerð samkomulagsins séu með öllu brostnar eftir að ljóst sé orðið að bilanirnar á vélunum verði hvorki raktar til hönnunargalla á sjálfum vélunum né til þess að einstakir hlutar vélanna hafi verið gallaðir í skilningi kaupalaga. Gagnstefnanda sé þegar af þeirri ástæðu heimilt að rifta samkomulaginu á grundvelli ógildingarreglna samningaréttarins vegna forsendubrests. Þá sé riftunarkrafan enn fremur byggð á þeirri málsástæðu að gagnstefnanda sé rétt að rifta eða ógilda samkomulagið í heild sinni með vísan til heimilda í 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, um breytingu á þeim lögum, þar sem nú liggi fyrir að bilanirnar á vélunum verði ekki raktar til neinskonar galla á sjálfum vélunum sem gagnstefnandi, og/eða framleiðandi vélanna, beri ábyrgð á, heldur til ákvarðana og aðgerða gagnstefnda sjálfs að því er varði tengingu miðstöðvarkerfisins við vatnskælikerfi vélanna og síðan slælegs eftirlits af hans hálfu við beitingu vélarinnar við hinar margbreytilegu aðstæður. Af öllu þessu sé ljóst að gagnstefnandi hefði aldrei gengið að gerð samkomulagsins ef þá hefði legið fyrir vitneskja sem nú liggi fyrir um líklegar eða sennilegar orsakir hinna tíðu bilana í vélunum. Verði fallist á kröfu gagnstefnanda um riftun samkomulagsins við gagnstefnda leiði beinlínis af þeirri niðurstöðu að gagnstefnda verði gert að endurgreiða gagnstefnanda samkomulagsfjárhæðina og auk þess allan þann varahluta- og viðgerðarkostnað sem af bilununum leiddi sem gagnstefnandi hafi ýmist látið gagnstefnda í té án endurgjalds eða hann hafi aflað og greitt í sama skyni, allt á grundvelli þeirrar ábyrgðar sem hann hafi talið sig bera á vélinni fyrstu tólf mánuðina samkvæmt þeim ábyrgðarskilmálum sem fylgt hafi vélinni. Forsendurnar fyrir öllum þeim ákvörðunum séu að sama skapi brostnar eftir að leitt hafi verið í ljós hverjar hafi í raun verið orsakir bilananna á vélunum. Endurgreiðslu- og fjárkrafan á hendur gagnstefnda sundurliðast með svofelldum hætti með vísan til framlagðra skjala: 1. Endurgreiðsla skv. samkomulagi á dskj. 45 1.500.000 kr. 2. Söluverð fylgihl. með vél, sbr. dskj. 44 203.289 kr. 3. Kostnaður við prufukeyrslu, sbr. dskj. 44 14.693 kr. 4. Viðgerðakostn. á ventli ofl., sbr. dskj. 44 74.811 kr. 5. Viðgerð á olíupönnu 15/5-3/6 1997, sbr. dskj. 44 61.505 kr. 6. Viðgerð á olíupönnu 9/6-15/6 1997, sbr. dskj. 44 43.512 kr. 7. Viðgerð á olíupönnu 16/6 1997, sbr. dskj. 44 43.095 kr. 8. Flutningur og niðursetning á nýrri vél, sbr. dskj. 44 324.901 kr. 9. Viðgerðarkostn. í okt. 1998, sbr. dskj. 44 60.772 kr. 10. Kostn. vega matsfundar á Þórshöfn, sbr. dskj. 44 35.485 kr. 11. Kostn. v. rannsókna Lloyds, sbr. dskj. 44 125.590 kr. 12. Flutningskostn. á vél frá USA, sbr. dskj. 44 75.925 kr. Samtals 2.563.578 kr. Vísað sé til viðkomandi dómskjala varðandi hvern kröfulið fyrir sig. Krafist er dráttarvaxta af fjárhæðinni frá því að gagnsökin teljist höfðuð í skilningi 93. gr. laga nr. 91/1991 til greiðsludags, sbr. að öðru leyti III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum. Krafan um málskostnað er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991. Gagnstefndi reisir sýknukröfu sína á því að samkvæmt samhljóða mati fimm dómkvaddra matsmanna séu gallar hrein sök gagnstefnanda. Aðilar máls þessa hafi hvor um sig kallað til matsmenn til að meta ástæður þess að bátsvélarnar gengu ekki sem skyldi. Gagnstefndi hafi fyrst kallað til tvo matsmenn og síðar hafi gagnstefnandi kallað til þrjá yfirmatsmenn. Allir þessir aðilar séu sérfróðir og hafi komist að þeirri niðurstöðu að bilanirnar stafi af of köldu brunalofti sem myndi útfellingu sem setjist á lokalegg og stirðni þar þegar vélin sé ekki í gangi. Þetta valdi því að ventlar standi á sér við næstu gangsetningu. Matsmennirnir hafi allir talið að ástæðan fyrir of köldu brunalofti hafi verið að skolloftskælir vélarinnar hafi verið sjókældur og engin stýring á hita lofts hafi verið frá honum. Fráleitt sé að halda því fram að slíkir gallar á vélinni séu gagnstefnda að kenna, enda hafi því ekki verið haldið fram af gagnstefnanda. Gagnstefnandi haldi því hins vegar fram að "komið hafi í ljós" að niðurstöður matsmanna hafi verið rangar. Skýringanna sé að leita annars staðar. Gagnstefnandi hafi í engu rökstutt þessar skoðanir sínar og hafi niðurstöðum undir- og yfirmatsmanna því ekki á nokkurn hátt verið hnekkt. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna gagnstefnda af kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefndi telji í öðru lagi að það sé fjarri raunveruleikanum að brostnar forsendur séu fyrir samkomulagi aðila. Þar sem engar brostnar forsendur séu fyrir samkomulaginu beri, þegar af þeim sökum, að sýkna gagnstefnda í gagnsök. Hvar gefi annars að líta hinar brostnu forsendur? Gagnstefnandi hafi ekki lagt eitt sönnunargagn því til stuðnings að einhverjar af forsendum hans fyrir samkomulaginu séu brostnar. Ef litið sé á forsendur samkomulagsins sé ljóst að þær séu gallar í hinum seldu vélum. Ekkert gefi að líta í gögnum gagnstefnanda um að því mati fimm sérfróðra manna hafi verið hnekkt. Því beri af þessum sökum að sýkna gagnstefnda af kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Gagnstefndi veki á því athygli að þó sýnt verði fram á að miðstöð hafi verið aðalorsök þess að hin seigfljótandi eðja myndaðist í vélunum minnki það í engu ábyrgð gagnstefnanda á vélunum. Gagnstefnandi hafi látið taka vélina út af sérstökum eftirlitsmanni og hafi sjálfur verið viðstaddur gangsetningu vélarinnar og sjósetningu bátsins með vél og miðstöð. Miðstöðin hafi og verið sett niður eftir leiðbeiningum frá gagnstefnanda. Gagnstefnandi hefði, sem sérfróður aðili, átt að gera athugasemdir sínar við tengingu vélanna við slíka miðstöð. Ábyrgð gagnstefnanda sé því ótvíræð, án tillits til þess hvort niðurstaða undir- og yfirmatsmanna sé rétt eður ei. Því sé fráleitt að halda því fram að forsendur séu brostnar fyrir samkomulagi aðila frá 2. apríl 1998. Ómögulegt sé að afhenda gagnstefnda þá vél sem ljóst sé að afhenda þurfi ef riftun samkomulags aðila frá 2. apríl 1998 eigi fram að ganga. Vélin sé, eins og viðurkennt sé í greinargerð stefnda í aðalsök og tiltekið sé einnig í yfirmatsgerð, töluvert breytt frá því sem var er gagnstefndi keypti hana. Í greinargerð stefnda í aðalsök segi á bls. 4: "...Eldri vélin hafði þá sætt skoðun og lagfæringum af hálfu framleiðandans, sem einkum fólu í sér hækkun á hita í brunaholi vélarinnar m.a. með því að fjarlægja kæli á loftinntaki.... " Í yfirmatsgerð segi á bls. 2 um skoðun þriggja matsmanna á eldri vél sem komið hafði breytt frá USA: "... Við skoðun kom í ljós að skolloftskælir hafði verið tekinn af vélinni en við það fer skolloftið heitara inn á vélina. Nýtt olíuþrýstikerfi fyrir aflstýri (SIC) var sett á hana, smursía var flutt og startari var samkvæmt hefðbundinni útfærslu þannig að hann snéri frá vélinni. Ný túrbína var á vélinni og hafði hún minna umfang en sú gamla. Að lokum má nefna að ný útfærsla var á aftöppun lofts úr hráolíukerfi... " Gagnstefnandi hafi aldrei undir rekstri þessa máls beðið um slíkar breytingar á vélinni og ekki hafi hann verið með í ráðum er vélinni var breytt. Það sé meginregla um riftun að hvor aðila þurfi að geta verið eins settur eftir gjörning þann sem rift sé, og hann var áður en gjörningnum var rift. Ekki sé hægt að krefjast þess að gagnstefndi þurfi að þola riftun á samkomulagi aðila frá 2. apríl 1998 ef gagnstefnandi geti ekki skilað hinum selda hlut aftur í sama ástandi og hann var við kaupin. Gagnstefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem rökstyðji kröfur hans í gagnsök, nema yfirlit á dskj. nr. 51. Allar kvittanir vegna þessa meinta kostnaðar vanti. Gagnstefnandi endurkrefji gagnstefnda til að mynda um kostnað við prufukeyrslu vélarinnar í febrúar 1997 er gagnstefndi keypti vélina! Gagnstefndi sjái ekki að kostnaður þessi komi því við hvor aðila eigi sök á þeim bilunum sem urðu í vélunum. Gagnstefnandi hafi a.m.k. ekki í neinu rökstutt kröfur þessar. Varðandi varakröfu sína veki gagnstefndi athygli á því að ekki liggi fyrir gögn svo hægt sé að mótmæla til lækkunar þeim kröfuliðum sem gagnstefnandi byggi kröfur sínar á í gagnsök. Gagnstefndi vísi í 130. og 131. gr. eml. varðandi málskostnað og í lög 50/1988 varðandi virðisaukaskatt á málskostnað. Gagnstefnandi hafi höfðað gagnstefnu að þarflausu og hafi engin sönnunargögn né rök fyrir kröfum sínum. Beri honum því að greiða álag á málskostnað til handa gagnstefnda. Rétt þykir að fjalla um aðalsök og gagnsök í einu lagi. Óumdeilt er að bilun kom upp í báðum Star Powr vélunum sem settar voru í bát stefnanda Þyt HF 83. Um það er hins vegar deilt hvort rekja megi bilanirnar til galla í vélunum sjálfum eða til notkunar á vélunum og þá aðallega hvort tenging miðstöðvar við vélarnar hafi verið orsök bilananna. Í málinu liggja fyrir þrjár matsgerðir. Samkvæmt matsgerð Ásgeirs Guðnasonar og Ólafs K. Ármannssonar telja þeir ástæðu bilunar í Star Powr vélunum hafa verið ófullkominn bruna í strokkum vélarinnar sem stafað hafi af of lágum hita í brunaholinu, sem aftur orsakist, líklega, af of mikilli kælingu á lofti sem blásið sé inn á strokkinn, með þeim afleiðingum að þyngstu efni brennsluolíunnar brenni ekki heldur myndi seigfljótandi eðju sem fari um brunaholið, útblástursgöngin, forþjöppuna og upp í soggöng í strokklokinu og storkni þegar vélin er stöðvuð og festi hreyfanlega hluti eins og forþjöppu og ventla þar sem eðjan sest á ventlaleggina. Í matsgerð þeirra kemur einnig fram að þeir telji, samkvæmt þeim upplýsingum sem þeir hafi aflað, að bátnum Þyt HF 83 hafi ekki verið beitt á annan hátt en eðlilegt geti talist fyrir báta af sömu gerð . Í yfirmatsgerð dr. Magnúsar Þórs Jónssonar vélaverkfræðings, dr. Páls Valdimarssonar vélaverkfræðings og Þorsteins Jónssonar vélfræðings kemur fram að við athugun á sambærilegum bilunum í samskonar vélum hafi komið í ljós að ofkæling á lofti hafi valdið vandræðum hjá vélaframleiðendum miðað við það eldsneyti sem notað sé í dag. Þegar hitastigið í brunaholinu sé lægra en óskagildi, myndi afgasið úrfellingu, það er glanshúð sem setjist meðal annars á lokaleggina. Þegar vélin er stöðvuð valdi glanshúðin tregðu í ventlinum, síðan gerist það við gangsetningu að ventlarnir vinni ekki eðlilega, standi á sér. Vökvaundirlyftan fylgi eftir og við það nái stimplar vélarinnar að slá undir ventlana þegar undirlyftan heldur við og þannig beygja eða jafnvel brjóta undirlyftustangirnar. Jafnframt valdi þessi tregða erfiðleikum við gangsetningu vélarinnar. Telja yfirmatsmenn þetta vera raunina með umræddar Star Powr vélar og er niðurstaða þeirra að bilanirnar stafi af of köldu brunalofti. Staðfesta þeir þar með niðurstöðu undirmatsmanna. Í svarbréfi yfirmatsmanna til lögmanns aðalstefnda á dskj. nr. 65 segir að ýtarleg könnun hafi farið fram á sjó- og ferskvatnskælikerfi vélarinnar. Hafi hvergi komið fram við þá könnun að við kerfið hefði verið tengd miðstöð. Það sé ástæða þess að yfirmatsmenn hafi ekki kannað nein atriði sem varðað hafi miðstöð bátsins. Eins og áður greinir voru síðan dómkvaddir þeir Agnar Erlingsson verkfræðingur og Baldur Jónasson verkfræðingur til þess að skoða og meta eftirfarandi atriði: l. Að sannreyna með skoðun á umræddri Star Powr vél sem staðsett var þá á vélaverkstæði Vers ehf. með skoðun á vélbátnum Fagranesi NS-121, ex Þyt HF-83, sk. skr. nr. 6887, í höfn á Bakkafirði eða annars staðar, og með skoðun á teikningum af viðkomandi Star Powr vélum, að umrædd miðstöðvarlögn hafi verið tengd báðum Star Powr vélunum í bátnum. 2. Að leggja mat á hvort miðstöðvartengingin í bátnum við Star Powr vélarnar hafi haft áþekk eða sömu áhrif á hitastig kælivatns vélanna og tenging miðstöðvarlagnarinnar við Yanmar vélina hafði á þá vél á hinum ýmsu álagsstigum. 3. Að leggja mat á hvort ætla megi að þessi tenging miðstöðvarkerfisins við kælikerfi Star Powr vélanna hafi valdið því að hiti í brunaholi vélanna hafi í lausagangi og við lítið álag legið undir kjörhita eða "óskagildishita" þeirra véla með þeim afleiðingum sem lýst sé í ofangreindum matsgerðum. Í niðurstöðu matsmanna varðandi lið 1 segir að þeir telji sannreynt að miðstöðvarlögn eins og hér um ræði hafi verið tengd Star Powr vélinni, sem skoðuð hafi verið í Hafnarfirði dagana 7. og 8. júlí 1999. Staðfest hafi verið af öllum viðstöddum við skoðun vélarinnar að sama/samskonar miðstöð hafi verið tengd á sama hátt við fyrri Star Powr vélina og er ekkert sem bendir til annars en að svo hafi verið. Skoðun á bátnum Fagranesi á Bakkafirði hafi einnig leitt í ljós að miðstöð var einnig tengd við Yanmar vélina á sama/samsvarandi hátt og gert hafði verið við Star Powr vélarnar. Varðandi lið 2 er talið fullvíst að miðstöðvartengingin við Star Powr vélarnar hafi haft tilsvarandi áhrif á kælivatn vélanna við hin ýmsu álagsstig eins og tenging við Yanmar. Lagnir séu þær sömu eða á allan hátt mjög svipaðar. Það sem sé mismunandi sé einhver stærðarmunur Star Powr og Yanmar vélanna. Miðað við upplýsingar gefnar í leiðbeiningabæklingi varðandi Star Powr vélarnar sé mismunandi hitastig sem vatnslás opni á. Samkvæmt upplýsingum í leiðbeiningum, skuli vatnslás Star Powr vélanna opna við um 82° C. Prufukeyrsla Yanmar vélarinnar á Bakkafirði 13. júlí 1999 hafi gefið til kynna að vatnslás opnaði við 70°-76° C. Þessi prufukeyrsla staðfesti annars í grófum dráttum niðurstöður mælinga á hitastigum kælivatns sem gerðar hafi verið 14. jan. 1999. Star Powr vélarnar virðast þurfa að ganga heitari en Yanmar vélarnar. Varðandi lið 3 í niðurstöðu matsmanna kemur fram að í lausagangi 800-900 sn./mín sé ekki unnt að ná nema 55°- 60°C hita á bæði Yanmar og Star Powr vélar ef opið sé að miðstöð. Með því að auka snúningshraða (um a.m.k. 50%) náist kjörhiti. Það sé greinilegt, að í lausagangi við lágan snúningshraða og opið inn á miðstöðvarlögn, náist ekki upp fullur hiti á vélunum og því alls ekki kjörhiti samkvæmt skilgreiningu leiðbeininga frá framleiðanda Star Powr vélanna. Vélin nái ekki að hitna í meira en 55° - 60° C, en samkvæmt vélaframleiðanda Star Powr vélanna sé kjörhiti um 80° C. Hiti í brunaholi vélarinnar virðist hér ekki vera meginatriði, eins og spurningin sé sett fram, enda sé kjörhiti í brunaholi ekki tilgreindur og hafi ekki verið mældur. Þá segi einnig á bls. 3 í matsbeiðni að matsmenn skuli "sannreyna áhrif miðstöðvartengingarinnar á vatnskælikerfi vélanna og segja síðan til um, hvort þau áhrif séu líkleg eða sennileg orsök bilana í vélunum." Matsmenn vilja túlka spurninguna þannig, að þeir eigi að leggja mat á hvort ætla megi að þessi tenging miðstöðvarkerfisins við kælikerfi Star Powr vélanna hafi valdið því að hiti vélanna hafi í lausagangi og við lítið álag legið undir kjörhita eða “óskagildishita” vélanna með þeim afleiðingum sem lýst sé í matsgerðum. Þá segir í matsgerð: “Yanmar vélin sem skoðuð var á Bakkafirði virðist þola miðstöðvartenginguna, en hún hefur verið keyrð 400 tíma. Ekki er lagt mat á hvort keyrsluvenjur hafi breyst, en eins og áður hefur komið fram er unnt að halda hærri hita á vél með hærri snúningshraða í lausagangi. Ekki sést á gögnum að framleiðandi hafi gert athugasemdir við að vélin hafi verið tengd miðstöðinni og hefur tekið út vélina án athugasemda þar að lútandi. Ekki kemur fram í gögnum að vélarframleiðandi og umboðsmaður hafi lagt á það áherslu við kaupanda strax við afhendingu vélar að hún skuli keyrð á sem næst kjörhita, en samkvæmt gögnum var niðursetning og tenging miðstöðvar gerð í samráði við vélaframleiðanda að öðru leyti en að farið var fram á meira loft að vél, en sú athugasemd hlýtur að teljast ótengd þeim vanda sem hér um ræðir. Við metum það svo að vélarnar hafa verið keyrðar í hægum lausagangi og of kaldar við þær aðstæður. Ekki bara brunaholið, heldur öll vélin, sem hefur margvísleg áhrif bæði á brennslu og blöndun brennsluolíu og óbrenndra efna við smurolíu og aðra vélarhluti. Þetta hafi leitt til lýstra afleiðinga á Star Powr vélina. Kæling á lofti til brennslu hefur ekki verið orsök til þessa, enda er loftið kælt eftir upphitun við þjöppun í túrbínu til að auka afköst vélarinnar. Hins vegar má hækka hitastig vélanna með stýrðri keyrslu, svo sem að auka snúningshraða í lausagangi og/eða að stýra vatnsflæði inn á miðstöð, og teljum við að nálgast megi kjörhita í lausagangi á þann hátt. Samkvæmt ofangreindu er miðstöðvartengingin meginorsök lýstra afleiðinga á Star Powr vélina við hægagangskeyrslu.” Það er álit sérfróðra meðdómsmanna að sýnt hafi verið fram á, samkvæmt fyrirliggjandi matsgerðum, að umræddar vélar hafi unnið við of lágt hitastig. Fyrir liggur og, eins og fram kemur í greinargerð aðalstefnda, að eftir að fyrri vélin hafði sætt skoðun framleiðanda vélarinnar voru gerðar á henni lagfæringar sem m.a. fólu í sér að fjarlægja kæli á loftinntaki til þess væntanlega að hækka hita í brunaholi vélarinnar. Fyrir dómi bar matsmaðurinn, Agnar Erlingsson, að við matið hafi ekki legið fyrir upplýsingar um notkun á miðstöð bátsins. Skoðað hafi verið hvernig miðstöðin var tengd og mat lagt á það hvort miðstöðvartengingin hefði áhrif á hitastig kælivatns. Telja verður að þetta dragi nokkuð úr gildi matsgerðarinnar að þessu leyti einkum með hliðsjón af því að seinni vélin var notuð í bátnum að sumri til og ósannað að miðstöð hafi verið í notkun við seinni vélina, en bilanir virðast þær sömu og upp komu varðandi fyrri vélina. Samkvæmt framansögðu þykir ekki sýnt fram á að meginorsök bilana verði rakin til miðstöðvar enda þótt notkun miðstöðvar sé einnig áhrifavaldur. Fyrir liggur og kemur fram í matsgerð Agnars Erlingssonar og Baldurs Jónssonar að miðstöðin var tengd við vélina strax við niðursetningu fyrstu Star Powr vélarinnar og var alltaf eins tengd að því best er vitað. Þá liggur fyrir að fulltrúi framleiðanda vélarinnar, Johannes Tang, var viðstaddur prufukeyrslu vélarinnar og tók út vélina. Gerði hann engar athugasemdir við tengingu miðstöðvar við vél. Ósannað er að vélaframleiðandi eða umboðsmaður hans, aðalstefndi, hafi lagt á það áherslu við aðalstefnanda, er vélin var keypt, að hana skyldi keyra á sem næst kjörhita. Þá liggur fyrir, samkvæmt framburði Kristjáns Hermannssonar, þáverandi þjónustufulltrúa aðalstefnda, að leitað var til framleiðanda vélanna um það hvernig standa ætti að tengingu miðstöðvar við vélina og upplýsingum frá framleiðanda þar að lútandi var komið áleiðis til Vers ehf. sem sá um niðursetningu vélarinnar og tengingu miðstöðvar. Engar athugasemdir voru gerðar þá af hálfu framleiðanda við það að miðstöð væri tengd við vél. Eins og fram er komið var um nýja vél að ræða sem var ekki þekkt á hinum íslenska markaði. Samkvæmt því sem fram er komið gat hvorki framleiðandi vélarinnar né seljandi gert sér grein fyrir því af hverju bilanir í henni stöfuðu og þá ekki aðalstefnandi sem telja verður að hafi brugðist við í samræmi við það sem búast mátti við af honum. Ekkert hefur komið fram í málinu um það að notkun vélarinnar hafi verið óeðlileg og hafa vitni borið fyrir dómi að umgengni aðalstefnanda um bát og vél hafi verið til fyrirmyndar. Þegar allt framanritað er virt verður að telja að sýnt hafi verið fram á að umræddar Star Powr vélar hafi ekki verið búnar þeim kostum sem ætlast mátti til, en eins og að framan er rakið voru engar athugasemdir gerðar af hálfu framleiðanda eða seljanda við það að vélin væri tengd miðstöð eða gengi of hægt í hægagangi. Með vísan til 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 telst aðalstefndi því bera bótaábyrgð á tjóni aðalstefnanda vegna þessa. Skriflegur kaupsamningur var ekki gerður um vélina. Með vélinni fylgdi ábyrgðarskírteini frá framleiðanda sem undirritað er af umboðsaðila hans hér á landi, aðalstefnda í máli þessu. Forsvarsmaður aðalstefnda bar fyrir dómi að þegar fulltrúi framleiðanda hafði tekið út vélina hafi aðalstefnanda verið sent ábyrgðarskírteinið í pósti. Af hálfu aðalstefnanda hefur því ekki verið mótmælt að hann hafi fengið ábyrgðarskírteinið afhent. Liggur ekki fyrir að hann hafi gert athugasemdir varðandi ábyrgðarskírteinið eða að hann hafi haldið því fram gagnvart aðalstefnda að þeir hafi samið um ríkari ábyrgð en þar greinir. Þá fær þetta atriði enga umfjöllun af hálfu aðalstefnanda, hvorki í stefnu né greinargerð í gagnsök. Ber því að líta svo á að um bótaábyrgð aðalstefnda fari samkvæmt ábyrgðarskírteini því sem fylgdi vélinni við kaupin. Í stórum dráttum tekur ábyrgðin til bilana á vél sem rekja má til efnis eða framleiðslugalla á ábyrgðartímanum. Varahlutir og/eða samsettar einingar sem afhentar eru eða komið er fyrir samkvæmt ábyrgð þessari koma einnig undir ábyrgðarskilmálana á ábyrgðartíma. Þá tekur ábyrgð til varahluta og viðgerðarvinnu á vél sem rekja má til bilana sem falla undir ábyrgðarskilmálana. Jafnframt til kostnaðar við smurolíur, síur, belti, hosur og annarra hluta sem ekki eru endurnýtanlegir vegna bilana. Undanskilið ábyrgð eru allir hlutir sem krefjast venjulegs viðhalds, allir varahlutir sem ekki eru komnir frá framleiðanda vélarinnar eða allir aukahlutir sem tengdir eru við vélina, laun dráttarbáts eða annars flutningskostnaðar við viðgerðarstað, vinnulaun vegna úrtöku og niðursetningar á vél, kostnaður vegna bréfa, hótelkostnaðar ofl. svo og er undanþeginn kostnaður eiganda í tengslum við afnotamissi, tjón á farmi og allur kostnaður eða tjón sem hlýst í atvinnurekstri vegna galla sem ábyrgðarskírteinið tekur til. Þá er tekið fram að undanþegin sé öll ábyrgð eða bótaskylda fyrir allt óbeint, sérstakt eða afleitt tjón (meðtalið sé án takmarkana, allt tjón vegna afnotamissis eða tapaðs ágóða), hvort sem slíkt megi krefja með vísan til samninga, skaðabóta eða annars lagagrundvallar. Dómkröfur aðalstefnanda í aðalsök eru í 9 liðum, merktum frá a. til i. Þegar litið er til nefndra ábyrgðarskilmála þykir aðalstefnandi ekki hafa sýnt fram á að aðalsefndi beri bótaábyrgð á öðru samkvæmt a. lið en því sem nemur kaupverði vélarinnar sem var 980.000 krónur samkvæmt framlögðum reikningi. Undanskilin er og ábyrgð á kostnaði við niðursetningu á vél og ber því þegar af þeim sökum að hafna kröfuliðum b. c. og e. Þá er kostnaður greiddur Siglingamálastofnun afleitt tjón sem aðalstefnandi verður að bera sjálfur. Kostnaður vegna dómkvaddra matsmanna samkvæmt d. lið telst til málskostnaðar og kemur til skoðunar við ákvörðun hans. Fallast ber á með aðalstefnda að kröfuliður f. sé með öllu órökstuddur og ber að hafna honum. Kröfuliðir g., h. og i. taka allir til afleidds tjóns sem ekki er bótaskylt samkvæmt ábyrgðarskírteini því sem, samkvæmt framansögðu, telst gilda um bótaábyrgð aðalstefnda. Eins og fram er komið gerðu málsaðilar með sér samkomulag 2. apríl 1998 og liggur fyrir að aðalstefndi hefur þegar greitt aðalstefnanda bætur að fjárhæð 1.500.000 krónur. Gerir aðalstefndi þá kröfu í gagnstefnu að þessu samkomulagi verði rift. Með hliðsjón af því sem áður er rakið um bilanir í Star Powr vélunum og bótaábyrgð aðalstefnda þykir ekki sýnt fram á að forsendur hafi brostið fyrir nefndu samkomulagi. Ber því að sýkna aðalstefnda af kröfum aðalstefnanda í máli þessu. Samkvæmt framansögðu ber einnig að sýkna gagnstefnda af kröfum gagnstefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinni kostnað af málinu, bæði í aðalsök og gagnsök. Dóminn kvað upp Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómendunum Hafliða Loftssyni vélaverkfræðingi og Sigurði Brynjólfssyni prófessor. Aðalstefndi, Vélorka hf., skal vera sýkn af kröfum aðalstefnanda, Ellerts Ólafssonar. Gagnstefndi, Ellert Ólafsson, skal vera sýkn af kröfum gagnstefnanda, Vélorku hf. Málskostnaður í aðalsök og gagnsök fellur niður.
|
Mál nr. 567/2015
|
Gjaldþrotaskipti Riftun Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Þrotabú G ehf. krafðist riftunar á nánar tilgreindri greiðslu G ehf. til V ehf. og að V ehf. yrði gert að greiða sér samsvarandi fjárhæð. Í stefnu kom fram að ekki lægi ljóst fyrir hvenær og af hvaða bankareikningi félagsins greiðslan hefði verið innt af hendi eða þá hvort hún hefði verið staðgreidd með reiðufé. Var talið að þótt þrotabúið hefði lagt til grundvallar að greiðslan hefði farið fram skorti með öllu lýsingu á hinni riftanlegu ráðstöfun og væri í raun alls óvíst hvort greiðslan hefði yfir höfuð verið innt af hendi. Þessi vanreifun af hálfu þrotabúsins hlyti að hafa gert V ehf. erfitt um vik að taka til varna og væri hún svo veruleg að ókleift væri að leggja efnisdóm á málið. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2015. Hann krefst sýknuaf kröfu gagnáfrýjanda um að rift verði greiðslu Graníthússins ehf. tilaðaláfrýjanda samkvæmt reikningi 24. maí 2011 að fjárhæð 2.003.356 krónur. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti og að gagnáfrýjandaverði gerð sekt fyrir þarflausa málshöfðun.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 10. nóvember 2015.Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 2.003.356 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 13. október 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta til að fá rift greiðslu frá Graníthúsinuehf. til aðaláfrýjanda samkvæmt reikningi 24. maí 2011 að fjárhæð 2.003.356krónur, auk þess sem hann krafðist þess að aðaláfrýjanda yrði gert að greiðasér sömu fjárhæð með tilgreindum dráttarvöxtum. Í stefnu til héraðsdóms komfram að ekki lægi ljóst fyrir hvenær og af hvaða bankareikningi félagsinsgreiðslan hefði verið innt af hendi eða þá hvort hún hefði verið staðgreidd meðreiðufé. Þótt gagnáfrýjandi legði til grundvallar að greiðslan hefði farið framskorti með öllu lýsingu á hinni riftanlegu ráðstöfun og er í raun alls óvísthvort greiðslan hafi yfir höfuð verið innt af hendi. Þessi vanreifun af hálfugagnáfrýjanda hlaut að gera aðaláfrýjanda erfitt um vik að taka til varna og erhún svo veruleg að ókleift er að leggja efnisdóm á málið. Þá verður ekki bættúr þessum annmarka með því að byggja á því hér fyrir dómi að fjárhæðin hafi veriðgreidd með millifærslum með vísan til stöðu á viðskiptamannareikningi, endaværi með því móti verulega raskað málsgrundvellinum. Samkvæmt þessu verður sjálfkrafaað vísa málinu frá héraðsdómi.Eftir þessum úrslitum verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjandamálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og greinir ídómsorði. Ekki er tilefni til að fallast á kröfu aðaláfrýjanda um aðgagnáfrýjanda verði gert að sæta réttarfarssekt.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráhéraðsdómi.Gagnáfrýjandi, þrotabúGraníthússins ehf., greiði aðaláfrýjanda, Viðhaldi og nýsmíði ehf., samtals 1.000.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjaness 2. júní 2015Mál þetta, sem var dómtekið 12. maí 2015, varhöfðað 13. október 2014. Stefnandi er þrotabú Graníthússins ehf.,Hafnarfirði. Stefndi er Viðhald og nýsmíði ehf., Kvisthaga 1, Reykjavík, meðaðsetur að Helluhrauni 2, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eruþær að rift verði með dómi greiðslu frá hinu gjaldþrota félagi til stefndasamtals að fjárhæð 2.003.356 kr. og innheimt var samkvæmt reikningi nr. 3347,dags. 24. maí 2011. Jafnframt er þess krafist að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda 2.003.356 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá stefnubirtingardegi til greiðsludags. Þá gerir stefnandi kröfuum málskostnað. Stefndi krefst þess aðhann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá gerir stefndi kröfu ummálskostnað. I. Málsatvik er þau aðhinn 24. maí 2011 gaf stefndi úr reikning númer 3347, dagsettan sama dag, áhendur Graníthúsinu ehf., að fjárhæð 2.003.356 kr., vegna vinnu starfsmannastefnda rúm fjögur ár aftur í tímann, eða vegna tímabilsins 1. desember 2006til 31. desember 2007. Bú Graníthússins ehf.var tekið til gjaldþrotaskipta, að kröfu Graníthallarinnar ehf., með úrskurðiHéraðsdóms Reykjaness 30. janúar 2014. Innköllun til kröfuhafa var gefin út ogbirt í fyrra sinn í Lögbirtingablaði 14. febrúar 2014. Kröfulýsingarfresti lauk14. apríl 2014 og fyrsti skiptafundur var haldinn 22. apríl 2014. Frestdagurvið skiptin er 19. desember 2013. Heiðar S. Steinssonátti 50% hlutafjár í hinu gjaldþrota félagi, Graníthúsinu, en stefndi, Viðhaldog nýsmíði ehf., átti 50% til móts við Heiðar. Heiðar er jafnframt eigandiGraníthallarinnar ehf. Stefndi er félag í eigu Guðna Freys Sigurðssonar ogBrynjars Guðmundssonar. Fram hefur komið að Heiðar lét af störfum íGraníthúsinu ehf. sumarið 2011 eftir að ágreiningur kom upp á milli hans ogGuðna Freys og Brynjars. Við skýrslutökuskiptastjóra af Guðna Frey og Brynjari hinn 24. febrúar 2014 hafði skiptastjóriekki í höndunum afrit umrædds reiknings nr. 3347 og var því ekki kunnugt umhann. Bókhald hins gjaldþrota félags mun hafa verið fært af Félagsvörum ehf.fram til áramóta 2013/2014, er starfsemi hins gjaldþrota félags var hætt.Skiptastjóri óskaði afhendingar bókhaldsins en bókhaldið mun ekki enn hafaverið afhent skiptastjóra að öllu leyti, þrátt fyrir beiðnir skiptastjóra þarum, utan hluta bókhaldsgagna áranna 2009-2012 sem hafi fundist í gámi á vegumhins gjaldþrota félags. Með ábyrgðarbréfi,dags. 6. október 2014, til þáverandi lögmanns stefnda, lýsti skiptastjóri yfirriftun á stefnufjárhæð málsins, 2.003.356 kr. Mál þetta var höfðað þar semstefndi hefur ekki orðið við kröfum skiptastjóra um endurgreiðslurfjármunanna. II. Stefnandi reisir riftunarkröfusína á 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. ogendurgreiðslukröfu á 3. mgr. 142. gr. sömu laga. Stefnandi byggir á þvíað stefndi hafi á ótilhlýðilegan hátt móttekið greiðslu hins gjaldþrota félagsað fjárhæð 2.003.356 kr. Ráðstöfunin sé riftanleg samkvæmt 141. gr. laga nr.21/1991. Reglan sé huglæg riftunarregla.Ekki liggi fyrir hvenær og af hvaða bankareikningihins gjaldþrota félags greiðslan samkvæmt ofangreindum reikningi stefnda hafiverið innt af hendi eða þá hvort greiðslan hafi verið staðgreidd með reiðufé,enda gögn skiptastjóra takmörkuð. Hins vegar liggi ljóst fyrir að reikningur aðfjárhæð 2.003.356 kr. hafi verið gefinn út á hendur hinu gjaldþrota félagi.Stefnandi telur að löglíkur séu til þess að stefnufjárhæðin hafi verið greiddstefnda, sér í lagi með vísan til áðurgreindra tengsla milli stefnanda ogstefnda, enda liggi auk þess ekki fyrir að hinn umdeildi reikningur hafi veriðbakfærður í bókhaldi aðila eða þá kröfu lýst í búið af hálfu stefnda að sömufjárhæð og stefnufjárhæð máls þessa. Stefnandi telur að stefndi hafi áótilhlýðilegan hátt fengið efndir kröfu sinnar sér til hagsbóta en á kostnaðannarra kröfuhafa. Ráðstöfunin til handa stefnda hafi verið til þess að rýraeignir búsins og leiða þannig til skuldaaukningar hins gjaldþrota félags.Stefnandi byggir á þvíað hið gjaldþrota félag hafi verið ógjaldfært allt árið 2011 og fram til þesstíma er hið gjaldþrota félag var úrskurðað gjaldþrota 30. janúar 2014, sbr.beiðni hins gjaldþrota félags um gjaldþrotaskipti, dags. 9. nóvember 2012.Beiðnin hafi verið móttekin af Héraðsdómi Reykjaness þann sama dag, þ.e. 9.nóvember 2012. Samkvæmt beiðninni hafi rök beiðanda, hér stefnda, verið þau aðsamkvæmt ársreikningi 2011 lægi fyrir að hið stefnda félag hafi verið rekið meðtapi árið 2011 upp á 4.743.382 kr. og að eigið fé félagsins hafi verið neikvættum 8.375.024 kr. Þá hafi einnig verið tekið fram í beiðninni að fyrir lægi aðskuldir stefnda væru töluverðar og að ljóst væri að stefndi myndi ekki getastaðið í fullum skilum við lánardrottna sína. Þá hafi verið tekið fram íbeiðninni að ekki yrði séð að greiðsluörðugleikar myndu líða hjá innan skamms.Framangreind beiðni hafi verið afturkölluð 18. nóvember 2012. Þrátt fyrir aðbeiðni um gjaldþrotaskipti hafi ekki náð fram að ganga og síðar veriðafturkölluð þá breyti það engu um þá staðreynd málsins að stefndi hafi engu aðsíður verið ógjaldfær allt árið 2011 og þar til úrskurður um gjaldþrotaskiptihafi verið kveðinn upp 30. janúar 2014. Félagið hafi því verið ógjaldfært áþeim tíma er innheimtar hafi verið 2.003.356 kr. Stefnandi vísar hér enn fremurtil ársreiknings vegna reikningsárs 2011, ársreiknings vegna reikningsárs 2012,endurrits úr gerðarbók, dags. 19. september 2013, staðfestingar um endurupptökudags. 15. janúar 2014, og endurrits úr gerðabók, dags. 22. janúar 2014. Stefnandi byggir aukþess á því að stefndi hafi, á þeim tíma er hið gjaldþrota félag var krafið um2.003.356 kr. og fjárhæðin greidd kröfuhafa, vitað eða mátt vita um ógjaldfærnihins gjaldþrota félags og þær aðstæður er hafi leitt til þess að ráðstöfuninhafi verið ótilhlýðileg. Stefndi sé nákominn stefnanda skv. 3. gr. laga nr.21/1991. Stefnda hafi því verið vel kunnugt um allt ofangreint og þáótilhlýðileika ráðstöfunarinnar að mati skiptastjóra. Háttsemi stefnda sé aukþess ótilhlýðileg sé litið til þeirra atvika er reikningurinn hafi byggst á,þ.e. að innheimt hafi verið vegna vinnu allt að fjögur ár aftur í tímann fráþví að reikningurinn er dagsettur. Forsvarsmenn stefnda hafi hagnýtt sér tengslsín við bæði félögin á óforsvaranlegan hátt og hæsta máta óeðlilegan með því aðljá atbeina sinn til þess að fá greidda stefnufjárhæð þessa sem auk þess hafiverið fyrnd, sbr. lög um 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Ráðstöfunin hafiauk þess verið brot á jafnræði kröfuhafa, enda hafi staða annarra ótengdrakröfuhafa aldrei verið sambærileg stöðu stefnda sem aðila tengdum hinugjaldþrota félagi og þá með greiðan aðgang að bókhaldi þess sem og bankareikningum.Ofangreind innheimtahafi verið í bága við almennar venjur aðila á milli. Ekki verði séð að venjahafi verið til þess að innheimta kröfur langt aftur í tímann eða þá fyrndarkröfur yfir höfuð. Slík venja sé óvenjuleg að mati stefnanda. Stefnandi kveðst aukþess ekki fá séð hver hafi verið ávinningur hins gjaldþrota félags afframangreindri innheimtu stefnda og þá greiðslu kröfunnar, sér í lagi með vísantil þess að um fyrnda kröfu hafi verið að ræða, líkt og áður greinir. Ekki séhægt að líta á greiðsluna sem annað en gjöf til handa stefnda, honum einum tilhagsbóta. Skýring um annað hafi enda ekki verið færð fram af hálfu stefnda.Ekkert liggi fyrir í gögnum hins gjaldþrota félags um að innheimtan hafi veriðborin undir stjórn félagsins. Ekki liggi heldur fyrir staðfesting þess efnis aðheimild til svo óvenjulegrar framkvæmdar hafi getað falist í venjubundnu umboðiframkvæmdastjóra hins gjaldþrota félags.Engar skýringar hafaborist skiptastjóra á ofangreindu og þá hafi skiptastjóra einungis verið afhentumbeðin gögn að takmörkuðu leyti. Stefnandi telur aðtilgreind innheimta hafi verið óheimil með vísan til ofangreinds lagaákvæðis.Ljóst hafi verið að á þeim tíma er innheimtan átti sér stað þá hafi verið komiðtil deilna á milli stjórnarmanna. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi frá sama tímaákveðið leynt og ljóst að hefja nýjan rekstur á sama rekstrargrundvelli oghagnýta sér að sama skapi sem mest rekstur hins gjaldþrota félags hinum nýjarekstrargrundvelli til hagsbóta en hinu gjaldþrota félagi í óhag. Annað verðitæplega ráðið af framgangi hins gjaldþrota félags allt frá árinu 2011 og þartil það hafi verið úrskurðað gjaldþrota í janúar 2014. Með vísan til allsofangreinds sé á því byggt að hið gjaldþrota félag hafi greitt stefnda fjárhæðupp á 2.003.356 kr. og sé því krafist endurgreiðslu fjárhæðarinnar af hálfubúsins. Stefnandi telur löglíkur á því að fjárhæðin hafi verið greidd stefnda,enda liggi fyrir fjöldinn allur af óútskýrðum millifærslum á milli málsaðilasem Guðni Freyr og Brynjar hafi ekki léð atbeina sinn á að skýra frekar, sbr.til að mynda með því að afhenda allt bókhald hins gjaldþrota félags. Þá liggifyrir að stefndi hafi ekki lýst kröfu í búið að sömu fjárhæð og stefnufjárhæðmáls þessa en slíkt hefði verið til þess að leiða líkur að því að krafan hafisannanlega ekki verið greidd. Um lagarök hvað varðarriftunarkröfu og kröfu um endurgreiðslu er m.a. vísað til 141. gr. laga nr.21/1991, sbr. 142. gr. sömu laga. Þá vísar stefnandi til laga nr. 150/2007 umfyrningu kröfuréttinda. Kröfu um dráttarvextistyður stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001, nánar tiltekið 1. mgr.6. gr. laganna. Kröfu um málskostnaðstyður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.III. Í greinargerð stefndaer því mótmælt að umræddur reikningur nr. 3347 sé vegna ótiltekins tíma. Ífylgiskjali reikningsins komi skýrt fram hvaða starfsmenn hafi verið um aðræða, við hvað þeir hafi unnið og hversu margir tímar og á hvaða tímabili. Stefndi heldur þvífram að stefnandi hafi í höndum öll bankayfirlit stefnanda í gegnum heimabankaog því ætti að vera afar auðvelt fyrir stefnanda að sjá á millifærslum hvortumræddur reikningur hafi verið greiddur. Stefndi byggir á þvíað engar sannanir liggi fyrir þeim staðhæfingum stefnanda að stefndi hafi meðótilhlýðilegum hætti fengið umræddan reikning greiddan þar sem ekki hafi veriðfærðar sönnur fyrir því að reikningur hafi yfirhöfuð verið greiddur. Ímálatilbúnaði stefnanda komi fram að ekki liggi fyrir af hvaða bankareikningieða með hvaða hætti umrædd krafa hafi verið greidd. Tilgátur séu hjá stefnandaum að umrædd krafa hafi verið greidd með peningum og virðist stefnandi grípaþað úr lausu lofti. Stefndi segir aðþegar krafan hafi verið sett fram um mitt ár 2011 hafi hún ekki verið fyrnd aðöllu leyti þrátt fyrir að vinnan sem innheimt hafi verið hafi verið framkvæmd áárinu 2006-2007. Eins og stefnandi bendi sjálfur réttilega á hafi umrædd krafaverið fyrnd þegar búið hafi verið tekið til skipta og það ástæða fyrir því aðhenni hafi ekki verið lýst í búið. Því sé ótækt að nota það sem rök í málinu aðkrafan hafi verið greidd. Þá segir stefndi aðskilyrði riftunarreglu 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti séu ströng og aðstefnandi þyrfti að leggja fram einhver gögn sem styðji eða sýni fram á aðkrafan hafi verið greidd. Ómögulegt hljóti að teljast að rifta kröfu sem ekkihafi verið greidd á þeim grundvelli sem stefnandi haldi fram. Um lagarök er vísaðtil laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og almennra reglna kröfuréttarins. Málskostnaðarkrafastefnda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Samkvæmt 141. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. má krefjast riftunar ráðstafana semá ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða tilþess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eðaleiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfæreða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eðamátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess aðráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Þegar litið er tilársreiknings Graníthússins ehf. fyrir árið 2011, um tap á árinu, og tap semkemur fram í ársreikningi 2012, og þess að lögð var fram beiðni fyrirHéraðsdómi Reykjaness 9. nóvember 2012 um gjaldþrotaskipti á Graníthúsinu ehf.,verður fallist á með stefnanda að Graníthúsið ehf. hafi verið ógjaldfært á þeimtíma sem reikningur stefnda var gefinn út. Fyrirsvarsmenn stefnda, Guðni FreyrSigurðsson og Brynjar Guðmundsson, vissu eða máttu vita um ógjaldfærniGraníthússins ehf., enda sátu þeir beggja vegna borðsins, en stefndi áttihelmingshlut í Graníthúsinu ehf. Fallist er á með stefnanda að umrædd ráðstöfunhafi verið ótilhlýðileg þar sem reikningur stefnda var vegna vinnu mörg áraftur í tímann en það verður að teljast óeðlilegt að gefa út reikning svo seintog langt aftur í tímann. Þá var krafa stefnda að stórum hluta fyrnd og þvígreitt umfram skyldu. Á þeim tíma sem stefndi gaf út reikninginn virðast hafaverið komnar upp deilur milli eigenda. Ráðstöfun þessi var stefnda til hagsbótaá kostnað annarra kröfuhafa. Með vísan til framangreinds og 141. gr. laga nr.21/1991 er fallist á kröfu stefnanda um riftun, með þeim hætti sem greinir ídómsorði. Endurgreiðslukrafastefnanda er reist á 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt ákvæðinu skalsá sem hafði hag af ráðstöfun sem er rift á grundvelli 141. gr. greiða bætureftir almennum reglum. Í stefnu málsins kemur fram að ekki liggi fyrirhvenær og af hvaða bankareikningi hins gjaldþrota félags greiðsla samkvæmtumræddum reikningi hafi verið innt af hendi eða hvort reikningurinn hafi veriðgreiddur með reiðufé. Telur stefnandi löglíkur til þess að reikningurinn hafiverið greiddur en fyrir liggi fjöldinn allur af óútskýrðum millifærslum millimálsaðila. Þá vísar stefnandi til þess að reikningurinn hafi ekki veriðbakfærður í bókhaldi aðila og kröfu ekki lýst í búið af hálfu stefnda að sömufjárhæð og reikningurinn. Stefndi mótmælir því í greinargerð sinni aðreikningurinn hafi verið greiddur og þar af leiðandi ekki komið stefnda aðnotum. Að þessu virtu og með hliðsjón af því að fyrir liggur staðfestingJóhanns Sigurðssonar hjá Endurskoðun og reikningsskilum hf., dags. 15. desember2014, um að reikningurinn sé samkvæmt bókhaldi og ársreikningi ógreiddur, berað sýkna stefnda af kröfu stefnanda um greiðslu á 2.003.356 kr. Eftir atvikum þykirrétt að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilegaákveðinn 400.000 krónur. Dóm þennan kveður uppSandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð:Rift er greiðslu samkvæmt reikningistefnda, Viðhalds og nýsmíði ehf., nr. 3347, dagsettum 24. maí 2011, til hinsgjaldþrota félags, Graníthússins ehf., að fjárhæð 2.003.356 krónur. Stefndi er sýkn affjárkröfu stefnanda, þrotabús Graníthússins ehf. Stefndi greiðistefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 596/2010
|
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L um að fá að leggja fram gögn um nánar tilgreint efni í trúnaði fyrir dómara. Kröfur L lutu að gögnum sem hann kvaðst hafa undir höndum um viðskipti sín við félög, þar sem Þ hafði átt sæti í stjórn. Talið var að L bæri enga skyldu samkvæmt 1. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að leggja umrædd gögn fram í málinu, enda hefði Þ ekki krafist þess. Ákvæði d. liðar 1. mgr. 143. gr. sömu laga gæti ekki átt við sem heimild til að kæra úrskurð héraðsdóms og yrði slík heimild heldur ekki fundin annars staðar í lögum. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. september 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að fá að leggja gögn um nánar tilgreint efni í trúnaði fyrir dómara. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til d. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að „úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur ... verði snúið við og framlagning gagna fyrir dóminn verði heimiluð samkvæmt 70. gr., sbr. 69. gr. laga nr. 91/1991.“ Til vara gerir sóknaraðili sömu kröfu að frátalinni tilvísun til framangreindra lagaákvæða, en í þeirra stað eigi krafa hans stoð í „almennri heimild sem X. kafli laga nr. 91/1991 inniheldur og á grundvelli óskráðra réttarreglna sem gilda um réttarfar í einkamálum.“ Að þessu frágengnu krefst sóknaraðili að sér verði „heimilað að leggja gögnin fyrir dómara í trúnaði og dómari í framhaldinu geri endurrit af gögnunum þannig að gögnin geti verið lögð fram í opnu þinghaldi og að dómarinn geri endurritið þannig úr garði gert að gögnin innihaldi einungis atriði sem heimilt er að gefa upp með tilliti til 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði lúta framangreindar kröfur sóknaraðila að gögnum, sem hann kveðst hafa undir höndum um viðskipti sín við félög, þar sem varnaraðili hafi átt sæti í stjórn. Sóknaraðili ber enga skyldu samkvæmt 1. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991 til að leggja þessi gögn fram í málinu, enda hefur varnaraðili ekki krafist þess. Með d. lið 1. mgr. 143. gr. sömu laga er veitt heimild til að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdóms um skyldu aðila eða vörslumanns til að láta skjal eða annað sýnilegt sönnunargagn af hendi eða veita aðgang að því. Í ljósi þess, sem áður segir, getur ákvæði þetta ekki átt við sem heimild til að kæra úrskurð héraðsdóms og verður slík heimild heldur ekki fundin annars staðar í lögum. Ber því að vísa máli þessu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að kæra í máli þessu er gersamlega að ófyrirsynju. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Landsbanki Íslands hf., greiði varnaraðila, Þorbergi Aðalsteinssyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 414/2007
|
Kærumál Þinglýsing
|
S og K kröfðust þess að stefna í máli þeirra gegn Þ yrði þinglýst á fasteignina V í Kópavogi. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var talið að eins og málið lægi fyrir hefðu S og K ekki sýnt nægilega fram á að uppfyllt væri skilyrði 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 fyrir þinglýsingu stefnu. Var kröfunni því hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. júlí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. júlí 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að þeim yrði heimilað að þinglýsa á fasteignina Vatnsenda í Kópavogi stefnu í máli sínu á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðilar krefjast þess að þeim verði heimilað að þinglýsa stefnu þessari. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sigurður Kristján Hjaltested og Karl Lárus Hjaltested, greiði í sameiningu varnaraðila, Þorsteini Hjaltested, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 752/2017
|
Hæfi dómara Ómerking héraðsdóms Heimvísun
|
L hf. höfðaði mál á hendur J til heimtu skuldar samkvæmt tveimur lánssamningum sem J hafði gert við Landsbanka Íslands hf., en kröfum samkvæmt samningunum hafði verið ráðstafað til L hf. Fyrir Hæstarétti krafðist J ómerkingar héraðsdóms á þeim grundvelli að dómarinn sem fór með málið í héraði hefði verið vanhæfur til meðferðar þess vegna setu sinnar í skilanefnd Landsbanka Íslands hf. og bankaráði L hf. Féllst Hæstiréttur á að vegna tilurðar og meðferðar þeirra krafna sem aðilar hefðu uppi, og með hliðsjón af störfum héraðsdómarans á þeim tíma er um ræddi, mætti með réttu draga í efa óhlutdrægni hans við úrlausn málsins, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn áfrýjaði dómur því ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar dómsálagningar á ný.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Benedikt Bogason og Jón Finnbjörnsson landsréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. desember 2017. Hannkrefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heimí hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að hann verði sýknaður af kröfumstefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Kröfu sína um ómerkinguhéraðsdóms reisir áfrýjandi á því að dómari málsins hafi verið vanhæfur til aðfara með og dæma það vegna setu sinnar í skilanefnd Landsbanka Íslands hf. ogbankaráði stefnda. Til stuðnings þessu vísar áfrýjandi til g. liðar 5. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefndi höfðaði mál þettatil heimtu skuldar samkvæmt tveimur lánssamningum sem áfrýjandi hafði gert viðLandsbanka Íslands hf. á árunum 2007 og 2008. Kröfum samkvæmt þeim varráðstafað til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Viðslit Landsbanka Íslands hf. lýsti áfrýjandi kröfu 30. október 2009 meðal annarsum skuldajöfnuð við þær kröfur sem mál þetta lýtur að vegna skaðabótakröfu semhann taldi sig eiga á hendur bankanum vegna ófullnægjandi ráðgjafar starfsmannahans. Skilanefnd bankans hafnaði kröfum áfrýjanda og með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 9. apríl 2014 var öllum kröfum hans vísað frá dómi. Í þessu máliteflir áfrýjandi fram sömu málsástæðum gegn kröfum stefnda og í því máli.Héraðsdómari sat í bankaráðistefnda á árunum 2010 til 2011, en hafði fyrir þann tíma verið varamaður íráðinu um skeið. Þá var hann í skilanefnd Landsbanka Íslands hf. frá því íoktóber 2008 til ársloka 2011 og formaður nefndarinnar frá júní 2009. Vegna þeirra atriða sem hérhafa verið rakin um tilurð og meðferð þeirra krafna sem aðilar hafa uppi og meðhliðsjón af þeim störfum sem héraðsdómari gegndi á þeim tíma sem um ræðirverður talið að draga megi með réttu í efa óhlutdrægni hans við úrlausn málsins.Var hann því vanhæfur til að fara með og dæma það, sbr. g. lið 5. gr. laga nr.91/1991. Verður því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í héraðtil löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Rétt er að málskostnaðurfyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka máliðtil löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26.október 2017.Málþetta var höfðað 18. ágúst 2016 af Landsbankanum hf., Austurstræti 11, 155Reykjavík. Stefndi er Jónas Rúnar Sigfússon, Torfufelli 26, 111 Reykjavík.Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 7. september sl.Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnandaskuld að fjárhæð 128.439.804 krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001, af 113.713.361 krónu frá 9. janúar 2014 til 19. júní 2014og af 128.439.804 krónum frá 19. júní 2014 til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun hinn 1. mars 2017 að fjárhæð 72.129.786 krónur, semdregst frá skuldinni miðað við stöðu hennar á innborgunardegi. Þá er krafistmálskostnaðar. Stefndikrefst sýknu en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Íbáðum tilvikum krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda.IStefndi var viðskiptavinur Landsbanka Íslands hf. tilmargra ára. Hann er menntaður grunn- og framhaldsskólakennari og starfaði semslíkur. Kona hans sem nú er látin var óvinnufær og byggðu þau afkomu sína átekjum stefnda. Voru fjármunir hans að sögn að mestu bundnir í fasteigninni semþau bjuggu í, sem var stórt einbýlishús við Sólvallagötu í VesturbæReykjavíkur. Árið 2006 kveður stefndi að sú staða hafi komið upp vegna veikindaeiginkonu hans að honum hafi verið nauðugur sá kostur að finna sér og konusinni heppilegri eign og minni.Fasteignin við Sólvallagötu hafi hins vegar verið þungí sölu og kveðst stefndi þá hafa leitað ráða hjá starfsmanni Landsbanka Íslandshf., sem hafi ráðlagt stefnda að taka brúarlán í erlendri mynt á lágum vöxtum.Út á fyrirheit bankans um brúarlán í erlendri mynt og á lágum vöxtum kveðststefndi hafa keypt tvær fasteignir. Aðra fyrir sig og konu sína og hina fyrirdóttur sína, sem bjó áður í kjallaraíbúð hússins við Sólvallagötu. Þegar á reyndihafi bankinn ekki getað staðið við loforð sitt um lán í erlendri mynt.Fjármögnunin hafi því endað með skammtímaláni, á mun hærri vöxtum, að fjárhæð55.000.000 króna, 21. ágúst 2006. Töluverð bið varð á að húsið seldist og varvaxtabyrðin á skammtímaláninu afar íþyngjandi fyrir stefnda.Þegar aðstæður bötnuðu á markaði gat bankinn í maí2007 gengið frá lánssamningi í erlendum myntum til tveggja ára eins og áðurhafði verið lofað. Lánssamningurinn var undirritaður 23. maí 2007 og er númer8020. Ráðstafa átti láninu til að greiða upp skammtímalánið, að upphaflegrifjárhæð 55.000.000 króna, og önnur smærri lán þannig að eftir stæði aðeinslánssamningurinn þangað til fasteignin við Sólvallagötu yrði seld.Með kaupsamningi, 21. ágúst 2007, seldi stefndifasteign sína við Sólvallagötu. Kaupverðið, 72.500.000 krónur, var greitt inn áreikning stefnda hjá Landsbanka Íslands hf. 5. september 2007. Lánssamningurstefnda var til tveggja ára og var hugsaður til þess að brúa bilið þar tilfasteign hans yrði seld. Stefndi kveður að þegar ljóst hafi verið að fasteigninmyndi seljast hafi starfsmaður Landsbanka Íslands hf., Jón Þór Helgason, semvar tengiliður stefnda hjá bankanum og átti tillöguna að fjármögnunarferlinu,haft frumkvæði að því að hvetja stefnda til að gera vaxtaskiptasamning viðbankann. Stefnda var að sögn kynnt að slíkur samningur byggðist á því að í staðþess að greiða upp brúarlánið skyldi það sem fengist fyrir fasteignina notaðtil að kaupa Peningabréf Landsbankans. Lánið myndi þá standa áfram sem hluti afvaxtaskiptasamningi en stefndi kveðst alltaf hafa gert ráð fyrir að gera uppfyrirgreiðslu Landsbanka Íslands hf. þegar fasteign hans seldist. Umræddurfjárfestingasjóður hafi verið kynntur sem áhættulaus fjárfestingarleið afstarfsmönnum Landsbanka Íslands hf. Viðkomandi starfsmaður Landsbanka Íslandshf., Jón Þór Helgason, hafi einnig séð um fjármögnun fyrir kaupandafasteignarinnar við Sólvallagötu og hafi því þekkt vel til fjárstreymis hjástefnda. Hann hafi því mátt vita, að mati stefnda, að þeir fjármunir sem hafiverið undir hafi verið nánast aleiga stefnda og hugsaðir sem lífeyrir hans ogkonu hans í fyllingu tímans. Í stað þess að gera upp lánssamninginn var því, aðsögn stefnda og vitnisins Jóns Þórs, ákveðið að gera umræddan vaxtaskiptasamningog að stefndi keypti fyrrgreind Peningabréf Landsbankans. Stefnandi hefuralfarið mótmælt því að gerður hafi verið slíkur vaxtaskiptasamningur. Stefndihafi einfaldlega nýtt andvirði eignar sinnar til að kaupa peningabréf. Jón Þórhafi þó tilkynnt, með sérstakri yfirlýsingu frá maí 2008, að hann hafi kynntvaxtaskiptasamninginn þannig að stefndi gæti þá nýtt sér vaxtamun á millierlendrar myntar, sem lánssamningurinn byggðist á, og íslensku krónunnar til aðstanda undir vaxtakostnaði af lánssamningnum og rúmlega það.Stefndi fullyrðir að honum hafi verið kynnt þetta semnánast áhættulaus gjörningur sem hann gæti nýtt til að greiða upp lánið ánannars fjármagns en þess sem vaxtaskiptasamningurinn gæfi af sér. Vitnið JónÞór staðfesti fyrir dómi að bankinn hefði enda kynnt þetta sem áhættulausviðskipti. Áhættan hafi í mesta lagi átt að vera sú að þessi viðskipti gætustaðið á núlli. Ágreiningslaust er að stefndi skrifaði ekki undir neittsamþykki eða önnur skjöl í tengslum við þessi viðskipti.Sama dag og kaupverð fasteignarinnar að Sólvallagötuvar greitt út keypti stefndi Peningabréf Landsbankans fyrir sömu upphæð, þ.e.72.500.000 krónur, og sá Landsbanki Íslands hf., að sögn stefnda, alfarið umþað. Allar hreyfingar fjármuna hafi verið framkvæmdar án undirskriftar stefndaog án beinnar aðkomu hans.Stefndi fullyrðir að honum hefði aldrei komið tilhugar að eiga frumkvæði að eða óska eftir viðskiptum eins og að framan er lýstog að hann hafi ekki þurft þessi viðskipti, þar sem hann hefði án þeirra, áttskuldlausar fasteignir þegar eign hans við Sólvallagötu hafi verið seld.Samtals námu innlausnir á Peningabréfum Landsbankans,á tímabilinu frá 28. september 2007 til 5. september 2008, 7.920.000 krónum semfóru til greiðslu vaxta og kostnaðar. Stefndi hafði samband við fulltrúa sinnhjá bankanum um hver mánaðamót, þegar kom að vaxtagreiðslu, til að upplýsa umþá upphæð sem standa þyrfti skil á. Var það eina aðkoma hans aðvaxtaskiptasamningnum. Stefndi kveðst ekki hafa getað selt peningabréfinsjálfur, þar sem bankinn hafi haldið þeim að handveði. Stefnandi hefur þó bentá að ekki hafi verið gengið frá handveðssetningunni fyrr en í febrúar 2008.Önnur þeirra eigna sem stefndi keypti var íbúð viðDunhaga í Vesturbæ Reykjavíkur, fyrir dóttur hans sem var í háskólanámi.Aðstæður hjá dóttur stefnda breyttust og stefndi vildi kaupa aðra eign semhentaði henni betur en til þess þurfti ekki viðbótarfjármagn. Stefndi leitaðiþá til Landsbanka Íslands hf. eftir ráðgjöf, ef lagt yrði í að kaupa dýrarieign. Stefndi kveður að fulltrúi bankans hafi þá lagt til að hann tæki kúlulán,sambærilegt láni nr. 8020. Lánssamningurinn myndi ganga inn ívaxtaskiptasamning aðila sem að framan er lýst og myndi stefndi greiða niðurlánið með innlausnum af inneign sinni og ávöxtun hjá PeningabréfumLandsbankans. Aukin greiðslubyrði stefnda yrði því engin. Út á fyrirheitLandsbanka Íslands hf., kveðst stefndi hafa selt eignina við Dunhaga og keyptaðra fasteign 16. janúar 2008.Auk handveðs í Peningabréfum Landsbanka Íslands hf.,gerði bankinn kröfu um frekari tryggingar. Því voru útbúin tryggingarbréf meðveði í fasteignum stefnda.Lokað var fyrir innlausnir á umræddum peningabréfum 6.október 2008. Í kjölfarið voru peningasjóðir Landsbankans leystir upp oginneignir greiddar út. Útgreiðsluhlutfall nam 68,8% og var greiðsla til stefndainnt af hendi inn á bankareikning hjá stefnanda. Innstæðunni var ráðstafað uppí kröfu stefnanda 1. mars 2017.Stefndi kveðst hafa gert ítrekaðar tilraunir til að nátali af starfsmönnum Landsbanka Íslands hf. til þess að ræða umræddvaxtaskiptaviðskipti en án árangurs.Stefnukröfurmálsins byggja því samkvæmt framangreindu á tveimur lánssamningum milli forverastefnanda, Landsbanka Íslands hf., og stefnda. Annar lánssamningurinn varundirritaður 14. mars 2008 og er auðkenndur með númerinu 11605. Samningurinn erum fjölmyntalán til fimm ára, upphaflega að jafnvirði 10.000.000 króna íeftirtöldum myntum og hlutföllum: JPY 17%, EUR 35%, CHF 22% og CAD 26%.Lánstími skyldi vera fimm ár. Lánið bar að greiða að fullu á næstu fimm árummeð 60 afborgunum á eins mánaðar fresti, þannig að á fyrstu 59 gjalddögunum,hverjum um sig, skyldi greiddur 1/300 hluti lánsupphæðarinnar og álokagjalddaga þann 1. apríl 2013, 241/300 hluti lánsupphæðarinnar. Fyrstigjalddagi afborgana og vaxta var 1. maí 2008. Vextir voru breytilegir, jafnháirLIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2,75%vaxtaálags. Vextir skyldu reiknast frá útborgunardegi lánsins og greiðast eftirá á gjalddögum. Stæði lántaki ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar ágjalddaga bar honum að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frágjalddaga til greiðsludags. Bankinn hafði um það val, hvort krafist væridráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt, eða af skuldinni breyttri í íslenskarkrónur. Skilyrði fyrir útborgun lánsins var m.a. að bankanum myndi berastbeiðni um útborgun. Bankanum barst slík beiðni þann 14. mars 2008 þar semstefndi, óskaði eftir að lánið yrði greitt út þann 18. mars 2008. Í kjölfariðvoru greiddar út 9.990.001 króna.Íkjölfar dóma Hæstaréttar Íslands um ólögmæti gengistryggðra lána hóf bankinnendurútreikning á lánum viðskiptavina sinna í samræmi við ákvæði laga nr.151/2010, þar á meðal lán stefnda sem bankinn skilgreindi sem ólögmætt.Eftirstöðvar lánsins fyrir endurútreikning voru 18.773.347 krónur en eftirendurútreikning 13.363.351 króna, miðað við 1. september 2011. Í kjölfar dómaréttarins í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012, um gildi fullnaðarkvittana, varendurútreikningurinn leiðréttur. Staða lánsins fyrir þann endurútreikning var16.974.010 krónur en eftir endurútreikning 14.726.443 krónur.Hinnlánssamningurinn var undirritaður 23. maí 2007 og er auðkenndur með númerinu8020. Samningurinn er um fjölmyntalán til tveggja ára að jafnvirði 75.000.000 krónaí CHF 52%, JPY 38% og SEK 10%. Lánið bar að greiða að fullu með einni afborguní lok lánstímans, 4. maí 2009. Vexti skyldi þó greiða á eins mánaðar fresti útlánstímann, í fyrsta sinn 4. júní 2007. Af láninu skyldi greiða breytilegavexti jafnháa LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk1,90% vaxtaálags. Vextir reiknuðust frá útborgunardegi lánsins og greiddusteftir á á gjalddögum. Við vanskil bar stefnda að greiða dráttarvexti afgjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags. Beiðnium útborgun lánsins 25. maí 2007 barst bankanum 23. maí 2007.Bankinntaldi þennan samning einnig kveða á um ólögmætt gengistryggt lán og var það þvíendurreiknað. Eftirstöðvar lánsins fyrir endurútreikning voru 233.075.403 krónuren eftir endurútreikning 115.286.872 krónur, miðað við 9. september 2011. Eftirað fyrrgreindir dómar Hæstaréttar Íslands gengu um gildi fullnaðarkvittana varendurútreikningur lánsins leiðréttur. Lánið fór þá úr 150.555.551 krónu í113.713.361 krónu.Eftirstöðvarlánssamninganna beggja, samkvæmt framansögðu, mynda stefnufjárhæð málsins.Fjármálaeftirlitiðtók ákvörðun 9. október 2008, með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, um að ráðstafa eignum ogskuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbankans hf.IIStefnandibyggir kröfur sínar á reglum samninga- og kröfuréttar um loforð og efndirfjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandivið lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá byggir stefnandi kröfu ummálskostnað á 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991, um meðferð einkamála.Stefnandikveður málið ofur einfalt. Ágreiningslaust sé að stefndi hafi skrifað undirumrædda lánssamninga og að hann hafi fengið andvirði lánanna að frádregnumkostnað greitt inn á reikning sinn og því getað ráðstafað fénu að vild íkjölfarið.Stefnandikveðst munu ráðstafa innborgunum fyrst til greiðslu áfallins kostnaðar afvanskilum, þá til greiðslu vaxta og að lokum til lækkunar höfuðstóls. IIIStefndi telur umþrætta lánssamninga vera hluta afvaxtaskiptaviðskiptum sínum og forvera stefnanda, Landsbanka Íslands hf.Stefnandi geti ekki einhliða skilið hluta viðskiptanna frá heldur verði aðskoða viðskiptin í heild. Stefndi hafi við yfirfærslu þessara gerninga til nýjaLandsbankans, með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, ekki misst neinn mótbáruréttgagnvart stefnanda.Aðalkrafa stefnda um sýknu er í fyrsta lagi byggð áþví að lánssamningarnir séu óskuldbindandi fyrir stefnda. Umræddir lánssamningarséu hluti af óundirrituðum vaxtaskiptasamningi milli sömu aðila. LandsbankiÍslands hf. hafi hvorki sinnt upplýsingaskyldu sinni við samningsgerðina négætt að hlutleysi sínu og með því ekki uppfyllt nánar tiltekin ákvæðiþágildandi laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, ákvæði laga nr. 108/2007,um verðbréfaviðskipti, og reglugerð sem sett er með stoð í framangreindumlögum, sem og ákvæði laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Um þetta vísarstefndi til þess að á Landsbanka Íslands hf. hafi hvílt skylda til að gerasérstakan skriflegan samning um þau vaxtaskiptaviðskipti sem áttu sér stað,sbr. 2. mgr. 7. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti.Sérstaklega sé vísað til umfangs viðskiptanna og þeirrar áhættu, sem þeim hafiverið samfara. Starfsmaður bankans, sem komið hafi viðskiptunum á, hafi veriðfullmeðvitaður um að aleiga stefnda væri undir. Samkvæmt tilvitnuðu ákvæði hafifjármálafyrirtæki, sem hafi verið í viðvarandi viðskiptasambandi viðviðskiptavin, verið skylt að gera um þau skriflegan samning. Stefnda hafihvorki verið gert að skrifa undir samning um fjárfestingarráðgjöf við bankannné almenna skilmála vegna markaðsviðskipta þrátt fyrir lagaskyldu til þess.Eins og fram komi í skýrslutöku í dómsmáli númer X-648/2012, Jónas RúnarSigfússon gegn LBI hf., hafi fyrrverandi starfsmaður Landsbanka Íslands hf.,sem var tengiliður stefnda við bankann, staðfest að lánssamningar og kaup ípeningamarkaðsbréfum Landsbanka Íslands hafi verið undirstaðavaxtaskiptasamninga eins og þess sem stefndi hafi gert við Landsbanka Íslandshf. Hann hafi jafnframt staðfest að bankinn hefði átt að gera skriflegansamning um þessi viðskipti.Stefndi vísar einnig til 1. mgr. 9. gr. laga nr.108/2007, um verðbréfaviðskipti, sem tóku gildi í nóvember 2007, rétt eftir aðgengið hafi verið frá framangreindum vaxtaskiptaviðskiptum. Ákvæði þetta skyldifjármálafyrirtæki til að gera skriflegan samning við almennan fjárfesti effjármálafyrirtækið tekur að sér þjónustu á sviði verðbréfaviðskipta. Ekki hafiverið brugðist við þessari skyldu við gildistöku laganna. Þá liggi fyrir ímálinu að stefndi hafi ekki fengið viðeigandi upplýsingar í tengslum við skyldufjármálafyrirtækja til þess að flokka viðskiptavini, sbr. 21. gr. laga nr.108/2007.Í öðru lagi byggir stefndi á því að bankinn hafihvorki veitt ráðgjöf um eðli gerningsins né áhættuna sem í honum hafi falist.Viðskiptin hafi falið í sér áhættu sem stefndi hafi hvorki haft vitneskju um néþekkingu á. Samkvæmt 5. gr. þágildandi laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti,og 14. og 15. gr. núgildandi laga nr. 108/2007, hafi bankanum borið að afla sérupplýsinga hjá stefnda um þekkingu og reynslu hans af verðbréfaviðskiptum. Íljósi þessa hafi bankanum borið að veita stefnda greinargóðar upplýsingar m.a.um þá fjárfestingarkosti sem honum hafi staðið til boða. Slíkar upplýsingareigi samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði að vera skýrar, nægjanlegar og ekkivillandi þannig að viðskiptavinur geti tekið upplýsta fjárfestingarákvörðun.Aðkoma bankans að umræddum viðskiptum sé ekki í samræmi við almenna venju íbankaviðskiptum. Þá geti viðskiptin ekki talist tilhlýðileg fjárfesting fyriralmennan viðskiptavin með enga reynslu og fjármálaþekkingu, sbr. 4. gr.þágildandi laga nr. 33/2003.Umrædd viðskipti hafi falið í sér verulegagengisáhættu fyrir stefnda sem hann hafi aldrei verið upplýstur um. Starfsmaðurbankans hafi fullyrt að um væri að ræða áhættulaus viðskipti. Þetta fái einnigstoð í yfirlýsingum sem bankinn sjálfur hafi látið frá sér í tengslum viðviðskipti með Peningabréf Landsbankans. Engin gögn séu til um að bankinn hafiupplýst stefnda, sem almennan viðskiptavin, um eðli og áhættu samfaravaxtaskiptaviðskiptunum.Stefndi byggir í þriðja lagi á því að hvatningstarfsmanna Landsbanka Íslands hf. til stefnda, sem einstaklings og almennsviðskiptavinar, um að taka þátt í áhættusömum viðskiptum, sé andstæð góðriviðskiptavenju, sbr. 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003. Stefndi hafiaugljóslega ekki haft burði til að taka slíka áhættu sem falist hafi í þeimviðskiptum sem bankinn hafi kynnt honum. Hann hafi verið á einföldumkennaralaunum og leitað til bankans í þeim tilgangi að fjármagna tímabundiðfasteignakaup. Þá sé nú alþekkt að á árunum 2007 og 2008 hafi forsvarsmennLandsbanka Íslands hf. unnið að því með ólögmætum hætti að hindra að hlutabréfí bankanum lækkuðu í verði, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 842/2014og 456/2014. Þá sé búið að sýna fram á að helstu fjárfestingar PeningabréfaLandsbankans hafi verið í bankanum sjálfum og tengdum félögum, sem hafi veriðandstætt þeirri stefnu sem sjóðurinn hafi kynnt. Það að hvetja viðskiptamenntil að fjárfesta í Peningabréfum Landsbankans, sem búið sé að sýna fram á aðhafi verið notuð m.a. til þess að halda uppi verðinu á bankanum og fyrirtækjumtengdum honum, hafi því fallið að þessum fyrirætlunum Landsbanka Íslands hf.Í fjórða lagi byggir stefndi á því að kynning ográðgjöf Landsbanka Íslands hf. hafi ekki verið í samræmi við eðlilega ogheilbrigða viðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum, með trúverðugleikafjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi, sbr. 4. gr.þágildandi laga nr. 33/2003, 5. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr. laga nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki. Ákvæði 5. gr. laga nr. 108/2007 feli í séralmenna hegðunarreglu. Þá séu sérstakar hegðunarreglur í II. kafla laga nr.108/2007 og reglugerð nr. 995/2007, um fjárfestingarvernd og viðskiptahættifjármálafyrirtækja, sem séu nánari útfærsla á hinni almennu reglu. Hinarsérstöku hegðunarreglur feli ekki í sér tæmandi talningu á því hvernigfjármálafyrirtæki beri að haga sér í öllum tilvikum. Fjármálafyrirtæki beriþannig að meta hvert og einstakt tilvik með hliðsjón af hagsmunumviðskiptavinarins. Við það mat verði að horfa til þess hvernig hlutrænt megitelja að gegn og skynsamur starfsmaður hefði hagað sér undir tilteknumkringumstæðum og þá eftir atvikum hvort bankinn hefði átt að vita að umóeðlilega og óheilbrigða viðskiptahætti væri að ræða, sem væru til þess fallnirað skaða trúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina. HáttsemiLandsbanka Íslands hf. hafi stórlega skaðað hagsmuni stefnda og skilið hanneftir í fjárhagslegu tómarúmi því hann hafi ekki getað fengið fyrirgreiðslu íbönkum eða sparisjóðum vegna skráðrar skuldastöðu hjá Landsbanka Íslands hf.Með vísan til alls framangreinds telur stefndi ljóstað stefnandi geti ekki byggt rétt á lánssamningum nr. 11605 og 8020.Samningarnir séu órjúfanlegur hluti af vaxtaskiptaviðskiptum stefnda ogLandsbanka Íslands hf. sem síðan hafi flust yfir til stefnanda. Umræddviðskipti, og þar með lánssamningarnir tveir, verði að teljast ólögmæt þar sembankinn hafi í aðdraganda þeirra virt að vettugi og beinlínis brotið gegnákvæðum 4., 5., 6. og 2. mgr. 7. gr. laga nr. 33/2003, ákvæði 5., 9., 14. og15. gr. laga nr. 108/2007, sem og 19. gr. laga nr. 161/2002.Verði ekki fallist á framangreint byggir stefndisýknukröfu sína á ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga. Stefndi byggir á því að það sé ósanngjarnt og andstættgóðri viðskiptavenju að stefnandi beri fyrir sig umrædda lánssamninga og aðþeim skuli vikið til hliðar í heild sinni með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936.Stefndi byggir á því að öll skilyrði fyrir beitingu ákvæðisins séu fyrir hendi.Í fyrsta lagi beri að líta til efnis þess samnings, sem málið snúist um. Í þvímáli sem hér sé til úrlausnar sé um að ræða tvo lánssamninga sem séu hluti afórjúfanlegri heild. Lánssamningarnir séu annar helmingur vaxtaskiptasamningssem hafi verið milli stefnda og forvera stefnanda, Landsbanka Íslands hf. Ekkisé hægt að krefjast greiðslu samkvæmt lánssamningunum án þess aðvaxtaskiptasamningurinn komi til skoðunar. Stefndi vísar til þess sem að framaner rakið um tilurð og umgjörð viðskiptanna þar sem lög og reglur hafi veriðþverbrotin.Í öðru lagi beri að líta til atvika við samningsgerð.Stefndi byggir á því að ekki hafi verið rétt staðið að gerð samningsins þar semhvorki hafi verið gengið frá skriflegum samningi né veittar viðeigandiupplýsingar við lánveitinguna og áhættutökuna. Framangreindum skyldum hafibankinn í engu sinnt. Með þessari háttsemi hafi bankinn brotið gegn ákvæðum 4.,5., 6. og 2. mgr. 7. gr. þágildandi laga nr. 33/2003, ákvæðum 5., 9., 14. og15. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr. laga nr. 161/2002.Í þriðja og fjórða lagi byggir stefndi á því að staðasamningsaðila og atvik sem síðar hafi komið til, þar á meðal markaðsmisnotkunog meðferð á Peningamarkaðssjóðum Landsbanka Íslands hf., styðji enn frekar aðuppfyllt séu skilyrði til þess að víkja lánssamningunum frá í heild.Að öðru leyti vísar stefndi til fyrri málsástæðna.Verði ekki fallist á að víkja beri framangreindumlánssamningum til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936, þá byggirstefndi á því að það sé óheiðarlegt af stefnanda að bera þessa skuldbindingustefnda fyrir sig. Þegar horft sé til þeirra ráðlegginga sem stefnda hafi veriðveittar um lántöku, sem falið hafi í sér verulega áhættu fyrir hann, ogvanrækslu bankans á að kynna fyrir honum áhættuna sem hafi falist íviðskiptunum, ásamt vanrækslu á að flokka hann sem almennan viðskiptavin ísamræmi við ákvæði laga nr. 108/2007, verði að telja að umræddir lánssamningarséu ógildir samkvæmt 33. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 3. gr. laga nr. 11/1986.Geti stefnandi því ekki krafist endurgreiðslu lánsfjárhæðarinnar og beri aðaflétta veðum sem sett hafa verið til tryggingar skuldbindingunum og sýknastefnda af kröfum stefnanda.Bankinn hafi átt að vita betur um forsendurráðgjafarinnar og tryggja að starfsmenn hans héldu að viðskiptavinum réttumupplýsingum í ráðgjöf sinni þannig að viðskiptavinir gætu treyst því aðráðgjöfin væri hlutlaus og á henni byggjandi. Hefði bankinn ekki hvatt tilþessara viðskipta og stefndi gert upp allar sínar kröfur, í stað þess aðfallast á vaxtaskiptasamninginn, hefði þessi staða ekki verið fyrir hendi.Jafnframt verði að hafa í huga, sé tekið mið af þeim upplýsingum sem nú liggifyrir, að stjórnendum Landsbanka Íslands hf. hafi mátt vera ljóst hver staðabankans hafi verið og hvert hafi stefnt á þeim tíma sem samningarnir hafi veriðgerðir.Þar sem stefndi hafi ekki haft sérþekkingu, sérmenntuneða reynslu af viðskiptum með fjármálagerninga, verði að gera enn ríkari kröfuren ella til Landsbanka Íslands hf. um að hann starfaði í samræmi við góða ogeðlilega viðskiptahætti í viðskiptum sínum við stefnda. Þá hafi bankinn virt aðvettugi upplýsingaskyldu sína, skyldur um góða viðskiptahætti,leiðbeiningarskyldu og reglur um fjárfestavernd.Bæði Landsbanki Íslands hf. og stefnandi séufjármálafyrirtæki með mikla þekkingu á viðskiptum með fjármálagjörninga og berisem slíkir mikla ábyrgð gagnvart skjólstæðingum sínum. Með vísan tilframangreinds telur stefndi að það sé óheiðarlegt af stefnanda að bera þessaskuldbindingu fyrir sig og að umræddir lánssamningar séu ógildir með vísan til33. gr. laga nr. 7/1936.Ef ekki verður fallist á aðalkröfu stefnda um sýknukrefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði allverulega lækkaðar. Stefndikrefst þess að skuld hans samkvæmt lánssamningum nr. 8020 og 11605 takmarkistvið uppgjör úr Peningabréfum Landsbanka Íslands hf., þ.e. innstæðu áhandveðsettum bankareikningi. Stefndi byggir þessa kröfu á sömu málsástæðum ogaðalkrafa hans byggist á auk þess sem hann byggir á óskráðum meginreglumsamningaréttar um réttmætar væntingar og að samninga skuldi halda. Þá byggirstefndi enn fremur á að lánssamningarnir séu ekki skuldbindandi fyrir hannvegna rangra forsendna, sbr. 1 mgr. 32. gr. laga nr. 7/1936. Það hafi veriðforsenda og ákvörðunarástæða stefnda að fjármálafyrirtækið gerði við hann samningsem fæli ekki í sér neina áhættu fyrir hann. Síðar hafi komið í ljós að súforsenda og ákvörðunarástæða hafi verið röng. Stefndi byggir á því aðLandsbanki Íslands hf. hafi mátt vita að hann gæti ekki staðið við loforð sínvið samningsgerðina og að stefndi hefði aldrei gengið til samninga hefði hannverið upplýstur á réttan hátt um eðli gerningsins.Stefnandi vísar til laga um verðbréfaviðskipti, nr.33/2003 og 108/2007, laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, tilréttarfarsreglna og meginreglna kröfuréttar og samningaréttar, reglunnar umvinnuveitendaábyrgð og sérfræðiábyrgð. Stefndi byggir málskostnaðarkröfu sína á1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IV.Stefndigaf skýrslu fyrir dómi. Þá gáfu skýrslur Jón Þór Helgason, fyrrverandistarfsmaður Landsbanka Íslands hf., og Fannar Ólafsson, fyrrverandi starfsmaðurstefnanda, báðir persónulegir ráðgjafar stefnda.Ímálinu liggur fyrir yfirlýsing Jóns Þórs frá 9. maí 2008 þar sem hann lýsir þvíhvernig hann hafi gert samning við stefnda um að nýta vaxtamun á millierlendrar og innlendrar myntar. Í yfirlýsingunni segir Jón Þór jafnframt aðhann hafi gert stefnda grein fyrir áhættunni af þessu en bent honum á að tillengri tíma ætti vaxtamunurinn að geta gefið honum umframtekjur. Til lengritíma ætti staða viðskiptanna þannig að vera í versta falli nálægt núlli eða meðlítilli áhættu. Lánið skyldi vera undir eftirliti sérfræðinga í skuldastýringu.Þá segir að vegna frétta um misnotkun bankanna á krónunni til að bæta afkomusína hefði verið kominn upp forsendubrestur í þessum viðskiptum sem væru orðinallt annars eðlis en það „viðskiptamódel“ sem hann hefði kynnt stefnda.JónÞór var tengiliður bankans við stefnda þegar fyrra lánið var veitt. Að hanssögn hafði stefndi farið að velta fyrir sér eftir sölu á fasteign sinni íseptember 2007 hvað væri skynsamlegt í stöðunni en á þessum tíma hafi endalaustverið hægt að verða ríkur í gegnum bankakerfið eins og vitnið orðaði það. JónÞór benti m.a. á þá hugmynd að stefndi gerði vaxtaskiptasamning. Til að geraslíkan samning hefði stefndi þurft að fara inn á fyrirtækjasvið og ágjaldeyrisborðið þar. Þar hefði mál hans farið í gegnum gjaldeyrismiðlara, ogstefndi verið látinn gangast undir stöðupróf, þar sem sérfræðingar bankansmyndu kanna hversu mikið vit viðskiptamaðurinn hefði á slíkum viðskiptum, þ.e.hvort hann gerði sér grein fyrir því hvað þarna væri á ferðinni. Þetta hefðifalið í sér viðtöl sérfræðinga við viðskiptamanninn og próf sem lögð yrðu fyrirhann og hann þurft að standast. Jón Þór kvaðst hins vegar hafa gert þau mistökað senda stefnda ekki í gegnum þetta ferli, heldur hafi hann lagt mál stefndaeinfaldlega fyrir lánanefnd bankans sem samþykkti lánveitingu til stefnda.Vitnið taldi sig hafa átt að stöðva þessi viðskipti en jafnframt hafilánanefndin átt að gera það. Þetta hafi verið óvenjuleg leið og vitnið munibara eftir þessu máli og öðru til en önnur sambærileg mál hafi farið í gegnumhið hefðbundna ferli. Vitnið kveðst hafa kynnt fyrir stefnda að í þessumviðskiptum gæti falist áhætta og kynnt stefnda fyrir Kjartani Haukssyni,sérfræðingi í gjaldeyrismálum. Stefndi hafi getað hringt í hann og fengið allarupplýsingar. Vitnið taldi þó að hann hefði ekki átt að skilja stefnda eftir meðað meta áhættuna.Aðspurðurum áhættuna taldi vitnið að til langs tíma gætu viðskiptin þýtt í versta fallióbreytta stöðu, það væri ekki, ef til lengri tíma væri litið, hægt að tapa áþessu. Hins vegar gætu slík viðskipti í stuttan tíma, verið áhættusöm og skilaðtapi en einnig miklum gróða. Á heildina litið hafi verið hægt að líta svo á aðþetta væri lítil áhætta.Vitniðtaldi ljóst að vaxtamunasamningur hefði farið fyrir lánanefnd og að þar hefðiallt verið skjalfest og farið yfir málið. Á slíkum fundum hafi veriðframkvæmdastjórar á fyrirtækjasviði sem hefðu skrifað ásamt vitninu undirákvörðunarblað. Viðstaddur þessa fundi hafi einnig verið lögfræðingur bankans.Yfirlýsinginsem að framan er getið var gerð eftir páska 2008. Vitnið sem þá starfaði viðráðgjöf hafði frétt að lögmenn bankans væru farnir að undirbúa gjaldþrotbankans. Gaf hann þessa yfirlýsingu út fyrir stefnda samkvæmt beiðni hans, envitnið kvaðst þarna hafa séð að bankinn gætti ekki hagsmuna viðskiptavinasinna.Vitniðkvaðst ekki sjálfur hafa getað gert vaxtaskiptasamning eins og þann sem umræðir en að hann hafi vitað af honum, enda hafi það verið forsenda fyrirlánssamningnum að slíkur samningur væri í gildi og stefnandi gæti nýtt sérvaxtamun.Síðarhafi komið í ljós að lánin væru ólögmæt og að peningamarkaðslán hafi veriðkynnt af bankanum sem áhættulaus, en þar hafi bankinn logið að starfsmönnumbankans og viðskiptavinum. Allir bæklingar sem legið hafi frammi hafi sagtpeningabréf vera áhættulaus. Vitnið tók samt fram að það hafi verið stefndi semhafi tekið ákvörðun um að eiga þessi viðskipti en ekki hann. Vitnið kvaðst þóhafa brugðist í því að stýra stefnanda rétta leið og/eða lánanefnd. Vitniðkvaðst ekki hafa vitað betur en að þetta væri 100% öruggt.Vitniðsagði það lykilatriði að hefði reglum bankans verið fylgt þá hefði þetta aldreigerst, þ.e. ekki hefði verið ráðist í þessi viðskipti og ekkert vandamálskapast. Bankinn hafi ekki farið eftir þeim ferlum sem hann hafi átt að faraeftir, mistök hafi verið gerð og bankinn hefði átt að stöðva þessi viðskipti.Vitnið taldi það mjög alvarlegan hlut að lánanefndin skyldi ekki stöðva þetta.VitniðFannar Ólafsson, sem tók við málum stefnda þegar Jón Þór hætti, sá ekki samningvið stefnda en kveðst hafa gengið út frá því að vaxtaskiptasamningur væri milliaðila. Hans skilningur hafi verið sá að þetta væri vaxtaskiptasamningur. Vitniðkannaðist við að Jón Þór hefði komið á nokkrum svona viðskiptum, ekki mörgum enþau hefðu verið svipaðs eðlis.V.Ágreiningurmáls þessa lýtur að greiðsluskyldu stefnda samkvæmt tveimur lánssamningum milliaðila, annars vegar samningi nr. 8020, undirrituðum 23. maí 2007, og hins vegarsamningi nr. 11605, undirrituðum 14. mars 2008. Lán samkvæmt báðum samningumhafa verið endurútreiknuð á grundvelli laga nr. 151/2010, um breytingu á lögumnr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, og í samræmi við dóma HæstaréttarÍslands um ólögmæta gengistryggingu lána og gildi fullnaðarkvittana viðendurútreikning þeirra. Ákvæðum samninganna er í grófum dráttum lýst hér aðframan. Í málinu er óumdeilt að stefndi fékk lánsfjárhæðir greiddar út tilráðstöfunar samkvæmt samningunum. Þá er ekki deilt um endurútreikning lánannaeða fjárhæð eftirstöðva þeirra að öðru leyti.Stefndibyggir sýknukröfu sína á því að skuldbindingar hans samkvæmt umþrættumlánssamningum séu óskuldbindandi, ógildar eða að þeim verði vikið til hliðareftir nánar tilgreindum reglum III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Málatilbúnað sinn byggir stefndi á því aðlánssamningarnir séu hlutar af viðskiptum hans við forvera stefnda, LandsbankaÍslands hf., um vaxtaskipti og að meta verði gildi samninganna í því samhengi.Fyrri lánssamningurinn, nr. 8020, var undirritaður 23. maí 2007, áður enstefndi keypti Peningabréf Landsbankans, að andvirði 72.500.000krónur, 5. september sama ár. Kveður stefndi að samkvæmt munnlegum samningi viðstarfsmann stefnanda hafi samkomulag verið um að í stað þess að fjárhæðin yrðinotuð til þess að greiða upp m.a. lán samkvæmt samningi nr. 8020, skylduinnlausnir af peningabréfunum vera notaðar til þess að greiða vexti og kostnaðaf láninu. Síðari lánssamningurinn, nr. 11605, var undirritaður eftir aðstefndi keypti Peningabréf Landsbankans. Það lán kveðst stefndi hafa tekið ítengslum við fasteignaviðskipti sín og að samkvæmt samkomulagi við starfsmann bankansskyldi lánssamningurinn „ganga inn í vaxtaskiptasamning aðila“. Þetta síðaralán skyldi því einnig greiða niður með innlausnum hans af peningabréfunum ogkveður stefndi að greiðslubyrði hans hafi því ekki átt að aukast. Stefndibyggir á því að framangreind viðskipti hafi falið í sér munnleganvaxtaskiptasamning. Vegna þess að eigendur í Peningabréfum Landsbankans fenguaðeins 68,8% af inneignum sínum greidd út hafi stefndi tapað fjármunum sem hannhefði notað til þess að greiða upp eldra lánið hefði ekki komið til ráðleggingafrá starfsmanni bankans. Með sama hætti hefði hann ekki tekið síðara lániðhefði hann selt inneign sína í peningabréfunum í stað þess að fara eftirráðgjöf starfsmanns bankans. Af hálfu bankans hafi ekki verið farið að lögum ogreglum í þessari ráðgjöf eða við gerð hins munnlega vaxtaskiptasamnings. Meðhliðsjón af framangreindu telur stefndi að lánssamningarnir séu óskuldbindandifyrir hann, þeir séu ógildir eða að þeim beri að víkja til hliðar í heild eðaað hluta.Að mati dómsins þykir hafa verið leitt í ljós aðsamkvæmt ráðleggingum frá starfsmanni forvera stefnanda, Landsbanka Íslandshf., hafi stefndi gert samkomulag um að innlausnir af inneign hans íPeningabréfum Landsbankans skyldu notaðar til þess að greiða vexti og kostnaðaf lánum samkvæmt hinum umþrættu samningum. Hins vegar liggur ekki fyrir aðbindandi samningur hafi verið um það milli aðila að stefndi hafi veriðskuldbundinn til að nota innlausnir sínar af inneignum hans í PeningabréfumLandsbankans með þeim hætti sem að framan er lýst heldur hafi samkomulagiðfyrst og fremst snúið að því hvernig minnka mætti greiðslubyrði stefnda aflánum hans hjá bankanum. Þá verður að líta til þess að samningur nr. 8020 varundirritaður áður en stefndi keypti peningabréfin og að þrátt fyrir aðsamningur nr. 11605 hafi verið undirritaður eftir kaupin er þar í engu vikið aðþví fyrirkomulagi sem að framan greinir. Segir til að mynda í grein 2.2 ísíðari lánssamningnum, nr. 11605, að lántaki, þ.e. stefndi, óski eftir því aðtékkareikningur hans hjá bankanum verði skuldfærður fyrir afborgunum og/eðavöxtum. Þá liggur fyrir í málinu að stefndi hafði samband við fulltrúa sinn hjábankanum um hver mánaðamót, þegar að vaxtagreiðslum kom, til að upplýsa um þáfjárhæð sem hann þyrfti að standa skil á. Umþrættir lánssamningar, sem báðireru skriflegir og undirritaðir af hálfu beggja aðila, bera því hvorugur með sérað vera skilyrtir eða að öðru leyti háðir fyrrgreindu samkomulagi aðila umnýtingu innlausna stefnda af Peningabréfum Landsbankans. Verður þar af leiðandiað meta gildi samninganna sjálfstætt, þótt við það mat geti komið til skoðunaratvik og staða aðila við samningsgerðina.Afmálatilbúnaði stefnda má ráða að hann telji að starfsmenn forvera stefnanda,Landsbanka Íslands hf., hafi með saknæmum hætti valdið honum tjóni með því aðhvetja hann til að kaupa inneign í peningabréfunum fyrir söluandvirðifasteignarinnar að Sólvallagötu í stað þess að greiða niður lán samkvæmt fyrrilánssamningnum, nr. 8020, og með því að hvetja hann til að taka nýtt lánsamkvæmt síðari lánssamningnum, nr. 11605, í stað þess að selja inneign ípeningabréfunum. Stefndi gerir hins vegar ekki gagnkröfu í málinu á þeimgrundvelli enda kemur ekki fram hvað stefndi telur sig hafa tapað miklu, sélitið til viðskiptanna í heild og að teknu tilliti til endurútreikningslánanna. Ber þá einnig að hafa í huga að fyrra lán stefnda, samkvæmt samninginr. 8020, var að fjárhæð 75.000.000 króna en 72.500.000 krónur fengust fyrirfasteignina að Sólvallagötu. Hefði stefndi því ekki getað greitt lánið upp aðfullu með söluandvirði fasteignarinnar eða komist hjá því að taka síðara lánið,samkvæmt samningi nr. 11605, hefði hann ekki keypt inneign í PeningabréfumLandsbankans. Að mati dómsins getur stefndi ekki komið sér hjá því að sýna framá tjón sitt og umfang þess með því að krefjast þess að hinir umþrættulánssamningar verði dæmdir óskuldbindandi fyrir hann.Þráttfyrir að fallist sé á það með stefnda að hagsmunir hans hafi ekki verið hafðirað leiðarljósi þegar honum var ráðlagt að kaupa inneign í PeningabréfumLandsbankans og að við þau kaup hafi bankinn ekki sinnt skyldum sínum samkvæmt5. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, eða 19. gr.laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, getur það ekki leitt til þess aðstefndi þurfi ekki að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt hinum umþrættulánssamningum. Þá getur niðurstaða sakamála á hendur æðstu stjórnendum bankansekki leitt til þess að stefndi þurfi ekki að færa fram fullnægjandi sönnurfyrir málsástæðum sínum.Stefndi byggir á því að lánssamningarnir séuóskuldbindandi fyrir hann með vísan til þess að af hálfu bankans hafi ekkiverið gætt að ákvæðum 7. gr. laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti, við gerðfyrrgreinds vaxtaskiptasamnings. Í athugasemdum við 7. gr. frumvarps að lögumnr. 33/2003 kemur fram að með orðalaginu „viðvarandi viðskiptasamband“ sé áttvið að ekki sé ætlast til sérstakrar samningsgerðar um einstök tilfallandisamskipti fyrirtækis og viðskiptavina. Þá segir að þó sé ráðlegast að einhversamningur sé fyrir hendi um réttarstöðu viðskiptavinar þannig að hann geti íupphafi samningssambands gert sér grein fyrir réttindum sínum og skyldum. Ekkier byggt á því að starfsmenn bankans hafi ráðstafað eignum stefnda án vitundarhans og vilja eða tekið fyrir það óumsamið gjald, sbr. skilgreiningueignastýringar í 3. tölulið 1. gr. laganna. Ef svo hefði verið og í óþökkstefnda verður ekki betur séð en að hann hafi allt til febrúar 2008 getað þáselt bréfin. Þá verður ekki séð að kaup stefnda á inneign í PeningabréfumLandsbankans feli í sér eignastýringu af hálfu bankans samkvæmt orðalagi 7. gr.laga nr. 33/2003 þar sem samkomulag aðila fól ekki í sér að af hálfu bankanshafi verið heimilt að selja inneign stefnda í Peningabréfum Landsbankans eða ráðstafafjármunum hans að öðru leyti, að honum forspurðum. Þótt fallast megi á það aðaf hálfu bankans hefði verið réttast að gera skriflegan samning um viðskiptinverður, að framangreindu virtu, ekki fallist á það að vankantar þar á valdi þvíað umþrættir lánssamningar séu óskuldbindandi fyrir stefnda.Stefndi vísar einnig um kröfur sínar til 1. mgr. 9.gr. laga nr. 108/2007, um verðbréfaviðskipti. Í athugasemdum við 9. gr.frumvarps að lögunum segir að ákvæðið taki aðeins til nýrra viðskipta semstofnað sé til eftir gildistöku laganna, 1. nóvember 2007. Ákvæðið gildir þvíekki um kaup stefnda á inneign í Peningabréfum Landsbankans 5. september 2007.Stefndi vísar jafnframt til 21. gr. laga nr. 108/2007.Að mati dómsins getur vanræksla bankans á að flokka stefnda í samræmi við 21.gr. laganna ekki leitt til þess að stefndi komist hjá því að standa viðskuldbindingar sínar samkvæmt hinum umþrættu lánssamningum enda hefur stefndiekki sýnt fram á hvernig sú vanræksla hafi haft áhrif, ef einhver, á ákvörðun hansum að taka þau lán sem um er deilt. Er þá sérstaklega horft til þess að þegarstefndi tók fyrra lánið hafði hann ekki keypt inneign í PeningabréfumLandsbankans. Þá hefði söluandvirði fasteignarinnar að Sólvallagötu, 72.500.000krónur, ekki dugað eitt og sér til þess að greiða upp fyrra lánið, sem var aðfjárhæð 75.000.000 króna, og þar með ekki sýnt fram á að stefndi hefði ekkitekið síðara lánið, að fjárhæð 10.000.000 króna, hefði hann ekki keypt inneigní peningabréfunum.Þá byggir stefndi á því að af hálfu forvera stefnanda,Landsbanka Íslands hf., hafi ekki verið veitt ráðgjöf um eðli gerningsins eðaáhættuna sem í honum hafi falist. Samkvæmt framlagðri yfirlýsingu Jóns ÞórsHelgasonar og framburði hans fyrir dómi má ráða að stefnda hafi verið gerð greinfyrir áhættunni af því að kaupa Peningabréf Landsbankans samhliða því að verameð gengistryggð lán hjá bankanum. Telja verður að stefndi hafi gert sér greinfyrir eðli gerningsins og að stefnda hafi ekki getað dulist að honum fylgdiákveðin áhætta, í öllu falli meiri áhætta en í því að nota söluandvirðifasteignarinnar að Sólvallagötu til þess að greiða niður fyrra lánið. Þá verðurekki litið fram hjá því að með lánum bundnum við gengi erlendra gjaldmiðla oglágum LIBOR-vöxtum fékk stefndi góð vaxtakjör en tók á sig gengisáhættu. Hinsvegar hafa lánin nú verið endurútreiknuð og lækkuð, stefnda til hagsbóta, ogþarf hann því ekki að bera áhættuna af gengistryggingu lánanna. Aðframangreindu virtu verður ekki talið að upplýsingaskyldu bankans hafi verið svoábótavant að það geti leitt til þess að lánssamningarnir séu óskuldbindandifyrir stefnda.Stefndibyggir sýknukröfu sína enn fremur á því að það sé ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju að stefnandi beri fyrir sig umþrætta lánssamninga og að þeimberi að víkja til hliðar í heild sinni á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Við mat á því hvort ósanngjarnt séeða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sig umþrætta samninga skal lítatil efnis þeirra, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika semsíðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936.Einsog fram hefur komið fékk stefndi greidd út lán samkvæmt hinum umþrættusamningum. Að mati bankans fólu báðir samningar í sér ákvæði um gengistryggingulána, sem dæmd hefur verið ólögmæt, og endurreiknaði bankinn þar af leiðandieftirstöðvar lánanna sem lækkuðu við það talsvert. Það getur því ekki talistósanngjarnt fyrir stefnanda að bera fyrir sig samninganna á grundvelli efnisþeirra.Þóttaðstöðumunur hafi verið milli Landsbanka Íslands hf. og stefnda, þegar hannskuldbatt sig gagnvart bankanum, getur það eitt ekki ráðið úrslitum. Þegarlitið er til annarra atriða sem skipta máli við þetta heildarmat verður ekkitalið ósanngjarnt af stefnanda eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrirsig hina umþrættu lánssamninga. Ber þá að líta til þess að ekki hallaði ástefnda við samningsgerðina, svo einhverju nemi, þótt lagðar séu tilgrundvallar fullyrðingar hans um þá ráðgjöf sem hann fékk við kaup áPeningabréfum Landsbankans. Hvað sem öðru líður gat honum ekki dulist að meiriáhætta fólst í því fyrirkomulagi að nota innlausnir af peningabréfunum til þessað greiða af lánunum heldur en að greiða niður fyrra lánið með söluandvirðifasteignarinnar að Sólvallagötu og taka ekki síðara lánið. Vísast til þess semað framan er rakið um að stefndi fékk góð vaxtakjör með lánunum og að hannþurfi nú ekki að bera gengisáhættuna af lánunum vegna endurútreiknings bankans.Að öllu framangreindu virtu verður ekki séð að stefndi hafi uppi nokkrarmótbárur við því að honum beri að standa við skuldbindingar sínar samkvæmtsamningunum, eins og þær hafa verið endurútreiknaðar. Það getur ekki talistósanngjarnt samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 að stefndi greiði til baka það semhann hefur fengið lánað. Þá gat stefndi við samningsgerðina ekki haft réttmætarvæntingar til þess að ætla að hann þyrfti ekki að standa við skuldbindingarsínar samkvæmt lánssamningunum myndu fjárfestingar hans í Peningabréfum Landsbankansekki standast væntingar. Loks verður að líta til þess að samkomulag stefnda viðbankann um hvernig hann hygðist greiða af hinum umþrættu lánum var með fullrivitund hans og vilja og gildir þá einu þótt það hafi ekki verið að hansfrumkvæði. Hefur stefnda því ekki tekist að sýna fram á að aðstæður eða staðasamningsaðila við samningsgerð hinna umþrættu lánssamninga hafi verið með þeimhætti að víkja beri þeim til hliðar í heild eða að hluta samkvæmt ákvæðum 36.gr. laga nr. 7/1936. Meðsömu rökum og að framan greinir er ekki fallist á að ógilda beri lánssamninganaá grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, og aflétta veðum sem sett hafa verið til tryggingarskuldbindingunum, eða að lánssamningarnir séu ekki skuldbindandi fyrir stefndavegna rangra forsendna með vísan til 32. gr. laga nr. 7/1936. Líkt og komiðhefur fram er það mat dómsins að stefndi gat við samningsgerðina ekki haftréttmætar væntingar til þess að ætla að hann þyrfti ekki að standa viðskuldbindingar sínar samkvæmt lánssamningunum myndu fjárfestingar hans íPeningabréfum Landsbankans ekki standast væntingar.Aðöllu framangreindu virtu er kröfu stefnda um lækkun á dómkröfum stefnandaeinnig hafnað enda liggur ekki fyrir hvað stefndi telur sig hafa tapað miklu,sé litið til viðskiptanna í heild og að teknu tilliti til endurútreikningslánanna. Verða dómkröfur stefnanda því teknar til greina ásamt dráttarvöxtumeins og nánar greinir í dómsorði.Eftir þessa niðurstöðu og í samræmi við 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiðastefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur, að meðtöldumvirðisaukaskatti.Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991, en aðilar og dómari voru sammála um að ekki væri þörf áendurflutningi málsins.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómari kvað upp dómþennan.D Ó M S O RÐ:Stefndi, Jónas Rúnar Sigfússon, greiði stefnanda,Landsbankanum hf., 128.439.804krónur ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af113.713.361 krónu frá 9. janúar 2014 til 19. júní 2014 og af 128.439.804 krónumfrá 19. júní 2014 til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun hinn 1. mars2017 að fjárhæð 72.129.786 krónur, sem dregst frá skuldinni miðað við stöðuhennar á innborgunardegi.Stefndigreiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 345/2008
|
Fasteign Eignarnám
|
Á árinu 2004 hóf V framkvæmdir við endurbætur á þjóðvegi nr. 1 með gerð tvíbreiðra jarðganga undir A í sveitarfélaginu H. Jafnframt var lagður nýr vegur að báðum munnum ganganna og eldri vegur endurbættur á nokkrum kafla. Syðri hluti ganganna liggur í landi H, sem er í eigu Ó. Matsnefnd eignarnámsbóta fjallaði um ágreining aðila um bætur og kvað upp úrskurð 29. september 2004. Taldi nefndin að bætur til Ó næmu samtals 1.569.000 krónum. V greiddi fjárhæðina með fyrirvara og tók Ó jafnframt við henni með fyrirvara. Ó höfðaði mál og krafði V um bætur á grundvelli niðurstöðu matsgerðar dómkvaddra manna. Hafnað var kröfu Ó um bætur fyrir 13,11 hektara lands, þar sem fullar bætur hefðu þegar verið greiddar fyrir 11,5 hektara, sem teknir höfðu verið eignarnámi, í samræmi við niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta. Þá krafðist Ó einnig bóta vegna 37,4 hektara lands sem hann taldi að ónýttist að hluta utan svæðisins sem tekið hafði verið eignarnámi. Á vestari hluta framkvæmdasvæðisins lá hinn nýi vegur á nánast sama stað og eldri þjóðvegur nr. 1 hafði legið um áratugaskeið. Talið var að hvað þennan hluta vegarins varðaði hlytist ekki af vegagerðinni frekari verðrýrnun en orðin var á landi Ó utan þess sem tekið hafði verið eignarnámi. Hins vegar hefði land Ó með ströndinni utan þess sem eignarnámið var tekið á eystri hluta framkvæmdasvæðisins rýrnað nokkuð í verði, en þar var lagður nýr þjóðvegur um land þar sem áður var fáfarinn sveitavegur. Þóttu bætur til hans vegna þessa hluta hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Ó gerði jafnframt kröfu um bætur vegna töku jarðefna úr skeringum, sem gerðar höfðu verið í landi hans við gerð nýja vegarins. Var kröfu hans um efnistöku á talsverðum hluta svæðisins hafnað, þar sem skeringarnar hefðu verið innan þess lands sem V tók eignarnámi. Gögn málsins voru hins vegar talin bera með sér að á tveimur svæðum hefði verið tekið efni úr skeringum utan hins eignarnumda lands. V var látin bera hallann af vafa sem lék á um hversu mikið efnið hefði verið og voru Ó dæmdar 700.000 krónur í bætur fyrir þetta efni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómendur í málinu gengu á vettvang 4. júní 2009. I Á árinu 2004 hóf Vegagerðin framkvæmdir við endurbætur á þjóðvegi nr. 1 með gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í sveitarfélaginu Hornafirði. Jafnframt var lagður nýr vegur að báðum munnum ganganna og eldri vegur endurbættur á nokkrum kafla. Nyrðri hluti ganganna liggur í landi Syðri-Fjarðar í Lóni, sbr. dóm Hæstaréttar 21. febrúar 2008 í máli nr. 644/2006, en syðri hlutinn í landi jarðarinnar Horns sem er í eigu áfrýjanda. Á fyrri hluta ársins 2004 reyndu Vegagerðin og áfrýjandi að ná samkomulagi um bætur honum til handa vegna framkvæmdarinnar. Samningar tókust um bætur fyrir malarefni, aðstöðu og rask, en Vegagerðin vísaði ágreiningi um bætur að öðru leyti til Matsnefndar eignarnámsbóta. Í greinargerð Vegagerðarinnar til nefndarinnar kom fram að við gangamunna sunnan megin yrði byggður 72 m langur vegskáli. Lagður yrði eins km langur nýr vegur frá gangamunnanum að vegamótum hringvegar og vegar út á Stokksnes og gerð ný tenging þar, en frá þeim vegamótum yrði að mestu um að ræða endurbyggingu og breikkun vegsvæðis hringvegar. Skyldi eignanámið taka til landspildu undir vegsvæði hins nýja vegar í landi Horns og breikkunar þáverandi vegar auk vegskála, gangamunna og lands yfir jarðgöngunum allt þar til miðlína þeirra væri á 30 metra dýpi undir yfirborði. Að auki skyldi eignarnámið ná til lands undir nýja tengingu vegar að Stokksnesi við hringveginn og landræmu milli þessara vega. Vegsvæðið var talið samtals 12,41 hektarar, en frá því yrði dreginn 1,26 hektari lands, sem tilheyrt hafi eldri vegi og skilað yrði áfrýjanda að framkvæmdum loknum, þannig að eignarnámið tæki til 11,15 hektara. Matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð í málinu 29. september 2004. Fyrir nefndinni bar áfrýjandi meðal annars fyrir sig að hinn nýi vegur myndi ónýta fyrir honum 72,6 hektara lands utan vegsvæðisins, sem Vegagerðin tók eignarnámi. Því hafnaði nefndin með þeim rökum að vegur lægi þegar yfir landið þannig að lagning nýja vegarins spillti ekki ósnertu landi. Nefndin taldi bætur fyrir áðurnefnda 11,15 hektara lands hæfilega ákveðnar 1.115.000 krónur eða 100.000 krónur á hvern hektara. Þá taldi nefndin að áfrýjanda bæru 154.000 krónur í bætur fyrir 11.000 m3 malarefnis, sem til félli við gangagröftinn, og 300.000 krónur fyrir tímabundinn afnotamissi lands, en samkvæmt því námu bætur til áfrýjanda samtals 1.569.000 krónum. Vegagerðin greiddi þá fjárhæð með fyrirvara 4. nóvember 2004 og tók áfrýjandi jafnframt við henni með fyrirvara. Að beiðni áfrýjanda voru dómkvaddir tveir menn 24. maí 2005 til að meta stærð þess landsvæðis á jörð hans, sem ónýttist í heild eða að hluta vegna veglagningarinnar, hvert markaðsverð þess lands væri miðað við annars vegar að um væri að ræða byggingarland en hins vegar landbúnaðarland og loks hvert væri verðmæti jarðefnis úr jarðgöngum annars vegar og svonefndum skeringum við veginn hins vegar. Í matsgerð hinna dómkvöddu manna var talið að land sem „ónýtist að fullu“ væri 13,11 hektarar að stærð, en í þeim efnum var tekið mið af veghelgunarsvæði, 30 m frá miðlínu hringvegarins og 15 m frá miðlínu Stokksnesvegar. Þá töldu matsmenn að 37,4 hektarar „ónýtist að hluta“ og miðuðu þar við land innan 120 m frá veghelgunarsvæðinu til hvorrar handar, þó þannig að land innan þeirra marka í skriðum í fjalli ofan við veginn var ekki metið en landræmur utan þeirrar markalínu að flæðarmáli neðan vegar voru teknar með. Þetta land utan veghelgunarsvæðis töldu matsmenn rýrna að verði um 35%. Fullt markaðsverð landsins var talið nema 415.759 krónum á hektara miðað við byggingarland en 200.000 krónum á hektara miðað við landbúnaðarland. Loks töldu matsmenn verð jarðefnis, jafnt úr göngum sem skeringum, vera 35 krónur á m3. Miðuðu þeir við að heildarmagn efnis úr skeringum væri 55.744 m3, en þar var stuðst við upplýsingar, sem Vegagerðin veitti lögmanni áfrýjanda 15. mars 2005 í tengslum við vinnu hans að matsbeiðni. Á grundvelli niðurstöðu matsgerðarinnar krafði áfrýjandi Vegagerðina 13. september 2006 um bætur að fjárhæð 23.336.040 krónur að frádreginni þeirri greiðslu sem hann hafði áður veitt viðtöku með fyrirvara. Vegagerðin hafnaði kröfu um frekari bætur með bréfi 31. október 2006 og höfðaði áfrýjandi mál þetta 31. janúar 2007. Málið var upphaflega flutt munnlega í Hæstarétti 5. júní 2009. Þann 8. sama mánaðar var tekin ákvörðun um að stefnda yrði, áður en dómur yrði felldur á málið, gefinn kostur á að afla gagna um hversu mikið jarðefni hafi verið tekið til afnota úr svonefndum skeringum, sem gerðar voru utan við það land áfrýjanda sem tekið var eignarnámi vegna vegarins. Í því sambandi var vísað til þess að sjá mætti á loftljósmynd í málsgögnum að þetta hafi verið gert á tveimur nánar tilgreindum svæðum, öðru nærri munna jarðganganna en hinu um 900 m vestan þeirra. Af þessu tilefni hefur stefndi lagt fram bréf verkfræðistofunnar Mannvits 26. ágúst 2009, þar sem því var lýst að á fyrrnefnda svæðinu séu skeringar fyrst og fremst komnar til vegna landmótunar umhverfis gangamunnann, en efni úr skeringum á þessum stað utan þess svæðis, sem tekið var eignarnámi, hafi numið 2.150 m3. Þessar skeringar hafi verið ofan vegar, en neðan hans hafi aðallega verið um fyllingar að ræða. Á síðarnefnda svæðinu hafi verið nokkuð miklar skeringar þar sem vegurinn var lagður yfir klapparholt. Þetta hafi verið gert til að hæðarlega hans tryggði umferðaröryggi með sem mestum sjónlengdum, minnkuð yrði hætta á snjósöfnun og vegurinn félli sem best að landinu. Efni úr skeringum utan hins eignarnumda svæðis hafi hér verið um 400 m3. Áfrýjandi hefur lagt fram bréf frá Ans ráðgjöf ehf. 14. september 2009, þar sem ýmsar athugasemdir voru gerðar við framangreindar upplýsingar, auk þess sem gagnrýnt var að þeim hafi ekki fylgt nein gögn til skýringa eða stuðnings mælingum. Í bréfi þessu var meðal annars talið að efnismagn í skeringum við gangamunn hafi verið stórlega vanmetið og færð að því rök að efnistaka utan hins eignarnumda svæðis væri á þessum stað allt að 20.000 til 25.000 m3. Neðan vegar við gangamunn hafi verið raskað svæði utan þess, sem eignarnumið var, þótt þar hafi ekki verið tekið efni. Þá var talið að tekið hafi verið meira magn af efni úr skeringum á vestara svæðinu en áður er getið. Niðurstaðan í þessu bréfi var sú að nærri léti að heildarmagn efnis úr skeringum utan þess svæðis sem tekið var eignarnámi væri 20.000 til 30.000 m3. Þegar málið var flutt munnlega í Hæstarétti öðru sinni lagði stefndi fram bréf verkfræðistofunnar Mannvits 5. október 2009, þar sem forsendur í áðurgreindu bréfi Ans ráðgjafar ehf. voru gagnrýndar. Þess var einnig getið að mælingar að baki útreikningum í bréfinu frá 26. ágúst 2009 hafi verið gerðar af nafngreindum starfsmanni Vegagerðarinnar, sem hefði áratuga reynslu af slíku. II Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi fallið frá kröfu um bætur vegna malarefnis sem kom úr jarðgöngunum undir Almannaskarð. Áfrýjandi gerir á grundvelli áðurgreindrar matsgerðar dómkvaddra manna kröfu um fullar bætur fyrir 13,11 hektara lands úr jörð sinni, en sem fyrr segir var þessi stærð landsins undir vegstæði fengin þar með því að reikna með 30 m til hvorrar handar frá miðlínu hringvegar og 15 m frá miðlínu Stokksnesvegar. Eins og að framan er rakið gerði Vegagerðin í málinu, sem rekið var fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta, grein fyrir því hvaða land væri tekið eignarnámi og meðal gagna málsins er loftmynd, þar sem það hefur verið afmarkað. Samkvæmt henni tók eignarnámið í grófum dráttum til svæðis, sem á hringvegi nær 20 m til hvorrar handar frá miðlínu vegar á þeim hluta hans, þar sem eldri vegur var endurbyggður og breikkaður, og 30 m frá miðlínu, þar sem nýr vegur var lagður, en þó þannig að reiknað var með enn breiðari spildu á tilteknu bili þar sem Stokksnesvegur liggur meðfram hinum nýja vegi. Samkvæmt greinargerð Vegagerðarinnar til matsnefndarinnar taldist þetta svæði, að frádregnu eldra vegsvæði, samtals vera 11,15 hektarar og var úrskurður hennar á því byggður. Mæling á stærð þessa svæðis hefur ekki verið dregin í efa. Áfrýjandi hefur heldur engin haldbær rök fært fyrir því að miða eigi í stað þessa við veghelgunarsvæði á öllu framkvæmdasvæðinu eins og gert var í matsgerð hinna dómkvöddu manna, en úr hliðstæðu álitaefni var leyst í dómi Hæstaréttar 21. febrúar 2008 í máli nr. 644/2006. Að þessu gættu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms um verðmæti hins eignarnumda lands verður fallist á niðurstöðu hans um að fullar bætur hafi þegar verið greiddar fyrir það í samræmi við niðurstöðu Matsnefndar eignarnámsbóta. Áfrýjandi krefst einnig bóta á grundvelli matsgerðarinnar vegna 37,4 hektara lands sem hann telur að ónýtist að hluta utan svæðisins sem tekið var eignarnámi. Á vestari hluta framkvæmdasvæðisins liggur hinn nýi og endurbyggði vegur nánast á sama stað og eldri þjóðvegur nr. 1 hafði legið um áratugaskeið. Að því er varðar þennan hluta vegarins verður með vísan til forsendna héraðsdóms að fallast á með stefnda að ekki hljótist af vegagerðinni frekari verðrýrnun en orðin var á landi áfrýjanda utan þess sem tekið var eignarnámi. Á austari hluta framkvæmdasvæðisins háttar þannig til að þjóðvegur nr. 1 sveigði áður af láglendi með sjónum og upp eftir skriðum í fjalli að Almannaskarði. Hinn nýi vegur liggur á hinn bóginn áfram með ströndinni á 800 til 900 m kafla uns hann sveigir í átt að munna jarðganganna, en á þó nokkrum hluta þessa svæðis lá áður vegurinn út á Stokksnes. Á þessum kafla var því lagður breiður og fjölfarinn þjóðvegur eftir tiltölulega mjórri láglendisræmu við ströndina í stað þröngs og fáfarins sveitavegar. Fallast verður á með áfrýjanda að eins og hér háttar til hafi land hans með ströndinni utan hins eignarnumda svæðis rýrnað nokkuð í verði. Með hliðsjón af flatarmáli strandlengjunnar á þessum kafla og verðmati Matsnefndar eignarnámsbóta á því landi, sem eignarnámið tók til, eru bætur til áfrýjanda vegna þessa hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Þá krefst áfrýjandi bóta vegna töku jarðefna úr skeringum, sem gerðar voru í landi hans við gerð nýja vegarins. Hann reisir kröfu sína í þessum efnum á áðurgreindri niðurstöðu dómkvaddra manna, þar sem miðað var við að magn efnisins væri 55.744 m3 og verðmæti þess 35 krónur á rúmmetra. Af gögnum málsins, einkum loftmyndum af framkvæmdasvæðinu, verður ráðið að á talsverðum hluta þess hafi skeringarnar verið innan landsins, sem Vegagerðin tók eignarnámi. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður að hafna kröfu áfrýjanda um bætur vegna efnistöku úr skeringum á því svæði. Gögn málsins bera á hinn bóginn með sér að á tveimur svæðum hafi verið tekið efni úr skeringum utan hins eignarnumda lands og var stefnda sem fyrr segir gefinn kostur eftir fyrri flutning málsins fyrir Hæstarétti á að afla gagna um hversu mikið jarðefni hafi verið tekið á þessum svæðum. Að framan eru rakin þau gögn sem aðilarnir hafa lagt fram og að þessu lúta. Samkvæmt þeim telur stefndi að umrætt efnismagn sé samtals 2.550 m3. Áfrýjandi telur það verulega vanmetið, einkum að því er varðar svæðið við gangamunnann, og að nærri láti að heildarmagn efnis úr skeringum utan eignarnumins lands hafi numið 20.000 til 30.000 m3. Eins og að framan er rakið taldi Vegagerðin í bréfi 15. mars 2005 að heildarefnismagn úr skeringum hafi orðið 55.744 m3. Af útboðsgögnum varðandi gerð þessa vegar sést að áætlað hafi verið að efni úr skeringum við munna ganganna yrði um 27.000 m3, en ekki verður ráðið af gögnum málsins hversu mikið efni hefur fengist á þennan hátt á framkvæmdasvæðinu að öðru leyti. Stefndi hefur ekki lagt fram gögn um forsendur fyrir áðurgreindum útreikningum á magni efnis úr skeringum utan hins eignarnumda lands. Þá hefur hann heldur ekki lagt fram önnur gögn, sem gætu verið til hliðsjónar um efnismagnið og honum ættu að vera tiltæk, svo sem uppgjör við verktaka. Stefnda var í lófa lagið að tryggja sér sönnur fyrir þessu og verður hann því að bera hallann af vafa um hversu mikið efni var tekið utan hins eignarnumda lands. Í fyrrnefndu bréfi Ans ráðgjafar ehf., sem áfrýjandi lagði fyrir Hæstarétt, er magn þessa efnis talið að lágmarki 20.000 m3. Að því virtu og með tilliti til kröfugerðar áfrýjanda verða honum dæmdar 700.000 krónur í bætur fyrir þetta efni. Stefndi verður samkvæmt framansögðu dæmdur til að greiða áfrýjanda 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Matsgerð dómkvaddra manna, sem áfrýjandi aflaði, hefur ekki nýst að neinu leyti til úrlausnar málsins. Með hliðsjón af því og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda samtals 900.000 krónur upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Ómari Antonssyni, 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. október 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta er höfðað 31. janúar 2007 og dómtekið 4. mars 2008. Stefnandi er Ómar Antonsson, Hagtúni 20, Hornafirði. Stefndi er Vegagerðin, Borgartúni 5 og 7, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefnda verði gert að greiða honum 23.336.040 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. október 2006 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum 7.576.040 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Þá er í báðum tilvikum krafist málskostnaðar. Til frádráttar komi innborgun stefnda 4. nóvember 2004 að fjárhæð 1.569.000 kr. Stefndi gerir aðallega þá kröfu að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar. I. Með matsbeiðni 5. mars 2004 óskaði stefndi eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti hæfilegar bætur vegna eignarnáms á landspildu undir vegsvæði og jarðgöng á hringvegi í landi jarðarinnar Horns I í Hornafirði, en stefnandi er eigandi jarðarinnar. Tilefni eignarnámsins var lagning hringvegar að og um ný göng undir Almannaskarð. Nánar tiltekið fólst framkvæmdin í lagningu hringvegar í 1.146 m tvíbreiðum jarðgöngum undir Almannaskarð milli Skarðsdals og Skarðarfjarðar í Hornafirði. Gangamunni norðan skarðsins er í um 82 m hæð yfir sjávarmáli, en sunnan skarðsins, í landi stefnanda, í um 43 m hæð í klettabelti neðan við Almannaskarð. Við gangamunna beggja vegna voru byggðir vegskálar, 90 m langur norðan megin, en 72 m langur sunnan megin, þ.e. í landi stefnanda. Lagður var 1 km langur vegur að Stokksnesi og gerð ný tenging við hringveginn þar. Frá vegamótum var að mestu um að ræða endurbyggingu og breikkun vegsvæðis. Heildarlengd framkvæmdakaflans er 5,4 km, þar af eru jarðgöng um 1,3 km, nýr vegur um 1,4 km og endurbætur á núverandi vegi á um 2,7 km kafla. Í landi stefnanda náði framkvæmdin til þess lands sem þörf var á vegna vegarins, gangamunna, vegskála og jarðganga auk þess sem gerð var krafa til eignarnáms á landi yfir göngunum allt þar til göngin eru komin á 30 m dýpi miðað við miðlínu þeirra. Heildarstærð þess lands sem krafist var mats á var 11,15 ha. Stefnandi taldi hins vegar að áhrifa hins nýja vegar gætti langt út fyrir það svæði sem tekið væri eignarnámi og rétt væri að leggja til grundvallar að 72,6 ha lands ónýttust vegna lagningar vegarins. Þá gerði stefnandi kröfu um sérstakar bætur fyrir 42.500 m³ af því malarefni sem kom úr göngunum. Í samræmi við þetta krafðist hann bóta að minnsta kosti að fjárhæð 17.000.000 kr. Aðdragandinn að ákvörðun um eignarnám var með þeim hætti að stefndi og stefnandi höfðu árangurslaust reynt að ná samkomulagi um bætur af þessu tilefni. Upphaflega bauð stefndi 418.160 kr. í bætur með bréfi, dags. 9. febrúar 2004. Þar af nam bótatilboð fyrir land 92.160 kr. og var þá miðað við 9.600 kr. pr. ha. Bætur fyrir efnistöku námu 266.000 kr. og bætur vegna átroðnings og röskunar 80.000 kr. Í framhaldinu áttu sér stað nokkrar viðræður með aðilum um mögulega bótafjárhæð. Með bréfi 27. febrúar 2004 kynnti stefnandi síðan stefnda hugmyndir sínar um bætur og nam krafa hans samtals 14.500.000 kr. Í kjölfarið áttu sér stað bréfaskipti og samningaumleitanir sem leiddu til þeirrar niðurstöðu að samkomulag náðist um greiðslu bóta að fjárhæð 1.000.000 kr., fyrir 20.000 m³ af efni sem tekið var úr námu við Sellæk í landi stefnanda, og 200.000 kr. vegna aðstöðu, gegn því að stefndi heimilaði að framkvæmdir vegna umræddrar vegalagningar um land hans hæfust samkvæmt áætlunum og að nánari ágreiningur um ákvörðun bóta yrði lagður fyrir matsnefnd eignarnámsbóta. Stefnandi áskildi sér allan rétt vegna niðurstöðu nefndarinnar í samræmi við 17. gr. laga nr. 11/1973. Stefnandi kveður að Horn I sé fornt stórbýli og afar hlunnindarík jörð. Jörðin sé landmikil, en þó fjalllend og nýtanlegt undirlendi því af skornum skammti. Á Horni hafi ekki verið stundaður hefðbundinn búskapur um allnokkra hríð og sé jörðin fyrst og fremst nýtt með öðrum hætti. Ríkið, vegna Varnarliðsins, Vegagerðin, fjarskiptayfirvöld og fleiri aðilar hafi leigt hluta jarðarinnar í ýmsum tilgangi. Malar- og gabbrónámur séu í landi jarðarinnar, mikil hlunnindanýting, þ.e. dún- og eggjataka, veiði o.fl. Stefnandi kveðst hafa á undanförnum árum lagt fjármagn í skipulagningu frístundasvæða í landi jarðarinnar. Jörðin sé, með tilliti til nýtingar, vel í sveit sett í næsta nágrenni við helsta byggðakjarna á suðausturhluta landsins, Höfn í Hornafirði, og þjóðveg nr. 1. Í Hornafirði sé rómuð náttúrufegurð og svæðið eftirsótt af ferðamönnum en þangað séu auk annars daglegar flugsamgöngur. Til þess verði því að líta að fasteignaverð í næsta nágrenni við Höfn sé allt annað og miklu hærra en í fjarliggjandi byggðum. Fyrir matsnefnd eignarnámsbóta krafðist stefnandi bóta að lágmarki að fjárhæð 17.000.000 kr. Sundurliðaðist sú krafa þannig að gerð var krafa um 13.095.000 kr. bætur vegna landskerðingar, 2.125.000 kr. vegna jarðganga og 1.700.000 bóta vegna efnistöku úr námu, óþæginda og óhagræðis. Stefndi mótmælti kröfum stefnanda um bætur fyrir hið eignarnumda land og fyrir það malarefni sem kom úr jarðgöngunum.Matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð sinn 29. september 2004, í málinu nr. 3/2004. Niðurstaða nefndarinnar var sú að úrskurðaðar bætur námu 1.569.000 kr. til viðbótar þeim 1.200.000 kr. sem þegar höfðu verið greiddar, auk málskostnaður til stefnanda að fjárhæð 600.000 kr. Sundurliðuðust bæturnar þannig að bætur fyrir 11,5 ha lands námu 1.115.000 kr., bætur fyrir 11.000 m³ malarefnis 154.000 kr. og bætur fyrir tímabundinn afnotamissi lands 300.000 kr. Með bréfi, dags. 29. október 2004, ákvað stefndi að greiða stefnanda úrskurðaðar bætur, en með fyrirvara um réttmæti og lögmæti úrskurðar matsnefndar. Stefndi áskildi sér hins vegar rétt til að fá úrskurðinum hnekkt fyrir dómstólum og af hálfu stefnanda var jafnframt tekið við bótunum með fyrirvara um að krafist yrði frekari bóta. Stefnandi taldi að niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta fengi ekki staðist þar sem ákvarðaðar bætur væru í verulegum atriðum alltof lágar. Taldi hann í fyrsta lagi að meta bæri mun stærra land en 11,15 ha og í öðru lagi væri landverð pr. ha metið of lágt. Í þriðja lagi væri endurgjald of lágt fyrir þau jarðefni sem unnin voru úr jarðgöngunum. Að beiðni stefnanda 21. mars 2005 voru dómkvaddir tveir matsmenn, þeir Birgir Jónsson jarðverkfræðingur og Magnús Axelsson fasteignasali. Samkvæmt matsbeiðninni var lagt fyrir þá að meta í fyrsta lagi stærð lands sem ónýttist að öllu leyti eða hluta. Í öðru lagi áttu þeir að meta markaðsverð hvers hektara á svæðinu ef miðað væri annars vegar við að um byggingarland væri að ræða og hins vegar að um landbúnaðarland væri að ræða. Í þriðja lagi var þeim falið að meta verðmæti jarðefnis úr jarðgöngunum og svokölluðum skeringum. Í matsgerð, dags. í apríl 2006, komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að landsvæði sem ónýttist að fullu við eignarnámið væri 13,11 ha og að landsvæði sem ónýttist að hluta væri 37,4 ha, samtals 50,51 ha. Þeir mátu markaðsverð hins eignarnumda lands á 415.759 kr. pr. ha miðað við að um byggingarland væri að ræða. Veghelgunarsvæði var metið á 200.000 kr. pr. ha og land sem ónýttist að hluta á 70.000 kr. pr. ha miðað við að um landbúnaðarland væri að ræða. Heildarverðmæti landsins, ef það hefði getað nýst sem byggingarland, og ekki lægi vegur eftir því endilöngu, var metið á 21.000.000 kr. Veghelgunarsvæðið var metið á 2.622.000 kr. og talið var að verðrýrnun á landi sem ónýttist að hluta væri 2.618.000 kr., miðað við að um landbúnaðarland væri að ræða. Að lokum komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að matsverð efnis, bæði úr jarðgöngum og úr skeringunum væri 35 kr. pr. m³. Miðað var við að 11.000 m³ af efni hefði komið úr göngunum, sem félli í hlut Horns I, samtals að verðmæti 385.000 kr. Þá var miðað við að efnið úr skeringunum hefði numið 55.744 m³, samtals að verðmæti 1.951.040 kr. Á grundvelli þessarar niðurstöðu krafðist stefnandi bóta úr hendi stefnda samtals að fjárhæð 23.336.040 kr., sbr. bréf lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 13. september 2006. Krafan sundurliðaðist þannig að krafa um bætur fyrir 50,51 ha lands nam 21.000.000 kr. og krafa um bætur fyrir 66.744 m³ malarefnis nam 2.336.040 kr. Til frádráttar kröfunni kæmi síðan innborgun stefnda 4. nóvember 2004 að fjárhæð 1.569.000 kr. Með bréfi stefnda 31. október 2006 var kröfu um frekari bætur hafnað. II. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefnda beri að greiða bætur fyrir 50,51 ha lands og 66.744 m³ malarefnis sem unnið hafi verið úr þeim hluta jarðganganna sem tilheyrir Horni I í Hornafirði og skeringum jarðarinnar. Stefnandi krefst 21.000.000 kr. bóta fyrir þá 50,51 ha lands sem hafi ónýst sökum eignarnámsins. Í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta sé gert ráð fyrir veghelgunarsvæði sem nái 30 m í hvora átt frá miðlínu. Stefnandi telur slíkar forsendur ekki geta gilt um land hans þar sem nýtanlegt undirlendi jarðarinnar sé tiltölulega lítið. Í þessu tilviki hagi svo sérstaklega til vegna nálægðar sjávar og fjalls að allt undirlendi með fram umræddu vegasvæði ónýtist. Vísar stefnandi í því skyni til 1. mgr. 12. gr. laga nr. 11/1973. Með vegagerðinni hátti svo til að allur vestasti hluti jarðarinnar, þ.e. undirlendi hennar, ónýtist í raun, á kaflanum frá merkjum við Dynjanda út fyrir gangamunna jarðganganna eða allt land milli stöðva 3000 og 5350 samkvæmt hönnunarkortum. Liggi nærri að um fjórðungur nýtanlegs undirlendis jarðarinnar sé í húfi. Þá feli veglagningin í sér þá grundvallarbreytingu að vegurinn liggi mun miðlægar á hinu litla undirlendi sem fyrir hendi sé og geri raunar allt land á umræddum kafla ónýtanlegt, milli fjalls og fjöru. Fyrir liggi stefnumarkandi og skýrar niðurstöður matsnefndar eignarnámsbóta í þá veru að við veglagningu sem þessa sé óhjákvæmilegt að reikna með því að áhrifa veglagningar gæti langt út fyrir hið hefðbundna 60 m helgunarsvæði. Í þessu sambandi vísar stefnandi til úrskurðar nefndarinnar frá 7. janúar 2003 í máli nr. 2/2002 og að sýnu leyti til sjónarmiða reifaðra í úrskurði frá 9. október í máli nr. 2/2000. Að því er þetta varðar er enn fremur vísað til dómsHæstaréttar frá 17. mars 2005 í máli nr. 349/2004. Í matsbeiðni og greinargerð stefnda fyrir matsnefnd eignarnámsbóta sé út frá því gengið að hið eignarnumda land sé samtals 11,15 ha og sé þá miðað við 60 m breitt vegastæði með helgunarsvæði og auk þess dreginn frá 1,26 ha vegna þess vegasvæðis sem fyrir var á jörðinni. Í bréfi stefnda, dags. 31. október 2006, þar sem kröfum stefnanda um frekari bætur var hafnað, sé því haldið fram að dómkvöddum matsmönnum hafi láðst að taka tillit til þess í matinu að hringvegur hafi legið um land Horns um áratugaskeið og því ekki um breytingu að ræða að því leyti á aðstæðum í landi Horns við eignarnámið. Stefnandi mótmælir þessum staðhæfingum stefnda sem röngum og vísar til þess að um þetta segi í matsgerðinni að matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að land sem skilað sé til landeiganda skuli að öðru jöfnu koma til frádráttar landi sem eignarnumið sé í ljósi þess að vegur hafi legið á þessum slóðum um áratuga skeið. Stefnandi vísar til þess að dómkvaddir matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að það land sem ónýttist að fullu væri 13,11 ha og að það land sem ónýttist að hluta væri 37,4 ha. Byggir stefnandi á þessari niðurstöðu í málatilbúnaði sínum. Matsmenn gangi út frá því að vegsvæðið sé 13,11 ha og sé þá miðað við að mælt sé 30 m út frá miðlínu hringvegar og 15 m út frá veglínu Stokksnesvegar. Land sem ónýtist að hluta sé metið 120 m út frá veghelgunarsvæðinu. Sú lína nái alls staðar upp í fjallskriður ofan við veginn og sums staðar niður í flæðarmál. Land í skriðunum sjálfum sé ekki metið, en landræmur með fram flæðarmáli þar sem 120 línan nái ekki til sjávar séu teknar með, enda svo litlir skikar og óhentugir í laginu að þeir nýtist ekki sjálfstætt. Að því er varðar verðmæti landsins leggur stefnandi áherslu á að samkvæmt hefðbundnum sjónarmiðum við verðlagningu eigna, við mat á því hvað teljist fullt verð í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar, sé rétt að líta til þess hvert sé líklegt söluverðmæti eignarinnar, notagildi hennar eða hver kostnaður sé fyrir stefnanda að útvega sér sambærilega eign. Síðan eigi að beita því sjónarmiði sem komi hagstæðast út fyrir stefnanda. Í þessu sambandi telur stefnandi að við mat á bótum verði að líta til staðsetningar landsins í námunda við helsta þéttbýliskjarna landsfjórðungsins, þá möguleika sem í því felist og þau áhrif sem sú staðsetning hafi á markaðsverð jarðarinnar. Stefnandi telur að við verðmat á landinu verði að horfa til framtíðarmöguleika svæðisins, en allt frá árinu 2003 hefur staðið yfir skipulagsvinna í því skyni að reisa á því sumarbústaði eða eftir atvikum aðra byggð á heilsársgrundvelli, sbr. staðfestingu Ullu R. Pedersen landslagsarkitekts þess efnis, dags. 5. júlí 2004. Í þessu sambandi vísar stefnandi sérstaklega til úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 2/2002 og dóms Hæstaréttar frá árinu 1984 í dómasafni á bls. 906. Eignarnám stefnda hafi því skert tekjumöguleika stefnanda, ef ekki útilokað hana, vegna þessa. Stefnandi leggur áherslu á að á Horni hafi ekki verið stundaður hefðbundinn búskapur um allnokkra hríð og sé jörðin fyrst og fremst nýtt með öðrum hætti. Miðað við allar forsendur séu engar líkur á að því að búskapur verði, til framtíðar litið, stundaður á Horni. Land jarðarinnar, m.a. með tilliti til staðsetningar, sé miklu heppilegra til að reisa á því sumarbústaði eða eftir atvikum aðra byggð á heilsársgrundvelli. Stefnandi telur ekki tækt að lækka bætur sem stefnda verði gert að greiða þó á landinu liggi nú raflína. Það geri spjöll þau sem stefndi gerði á landinu engu minni. Þá bendir stefnandi á að til framtíðar litið verði raflögn austur í Lón fyrir komið með öðrum hætti eða neðanjarðar. Stefnandi vísar til gerðardóms frá 13. júní 2006 í máli stefnanda gegn utanríkisráðuneytinu, en gerðardómnum hafi verið falið að meta árlega greiðslu fyrir leigu utanríkisráðuneytisins á 131,7 ha landi jarðarinnar Horns annars vegar og bætur fyrir hlunnindamissi hins vegar, samkvæmt samningi frá 5. september 1953, með síðari viðaukum. Niðurstaða gerðardómsins hafi verið sú að árleg landleiga hafi verið ákvörðuð 2.500.000 kr. og endurgjald fyrir hlunnindamissi 505.000 kr. Stefnandi telur hátt mat gerðardómsins gefa góða vísbendingu um verðmæti landsins. Stefnandi vekur athygli á því að gerðardómurinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að raunveruleg verðmæti hins leigða lands, þ.m.t. hlunnindi, felist í dag í allt öðrum þáttum en fyrir meira en hálfri öld. Sé þá öðru fremur horft til þátta að því er varðar ferðamennsku og því aðdráttarafli sem land á Horni hafi vegna einstæðrar náttúrufegurðar. Stefnandi vísar jafnframt til kaupsamninga jarðarinnar Hvalness í Lóni frá 3. febrúar 2004, en kaupverð þeirrar jarðar hafi numið tæpum 30 milljónum króna. Þá er vísað til kaupsamnings um spildu úr jörðinni Gautavík í Djúpavogshreppi, sbr. kaupsamning frá 9. september 2003 og afsals 28. febrúar 2004. Kaupverð landsins, sem hafi verið 14,64 ha, hafi verið 4.600.000 kr., eða u.þ.b. 314.000 kr. pr. ha. Þá er vísað til kaupsamnings og afsals um jörðina Þórisdal í Hornafirði, en hún hafi verið seld 2. september 2004 á 39.000.000 kr., kaupsamnings um Bæ I, Miðhús og Stefánspart í Hornafirði, en jörðin hafi verið seld 24. nóvember 2004 á 33.000.000 kr. og til kaupsamnings um jörðina Bæ IV, Hátún í Hornafirði, sem seld var 2. desember 2004 á 17.500.000 kr. Að því er varðar aðalkröfu stefnanda er byggt á þeirri niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um verðmæti landsins, að heildarverðmæti þess, ef það hefði getað nýst sem byggingarland og ekki lægi vegur eftir því endilöngu, væri 21.000.000 kr. Í niðurstöðu matsmanna um verðmæti hins eignarnumda lands sé tekið fram að þeir álíti að landið hefði fyrst og fremst nýst til útivistar, ferðamennsku og þjónustu tengdri því og þar af leiðandi til frístundabyggðar að einhverju marki. Að því er varðar bætur fyrir unnið malarefni úr jarðgöngunum vísar stefnandi til þess að í málatilbúnaði stefnda fyrir matsnefnd eignarnámsbóta hafi verið miðað við það að eingöngu komi bætur fyrir land undir jarðgöng þar til komið sé á 30 m dýpi en eftir það komi ekki sérstakar bætur til. Stefnandi mótmælir harðlega þessari aðferðafræði, sem sé án nokkurrar lagaheimildar. Kenningum um takmarkanir eignarréttarins af þessum toga hafi síðast verið hreyft af alvöru á sjötta áratug síðustu aldar en löngu sé viðurkennt að eignarráðum niður á við verði ekki sett slík útmæld takmörk. Þvert á móti sé byggt á því að bæta beri stefnanda að fullu fyrir þann hluta jarðganganna sem sannarlega liggi undir landi fasteignar hans. Við bótaákvörðun og grundvöll hennar beri að leggja til grundvallar þá meginreglu íslensks réttar að eignarráð fasteignareiganda nái jafnt til umráða og nota undir yfirborði jarðar sem yfir því. Hafi í eignarrétti verið viðurkennt að miða verði við þær kröfur sem eðlilegt sé að viðurkenna með tilliti til hagsmuna landeiganda. Vísast í þessu sambandi sérstaklega til 2. og 3. gr. auðlindalaga nr. 57/1998. Við mat á bótum til stefnanda vegna þess hluta framkvæmdarinnar sem felst í jarðgöngum undir landi hans sé eðlilegt að líta til þess efnis sem tekið hafi verið vegna gangagerðarinnar og verðmætis þess, en allt sé það nýtt af stefnda. Leggur stefnandi áherslu á að hér sé um lágmarksbótaviðmið að ræða. Landbætur vegna ganganna geti aldrei numið lægri fjárhæð, enda verði jafnframt að hafa í huga þær mögulegu framtíðarskorður sem tilvist ganganna setur stefnanda við nýtingu á þessum hluta jarðar sinnar. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi fallist á þessi grundvallar-sjónarmið í úrskurðum sínum, sbr. niðurstöðu nefndarinnar í málum nr. 3/2004, 2/2005 og 6/2005. Í þessu sambandi vísar stefnandi jafnframt til tveggja dóma Héraðsdóms Reykjavíkur frá 22. september 2006 í málum nr. E-4994/2005 og E-4995/2005. Enn fremur sé á það bent að hinir dómkvöddu matsmenn hafi ekki fallist á það sjónarmið að miða skuli við 30 m jarðvegsdýpt í mati á bótum fyrir efni sem tekið var úr göngunum. Stefnandi vísar til þess að niðurstaða matsnefndar eignarnámsbóta hafi verið sú að eignarnámsbætur skyldu greiddar fyrir 11.000 m³ malarefnis úr göngunum og var miðað við 14 kr/m³, eða samtals 154.000 kr. Stefnandi telur það verð sem matsnefndin lagði til grundvallar of lágt í ljósi þess að aðilar höfðu áður komist að samkomulagi um greiðslu bóta fyrir 20.000 m³ af efni sem tekið var úr námu við Sellæk í landi stefnanda, samtals að fjárhæð 1.000.000 kr., eða 50 kr/m³. Þar að auki liggi fyrir samningar um grjótnám úr sama fjalli stefnanda þar sem kaupverð á efni hefur verið 70-140 kr/m³. Stefnandi telur það lítt ef nokkuð rökstutt af hverju jarðefnin úr göngunum séu verðlögð svo miklu lægra en jarðefni úr yfirborðsnámum en stefnandi telur verðgildi þeirra og notin fyrir þau í alla staði sambærileg. Matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að 11.000 m³ af efni hafi komið úr göngunum, sem falli í hlut Horns I, samtals að verðmæti 385.000 kr., og að efnið úr skeringunum hafi numið 55.744 m³, samtals að verðmæti 1.951.040 kr. Byggir stefnandi á þessari niðurstöðu í máli þessu. Að því er varðar magn þess efnis sem tekið var úr skeringunum liggi fyrir staðfesting stefnda þess efnis að það hafi numið 55.744 m³, sbr. tölvuskeyti stefnda til lögmanns stefnanda 15. mars 2005. Stefnandi bendir á að kröfugerð hans taki ekki mið af sérstökum bótum fyrir það land jarðarinnar sem liggi ofan ganganna, þó svo ekki sé útilokað að tilvist þeirra takmarki til framtíðar litið nýtingu þess og/eða náttúruauðlinda þar yfir. Kröfugerð taki, m.a. til einföldunar, eingöngu mið af áætluðu verðmæti þeirra jarðefna sem unnin voru úr gangastæðinu. Af hálfu stefnanda er byggt á því að þær bætur sem þar eigi réttilega að koma fyrir bæti þá eignaskerðingu sem af tilvist ganganna leiðir. Verði engin frekari sönnunarbyrði lögð á stefnanda þar um og þá ekki heldur um meint fjárhagslegt tjón vegna efnistökunnar, sbr. skýrt fordæmi Hæstaréttar í dómi frá árinu 1983, bls. 1538 í dómasafni. Stefnandi segir að þess grundvallar misskilnings gæti í málatilbúnaði stefnda að eignarhald auðlinda í jörðu fasteignar sé með einhverjum hætti háð handhöfn, ytri tengslum eða vinnanleika auðlindarinnar. Málatilbúnaður þessi tengist og vangaveltum í þá veru að ekki sé sýnt fram á fjárhagslegt tjón stefnanda. Stefnandi segir að taka megi dæmi af jörð þar sem jarðhiti eða grunnvatn sé í jörðu. Samkvæmt skilningi stefnda þá væri hverjum sem er heimilt að vinna slíkan jarðhita, eftir atvikum frá öðrum fasteignum, vegna þess eins að viðkomandi fasteignareigandi hefði ekki upp virk áform um slíka nýtingu sjálfur eða af því að slík nýting væri honum ekki hagkvæm eða arðbær að svo stöddu. Sama dæmi mætti taka af fjölmörgum öðrum jarðrænum auðlindum. Hér sé rangt með farið í grundvallaratriðum, sbr. og dómar Hæstaréttar um bótarétt eigenda jarðhitajarða þar sem nýting frá öðrum fasteignum hafi haft áhrif á þann hluta auðlindarinnar sem liggi undir þeirri fasteign. Loks áréttar stefnandi að hvað sem líði staðhæfingum stefnda, um erfiðleika og kostnað við vinnslu efnisins, þá hafi efnið allt verið notað til vegagerðar stefnda sem með því spari sér sambærileg efniskaup. Nýting þess sé stefnda því fjárhagslega hagkvæm, sbr. Hrd. 1983:1538. Stefnandi bendir einnig á að í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta hafi verið fallist á að malarefnið hefði fjárgildi þó ekki myndi borga sig að grafa eftir því sérstaklega. Matsnefndin taldi að líta yrði til þess að stefndi nýtti efnið til vegagerðarinnar sem fyllingarefni og losnaði í staðinn við að flytja efni til þeirra nota um lengri eða skemmri veg. Í þessu sambandi bendir stefnandi enn fremur á niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna, en þeir telji að efnið sem kom úr göngunum hafi að mestu leyti nýst til vegagerðarinnar, enda sjáist ekki merki um, hvorugum megin ganganna, að efninu hafi verið komið fyrir utan þeirra. Þá telji matsmenn ekki líklegt að ekið hafi verið með efnið langan veg til að losna við það, enda séu engar vísbendingar um það í gögnum málsins. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda, sem byggir á því að landið hefði getað nýst sem byggingarland, er gerð sú varakrafa að miða eigi bætur við að um landbúnaðarland hafi verið að ræða. Varakrafa stefnanda byggir á niðurstöðu dómkvaddra matsmanna, en þeir mátu veghelgunarsvæði á 2.622.000 kr. og land sem ónýtist að hluta á 2.618.000 kr., miðað við að um landbúnaðarland væri að ræða. Þá er gerð krafa um greiðslu bóta fyrir efnistöku, samtals að fjárhæð 2.336.040 kr. Að því er varðar þennan lið varakröfunnar vísar stefnandi til rökstuðnings hér að framan. Um upphafstíma dráttarvaxta er vísað til bréfs lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 13. september 2006, þar sem krafist var bóta á grundvelli niðurstöðu dómkvaddra matsmanna og þess krafist að greiðsla yrði innt af hendi eigi síðar en 27. september 2006. Krafa um dráttarvexti er studd við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 11/1973, 9. kafla vegalaga nr. 45/1994 og meginreglna eignarréttar, sbr. einkum 72. gr. stjórnarskrár. Krafa um málskostnað er studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum. Bent er á að stefnanda sé nauðsynlegt að fá dæmdan virðisaukaskatt ofan á málflutningsþóknun. Er um þetta vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. III. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að hann hafi þegar greitt bætur í samræmi við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 3/2004. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að jarðefnin úr jarðgöngunum hafi ekki verið matsandlag enda hafi þau ekki verið meðal þess sem fram kom í matsbeiðni 5. mars 2004, sbr. greinargerð stefnda til matsnefndar eignarnámsbóta. Því hafi matsnefndin ekki haft heimild til þess ákvarða bætur fyrir efni úr jarðgöngunum að beiðni stefnanda (matsþola). Stefndi telur að nefndin hafi ekki heimild nema í tveimur tilvikum til að meta bætur fyrir hagsmuni sem ekki séu tilgreindir sem matsandlag í matsbeiðni. Annars vegar þegar hafið sé yfir vafa að skert séu stjórnarskrárvarin eignarréttindi í eigu matsþola, sem ekki séu tilgreind í matsbeiðni, og að krafa komi frá matsþola um að eignarnámið nái til þeirra. Hins vegar að uppfyllt séu skilyrði 12. gr. laga nr. 11/1973 sem heimili matsnefnd eignarnámsbóta að gera eignarnema að taka eignarnámi þann hluta eignar, sem eftir sé, verði hann ekki nýttur sem sjálfstæð eign. Stefndi telur hvorugt eiga við um jarðefnin og því hafi matsnefnd verið óheimilt að meta stefnanda bætur vegna þeirra. Stefndi vísar til þess að í 2. gr. laganna um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973 komi fram að matsnefnd eignarnámsbóta „sker úr ágreiningi um eignarnámsbætur og annað endurgjald, sem ákveða á samkvæmt lögum um framkvæmd eignarnáms“ Stefndi telur að hlutverk matsnefndar eignarnámsbóta sé fyrst og fremst að skera úr ágreiningi um eignarnámsbætur og annað endurgjald fyrir eignarnumin verðmæti. Matsnefndin hafi ekki það hlutverk og lögsaga nefndarinnar nái ekki til þess að skera úr ágreiningi um eignarrétt. Það sé hlutverk dómstóla. Í máli þessu liggi fyrir að ágreiningur sé með aðilum um það hvort réttur til nýtingar umræddra jarðefna hafi verið eign stefnanda en það viðurkenni stefndi ekki. Matsnefndin hafi farið út fyrir lögskipað hlutverk sitt og lögsögu með því að taka afstöðu til þessa álitaefnis. Þar sem úrlausn dómstóla hafi ekki legið fyrir um það álitaefni hvort nýting jarðefnisins væri stjórnarskrárvarin eign stefnanda hafi verið óheimilt að ákvarða bætur vegna þess. Stefndi vísar til þess að í 4. gr. laganna um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973 komi fram að í eignarnámsbeiðni skuli m.a. tilgreina þær eignir, sem eignarnám lýtur að, og þar sé þeim eignarskerðingum lýst, sem eignarnámið hafi í för með sér. Í 12. gr. laganna komi fram að „skerðist fasteign með þeim hætti við eignarnám, að sá hluti hennar sem eftir er, verði ekki nýttur á eðlilegan hátt sem sjálfstæð eign, geti matsnefnd ákveðið að kröfu eiganda, að eignarnámið skuli ná til eignarinnar allrar“. Stefndi byggir á því að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta hafi ekki verið í samræmi við framangreind ákvæði laganna. Ekki hafi verið ástæða til þess að taka efni úr jarðgöngum með í matsbeiðni þar sem ekki hafi verið um að ræða eignaskerðingu á fasteign stefnanda sem kæmi í veg fyrir það að hún yrði nýtt á eðlilegan hátt sem sjálfstæð eign. Þvert á móti geti stefnandi nýtt eignina á allan venjulegan og eðlilegan hátt með sama hætti og áður. Á því hafi ekki orðið nein breyting. Í 12. gr. sé tæmandi talið við hvaða kringumstæður matsnefndin geti metið eign sem ekki sé andlag mats samkvæmt beiðni eða hafi ekki augljóslega láðst að geta um í matsbeiðni. Í greinargerð með frumvarpi að lögunum komi fram að 12. gr. taki til þess þegar sá hluti eignarinnar, sem eftir standi, verði svo lítill eða að öðru leyti ólánlegur, að eigandi hans hafi litla sem enga hagsmuni af að halda honum eða hann geti jafnvel orðið honum til fjárhagslegrar byrði, þá sé ekki óeðlilegt að eignarnemi verði skyldaður til að taka við eigninni allri, ef krafa kemur fram um það af hálfu eiganda, enda yrði oftast um óverulega hækkun eignarnámbóta af þeim sökum að ræða. Þá komi fram í greinargerð með 12. gr. að þegar hluti eignar sé tekinn eignarnámi geti orðið tjón sem sé fólgið í verðmætisrýrnun á þeim hlutanum sem eftir standi. Byggir stefndi á því að gagnálykta megi frá 12. gr. laganna, að matsnefndin geti ekki við aðrar kringumstæður en greinin taki til, metið eign sem ekki sé matsandlag samkvæmt matsbeiðni, nema ótvírætt sé að stjórnarskrárvarin eignarréttindi séu tekin eignarnámi en þeirra ekki getið í matsbeiðni. Stefndi telur að dómur Hæstaréttar í málinu nr. 18/1995 hafi enga þýðingu í þessu sambandi. Í því máli hafi eignarnemi (Landsvirkjun) haldið því fram að eignarnám í þágu hans á landi eignarnámsþola tæki aðeins til takmarkaðra eignarréttinda, þrátt fyrir að í matsbeiðni kæmi fram krafa á grundvelli 14. gr. laga nr. 11/1973, um að eignarnemi fengi að taka í sín umráð það land sem eignarnámsheimildin tæki til. Auk þess hafi legið fyrir matsgerð dómkvaddra matsmanna um stærð þess lands sem eignarnemi þurfti undir mannvirki sín. Ákvæði 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 styðji framangreinda niðurstöðu þar sem fram komi að bætur fyrir jarðrask og eignarnám á óyrktu landi skuli því aðeins greiddar að álitið verði að landeigandi hafi beðið skaða við það. Sönnunarbyrðin um það hvort stefnandi sé eigandi hagsmuna, sem skertir séu við eignarnám, hvíli á honum. Stefndi telur stefnanda ekki geta sýnt fram á eignarrétt að því efni sem tekið var úr göngunum. Tilkall stefnanda til nýtingar jarðefna sem stefndi ruddi úr göngunum verði ekki hafið yfir allan vafa nema með dómi að undangenginni umfjöllun um það álitaefni hver séu mörk eignarréttar í jörðu niður. Stefndi telur að af framangreindu leiði að matsnefndin átti ekki að úrskurða bætur fyrir efni úr göngunum. Þá byggir stefndi á því að 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms geri ráð fyrir því að eignarnám hafi í för með sér eignaskerðingar fyrir eignarnámsþola. Með sama hætti geri 1. mgr. 45. gr. þáverandi vegalaga nr. 45/1994 ráð fyrir að bætur séu því aðeins greiddar fyrir jarðrask og eignarnám á óyrktu landi ef álitið verði að landeigandi beri skaða við það. Ekki geti verið um skerðingu á hagsmunum stefnanda að ræða þar sem um sé að ræða jarðefni sem hvorki séu aðgengileg né vinnanleg fyrir hann. Ekki sé ágreiningur um það í málinu að jarðefnin séu hvorki vinnanleg né aðgengileg fyrir stefnanda þar sem þau séu svo djúpt í jörðu. Í því sambandi vísar stefndi til greinargerðar Björns Harðarsonar jarðverkfræðings, dags. 19. maí 2006, sem lögð hefur verið fram í málinu, þar sem hann tekur saman kostnað við efnistöku úr annars vegar Fáskrúðsfjarðargöngum og hins vegar göngunum undir Almannaskarð. Komi þar m.a. fram að kostnaður við að fjarlægja efni úr göngunum hafi verið 7.625 kr. per /m³ en að kostnaður yrði 2.266 kr. per/m³ ef um efnistökugöng væri að ræða, þ.e. göng sem yrðu til í þeim eina tilgangi að efni væri tekið úr þeim. Þetta sýni svo ekki sé um villst að efnið hafi hvorki verið aðgengilegt né vinnanlegt fyrir stefnanda. Til þess að um skerðingu sé að ræða í skilningi laga þá verði möguleikar stefnanda til að nýta hin meintu gæði, þ.e. jarðefnin, að vera raunverulegir. Þeir möguleikar hafi hins vegar aldrei verið fyrir hendi fyrir hann. Það að engin skerðing hafi orðið á hagsmunum stefnanda leiði til þess að hann hafi ekki orðið fyrir neinum skaða vegna aðgerða stefnda. Byggir stefndi á því að orsakasamband þurfi að vera á milli eignarnáms og þeirrar skerðingar sem eignarnámsþoli verður fyrir. Stefnandi hljóti að bera sönnunarbyrðina fyrir því að orsakasamband sé þarna á milli. Hann hafi hvorki sýnt fram á þetta orsakasamband né það að hann hafi orðið fyrir tjóni og að það tjón sé fjárhagslegt. Enda hafi ekkert það gerst með jarðgangagerðinni sem skerði hagsmuni hans eða hafi áhrif á nýtingu hans á jörðinni. Það sé því rangt að halda því fram að stefndi hafi hagnast á kostnað stefnanda eins og stefnandi haldi fram í málatilbúnaði sínum. Stefndi telur að þau sjónarmið sem einkum sé byggt á við ákvörðun eignarnámsbóta, þ.e. viðmiðun við söluverð, notagildi og enduröflunarverð, eigi ekki við í þessu máli, þar sem ekki sé um skerðingu á hagsmunum stefnanda að ræða. Viðmiðun við söluverð eigi augljóslega ekki við þar sem það svari engan veginn kostnaði að sækja efni að þessum gæðum djúpt í jörðu og efnið verði því aldrei söluvara. Sama eigi við um notagildi, en augljóst sé að jarðefni svo djúpt í jörðu, sem ekki borgi sig að vinna, gefi engan arð af sér. Notagildi þess sé því ekkert. Viðmiðun við enduröflunarverð eigi heldur ekki við þar sem skerðing sé engin og fyrir liggi að stefnandi hefði aldrei getað nýtt sér efnið þar sem of kostnaðarsamt sé að sækja það. Þá byggir stefndi á því að ekki sé um hefðbundið nám á jarðefnum að ræða, heldur sé verið að ryðja jarðefnum úr vegi vegna samgöngubóta. Tilviljun ein ráði því að stefndi hafi getað nýtt hluta þess efnis sem orðið hafi til við borun jarðganganna. Þannig hefði það ekki breytt neinu um gerð gangnanna þótt stefndi hefði ekki getað nýtt sér jarðefni úr þeim. Jarðgöngin hefðu orðið til eftir sem áður enda markmið þeirra allt annað en að grafa eftir jarðefnum. Stefndi heldur því fram að ákvæði 2. og 3. gr. laga nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, breyti engu um þá niðurstöðu að stefnandi eigi ekki rétt á bótum við þessar aðstæður. 2. gr. laganna taki til þess „að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög setja á hverjum tíma“, eins og það sé orðað í ákvæðinu. Stefndi byggir á því að stefnandi fari ekki með venjuleg eignarráð svo djúpt í jörðu sem jarðgöngin eru. Hin venjulegu eignarráð hljóti að takmarkast við þá nýtingu sem er möguleg á hverjum tíma, þ.e. að honum sé mögulegt að nýta efnið sem sé alls ekki raunin. Stefndi telur að þessi afstaða sín fari vel saman við það sem talið hafi verið að gildi í íslenskum rétti, þ.e. að eignarráð landeiganda nái svo langt niður sem nauðsynlegt sé til þess að landeigandi geti haft þau not af landi sínu sem heyri til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti yfir fasteignum. Landeiganda beri eignarréttur svo langt í jörðu sem hafa megi not af eigninni. Miðist það þá við þau mörk sem vinnsla jarðefna er möguleg á hverjum tíma. Þá byggir stefndi á því að efni sem engan veginn borgi sig að vinna geti varla talist auðlind í skilningi 2. mgr. 1. gr. og 3. gr. laganna. Fyrri liggi að stefnandi hefði aldrei getað haft tekjur af því efni nema vegna aðgerða stefnda, þ.e. gerð jarðganganna, en þau hafi ekki í för með sér neina kvöð á landi, sbr. hins vegar dómur Hæstaréttar í máli nr. 89/1980 þar sem jarðefni hafi verið ofanjarðar og aðgengileg og vinnanleg. Þannig hafi efnistakan haft í för með sér „vissar eignakvaðir“, eins og það hafi verið orðað í héraðsdómi, sem var staðfestur í Hæstarétti að því er þetta atriði varðar. Þá hafi í því máli verið um að ræða ákveðið rask á svæðinu og umferð um það sem ekki eigi við í þessu máli. Stefndi vísar til þess að í 2. gr. laga nr. 57/1998 komi fram að eignarráð stefnanda séu innan þeirra marka sem lög setji á hverjum tíma. Það hafi m.a. verið gert með lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms og vegalögum nr. 45/1994. Í lögunum um framkvæmd eignarnáms sé gert ráð fyrir að bætur greiðist aðeins til eignarnámsþola þegar um skerðingu á hagsmunum hans sé að ræða en í 45. gr. vegalaga sé aðeins gert ráð fyrir greiðslu bóta fyrir jarðrask og eignarnám á óyrktu landi, hafi landeigandi beðið skaða við það. Stefndi byggir á því að þessi ákvæði séu í fullu samræmi við 72. gr. stjórnarskrárinnar um að fullt verði komi fyrir eign. Þá beri að líta til þess að ekki sé um hefðbundið nám á efnum að ræða, eins og áður hefur verið vikið að, heldur sé verið að ryðja göngin vegna samgöngubóta. Með vísan til þess sem að framan greinir, um jarðefnin í göngunum, telur stefndi að málið snúist í raun um það hvort það að stefndi gat nýtt sér eitthvað af því efni sem til varð við ruðning jarðganganna eigi að leiða til ávinnings fyrir stefnanda, jafnvel þótt hann hefði undir engum öðrum kringumstæðum getað nýtt sér efnið. Með öðrum orðum snúist það um það hvort ávinningur stefnda geti orðið bótaandlag til hagsbóta fyrir stefnanda. Stefndi heldur því fram að á því hafi hingað til ekki verið byggt í íslenskum rétti heldur þurfi að vera um einhvers konar skerðingu á hagsmunum að ræða, sbr. t.d. áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 89/1980. Í því máli hafi allt efnið verið aðgengilegt og vinnanlegt og vinnsla þess haft í för með sér „vissar eignakvaðir“, eins og áður hefur komið fram. Stefndi telur, með hliðsjón af óaðgengileika og miklum kostnaði við vinnslu umræddra jarðefna, að umrædd efni hljóti að hafa talist verðlaus með öllu fyrir stefnanda. Gildi þá einu hvort fræðilega séð megi telja umrædd efni auðlind og að þau hafi verið háð eignarrétti stefnanda. Engar bætur eigi að ákvarða stefnanda fyrir þau þar sem þau hafi bersýnilega verið verðlaus þar sem vinnslukostnaður jarðefna af því dýpi sem hér um ræðir sé mun hærri en hæsta mögulega söluverð þeirra. Telur stefndi að allt framangreint leiði til þess að stefnandi eigi ekki rétt á greiðslu fyrir þau jarðefni sem komu til við ruðning þeirra úr göngunum vegna samgöngubóta. Kröfur um bætur fyrir efni úr svokölluðum skeringum, sem stefnandi geri í málinu, samtals 55.744 m3 samkvæmt matsgerð, telur stefndi engan veginn standast. Skeringarnar séu hluti af hinu eignarnumda landi og stefnda verði ekki gert að greiða bætur fyrir jarðefni úr því líka. Þannig væri hann að greiða bætur tvisvar fyrir sama landið, annars vegar fyrir land og hins vegar fyrir jarðefni úr sama landi. Byggir stefndi á því að þessi krafa sé ekki í samræmi við þau fordæmi sem gengið hafi í sambærilegum málum fyrir dómstólum, en þar hafi stefnda aðeins verið gert að greiða bætur fyrir eignarnumið land, en ekki það efni sem hann kunni síðan að hafa tekið úr því. Að því er varðar stærð á því landi sem tekið var eignarnámi vísar stefndi til greinargerðar sinnar til matsnefndar eignarnámsbóta þar sem fram komi að eignarskerðing taki til 11,15 ha lands og matsnefnd eignarnámsbóta hafi staðfest það í úrskurði sínum. Um stærð og legu hins eignarnumda lands vísar stefndi til ljósmyndar sem lögð hefur verið fram og uppdráttar á henni. Telur stefndi að matsgerð dómkvaddra matsmanna, sem stefnandi byggi kröfur sínar á, sé verulega ábótavant, svo ekki sé fastara að orði kveðið. Í niðurstöðum matsmanna sé gert ráð fyrir að land sem ónýtist að fullu sé 13,11 ha en land sem ónýtist að hluta sé 37,4 ha. Telur stefndi þetta fjarri lagi. Stefndi byggir á því að þjóðvegurinn hafi legið um land stefnanda í marga áratugi og löngu fyrir þann tíma sem stefnandi hafi eignast jörðina. Hinir dómkvöddu matsmenn hafi ekki tekið tillit til þessa. Um sé að ræða eignarnám á landi vegna breikkunar á vegi sem hafi verið þarna um a.m.k. áratuga skeið. Það sé því aðeins breikkunin sjálf sem komi til skoðunar. Ekki verði til neitt nýtt helgunarsvæði þar sem gamla veginum hafi fylgt helgunarsvæði, sbr. 33. gr. vegalaga. Þrátt fyrir þetta dragi stefndi aðeins gamla veginn sjálfan frá hinu eignarnumda landi þar sem framkvæmdasvæðið við vegagerðina (breikkunina) hafi náð aðeins út á veghelgunarsvæðið. Stefnandi njóti þessa. Þannig sé hið eignarnumda svæði, sem stefndi hafi gert ráð fyrir í útreikningum sínum og matsnefnd eignarnámsbóta staðfesti, í raun stærra en það land sem strangt til tekið hefði verið eignarnumið ef stefndi hefði krafist þess að a.m.k. hluti veghelgunarsvæðis gamla vegarins hefði verið dregið frá ásamt veginum sjálfum. Byggir stefndi á því að í íslenskum rétti séu áratuga fordæmi um að draga eigi frá eignarnumdu landi flatarmál gamalla vega sem verði landeiganda til afnota á ný vegna nýrrar vegalagningar, sbr. dómur Hæstaréttar frá 1980, bls. 920 (Leirvogstungudómur), hrd. í málinu nr. 349/2004 og hrd. í málinu nr. 18/1995. Í þessu sambandi vísar stefndi einnig til 2. mgr. 47. gr. vegalaga nr. 45/1994 þar sem gert sé ráð fyrir því að eldri vegur sem leggst af við nýja vegalagningu og fellur til landeiganda skuli sérstaklega metinn og sú fjárhæð sem þannig fæst dregin frá þeirri fjárhæð sem landeiganda ber fyrir hinn nýja veg. Grunnrökin að baki þessu ákvæði eru þau að landeigandi eigi ekki að fá bætur vegna þeirra vega sem fyrir eru í landi hans. Þá byggir stefndi á því að land með fram veginum verði áfram nýtanlegt sem beitiland eða til annarra nota hér eftir sem hingað til. Stefndi byggir á því að ekki liggi fyrir hvernig hið gamla vegastæði kom til eða hvaða samningar lágu því til grundvallar. Telur stefndi að a.m.k. fullnuð afnotahefð sé komin á þau not, sbr. 7. gr. hefðalaga nr. 46/1905, enda hafi gamli vegurinn legið um landið í marga áratugi, en afnotahefð telst fullnuð að liðnum 20 árum enda séu önnur skilyrði uppfyllt. Þá hljóti krafa stefnanda að vera niður fallin fyrir tómlæti, en hann hafi ekki svo vitað sé gert athugasemdir við gamla veginn. Vísast í þessu sambandi til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 18/1995 þar sem ekkert hafi legið fyrir um það hvort landeigandi krafðist bóta þegar gamall vegur var lagður eða hvort hann hafði látið land undir hann án endurgjalds. Telur stefndi að þar sem gamli vegurinn, ásamt veghelgunarsvæði sem honum fylgdi, hafi legið í áratugi í landi stefnanda verði aðeins tekið tillit til þeirrar breikkunar sem varð á veginum og framkvæmdasvæði hans þegar mat sé lagt á stærð hins eignarnumda lands og greiðslu bóta vegna þess. Breikkunin á veginum geti ekki valdið stefnda tjóni eða eignarskerðingum umfram það, þegar litið sé til gamla vegarins og áhrifasvæðis hans. Ekki sé um það að ræða að hin nýja vegalagning nú hafi spillt óspilltu landi. Því sé fráleitt að fallast á það með hinum dómkvöddu matsmönnum að land sem ónýtist að hluta sé 37,4 ha en matsmenn geri ráð fyrir því í matsgerð sinni að það land sé metið 120 metra út frá veghelgunarsvæðinu. Telur stefndi að ekki þurfi að fara lengra en í Grímsnes- og Grafningshrepp, þar sem fjölmennasta sumarhúsabyggð landsins sé, til þess að sjá að þau sumarhús sem standi næst þjóðvegi, séu aðeins í nokkra tugi metra fjarlægð frá miðlínu hans. Ekki verði því séð að land í allt að 120 metra fjarlægð frá veghelgunarsvæðinu ónýtist að hluta. Vísar stefndi í þessu sambandi einnig til 1. mgr. 33. gr. vegalaga nr. 45/1994 þar sem gert sé ráð fyrir því að leyfi Vegagerðarinnar (stefnda) þurfi (aðeins) til ef staðsetja eigi mannvirki nær vegi en 30 metra frá miðlínu stofnvega og 15 metra frá miðlínu annarra þjóðvega. Stefndi telur þó að 33. gr. vegalaga nr. 45/1994 feli ekki í sér slíka kvöð á landi að jafna megi til eignarnáms, frekar en t.d. ákvæði skipulags- og byggingalaga nr. 73/1997 og ýmissa annarra laga er áskilji leyfi opinbers aðila til mannvirkjagerðar. Þannig sé óheimilt samkvæmt 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingalaga að grafa grunn, reisa hús, rífa hús, breyta því, burðarkerfi þess, formi, svipmóti eða notkun þess eða gera önnur þau mannvirki sem falli undir IV. kafla laganna nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Um sé að ræða almenna kvöð sem hvíli á öllum sambærilegum eignum með sama hætti og lögð séu á vegna almannahagsmuna. Stefndi telur að ekki sé sjálfgefið að synjað yrði í öllum tilvikum um leyfi samkvæmt 33. gr. vegalaga. Þannig sé ekki heimilt fyrir fram að slá því föstu að land sem kvöðin hvíli á nýtist ekki til neins konar mannvirkjagerðar vegna þessa ákvæðis. Að því er varðar verð á hinu eignarnumda landi vísar stefndi til umfjöllunar í greinargerð sinni til matsnefndar eignarnámsbóta og úrskurðar nefndarinnar í máli nr. nr. 3/2004, þar sem fram komi það mat nefndarinnar að hinn eignarnumdi hluti jarðarinnar sé „ekki sérlega hentugur til sumarhúsa eða frístundabyggðar“, eins og það sé orðað. Telji matsnefndin að eðlilegt markaðsverð fyrir hið eignanumda svæði sé 100.000 kr. á hvern hektara lands. Telur stefndi að það sé hámarksverð fyrir hið eignarnumda land. Hinir dómkvöddu matsmenn miði hins vegar í matsgerð í fyrsta lagi við að um sé að ræða 50,51 ha byggingarland sem stefnda beri að bæta, sem þeir meti á 415.759 kr. hvern ha, eða samtals 21.000.000 kr. Segir um þetta í matsgerðinni að „heildarverð landsins ef það hefði getað nýst sem byggingarland og ekki lægi vegur eftir því endilöngu, er metið á kr. 21.000.000,-“. Hins vegar meti hinir dómkvöddu matsmenn veghelgunarsvæðið á 200.000 kr. pr. ha og land sem ónýtist að hluta á 70.000 kr. pr. ha miðað við að um landbúnaðarland sé að ræða. Segir um þetta í matsgerðinni að „veghelgunarsvæðið er metið á kr. 2.622.000,- og verðrýrnun á landi sem ónýtist að hluta er kr. 2.618.000,-“. Komi síðan fram í matsgerðinni að landið „sé rýrt að gæðum þegar á heildina er litið og hæpið að það myndi borga sig að rækta það upp“. Síðan segi: „Matsmenn álíta að landið hefði fyrst og fremst nýst til útivistar, ferðamennsku og þjónustu tengdri því og þar af leiðandi til frístundabyggðar að einhverju marki.“ Þá komi fram að ef landið hefði getað nýst sem byggingarland hefði þurft að leggja í verulega fjárfestingu og kynningu á landinu. Vísar stefndi í því sambandi til þess að ekkert liggi fyrir um að landið sé ætlað til annars en landbúnaðarafnota samkvæmt aðalskipulagi fyrir svæðið, sbr. fyrirliggjandi aðalskipulagskort og bréf sveitarfélagsins Hornafjarðar, dags. 7. júní 2004. Því séu engin efni til þess að miða bætur fyrir hið eignarnumda land við annað en hefðbundin landbúnaðarafnot, þ.e. beitarafnot og því sé fráleitt að miða kröfugerð við að um gott byggingarland sé að ræða eins og hinir dómkvöddu matsmenn geri og stefnandi taki upp í kröfugerð sinni. Þá mótmælir stefndi þeirri reikningsaðferð sem matsmenn viðhafi og sé „heimatilbúin“ af þeim. Að því er varðar verð á landbúnaðarlandi miði hinir dómkvöddu matsmenn við verðstuðulinn 60 á landi stefnanda miðað við að verð á Þjórsártúni sé 100. Þetta geri matsmenn þrátt fyrir að fyrir liggi að land á Höfn hafi ekki haldið í við verð á fasteignum í Árborg, heldur beinlínis lækkað verulega á milli áranna 2002/2003 til 2005/2006, (sbr. bls. 36 í matsgerð). Ekki sé saman að jafna landi stefnda og landi Þjórsártúns sem sé í einu gjöfulasta landbúnaðarhéraði landsins, tiltölulega stutt frá Reykjavík og öðrum fjölmennum þéttbýlisstöðum. Að því er varðar verð á hektara á byggingarlandi telji hinir dómkvöddu matsmenn að það sé 415.759 kr. pr ha. Sé það m.a. fundið út frá meðalverði sumarhúsa á landinu öllu sem reyndist vera 12,7 milljónir kr. Telur stefndi að slíkur samanburður hafi enga þýðingu þar sem ekki liggi fyrir hvar þau 193 sumarhús voru sem könnunin náði til auk þess sem langstærsti hluti sumarhúsa sé í innan við einnar klukkustundar fjarlægð frá Reykjavík. Það séu langdýrustu húsin sem hljóti að hafa veruleg áhrif á útreikningana. Þá sé ólíklegt að sumarhús í landi stefnanda sé eftirsótt markaðsvara þar sem afar ólíklegt sé að íbúar af höfuðborgarsvæðinu byggi sér sumarhús þar enda sé landið í a.m.k. 5 klst. akstursfjarlægð frá Reykjavík. Gerir stefndi athugasemdir við hvernig lóðarverðið er fundið í landi stefnanda út frá framangreindum verðum á sumarhúsum. Þá byggir stefndi á því að mat hinna dómkvöddu matsmanna taki mið af verðum frá 2006 þrátt fyrir að fyrir liggi að eignarnámsúrskurður hafi verið kveðinn upp í september 2004. Alkunna sé að fasteignir, þ.m.t. land, hafi hækkað mikið á þeim tíma. Matsmennirnir verði hins vegar að miða við verð eins og það var þegar eignarnámið hafi farið fram. Þetta geri matið ónothæft. Varakröfu sína um lækkun stefnukrafna styður stefndi við sömu sjónarmið og um aðalkröfuna. Land sem stefnandi krefjist bóta fyrir sé allt of stórt og of dýrt. Þá sé svo dýrt að sækja jarðefnin niður í jarðgöngin, og þau svo misjöfn að gæðum, að aðeins sé eðlilegt að greiða fyrir þau lágmarksverð, þ.e. minna en 14 kr. pr. rúmmetra, eins og matsnefnd eignarnámbóta geri ráð fyrir, hvað þá minna en 35 kr., eins og hinir dómkvöddu matsmenn geri ráð fyrir. Þá áréttar stefndi að engan veginn sé eðlilegt að stefndi greiði fyrir skeringarnar í hinu eignarnumda landi. Allt leiði þetta til þess að lækka verði kröfur stefnanda. Varðandi málsástæður og lagarök stefnda að öðru leyti vísar hann til greinargerðar sinnar fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og til viðbótargreinargerðar til nefndarinnar. Þá er vísað til rökstuðnings matsnefndar eignarnámsbóta að hluta í úrskurði nefndarinnar. Enn fremur er vísað til vegalaga nr. 45/1994, einkum IX. kafla, og laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973, 72. gr. stjórnarskrárinnar og til meginreglna eignarréttarins um eignarréttindi manna. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, með síðari breytingum. IV. Í máli þessu er deilt um það fyrir hversu breitt landsvæði skuli greiða eignarnámsbætur vegna vegaframkvæmda stefnda á þjóðvegi nr. 1 og hvert verðmæti landsins sé. Einnig er ágreiningur um bætur fyrir jarðefni, annars vegar úr jarðgöngum og hins vegar úr svokölluðum skeringum. Með endurbótum á þjóðvegi nr. 1 voru gerð tvíbreið jarðgöng undir Almannaskarð í sveitarfélaginu Hornafirði. Jafnframt var lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur endurgerður og breikkaður á nokkrum kafla. Syðri hluti ganganna liggur í landi stefnanda, jarðarinnar Horns, en nyrðri hlutinn í landi jarðarinnar Syðri-Fjarðar í Lóni. Í dómi Hæstaréttar 21. febrúar 2008 í máli nr. 644/2006 var til úrlausnar ágreiningur um bætur fyrir umrædda vegaframkvæmd í landi jarðarinnar Syðri-Fjarðar. Sömu sjónarmið eiga við hér og í dómi Hæstaréttar hvað varðar jarðefni sem kom úr jarðgöngunum. Með sama hætti og í því máli var matsnefnd eignarnámsbóta rétt að meta það efni sem stefndi tók og fór nefndin því ekki út fyrir lögmælt hlutverk sitt með því að meta það til verðs. Þá liggur fyrir, líkt og í landi Syðri-Fjarðar, að verðgildi efnisins eftir nám þess úr göngunum er einungis lítið brot af kostnaði við að vinna það og getur nám þessa efnis aldrei gefið af sér arð. Þannig verður að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hafi ekkert verið og getur það því ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998. Það fellur því utan við það sem telst eign stefnanda undir yfirborði lands hans, hvort heldur sem litið er til viðurkenndra sjónarmiða í eignarrétti eða áðurnefndra laga. Stefnda var samkvæmt því heimilt að taka efnið og nýta það. Fól það ekki í sér tjón fyrir stefnanda og er stefnda því óskylt að greiða fyrir jarðefnið úr göngunum, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 45. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994. Stefnandi krefst einnig bóta vegna efnis úr svokölluðum skeringum. Við aðalmeðferð málsins útskýrði lögmaður stefnda að efnið væri tilkomið við það að sneiða þurfi hæðir og hóla í landi sem tekið er undir vegastæði. Efnið væri svo notað í vegagerðina. Skeringarnar eru nánast að öllu leyti hluti af hinu eignarnumda landi. Ekki liggur fyrir hversu mikið magn var tekið utan við það, en af uppdrætti af svæðinu sést að það hefur verið óverulegt. Ef stefnda væri jafnframt gert að greiða bætur fyrir efni sem tekið er úr eignarnumdu landi væri hann að tvígreiða fyrir sama landið. Að öllu þessu virtu verður að hafna kröfum stefnanda um bætur fyrir jarðefni úr skeringunum. Stefnandi telur að 50,51 ha ónýtist sökum eignarnámsins, 13,11 ha að fullu og 37,4 ha að hluta, en ekki 11,15 ha eins og matsnefnd eignarnámsbóta kvað á um í úrskurði sínum. Um stærð landsins og verðmæti þess vísar stefnandi til matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Matsmenn töldu að heildarverðmæti landsins væri 21.000.000 kr. „ef það hefði getað nýst sem byggingarland og ekki lægi vegur eftir því endilöngu“. Er þetta áréttað í matsgerðinni í umfjöllun um nýtingu svæðisins þar sem segir að landið gæti verið hentugt fyrir byggð „væri hringvegurinn ekki þarna eftir endilöngu landinu“. Í þessu sambandi er til þess að líta að þjóðvegurinn hefur legið í landi stefnanda í áratugi. Umræddar vegaframkvæmdir felast í því að þjóðvegurinn er breikkaður á kafla og svo er hann látinn halda áfram í nánast sömu veglínu og eldri vegur sem liggur til Stokknes og að jarðgöngunum. Er því ekki unnt að fallast á að meira land ónýtist sökum eignarnámsins en áður var. Hið eignarnumda land telst því 11,15 ha þegar tekið hefur verið tillit til frádráttar vegna eldra veghelgunarsvæðis. Þá hefur að mati dómsins ekki verið sýnt fram á að verðmæti landsins sé það sem stefnandi heldur fram. Að virtum gögnum málsins og myndum af svæðinu tekur dómurinn undir með matsnefnd eignarnámsbóta að hinn eignarnumdi hluti jarðar stefnanda sé ekki sérlega hentugur til byggðar og að aðrir hlutar jarðarinnar nýtist betur til þeirra hluta. Til þess er að líta að matsmenn telja að ekki sé víst að íbúar á Höfn yrðu áhugasamir kaupendur. Jafnframt er landið í of mikilli fjarlægð frá höfuðborgarsvæðinu til að þessi hluti landsins geti almennt talist eftirsóknarverður. Enn fremur er til þess að líta að í matsgerð segir að til að landið gæti nýst sem byggingarland þyrfti að leggja í verulega fjárfestingu við að skipuleggja og kynna svæðið. Er því ekki fallist á að umrætt svæði hefði getað nýst sem byggingarland. Einnig verður að horfa til þess að matsmenn telja að það nýtist illa sem landbúnaðarland og í málatilbúnaði stefnanda sjálfs segir að engar líkur séu á því að búskapur verði stundaður þarna í framtíðinni. Þegar allt framangreint er virt verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda, en hann hefur þegar greitt hæfilegar bætur samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu þegar litið er til þess að stefnandi höfðar málið eftir að hafa aflað matsgerðar dómkvaddra matsmanna. Af hálfu stefnanda flutti málið Hulda Árnadóttir hdl. og af hálfu stefnda flutti málið Reynir Karlsson hrl. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Vegagerðin, er sýkn af kröfum stefnanda, Ómars Antonssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 264/2005
|
Gjafsókn Samningsgerð Vátrygging
|
R keypti sjúkdómatryggingu hjá K, en hafðiáður fyllt út umsóknareyðublað fyrir tryggingunni. Í umsókninni kom fram að Rhefði þjáðst af of háum blóðþrýstingi og fengið lyf við honum. Ekki var getiðum hjartsláttartruflanir sem R hafði átt við að etja í nokkurn tíma eða lyf semhún hafði fengið við þeim, þrátt fyrir að spurt hafi verið um lyfjanotkunumsækjanda og sjúkdóma eða vandamál í hjarta. Talið var að líta yrði áhjartsláttartruflanir R sem vandamál í hjarta og að henni hafi verið skylt aðgeta um það í umsókninni. Óumdeilt var að verklagsreglur K stóðu því í vegi aðfallist yrði á umsókn um sjúkdómatryggingu ef fram kæmi að umsækjandi ætti ísenn við of háan blóðþrýsting og hjartsláttartruflanir að etja. Að þessu virtuog með vísan til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 var K sýknað af kröfu R.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 21. júní 2005. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst þess aðhéraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrirdómi. Í héraði beindi stefndadómkröfu sinni að Alþjóða líftryggingafélaginu hf., en samkvæmt málflutningiáfrýjanda fyrir Hæstarétti hefur heiti félagsins nú verið breytt í KB Líf hf. I. Samkvæmt gögnum málsins sóttistefnda 10. apríl 2000 um sjúkdómatryggingu hjá áfrýjanda og skyldivátryggingarfjárhæð vera 2.500.000 krónur. Á eyðublaði, sem fyllt var út vegnaumsóknar stefndu, var þess sérstaklega getið í lið varðandi leiðbeiningar umgerð umsóknarinnar að mikilvægt væri að það yrði gert eins nákvæmlega og unntværi og að „þú fyllir sjálf/ur út liði 4-7.“ Þess var getið að væri umsækjandií vafa um hvort eitthvert atriði skipti máli skyldi það tekið fram frekar en aðsleppa því. Í 6. lið umsóknarinnar, sem bar fyrirsögnina „heilsufar ogséráhætta“, var meðal annars spurt hvort umsækjandi væri eða hefði „verið ályfjum“. Í viðeigandi reit var merkt við jákvætt svar og tiltekið íviðbótarskýringum að um væri að ræða lyfið Atenolol. Þá var jafnframt í lið6.6.a) spurt hvort umsækjandi hefði nú eða áður haft „sjúkdóm/vandamál íhjarta, æðakerfi eða heilaæðum (t.d. heilaáfall) eða háan blóðþrýsting“.Þessari spurningu var svarað játandi í umsókn stefndu og strikað undir orðið„blóðþrýsting“. Í lið 6.6.h) var tekið fram að ef einhverri spurningu ístafliðum a) til g) væri svarað játandi, væri óskað eftir að fylltar yrðu út íviðeigandi reiti eyðublaðsins upplýsingar um hvað hafi verið að, hvenærsjúkdómurinn hafi byrjað, hve lengi hann hafi staðið yfir, hvaða læknir hafistundað umsækjanda, nafn sjúkrahúss og hvort umsækjandi hafi náð bata. Í umsóknstefndu voru þessir reitir ekki fylltir út. Stefnda ritaði undir umsókninaásamt ráðgjafa, sem svo var nefndur á eyðublaðinu, en ofan við undirskriftirvar meðal annars að finna prentaða yfirlýsingu um að umsækjandi hafi sjálfsvarað spurningum í umsókninni, að hún gerði sér ljóst að rangar eðaófullkomnar upplýsingar um heilsufar sitt gætu valdið missi bótaréttar að hlutaeða öllu leyti, að félaginu væri heimilt að leita upplýsinga hjá læknum,stofnunum og sjúkrahúsum um heilsufar hennar og læknismeðferð og að hún hafilesið yfirlýsinguna og öll svör við spurningum í umsókninni væru ítarleg ogrétt. Samhliða þessari umsókn var fyllt út eyðublað frá áfrýjanda fyrir„viðbótarupplýsingar vegna hjartasjúkdóma og háþrýstings“. Í 1. lið þessaeyðublaðs var spurt hvort umsækjandi hefði nú eða áður haft „brjóstverki, átterfitt með andardrátt eða önnur einkenni hjartakvilla“ og í 2. lið hvortumsækjandi hafi lagst inn á sjúkrahús eða farið í rannsókn vegna sjúkdómsins.Báðum þessum spurningum var svarað neitandi, en á hinn bóginn fylltar útupplýsingar í 3. lið eyðublaðsins um of háan blóðþrýsting, sem tiltekið var aðstefnda hefði átt við að etja í um átta ár. Í niðurlagi þessa eyðublaðs ritaðistefnda: „Hef alltaf verið og er með mjög góða heilsu.“ Umsóknin var árituð afhálfu áfrýjanda um samþykki 12. apríl 2000. Stefnda var lögð inn áhjartadeild Landspítalans 17. maí 2001 vegna bráðs kransæðasjúkdóms og gekkstþá undir hjartaþræðingu, sem leiddi í ljós æðaþrengsli. Hún var útskrifuð afsjúkrahúsinu 23. maí 2001, en gekkst síðan undir aðgerð 10. ágúst sama ár tilvíkkunar á kransæðum í samræmi við niðurstöður rannsókna, sem gerðar voru þegarhún var á sjúkrahúsinu í fyrra skiptið. Stefnda beindi kröfu tiláfrýjanda 27. febrúar 2002 um greiðslu úr fyrrgreindri vátryggingu vegnaþessara veikinda sinna. Í tilefni af kröfunni aflaði áfrýjandi læknisfræðilegragagna um heilsufar stefndu og tilkynnti henni síðan 9. október 2002 að kröfunniværi hafnað að undangengnu mati hans og endurtryggjanda með vísan til 1. mgr.6. gr. þágildandi laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Fyrir þessu færðiáfrýjandi svofelld rök: „Í fyrirliggjandi læknisvottorðum kemur fram að þúhafðir haft hjartsláttarköst og hjartsláttartruflanir (atrial fibrillatio) umnokkurra ára bil og fengið við því lyfið Sotacor. Þessa er ekki getið í umsóknþinni um sjúkdómatryggingu. Hins vegar kemur fram í umsókninni að þú hefur haftháþrýsting. Umsækjandi sem bæði hefur haft atrial fibrillation og hypertensio(háþrýsting) fær ekki sjúkdómatryggingu samkvæmt áhættumati félagsins.“ Stefnda felldi sig ekki viðþessa afstöðu áfrýjanda. Að ósk hennar skaut hann ágreiningi þeirra tiltjónanefndar vátryggingarfélaganna, sem komst að þeirri niðurstöðu 5. mars 2003að ráðið yrði af gögnum málsins að ekki hafi verið veittar réttar upplýsingarum heilsufarssögu og lyfjanotkun við töku vátryggingar. Yrði tjónið því ekkibætt með vísan til 6. gr. laga nr. 20/1954, þar sem áfrýjandi hefði synjað umvátryggingu ef réttar upplýsingar hefðu legið fyrir. Stefnda skaut málinu tilúrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sem komst að sömu niðurstöðu 20. maí 2003.Höfðaði stefnda þetta mál 15. desember sama ár til heimtu vátryggingarbóta. II. Í málinu andmælir stefnda þvíekki að hún hafi fyrir allmörgum árum átt við hjartsláttartruflanir að stríða,en mótmælir á hinn bóginn þeirri staðhæfingu áfrýjanda að þær hafi staðið yfirum árabil. Vísar stefnda sérstaklega til bréfa Gests Þorgeirssonar, sérfræðingsí hjartalækningum, frá 5. nóvember og 27. desember 1992, en samkvæmt þeim verðihjartsláttartruflanir hennar ekki raktar til hjartasjúkdóms, heldur oföndunar,sem komið hafi fram þegar hún hafi verið undir miklu álagi vegna sjúkrahúslegueiginmanns síns. Í bréfi fyrrnefndssérfræðings frá 5. nóvember 1992, sem sent var heimilislækni stefndu og virðisthafa verið ritað í tengslum við komu hennar á lyflækningadeild Borgarspítalansí Reykjavík, sagði meðal annars eftirfarandi: „Þessi 51 árs gamla kona hefursíðustu árin fengið hjartsláttarköst. Fyrir fjórum árum fékk hún slæmt kast ogfékk þá einhver lyf við því um tíma. Síðasta árið hefur borið heldur meira áhjartsláttartruflunum og verið alla vega einu sinni í viku en þá staðið mjögstutt í einu. Fyrir tveimur dögum síðan fékk hún hjartsláttaróreglu sem hennifinnst standa nánast ennþá. Þetta var hraður og óreglulegur hjartsláttur ogþessu fylgdi mikið máttleysi og þrekleysi. Hún mæddist við að ganga upp stigasem hún gerir annars ekki. Fékk ekki áreynslubundinn brjóstverk með þessu ...“.Síðar í bréfinu var greint frá þeirri niðurstöðu að stefnda hefði „greinilegaparoxysmal atrial fibrillatio af óþekktri ástæðu. Blóðþr. hjá mér í þetta sinnmælist nokkuð hár sem kann að fylgja stressi eða álagi. Ekkert kemur fram viðskoðun sem bendir til hjartasjúkdóms. Ákveðið í dag að setja hana á Sotacor 80mg x 2. Hún mun fara til síns heimilislæknis í blóðþrýstingsmælingu eftir vikutil tíu daga. Ég mæli með þolprófi og mun hún panta sér tíma í það til þess aðútiloka frekar kransæðasjúkdóm en hún hefur haft svolítil ónot við áreynslu ogstundum finnst henni sem hjartsláttaróreglan framkallist þá.“ Í síðara bréfisérfræðingsins, sem ritað var 27. desember 1992 og einnig sent heimilislæknistefndu, var vísað til þess að hún hafi „um skeið haft hjartsláttarónot ogjafnvel brjóstverki með leiðni út í handleggi, sem hún hefur jafnvel tengtáreynslu.“ Hafi ómskoðun verið eðlileg. Stefnda hafi fengið lyfið Sotacor ítilteknu magni, en lítið liðið betur af því. Hún hafi því gengist undirþolpróf, en enga brjóstverki fengið eða breytingar orðið á línuriti, sem bentgætu til kransæðasjúkdóms. Þegar betur hafi verið að gáð hafi margt virst bendatil að vandi stefndu stafaði af oföndun, sem hafi kallað fram þau einkenni, semstefnda kvartaði mest undan, en ekkert benti til kransæðasjúkdóms og hafiómskoðun útilokað aðra tiltekna hjartasjúkdóma. Stefndu hafi því fengiðútskýringar og leiðbeiningar varðandi oföndun og ákveðið hafi verið að minnkadaglegan skammt af fyrrnefndu lyfi, en hugsanlegt væri að stefnda gæti alveglosnað við lyfjameðferð. Af þessum bréfum verður ekkiannað ráðið en að stefnda hafi átt við hjartsláttartruflanir að etja í þó nokkurntíma áður en hún gekkst undir rannsóknir af því tilefni síðla árs 1992 og erþar ekki að finna stoð fyrir því að þessa hafi eingöngu gætt á afmörkuðutímabili, sem tengt yrði heilsubresti eiginmanns hennar. Í síðara bréfinu voru,svo sem að framan greinir, leiddar getur að því að truflanir þessar tengdustoföndun. Til þess verður á hinn bóginn að líta að af vottorði, semtrúnaðarlæknir áfrýjanda aflaði 17. maí 2002 frá heimilislækni stefndu, verðurekki séð að skýring þessi á hjartsláttartruflunum hennar hafi þótt einhlít, enþar sagði meðal annars að hún hefði „verið meðhöndluð vegna hypertensionar ímörg ár og einnig verið með margra ára sögu um paroxismal atrial fibrillationaf óþekktri ástæðu. Fór m.a. til cardiologs 1992 og var þá ekkert sem benti tilkransæðasjúkdóms og fór þá m.a. í áreynslupróf og ómskoðun af hjarta sem leiddiekkert óeðlilegt í ljós.“ Án tillits til þess hverjarnánari skýringar hafi verið á orsökum truflana, sem gætti í hjartslættistefndu, verður ekki horft fram hjá því að í upphafi texta á eyðublaði frááfrýjanda, sem fyllt var út vegna umsóknar stefndu um sjúkdómatryggingu, varbrýnt fyrir umsækjanda sem áður segir að gera það svo nákvæmlega sem unnt væri,að hann fyllti sjálfur út liði, sem vörðuðu heilsufar hans, og að hann skyldigreina frá atriði fremur en að sleppa því ef hann væri í vafa um hvort þaðskipti máli. Í þeim lið í eyðublaðinu, sem varðaði það hvort umsækjandi væri þáeða hefði verið á lyfjum, greindi stefnda frá lyfinu Atenolol, sem óumdeilt erað hún hafi tekið við of háum blóðþrýstingi. Þar var ekki getið um lyfiðSotacor, sem um ræðir í fyrrgreindum bréfum frá 1992, en samkvæmt gögnummálsins var stefndu ávísað þetta lyf á tímabilinu frá 5. nóvember 1992 til 12.október 1993. Fyrir liggur að lyfið sé meðal annars ætlað til meðferðarhjartsláttartruflana og háþrýstings. Í lið 6.6.a) í eyðublaðinu, sem áður vargetið, var ekki aðeins spurt um sjúkdóma, heldur einnig „vandamál“ í hjarta,æðakerfi eða heilaæðum, svo og um háan blóðþrýsting. Þótt stefnda hafi getaðstaðið í þeirri trú að fengnum niðurstöðum áðurnefndra rannsókna síðla árs 1992að hjartsláttartruflanir hennar ættu rætur að rekja til oföndunar en ekki tilhjartasjúkdóma, verður að líta svo á að hér hafi allt að einu verið um að ræðavandamál í hjarta, sem skylt var að geta um í umsókninni. Engu getur skipt íþeim efnum að áfrýjandi hefði getað neytt heimildar, sem honum var veitt meðumsókn stefndu, til að afla sjálfur gagna um heilsufar hennar hjá læknum ogsjúkrastofnunum, enda gáfu upplýsingar, sem hún veitti í umsókninni, ekkitilefni til frekari könnunar af hans hendi. Óumdeilt er í málinu aðverklagsreglur áfrýjanda stóðu því í vegi að fallist yrði á umsókn umsjúkdómatryggingu ef fram kæmi að umsækjandi ætti í senn við of háanblóðþrýsting og hjartsláttartruflanir að etja. Að þessu öllu virtu verðursamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 að sýkna áfrýjanda af kröfu stefndu. Rétt er að málskostnaður íhéraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnaðstefndu skal vera óraskað, en um gjafsóknarkostnað hennar fyrir Hæstarétti fersamkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Áfrýjandi, KB Líf hf., ersýkn af kröfu stefndu, Rögnu Gunnar Þórsdóttur. Málskostnaður í héraði ogfyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði hins áfrýjaða dóms umgjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaðurstefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hennar, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2005. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn28. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Rögnu GunniÞórsdóttur, kt. 030541-3599, Smárahvammi 8, Hafnarfirði, með stefnu birtri 15.desember 2003 á hendur Alþjóða líftryggingafélaginu hf., kt. 620166-0229,Sóltúni 26, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær, að stefndi greiði henni vátryggingarbætur að fjárhæðkr. 2.832.481, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, frá 13. marz 2002 til greiðsludags, auk málskostnaðarsamkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfurstefnda eru þær aðallega,að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að stefndi verði dæmdur til greiðslu mun lægrifjárhæðar en sem nemur dómkröfum stefnanda.Í báðum tilvikum er krafizt málskostnaðar úr hendi stefnanda og að viðákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til kostnaðar stefnda afvirðisaukaskatti. II Málavextir Stefnandi sótti um líftryggingu hjástefnda þann 10. apríl 2000. Var umsóknareyðublaðfyllt út af ráðgjafa stefnda, Torfa K.Karlssyni, og undirritað af stefnanda.Í texta eyðublaðsins er m.a. svohljóðandi yfirlýsing: “Ennfremur er mér ljóst, að ábyrgð félagsins hefst ekki fyrr en félagið hefursamþykkt undirritaða umsókn með nauðsynlegum upplýsingum og vottorðum. Ég geri mér grein fyrir að rangar eðaófullkomnar upplýsingar um heilsufar mitt geta valdið missi bótaréttar að hlutaeða öllu leyti og greidd iðgjöld tapazt.Mér er ljóst að vátryggingin nær ekki til fyrri slysa og sjúkdóma eðaafleiðinga þeirra, nema að þeirra hafi verið getið í svörum við ofangreindumspurningum. Égheimila hér með félaginu, vegna þeirra trygginga sem ég sæki um með þessariumsókn að fá upplýsingar frá læknum, stofnunum og sjúkrahúsum um heilsufar mittog læknismeðferð sem ég hef fengið ...” Stefnandi svaraði spurningu um sjúkdóm/vandamál í hjarta, æðakerfi eða heilaæðum (t.d. heilaáfall) eða of háanblóðþrýsting játandi og strikaði undir blóðþrýsting. Í framhaldi af því fyllti hún út eyðublað með viðbótarupplýsingumvegna hjartasjúkdóma og háþrýstings.Þar svaraði hún m.a. neitandi spurningu um, hvort hún hefði nú eða áðurhaft brjóstverki, átt erfitt með andardrátt eða haft önnur einkenni hjartakvilla,og enn fremur svaraði hún neitandi spurningu um, hvort hún hefði verið lögð inneða farið í rannsókn vegna sjúkdómsins.Hún svaraði játandi spurningu um of háan blóðþrýsting og gat þess, aðhún notaði lyfið atenolol vegna þessa.Þá svaraði hún játandi, að hún hefði náð fullum bata með lyfjum. Lokaspurningunni, hvort hún hefðieinhverju við upplýsingar sínar að bæta svaraði stefnandi svo: “Hef alltaf verið og er með mjög góðaheilsu.” Umsókn stefnanda var samþykkt 12. apríl2000, án þess að fram færi frekari könnun á heilsufari stefnanda. Þann 17. maí 2001 þurfti stefnandi aðleita til læknis vegna brjóstverks. Varhún síðar lögð inn á hjartadeild Landspítala háskólasjúkrahúss, B7. Síðan hefur hún tvívegis verið lögð inn ásjúkrahúsið. Þar hefur hún þurft áýmiss konar meðferð að halda, t.d. blóðþrýstingslækkandi meðferð,kólesteróllækkandi meðferð, meðferð við brjóstverkjum (bæði með lyfjagjöf ogkransæðavíkkun) og einnig hjartaendurhæfingu. Þann 27. febrúar 2002 krafði stefnandistefnda um bætur úr sjúkdómatryggingu sinni og heimilaði félaginu um leiðgagnaöflun um heilsufar sitt. Kröfustefnanda var hafnað með bréfi, dags. 9. október 2002, með vísan til þess, að ífyrirliggjandi læknisvottorði kæmi fram, að um hjartsláttarköst og truflanirhafi verið að ræða um nokkurra ára skeið, og þær upplýsingar hefðu ekki komiðfram í umsókn stefnanda um sjúkdómatryggingu.Stefnandi taldi, að réttar upplýsingar hefðu legið fyrir, þegar sótt varum vátryggingu og fór þess á leit, að stefndi endurskoðaði afstöðu sína tilmálsins eða skyti því til tjónanefndar vátryggingafélaganna. Stefndi varð við síðarnefndu óskinni. Þann5. marz 2003 hafnaði tjónanefndin kröfu stefnanda. Stefnandi skaut málinu þá til Úrskurðarnefndar ívátryggingamálum. Í áliti nefndarinnarí máli nr. 78/2003, dags. 20. maí 2003, féllst nefndin á þá skoðun stefnda, aðstefnandi ætti ekki rétt á bótum úr sjúkdómatryggingu sinni hjá stefnda. Stefnandi vill ekki fallast á þessaniðurstöðu og snýst ágreiningur aðila um það, hvort stefnandi hafi gefið rangareða villandi upplýsingar, þegar hún sótti um trygginguna, þannig að stefndigeti, á grundvelli tryggingarskilmálanna, hafnað bótaskyldu. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á því, aðhenni beri réttur til greiðslu úr sjúkdómatryggingu sinni, sbr. 5. gr. skilmálahennar. Í fyrsta lið 5. gr. sé fjallaðum hjartaáfall/kransæðastíflu, og séu þeir sjúkdómar skilgreindir. Stefnandi telji sjúkdóm sinn falla þarundir, og að henni beri því réttur til greiðslu úr vátryggingunni. Sú skoðun hennar fái stuðning ílæknisvottorði Karls Andersen, dags. 8. maí 2002. Þar svari hann játandi lið 12 á spurningalistanum, en hann hljóðisvo: "Að þínu mati, fellursjúkdómur vátryggðs undir skilgreiningu skilmála tryggingar á síðu 2?" Í bréfi stefnda, dags. 9. október 2002,sé bótakröfu stefnanda hafnað og því haldið fram, að hún hafi gefið rangarupplýsingar við samningsgerð, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954, umvátryggingarsamninga. Stefnandi mótmæliþví með öllu. Í umsókn sinni tilgreinistefnandi, að hún hefði þjáðst af of háum blóðþrýstingi og hafi hún gefiðsamvizkusamlega upplýsingar um þann sjúkdóm sinn. Eins og læknisvottorð Önnu Guðmundsdóttur, dags. 8. október 2002,gefi til kynna, hafi stefnandi greinzt með paroxysmal artrial fibrillation(p.a.f.) árið 1992. Síðan sé ekkertminnzt á hjartsláttarónot eða p.a.f. í sjúkraskrám heilsugæzlunnar eðalæknabréfum fyrr en 25. apríl 2001, þegar stefnandi leitaði læknis. Þetta hafi verið u.þ.b. ári eftir að húnsótti um þá sjúkdómatryggingu, sem hér um ræði. Með þessu sé viðkomandi læknir að leitast við að leiðrétta þannmisskilning, að stefnandi hafi haft p.a.f allan tímann frá 1992 til 2001. Ljóst sé, að um eitteinstakt tilvik hafi verið að ræða, og hafi það verið tengt álagi, semstefnandi varð fyrir, þegar eiginmaður hennar var lagður inn á Landspítalannvið Hringbraut mjög alvarlega veikur, og því fari fjarri, að p.a.f. stefnandahafi varað árum saman. Um þetta atriðivísist til framlagðs læknisvottorðs Karls Andersen, dags. 26. nóvember 2003.Þar segi m.a. orðrétt: "ÞegarRagna Gunnur fann fyrst fyrir atrial fibrillation 1992 var það í sambandi viðveikindi eiginmanns hennar og var hún þá undir miklu álagi. Hún var skoðuð af Gesti Þorgeirssynihjartalækni, sem ekki fann merki um kransæðasjúkdóm. Hún fékk lyfjameðferð, sem hún notaði um tíma og hætti síðan með,þar sem einkenni gerðu ekki aftur vart við sig. Ekki var um reglulegt eftirlit að ræða vegna þessa og var litiðsvo á að vandamálið væri tilfallandi.Ekkert á þeim tíma gaf til kynna auknar líkur á seinni tímakransæðastíflu." Í læknabréfi Gests Þorgeirssonar, dags.5. nóvember 1992, komi fram, að stefnandi hefði fengið hjartsláttarköst afóþekktri ástæðu. Vegna þess hafi húnverið sett á Sotacor, 80 mg*2. Hún hafisíðan komið á heilsugæzlustöð þann 18. nóvember 1992 og hafi þá verið skráð meðhraðan hjartslátt öðru hvoru. Hún hafiþá haldið áfram með Sotacor og fengið endurnýjun, síðast þann 12. október1993. Síðan hafi ekkert verið minnzt áhjartsláttarónot eða p.a.f. í sjúkraskrám heilsugæzlunnar eða læknabréfum fyrren 25. apríl 2001, svo sem að framan greini. Stefnandi hafi ekki gert sér greinfyrir, að hún þyrfti að tilgreina í umsókninni einkenni, sem hefðu hrjáð hanasíðast 7 árum áður en hún sótti um sjúkdómatryggingu þá, sem hér um ræði, ogaldrei síðar. Einkennin hafi tengztafmörkuðu tilviki í lífi hennar en hafi á engan hátt verið viðvarandi. Um þetta atriði vísist til l. mgr. 5. gr.laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, en þar segi, að ef ætla megi, aðvátryggingartaki hafi, er vátryggingin var tekin, hvorki vitað né mátt vita, aðupplýsingar, sem hann gaf, væru rangar, sé félagið skuldbundið, svo sem engarrangar upplýsingar hefðu verið gefnar.Stefnandi mótmæli því harðlega, að vinnureglur stefnda eða afstaðaendurtryggjanda hans geti haft einhver áhrif á skyldu stefnda til þess aðgreiða henni umsamdar bætur og það, hvort sannað sé, að umsókn hennar hefðiverið hafnað, ef hún hefði gefið allar upplýsingar. Þessar vinnureglur séu samdar einhliða af stefnda og því félagi,sem stefndi endurtryggi hjá, og því séu hagsmunir þeirra aðila augljósir. Að lokum verði að telja, að stefndi berisönnunarbyrði um þau atriði, sem takmarkað geti bótaskyldu hans, en það sé ífullu samræmi við þær meginreglur réttarfars, um að sá beri sönnunarbyrði fyrirstaðhæfingu, sem beri hallann af því, að hún sé ósönnuð. Ekki hafi verið sannað, að stefnandi hafileynt upplýsingum gegn betri vitund, þegar hún sótti um sjúkdómatrygginguna.Þvert á móti hafi hún tilgreint samvizkusamlega þá langvinnublóðþrýstingskvilla, sem hún hafi átt við að stríða, sem og að hún hefði lent íumferðarslysi og jafnframt, að hún hefði gengizt undir legnám ári áður entryggingin tók gildi. Krafa stefnanda um vexti frá og með 13.marz 2002 byggi á 1. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954, en þar segi, að gjalddagikröfu sé, þegar liðnir séu 14 dagar frá því að félagið hafi átt þess kost aðafla þeirra upplýsinga, sem þurfi til þess að meta vátryggingaratburð og ákveðafjárhæð bóta. Um þetta vísist einnigtil 14. gr. skilmála sjúkdómatryggingarinnar.Telja verði, að sá frestur hafi byrjað að líða þann 27. febrúar s.á., enþá hafi stefnandi lagt fram bótakröfu sína, og gjalddagi hafi því verið þann13. marz s.á. Í 3. mgr. sömu greinarkomi fram, að krefjast megi vaxta frá gjalddaga samkvæmt vaxtalögum. Í 1. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 komifram, að hafi gjalddagi verið fyrir fram ákveðinn, sé kröfuhafa heimilt aðkrefja skuldara um dráttarvexti (sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna) frá og meðgjalddaga og fram að greiðsludegi. Um málskostnað sé vísað til 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi kveðst ekki veravirðisaukaskattsskyld og beri því nauðsyn til að fá tildæmda fjárhæð,samsvarandi virðisaukaskatti af málskostnaði, sbr. lög um virðisaukaskatt nr.50/1988. Um varnarþing sé vísað til 1. mgr. 33.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en varnaraðili sé hlutafélag. Um vexti vísist til 16. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993, en um dráttarvexti til l. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, sem og 9. gr. laganna. Málsástæðurstefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því,að stefnandi hafi af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi gefið rangarupplýsingar um heilsufar sitt við útfyllingu vátryggingarumsóknarinnar á dskj.nr. 3. Þá byggir stefndi á því, aðfélagið hefði ekki tekið á sig vátrygginguna, ef það hefði haft réttarupplýsingar um heilsufarssögu stefnanda.Af þessu leiði, samkvæmt II. kafla vátryggingasamningalaga nr. 20/1954,einkum 4., 6. og 7. gr., að stefndi sé laus allra mála. Sama niðurstaða leiðiaf l. gr. sjúkdómatryggingarskilmálanna, sem séu grundvöllur samnings aðila,dskj. nr. 4. Þar komi fram, að ef íljós komi, að rangar upplýsingar hafi verið gefnar, eða leynt hafi veriðupplýsingum, sem kynnu að hafa breytt áhættumati félagsins, fari um ábyrgð þesssamkvæmt ákvæðum laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Eins og fram komi ímálsatvikalýsingunni, hafi stefnandi gefið rangar upplýsingar um heilsufar sittvið útfyllingu vátryggingaumsóknarinnar.Þannig hafi stefnandi svarað neitandi spurningum um, hvort hún hefðiáður fengið einhver einkenni hjartakvilla, og einnig hafi hún ekki tilgreint,að hún hefði verið á ýmsum lyfjum, þ.m.t. lyfinu Sotacor. Hvort sem stefnandihafi gefið þessar röngu upplýsingar af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi, séljóst, að þetta leiði til þess, að stefndi skuli vera sýkn af kröfum stefnandaá grundvelli 4. og 7. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Þá liggi fyrir í málinu, að þegarstefnandi sótti um sjúkdómatryggingu hjá stefnda, hafi hún verið með of háanblóðþrýsting. Eins og komi fram ímálsatvikalýsingunni, hafði hún, áður en hún sótti um trygginguna, einnigfengið hjartsláttarköst og hjartsláttartruflanir (atrial fibrillatio) umnokkurra ára bil og hafi fengið við því lyfið Sotacor. Þessa hafi ekki verið getið í umsóknstefnanda um sjúkdómatrygginguna. Ívinnureglum stefnda og endurtryggjanda um áhættumat komi fram, að hafiumsækjandi um sjúkdómatryggingu bæði fengið hjartsláttartruflanir (Atrialfibrillation) og einhver önnur áhættueinkenni um hjartaáfall, s.s. of háan blóðþrýsting,beri að synja viðkomandi um sjúkdómatryggingu, sbr. dskj. nr. 17. Það liggi því fyrir, að stefnanda hefðiverið synjað um sjúkdómatrygginguna, hefði hún gefið réttar upplýsingar um, aðhún hefði búið við atrial fibrillation og of háan blóðþrýsting. Því beri að sýkna stefnda af kröfumstefnanda, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Mál þetta sé að þessu leyti sams konar ogdæmt hafi verið um fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr. E-10923/2002 þann18. september 2003, og málinu nr. E-16039/2002, sem dæmt hafi verið í október2003. Að auki byggi stefndi á því, að það séeðli samninga um sjúkdómatryggingu, að undir þá falli einungis sjúkdómar, semvátryggður veikist af, eftir að samningur sé gerður. Iðgjald sé greitt til þess að mæta áhættunni af því, að vátryggðurveikist, en ekki því að veikindi, sem hann búi yfir, versni. Með sjúkdómatryggingu sé þannig einungisverið að tryggja gegn tjóni, sem vátryggður verði fyrir vegna sjúkdóms, semhann fái, eftir að hann skrifi undir samninginn. Kröfu stefnanda um upphafstímadráttarvaxta frá 13. marz 2002 sé hafnað á grundvelli III. kafla laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001, enda hafi gjalddaginn, ólíkt því sem stefnandihaldi fram, ekki verið fyrir fram ákveðinn. Um lagarök vísist til laga nr. 20/1954um vátryggingasamninga og meginreglna vátryggingaréttar. Um dráttarvexti vísist til laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001. Um málskostnaðarkröfu sína vísarstefnandi til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða D Ó M S O R Ð Stefndi, Alþjóða líftryggingafélagiðhf., greiði stefnanda, Rögnu Gunni Þórsdóttur, kr. 2.832.481, ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,frá 13. marz 2002 til greiðsludags. Þágreiði stefndi kr. 385.000 í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr.385.000, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 378/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júlí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 25. ágúst 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili setið í gæsluvarðhaldi um nokkurt skeið, fyrst á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 en frá 7. júní 2006 samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Þessi síðarnefnda heimild er eðli máls samkvæmt háð því að ekki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn máls og það sé síðan rekið með viðhlítandi hraða. Fram kemur í málinu að sóknaraðili bíður nú gagna sem hann hefur óskað eftir erlendis frá. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til föstudagsins 25. ágúst 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglunnar segir að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki meint stórfellt fíkniefnabrot. Lagt hafi verið hald á 15.227,90 g af amfetamíni og 10.283,05 g af hassi sem falin hafi verið í bifreið sem flutt hafi verið til landsins frá Rotterdam í Hollandi. Fíkniefnin hafi fundust við leit tollgæslu þann 3. apríl sl. Bifreiðin hafi verið flutt inn á nafni meints vitorðsmanns kærða, A. Lögregla hefði haft eftirlit með bifreiðinni frá því fíkniefnin fundust og hafi hljóðupptökubúnaði og gerviefnum verið komið fyrir í bifreiðinni og símar grunaðra hlustaðir. Bifreiðin hafi verið tollafgreidd og sótt nokkrum dögum síðar og flutt á bifreiðastæði við heimili nefnds A. B, C og kærði hafi sótt bifreiðina á umrætt bifreiðastæði að kvöldi 13. apríl sl. Þeir hafi flutt bifreiðina í verkstæðishúsnæði við D en verið handteknir skömmu síðar. Aðkoma á vettvangi og hljóðritað samtal við bifreiðina í húsnæðinu bendi eindregið til þess að kærði og samferðamenn hans hafi verið að móttaka efnin með því að fjarlægja þau úr bifreiðinni. Kærði neiti aðild að málinu að öðru leyti en því að hann kvaðst hafa haft vitneskju um að í bifreiðinni væru falin fíkniefni. Kærði kvaðst hafa boðist til að aðstoða við að flytja bifreiðina og koma henni í verkstæðishúsnæðið á D sem hann hafði til umráða. Sé nánar vísað til framburðarskýrslna kærða frá 21. apríl sl. og 2. og 11. maí sl. Kærði hafi ekki viljað greina frá nöfnum eða meintum verknaðarþáttum annarra sem tengjast málinu. Framburður kærða þyki ótrúverðugur þar sem hann þyki ekki vera í samræmi við framburð nefnds C, sbr. framburðarskýrslur hans frá 14., 19. og 28. apríl sl. og 10. maí sl. og framburðarskýrslu B frá 3. og 15. maí sl. Fyrir liggi að kærði og B þekkist frá fyrri tíð, kærði hafi sótt B á flugvöllinn sama dag og þeir hafi verið handteknir, farangur B hafi fundist á heimili kærða en fram hafi komið í framburðarskýrslum B frá 3. og 15. maí sl., að hann hafi komið hingað til lands gagngert í þeim tilgangi að sinna tilteknum erindrekstri hér á landi fyrir ónafngreinda sendendur fíkniefnanna. Kærði þyki vera undir sterkum rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti en hinir grunuðu hafi virst hafa skipt með sér verkum. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 14. apríl sl., nú síðast með dómi Hæstaréttar Íslands frá 7. f.m. í máli nr. 294/2006, þar sem almannahagsmunir hafi verið lagðir til grundvallar, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 291/2006. Rannsókn málsins sé ekki lokið en unnið sé að frekari gagnaöflun frá erlendum lögregluyfirvöldum í því skyni að upplýsa frekar um aðild og verknaðarþætti hinna grunuðu. Meint aðild kærða þyki mikil en hún sé að minnsta kosti talin tengjast móttöku fíkniefnanna hér á landi. Frekari rannsókn málsins kunni að leiða í ljós enn meiri aðild hans að málinu. Einnig sé lagt til grundvallar að um sé að ræða mjög mikið magn sterkra og hættulegra fíkniefna. Nær öruggt þyki að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hið meinta brot kærða þyki þannig mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almennings þyki þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sé til meðferðar en telja verði og reikna með að ef sakborningur, sem orðið hafi uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli lýkur með dómi þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu annarra sakborninga í sama máli sem setið hafa gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna sem og stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr.: 154/2006, 368/2005, 93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að dómi þegar legið hafi fyrir sterkur rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi á miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé ekki ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitund almennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir, að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 sé ekki fullnægt í því máli sem hér um ræði. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Með dómi Hæstaréttar frá 7. júní sl. í máli nr. 294/2006, var fallist á að fyrir hendi væri sterkur grunur um að kærði hefði framið brot sem að lögum geti varðað allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eins og í dóminum kemur fram er um að ræða skipulagða starfsemi sem lýtur að innflutningi á miklu magni fíkniefna og brotið talið þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Samkvæmt þessu verður að telja ótvírætt að skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála sé fullnægt til að gæsluvarðhaldi verði beitt eins og krafist er. Ber því að taka kröfuna til greina. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti áfram gæsluvarðhaldi, þó eigi lengur en til föstudagsins 25. ágúst 2006, kl. 16:00.
|
Mál nr. 686/2015
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Lagaskil
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni W um dómkvaðningu matsmanns til þess að svara nánar tilgreindum spurningum um efni gjaldþrotalaga New York-ríkis og gjaldþrotaréttar bandarískra alríkislaga. Snerist ágreiningur aðila einkum um það hvernig skýra bæri orðalagið „lög annars ríkis“ í síðari málslið n. liðar 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, var vísað til þess að ákvæðið fæli í sér undantekningu frá þeirri meginreglu að við skipti á lánastofnunum bæri að fylgja íslenskum lögum. Þá þyrfti að líta til tilurðar og tilgangs ákvæðisins, en af lögskýringargögnum mætti ráða að umrætt ákvæði hafi verið sett til þess að innleiða 1. mgr. 30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 2001/24/EB „með fullnægjandi hætti“. Dómurinn beitti því þrengjandi lögskýringu við túlkun ákvæðisins þannig að með orðalaginu „lög annars ríkis“ væri átt við lög annarra aðildarríkja að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Var því talið að matsgerð á grundvelli beiðni W yrði tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og var beiðni hans af þeim sökum hafnað.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2015, sem barst réttinum 8. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 19. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að umbeðin dómkvaðning fari fram.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar, auk málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Þar sem varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekki til umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 132/2008
|
Niðurfelling máls Málskostnaður
|
Mál B gegn M var fellt niður við munnlegan flutning þess fyrir Hæstarétti að kröfu B en með samþykki M. M krafðist greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar var vísað til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og með hliðsjón af umfangi málsins og að krafa um niðurfellingu málsins kom fram við lok munnlegs málflutnings fyrir Hæstarétti var M gert að greiða 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2008. Í áfrýjunarstefnu og greinargerð til Hæstaréttar krafðist hann þess að stefnda yrði dæmd til að greiða sér 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. apríl 2007 til greiðsludags. Þá krafðist hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Í greinargerð krafðist stefnda aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara lækkunar á kröfu áfrýjanda. Í báðum tilvikum krafðist hún greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti krafðist áfrýjandi þess að málið yrði fellt niður. Stefnda andmælti ekki kröfu, en hélt fast við kröfu um málskostnað fyrir Hæstarétti. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 2. mgr. 164. gr. og 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Með vísan til 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991, ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem í dómsorði greinir. Við ákvörðun um fjárhæð málskostnaðar er meðal annars litið til þess að krafa áfrýjanda um niðurfellingu málsins kom fram við lok munnlegs málflutnings fyrir Hæstarétti og að málið er viðamikið. Tekið er tillit til þess að hæstaréttarmálið nr. 133/2008 varðar ábyrgð á sömu kröfu og er um flest samkynja þessu máli, en sömu lögmenn flytja það mál. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjandi, Byko hf., greiði stefndu, Margréti Sigríði Jónsdóttur, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2007. Mál þetta, sem var dómtekið 28. nóvember sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Byko hf., Skemmuvegi 2a, Kópavogi gegn Margréti Sigríði Jónsdóttur, Vallabraut 6, Hvolsvelli, með stefnu birtri 22. mars 2007. Mál þetta var upphaflega einnig höfðað gegn Sigurjóni Jónssyni, Hólmgarði 54, Reykjavík, en við aðalmeðferð málsins féll stefnandi frá öllum kröfum á hendur honum. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 800.000 kr. ásamt dráttarvöxtum frá 17. apríl 2007 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefnda krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda en til vara lækkunar. Þá krefst stefnda málskostnaðar úr hendi stefnanda bæði í aðal- og varakröfu. Málavextir. Fyrirtækið Endurreisn verktakar ehf., hefur frá árinu 2003 verið í reikningi hjá Byko hf. Ágreiningslaust er í málinu að fyrirtækið tók út vörur og þjónustu hjá stefnanda frá desember 2005 til maí 2006 fyrir alls 4.565.024 kr. Stefnandi hefur fengið þrjár tryggingar vegna úttekta Endurreisnar verktaka ehf. hjá stefnanda. Í fyrsta lagi var lögð fram ábyrgðaryfirlýsing, dagsett 27. júní 2003, þeirra stefndu, Margrétar Sigríðar Jónsdóttur og Sigurjóns Jónssonar, að fjárhæð 800.000 kr. er mál þetta fjallar um. Í apríl 2004 var útbúin ábyrgðaryfirlýsing, að fjárhæð 3.000.000 kr. sbr. dómsmálið nr. E-2547/2007, en það er rekið vegna þeirrar yfirlýsingar. Þá var útbúið tryggingabréf að fjárhæð 3.000.000 kr. en til tryggingar greiðslu var sett að veði, fasteignin að Brekkulæk 4 í Reykjavík, en veðsali er Hekla Jósepsdóttir, eiginkona Hallgríms Einars Hannessonar, annars eiganda Endurreisnar verktaka ehf. Framlagðar tryggingar vegna viðskipta Endurreisnar verktaka ehf. við stefnanda voru því að höfuðstóli 6.800.000 kr. Þann 17. apríl 2007 greiddi Hekla Jósepsdóttir 3.858.006 kr. inná kröfu stefnanda, en stefnandi veitti ennfremur afslátt af kröfunni að fjárhæð 445.576 kr. Í mars 2006 tók Endurreisn verktakar ehf. að sér, sem undirverktaki, að setja upp innréttingar í eldhús, baðherbergi og svefnherbergi í fjölbýlishúsinu að Eskivöllum 1, Hafnarfirði. Stefnandi hefur ekki greitt fyrir það verk en ágreiningur er með aðilum vegna galla á verkinu. Hinn 28. apríl 2006 var stefndu sent innheimtubréf vegna skuldar samtals að fjárhæð 4.565.024 kr. auk vaxta og kostnaðar og tekið fram að til tryggingar skuldinni væru tryggingar samtals að fjárhæð 6.800.000 kr. Í ljósi þess að Endurreisn verktakar ehf. var með verk í vinnslu fyrir stefnanda urðu ekki frekari innheimtutilraunir að sinni. Hinn 20. júní 2006 gerðu Endurreisn verktakar ehf. stefnanda reikning samtals að fjárhæð 10.768.386 kr. vegna uppsetninga á innréttingunum á Eskivöllum 1. Eindagi reikningsins var 30. júní 2006. Reikningurinn fór í athugun hjá stefnanda en var ekki greiddur en stefnandi telur að miklir gallar séu á verkinu. Reikningurinn var mun hærri en upphaflega var samið um og teljur stefnda að það sé vegna þess að íbúðirnar hafi ekki verið í umsömdu ástandi og hafi það kallað á ýmis aukaverk. Hinn 13. september 2006 var stefnanda síðan sent innheimtubréf. Hinn 27. september 2006 var Endurreisn verktakar ehf. teknir til gjaldþrotaskipta. Hinn 15. desember 2006 sendi stefnandi kröfulýsingu vegna höfuðstólsins að fjárhæð 4.565.024 kr. og hinn 18. desember sama ár var send kröfulýsing vegna bótakröfu sem stefnandi telur sig eiga vegna tjóns er hann hafi orðið fyrir af hálfu Endurreisnar verktaka ehf. vegna verkefnisins að Eskivöllum. Hinn 12. apríl 2007 var stefna málsins lögð fram í Héraðsdómi Reykjavíkur. Hinn 17. apríl 2007 greiddi Hekla Jósepsdóttir stefnanda samtals 4.303.582 kr. vegna tryggingar sinnar. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að stefnda ásamt Sigurjóni Jónssyni hafi tekist á hendur sjálfskuldaábyrgð á öllum láns- og reikningsviðskiptum Endurreisnar verktakar ehf., alls að fjárhæð 800.000 kr. auk dráttarvaxta og alls innheimtukostnaðar, skv. ábyrgðaryfirlýsingu, dags. 27. júní 2003. Stefnt sé á grundvelli þessarar ábyrgðaryfirlýsingar þar sem skuld við stefnanda hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir. Stefnandi viðurkennir að hann hafi í mars 2006 samið við Endurreisn verktaka ehf. um uppsetningu á innréttingum í húsi við Eskivelli 1 í Hafnarfirði. Umsamið verð fyrir verkið hafi verið um það bil 2.900.000 kr. Vegna þessa verks hafi ekkert verið greitt, þar sem það hafi verið haldið verulegum göllum. Stefnandi hafnar þeirri málsástæðu stefndu að til geti komið skuldajöfnun vegna hins ógreidda verks og þeirrar kröfu er hann hefur uppi í málinu, þar sem þrotabúið eigi kröfuna, en ekki stefndu. Því sé um aðildarskort að ræða. Um lagarök vísar stefnandi meðal annars til laga um gjaldþrotaskipti og fleira nr. 21/1991, þ.e. 60. gr. 100. gr. 103.-105. gr., 116. gr. 122. gr. 124. gr. og 130. gr. Einnig er vísað til laga um meðferð einkamál nr. 91/1991 þ.e. 16. gr. 21. gr. 129-130. gr. Málsástæða og lagarök stefndu. Stefnda byggir á því að stefnandi eigi ekki kröfu á hendur henni. Krafa stefnanda vegna úttektanna sé greidd. Er það bæði með reikningi þeim er Endurreisn verktakar ehf. sendu stefnanda svo og greiðslu Heklu Jósefsdóttur hinn 17. apríl 2007. Í raun sé það stefnandi sem skuldi stefndu. Stefnda telur að heimilt hafi verið að skuldajafna reikningi einkahlutafélagsins við úttektir einkahlutafélagsins og stefnda ábyrgðist með ábyrgðaryfirlýsingunni. Stefnda telur að samið hafi verið um skuldajöfnuðinn og munnlegt samkomulag sé skuldbindandi fyrir stefnanda. Þá hafi fyrirsvarsmenn einkahlutafélagsins margoft einhliða lýst yfir skuldajöfnuði frá útgáfu reikningsins og þar til bú félagsins hafi verið til gjaldþrotaskipta. Stefnda telur að einkahlutafélagið hafi fengið verkið á Eskivöllum hjá stefnanda til að vinna upp í skuld sína hjá stefnanda. Stefnda heldur því fram að öll skilyrði skuldajafnaðar sé uppfyllt. Kröfurnar séu báðar um greiðslu peninga, þær séu gildar og hæfar til að mætast. Þá hafi Hekla Jósefsdóttir greitt stefnanda samtals 4.303.582 kr. Því telur stefnda ljóst að sú skuld sem ábyrgðaryfirlýsingin tekur til sé að fullu greidd. Ber því að sýkna stefndu af kröfu stefnanda. Til vara krefst stefnda þess að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og er byggt á sömu málsástæðu og fyrir sýknukröfunni. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu er vaxtakröfu stefnanda einnig mótmælt. Samkvæmt orðalagi ábyrgðaryfirlýsingarinnar tekur hún til skuldar allt að fjárhæð 800.000 kr. Þá tekur hún einnig til lögleyfðra vaxta og dráttarvaxta af þeirri fjárhæð ef til innheimtu kemur. Í kröfu stefnanda er vöxtum bætt ofan á viðskiptaskuld félagsins við stefnanda og stöðu þeirrar skuldar. Kröfu stefnanda um að bæta megi ofan á ábyrgðarfjárhæðina greiðslu vaxta og dráttarvaxta af viðskiptareikningnum fram að þeim tíma er ábyrgðaryfirlýsingin fór í innheimtu er mótmælt. Verður einungis gerð krafa um lögleyfða dráttarvexti af ábyrgðarfjárhæð að því leyti sem dómstóllinn fellst á þá kröfu frá þeim tíma sem ábyrgðin fór í innheimtu. Um lagarök fyrir sýknu er vísað til meginreglna verktakaréttar, kröfuréttar og gjaldþrotaréttar um rétt til skuldajöfnunar. Þá vísast til samningalaga nr. 7/1936 um réttar samningsefndir. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningslaust er í málinu að Endurreisn verktakar ehf. tók út vörur og þjónustu hjá stefnanda fyrir alls 4.565.024 kr. á tímabilinu desember 2005 til maí 2006. Vegna viðskiptanna tókust stefnda ásamt Sigurjóni Jónssyni á hendur sjálfskuldaábyrgð að fjárhæð 800.000 kr. Endurreisn verktakar ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 27. september 2006. Þá er ágreiningslaust að í mars 2006 samdi stefnandi við einkahlutafélagið um uppsetningu á innréttingum í íbúðir að Eskivöllum 1, Hafnarfirði. Ágreiningur er um endurgjald fyrir verkið en stefnandi taldi í upphafi að það hafi átt að vera um það bil 2.900.000 kr. (en nú 3.170.889) en stefnda telur að endurgjaldið hafi átt að vera rúmlega 3.800.000 kr. Fyrir liggur að stefnandi telur að verkið hafi verið gallað og hefur því sent skiptastjóra bótakröfu. Stefnda telur að íbúðirnar að Eskivöllum hafi ekki verið í umsömdu ástandi og hafi verkið því orðið mun dýrara. Eins og grundvöllur málsins er lagður í stefnu, þá er allur ágreiningur um ætlaða galla varðandi verkið að Eskivöllum 1 fyrir utan mál þetta. Þá er ágreiningslaust að stefnandi fékk reikning vegna vinnunnar að Eskivöllum í júní 2006. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort skilyrði séu fyrir skuldajöfnuði svo sem stefnda heldur fram. Eins og að framan greinir greiddi Hekla Jósepsdóttir hluta kröfunnar hinn 17. apríl sl. Vegna verksins að Eskivöllum 1 telur stefnandi að honum hafi borið að greiða um það bil 2.900.000 kr. Það hefur ekki verið greitt þrátt fyrir að reikningur hafi verið sendur 20. júní 2006 og innheimtubréf 13. september 2006. Fyrir liggur að með verki þessu fyrir stefnanda myndi félagið vinna upp í skuld sína. Eins og mál þetta liggur fyrir er það mat dómsins að skilyrðum skuldajafnaðar sé fullnægt. Skuldajöfnuðurinn átti sér stað áður en fyrirtækið var tekið til gjaldþrotaskipta. Þótt fyrir liggi að ágreiningur sé um hvort gallar séu á verkinu þá kemur það að mati dómsins ekki í veg fyrir það að kröfur stefnanda og Endurreisnar verktaka ehf. mættust. Með vísan til þessa var krafa stefnanda að höfuðstól 4.565.024 kr. að fullu greidd með því að Hekla Jósepsdóttir innti greiðslu sína af hendi 17. apríl sl. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til 1. gr. 130. gr. sömu laga ber stefnanda að greiða stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákvarðaður 150.000 kr. Ekki hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Ásgeir Jónsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Herdís Hallmarsdóttir hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefnda, Margrét Sigríður Jónsdóttir, er sýkn af kröfu stefnanda, Byko hf. Stefnandi greiði stefndu 150.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 62/2017
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni L um dómkvaðningu matsmanns til þess að meta nánar tiltekin atriði í tengslum við greiðslur ábyrgðaraðila Eftirlaunasjóðs starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Davíð Þór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 25. janúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 8. febrúar sama ár.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2017, þar sem tekin vartil greina krafa varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þessað beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns verði hafnað. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærðar úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, íslenska ríkið, greiði varnaraðila,Lífeyrissjóði bankamanna, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. janúar 2017IMál þetta var þingfest 30. september 2016 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 22. nóvember s.á. Sóknaraðili, Lífeyrissjóðurbankamanna, Skipholti 50B, Reykjavík, krefst þess að dómkvaddur verði einnhæfur, sérfróður og óvilhallur matsmaður til að meta tiltekin atriði í tengslumvið greiðslur ábyrgðaraðila Eftirlaunasjóðs starfsmanna Landsbankans ogSeðlabankans (nú Lífeyrissjóðs bankamanna) vegna samkomulags frá árinu 1997 umuppgjör ábyrgðar þeirra á skuldbindingum lífeyrissjóðsins miðað við þágildandireglugerð lífeyrissjóðsins, ef uppgjörið hefði miðast við upplýsingar umraunþróun tiltekinna tryggingafræðilegra forsendna. Þá er krafist málskostnaðarúr hendi varnaraðila. Af hálfu varnaraðilanna íslenskaríkisins, Arnarhvoli, Reykjavík og Landsvaka ehf., Hafnarstræti 5, Reykjavík,er þess krafist að matsbeiðni verði hafnað. Af hálfu Landsvaka ehf. erjafnframt krafist málskostnaðar eða ómaksþóknunar. Af hálfu varnaraðilanna Landsbankanshf., Austurstræti 11, Reykjavík, Valitors hf., Daltúni 3, Hafnarfirði ogReiknistofu bankanna, Katrínartúni 2, Reykjavík, er því ekki mótmælt að umbeðiðmat fari fram, þ.e. þessir varnaraðilar taka ekki afstöðu til beiðninnar enlögðu þó fram bókun hvað hana varðar við meðferð málsins. Í öllum tilvikum erkrafist ómaksþóknunar eða málskostnaðar. Varnaraðilinn, Seðlabanki, Íslands,Kalkofnsvegi 1, Reykjavík, fellst á að mat fari fram. Af hálfu varnaraðila, Samtakastarfsmanna fjármálafyrirtækja, Nethyl 2, Reykjavik, var ekki sótt þing. IIEfni matsbeiðni Í matsbeiðni kemur fram aðstarfsemi sóknaraðila hafi verið komið ámeð reglugerð sem sett hafi verið af bankaráði Landsbanka Íslands í desember1928. Síðar hafi nafni hans verið breytt í Lífeyrissjóð bankamanna. Hlutverklífeyrissjóðsins sé að sjá starfsmönnum aðildarfyrirtækja hans, eftirlifandimökum þeirra og börnum fyrir lífeyri samkvæmt ákvæðum samþykkta hans. Fráupphafi og til 31. desember 1997 hafi samþykktir lífeyrisjóðsins mælt fyrir umábyrgð aðildarfyrirtækja á skuldbindingum sjóðsins. Vegna áforma stjórnvalda um að breytarekstrarformi Landsbankans úr ríkisviðskiptabanka í hlutafélagsbanka hafibankaráð Landsbankans skipað nefnd um lífeyrismál í október 1995. Meðsamkomulagi um breytingar á samþykktunum, sem tekið hafi gildi með nýrrireglugerð 1. janúar 1998, hafi verið fellt niður ákvæði um ábyrgðaðildarfyrirtækja sjóðsins á skuldbindingum hans. Þessu til viðbótar hafi framlagaðildarfyrirtækja í heildariðgjaldi skv. II. kafla reglugerðarinnar hækkað tilað standa undir réttindum þáverandi sjóðfélaga til framtíðar samkvæmt nýrrireglugerð. Markmið lífeyrissjóðsins og aðildarfyrirtækja með samkomulaginu ogbreytingum á reglugerð sjóðsins hafi verið að eftir uppgjörsgreiðslu vegnaábyrgðarskuldbindingar myndu eignir sjóðsins duga fyrir áföllnumskuldbindingum. Áttu þáverandi sjóðfélagar, sem heild, að vera jafnsettir ogfyrir reglugerðarbreytinguna. Framangreint samkomulag um uppgjör áábyrgð aðildarfyrirtækja á áföllnum skuldbindingum lífeyrissjóðsins hafibyggst á tilteknum tryggingafræðilegum forsendum, sem hafi verið tilgreindar ítillögu að nýjum samþykktum í viðauka undir heitinu „samkomulag um uppgjör áskuldbindingum aðildarfyrirtækja“. Þar segi að eftir gildistöku reglugerðarinnarskuli ábyrgðaraðilar gera upp skuld sína við sjóðinn samkvæmttryggingafræðilegu mati miðað við 31. desember 1997. Þá hafi verið settar fram„þær tryggingafræðilegu forsendur sem miða skal við uppgjör á skuldbindingumábyrgðaraðila (og kostnaði við lífeyriskerfið)“. Á árinu 1998, hafi veriðframkvæmt tryggingafræðilegt mat samkvæmt framangreindum forsendum og hafiábyrgðaraðilar greitt í samræmi við það. Matsbeiðandi vísar til þess að meðreglugerðinni sem tekið hafi gildi 1. janúar 1998 hafi lífeyrissjóðnum veriðskipt í tvær aðskildar og sjálfstæðar deildir. Annars vegar svokallaðaHlutfallsdeild fyrir starfsmenn sem hafi hafið störf fyrir 1. janúar 1998 ogsjóðfélaga sem við breytinguna hafi verið hættir störfum fyrir aðildarfyrirtækin,en þeirri deild hafi verið ætlað að veita svipuð réttindi og samkvæmt eldrireglugerð. Hins vegar svokallaða Stigadeild fyrir starfsmenn sem hafi hafiðstörf eftir gildistöku breytingarinnar, en þar sé grundvöllur lífeyrisréttindabyggður á stigaútreikningi á greiddum iðgjöldum. Nokkrum árum eftirofangreinda reglugerðarbreytingu hafi tryggingafræðileg staðaHlutfallsdeildar lífeyrissjóðsins verið orðin neikvæð og í lok árs 2004 hafihún verið neikvæð um 11,8%. Þar sem ekki hafi náðst samkomulag viðaðildarfyrirtækin um viðbótargreiðslu, hafi lífeyrissjóðurinn höfðað, í júní2005, mál á hendur Landsbanka Íslands hf. og íslenska ríkinu, til vara. Í lokárs 2006 hafi náðst samkomulag á milli lífeyrissjóðsins og aðildarfyrirtækjannaá grundvelli viljayfirlýsingar aðila frá júlí sama ár og samþykkissjóðfélagafundar Hlutfallsdeildar. Hafi aðildarfyrirtækin samþykkt að greiðalífeyrissjóðnum tiltekna fjárhæð vegna launaþróunar frá gerð samkomulagsins1997, skuldbinda sig til að greiða í framtíðinni beint til Hlutfallsdeildarkostnað vegna launahækkana umfram kjarasamninga sem hafi leitt til aukningarskuldbindinga sjóðsins og taka þátt í rekstrarkostnaði sjóðsins með árlegumgreiðslum. Í samkomulaginu frá 2006 hafi komið fram að aðildarfyrirtækinviðurkenndu ekki greiðsluskyldu né að brostnar forsendur væru fyrir þeim útreikningumsem hafi legið til grundvallar uppgjöri við sjóðinn við brottfall ábyrgðarfyrirtækjanna á skuldbindingum sjóðsins í ársbyrjun 1998. Enn fremur að lífeyrissjóðurinnfélli frá málarekstri fyrir dómstólum, allri aðild að málarekstri og frekarikröfum á hendur aðildarfyrirtækjum tengdum forsendum og skuldbindingum aðildarfyrirtækjanna.Sóknaraðili telur hins vegar að það ákvæði hafi ekki verið í samræmi við samþykktsjóðfélagafundar Hlutfallsdeildar sem bundið var við þær forsendur sem samkomulagiðfrá 2006 hafi tekið til, þ.e. vegna launahækkana og rekstrarkostnaðar. Ásíðustu árum hafi tryggingafræðileg staða deildarinnar farið versnandi. Íúttekt m.v. lok árs 2013 hafi tryggingafræðileg staða deildarinnar verið orðinneikvæð um 9,7%. Þar sem hún sé lokuð nýjum sjóðfélögum megi búast við auknumhalla að öðru óbreyttu. Sóknaraðili telur einsýnt að forsendursamkomulagsins frá 1997 og reglugerðarbreytingarinnar, um uppgjör ábyrgðaraðildarfyrirtækjanna, hafi brostið og samkomulagið verið ósanngjarnt. Þaðsama eigi við um forsendur nauðsynlegs framlags aðildarfyrirtækja afheildariðgjaldi til að tryggja framtíðarréttindi þáverandi sjóðfélaga ílífeyrissjóðnum. Á sjóðfélagafundi í október 2015 hafi verið samþykkt að leitaeftir viðræðum við aðildarfyrirtækin um leiðréttingu á þeim forsendubresti semsjóðfélagar hefðu orðið fyrir. Í kjölfar fundarins hafi matsbeiðandi kannað,meðal stærstu aðildarfyrirtækjanna, hvort grundvöllur væri til samkomulagsvegna málsins. Sú málaleitan hafi ekki leitt til árangurs. Þessu til viðbótarhafi verið óskað eftir afstöðu fjármálaráðherra til þess hvort vilji væritil viðræðna í ljósi ákvæða laga nr. 50/1997, en ekkert svar hafi borist. Sóknaraðili kveðst með matsbeiðniþessari leita sönnunar á fjárhagslegu umfangi framangreindrar röskunar tilþess að staðreyna og sanna atvik að baki kröfu á hendur matsþolum. Í matbeiðni er nánar gerð grein fyrirhverja málið varði að lögum. Sóknaraðili óskar að dómkvaddurmatsmaður láti í té rökstudda og skriflega matsgerð um neðangreindarmatsspurningar sem verði sundurliðuð eftir því sem kostur er. Hver hefði orðið heildargreiðsla ábyrgðaraðila Eftirlaunasjóðs Starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans (nú Lífeyrissjóðs bankamanna) vegna samkomulags frá árinu 1997 um uppgjör ábyrgðar þeirra á skuldbindingum lífeyrissjóðsins miðað við þágildandi reglugerð lífeyrissjóðsins, ef uppgjörið hefði miðast við upplýsingar um raunþróun neðangreindra tryggingafræðilegra forsenda til 31. desember 2015 á verðlagi þann 31. desember 1997? Ávöxtun. Almennar launahækkanir.Aldursbundnar launahækkanir á starfstíma.Aldur við töku eftirlauna.Notkun svokallaðrar 95 ára reglu.Dánarlíkur.Örorkulíkur.Giftingarlíkur.Hver væri fjárhæð niðurstöðu spurningar 1 á verðlagi miðað við 31. desember 2015 bæði miðað við breytingu verðlags og breytingu kaupgjalds?Hver væri fjárhæð heildargreiðslu, sem innt var af hendi við uppgjör ábyrgðaraðila á skuldbindingum Eftirlaunasjóðs Starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans (nú Lífeyrissjóðs bankamanna) vegna áðurnefnds samkomulags frá árinu 1997 reiknuð til verðlags þann 31. desember 2015, bæði miðað við breytingu verðlags og kaupgjalds?Hver er fjárhæð þeirra greiðslna sem greiddar hafa verið til Lífeyrissjóðs bankamanna vegna launabreytinga á grundvelli samkomulags lífeyrissjóðsins við aðildarfyrirtæki frá 2006 reiknuð til verðlags þann 31. desember 2015, bæði miðað við breytingu verðlags og kaupgjalds?Hvert hefði reiknast nauðsynlegt heildariðgjald til að mæta framtíðarskuldbindingum Lífeyrissjóðs bankamanna miðað við réttindaákvæði II. kafla reglugerðar þeirrar sem tók gildi 1. janúar 1998 miðað við niðurstöðu um raunþróun tryggingafræðilegra forsendna samkvæmt spurningu 1?Hver er mismunur á verðmæti heildariðgjalds reiknað samkvæmt niðurstöðu við spurningu 5 og verðmætis 18,4% heildariðgjalds, sem var ákveðið í II. kafla reglugerðar sem tók gildi 1. janúar 1998, reiknuð á verðlagi 31. desember 2015 miðað við breytingu bæði verðlags og kaupgjalds? Um lagarök, fyrir beiðni sinni, vísar sóknaraðili til XII. kafla, sbr. IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður varnaraðila Af hálfu íslenska ríkisins, er þess krafist að matsbeiðni verði hafnað með vísan til 3. mgr. 46. gr., 2. mgr. 60. gr. og 1. mgr. 77. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Vísar hann til þess að með samþykkt laga nr. 50/1997 hafi verið ákveðið að hlutafélag tæki yfir rekstur ríkisbankans Landsbanka Íslands og hafi yfirtakan skv. 1. mgr. 3. gr. laganna verið miðuð við 1. janúar 1998. Í athugasemdum þess frumvarps sem varð að lögunum hafi verið gert ráð fyrir að ábyrgð bankans á skuldbindingum Eftirlaunasjóðs starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans (forvera matsbeiðanda) yrði felld niður en þess í stað myndi bankinn gefa út eða afhenda skuldabréf til eftirlaunasjóðsins. Hafi uppgjörið náð að ganga fyrir yfirtökuna og ríkisábyrgð á skuldbindingum bankans gagnvart sjóðnum fallið niður því samhliða. Aftur á móti hafi íslenska ríkið gengist í ábyrgð á þeim skuldbindingum sem bankinn hafi tekið á sig með útgáfu skuldabréfsins. Þótt löggjafinn hafi gert ráð fyrir því að ábyrgð ríkisbankans á skuldbindingum sjóðsins yrði felld niður í kjölfar uppgjörsins hafi sú tilhögun ekki verið ákveðin einhliða af hálfu ríkisvaldsins heldur hafi hún verið samþykkt af aðildarfyrirtækjum eftirlaunasjóðsins, þ. á m. Seðlabanka Íslands og Landsbanka Íslands, og afgreidd á fundi sjóðfélaga 19. júní 1997, sbr. reglugerð nr. 669/1997. Varnaraðili bendir á að fyrirliggjandi matsbeiðni sé lögð fram í nafni sjóðsins en ekki í þágu tiltekinna sjóðfélaga sem telja að ekki hafi verið gætt settra reglna á fundinum 19. júní 1997. Fyrir liggi að ákveðnir hópar sjóðfélaga hafi frá öndverðu ekki verið hlynntir breytingunum með vísan til þess að með ábyrgð aðildarfyrirtækjanna á lífeyrisskuldbindingum væru sjóðfélagar öryggir um að aldrei kæmi til skerðingar lífeyris. Sé því vandséð að sjóðfélagar eigi sömu hagsmuna að gæta af þeim málatilbúnaði sem lýst er í matsbeiðni. Þar af leiðandi verði ekki ráðið að matsbeiðandi uppfylli skilyrði 1. mgr. 77. gr. laga um meðferð einkamála um lögvarða hagsmuni. Varnaraðili bendir á að það hvort ábyrgðin sé enn í gildi eða hvort forsendur fyrir afnámi hennar hafi brostið varði sitt hvora hliðina á sama peningnum. Hvergi í matsbeiðninni sé gerð tilraun til að útskýra hver tilgangurinn með því að afnema ábyrgðina hafi verið ef aðildarfyrirtækin hafa eftir sem áður borið hallann af neikvæðri þróun umræddra forsendna. Sá hópur sjóðfélaga sem hafi verið mótfallinn breytingunum hafi gert ráð fyrir að komið gæti til skerðingar á lífeyri ef ábyrgðin yrði afnumin. Dómari leggi á grundvelli lagaþekkingar sinnar mat á hvort ábyrgð aðildarfyrirtækjanna sé enn í gildi og sé ekki á færi matsmanns að fjalla um það, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga um meðferð einkamála. Þá vísar varnaraðili til þess að í lagasetningu hafi verið gengið út frá því að sóknaraðili njóti ekki bankaábyrgðar á skuldbindingum sínum og vísar í því sambandi sérstaklega til lagabreytinga sem gerðar voru með lögum nr. 167/2006, um breytingar á lagaákvæðum um lífeyrissjóði. Tilgangur þeirra breytinga hafi öðrum þræði verið að gera sóknaraðila mögulegt og í raun skylt að breyta samþykktum sínum í samræmi við 2. mgr. 39. gr. laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997. Að lokum vísar varnaraðili til þess að ekki sé með fullnægjandi hætti gerð grein fyrir hvernig matsbeiðnin varðar ríkissjóð að lögum. Þannig verði ekki séð að fulltrúi ríkissjóðs hafi átt aðkomu að samkomulaginu frá 18. desember 2006 sem vísað er til í matsbeiðninni. Einnig sé vandséð hvernig sóknaraðili telur að ábyrgð ríkissjóðs á grundvelli 11. gr. laga nr. 50/1997 eigi að rakna við enda þótt hann telji nú að forsendur þeirrar tilhögunar sem sjóðfélagar samþykktu á fundinum 19. júní 1997 séu brostnar. Þá sé óljóst hvernig lífeyrisskuldbindingar fyrrverandi bankastjóra Landsbanka Íslands og ábyrgð íslenska ríkisins vegna þeirra tengist málefnum sjóðsins. Af hálfu Landsvaka ehf. er á því byggt að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af dómkvaðningunni að því er varnaraðilann snerti, sbr. 77. gr. laga um meðferð einkamála. Varnaraðili mótmælir málatilbúnaði sóknaraðila, málsatvikalýsingu, öllum málsástæðum og lagarökum. Telur varnaraðili að sóknaraðili hafi með háttsemi sinni viðurkennt að hann geti enga kröfu átt á hendur honum. Á árinu 2005 hafi sóknaraðili gert kröfur á hendur nokkrum af varnaraðilum og höfðað síðan dómsmál á hendur þeim, vegna samkomulagsins frá árinu 1998 um breytingar á samþykktum matsbeiðanda sem tekið hafi gildi með nýrri reglugerð 1. janúar 1998, en þá hafi verið fellt niður ákvæði um ábyrgð aðildarfyrirtækja lífeyrissjóðsins á skuldbindingum hans. Þau aðildarfyrirtæki (sem séu jafnframt varnaraðilar í þessu matsmáli), sem kröfum hafi þá verið beint gegn í dómsmálinu, hafi fallist á að greiða, án viðurkenningar, ákveðna fjárhæð til sjóðsins til þess að ljúka málinu. Engum kröfum hafi að þessu leyti verið beint að varnaraðila. Í því hafi falist ótvíræð viðurkenning sóknaraðila í reynd á að hann hafi talið sig á þessum tíma, þ.e. þegar árið 2005, enga kröfu geta átt á hendur varnaraðila vegna forsendna sem tengdust skuldbindingum aðildarfyrirtækja. Í samkomulagi sem gert hafi verið árið 2006 vegna dómsmálsins hafi sóknaraðili fallið frá allri aðild að málarekstri og öllum frekari kröfum á hendur aðildarfyrirtækjum tengdum forsendum og skuldbindingum aðildarfyrirtækja. Hvað sem framangreindu líði telur varnaraðili að meint krafa matsbeiðanda á hendur varnaraðila sé fyrir löngu fyrnd eða a.m.k. fallin niður fyrir tómlæti. Að lokum vísar varnaraðili til þess að dómkvaðningin fari gegn skýru banni 1. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., við því að höfða mál á hendur þrotabúi. Varnaraðili sé í slitum eftir þeim reglum sem gilda um slit á fjármálafyrirtækjum. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, fari um slitin eftir XII. kafla laganna, ásamt síðari breytingum, sbr. og þar tilvísuð ákvæði laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Héraðsdómur Reykjavíkur hafi mælti fyrir um slitin með úrskurði upp kveðnum 28. nóvember 2013. Innköllun til skuldheimtumanna hafi verið birt 19. desember 2013 og 2. janúar 2014 í Lögbirtingablaðinu og kröfulýsingarfrestur hafi runnið út 19. mars 2014. Sóknaraðili hafi engum kröfum lýst á hendur varnaraðila. Ákvæði um bann við því að höfða mál á hendur þrotamanni gilda við slitameðferð fjármálafyrirtækja. Heimild laga nr. 91/1991 til þess að dómkveðja matsmenn án tengsla við dómsmál sé sérstök undantekningarheimild til þess að afla sönnunargagna án þess að dómsmál hafi verið höfðað. Sóknaraðili geti hvorki komist fram hjá reglum um bann við því að höfða dómsmál á hendur varnaraðila, sem sé í slitameðferð, né reglum um kröfulýsingar á hendur þrotabúi með því að beiðast dómkvaðningar matsmanna eftir þessum undantekningarreglum laga um meðferð einkamála. Niðurstaða Því hefur margsinnis verið slegið föstu í dómaframkvæmd að aðilar eigi, samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, rétt á því að afla þeirra sönnunargagna sem þeir telja málstað sínum til framdráttar. Almennt sé það hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að takmarka þann rétt. Af þeim sökum ber dómara jafnan að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann eða matsmenn nema skilyrði 2.málsliðar 1. mgr. 61. gr. laganna séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði sem dómari telur bersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, matsbeiðnin lúti að atriðum sem dómara beri sjálfum að leggja mat á en ekki sérfróðum matsmönnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. og 1.málslið 1. mgr. 61. gr. laganna. Eins og rakið hefur verið hefur sóknaraðili krafist dómkvaðningar matsmanns til að meta tiltekin atriði í tengslum við greiðslur ábyrgðaraðila Eftirlaunasjóðs starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans (nú Lífeyrissjóðs bankamanna) vegna samkomulags frá árinu 1997 um uppgjör ábyrgðar þeirra á skuldbindingum lífeyrissjóðsins miðað við þágildandi reglugerð lífeyrissjóðsins, ef uppgjörið hefði miðast við upplýsingar um raunþróun tiltekinna tryggingafræðilegra forsendna. Sóknaraðili telur að forsendur um uppgjör ábyrgðar hafi brostið og samkomulagið verið ósanngjarnt. Kveðst hann með matsbeiðninni ætla að leita sönnunar á fjárhagslegu umfangi framangreindrar röskunar til þess að staðreyna og sanna atvik að baki kröfu á hendur varnaraðilum í þeim tilgangi að undirbyggja dómsmál. Fyrir liggur að sóknaraðili var aðili að samkomulaginu og á því lögvarðra hagsmuna að gæta hvað það varðar. Tveir af sjö varnaraðilum mótmæla kröfunni, þ.e. íslenska ríkið og Landsvaki ehf., en umrætt félag var tekið til slitameðferðar, með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 28. nóvember 2013, á grundvelli XII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 2. mgr. 10. gr. sömu laga. Fer um skiptin eftir XII. kafla laganna, sbr. og þar tilvísuð ákvæði laga nr. 21/1991, skv. lögum nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Slitastjórn félagsins gaf út innköllun til skuldheimtumanna og rann kröfulýsingarfrestur út 19. mars 2014. Óumdeilt er að sóknaraðili lýsti ekki kröfu á hendur þessum varnaraðila. Varnaraðilinn telur að af þessu leiði að ekki sé unnt að höfða mál á hendur félagi í slitameðferð. Við skýringu á því hvað átt er við með höfðun dómsmáls samkvæmt 116.gr. verður að mati dómsins að líta til 93.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þarsegir að mál teljist höfðað þegar stefna er birt eða árituð um viðtöku samrits hennar eða stefndi mætir að öðrum kosti fyrir dómi þar sem stefnandi afhendir honum samrit stefnu og þingfestir mál. Með hliðsjónafþessu er ekki unnt að fallast á að dómsmál sé höfðað í skilningi 116.gr. laga nr.21/1991 þegar beiðst er dómkvaðningar matsmanna á grundvelli heimildar í XII.kaflasömu laga. Varnaraðilinn, íslenska ríkið, vísar til þess að sóknaraðili eigi ekki aðild að matsmálinu heldur einstaka sjóðfélagar. Að mati dómsins er til þess að líta að sóknaraðili, en ekki einstaka sjóðfélagar, áttu aðild að samkomulagi um uppgjör 1997 og fer sóknaraðili með hagsmuni þeirra. Verður því ekki fallist á að sóknaraðili sé ekki réttur aðili til að setja fram beiðnina.Dómurinn getur ekki fallist á þá málsástæðu varnaraðilans íslenska ríkisins að spurningar til matsmanns feli í sér mat á atriðum sem einungis heyri undir dómstóla, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991. Þvert á móti verður ekki annað ráðið en spurningarnar feli flestar í sér mat á atriðum sem krefjast annarrar sérfræðilegrar þekkingar en almennrar þekkingar og lagaþekkingar. Þá er til þess að líta að matsgerð bindur ekki hendur dómara við úrlausn máls, sbr. 1. mgr. 44. gr. laganna, heldur ber dómara að leggja mat á gildi hennar. Þannig væri ekki með sérfræðilegu áliti lagt í hendur dómkvadds manns það sönnunarmat sem dómari fer með að lögum. Aðrar málsástæður varnaraðila varða efnisatriði málsins sem munu koma til skoðunar við hugsanlega efnisúrlausn þess. Er það ekki hlutverk dómara matsmáls þessa að taka afstöðu til þessara efnisvarna varnaraðila sem lúta beint að sakarefni málsins. Í ljósi alls framangreinds verður ekki séð að skilyrði séu fyrir því að meina sóknaraðila að fá dómkvaddan matsmann til þess að meta þau atriði sem hann óskar eftir, enda ber hann sjálfur kostnað af matsgerðinni og áhættu af því hvort hún komi honum að notum. Ber því að fallast á dómkvaðningu matsmanns til að svara þeim spurningum sem greinir í matsbeiðni. Með hliðsjón af niðurstöðu málsins verður varnaraðilunum, íslenska ríkinu og Landsvaka ehf., með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, gert að greiða sóknaraðila málskostnað eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þá verður sóknaraðila, með vísan til 4. mgr. 79. gr. sömu laga, gert að greiða varnaraðilunum, Landsbankanum hf., Valitor hf. og Reiknistofu bankanna, ómaksþóknun, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Með hliðsjón af málatilbúnaði þeirra og niðurstöðu málsins, eru ekki efni til að úrskurða þeim málskostnað. Við uppkvaðningu úrskurðar þessa var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. Ú R S K U R Ð A R O R Ð :Fallist er á beiðni sóknaraðila, Lífeyrissjóðs bankamanna, 9. ágúst 2016, um dómkvaðningu matsmanns til þess að meta tiltekin atriði í tengslum við greiðslur ábyrgðaraðila Eftirlaunasjóðs starfsmanna Landsbankans og Seðlabankans eins og nánar greinir í matsbeiðni.Varnaraðilarnir, íslenska ríkið og Landsvaki ehf., greiði sóknaraðila hvor um sig 250.000 kr. í málskostnað.Sóknaraðili greiði varnaraðilunum, Landsbankanum hf., Valitor hf. ogReiknistofu bankanna, hverjum fyrir sig 124.000 kr. í ómaksþóknun.
|
Mál nr. 797/2015
|
Líkamsárás Hótanir Skilorð Skaðabætur
|
X var sakfelldur fyrir brot gegn 217. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa annars vegar dregið eiginkonu sína A inn á baðherbergi heimilis þeirra, reynt að ýta höfði hennar ofan í klósett, hótað henni með hníf og kastað honum á eftir henni er hún flýði út af heimili þeirra og hins vegar veist að A með ofbeldi og hótunum inni í hjónaherbergi þeirra þar sem hún lá með ungan son þeirra. Var X metið til refsiþyngingar að hann hefði ráðist að eiginkonu sinni á grófan hátt á heimili þeirra og ætti hann sér engar málsbætur. Á hinn bóginn var litið til þess að óútskýrður dráttur hafði orðið á rannsókn málsins. Samkvæmt þessu og með vísan til 1. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr., 3. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga var refsing X ákveðin fangelsi í sex mánuði en fullnustu þriggja mánaða refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var honum gert að greiða A 700.000 krónur í miskabætur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. nóvember 2015 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsingákærða verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Brotaþoli, A, krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 900.000krónur með sömu vöxtum og dæmdir voru í héraði.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellinguákærða, heimfærslu brota hans til refsiákvæða og sakarkostnað. Til þyngingar refsingar ákærða horfir að hann veittist að eiginkonu sinniá grófan hátt á heimili þeirra og á hann sér engar málsbætur. Samkvæmt þessu ogmeð vísan til 1. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, 3. mgr. sömu greinar og 77. gr. laganna er refsing ákærða ákveðinfangelsi í sex mánuði. Í ljósi þess dráttar sem varð á rannsókn málsins og ekkihefur verið skýrður, verður refsing hans bundin skilorði að hluta eins og ídómsorði greinir.Í ljósi atvika málsins verða miskabætur til handa brotaþola ákveðnar700.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, semákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í sex mánuði, en fresta skalfullnustu þriggja mánaða refsingarinnar og sá hluti hennar falla niður aðliðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa að telja, haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði greiði A 700.000 krónur með vöxtum eins ogdæmdir voru í héraði.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu veraóröskuð.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 736.027 krónur,þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonarhæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, GrímsSigurðarsonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. október 2015.Árið 2015, miðvikudaginn 28.október, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu viðLækjartorg af Guðjóni St. Marteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinunr. S-42/2015: Ákæruvaldið gegn X en málið var dómtekið 1. þ.m. Máliðer höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 14. janúar 2015, á hendur: ,,X, kennitala [...], [...], [...],fyrir eftirtalinhegningarlagabrot gagnvart A, þáverandi eignkonu hans og barnsmóður og brotgegn barnaverndarlögum gagnvart B, syni þeirra, á heimili þeirra að [...],[...], svo sem hér greinir. I.Fyrir líkamsárás og hótanir, meðþví að hafa í ágústmánuði árið 2012, dregið A inn á baðherbergi heimilisþeirra, þar sem ákærði reyndi að ýta höfði hennar ofan í klósett og fyrir aðhafa jafnframt ógnað henni með hnífi og loks fyrir að hafa kastað hnífi á eftirhenni er hún flýði út af heimili þeirra og leitaði ásjár nágranna. Telst háttsemi ákærða varða við217. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. II.Fyrir líkamsárás og hótanirgagnvart A og brot gegn barnaverndarlögum gagnvart B, aðfaranótt fimmtudagsins15. ágúst 2013 með því að hafa veist að A inni í hjónaherbergi þeirra þar semhún lá með B, kt. [...], hjá sér í rúminu, en ákærði sparkaði í andlit hennarog læri og sló hana einnig í andlit og í maga. Þá hótaði ákærði henni með þvíað leggja hníf að hálsi hennar og segjast ætla að skera höfuð hennar af gerðihún eitthvað rangt. Með framangreindri háttsemibeitti ákærði son sinn ógnunum og sýndi honum yfirgang og ruddalegtathæfi. Afleiðingar árásar ákærða á A urðu þær, að hún hlaut tognun íhálshrygg, bólgu og eymsli á kinn og kinnbeini, mar á vinstra herðablaði ogþreifieymsli á læri. Telstþessi háttsemi varða við 217. gr. og 233. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 og við 1. og 3. mgr. 99. gr barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa:Af hálfu A, kt. [...], er þesskrafðist að ákærði verði dæmdur til að greiða brotaþola skaða- og miskabætur aðfjárhæð kr. 900.000 með vöxtum skv. 8. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr., laga um vextiog verðtryggingu nr. 38/2001 frá 13. júní 2012 og þar til mánuður er liðinn frábirtingu skaðabótakröfu, en síðan með dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr.,sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.“ Undirdómsmeðferð málsins var fallið frá þeim hluta II. kafla ákæru er varðar brotgegn barnaverndarlögum og til samræmis var því fallið frá tilvísun íbarnaverndarlög nr. 80/2002 í ákæru.Verjandi ákærða krefst aðallegasýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Til vara er krafist vægusturefsingar sem lög leyfa og að bótakrafa sæti lækkun. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins. ÁkæruliðurI Ákærðineitar sök hann kvað þau A, þáverandi eiginkona hans, hafa deilt þennan dag enA hafi verið að baða son þeirra en beitt hann harðræði, hún hafi barið hann ogákærði hafi reynt að grípa inn í. Upp úr þessu hófst rifrildi milli þeirra.Ákærði lýsti því að þau A hefðu rifist nánast stöðugt í heila viku enágreiningur þeirra varðaði vilja A til að senda peninga sem þau ekki áttu til[...] og þau hafi rifist vegna þessa. A hefði verið æst og reið og hún hefðitekið reiði sína út á syni þeirra. Ákærði kvað ekkert af því sem lýst er íþessum ákærulið hafa átt sér stað. Ákærða var gerð grein fyrir vitnisburði Ameðal annars um að ákærði hefði kastað hnífi á eftir henni greint sinn. Ákærðikvað þetta ekki hafa átt sér stað. Hann hafi aldrei gripið til hnífs í þessariatburðarás. Ákærði bar við skýrslutöku hjálögreglu hinn 16. september 2014 að eiginkona hans hefði farið íKvennaathvarfið en skilið eftir bréf þar sem segir meðal annars að hún njótiaðstoðar móður sinnar og ætla að skapa sér sitt eigið líf. Spurður um ástæðuþess að eiginkona hans fór í Kvennaathvarfið og dvaldi þar samkvæmt gögnummálsins og vitnisburði dagana 8. til 27. ágúst 2012 kvaðst hann ekki hafa vitaðhvert hún fór þennan dag en hún hafi verið farin af heimilinu er hann kom heimúr vinnu og hann hafi ekki vitað hvert hún fór. Þetta hafi verið degi eftirrifrildi þeirra sem ákærði lýsti að framan. Aðspurður kvaðst hann ekki hafavitað um dvöl konunnar í Kvennaathvarfinu. Hann lýsti leit að henni og að hannhefði athugað börn þeirra í leikskóla. Ákærði kvað tengdamóður sína hafa búið áheimilinu á þessum tíma og hún hafi verið heima er rifrildið sem lýst var aðframan átti sér stað. Vitnið A kvaðst ekki muna atvikfrá þessum tíma í smáatriðum en þessi atburður hefði átt sér stað í ágúst 2012.Hún kvað þau ákærða hafa rifist, ákærði hefði rifið í hár hennar og reynt aðþrýsta höfði hennar ofan í salernisskál en ákærði hefði dregið hana á hárinu úrholinu og inn á baðherbergið. Ákærði hefði rifið í föt hennar og hún ekkikomist frá honum enda ákærði mun sterkari en hún. Hún kvaðst ekki muna alvegröð atvika frá þessum tíma. Hún kvað ákærða hafa farið inn í eldhúsið eftiratburðina á snyrtingunni. Þar hafi hann sótt hníf og kom að henni á baðherberginu.Er hún sá hnífinn varð hún hrædd, öskraði upp og hljóp út. Hún kvaðst hafaorðið mjög hrædd enda hnífurinn ekki venjulegur hnífur heldur „sveðja“ semákærði kastaði á eftir henni. Hún hafi þá opnað út og hlaupið niður tröppur ístigagangi en ákærði kastað hnífnum á eftir henni. Hnífurinn snerti hana ekkien lenti í mynd sem brotnaði. Spurð hvort ákærði hefði ógnað henni með hnífnumkvað hún svo ekki hafa verið. Hún óttaðist að ákærði vildi meiða hana. Hún muniekki hvort foreldrar hennar voru heima þennan dag en móðir hennar hafi búið áheimilinu á þessum tíma. Síðar við skýrslutökuna taldi hún þau ákærða hafaverið tvö í íbúðinni er þessi atburður átti sér stað en fram kom hjá henni aðhún mundi þetta ekki vel. Hún kvaðst hafa staðið á stigapalli er C,nágrannakona hennar, opnaði dyr á heimili sínu og bauð henni inn. Tilvik semþessi hafi átt sér stað í tvö eða þrjú skipti og hún muni ekki einstök atviksérstaklega. Hún kvað C hafa heyrt er myndin féll af veggnum og brotnaði. Þákvaðst hún hafa greint C frá því að ákærði hefði beitt hana ofbeldi og C hljótiað hafa heyrt eitthvað af því sem fram fór. Hún kvaðst ekki muna hvort húnleitaði læknis eftir þennan atburð. Hún kvaðst hafa farið í Kvennaathvarfið íkjölfar þessa atburðar og dvalið þar dagana 8. til 27. ágúst 2012. Hún kvaðsthafa rætt þar við lögreglukonu og hafi hún talið það vera kæru af sinni hálfu.Hún kvaðst hafa flutt aftur inn á heimilið en hún hafi óttast að ákærði yrðihenni reiður ef hann frétti að hún hefði lagt fram kæru. Hún hefði því farið álögreglustöðina til að afturkalla kæruna. Vitnið D, móðir A, kvaðst munaeftir atburðinum sem hér um ræðir. Hún kvaðst hafa setið með sex mánaða sonákærða og A í setustofu íbúðarinnar. Eldri sonur þeirra hafi verið grátandi aðbursta í sér tennurnar á baðherberginu. Þegar drengurinn hóf að gráta reiddistákærði mjög og taldi að ekki væri séð nægilega vel um barnið. Ákærði hefðigripið í hár A sem veinaði er ákærði reyndi að ýta höfði hennar ofan ísalernisskál en hún kvaðst hafa heyrt hávaðann þar sem hún sat með barnið ífanginu. Hún kvaðst ekki vita hvernig þau ákærði og A fóru inn á snyrtinguna.Hún fór fram til að athuga hvað væri í gangi og sá hún þá ákærða reyna að ýtahöfði A ofan í salernisskálina en hann hafði vafið hár A um hendur sér er hannreyndi að ýta höfði hennar ofan í salernisskálina. Hún kvaðst hafa gert það semí hennar valdi stóð til að stöðva þetta og koma í veg fyrir að ákærða tækistþetta. Eftir að A komst út af baðherberginu hafi hún sagt ákærða að ef hanngerði eitthvað meira þá myndi hún hringja á lögreglu. Ákærði öskraði þá á A ogviðhafði ljótt orðbragð sem hún lýsti. Ákærði hefði spurt A hvort hún hygðisthringja á lögregluna og sagt að hann myndi drepa hana. Síðan hljóp hann inn íeldhúsið þar sem hann tók kjötsveðju úr skúffu. Hún kvaðst ekki hafa séðhnífinn í höndum ákærða er hann kom úr eldhúsinu en athygli hennar hafi verið ábarninu sem hún hélt á. Er A sá þetta hljóp hún út úr íbúðinni og niðurstigagang en á þeirri leið sá hún ákærða kasta kjötöxinni á eftir A. Hnífurinnhafnaði í mynd á vegg sem féll í gólfið og brotnaði. Vitnið kvaðst í framhaldiaf þessu hafa farið til dóttur sinnar. Meðan á þessu gekk hafi C, íbúi á neðrihæð, opnað inn til sín og hleypt þeim mæðgum inn en hún kvað þær báðar hafaverið mjög óttaslegnar. Þær hafi dvalið í íbúð C um hríð. Þær mæðgur hafi síðanannaðhvort strax eða morguninn eftir farið í Kvennaathvarfið en deilur ákærðaog A hafi haldið áfram eftir þetta. Eins og rakið var að framan barvitnið A um að hún væri ekki viss um hvort móðir hennar hefði verið á heimilinuá þessum tíma. Vitnið kvað þetta misminni hjáA, hún hafi verið á heimilinu og haldið á drengnum eins og hún lýsti.Við skýrslutöku hjá lögreglu 24. mars 2014 kemur fram að vitnið hafi greint fráþví að ákærði hefði haldið A hálstaki. Þar er ekki minnst á salernisskálina.Spurð hverju breyttur framburður sætti kvaðst hún hafa greint lögreglu fráþessu eins og lýst var. Hins vegar hafi hún séð það sem hún lýsti og rakið varað framan og er A tókst að rétta úr sér þá hafi ákærði haldið henni upp aðveggnum. Spurð hvers vegna hún hafi ekki greint frá því við skýrslutöku hjálögreglu að ákærði hefði reynt að ýta höfði hennar ofan í salernisskálina kvaðhún skýringuna kunna að vera þá að hún hafi verið miður sín og ekki munað atviknákvæmlega. Vitnið C kvaðst hafa vaknað viðmikil læti frammi á gangi í húsinu á þessum tíma en hún bjó á hæðinni fyrirneðan ákærða og fjölskyldu hans í [...]. Er hún fór fram á gang kom hún að Asem hélt á barni sínu og móður hennar sem var þarna einnig og hélt á barni.Báðar hafi verið á náttfötum, greinilega í uppnámi og hræddar og verið að forðasér. Hún sá að mynd á ganginum hafði brotnað og glerbrotin á gólfinu. Húnkvaðst hafa gert ráð fyrir því að A hefði rekist í myndina á hlaupum undanákærða en hún viti þetta ekki. Hún hafi spurt hvað hafi gerst og kom fram að Avar að forða sér undan ákærða sem væri brjálaður og hann væri svona oft en Ahefði komið inn í íbúð vitnisins þar sem hún sýndi áverka á höndum sem hún kvaðummerki eftir ákærða. A kvað hafa komið til rifrildis milli þeirra ákærða ogkvað hún þetta tengjast einhverju er varðaði tannburstun eldri sonar hennar. Ahafi sagt ákærða hafa kastað hnífi á eftir sér meðan hún hélt á yngra barninu.Hún lýsti samskiptum þeirra A og vitneskju sinni um dvöl A í Kvennaathvarfinuvegna þessa. Vitnið E lögreglumaður ræddi viðA í Kvennaathvarfinu í ágúst 2012. Hún kvaðst tengiliður lögreglu viðKvennaathvarfið og lýsti hún vinnu sinni við þetta. A hafi verið skelkuð og húnhafi verið með lítil börn í Kvennaathvarfinu og móðir hennar hafi einnig veriðþar. Hún hafi skrifað dagbók lögreglu um samtal við A og henni hafi veriðleiðbeint um mögulegan framgangsmáta málsins. Hún hafi skráð frásögnina eftir Asem greindi frá því að ákærði hefði margsinnis lagt á hana hendur, hótað henniog fleira. Ákærði hafi síðan í byrjun ágústmánaðar 2012 tekið upp hníf er þauvoru stödd á heimili sínu og hótað að skera af henni höfuðið. Hún hefði leitaðskjóls hjá nágrannakonu. Eftir þetta leitaði hún í Kvennaathvarfið. Hún kvaðeldri son sinn hafa orðið vitni að því er faðir hennar hótaði henni meðhnífnum. Niðurstaðaákæruliðar IFramburður ákærða um þennanákærulið er ótrúverðugur og er hann ekki í neinu samræmi við það sem vitni hafaborið. Ráða má af vitnisburði A og móður hennar að þær lýsa sama atburði þótt Ahafi ekki munað örugglega hvort móðir hennar hafi verið á heimilinu þennan dag.Vitnið A lýsti því hversu hrædd hún varð er ákærði birtist með hnífinn. Þóttvitnið A hafi borið að ákærði hafi ekki ógnað henni beint með hnífnum er ljóstaf vitnisburði hennar að háttsemi ákærða með hnífinn vakti hjá henni ótta svosem lýst er í 233. gr. almennra hegningarlaga, enda hljóp hún undan ákærða, útúr íbúðinni, eins og rakið var og sýndi ákærði henni því hótun í verki.Vitnisburður A og D er trúverðurgur ogfær stoð í vitnisburði C og E. Er samkvæmt þessu sannað með þessum vitnisburðiað ákærði hafi gerst sekur um háttsemina sem í þessum ákærulið greinir og erháttsemi hans þar rétt færð til refsiákvæða.ÁkæruliðurIIÁkærði neitar sök. Spurður umatburð þennan dag kvaðst hann ekki muna hann nákvæmlega nú en hann hafi unniðmikið, bæði dag og nótt, á þessum tíma. Milli klukkan 9 og 10 að kvöldi þessadags hafi eldri sonur hans verið í rúminu hjá ákærða. Hann hafi vaknað og þurftá snyrtinguna. Þegar hann kom þangað inn hafi kona hans verið í sturtu. Ákærðikvaðst hafa notað salernið en farið aftur inn í svefnherbergið. Er hann var áleið þangað kvaðst hann hafa séð föður A fara inn á baðherbergið og hafi hannkomið þaðan út um 10 mínútum síðar. Hann kvaðst hafa spurt A hvað væri í gangiog þetta hefði leitt til rifrildis milli þeirra A sem sagði getað lifað þvílífi sem hún vildi sjálf. Foreldrar A hefðu blandað sér í rifrildi þeirra oghefðu þau öll þrjú snúist gegn ákærða. Rifrildið varði í nokkrar klukkustundiren lauk með því að ákærði fór út af heimilinu og heim til systur sinnar en hannkvaðst hafa drukkið einn bjór á heimili sínu fyrir brottförina. Hann hefðikomið til baka síðar sama kvöld og þá fengið sér aftur bjór að sögn en rifrildiþeirra A hafi þá haldið áfram. Hann lýsti því sem fram fór á heimilinu meðalannars því að A hefði greint frá því fyrir giftingu þeirra að faðir hennarhefði reynt að misnota hana er þau bjuggu á [...]. Ákærði lýsti því að faðir Ahefði verið undir áhrifum áfengis þennan dag, það er 15. ágúst 2013. Hann kvaðforeldra A hafa blandað sér aftur í deilur þeirra og þau hafi meðal annarsbeitt trúarlegum rökum gegn ákærða þar sem hann kvað þau vera múslima en ákærðisé búddisti. Ákærði kvaðst hafa óskað eftir því að foreldrar A blönduðu sérekki í deilur þeirra hjóna þar sem deilurnar væru þeirra mál. Þegar þessiratburðir áttu sér stað hafi börnin verið sofandi en afskiptasemi foreldrannahafi valdið því að þau vöknuðu. Foreldrarnir hefðu ýtt A og börnunum inn ístofu. Er ákærði reyndi að komast þangað hindraði tengdafaðir hans för hans meðþví að ýta borði upp að dyrunum svo að ákærði komst ekki í stofuna. Hann kvaðengin átök hafa orðið milli sín og tengdaföður síns utan þess sem lýst var ertengdafaðirinn hindraði för ákærða með borðinu. Lögreglan hafi komið er á þessustóð. Hann hafi neitað beiðni lögreglu um að yfirgefa heimilið. Úr varð aðlögreglan ræddi við hann og er hann sagðist ekki eiga í nein hús að venda erlögreglan bað hann um að fara af heimilinu hafi hann verið handtekinn. Í frumskýrslu lögreglunnar segirað sjá hafi mátt á eiginkonu ákærða, börnum og tengdaforeldrum að þau hafiverið dauðskelkuð við ákærða. Þau hafi skolfið af hræðslu. Spurður um þettakvaðst ákærði ekki muna eftir því en hann hafi farið niður og rætt viðlögregluna eins og lýst var. Í frumskýrslunni segir enn fremurað áverkar hafi verið sýnilegir á A og tengdaföður ákærða. Spurðum um þettakvaðst hann ekki muna eftir því. Í frumskýrslunni segir að ákærðihafi verið nokkuð ölvaður við komu lögreglu. Ákærði kvaðst þegar hafa greintfrá áfengisneyslu sinni, það er að hann hefði drukkið tvo bjóra. Í lögregluskýrslu sem tekin varaf A segir hún að ákærði hafi sakað hana um að hafa sofið hjá föður sínum.Spurður um þetta kvaðst ákærði hafa óskað skýringa á því sem gerðist inni ábaðherberginu er tengdafaðir hans fór þangað inn er A var þar eins og lýst var.Gögn málsins bera með sér að Advaldi í Kvennaathvarfinu frá 15. ágúst 2013. Ákærði kvaðst hafa verið ívörslum lögreglu er A fór og hann ekki getað skýrt ástæðu þess að hún fór íKvennaathvarfið á þessum tíma. Ákærði var heima er A kom í fylgd lögreglu hinn29. ágúst 2013 að sækja muni sína en þá dvaldi hún í Kvennaathvarfinu. A hafiekki komið aftur heim eftir þetta. Ákærði kvaðst aldrei haf beitt A ofbeldi ásambúðartíma þeirra þótt hún hafi tvisvar sinnum farið í Kvennaathvarfið meðbörnin á þessum tíma. Þau hafi hins vegar rifist mikið á sambúðartímanum ogeinkum deilt um peningamál. Vitnið A kvað þau ákærða hafarifist þennan dag. Hana minnti að hún hefði farið í sturtu á baðherberginu semhún læsti ekki vegna þess að eldri sonur hennar og aðrir, meðal annarsforeldrar, kynnu að hafa þurft að nota snyrtinguna á sama tíma. Ákærði hefðikomið inn á baðherbergið og kastað af sér vatni er farið síðan. Næst kom faðirhennar, opnaði dyrnar á snyrtingunni og lokaði þeim aftur. Þegar hún kom út afsnyrtingunni var ákærði frammi og hegðaði sér samkvæmt venju, það er afóvirðingu við vitnið og hló „brjálæðislega“ og lét eins og vitnið og faðirhennar hefðu gert eitthvað ósæmilegt inni á snyrtingunni. Hún kvað sér hafaorðið orða vant og ekki getað brugðist við þessum óheyrilegu ásökunum. Einhvertími leið en ákærði hafi verið mjög æstur og loks fór hann af heimilinu. Eftirbrottför ákærða lagðist allt heimilisfólkið til svefns. Ákærði hefði síðankomið aftur seint heim og verið ölvaður og hávaðasamur, öskrað og notað ljótorð. Hún hafi setið skjálfandi á rúmstokknum. Ákærði hefði þá komið og tekið aðberja hana. Nánar spurð kvað hún ákærða hafa slegið sig hægra megin á höfuð ogí eyra. Auk þess að hafa sparkað í höfuð hennar hægra megin er hún sat í rúmisínu og vinstra læri svo að hún marðist. Þá hafi hann kýlt hana í kviðinn.Meðan á þessu stóð hafi eldri sonur hennar verið í rúminu hjá henni, hann hafiverið sofandi er ákærði kom inn í herbergið en vaknaði við lætin. Yngri sonurhennar svaf í stofunni ásamt móður hennar. Hún kvað son sinn hafa séð ofbeldiðsem faðir hans beitti hana. Hún hafi komið fram með barnið í fanginu, móðirhennar hafi sagt ákærða að láta A vera. Ákærði hafi þá hrint móður hennar. Þáhafi faðir hennar komið að og reyndi ákærði að berja föður hennar með borði semhún lýsti. Faðir hennar komst undan, hljóp inn í stofu og tókst að loka að sér.Hún kvað ákærða hafa haft hníf í hendinni er hann kom öskrandi inn ísvefnherbergið, hún kvaðst ekki hafa séð hnífinn strax en síðan hafi hún séðhann. Spurð hvort ákærði hefði ógnað eða hótað henni með hnífnum kvað húnákærða hafa lagt hnífinn að hálsi hennar og sagt að hann myndi skera höfuðið afhenni ef hún gerði eitthvað rangt eins og lýst er í ákærunni. Hún kvaðst hafafarið á sjúkrahús daginn eftir ef hún man rétt. Hún kvað alla á vettvangi hafaskolfið af ótta við ákærða. Lögreglan hafi komið stuttu síðar. Hún kvaðst hafaleitað í Kvennaathvarfið 15. ágúst 2013. Hún kvað sambandi þeirra ákærða hafalokið eftir þennan atburð. Vitnið D kvað sífelldan ágreininghafa verið á heimilinu milli ákærða og A en þessi atburður rifjist upp fyrirhenni. Hún kvað yngri son A og ákærða hafa verið hjá sér. Þau hafi verið aðganga til náða en ákærði kom seint heim og skellt hurðinni harkalega við komu.Vitnið kvaðst sofa í stofunni við ólæstar dyr. Við hurðarskellinn fór hún framtil að athuga hvað væri í gangi. Hún sá þá ákærða í eldhúsinu og taka hníf semhún lýsti. Ákærði hafi því næst farið inn í svefnherbergi þeirra A en hún vissiekki hvað vakti fyrir honum. Skömmu síðar hafi A veinað upp og kallað „mammamamma“. Er hún heyrði þetta tók hún yngra barnið og hljóð inn í svefnherbergiþar sem A lá grátandi í rúminu. Hún kvað A hafa greint sér frá því að ákærðihefði sparkað í hana, slegið og kýlt. Spurð hvort hún hefði séð ákærða hóta Ameð hnífnum eins og lýst er í ákærunni kvaðst hún ekki hafa orðið vitni að því.Hún hefði gripið í ákærða og sagt honum að hætta en hann hefði ýtt henni út.Hún kvaðst sjálf hafa veinað upp yfir sig og eiginmaður hennar þá komið fram.Þá hafi ákærði kastað litlu borði að honum en eiginmaðurinn gat borið fyrir sighendur. Eiginmaður hennar snerist á hæli og fór aftur inn í setustofuna þaðansem hann kom. Mikil læti, grátur og öskur voru á staðnum. Meðan á þessu stóðkom lögreglan. Hún kvað þær mæðgur hafa farið í Kvennaathvarfið eftir þetta.Spurð hvort hún hefði séð áverka á A kvað hún A hafa haft bólgu hægra megin áandliti sem hafði áhrif á heyrn hennar. Þá hefði A sagt að ákærði hefði slegiðsig á höfuðið hægra megin. Þá hefði hún haft stóran marblett ofarlega á vinstralæri. Hún lýsti áhrifum þessa atburða á dóttur sína og andlegri líðan hennar. Samkvæmt læknisvottorði A er rættum bólgu á vinstri kinn og kinnbeini. Spurð um skýringar á þessu kvaðst vitniðmuna að A hafi verið bólgin hægra megin á höfði. Þá hafi hún séð mar á vinstralæri A og uppi á mjöðm. Samkvæmt læknisvottorði er ekki að sjá neina áverka eðaeymsli á vinstri fótlegg. Spurð um skýringar á þessu kvaðst hún muna þettavegna þess að hún hafi veitt A aðhlynningu. Vitnið F faðir A kvaðst hafasetið inni í setustofu heimilisins er hann heyrði vein frammi. Hann fór þangaðog sá þá eiginkonu sína með yngri son A í fanginu. Er ákærði, sem stóð fyriraftan eiginkonu vitnisins, varð hans var greip hann borð og reyndi að kasta ívitnið sem gat borið fyrir sig hendur. Hann kvaðst hafa orðið mjög óttasleginnog svimað og farið aftur inn í herbergi sitt og beðið. Skömmu síðar komlögreglan. Ákærði reyndi að hefta för lögreglu inn í íbúðina en vitnið kvaðsthafa reynt að fá lögregluna til að koma inn. Hann kvaðst ekki hafa séð það semí ákæru er sagt að hafi gerst inni í svefnherbergi ákærða og A en hann kvaðstekki hafa farið þangað inn á þessum tíma. Hann kvaðst ekki hafa séð ákærðahandleika hníf á þessum tíma. Hann kvað sér ekki hafa verið greint frá því semgerðist á þessum tíma í íbúðinni. Hann kvaðst ekki hafa séð bólgu hægra megin áandliti A eftir þetta en hún hafi haltrað er hún ræddi við lögregluna. Hannkvað öll sem þarna bjuggu, utan ákærða, hafa farið í Kvennaathvarfið eftirþetta. VitniðG, íbúi í [...], lýsti því að hún hafi heyrt ólæti frá íbúð ákærða eftir aðhann kom heim seint úr vinnu og hafi verið á mörkum að vera í lagi eins ogvitnið komst að orðið. Það hafi verið nokkuð oft að hennar mati og hún hafiheyrt læti í fólki og einnig frá hlutum. Vitnið gat ekki borið sérstaklega umatvik þessa máls. Meðalgagna málsins er vottorð, dagsett 7.11.2013, sem H sálfræðingur ritaði. Húnlýsti því að hún hefði að beiðni hjúkrunarfræðings talað við A vegna vanlíðansem hrjáði A á þessu tímabili. Hún hafi rætt við A og veitt henni ráðgjöf ogstuðning. Hún staðfesti vottorð sitt þar sem meðal annars kemur fram að A hafidvalið í Kvennaathvarfinu um hríð vegna líkamlegs og andlegs ofbeldis eiginmannshennar. A hafi verið í miklu uppnámi á þessum tíma og lýst vanlíðan og kvíðavegna ofbeldis ákærða gegn sér og ótta um að ákærði tæki börnin færi hún fráhonum. VitniðI, framkvæmdarstýra Kvennaathvarfsins, staðfesti vottorð sem hún ritaði vegnadvalar A í Kvennaathvarfinu 8. til 27. ágúst 2012 og að móðir hennar hafieinnig dvalið í athvarfinu á sama tíma, að minnsta kosti hluta tímans og síðantímabilið 15. ágúst til 11. október 2013. Fyrirliggur læknabréf, dagsett 16.8.2013, sem J sérfræðilæknir undirritar. Ílæknabréfinu segir m.a.: „[...] árs kona sem segir eiginmann sinn hafa sparkaðí sig og lamið á miðvikudagskvöld. Segir nágranna hafa hringt á lögreglu semkom á svæðið og fjarlægði eiginmann. Hún er nú í kvennaathvarfinu með börnin. Segir þetta oft hafa gerst áðuren hún hafi aldrei hringt á lögreglu né leitað til læknis vegna þess. Kvartar nú um verki í hálsi, bakiog höfði eftir spörk í andlit, verk í hæfra læri auk erfiðleika með svefn. Skoðun: Sjúklingur er skúr, vel vakandiog ekki veikindaleg að sjá. Höfuð: Væg bólga á vinstri kinnog kinnbeini. Eymsli þar yfir. Augu: Slímhúðir eru eðlilegar.Eðlilegar augnhreyfingar og ljóssvörun beint og óbeint í báðum augum. HNE: Ekki er aflögun né eymsli ánefi, engin nefblæðing. Getur opnað munn og birið saman eðlilega án verja.Engir áverkar á tönnum né tungu. Háls: Ekki virðast þreifieymsliyfir hryggjartindum. Væg bólga vinstramegin á hálsi, vöðvar þar spenntir ogaumir. Bak. Ekki þreifieymsli yfirhryggjartindum. Mar sést undir vinstra herðablaði. Brjóstkassi: Lungahlustun er jöfnog hrein. Eðlileg hjartahlustun. Ekki sár, bólga, mar, aflögun né eymsli ábrjóstkassa. Kviður: Kviður er ekki þaninn ogmjúkur og eymslalaus. Ekki sár, mar eða bólga. Hægri handleggur: Full og eðlileghreyfigeta, ekki að sjá sár, bólgu, mar aflögun né eymsli. Eðlilegt skyn ogblóðfræði í öllum útlim. Vinstri handleggur: Full ogeðlileg hreyfigeta, ekki að sjá sár, bólgu, mar aflögun né eymsli. Eðlilegtskyn og blóðfræði í öllum útlim.Hægri fótleggur: Full og eðlileghreyfigeta, eymsli við þreifingu á læri.Vinstri fótleggur: Full ogeðlileg hreyfigeta, ekki að sjá sár, bólgu, mar aflögun né eymsli.Meðferðaráætlun : [...] árs kona sem kemur héreftir heimilisofbeldi, reyndist vera með tognun á hálshrygg og mar á kinn ogvinstri herðablaði. Þessi kona er að verða fyrir ítrekuðu ofbeldi, og er mjögeinangruð hér. Henni líður mjög illa og þarf á nánari stuðningi að halda.Ráðleggjum henni eindregið að leita til heimilislæknis í framhaldinu, sem gætiþá veitt henni stuðning. Einnig væri mögulega góð hugmynd að hún fengieinhverja sálfræðimeðferð. Haft er samband við kvennaathvarfið og sendtilkynning til varnaverndarnefndar. Fær lyfseðil fyrir Imovane vegnasvefnvandamála.“J staðfesti læknabréfið fyrirdómi en læknabréfið var sent til heimilislæknis og mælt fyrir um framhaldaðstoðar við A. Hún kvað A hafa greint svo frá að eiginmaður hennar hefðisparkað í sig og lamið hana og kvartaði undan eymslum á sama hátt og lýst er ílæknabréfinu.“ VitniðK lögreglumaður staðfesti frumskýrslu sem hann ritaði vegna þessa atburðar. Kkvað tilkynningu hafa borist um hávaða og dynki. Er bankað var upp á hjá ákærðahafi ákærði svarað. Hann hafi strax verið flóttalegur og sagt þau hjón hafaverið að rífast og lögregla ætti ekki erindi þangað. K kvað eiginkonu ákærða,börn og eldri hjón hafa verið í bakgrunni og öll hafi verið mjög skelkuð vægastsagt. Hann kvað fólkið hafa skolfið og börnin einnig. Hann kvað ljóst á þessuað lögreglan þyrfti að grípa þarna inn í, Rætt hafi verið við fólkið og lýsingfengist á því sem gerst hafði, meðal annars að ákærði hefði ógnað fólkinu meðhnífi. Þá hafi verið áverkar á eiginkonu ákærða og eldri manninum sem þarnavar. Hann kvað eiginkonu ákærða hafa greint frá því sem gerðist og vísaði hann tilkafla í frumskýrslu um þetta: „Að sögn A hafi þau búið saman á Íslandi síðan[...]. Mátti skilja á henni að X hafi ítrekað hótað henni lífláti og einnighótað henni með hníf. Hafi hún ekki kært hann áður en hefur þó þurft aðdveljast í Kvennahvarfinu áður. Sjá má í kerfi lögreglu að áður hefur veriðtilkynnt um heimilisofbeldi hjá þeim. Hún sagði X hafa farið út um kvöldið ofkomið seint heim. Hafði hann verið með fráleitar ásakir í garð hennar, m.a. aðhún væri í ástarsambandi við föður sinn. Hafði hann barið hana í framan oghótað henni með hníf. D (tengdamóðir) hafi verið svo skelkuð að hún hafði tekiðalla hnífana á heimilinu og falið þá. Sýndu þau lögreglu hnífa sem hann X hafðinotað til að hóta þeim með. Var frásögn þeirra öll á sama veg.“Eins og rakið var staðfesti Kskýrsluna fyrir dóminum. Ákærði hafi virst undir áhrifum áfengis. Hann hafiverið tregur að ræða við lögreglu en hann hafi rætt við lögregluna fyrir utanheimilið. Eftir það hafi þótt ástæða til að handtaka hann og flytja af vettvangi.Hann kvað eldra fólkið á vettvangi hafa sýnt með látbragði það sem ákærði hefðigert, auk þess sem þau hefðu sýnt hníf sem ákærði ógnaði þeim með. VitniðL bjó á hæðinni fyrir ofan ákærða og A á þessum tíma. Hún hafi lítil samskiptihaft við þau. Hún kvað A hafa hringt í sig eftir að hún flutti í Kvennahvarfiðí ágúst 2013. Hún hafi athugað hvort hún gæti fylgst með ferðum ákærða svo aðhún gæti nálgast föt á börnin og komist óhult í húsið. Ástand A hafi ekki veriðgott er hún ræddi þetta. Hún hafi bæði verið hrædd og í uppnámi en það hafiverið vegna þess að A hafi staðið ógn af ákærða, eiginmanni sínum, og augljóstað hún var hrædd við hann. Hún kvaðst hafa greint hræðslu hjá A eitt sinn erþær hittust í sameiginlegu þvottahúsi. A hafi haft orð á því að maður hennargæti reiðst, eða viðhaft álíka ummæli um hann. Hún kvaðst einu sinni hafa fariðniður vegna hávaða. Hún hafi hringt bjöllu en þá hafi allt þagnað og ekki veriðsvarað. Hún lýsti því að hún hefði séð skakkar myndir og eina brotna á ganginum.C, nágrannakona sín, hafi greint sér frá því að ákærði hefði þá elt A, envitnið kvaðst ekki hafa séð það. VitniðM bjó á sömu hæð í sama húsi og ákærði og eiginkona hans á þessum tíma. Húnkvaðst ekki hafa verið í miklum samskiptum við þau. Hún nefndi að einhverjusinni hefði brotnað mynd á ganginum og hún viti ekki hvað varð til þess að húnbrotnaði. Hún nefndi að hún hefði eitt sinn vaknað við sársaukaöskur og lætifrá íbúð ákærða. Hún hafi heyrt að lögregla bankaði upp á og ákærði fór síðanút í fylgd lögreglunnar. VitniðN var íbúi í sama húsi og ákærði og fjölskylda hans á þessum tíma. N lýsti þvíað hann hafi nokkrum sinnum heyrt hávaðarifrildi og slagsmál og kvenmannsöskurtvisvar sinnum og hafi hann þá hlaupið fram á gang til að athuga hvað væri aðgerast. Hann lýsti einu skipti er hann heyrði mikinn hávaða frammi á gangi erhann fór út úr íbúð sinni og hafi hann komið að A á neðsta stigapalli hússinsog eldri kona hafi verið með henni. A hafi verið mikið niðri fyrir og er hannspurði hvað væri að hafi A stöðugt haldið fyrir andlit sér og snúið sér undanog lítið viljað segja við vitnið. Þá lýsti hann blettum sem að hann sá áganginum og hann taldi hafa verið blóðbletti. Í þetta sinn hafi myndir áganginum verið skakkar og ein myndanna hafi dottið. Hann mundi ekki hvenærþetta var. Niðurstaða ákæruliðar II Framburður ákærða er ótrúverðugur og færnánast að engu leyti samrýmst því sem vitni hafa borið. Vitnisburður A ertrúverðugur og fær hann stoð í vitnisburði D og að hluta einnig með stoð í vitnisburðiF. Þá fær vitnisburður A einnig stoð í því sem fram kemur í frumskýrslulögreglunnar og þar með af vitnisburði K sem rakinn var. Þá er vísað tilvitnisburðar J sérfræðilæknis og H sálfræðings en vottorð þeirra ogvitnisburður rennir frekari stoðum undir vitnisburð A. Að öllu þessu virtuþykir vitnisburður A fá þann stuðning af því sem rakið hefur verið að unnt séað leggja vitnisburð hennar til grundvallar niðurstöðunni. Samkvæmt þessu ersannað með trúverðugum vitnisburði A, sem fær stoð af vitnisburði og gögnum semvísað var til og auk þess með stuðningi af öðrum gögnum málsins, en gegn neitunákærða, að hann hafi gerst sekur um háttsemina sem í þessum ákærulið greinir ogeru brot hans rétt færð til refsiákvæða í ákærunni að teknu tilliti til breytingasem gerð var á þessum ákærulið og áður er lýst. Ákærðihefur ekki áður gerst brotlegur við lög. Við refsiákvörðun er tekið mið af 3.mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga en ákærði braut gegn eiginkonu sinni áheimili þeirra. Ákærða er ákvörðuð refsing með hliðsjón af 77. gr. almennrahegningarlaga. Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð fangelsi í3 mánuði. Langur tími er liðinn frá því brotin voru framin og verður ákærðiekki sakaður um dráttinn sem orðið hefur en langan tíma tók að fá vitni tillandsins. Þykir því eftir atvikum rétt að fresta fullnutu refsingarinnarskilorðsbundið eins og í dómorði greinir.A á rétt á miskabótum úr hendiákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Brot ákærða áttu sérstað inni á heimili þeirra A. Að þessu og öðrum gögnum málsins virtum þykjamiskabætur til A hæfilega ákvarðaðar 500.000 krónur auk vaxta svo sem ídómsorði greinir en dráttarvextir reiknast frá 6. mars 2014 er mánuður varliðinn frá birtingu bótakröfunnar fyrir ákærða. Ákærði greiði 814.400 krónaréttagæsluþóknun Ingólfs Kristins Magnússonar héraðsdómslögmanns, skipaðsréttargæslumanns A.Hluti sakarkostnaðar er tilkominn eftir upphaf aðalmeðferðar og verður ekki dæmt um hann hér, sbr. 2. mgr.217. gr. laga nr. 88/2008. Að þessu virtu er ákærða gert að greiða 588.246krónur vegna útlagðs sakarkostnaðar ákæruvaldsins. Ákærði greiði 814.400 krónamálsvarnarlaun Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns að meðtöldumvirðisaukaskatti.Kolbrún Benediktsdóttirsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið.Guðjón St. Marteinssonhéraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í 3mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið í 2 ár frábirtingu dómsins að telja og falli refsing hans niður að þeim tíma liðnum,haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr.4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A, kt. [...],500.000 krónur í miskabætur auk vaxta skv. 8. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr., laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 13. júní 2012 til 6. mars 2014 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði 588.246 krónurvegna útlagðs sakarkostnaðar ákæruvaldsins. Ákærði greiði 814.400 krónaréttagæsluþóknun Ingólfs Kristins Magnússonar héraðsdómslögmanns.Ákærði greiði 814.400 krónamálsvarnarlaun Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns að meðtöldumvirðisaukaskatti.
|
Mál nr. 159/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. mars 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 4. apríl 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 300/2001
|
Kærumál Dómsuppkvaðning Ómerking úrskurðar héraðsdóms
|
Við uppkvaðningu úrskurðar héraðsdóms var liðinn frestur samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1991, og ekki var þá sótt þing af hálfu málsaðila. Ekkert lá fyrir um að aðilarnir hefðu lýst yfir að þeir teldu óþarft að málið yrði munnlega flutt á ný. Var úrskurðurinn af þessum sökum ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. ágúst 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 23. júlí 2001, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi nauðungarsala sýslumannsins á Eskifirði á jörðinni Tungufelli í Breiðdal. Kæruheimild er í 85. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að nauðungarsalan verði felld úr gildi. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Austurlands 19. desember 2000. Samkvæmt endurriti úr þingbók dómsins var það munnlega flutt 12. júní 2001 og tekið til úrskurðar. Hinn kærði úrskurður var sem fyrr segir kveðinn upp 23. júlí 2001, en ekki var þá sótt þing af hálfu málsaðila. Á síðastnefndum degi var liðinn frestur samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1991, til að kveða upp úrskurð í málinu án þess að það yrði munnlega flutt á ný eða aðilar þess og héraðsdómari væru samdóma um að það væri óþarft. Ekkert liggur fyrir í málinu um að aðilarnir hafi lýst slíku yfir. Af þessum sökum er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný. Rétt er að aðilarnir beri á þessu stigi hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður héraðsdóms Austurlands 23. júlí 2001. Mál þetta sem tekið var til úrskurðar þann 12. júní 2001, að loknum munnlegum málflutningi, barst Héraðsdómi Austurlands með málskoti dags. 7. nóvember 2000. Sóknaraðili er Grétar Björgólfsson, kt. 110151-4609, Sæbergi 16, Breiðdalsvík. Varnaraðilar eru Olíuverslun Íslands hf., kt. 500269-3249, Héðinsgötu 10, Reykjavík, veðhafi og uppboðsbeiðandi, Íbúðalánasjóður, veðhafi, Lind hf., veðhafi og Dal-Björg ehf., uppboðskaupandi. Hefur Olíuverslun Íslands hf., einn varnaraðila, tekið til varna í þessu máli. Sóknaraðili hefur á grundvelli 80. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90, 1991, krafist þess að nauðungarsala á jörðinni Tungufelli í Breiðdal, sem fram fór þann 24. október 2000, verði felld úr gildi. Jafnframt gerir uppboðsbeiðandi kröfu um málskostnað úr hendi varnaraðila. Varnaraðili gerir þær kröfur að kröfum sóknaraðila verði hafnað og viðurkennt verði, að nauðungarsala á jörðinni Tungufelli í Breiðdal, sem fram fór 24. október 2000, sé gild að öllu leyti. Þá gerir varnaraðili kröfu um að sóknaraðila verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins. Með byggingarbréfi, dags. 17. mars 1955, lýsti Jón Björgólfsson, Þorvaldsstöðum, Breiðdal, Suður-Múlasýslu, því yfir að hann byggði Björgólfi syni sínum 1/4 hluta af ,,eignar og óðalsjörð minni Þorvaldsstöðum í Breiðdalshreppi í Suður-Múlasýslu”, eins og segir í byggingarbréfinu. Ennfremur sagði í byggingarbréfi að Björgólfur hafi ákveðið að stofna nýbýli á þessum hluta jarðarinnar og að um skyldur og réttindi leigutaka fari eftir ákvæðum laga nr. 116/1943 um erfðaábúð og óðalsrétt, svo og öðrum lagaákvæðum er þessi mál snerta. Þá segir orðrétt í byggingarbréfinu: ,,Leigutaki hefur fullt leyfi til veðsetningar á þessum ¼ hluta jarðarinnar.” Sótt var um heimild til stofunar nýbýlis á framangreindum jarðarhluta með umsókn til Nýbýlastjórnar ríkisins, dags. 15. mars 1955. Með skiptagerð, dags. 30. október 1955, var framangreindum jarðarhluta skipt úr jörðinni Þorvaldsstöðum og segir í skiptagjörðinni að nýbýlið skuli fá 15 ha ræktanlegs lands úr jörðinni og auk þess sem svarar ¼ hluta úr landi jarðarinnar. Þá var Björgólfi Jónssyni með bréfi menntamálaráðherra, dags. 29. nóvember 1955, veitt leyfi með skírskotun til laga nr. 35/1953 að taka upp nafnið Tungufell á framangreint nýbýli. Þann 17. maí 1994 gaf Guðmundur Björgólfsson út skuldabréf til handhafa með 6. veðrétti í jörðinni Tungufelli, að fjárhæð kr. 2.335.762. Ritaði Björgólfur Jónsson samþykki sitt sem eigandi hins veðsetta. Var skuldabréfinu þinglýst þann 13. júlí 1994 af sýslumanninum á Eskifirði án athugasemda. Veðskuldabréfið lenti í vanskilum og þann 15. ágúst 1995 var óskað eftir uppboð á veðandlaginu. Við framhaldssölu þann 26. ágúst 1996 reis ágreiningur með aðilum um, hver ætti að teljast réttur varnaraðili við framkvæmd nauðungarsölunnar. Ákvað sýslumaðurinn á Eskifirði þá að stöðva nauðungarsölu á jörðinni. Var ágreiningi um þá ákvörðun sýslumanns skotið til Héraðsdóms Austurlands til úrskurðar og var Olíuverslun Íslands hf., eigandi ofangreinds veðskuldabréfs, sóknaraðili í því máli, en varnaraðilar voru þeir Björgólfur Jónsson, Grétar Björgólfsson og Jón Björgólfsson. Með úrskurði, dags. 10. desember 1995, vísaði héraðsdómur málinu frá ex officio með þeim rökum að dánarbú Jóns Björgólfssonar væri réttur aðili að málinu og að þeim aðila hafi ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Með dómi Hæstaréttar frá 20. janúar 1997 var sá úrskurður að hluta felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar að því er laut að kröfum sóknaraðila, Olíuverslunar Íslands hf. á hendur varnaraðilanum Björgólfi Jónssyni. Sagði í dómi Hæstaréttar að fallast yrði á með héraðsdómara, að ekki yrði á því byggt að Björgólfur Jónsson hafi öðlast eignarheimild yfir jörðinni Tungufelli með þeim löggerningum frá árinu 1955 sem getið var hér að ofan. Þá sagði ennfremur í dómi Hæstaréttar, að í gögnum um skipti dánarbús Jóns Björgólfssonar sé hvergi vikið að eignarréttindum að jörðunum Þorvaldsstöðum eða Tungufelli. Verði því ekki annað ráðið af þeim en að réttilega verði að telja jarðirnar enn í eigu dánarbús Jóns Björgólfssonar. Héraðsdómur Austurlands úrskurðaði að nýju í máli þessu þann 9. maí 1997 og var hin umdeilda ákvörðun sýslumannsins á Eskifirði, þess efnis að stöðva nauðungarsölu á jörðinni Tungufelli í Breiðdal, staðfest á þeirri forsendu að Björgólfur Jónsson gæti ekki með réttu talist gerðarþoli við þá nauðungarsölu sem sóknaraðili krefðist. Var úrskurður þessi staðfestur með dómi Hæstaréttar frá 19. júní 1997 með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar. Með beiðni, dags. 10. september 1998, óskuðu erfingjar Jóns Björgólfssonar eftir einkaskiptaleyfi á búinu. Veitti sýslumaðurinn á Eskifirði leyfi til einkaskipta á búinu þann 20. september 1998 og þann 12. október 1998 lauk skiptum dánarbúsins með áritun sýslumanns á erfðafjárskýrslu. Samkvæmt eignarskiptayfirlýsingu, dags. 11. september 1998, kom jörðin Tungufell, Breiðdalshreppi, ásamt öllum gögnum og gæðum í hlut Grétars Björgólfssonar við skipti dánarbúsins. Var yfirlýsingu þessari þinglýst á jörðina þann 29. október með athugasemd um áhvílandi veðskuldir. Með beiðni, dags. 19. janúar 1999, óskaði Olíuverzlun Íslands hf. að nýju eftir nauðungarsölu á jörðinni Tungufelli í Breiðdal. Við fyrirtöku uppboðsmálsins þann 6. júní 2000 mótmælti lögmaður gerðarþola, Grétars Björgólfssonar, framgangi uppboðsins en sýslumaður féllst ekki á mótmæli gerðarþola og var uppboðinu haldið áfram. Fór framhaldsuppboð fram þann 24. október 2000, sem lauk með því að eignin var seld hæstbjóðanda, Dal-Björgu ehf. Sóknaraðili byggir kröfu sína um, að nauðungarsalan verði felld úr gildi, á því að veðskuldabréf það, sem nauðungarsölunnar er krafist út af, njóti í raun ekki veðréttar í uppboðsandlaginu, enda hafi ekki legið fyrir veðleyfi frá sóknaraðila né fyrri eigendum fasteignarinnar til þessarar veðsetningar. Þá sé jörðin Tungufell ¼ hluti jarðarinnar Þorvaldsstaða í Breiðdal, sem hafi verið gerð að ættaróðali árið 1952. Takmarkist því heimildir til veðsetningar á jörðinni við ákvæði laga um veðsetningar ættaróðala og verði því ekki fallist á að heimilt hafi verið að veðsetja jörðina til tryggingar skuldabréfi þessu jafnvel þó að veðleyfi eiganda jarðarinnar hefði verið fyrir hendi. Um lagarök vísar sóknaraðili til 24. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 og ákvæða jarðarlaga nr. 65/1976, sérstaklega 57. gr. Varnaraðili telur að hafna beri kröfu sóknaraðila þar sem við veðsetningu jarðarinnar hafi legið fyrir leyfi frá Björgólfi Jónssyni sem hafi haft fullt leyfi til veðsetningar á grundvelli ákvæðis í byggingarbréfi frá 7. febrúar 1955, þar sem sérstaklega hafi verið mælt fyrir um, að leigutaki hafi fullt leyfi til veðsetningar á uppboðsandlaginu. Liggi ekkert fyrir að veðleyfi þetta hafi verið afturkallað. Hafi dánarbú Jóns Björgólfssonar verið bundið af veðleyfinu og jafnframt sé núverandi eigandi jarðarinnar bundinn af því. Þá verði ekki byggt á ákvæðum laga um óðalsjarðir þar sem ekkert liggi fyrir um, að uppboðsandlagið hafi nokkurn tíma verið gert að óðalsjörð, enda sé þess hvergi getið, hvorki í skrá sýslumannsins á Eskifirði yfir óðalsjarðir né í gögnum um skipti dánarbús Jóns Björgúlfssonar. Engin gögn liggi fyrir um, að jörðin Þorvaldsstaðir hafi raunverulega verið gerð að óðalsjörð ef frá er talin yfirlýsing frá 5. ágúst 1952 og jafnvel þó að jörðin Þorvaldsstaðir hafi verið gerð að óðalsjörð þá hafi uppboðsandlagið verið leyst úr óðalskvöð með heimild Nýbýlastjórnar ríkisins skv. VI. kafla laga nr. 20/1952, sbr. IX. kafla laga nr. 116/1943. Þá hafi sóknaraðili ekki búsetu á jörðinni sem sé skilyrði skv. b. lið 68. gr. jarðarlaga né sé þar stundaður búskapur og jörðin þannig nýtt til landbúnaðar sbr. 1. gr. jarðarlaga og geti því ákvæði jarðarlaga um óðalsjarðir ekki átt við uppboðsandlagið. Einnig beri að líta til þess að 21 veðskuld hafi verið þinglýst á jörðina án athugasemda og hafi a.m.k. 8 þeirra fallið utan ákvæðis 57. gr. jarðalaga um veðskuldir, sem heimilt sé að þinglýsa á óðalsjarðir. Til hliðsjónar verði að líta til þess að jörðin Tungufell hafi verið laus undan óðalskvöðum í hefðartíma fullan, sbr. ákvæði laga nr. 46/1905 og að við úrlausn málsins verði að hafa að leiðarljósi meginreglur eignaréttar um frjálsar heimildir til ráðstöfunar á eign sinni og beri því að skýra þröngt þau ákvæði jarðarlaga nr. 65/1976 sem setji skorður við ráðstöfunarheimild eigenda jarða. Niðurstaða. Eins og áður er getið sagði í byggingarbréfi, dags. 17. mars 1955, að leigutaki hafi fullt leyfi til veðsetningar á uppboðsandlaginu. Ekkert hefur í máli þessu komið fram sem rennir stoðum undir staðhæfingar þess efnis, að framangreinda veðheimild beri að túlka þröngt, enda er veðheimildin ekki bundin neinum skilyrðum. Verður því að telja að leigjandi skv. byggingarbréfi þessu, Björgólfur Jónsson, hafi haft þinglýsta heimild til þess að veðsetja jörðina Tungufell, sbr. 1. mgr. 24. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Fyrir liggur að Björgólfur Jónsson áritaði veðskuldabréf það, sem hin umdeilda nauðungarsala er byggð á um samþykki sitt. Verður því að hafna þeirri málsástæðu sóknaraðila að þinglýsing veðskuldabréfsins á uppboðsandlagið stafi af mistökum við þinglýsingu. Með yfirlýsingu, dags. 5. ágúst 1952, lýsti Jón Björgólfsson því yfir að hann gerði eignarjörð hans Þorvaldsstaðir í Breiðdalshreppi í S-Múlasýslu að ættaróðali, sbr. 47. gr. laga nr. 116/1943 um ættaróðöl og erfðaábúð. Samkvæmt framangreindu lagaákvæði höfðu ábúendur þjóð- og kirkjujarða og annarra opinberra stofnana og sjóða rétt til að fá ábúðarjarðir sínar keyptar að tilteknum skilyrðum uppfylltum, þ.á m. því að viðkomandi ábúandi skuldbindi sig við undirskrift kaupsamnings að gera jörðina að ættaróðali. Samkvæmt 3. gr. laga þessara skyldi jarðeigandi, sem óskar að gera jörð sína að ættaróðali, afhenda sýslumanni yfirlýsingu þar að lútandi ásamt lýsingu af jörð og jarðarhúsum og skilríkum fyrir því að fullnægt sé skilyrðum 1. gr. laganna fyrir því að jörð verði gerð að ættaróðali. Þá sagði í 3. gr. að þegar sýslumaður hafi sannfært sig um, að fullnægt sé ákvæðum laganna um stofnun ættaróðals, skuli hann færa jörðina á skrá um ættaróðul í sérstaka bók, er fylgi embættinu. Samkvæmt skrá sýslumannsins á Eskifirði um óðul í Suður-Múlasýslu er jörðin Þorvaldsstaðir í Breiðdal ættaróðal. Í 11. gr. laga nr. 116/1943 segir að heimilt sé eiganda ættaróðals að skipta því milli erfingja í tvö eða fleiri býli, enda fullnægi hin nýju býli ákvæðum 1. gr laganna. Var skipting háð ákveðnum skilyrðum sem nánar eru tilgreind í ákvæðinu. Þegar uppboðsandlaginu var skipt úr jörðinni Þorvaldsstöðum voru skiptin ekki byggð á ákvæði 11. gr. laganna, þar sem ekki var um það að ræða að ættaróðali væri skipt á milli erfingja heldur var hinn sami eigandi að báðum býlunum. Ekki verður hér tekin afstaða til þess, hvort eiganda Þorvaldsstaða hafi verið heimilt skv. ákvæðum laga nr. 116/1943 að skipta ættaróðali sínu með þessum hætti. Skiptin voru hins vegar gerð og fengin heimild til stofnunar nýbýlis á hinum úrskipta jarðarhluta, sem síðar fékk nafnið Tungufell. Ekki var um það að ræða, að nýbýlið væri afhent til eignar, heldur var Björgólfi Jónssyni byggð jörðin til lífstíðarábúðar. Verður ekki talið að nýbýlið hafi verið nýtt ættaróðal, þó svo að því hafi verið skipt úr jörð sem bundin var lagaákvæðum um ættaróðal, enda sagði í 24. gr. laga nr. 116/1943 og nú í 67. gr. laga nr. 65/1976, að enginn óðalseigandi geti átt nema eitt ættaróðal. Það styður þessa niðurstöðu að ekkert í gögnum málsins bendir til þess, að nokkru sinni hafi verið farið með jörðina Tungufell eins og um ættaróðal sé að ræða. Þannig kemur ekkert fram í þeim gögnum sem liggja fyrir um skipti á dánarbúi Jóns Björgólfssonar, að við þau skipti hafi verið fylgt ákvæðum jarðarlaga um óðalsjarðir. Var t.a.m. greiddur fullur erfðafjárskattur af fasteignamati jarðarinnar við skiptalok, en skv. 54. gr. jarðarlaga nr. 65/1976 greiðist erfðafjárskattur ekki af ættaróðali eða fylgifé þess við afhendingu óðalsins til erfingja eða viðtakanda. Samkvæmt erfðafjárskýrslu um endanleg skipti á dánarbúi Jóns Björgólfssonar, féll jörðin Tungufell í arf að jöfnum hluta til þrettán barna og barnabarna Jóns. Hins vegar kom jafnframt fram eignarskiptayfirlýsing um, að við skiptin hafi jörðin Tungufell komið ásamt öllum gögnum og gæðum í hlut Grétars Björgólfssonar, sóknaraðila í máli þessu. Í bréfi sýslumannsins á Eskifirði dags 25. september 1998, bendir sýslumaður á, að sóknaraðili sé ekki einn af erfingjum búsins og verði því litið svo á, að um afsal sé að ræða, sem beri að greiða stimpilgjalda af. Ekki hefur komið fram neinn gerningur að öðru leyti um, hvernig þessi eigendaskipti urðu. Hvergi kemur fram í þessum gögnum, að litið sé á Tungufell sem ættaróðal. Við þinglýsingu eignarskiptayfirlýsingarinnar var gerð athugasemd um að á eigninni hvíldi veð, tryggingarbréf kr. 2.000.000 til Lindar hf. og það veðskuldabréf, sem deilt er um í máli þessu. Þá hefur komið fram, að jörðin hefur áður verið veðsett, án athugsemda til tryggingar skuldum við aðra aðila, en taldir eru í 57. gr. jarðalaga. Hvort sem jörðin Tungufell er, eftir að henni var skipt frá Þorvaldsstöðum og gerð að sérstakri jörð, talin vera óðalsjörð, eða hluti af óðalsjörð, verður einnig að líta til þess, að heimild Björgólfs Jónssonar til veðsetningar á ábúðarrétti sínum á jörðinni og mannvirkjum á henni verður ekki talin lúta neinum þeim lagatakmörkunum á eignarrétti, sem óðalsréttur á jörðinni er háður. Með hliðsjón af framangreindu ber því að hafna þeirri málsástæðu sóknaraðila að óheimilt hafi verið að veðsetja jörðina Tungufell til tryggingar skuldabréfi því, sem hin umdeilda nauðungarsala er byggð á, þar sem uppboðsandlagið sé óðalsjörð og falli undir þær takmarkanir á veðsetningu óðalsjarða sem talið er, að 57. gr. jarðarlaga nr. 65/1976 mæli fyrir um. Með vísan til þess sem að framan greinir er þeirri kröfu sóknaraðila, Grétars Björgólfssonar, að nauðungarsala á jörðinni Tungufelli í Breiðdal, sem fram fór 24. október 2000, verði úr gildi felld, hafnað. Sóknaraðili, Grétar Björgólfsson, greiði varnaraðila, Olíuverslun Íslands hf., kr. 200.000 í málskostnað. Logi Guðbrandsson, dómstjóri, kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kröfu sóknaraðila, Grétars Björgólfssonar, um að nauðungarsala á jörðinni Tungufelli í Breiðdal, sem fram fór þann 24. október 2000, verði úr gildi felld, er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Olíuverslun Íslands hf. kr. 200.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 389/2016
|
Lán Veðleyfi Skuldskeyting Lífeyrissjóður
|
Ágreiningur aðila laut að gildi veðleyfis sem P veitti í fasteign sinni með samþykki á skuldabréfi útgefnu af J til L árið 2006 og síðar við skuldskeytingu árið 2009. Ekki var fallist á með P að L hefði við umrædda lánveitingu og töku veðs til tryggingar láninu farið á svig við lánareglur sínar þegar hann lagði mat á greiðslugetu J. Hvað varðaði skuldskeytinguna var vísað til þess að P hefði veitt samþykki sitt fyrir skuldaraskiptum með undirritun á skjali þar sem kom fram að lánið væri í vanskilum og að samhliða skuldaraskiptum ætti sér stað tiltekin skuldbreyting að ósk nýs skuldara, þar á meðal að endurgreiðsluskilmálum yrði breytt. Þá var talið að ganga yrði út frá því að það hefði verið forsenda fyrir skuldaraskiptum af hálfu L að veðréttur hans í fasteign P stæði óhaggaður við þau. Með þessu var litið svo á að skuldskeytingin hefði tekið gildi og að með henni hefði staða P ekki orðið lakari en verið hafði fyrir hana. Að þessu gættu og með hliðsjón af atvikum málsins gæti P ekki borið það fyrir sig að ákvæði 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og önnur lagaákvæði sem byggt var á til stuðnings aðal- og varakröfu hans ættu að leiða til þess að veðréttur í fasteign hans, sem stofnað hafði verið til árið 2006, yrði felldur úr gildi. Af því leiddi að ekki kæmi til álita kröfur P um viðurkenningu á bótarétti hans vegna saknæmrar háttsemi L við öflun veðs frá honum í tilefni af lántökunni og við skuldskeytinguna. Var L sýknað af kröfum P.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Ingi Njálsson setturhæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar24. maí 2016. Hann krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi veð sem hannveitti í fasteign sinni að Seiðakvísl 15 í Reykjavík með undirritun áskuldabréfi útgefnu af Jónínu Marteinsdóttur til stefnda 30. maí 2006 og aðstefnda verði gert að aflýsa því. Til vara krefst áfrýjandi þess að fellt verðiúr gildi veð sem hann veitti í sömu fasteign með undirritun sinni áskuldbreytingu 3. nóvember 2009 þar sem Vilhjálmur Pálsson varð nýr skuldarisamkvæmt fyrrgreindu skuldabréfi og að stefnda verði gert að aflýsa því. Tilþrautavara krefst áfrýjandi viðurkenningar á rétti sínum til fullra bóta úrhendi stefnda vegna þess tjóns sem hann varð fyrir þegar hann veitti veð íumræddri fasteign 30. maí 2006, en að því frágengnu við skuldbreytinguna 3.nóvember 2009. Loks krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og fram kemur í hinum áfrýjaðadómi gekkst áfrýjandi í ábyrgð fyrir láni að fjárhæð 4.500.000 krónur, semþáverandi sambýliskona sonar hans tók hjá stefnda 30. maí 2006, með því aðveita veð í fasteign sinni að Seiðakvísl 15 í Reykjavík. Áritaði áfrýjandiveðskuldabréfið um samþykki sitt sem þinglýstur eigandi hinnar veðsettu eignarvið útgáfu bréfsins. Í tengslum við lánsumsókn útgefanda veðskuldabréfsinsritaði áfrýjandi undir yfirlýsingu til stefnda þar sem fram kom annars vegar aðhonum væri fullkunnugt um þá ábyrgð sem fælist í veitingu veðleyfis og að hannhefði kynnt sér yfirlit frá stefnda um væntanlega greiðslubyrði af láninu oghins vegar að hann hefði kynnt sér fyrirliggjandi mat á getu lántaka til aðrísa undir þeirri greiðslubyrði sem stofnað væri til með lántökunni. Þáundirritaði hann greiðslumatið ásamt lántakanum. Í því var meðal annars tekiðfram að það væri fyrst og fremst byggt á upplýsingum sem væntanlegur lántakihefði veitt stefnda. Var hvatt til þess að lántakinn og áfrýjandi kynntu sérvel þær forsendur greiðslumatsins sem ekki væru á ábyrgð stefnda. Þess varjafnframt getið að í undirritun þeirra fælist staðfesting á því að þau hefðukynnt sér og skilið niðurstöður greiðslumatsins. Samkvæmt því var greiðslugetalántaka metin fullnægjandi miðað við þær forsendur sem þar var gengið út frá.Við gerð þess var lagt til grundvallar að ársvextir væru 4,15%, en hið rétta erað þeir voru 4,6%. Heldur áfrýjandi því fram að þessi mistök hafi leitt tilþess að greiðslumatið hafi í reynd verið neikvætt. Þar við bætist aðstarfsmanni stefnda hafi láðst að taka tillit í greiðslumatinu til lána, sem lántakinn hafi tekið til að kaupameð syni áfrýjanda, Vilhjálmi Pálssyni, íbúð við Leifsgötu í Reykjavík, en umhana gerðu þau kaupsamning 2. júní 2006. Með þessu hafi stefndi brotið gegnlánareglum sínum við umrædda lánveitingu. Fyrir liggur að 8. júlí 2009undirrituðu lántakinn og Vilhjálmur Pálsson umsókn um yfirtöku hans á láninu. Voruþau að slíta sambúð sinni á þessum tíma og hafði lántakinn afsalað sínumeignarhlut í íbúðinni við Leifsgötu til Vilhjálms tveimur mánuðum áður. Stefndiveitti samþykki sitt fyrir skuldaraskiptum, en aðila greinir á um hvenær þauöðluðust gildi. Var í málatilbúnaði aðilanna fyrir héraðsdómi upphaflega miðaðvið 3. nóvember 2009 í þeim efnum, en þann dag var undirritað skjal semefnislega felur í sér staðfestingu á nýjum skuldara og samþykki áfrýjanda semeiganda hinnar veðsettu eignar fyrir þeirri ráðstöfun. Við aðalmeðferð málsinsbyggði áfrýjandi á hinn bóginn á því að stefndi hafi samþykkt skuldaraskiptin13. júlí 2009 og hafði á þeim grunni uppi nýja kröfu, sem er varakrafa hans ímálinu. Tók sú krafa hans fyrir héraðsdómi til þess að skuldskeytingin yrðifelld úr gildi, en fyrir Hæstarétti hefur kröfugerð að þessu leyti verið breyttí þá veru að hún lúti að gildi veðsetningarinnar. Með úrskurði 1. apríl 2015 var búVilhjálms Pálssonar tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum á því 23. júnísama ár án þess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur. IIÍ lánareglum stefnda, sem í gildi voruþegar umrætt lán var veitt, kemur fram í 3. mgr. 6. gr. að þegar umsækjandi umlán er ekki eigandi fasteignar, sem fyrirhugað er að veðsetja til tryggingar greiðsluþess, skuli liggja fyrir greiðslumat sem sýni með greinargóðum hætti aðumsækjandi sé líklegur til að geta staðið undir greiðslubyrði þess láns semhann sækir um. Í greiðslumatinu, sem áfrýjanda var kynnt og hann ritaði undirásamt lántakanum, var hvatt til þess að gæta varúðar við lántöku þegargreiðslugeta reiknast ófullnægjandi og þess getið að stefndi veiti ekki lán„þegar halli á afgangi er hærri en varúðarálag á mánaðarleg útgjöld.“ Súbreyting á niðurstöðu greiðslumatsins sem leiddi af því að ársvextir voru ekkiréttilega tilgreindir í því er óveruleg og vel innan marka reiknaðsvarúðarálags. Þá er þess að gæta að þegar mat var lagt á greiðslugetu lántakansvar stuðst við upplýsingar um skuldir hennar og eignir sem hún sjálf létstefnda í té, en að þessari forsendu var sérstaklega vikið í greiðslumatinu meðþeim hætti sem áður er getið. Í því kom ekkert fram um að verja ætti láninu tilkaupa á fasteign enda þótt gert væri ráð fyrir því samkvæmt stöðluðum textaþess að slíkar upplýsingar skyldu veittar þegar þannig stæði á. Með vísan tilþessa er ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að stefndi hafi haft umþað vitneskju þegar fallist var á lánsumsóknina að lántakinn væri að festa kaupá fasteign og að skuldir hennar væru vantaldar af þeim sökum. Að þessu virtueru ekki efni til að fallast á það með áfrýjanda að stefndi hafi við umræddalánveitingu og töku veðs til tryggingar láninu farið á svig við lánareglursínar þegar hann lagði mat á greiðslugetu upphaflegs lántaka. Svo sem áður greinir óskuðu lántakinnog Vilhjálmur Pálsson eftir skuldaraskiptum með umsókn til stefnda 8. júlí2009. Verður ekki annað séð en að sú ráðstöfun hafi verið liður í fjárhagsleguuppgjöri þeirra vegna sambúðarslita. Þannig liggur það fyrir að tveimur mánuðumáður hafði lántakinn afsalað til Vilhjálms eignarhlut sínum í íbúð sem þaukeyptu um það leyti sem umrætt lán var tekið, en því virðist svo sem fram erkomið hafa verið varið til kaupa á henni. Þegar hér var komið sögu hafði lániðverið í vanskilum um nokkurra mánaða skeið, eða allt frá því í ársbyrjun 2009,og fyrir lá í ljósi framanritaðs að upphaflegur lántaki myndi ekki standa skilá frekari afborgunum af því. Af gögnum málsins verður ráðið að stefndi hafi ílok júní 2009 samþykkt að Vilhjálmur yfirtæki lánið gegn því að samið yrði umvanskil á því og sá kostur tiltekinn að þau yrðu greidd að hluta en að öðruleyti bætt við höfuðstól þess. Þá verður að ganga út frá því að það hafi veriðforsenda fyrir skuldaraskiptum af hálfu stefnda að veðréttur hans í fasteignáfrýjanda stæði óhaggaður við þau. Bera málsgögn það með sér að samkomulag umþetta og önnur atriði í tengslum við skuldaraskiptin hafi ekki verið endanlegatil lykta leidd fyrr en 3. nóvember 2009 þegar starfsmaður stefnda ogVilhjálmur undirrituðu skjal sem ber yfirskriftina„skuldbreyting/skilmálabreyting“. Áfrýjandi veitti samþykki sitt fyrirskuldaraskiptum með því að rita undir skjalið þennan sama dag, en í því komfram í samræmi við það sem áður er rakið að lánið væri í vanskilum og aðsamhliða skuldaraskiptum hafi átt sér stað tiltekin skuldbreyting að ósk nýsskuldara. Jafnframt var endurgreiðsluskilmálum breytt. Með þessu tók umbeðinskuldskeyting gildi. Að öllu þessu gættu eru ekki efni til annars en að lítasvo á að með skuldskeytingunni hafi staða áfrýjanda ekki orðið lakari en veriðhafði fyrir hana. Með vísan til þess sem að framan errakið getur áfrýjandi við svo búið ekki borið það fyrir sig að ákvæði 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða aðrarlagareglur og málsástæður sem hann byggir aðal- og varakröfu sína á, eigi aðleiða til þess að veðréttur í fasteign hans, sem stofnað var til 30. maí 2006,verði felldur úr gildi.Af framangreindu leiðir að ekki komafrekar til álita kröfur áfrýjanda um viðurkenningu á bótarétti hans vegnasaknæmrar háttsemi stefnda við öflun veðs frá honum í tilefni af lántökunni. Áhið sama við um þá skuldskeytingu sem síðar átti sér stað. Samkvæmt þessuverður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Páll Trausti Jörundsson, greiði stefnda,Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, 750.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars 2016. Þetta mál, sem var tekið tildóms 26. janúar 2016, er höfðað af Páli Trausta Jörundssyni, kt. [...],Seiðakvísl 15, Reykjavík, með stefnu birtri 12. mars 2015, á hendurLífeyrissjóði starfsmanna ríkisins A-deild, kt. [...], Engjateigi 11,Reykjavík, til ógildingar á veðsamningi og til greiðslu málskostnaðar. Stefnandikrefst þess aðallega að felldur verði úr gildi veðsamningur sem hann gerði viðstefnda og veitti veð í fasteign sinni að Seiðakvísl 15, Reykjavík, fastanúmer204-3446, þegar hann ritaði undir veðskuldabréf nr. 874471, sem Jónína Marteinsdóttirgaf út 30. maí 2006 til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins. Hannkrefst þess til vara að skuldskeyting sem hann ritaði undir 3. nóvember 2009verði felld úr gildi. Hannkrefst þess jafnframt að stefnda verði gert að aflýsa veðskuldabréfi nr. 874471af fasteigninni Seiðakvísl 15, Reykjavík, með fastanúmerið 204-3446. Stefnandikrefst þess til þrautavara að viðurkenndur verði réttur hans til fullra bóta úrhendi stefnda vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir þegar að hann veittistefnda veð í fasteign sinni 30. maí 2006 til tryggingar láni nr. 874471. Tilþrautaþrautavara krefst stefnandi þess að viðurkenndur verði réttur hans tilfullra bóta úr hendi stefnda vegna þess tjóns sem hann varð fyrir viðskuldbreytingu láns nr. 874471 3. nóvember 2009. Íöllum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndikrefst að auki málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu svo og virðisaukaskattsá málflutningsþóknun.Málsatvik Atvikmálsins munu þau að sambýlisfólkið Jónína Marteinsdóttir og Vilhjálmur Pálssontöldu að hag sínum kynni að vera betur borgið með því að hætta að leigja ogkaupa sér þess í stað íbúð. Vorið 2006 fóru þau á fund foreldra Vilhjálms, þ.e.stefnanda og eiginkonu hans Ingu Svölu Vilhjálmsdóttur. Sambýlingarnir óskuðueftir því að hjónin veittu þeim veð í fasteign sinni til tryggingar greiðsluláns sem þau hugðust taka. Að sögn stefnanda og Vilhjálms var veitt vilyrðifyrir því ef þau stæðust greiðslumat lánastofnunarinnar. Lífeyrissjóðurstarfsmanna ríkisins, sem starfar í A-deild, B-deild og séreignadeild,starfar eftir lögum nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins. Hlutverksjóðsins er að tryggja sjóðfélögum, eftirlifandi mökum þeirra og börnumlífeyri samkvæmt ákvæðum laganna. Um stefnda gilda einnig lög nr. 129/1997 umskyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í 36. gr. segirað stjórn lífeyrissjóðs skuli móta fjárfestingarstefnu, þar á meðal sérstakafjárfestingarstefnu fyrir hverja deild í deildaskiptum sjóði, og ávaxta fésjóðsins með tilliti til ávöxtunar og áhættu. Lífeyrissjóði er meðal annarsheimilt að ávaxta fé sitt með skuldabréfum tryggðum með veði í fasteign aðhámarki 75% af metnu markaðsvirði, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 36. gr. laganna. Áþessum tíma giltu samþykktir stefnda frá árinu 2005 þar sem meðal annars varkveðið á um ávöxtun fjármuna stefnda, með vísan til VI. kafla og 36. gr. laganr. 129/1997. Samkvæmt 28. gr. samþykktanna skyldi stjórn stefnda setja reglurum kaup á skuldabréfum sem tryggð eru með veði í fasteignum, þar á meðalreglur um lán til sjóðfélaga. Áþessum grundvelli voru samþykktar reglur Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins(LSR) og Lífeyrissjóðs Hjúkrunarfræðinga (LH) um svokölluð LSR-lán 24. febrúar2006. Reglurnar tóku til útlána LSR og LH til sjóðfélaga og annarraeinstaklinga sem áttu rétt til að taka lán samkvæmt þeim. Samkvæmt 2. gr. varþað meginreglan að einungis þeir sem greiddu eða höfðu greitt iðgjald til LSRog LH ættu rétt á láni, en einnig einstaklingar sem tekið höfðu sjóðfélagalányfir fyrir skuldaraskipti og eigendur fasteigna sem settar hefðu verið aðveði fyrir sjóðfélagaláni. Hámarkláns var samkvæmt 3. gr. ekki bundið tiltekinni fjárhæð, en umsækjandi þurftihins vegar að uppfylla kröfur um veðtryggingu og greiðslumat, sbr. 4. og 6. gr.reglnanna. Í 4. gr. um veðtryggingu kom fram að lán væri einungis veitt gegnveði í íbúðarhúsnæði. Fjárhæð láns sem sótt væri um, ásamt lánum sem framarstóðu í veðröð, mátti að hámarki vera 65% af metnu markaðsvirði eða fasteignamatifasteignar og ekki hærri en samtala brunabótamats og lóðarmats. Væri veitt lánsveð,það er ef lántaki ætti ekki fasteignina sem boðin var til tryggingar,þurfti eigandi hinnar veðsettu eignar að staðfesta með undirskrift sinni aðhonum hefðu verið kynntar upplýsingar sem gefnar væru út af LSR um þýðingu veðsetningarinnarog yfirlýsingu þess efnis að honum hafi verið kynnt mat á greiðslugetu umsækjandaí samræmi við 3. mgr. 6. gr. reglnanna. Ummat á greiðslugetu var síðan kveðið í 6. gr. reglnanna. Ætti umsækjandi umlán ekki hina veðsettu eign skyldi ávallt liggja fyrir greiðslumat, sbr. 3.mgr. 6. gr. reglnanna. Í 2. mgr. 6. gr. sagði að næmi samanlögð fjárhæð lánaumsækjanda hærri fjárhæð en tíu milljónum skyldi liggja fyrir greiðslumatsem unnið væri af sjóðnum eða viðurkenndri fjármálastofnun. Í þeim tilvikumskyldi umsækjandi afhenda með umsókn þau gögn sem LSR teldi nauðsynleg vegnagreiðslumats. Af matinu þyrfti að vera unnt að sjá með greinargóðum hætti aðumsækjandi væri líklegur til að geta staðið undir greiðslubyrði þess láns semhann sótti um. Heimilt var að víkja frá kröfu um greiðslumat væri fjárhæðþess láns sem sótt væri um lægri en 1.000.000 kr., enda lægi fyrir skriflegtsamþykki eiganda þeirrar eignar sem boðin væri til veðsetningar. Í6. gr. áskildi sjóðurinn sér rétt til að láta ávallt meta greiðslugetu lántaka,væri þess talin þörf, sem og til þess að hafna umsókn um lán þegar ekki værisýnt fram á fullnægjandi greiðslugetu eða ef vafi væri talinn þar á. SambýlisfólkiðJónína og Vilhjálmur höfðu augastað á íbúð á Leifsgötu. Á henni hvíldi lán fráKaupþingi banka hf. sem nam tæplega 15.400.000 kr. Til viðbótar við 4.500.000kr. lán sem Jónína hugðist taka hjá stefnda tók Vilhjálmur 3.000.000 kr. lánhjá sínum lífeyrissjóði. Jónínasótti um lánið 3. maí 2006. Stefndi lagði mat á greiðslugetu hennar 10. maí2006 á grundvelli þeirra upplýsinga sem hún veitti stefnda. Í greiðslumatinu,undir liðnum „Upplýsingar um nýtt lán“ kom meðal annars fram að fjárhæð lánsværi 4.500.000 kr., lánstími 40 ár, vextir 4,15% og að afborgun á mánuði væri19.504 kr. Mánaðarlegar ráðstöfunartekjur lántaka (eftir skatt) voru sagðar128.434 kr., en mánaðarleg útgjöld, með tilliti til 5% „varúðarálags“(6.422 kr.), 107.722 kr. Mismunur tekna og gjalda væri því 20.712 kr., en aðfrádreginni áætlaðri mánaðarlegri afborgun af hinu nýja láni, 19.504 kr.,næmi „afgangur“ 1.208 kr. Auk þessa kom fram að lántaki ætti engar eignir, ená honum hvíldu skuldir, samtals 4.817.234 kr. að meðtalinni fjárhæð hins nýjaláns. Á skjalinu kemur og fram að greiðslugeta lántaka sé metin fullnægjandi„samkvæmt forsendum greiðslumatsins“. Stefnandiáréttar að greiðslumatið hafi ekki tekið mið af því að lánið var tekið tilkaupa á fasteign og þetta lán var aðeins brot af þeim lánum sem fyrirhugaðvar að taka. Ítexta greiðslumatsins eru í sjö liðum sérstakir fyrirvarar og önnur atriði tilathugunar fyrir lántaka og eiganda veðsettrar eignar. Þar segir meðalannars:Greiðslumat þetta byggir fyrst og fremst á upplýsingum sem um sækjandi hefur veitt LSR og eru á hans ábyrgð.LSR hvetur lántaka til að gæta varúðar við lántöku þegar greiðslugeta reiknast ófullnægjandi og veitir ekki lán þegar halli á afgangi er hærri en varúðarálag á mánaðarleg útgjöld.Forsendur greiðslumatsins geta ekki verið traustari en þær upplýsingar sem liggja því til grundvallar. Þá er vakin athygli á því að það byggir á upplýsingum úr fortíðinni sem geta vissulega breyst í framtíðinni.LSR ber ekki ábyrgð á forsendum greiðslumatsins og hvetur undirritaða til að kynna sér forsendur þess vel. Undirgreiðslumatið rita lántakinn, Jónína Marteinsdóttir, og eigendur þeirrar eignarsem átti að veðsetja, stefnandi og eiginkona hans, til staðfestingar á því aðþau „hafi kynnt sér og skilið niðurstöður ofangreinds greiðslumats ogsamþykkt að það sé fullnægjandi“. Stefnandiritaði einnig 4. maí 2006 undir Yfirlýsinguvegna veðleyfis & upplýsingar til eigenda fasteigna sem settar eru tiltryggingar LSR láni. Þar var rædd þýðing þess að setja fasteign að veðitil tryggingar láni, þar á meðal með svokölluðu lánsveði. Þar kom fram að„[þ]eir einstaklingar sem lána lántaka veð í fasteign sinni þurfa að hafa íhuga að þeir eru í raun ábyrgir fyrir greiðslu lánsins ef skuldari stendurekki í skilum“. Því væri „mjög mikilvægt fyrir þann sem lánar veð tiltryggingar láni annars manns að kynna sér greiðslugetu lántakans“. Einnigsegir þar:Sérstök athyglier vakin á því að greiðslumati er einungis ætlað að gefa tiltekna vísbendinguum greiðslugetu lántaka. Greiðslumat er þannig á engan hátt trygging fyrirþví að lántaki geti staðið við skuldbindingar sínar. Greiðslumatið byggir aðmestu á upplýsingum um tekjur og gjöld lántaka fyrir þann tíma sem greiðslumater gert. Auk þess er ekki öruggt að allar skuldbindingar lántaka komi fram ágreiðslumatinu, en það getur haft áhrif á raunverulega greiðslugetu lántaka. Aðauki var áréttað að væri eigandi eignar sem setja ætti að veði í einhverjumvafa um áhrif veðsetningarinnar, greiðslugetu skuldara eða annað sem máliskipti gæti hann haft samband við starfsmenn stefnda til að fá frekari upplýsingar. Stefnandiritaði undir skjalið til staðfestingar á því „að honum er fullkunnugt um þáskuldbindingu og ábyrgð sem felst í þeirri heimild [þ.e. veitingu veðleyfis]og staðfestir að hann hafi kynnt sér yfirlit frá LSR um væntanlegagreiðslubyrði af láninu“, en eins því að hann hefði „kynnt sér fyrirliggjandigreiðslumat á getu lántakanda til að rísa undir þeirri greiðslubyrði semstofnað er til með lántökunni“. Daginneftir að skrifað var undir greiðslumatið útbjó starfsmaður LSR, svokallaðarGrunnforsendur láns nr. 874471, 11. maí 2006. Sá munur var á greiðslumatistefnda annars vegar og grunnforsendunum og skuldabréfinu hins vegar aðvextir voru tilgreindir 4,15% á fyrstnefnda skjalinu en 4,6% á þeim síðarnefndu.Að öðru leyti komu fram sömu upplýsingar á þessum skjölum. Einnig liggur fyriróundirrituð endurgreiðsluáætlun lánsins, dags. sama dag (11. maí 2006), sember með sér að mánaðarleg afborgun lántaka skyldi vera 20.811 kr., en ekki19.504 kr. eins og stóð í greiðslumatinu. Ástæða þessa mismunar (1.307 kr.).var fyrrgreindur mismunur á tilgreindum vöxtum. Stefndiveitti Jónínu Marteinsdóttur 30. maí 2006 verðtryggt lán að fjárhæð 4.500.000kr. gegn útgáfu veðskuldabréfs. Lánstími var 40 ár og skyldi lánið endurgreiðastmeð 479 mánaðarlegum jöfnum greiðslum afborgana og vaxta (annuitet). Skuldinbar fasta 4,6% vexti er reiknuðust frá 11. maí 2006. Grunnvísitala var 255,2. Stefnandisamþykkti að veita veð í fasteign sinni, til tryggingar skilvísri og skaðlausrigreiðslu skuldarinnar, á 4. veðrétti með uppfærslurétti. Stefnandi ritaði undirveðskuldabréfið til staðfestingar á því að hann væri samþykkur veðsetningunnisem þinglýstur eigandi. Maki hans, Inga I. Svala Vilhjálmsdóttir, staðfesti meðundirritun sinni að hún væri samþykk veðsetningunni. Samkvæmtfram lagðri kaupnótu var lánsfjárhæðin, samtals 4.531.910 kr., lögð á reikninglántaka 1. júní 2006. Lántaki greiddi af skuld samkvæmt veðskuldabréfinuvegna gjalddaga á tímabilinu 11. júlí 2006 til 11. janúar 2009. Umeða upp úr áramótum 2008 og 2009 slitu Jónína og Vilhjálmur sambúðinni.Samkvæmt framburði stefnanda og Vilhjálms hætti Jónína þá að greiða af láninuog síðasti gjalddagi sem hún greiddi var 11. janúar 2009. Húnóskaði 2. febrúar 2009 eftir „frystingu“ lánsins þannig að hún þyrfti ekkertað greiða næstkomandi sex mánuði. Samkvæmt fram lögðum gögnum gekk hún þó ekkiað þeim greiðsluúrræðum sem stefndi bauð henni. Jónínaafsalaði sinni hlutdeild í íbúðinni á Leifsgötu til Vilhjálms 11. maí 2009 ogskyldi hann fá hana afhenta 1. júní það ár. Stefnandi vottar afsalið. Síðastagreiðsla upphaflegs lántaka barst stefnda 4. júní 2009, vegna gjalddagans11. janúar 2009. Vilhjálmursótti um skuldskeytingu á láninu 8. júlí 2009 þannig að hann tæki við semskuldari. Reitur á eyðublaðinu fyrir samþykki veðeiganda og maka er ekkiútfylltur. Sjóðurinn áritaði á umsóknina að skuldaraskipti væru samþykkt 13.júlí 2009. Stefndibyggir á því að samkvæmt því sem sé bókað í lánasögu hafi sjóðurinn fallist áað Vilhjálmur yfirtæki lánið gegn því að samið yrði um vanskil. Af því hafiekki orðið fyrr en með skilmálabreytingu 3. nóvember 2009. Sjóðurinnsendi Vilhjálmi greiðslutilkynningar fyrir febrúar, mars, apríl, maí, júní ogjúlí 2009, 14. júlí, daginn eftir að sjóðurinn áritaði samþykki við skuldaraskiptunum. Stefndisamþykkti skuldbreytingu/skilmálabreytingu á láni nr. 874471 3. nóvember2009. Í stefnu byggir stefnandi á því að þá hafi sonur stefnanda og fyrrum makiupphaflegs lántaka, Vilhjálmur, tekið yfir skuldina í stað Jónínu Marteinsdóttur.Auk þess voru vanskil lögð við höfuðstól og lánstími styttist. Í skilmálabreytingunnivar vísað til fasteignar stefnanda, sem stóð á 4. veðrétti til tryggingarskuldinni. Undir skilmálabreytinguna rituðu meðal annars stefnandi til staðfestingará að hann væri samþykkur veðsetningunni sem þinglýstur eigandi. Þá staðfestiInga I. Svala Vilhjálmsdóttir með undirritun sinni að hún væri samþykk veðsetningunni,sem maki þinglýsts eiganda, þ.e. stefnanda. Hvorkivar gert greiðslumat vegna skuldbreytingarinnar né gerður ábyrgðarsamningurskv. 5. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Tæpumfimm árum síðar, í byrjun október 2014, ritaði lögmaður stefnanda stefnda ogóskaði skýringa á því mati sem stefndi vann á greiðslugetu lántakans JónínuMarteinsdóttur. Hann spurði einnig hvort stefnda hafi verið ljóst í hvaðatilgangi hún tók lánið. Þá var óskað upplýsinga um hvort greiðslugeta hinsnýja skuldara, Vilhjálms Pálssonar, hefði verið athuguð. Ítölvupósti starfsmanns stefnda 24. nóvember 2014 fékk lögmaðurinn meðal annarsþau svör að ástæða þess að mánaðarleg afborgun var sögð lægri á greiðslumatinuen í skjalinu Grunnforsendur lánsværi sú að röng vaxtaprósenta hefði verið lögð til grundvallar ígreiðslumatinu, þ.e. 4,15% í stað 4,6%. Einnig að stefnda hafi ekki verið ljóstí hvaða tilgangi lánið var tekið enda ekki farið fram á þær upplýsingar. Stefndabarst bréf lögmanns stefnanda 3. desember 2014 þar sem þess var óskað aðstefndi aflétti veðskuldabréfinu af fasteign stefnanda. Því hafnaði stefndimeð bréfi 11. febrúar 2015. Málið var höfðað með birtingu stefnu 12. mars 2015. Nýilántakinn, sonur stefnanda, lagði 13. mars 2015 fram beiðni um gjaldþrotaskiptiá búi sínu. Það var tekið til skipta 1. apríl sama ár og skiptum lauk 23. júní2015 en engar eignir fundust í búinu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að veðsamningur sem hann gerði við stefnda, Lífeyrissjóðstarfsmanna ríkisins, þar sem hann veitti sjóðnum veð í fasteign sinni 30. maí2006 til tryggingar láni Jónínu Marteinsdóttur hjá LSR sé ógildur. Hannkrefst ógildingar veðsetningarinnar með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga því telja verði ósanngjarnt ogandstætt góðri viðskiptavenju að stefndi beri veðsetninguna fyrir sig.Veðsetningin grundvallist á mistökum stefnda þegar hann mat greiðslugetu lántakans,Jónínu, broti stefnda gegn lánareglum sínum og broti stefnda gegn lögum nr. 32/2009um ábyrgðarmenn þegar skuldskeyting fór fram 3. nóvember 2009.Mistök stefnda við gerð greiðslumats Stefnandivísar í fyrsta lagi til þess að í greiðslumatinu sem stefndi útbjó 10. maí 2006fyrir lántakann, Jónínu Marteinsdóttur, og fékk stefnanda til að rita undirsem ábyrgðarmann, sé tekið fram á afar áberandi hátt að greiðslugeta sé fullnægjandienda orðið „fullnægjandi“ ritað með hástöfum. Afgangur umsækjanda á mánuðihafi verið talinn 1.208 kr. og það miðað við að afborgun af hinu nýja lániværi 19.504 kr. á mánuði. Í greiðslumatinu séu vextir tilteknir 4,15%. Ískjalinu Grunnforsendur láns,dagsettu 11. maí 2006, segi hins vegar að vextir séu 4,6%. Hugsanlega hafi þaðhaft áhrif á það að í endurgreiðsluáætluninni, sem jafnframt sé dagsett11. maí 2006, segir að afborganir lánsins frá stefnda séu 20.811 kr. en ekki19.504 kr. Að minnsta kosti hafi verið ljóst frá 27. apríl 2006 að útlánstefnda bæru 4,6% en ekki 4,15% vexti. Starfsmaður stefnda hafi í raun viðurkenntað ástæða þessa munar væri að það var „röng vaxtaprósenta sett í greiðslumatið,þ.e. 4,15% í stað 4,6%.“ Hefðistefndi tilgreint réttar afborganir í greiðslumatinu frá 10. maí 2006 hefði þaðekki verið jákvætt eða fullnægjandi, heldur hefði það verið neikvætt. Hefðukomið fram þær réttu upplýsingar að afborganir af láninu væru raunverulega20.811 kr. en ekki 19.504 kr. á mánuði hefði greiðslumatið verið neikvætt um 99kr. á mánuði en ekki jákvætt. Stefnandi hefði ekki veitt veð í fasteign sinnihefði greiðslugeta lántaka verið neikvæð. Það hafi stefnda mátt vera ljóst. Stefnandibyggir á því að mistök stefnda, sem leiddu til þess að greiðslumat var jákvættþegar það átti í raun að vera neikvætt, valdi því að telja verði ósanngjarnt ogandstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera fyrir sig veðsetningunaskv. 36. gr. laga nr. 7/1936. Veðsetningin grundvallist á röngum upplýsingumfrá stefnda en veðið hefði ekki verið veitt hefðu þær verið réttar. Það aðgreiðslumat var ranglega afgreitt sem „fullnægjandi“ hafi verið verulegákvörðunarástæða fyrir stefnanda. Það hafi stefnda mátti vera ljóst.Brot gegnlánareglum stefnda Stefnandivísar til þess að í 36. gr. laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttindaog starfsemi lífeyrissjóða, segi að stjórn lífeyrissjóðs skuli móta fjárfestingarstefnuog ávaxta fé sjóðsins með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru boðin á hverjumtíma. Stjórn lífeyrissjóðs sé heimilt að móta sérstaka fjárfestingarstefnufyrir hverja deild í deildaskiptum sjóði. Jafnframt sé lífeyrissjóði heimilt aðávaxta fé sitt á nánar tilgreindan hátt. Í 3. tölulið 1. mgr. 36. gr. laga nr.129/1997 segir að lífeyrissjóði sé heimilt að ávaxta fé sitt í skuldabréfumtryggðum með veði í fasteign að hámarki 75% af metnu markaðsvirði. Samkvæmt28. gr. í samþykktum stefnda frá árinu 2005 sem voru í gildi 30. maí 2006skyldi stjórn sjóðsins setja reglur um kaup á skuldabréfum sem tryggð eru meðveði í fasteignum, þar á meðal reglur um lán til sjóðfélaga. Þegarþað lán sem veð stefnanda átti að tryggja var tekið giltu lánareglur settar24. febrúar 2006. Samkvæmt 3. gr. þeirra var hámark sjóðfélagaláns ekkibundið tiltekinni fjárhæð. Umsækjandi þyrfti hins vegar að uppfylla kröfurum veðtryggingu, sbr. 4. gr., og greiðslumat, sbr. 6. gr. Samkvæmt4. gr. reglnanna var sjóðfélagalán einungis veitt gegn veði í íbúðarhúsnæði.Í lokamálsgrein 4. gr. um lánsveð stóð að væri lántakandi ekki eigandi fasteignarsem boðin væri til tryggingar, þyrfti eigandi hinnar veðsettu eignar að staðfestameð undirskrift sinni að honum hafi verið kynntar upplýsingar sem gefnar væruút af LSR/LH um þýðingu veðsetningarinnar og yfirlýsingu þess efnis aðhonum hafi verið kynnt mat á greiðslugetu umsækjanda í samræmi við 3. mgr. 6.gr. Íákvæði 6. gr. reglnanna um mat á greiðslugetu sagði í 2. mgr. að væri samanlögðfjárhæð lána umsækjanda hærri en tíu milljónir króna skyldi liggja fyrirgreiðslumat sem unnið er af sjóðunum eða viðurkenndri fjármálastofnun. Í þeimtilvikum skuli umsækjandi skila með umsókn þeim gögnum sem LSR og LH teljanauðsynleg vegna greiðslumats. Í 3. mgr. 6. gr. kom fram að „Þegarumsækjandi um lán er ekki eigandi hinnar veðsettu eignar skal liggja fyrirgreiðslumat, sbr. 2. mgr. Af matinu þarf að vera unnt að sjá með greinargóðumhætti að umsækjandi sé líklegur til að geta staðið undir greiðslubyrði þessláns sem hann sækir um.“ Þá sagði í 5. mgr. 6. gr. að stefnda væri heimilt aðhafna umsókn um lán þegar ekki væri sýnt fram á „fullnægjandi greiðslugetu“eða það væri mat stefnda að „vafi leiki á um greiðslugetu umsækjanda“. Stefnandibyggir á því að það greiðslumat sem stefndi lagði til grundvallar þegar hannveitti Jónínu Marteinsdóttur lán hafi ekki fullnægt framangreindum lánareglumstefnda. Fyrir það fyrsta hafi ekki verið unnt að sjá með greinargóðum hætti aðumsækjandi væri líklegur til að geta staðið undir greiðslubyrði lánsins.Samkvæmt þessu orðalagi nægi ekki að greiðslumat sé jákvætt heldur þurfiumsækjandi að vera „líklegur“ til að geta staðið undir því og það þurfi aðsjást með „greinargóðum hætti“. Greiðslumat sem sýni 1.208 kr. í afgang getiekki talist fullnægja þessari reglu enda megi lítið koma upp á til aðumsækjandi geti ekki staðið við skuldbindingar sínar og þar af leiðandi getihann aldrei talist „líklegur“ til að geta staðið undir greiðslubyrðinni. Stefnandibendir á að þessar reglur eigi sér samsvörun í Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga sem fjármálafyrirtækisamþykktu 1. nóvember 2001. Það hljóti að vera tilgangur lánareglna stefndaað tryggja hagsmuni ábyrgðarmanns, eins og markmið Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Að öðrumkosti væri varla krafist mats á greiðslugetu án veðtryggingar þegar lán værihærra en 10.000.000 kr. (2. mgr. 6. gr. lánareglna) en skilyrðislaus skylda sétil greiðslumats veiti þriðji maður veðleyfi í eign sinni (3. mgr. 6. gr. lánareglna). Stefnandibyggir jafnframt á því að með því að starfsmaður stefnda hafi gert mistök þegarhann vann mat á greiðslugetu lántakans, sem hafi valdið því að greiðslumatiðvarð „fullnægjandi“ en ekki ófullnægjandi og neikvætt um a.m.k. 99 kr. ámánuði, hafi starfsmaðurinn brotið gegn framangreindum lánareglum stefnda.Hefði stefndi staðið rétt að verki hefði greiðslumatið orðið neikvætt. Slíktgreiðslumat geti aldrei talist uppfylla það skilyrði 3. mgr. 6. gr.reglnanna að umsækjandi sé „líklegur“ til að geta staðið undir greiðslubyrðilánsins. Áþessum tíma hafi stefnda meðal annars borið að starfa í samræmi við lög nr.57/2005 sem þá hétu lög um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæimarkaðarins. Samkvæmt 5. gr. laganna hafi fyrirtækjum verið óheimilt aðhafast nokkuð það að sem bryti í bága við góða viðskiptahætti íatvinnustarfsemi eins og þeir væru tíðkaðir eða gera eitthvað sem væri óhæfilegtgagnvart hagsmunum neytenda. Stefnandibyggir á því að stefndi hafi brotið gegn þessu ákvæði með því að geragreiðslumatið ranglega jákvætt eða fullnægjandi þegar það hefði í rauninni áttað vera neikvætt eða ófullnægjandi. Það sé jafnframt brot gegn þessu ákvæðiað fara ekki að eigin lánareglum, sem gerðu það að skilyrði að lántaki semfengi veð að láni þyrfti að vera líklegur til að geta staðið undirgreiðslubyrði lánsins. Hann hafi ekki getað verið talinn líklegur til þess meðafgang sem nam 1.208 kr. á mánuði, hvað þá ef rétt hefði verið staðið að verkiog greint frá því að afgangurinn væri enginn heldur vantaði 99 kr. upp á aðhann gæti greitt af láninu. Stefnandibyggir á því að með framangreindri háttsemi og brotum stefnda gegn eiginlánareglum verði að telja ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju aðstefndi beri veðsetninguna fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Brotstefnda gegn ákvæði 5. gr. laga nr. 57/2005 eigi að leiða til sömu niðurstöðu,þótt aðeins sé litið til þess. Þaðsé ósanngjarnt að stefndi geti byggt rétt á veðsetningunni þegar hann brjótigegn eigin lánareglum sem séu settar til þess að verja veðsala, ábyrgðarmann.Það sé jafnframt ósanngjarnt þegar litið sé til þess að stefnda hafi orðið ámistök við gerð greiðslumats, sem valdi því að stefnandi ákveði að veita veðiðsem hann hefði að öðrum kosti ekki gert. Þetta atvik sé á ábyrgð stefnda enekki stefnanda. Stefnandi sé einstaklingur en stefndi stór lífeyrissjóðursem starfi á íslenskum lánamarkaði og hjá honum starfi sérfræðingar á þessusviði. Telja verði uppfyllt skilyrði 36. gr. laga nr. 7/1936 til þess aðfallast á kröfu stefnanda um ógildingu veðsetningarinnar. Þessutil viðbótar hafi legið fyrir að lánið hafi væri tekið vegna kaupa á fasteignog lánið væri aðeins brot af þeim lánum sem lántaki hugðist taka. Stefndi hafivitað þetta og borið að taka mið af því við gerð greiðslumats. Þar eð greiðslumatiðhafi einungis sýnt 1.208 kr. afgang á mánuði hafi stefndi mátt gera sér greinfyrir því að ekki væri líklegt að lántaki gæti staðið undir greiðslubyrðinni.Vegna lánanna sem umsækjandi hafi átt eftir að taka hafi stefndi mátt gerasér grein fyrir því að mat á greiðslugetu lántakans yrði verulega neikvættværi tekið tillit til þeirra lána. Það eitt og sér, að taka ekki tillit tilþeirra lána sem átti eftir að taka, feli í sér brot gegn lánareglum stefnda og5. gr. laga nr. 57/2005 og það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenjuað stefndi byggi rétt á veðsetningunni gagnvart stefnanda vegna þessa,sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936.Brostnarforsendur Stefnandibyggir kröfu sína jafnframt á því að veðsamningurinn sem hann gerði við stefndasé ógildanlegur á grundvelli meginreglna samningaréttar um brostnar og rangarforsendur. Samningurinn sé ógildanlegur og óskuldbindandi fyrir stefnandaþar eð ákvörðunarástæða hans við veðsetninguna hafi verið að greiðslugeta lántakaværi jákvæð. Stefnandahafi verið talin trú um að lántaki stæðist greiðslumat með því skjali sem hannvar beðinn að undirrita þar sem fram kom það mat stefnda að greiðslugeta lántakansværi fullnægjandi. Stefnandihafi ekki viljað ábyrgjast skuld sem gæti fallið á hann og hefði neitað því aðveita samþykki sitt hefði hann vitað að ólíklegt væri að lántaki gæti staðiðí skilum með afborganir lána sinna því mat á greiðslugetu hans væri neikvætt. Þettasé veruleg ákvörðunarástæða sem stefnda hafi mátt vera ljós. Brot gegn lögumnr. 32/2009 um ábyrgðarmenn við skuldskeytingu Einsog rakið var í lýsingu málavaxta hafi nýr skuldari, Vilhjálmur Pálsson, tekiðvið láni nr. 874471 af Jónínu Marteinsdóttur, 3. nóvember 2009. Hálfuári áður, 4. apríl 2009, tóku gildi lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Markmiðþeirra, samkvæmt 1. gr., sé að setja reglur um ábyrgðir einstaklinga, dragaúr vægi ábyrgða og stuðla að því að lánveitingar verði miðaðar við greiðslugetulántaka og hans eigin tryggingar. Samkvæmt2. gr. laganna gildi þau „þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingarefndum lántaka“. Í 4. gr. sé mælt svo fyrir að lánveitandi skuli meta hæfi lántakatil að standa í skilum með lán þar sem ábyrgðarmaður gengst í ábyrgð til tryggingarefndum lántaka. Stefnandibyggir á því að stefndi hafi brotið gegn ákvæði 4. gr. laga nr. 32/2009 með þvíað hann hafi látið undir höfuð leggjast að meta greiðslugetu lántakans Vilhjálmsþegar skuldaraskiptin urðu. Lögin gildi fullum fetum þótt nýr skuldari hafitekið við láninu enda gildi lögin þegar ábyrgðarmaður gangist í ábyrgð tiltryggingar efndum „lántaka“. Þetta þýði að komi nýr skuldari í stað eldriþurfi að fylgja reglu 4. gr. laganna og kanna greiðslugetu hans. Þetta séveigamikil skylda stefnda enda geti markmið laganna ekki náðst látilánveitandi undir höfuð leggjast að uppfylla hana. Stefnandibyggir jafnframt á því að í 5. og 6. gr. laga nr. 32/2009 sé mælt fyrir umskyldu lánveitanda til að gera sérstakan ábyrgðarsamning þar sem koma skulifram nánar tiltekin atriði. Slíkur samningur hafi ekki verið gerður og þar afleiðandi hafi stefndi jafnframt brotið gegn þessum skyldum sínum. Þessutil viðbótar hafi stefndi brotið gegn 7. gr. því hann hafi ekki sent stefnandaneinar tilkynningar um vanskil. Í skuldskeytingunni standi að lánið sé í vanskilumen stefndi hafi aldrei tilkynnt stefnanda það. Í 2. mgr. 7. gr. laga nr.32/2009 segi að sé vanræksla lánveitanda veruleg skuli ábyrgð falla niður. Þegarlitið sé til þessara brota stefnda gegn ákvæðum laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmennverði að telja ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að stefndi berifyrir sig veðsetninguna, skv. 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi byggir áþví að það sé ósanngjarnt af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju aðbyggja á veðsetningunni þegar hvert og eitt brot stefnda gegn lögum nr.32/2009 sé skoðað en einnig þegar öll þau brot stefnda gegn lögunum séu virt íheild sinni.Brot gegn lögumnr. 121/1994 um neytendalán Stefnandibyggir einnig á því að samkvæmt meginreglum um ábyrgðir og veð í þágu þriðjamanns hafi gildi sjálfrar skuldarinnar sömu áhrif á ábyrgðarmann og veðsala.Samkvæmt þágildandi lögum nr. 121/1994 um neytendalán skyldi lánssamningurgerður skriflega. Samkvæmt 6. gr. laganna skyldu tilteknar upplýsingarafhentar neytanda skriflega. Ekki verði séð að lánveitandi hafi fullnægtskyldum sínum í þessum efnum. Í þeim gögnum sem hann afhenti stefnanda komihvorki fram hver sé heildarlántökukostnaður í krónum samkvæmt 4. tölulið6. gr. laga nr. 121/1994, sbr. 7. gr. sömu laga, né árleg hlutfallstala kostnaðarsamkvæmt 5. tölulið 6. gr., sbr. 10.-12. gr. þeirra. Hvorki komi fram sú heildarupphæðsem átti að greiða, þ.e. samtala höfuðstóls, vaxta og lánskostnaðarsamkvæmt 6. tölulið 6. gr., né fjárhæð einstakra greiðslna og gjalddagasamkvæmt 7. tölulið 6. gr. Ekkert komi fram um gildistíma lánssamnings ogskilyrði uppsagnar hans samkvæmt 8. tölulið 6. gr. laganna. Stefnanda virðiststefndi hafa brotið gróflega gegn þeim skyldum sem á honum hvíldu samkvæmtlögum nr. 121/1994 um neytendalán. Sú vanræksla eigi sjálfstætt að leiða tilógildingar lánsins skv. 36. gr. laga nr. 7/1936 og þar með veðsetning stefnendatil tryggingar greiðslu lánsins.Brot gegntillitsskyldu og trúnaðarskyldu við samningsgerð Stefnandibyggir á því að stefndi hafi brotið gegn trúnaðarskyldu sinni þegar hann gerðisamninginn við stefnanda. Í henni felist skylda samningsaðila til að látaekki eigin hagsmuni ráða einhliða athöfnum sínum eða athafnaleysi í samningssambandinu,heldur verði þeir, innan ákveðinna marka, að taka tillit til hagsmuna viðsemjandans.Reglunni sé ætlað að sporna við misnotkun á aðstöðu. Stefndihafi brotið gegn trúnaðarskyldu sinni við stefnanda þegar hann lagði til grundvallargreiðslumat sem ranglega sýndi greiðslugetu lántaka þegar það hefði átt að sýnaað lántaki hefði ekki fullnægjandi greiðslugetu, eins rakið hefur verið. Meðþví að virða þessa skyldu sína að vettugi hafi stefndi ekki tekið tillit tilhagsmuna stefnanda sem voru þeir að hann gæti byggt veðsetninguna á réttumupplýsingum um greiðslugetu lántakans svo ekki yrði gengið að fasteign hans.Þá hafi stefndi jafnframt brotið gegn trúnaðarskyldunni með því að fara gegneigin lánareglum og veita lánið án þess að skilyrði væru til þess og einnig aðupplýsa stefnanda ekki um það. Samningssambandstefnanda og stefnda sé til langs tíma og því hafi trúnaðarskylda stefndaverið enn ríkari. Auk þess sé stefnandi neytandi og einstaklingur en stefndistór lánastofnun sem geri skyldu stefnda enn ríkari. Þareð stefndi hafi brotið gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefnanda verði aðtelja ósanngjarnt af honum og andstætt góðri viðskiptavenju að bera veðið fyrirsig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Einniger byggt á því að brot stefnda gegn trúnaðarskyldu sinni gagnvart stefnandahafi falið í sér saknæma háttsemi og hafi stofnað til bótaskyldu stefndagagnvart stefnanda. Taka beri mið af því þegar afstaða sé tekin til þrautavaraog þrautaþrautavarakröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu.Þrautavarakrafaum viðurkenningu á bótaskyldu Stefnandibyggir á því að stefndi hafi valdið sér tjóni á saknæman og ólögmætan hátt.Saknæm háttsemi starfsmanns stefnda sé tvenns konar. Ífyrsta lagi hafi það verið saknæmt og ólögmætt að gera greiðslumat ranglega meðþeirri afleiðingu að það var jákvætt en ekki neikvætt. Íöðru lagi hafi það verið saknæmt og ólögmætt þegar stefndi braut gegn eiginlánareglum sem kváðu skýrt á um að greiðslumat, sem skylt var að vinna, sýndiá greinargóðan hátt að umsækjandi væri líklegur til að geta staðið undirgreiðslubyrði lánsins. Stefndi hafi brotið gegn þessu ákvæði lánareglnanna þareð hvorki jákvætt greiðslumat upp á 1.208 kr. né neikvætt um 99 kr. á mánuðihafi fullnægt þessum áskilnaði. Mat á greiðslugetu upphaflegs lántaka hafiekki verið þannig að hægt væri að sjá á greinargóðan hátt að hann væri líklegurtil að geta staðið undir því. Stefnandibyggi á því að þessi atriði fullnægi sakarreglu skaðabótaréttar. Tjón hansstafi af því að bú núverandi skuldara, Vilhjálms, hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta1. apríl 2015. Hann muni því ekki geta greitt lánið og eftirstöðvar lánsinsverði því fyrr eða síðar sóttar til stefnanda. Réttarsambandmálsaðila byggist á því að stefndi hafi veitt stefnanda sérfræðiþjónustu.Vegna þeirrar sérfræðiábyrgðar sem hvíli á stefnda hafi stefnandi mátt geraríkar kröfur til hans. Sérstök beiting sakarreglunnar á sviði sérfræðiábyrgðarfelist í fyrsta lagi í því að ríkari kröfur séu gerðar til hins hlutlægaþáttar, þ.e. ríkari kröfur um tilteknar athafnir og meiri aðgæslu eðavandvirkni. Í öðru lagi séu gerðar ríkari huglægar kröfur til tjónvalds. Séhann sérfróður og vel menntaður eigi hann frekar að geta gert sér grein fyrirhættum og líkum á tjóni. Í þriðja lagi sé hægt að beita sönnunarreglum á sérstakanhátt, þ.e. að hliðrað er til um sönnun, tjónþola í vil, sem leiði til strangariábyrgðar en almennar reglur hefðu í för með sér. Stefndihafi brugðist þeirri skyldu sinni að vinna greiðslumat á réttan hátt og hafiþví lagt til grundvallar greiðslumat sem var andstætt lánareglum stefnda. Afþessum sökum hafi áhætta stefnanda orðið til muna meiri en ella og hafi þettavaldið því að hann setti fasteign sína að veði. Að baki þessu verklagistarfsmanna stefnda sé ásetningur eða í það minnsta stórkostlegt gáleysi. Stefnandibyggir einnig á því að skuldskeytingin 3. nóvember 2009 verði rakin beint tilhins gallaða greiðslumats sem byggi á saknæmri háttsemi. Þá hafi legið fyrirað upphaflegur lántaki, Jónína, gat ekki greitt lengur af láninu og því hafistefnandi neyðst til að samþykkja skuldskeytinguna. Hefði atburðarásin ekkihafist með saknæmu verklagi starfsmanna stefnda við greiðslumatið hefði legiðfyrir strax í upphafi að Jónína réði ekki við að taka hið umdeilda lán. Í raunhafi aðeins verið tímaspursmál hvenær hún hætti að geta greitt af því. Skuldskeytinghafi því verið skárri kostur en sá að stefndi gengi að stefnanda því Jónína,upphaflegur skuldari, var hætt að greiða af láninu og ætlaði sér ekki aðgreiða frekar af því. Þess vegna séu orsakatengsl á milli hinnar upphaflegusaknæmu háttsemi og skuldskeytingarinnar 3. nóvember 2009. Með því aðsamþykkja skuldskeytinguna hafi stefnandi í raun verið að reyna að takmarkatjón sitt. Sú tilraun hafi hins vegar ekki borið langvarandi árangur vegnagjaldþrotaskipta á búi hins nýja lántaka, Vilhjálms. Tjónstefnanda sé bein afleiðing af ranglega unnu mati á greiðslugetu upphaflegslántaka. Stefnandi hefði aldrei veitt veðleyfi í fasteign sinni hefðigreiðslumatið verið rétt. Tjónið sé sú fjárhæð sem stefnandi þurfi endanlegaað greiða verði ekki fallist á kröfu hans um ógildingu. Fjárhæð tjónsinsliggi ekki fyrir og því krefjist stefnandi viðurkenningar á bótaskyldu.Þrautaþrautavarakrafaum viðurkenningu á bótaskyldu Stefnandibyggir á því að brot stefnda gegn lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn þegarskuldskeytingin fór fram, 3. nóvember 2009, hafi falið í sér saknæma ogólögmæta háttsemi. Stefndi hafi með athafnaleysi sínu brugðist lögboðnumskyldum sínum til að kanna greiðslugetu hins nýja skuldara, Vilhjálms, svo ogað gera sérstakan ábyrgðarsamning við stefnanda þar sem hann yrði upplýsturum þau atriði sem eru upp talin í 5. og 6. gr. laga nr. 32/2009 umábyrgðarmenn. Byggter á því að þessi atriði fullnægi sakarreglu skaðabótaréttar. Tjón stefnandafelist í því að bú núverandi skuldara hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta.Eftirstöðvar lánsins verði sóttar til stefnanda fyrr eða síðar. Þaðhafi verið saknæmt og ólögmætt af starfsmönnum stefnda að kanna ekki greiðslugetuhins nýja skuldara, Vilhjálms, og veita stefnanda ekki lögbundnar upplýsingarskv. 5. og 6. gr. laga nr. 32/2009. Því eigi stefnandi rétt á hendur stefnda ágrundvelli almennrar sakarreglu skaðabótaréttar. Tjónið sem stefnandi verðifyrir vegna þessarar skuldskeytingar sé sú fjárhæð sem hann þurfi endanlegaað greiða verði ekki fallist á kröfu hans um ógildingu veðsamningsins. Þar eðafjárhæð tjóns stefnanda liggi ekki endanlega fyrir krefjist hannviðurkenningar á bótaskyldu. Niðurlag umógildi veðsetningar Stefnandibyggir á því að þegar allt framangreint sé virt í heild sinni verði að teljaþað ósanngjarnt af stefnda og andstætt góðri viðskiptavenju að bera fyrir sigþann veðrétt sem hann fékk í eign stefnanda, hvort heldur með vísan til 36.gr. laga nr. 7/1936 eða ólögfestra reglna samningaréttar um brostnar og rangarforsendur. Stefndahafi samkvæmt eigin lánareglum verið skylt að kanna hvort greiðslugeta umsækjandaværi fullnægjandi. Matið hafi þurft að sýna á greinargóðan hátt að umsækjandiværi líklegur til að standa undir greiðslubyrði lánsins. Stefndi hafi ekkivirt þessar skyldur heldur kynnt stefnanda niðurstöðu greiðslumats sem varranglega „fullnægjandi“. Með þessu hafi starfsmaður stefnda einnig brotið gegn5. gr. laga nr. 57/2005. Áþað verði jafnframt að líta að veðsetning stefnanda sé stefnda til hagsbóta oggeri það lán sem hann veitti miklum mun tryggara fyrir stefnda. Í raun megihalda því fram að stefndi hefði aldrei veitt lánið hefði stefnandi ekki veitthonum veð í fasteign sinni til þess að tryggja greiðslu þess. Auk þess sé stefndisérfræðingur á þessu sviði sem samdi skilmálana einhliða en stefnandineytandi, einstaklingur sem hafi enga sérstaka þekkingu á lánamálum. Stefnandibyggir kröfu sína á lögum nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda ogstarfsemi lífeyrissjóða, sér í lagi 36. gr. þeirra laga. Hann byggir einnig álögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sér í lagi 36.gr. þeirra laga. Hann vísar til almennra reglna kröfu- og samningaréttar, laganr. 57/2005 um eftirlit með óréttmætum viðskiptaháttum, sér í lagi 5. gr.,laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, einkum 4., 5., og 6. gr., þágildandi laganr. 121/1994, almennrar sakarreglu skaðabótarréttar, meginreglu samningaréttarum tillitsskyldu og trúnaðarskyldu við samningsgerð og laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sér í lagi 2. mgr. 25. gr. Vegnaviðurkenningarkröfu sinnar vísar stefnandi til almennrar sakarreglu skaðabótaréttar,meginreglna skaðabótaréttar um bótaábyrgð og sök og meginreglna skaðabótaréttarum sérfræðiábyrgð. Vegna viðurkenningarkröfu í þrautavarakröfu og þrautaþrautavarakröfuvísar hann til 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, aukd-liðar 80 gr. sömu laga. Kröfu um málskostnað byggir hann á 130. gr., sbr.129. gr., sömu laga. Val á varnarþingi styðst við 33. gr. laganna. Að aukivísar hann til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndimótmælir öllum málsástæðum stefnanda og krefst sýknu af dómkröfum hans. Stefndibyggir sérstaklega á því að stefnandi hafi glatað öllum rétti til að hafa uppikröfur á hendur sér sakir tómlætis. Þau atvik sem stefnandi vill að leiði tilógildingar á veðsetningu sinni, eða til viðurkenningar á bótarétti sínum,hafi átt sér stað í maí 2006, eða tæplega níu árum áður en málið var höfðað meðbirtingu stefnu 12. mars 2015. Sé einungis horft til skilmálabreytingar veðskuldabréfsins3. nóvember 2009 hafi, þegar málið var höfðað, verið liðin rúmlega fimm ár.Að auki hafi stefnandi fyrst gert kröfu um ógildingu veðsetningarinnar ídesember 2014. Eins og aðstæðum sé háttað hafi stefnanda á öllum stigum máttvera fyllilega kunnugt um þau atvik sem hann telur eiga að leiða til þess aðfallist verði á kröfur hans í málinu, sem og um tómlætisverkanir og réttaráhrifþeirra. Stefndi hafi því mátt líta svo á að stefnandi myndi ekki hafa uppikröfur sínar að svo löngum tíma liðnum. Jafnframt torveldi tómlæti stefnandaalla sönnun í málinu, enda atvik löngu liðin. Þegar af þessari ástæðu beri aðsýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda. Stefndibyggir að öðru leyti á því að veðsetning stefnanda sé gild og að undirbúningurog framkvæmd hennar, þar á meðal lánveitingar, greiðslumat stefnda og síðariskilmálabreytingar, hafi verið í samræmi við gildandi reglur þar að lútandi ogekki þannig að varði ógildingu eða bótaskyldu stefnda. Öllum kröfum og málsástæðumstefnanda í aðra veru er mótmælt.Um meint mistökstefnda við gerð greiðslumats Stefndimótmælir því, sem stefnandi haldi fram, að stefndi hafi gert mistök þegar hannlagði mat á greiðslugetu lántaka „sem leiddu til þess að greiðslumat varjákvætt þegar það átti í raun að vera neikvætt“ og að af því leiði „að teljaverði ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera fyrirsig veðsetninguna“. Stefndimótmælir því jafnframt að veðsetningin sé „tilkomin vegna rangra upplýsingaaf hálfu stefnda“, að stefnandi hefði ekki veitt veð í fasteign sinni hefðigreiðslugeta verið neikvæð og að stefnda hafi mátt vera slíkt ljóst. Að matistefnda getur það „að greiðslumat var ranglega tiltekið „fullnægjandi“ ekkihafa verið ákvörðunarástæða stefnanda og því síður hafi stefnda mátt veraþað ljóst. Stefnandihafi undirritað umrætt greiðslumat 10. maí 2006 meðal annars til staðfestingará því að hann „hafi kynnt sér og skilið niðurstöður ... greiðslumats og samþykktað það sé fullnægjandi“. Ljóst sé að í greiðslumatinu var miðað við að lániðbæri 4,15% vexti, en ekki 4,6% svo sem raunin hins vegar varð. Af því leiddi aðáætlaðar mánaðarlegar afborganir voru tilgreindar 19.504 kr. í greiðslumatinu,eða nokkru lægri en áætlaðar mánaðarlegar afborganir samkvæmt endurgreiðsluáætlun,dags. 11. maí 2006, sem afhent var lántaka. Í endurgreiðsluáætlun hafi einnigverið miðað við að „afgangur“ samkvæmt greiðslumatinu, þ.e. ráðstöfunartekjurlántaka að frádregnum útgjöldum hans og áætluðum afborgunum hins nýja láns,væri 1.208 kr. Stefndibendir á að greiðslumat geti ekki skoðast sem annað en vísbending um greiðslugetulántaka en aldrei sem trygging fyrir því að lántaki geti staðið við skuldbindingarsínar. Mánaðarleg afborgun samkvæmt greiðslumati sé einungis áætluð, eins ogskýrt sé tekið fram í greiðslumatinu sjálfu. Auk þess sé mismunurinn á áætluðummánaðarlegum afborgunum samkvæmt greiðslumatinu (19.504 kr.) og áætluðummánaðarlegum afborgunum samkvæmt endurgreiðsluáætluninni (20.811 kr.)óverulegur, eða einungis 1.307 kr. Raunin hafi einnig orðið sú að raunverulegarafborganir lántaka af umræddu láni urðu ekki að öllu leyti í samræmi viðáætlun um mánaðarlega afborgun í greiðslumatinu og ekki að öllu leyti ísamræmi við áætlun um endurgreiðslu svo sem ráðgera mátti. Hvorki lántaki néveðsali geti þannig reitt sig að öllu leyti á að raunverulegar afborganir verði þær sömu og áætlaðar afborganir samkvæmt greiðslumati eða öðrum gögnum, semútbúin eru í aðdraganda lánveitingar. Einnigverði að horfa til þess að „afgangur“ samkvæmt greiðslumati sé ekki einn og sérgrundvöllur þess hvort greiðslugeta lántaka sé metin fullnægjandi, eins ogstefnandi virðist telja. Í greiðslumatinu hafi enda verið gert ráð fyrir svokölluðuvarúðarálagi (5%) að fjárhæð 6.422 kr., en að baki þeirri fjárhæð hafi ekkilegið raunveruleg útgjöld lántaka eða áætlun stefnda um þau. Þrátt fyrir að„afgangur“ sé þannig sagður 1.208 kr. (20.712 – 19.504 kr.) í greiðslumatinu séhann í reynd hærri, eða 7.630 kr., sé ekki tekið tillit til þessa varúðarálags(27.134 – 19.504 kr.). Að sama skapi hefði verið „afgangur“ samkvæmtgreiðslumatinu þótt miðað hefði verið við að áætlaðar mánaðarlegarafborganir væru 20.811 kr., en ekki 19.504 kr., eða 6.323 kr. (27.134 – 20.811kr.). Greiðslugeta lántaka í umræddu tilviki hefði því væntanlega verið metin„fullnægjandi samkvæmt forsendum greiðslumatsins“, hvort sem miðað hefðiverið við 4,15% vexti eða 4,6%, og hvort sem mánaðarlegar afborganir hefðuverið áætlaðar 19.504 kr. eða 20.811 kr. Þetta hafi raunar komið fram ígreiðslumatinu þar sem tekið var sérstaklega fram að LSR, þ.e. stefndi,„veitir ekki lán þegar halli á afgangi er hærri en varúðarálag á mánaðarlegútgjöld“. Stefndi áskildi sér hins vegar ávallt rétt til „að hafna umsókn umlán þegar ekki er sýnt fram á fullnægjandi greiðslugetu“ eða ef það væri matstefnda „að vafi leiki á um greiðslugetu umsækjanda“, sbr. 6. gr. reglnastefnda sem voru samþykktar 24. febrúar 2006. Tilviðbótar, og einnig óháð framangreindu, er að mati stefnda ekki unnt að lítasvo á að það eitt að „afgangur“ samkvæmt greiðslumatinu hafi verið tiltekinnjákvæður um 1.208 kr. hafi verið „veruleg ákvörðunarástæða“ stefnanda og þvísíður að stefnda hafi mátt vera slíkt ljóst. Að mati stefnda verður að ganga útfrá því, að teknu tilliti til tengsla stefnanda við upphaflegan lántaka og makahans, að stefnandi hefði allt eins staðfest greiðslumatið og veitt heimild tilveðsetningar þótt „afgangur“ samkvæmt greiðslumati hefði verið sá sem hannvísar til.Um meint brotstefnda gegn eigin lánareglum Stefndimótmælir því einnig að það greiðslumat sem hann lagði til grundvallar láninutil Jónínu Marteinsdóttur hafi ekki fullnægt lánareglum stefnda svo og aðstefndi hafi brotið gegn lögum nr. 57/2005 sem þá hétu lög um eftirlit meðóréttmætum viðskiptaháttum og gagnsæi markaðarins. Stefndi mótmælir því sérstaklegaað hann hafi á einhvern hátt ranglega útbúið greiðslumatið jákvætt eða fullnægjandieða á einhvern máta beitt óréttmætum viðskiptaháttum, þar á meðal gertnokkuð það sem brýtur í bága við góða viðskiptahætti í atvinnustarfsemi eðaeitthvað sem er óhæfilegt gagnvart hagsmunum neytenda. Fyrirþað fyrsta hafi komið fram í greiðslumatinu „með greinargóðum hætti“ allar þærupplýsingar sem lánareglur stefnda áskildu, þar á meðal hvort umsækjandi væri„líklegur til að geta staðið undir greiðslubyrði þess láns sem hann sækir um“enda var greiðslugeta hans metin fullnægjandi „samkvæmt forsendum greiðslumatsins“.Stefndi hafnar því sérstaklega að „[g]reiðslumat sem er jákvætt um 1.208 kr. getiekki talist fullnægja þessari reglu“ eins og stefnandi byggir á. Stefndihafnar þeirri fullyrðingu stefnanda að við lánveitingu og veðsetningu hafilegið fyrir „að umþrætt lán var tekið vegna kaupa á fasteign og lánið væriaðeins brot af þeim lánum sem fyrirhugað var að lántaki myndi taka“, svo og aðstefnda hafi verið það ljóst og því borið að taka mið af því við gerðgreiðslumatsins. Á þeim tíma sem hér skiptir máli hafi stefnda verið ókunnugtað lántaki hygðist nota lánið til að kaupa fasteign og hafi Jónína ekki veittþær upplýsingar þegar hún sótti um lán hjá stefnda. Eins og sérstaklega sétekið fram í greiðslumatinu beri lántaki ábyrgð á þeim upplýsingum semhann veitir og greiðslumatið byggir á, þar á meðal að þær séu réttar. Upplýsingarnarséu jafnframt þess eðlis að stefndi hefði ekki getað aflað þeirra sjálfur ogað eigin frumkvæði. Raunin sé auk þess sú að kaupsamningur lántaka, Jónínu ogVilhjálms Pálssonar, sonar stefnanda, vegna þessara fasteignakaupa sédagsettur 2. júní 2006 og honum þinglýst 8. júní 2006 en veðskuldabréfiðgefið út 30. maí 2006 og greiðslumatið hafði þá farið fram, þ.e. 10. maí. Íkaupsamningnum sé þess ekki getið að kaupin séu fjármögnuð að hluta til meðumræddu láni frá stefnda, og virðist lántaki og maki því, að eigin frumkvæði,hafa aðskilið algjörlega lánveitinguna og fasteignakaupin. Á þeim tíma semlánið var veitt hafi stefnda því verið ómögulegt að vita að nota ætti það tilkaupa á fasteign eða að það væri einungis brot af þeim lánum sem fyrirhugaðvar að lántaki tæki. Hinsvegar verði að ganga út frá því að stefnandi sjálfur, vegna tengsla sinna viðlántaka og maka hans, hafi vitað um raunverulegan tilgang lánsins, frekarilánsþörf lántaka og að greiðslumatið gæfi þá eftir atvikum ekki rétta mynd afgreiðslugetu lántaka. Eins og þetta mál sé vaxið hafi sú vitneskja a.m.k.staðið stefnanda nær en stefnda. Stefnanda hafi því borið að gera athugasemdirvið greiðslumatið á þeim tíma, hefði hann þær. Þetta sýni einnig að það hvortgreiðslumat hafi miðað við „afgang“ sem nam 1.208 kr. eða halla sem nam 99 kr.,eða aðrar fjárhæðir, sbr. fyrri umfjöllun, geti ekki skipt neinu máli hafistefnandi vitað hver var raunverulegur tilgangur lánsins og af frekari lánsþörflántaka. Málsástæður stefnanda séu því haldlausar. Þareð stefnandi vísar til Samkomulags umnotkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, og tilgangsþess, bendir stefndi á að hann hafi ekki átt aðild að því samkomulagi og ekkiverið bundinn af efni þess. Hvað sem því líði verði ekki ráðið að nokkuð komifram í samkomulaginu sem þýðingu geti haft við úrlausn sakarefnisins, ograunar byggi stefnandi ekki á því. Um meintanforsendubrest stefnanda Stefnandiberi því við að „ákvörðunarástæða hans við veðsetninguna hafi verið aðgreiðslugeta lántakenda hafi verið jákvæð“. Veðsetningin sé því ógildanlegá grundvelli reglna og sjónarmiða um brostnar og rangar forsendur. Hafi stefnandaverið „talin trú um að lántakandi hefði staðist greiðslumat með blaði því semhann var beðinn um að undirrita þar sem fram kom það mat stefnda að greiðslugetalántakans væri fullnægjandi“ og hann „ekki haft neinn vilja til þess að gangastundir ábyrgð vegna skuldar sem gæti fallið á hann“. Stefndihafnar þessari málsástæðu stefnanda alfarið og vísar til fyrri umfjöllunar ummeint mistök sín við gerð greiðslumats og meint brot gegn eigin lánareglum.Stefndi ítrekar að „afgangur“ samkvæmt greiðslumati sé ekki einn og sérgrundvöllur þess hvort greiðslugeta lántaka sé metin fullnægjandi, auk þesssem hann hafnar því að það eitt að „afgangur“ hafi verið tiltekinn 1.208 kr.hafi verið „veruleg ákvörðunarástæða“ stefnanda eða haft úrslitaáhrif, eðaað stefnda hafi mátt vera það ljóst. Með þessu hafnar stefndi því alfarið aðveðsetning stefnanda sé ógildanleg á grundvelli „sjónarmiða og meginreglnasamningaréttarins um brostnar forsendur“. Stefndimótmælir því sérstaklega að veðsamningur stefnanda við stefnda sé ógildanlegurá grundvelli „sjónarmiða og meginreglna samningaréttarins um ... rangarforsendur“, eins og stefnandi byggi á. Í veðskuldabréfinu, sem stefnandi undirritaði,felist skuldbinding hans og sú skuldbinding sé sá löggerningur sem mál þettavarðar, svo framarlega sem hann sé ekki annars efnis en til var ætlast, sbr.1. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi hafi að minnsta kosti verið grandlausum annan skilning stefnanda.Um meint brotgegn lögum nr. 32/2009 við skuldskeytingu Stefndihafnar þeim málatilbúnaði stefnanda að stefndi hafi brotið gegn ákvæðum laganr. 32/2009 um ábyrgðarmenn við skilmálabreytingu veðskuldabréfsins 3.nóvember 2009. Hann mótmælir því sérstaklega að meint brot sitt leiði tilþess að ósanngjarnt sé fyrir hann eða andstætt góðri viðskiptavenju að beraveðsetninguna fyrir sig. Í12. gr. laga nr. 32/2009 sé sérstaklega tekið fram að ákvæði 4. gr., 5. gr., 1.mgr. 6. gr. og 8. gr. laganna taki ekki til ábyrgða sem stofnað var til fyrirgildistöku laganna, þ.e. fyrir 4. apríl 2009. Stefnandi hafi hins vegar þáþegar veðsett eign sína og þannig axlað ábyrgð vegna skuldbindingarinnar þegarskuldskeytingin átti sér stað, þ.e. við útgáfu veðskuldabréfsins 30. maí 2006,og þannig fyrir gildistöku laganna. Í skuldskeytingunni, eða samhliða skilmálabreytinguveðskuldabréfsins, hafi því ekki sérstaklega falist að stefnandi veðsettieign sína eða gengist í ábyrgð, enda hafði það þegar gerst, og á því hafi ekkiorðið nein breyting. Samkvæmtreglum stefnda hafi auk þess ekki þurft að meta greiðslugetu skuldarasérstaklega vegna skuldskeytingar enda hafi lán þá þegar verið veitt, ábyrgðþegar verið veitt og greiðslumat þegar farið fram, hafi það verið áskilið.Reglur stefnda hafi að minnsta kosti verið túlkaðar þannig í framkvæmd. Litiðhafi verið svo á að í reglum stefnda væri ekki krafist sjálfstæðs greiðslumatsþegar skuldskeyting fól í sér að maka upphaflegs lántaka var veitt sérstökheimild til að taka lán yfir í samræmi við samkomulag við skilnað eðasambúðarslit. Í slíkum tilvikum hafi og verið litið sérstaklega til þess t.d.hvort veðsali væri skyldur hinum nýja lántaka, t.d. hvort hann væri faðirhans, og þá hvort tengsl hans við upphaflegan lántaka væru að rofna. Íslíkum tilvikum hafi a.m.k. stefndi litið svo á að samþykki stefnda á skuldskeytinguværi í reynd til ívilnunar og hagsbóta fyrir alla aðila. Það hafi veriðþannig í þessu tilviki, sérstaklega með tilliti til þess, eins og stefnandibendi á að upphaflegur lántaki gat ekki staðið undir greiðslubyrði lánsins. Óháðþví hvort stefnda hafi borið að láta meta greiðslugetu nýs lántaka við skuldskeytingueða ekki byggi stefnandi ekki á því að hinn nýi lántaki hefði ekki staðistslíkt greiðslumat. Stefndi telur málatilbúnað stefnanda að þessu leyti því ekkihafa þýðingu. Ekkert liggi heldur fyrir í málinu um fjárhagsstöðu hins nýjaskuldara við skuldskeytinguna, annað en sú fullyrðing stefnanda að hann hafi„sent inn gjaldþrotabeiðni“, að því er virðist 5-6 árum eftirskuldskeytinguna. Stefndihafnar því einnig að stefnandi hafi aldrei fengið neinar tilkynningar frástefnda um vanskil skuldara og stefndi þannig brotið gegn 7. gr. laga nr.32/2009. Stefnandi hafi a.m.k. fengið tilkynningu dags. 25. maí 2009, endahafi hún verið birt stefnanda 7. september 2009. Stefnandi hafi jafnframtundirritað skilmálabreytinguna en þar segir að lánið sé í vanskilum, aukþess sem stefnanda hafi verið kunnugt um vanskilin, eða a.m.k. mátt vera það,vegna tengsla sinna við fyrri og síðari lántaka.Um meint brotstefnda gegn lögum nr. 21/1994 um neytendalán Stefndihafnar alfarið þeirri málsástæðu stefnanda „að skv. meginreglum um ábyrgðir ogveð í þágu þriðja manns hafi gildi sjálfrar skuldarinnar sömu áhrif á ábyrgðarmannog veðsala“ og að stefndi hafi ekki fullnægt skyldum sínum samkvæmt þágildandilögum nr. 121/1994 um neytendalán með því að veita lántaka ekki þær upplýsingarsem kveðið var á um í 6. gr. laganna. Stefndivísar til þess að á endurgreiðsluáætlun dags. 11. maí 2006, sem var afhentlántaka á sínum tíma, komi fram allar þær upplýsingar sem 6. gr. laga nr.121/1994 áskildi og stefnandi telur að skort hafi, þrátt fyrir að stefnandileggi endurgreiðsluáætlunina sjálfur fram í málinu og byggi sérstaklega áefni hennar. Í því skjali komi meðal annars fram hver sé heildarlántökukostnaður(5.530.443 kr.), árleg hlutfallstala kostnaðar (4,87%), sú heildarupphæðsem greiða skal (9.985.443 kr.), fjárhæð einstakra greiðslna og gjalddaga,gildistími o.fl., sbr. einnig upplýsingar sem koma fram á veðskuldabréfinusjálfu. Í þessum skjölum hafi því komið fram allar þær upplýsingar sem unntvar að veita samkvæmt 6. gr. laga nr. 121/1994 í ljósi þess að lánið varverðtryggt, sbr. nánar hér síðar. Af þessum sökum hafnar stefndi því að hann„hafi brotið gróflega gegn skyldum þeim sem hann bar skv. lögum nr. 121/1994“og að slíkt leiði „sjálfstætt til ógildingar lánsins skv. 36. gr. laga nr.7/1936 og þar með veðsetningar stefnenda“. Þar fyrir utan krefjist stefnandiekki ógildingar lánveitingarinnar eða veðskuldabréfsins sem slíks.Um meint brotstefnda gegn trúnaðar- eða tillitsskyldum við samningsgerð Stefndihafnar því alfarið að hann hafi brotið gegn trúnaðar- eða tillitsskyldum sínum.Stefnandi telji nánar tiltekið að stefndi hafi brotið gegn trúnaðarskyldu sinnigagnvart stefnanda „þegar að hann lagði til grundvallar greiðslumat sem varranglega jákvætt þegar það hefði átt að vera neikvætt“ og „með því að fara gegneigin lánareglum og veita lánið án þess að skilyrði væru til þess og einnig aðupplýsa stefnanda ekki um slíkt“. Stefnandi telji trúnaðarskyldu stefndagagnvart sér hafa verið „enn ríkari“ því stefnandi sé neytandi og að um„langtímasamningssamband“ hafi verið að ræða. Stefndi mótmælir þessu öllu ogvísar þeirra málsástæðna sem hann hafi þegar fært fram. Stefndi mótmælir þvísérstaklega að meint brot hans gegn trúnaðarskyldum leiði til þess aðstefnda „sé ekki heimilt með gildum hætti að ganga að umþrættu veði vegna þessað það verði að telja ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju“ eða aðmeint brot „hafi falið í sér saknæma háttsemi og hafi stofnað til bótaskyldustefnda“.Sérstaklega um36. gr. laga nr. 7/1936 Meðvísan til alls framangreinds hafnar stefndi því alfarið að veðsetningu stefnandaverði vikið til hliðar í heild eða hluta á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936,eða annarra réttarreglna ef því er að skipta, sbr. m.a. fyrri umfjöllun umbrostnar og rangar forsendur. Að mati stefnda eru skilyrði fyrir beitingu 36.gr. ekki fyrir hendi, enda hvorki ósanngjarnt af stefnda né andstætt góðriviðskiptavenju að bera veðsetninguna fyrir sig. Með vísan til þeirra atriðasem tiltekin eru í 2. mgr. 36. gr., og líta ber til við matið, sé ljóst að efniveðskuldabréfsins sé skýrt, í samræmi við lög og það raunar ágreiningslaust,að því er stefnda virðist. Með vísan til tengsla stefnanda við upphaflegan ogsíðari lántaka mótmælir stefndi því einnig að staða samningsaðila hafi hér sérstakaþýðingu. Auk þess hafi ekki verið nein atvik við samningsgerðina sem réttlætiað undantekningarreglu 36. gr. verði beitt í málinu. Sérstaklega varðandiatvik sem síðar koma til verði í þessu sambandi ekki litið til vanefnda upphaflegseða síðari lántaka á skuldbindingum þeirra samkvæmt veðskuldabréfinu eða tilhækkunar á láninu og afborgunum af því, sem stafa af breytingum á verðlagi.Að auki víki stefnandi ekkert sérstaklega að því, að fráskildum almennum tilvísunumtil 36. gr., til hvaða atriða 2. mgr. 36. gr. beri að horfa við mat á því hvorttaka beri kröfu stefnanda til greina. Af þessari vanreifun stefnanda leiðir aðstefnda sé örðugt að taka til fullnægjandi varna að þessu leyti.Um þrautavara-og þrautaþrautavarakröfur stefnanda (um viðurkenningu á bótarétti) Tilþrautavara- og þrautaþrautavara krefjist stefnandi þess „að viðurkenndur verðiréttur hans til fullra bóta frá stefnda vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir“ vegna veðsetningar sinnarannars vegar og hins vegar vegna skuldbreytingar 3. nóvember 2009. Tilstuðnings þrautavarakröfu sinni byggi stefnandi á því að meint saknæm háttsemistefnda felist annars vegar í því „að gera greiðslumat ranglega með þeirriafleiðingu að það var jákvætt í stað neikvætt“ og hins vegar í meintum brotumstefnda „gegn eigin lánareglum“. Til stuðnings þrautaþrautavarakröfu sinnibyggi stefnandi síðan á því að „brot stefnda gegn lögum nr. 32/2009 þegar aðskuldskeyting átti sér stað, 3. nóvember 2009, hafi falið í sér saknæma ogólögmæta háttsemi“. Felist „[þ]að tjón sem stefnandi muni verða fyrir ... í þvíað núverandi skuldari, Vilhjálmur Pálsson, mun ekki geta greitt lánið og þaðsé aðeins tímaspursmál hvenær eftirstöðvar lánsins verði sóttar til stefnda“.Fjárhæð tjónsins liggi ekki fyrir þar sem „[þ]að hvort stefndi muni fá eitthvaðúr gjaldþrotaskiptum núverandi skuldara er ófyrirséð“ en hins vegar að„[t]jónið er sú fjárhæð sem stefnandi þyrfti endanlega að greiða ef að ekkiverður fallist á ógildingarkröfu þessa dómsmáls“. Stefndi telur ljóst aðmálatilbúnaður stefnanda sé ekki allskostar skýr að þessu leyti. Þannig lútiþrautavara- og þrautaþrautavarakröfurnar sem slíkar að tjóni sem stefnandi„varð fyrir“ en málatilbúnaður stefnanda að öðru leyti að tjóni sem stefnandi„muni verða fyrir“, en ófyrirséð sé hvort verði. Stefndibyggir sérstaklega á því að réttarfarsleg skilyrði fyrir þrautavara- og þrautaþrautavarakröfumstefnanda séu ekki uppfyllt. Eins og ráða megi af málatilbúnaði stefnanda séalls ófyrirséð hvort stefnandi muni yfirhöfuð verða fyrir nokkru tjóni. Meinturbótaréttur, sem hann vilji fá viðurkenndan, hafi því ekki stofnast. Með þrautavara-og þrautaþrautavarakröfu stefnanda sé því í reynd lagt fyrir dómstóla aðsvara þeirri (lög)spurningu hvort stefndi muni verða skaðabótaskyldurgagnvart stefnanda fari svo að tiltekin atvik eigi sér stað í framtíðinni,t.d. að stefndi fái ekki kröfu sína á hendur núverandi lántaka greidda aðfullu og þá að stefndi heimti í kjölfarið eftirstöðvar kröfunnar úr hendistefnanda. Krafan varði því rétt eða skyldu sem ekki séu enn orðin til, aukþess sem stefnandi hafi ekki neina lögvarða hagsmuni. Þegar af þessari ástæðuberi að vísa þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu stefnanda sjálfkrafa frá dómi(ex officio), en ella sýkna stefnda þegar af þeim. Aðöðru leyti hafnar stefndi alfarið þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu stefnanda.Hann mótmælir því sérstaklega að skilyrði skaðabótaábyrgðar, þar á meðal sérfræðiábyrgðar,séu uppfyllt. Það sé a.m.k. ósannað. Stefndi mótmælir því sérstaklega aðorsakatengsl séu milli þeirrar háttsemi sem stefndi gefi stefnanda að sök, ogmeints tjóns, sem ekki hafi orðið. Til stuðnings meintum bótarétti sínum byggistefnandi í öllum meginatriðum á sömu málsástæðum og fyrir kröfu sinni um ógildingu veðsetningar,sem áður eru raktar. Um málsástæður stefnda vísast því til allrar framangreindrarumfjöllunar. Stefndi byggir á öllum sömu málsástæðum til stuðnings sýknustefnda af þrautavara- og þrautaþrautavarakröfu stefnanda og til stuðningssýknu stefnda af aðalkröfu stefnanda. Stefndi telur veðsetningu stefnandagilda auk þess sem undirbúningur og framkvæmd hennar, þar á meðallánveitingar, greiðslumats stefnda og síðari skilmálabreytingar, hafi veriðí samræmi við gildandi reglur þar að lútandi og ekki þannig að varði ógildingueða bótaskyldu stefnda. Aðþví er varðar þrautavarakröfu stefnanda sérstaklega er því mótmælt að stefnandihafi sýnt af sér „ásetning eða í það minnsta stórkostlegt gáleysi“ þegarstefndi „brást þeirri skyldu sinni að gera greiðslumat rétt úr garði og leggjatil grundvallar greiðslumat sem var í andstöðu við lánareglur stefnda“ eða aðslíkt hafi leitt til þess að „áhætta stefnanda varð til muna meiri en ella“eða „[s]vo mikil að stefnandi hefði ekki sett fasteign sína að veði“. Eins erþví mótmælt sem röngu og ósönnuðu að skuldskeytingin 3. nóvember 2009 „hefðialdrei komið til ef hin saknæma háttsemi hefði ekki verið viðhöfð í upphafi“.Vísast að öðru leyti til fyrri umfjöllunar og málsástæðna stefnda. Vegnaþrautaþrautavarakröfu stefnanda hafnar stefndi því sérstaklega „að brot stefndaá lögum nr. 32/2009 þegar að skuldskeyting átti sér stað, þann 3. nóvember2009, hafi falið í sér saknæma og ólögmæta háttsemi“ eða að stefndi „hafi meðathafnaleysi sínu brugðist lögbundnum skyldum sínum til að kanna greiðslugetuhins nýja skuldara ... og að gera sérstakan ábyrgðarsamning við stefnanda“.Vísast hér til fyrri umfjöllunar um sama efni, þar á meðal þess sem þar segirum 12. gr. laga nr. 32/2009 og kröfur reglna stefnda um greiðslumat viðskuldskeytingu. Engin skylda hafi hvílt á stefnda til að vinna sérstaktgreiðslumat eða gera sérstakan ábyrgðarsamning við stefnanda viðskuldskeytingu lánsins. Þá byggi stefnandi ekki á því, sem fyrr segir, að hinnnýi lántaki hefði ekki staðist slíkt greiðslumat hefði það á annað borð veriðunnið og sé slíku mótmælt sem röngu og ósönnuðu, sbr. nánari umfjöllun í kaflaum meint brot stefnda gegn lögum nr. 32/2009 við skuldskeytingu. Stefndistyður kröfur sínar við lög nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, sbr. helst 12. gr. laganna, eldrilög nr. 121/1994 um neytendalán og lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr.helst 25. og 26. gr. laganna. Hann vísar einnig til laga nr. 1/1997 umLífeyrissjóð starfsmanna ríkisins og nr. 129/1997 um skyldutryggingulífeyrisréttinda, sbr. helst 36. gr. laganna. Hann vísar enn fremur tilmeginreglna fjármuna- samninga-, kröfu- og veðréttar, þar á meðal um réttarefndir skuldbindinga, frelsi manna til að bindast skuldbindingnum með samningumvið aðra svo og til tómlætisreglna. Krafa hans um málskostnað styðst við XXI.kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða Fyrrumsambýliskona sonar stefnanda tók lán hjá stefnda, Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins,í lok maí 2006. Stefnandi veitti sjóðnum veð í íbúðarhúsi sínu til tryggingarláninu. Hann höfðar þetta mál til þess að fá þann veðsamning ógiltan á grundvelli36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndikrefst sýknu. Þá kröfu byggir hann í fyrsta lagi á tómlæti stefnanda við aðgæta meints réttar síns. Hann vísar til þess að stefnandi hafi fyrst boriðbrigður á skuldbindingu sína fimm árum eftir að nýr skuldari tók við láninuog átta og hálfu ári eftir að lánið var upphaflega veitt. Þá loks, í byrjundesember 2014, hafi lögmaður hans krafist þess að veðsetningin yrði ógilt. Stefnandavoru sendar greiðsluáskoranir í september 2009 og apríl og júní 2010. Í þessumtilvikum voru vanskil greidd áður en kom til frekari fullnustuaðgerða stefnda.Stefnandi kvaðst hafa lesið í blöðunum fyrir hér um bil tveimur árum að komiðhefði í ljós að lánastofnanir hefðu ekki gætt fyllstu vandvirkni þegar þærveittu lán og tóku veð til tryggingar þeim á árunum fyrir hrunið. Af þeim sökumhafi hann ákveðið að láta lögmann athuga hvort réttilega hefði verið staðið aðverki þegar hann veitti stefnda veðrétt í eign sinni. Komið hefði í ljós að svovar ekki. Einungiseru því um tvö ár frá því að stefnandi fékk tilefni til að athuga hvort eitthvaðkynni að hafa farið úrskeiðis þegar hann gerði veðsamninginn við stefnda. Hannþykir því ekki hafa sýnt tómlæti við að gæta réttar síns. Stefnandibyggir kröfu sína um ógildingu veðsamningsins í fyrsta lagi á því að stefndihafi gert mistök þegar hann lagði mat á greiðslugetu upphaflegs lántaka, JónínuMarteinsdóttur. AnnaSigríður Arnardóttir, starfsmaður stefnda, sem vann greiðslumatið bar aðgreiðslumat byggði alfarið á þeim upplýsingum sem lántakar leggðu fram.Starfsmenn sjóðsins spyrðu lántakana ekki að því hvað þeir hygðust gera viðlánið. Ef það hins vegar kæmi fram í samtali lántakans og starfsmanns sjóðsinsað nota ætti lánið til fasteignakaupa en lántakinn legði ekki fram neinarupplýsingar um fasteignina óskaði sjóðurinn eftir því að þær upplýsingar yrðulagðar fram. Væri lán tekið með veði í fasteign lántakans kæmi fram áveðbókarvottorði hvaða önnur lán lántakinn hefði tekið. Hefðihún vitað, þegar hún vann greiðslumat fyrir lántaka, að nota ætti viðkomandilán vegna fasteignakaupa en gögn um það hefðu ekki fylgt með hefði hún óskaðeftir upplýsingum um þau viðskipti svo sem kauptilboði. Miðað við það semstandi í fram lögðu greiðslumati hafi hún ekki vitað af því að það lán ætti aðtaka vegna fasteignakaupa enda hefði það þá verið tilgreint í þar til gerðumreit. LántakinnJónína Marteinsdóttir er fallin frá. Í yfirlýsingu sem hún undirritaði 16. júní2015 segir að starfsmaður stefnda hafi vitað að hún hygðist taka 15 milljónakróna lán hjá Kaupþingi banka vegna fasteignakaupanna enda hafi það verið rættopinskátt. Sambýlismaður hennar, sonur stefnanda, bar að hann hefði farið ígreiðslumat vegna þess lífeyrissjóðsláns sem hann tók en hann minntist þessekki að annað hvort þeirra hefði farið í greiðslumat vegna þess 15.000.000 kr.láns sem þau yfirtóku frá Kaupþingi banka. Samkvæmt fram lögðum kaupsamningitóku þau það lán ekki yfir fyrr en 1. ágúst 2009. Þærlánareglur stefnda sem giltu þegar þetta lán var tekið voru samþykktar 24. febrúar2006. Þar segir í 5. mgr. 6. gr. að stefnda sé heimilt að hafna umsókn um lánþegar umsækjandi sýni ekki fram á fullnægjandi greiðslugetu eða ef það er matsjóðsins að vafi leiki á um greiðslugetu umsækjandans. Stefndilagði mat á greiðslugetu umsækjanda eins og honum var skylt. Í greiðslumatinuvar sett varúðarálag sem nam 5% af mánaðarlaunum umsækjanda eftir að skatturhafði verið dreginn frá þeim. Þeirri fjárhæð sem það gaf var bætt við mánaðarlegútgjöld umsækjanda þrátt fyrir að hún endurspeglaði ekki raunveruleg útgjöldhans. Íkafla í greiðslumatinu með yfirskriftinni Áríðandi segir að stefndi veiti ekkilán þegar halli á afgangi sé hærri en varúðarálag á mánaðarleg útgjöld.Afgangur umsækjanda á mánuði nam 1.208 kr. miðað við þær forsendur að lániðbæri 4,15% vexti. Það bar í reynd 4,6% vexti og var afborgun á mánuði því 1.307kr. hærri. Því hefði útkoman úr greiðslumatinu ekki átt að vera afgangur semnam 1.208. kr. heldur vantaði 99 kr. upp á að umsækjandi stæðist greiðslumatið. Varúðarálagiðnam 6.422 kr. en að 99 kr. frádregnum nam það 6.323 kr. Halli á afgangiumsækjanda nam því ríflega 1,5% af varúðarálaginu. Greiðslugetanvar eingöngu neikvæð vegna varúðarálagsins sem sjóðurinn bætti við mánaðarlegútgjöld en hefði hann ekki sett þennan varnagla í greiðslumatið hefðiumsækjandi átt afgang hvort heldur sem vaxtahlutfallið hefði verið tilgreint4,15% eða 4,6%. Umsækjandi uppfyllti því þrátt fyrir þessa röngu tilgreiningu áhlutfallstölu vaxta skilyrði sjóðsins um lánveitingu. Dómurinn getur því ekkifallist á að stefndi hafi brotið gegn eigin lánareglum þegar hann lagði mat ágreiðslugetu lántakans Jónínu Marteinsdóttur. Stefnandisetti stefnda ekki hús sitt að veði til þess að tryggja að einhver ókunnugurgæti fengið lán hjá sjóðnum heldur var hann með veðsetningunni að styðja sonsinn sem bjó með lántaka í því að komast af afar óhagstæðum leigumarkaði og íeigin húsnæði. Þegar litið er til þessa verður ekki talið að 99 kr. þá, semsamsvara 166 kr. nú, hefðu getað haft úrslitaþýðingu um það hvort hann settihúsið að veði til að hjálpa sambýlisfólkinu við húsnæðiskaupin. Veðsamningurstefnanda við stefnda verður því ekki ógiltur á grundvelli brostinnaforsendna. Stefnandibyggir einnig á því að stefndi hafi, þegar sonur hans tók yfir skuldbindingarupphaflegs lántaka, brotið gegn lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn sem tókugildi 4. apríl 2009. Stefnda hafi þá borið að leggja mat á greiðslugetu nýjaskuldarans eins og mælt sé fyrir um í 4. gr. laganna. Að auki hafi hann áttað veita þær upplýsingar sem tilgreindar eru í 5. gr. og gera skrifleganábyrgðarsamning, sbr. 6. gr. Ístefnu byggði stefnandi á því að skuldaraskiptin/skuldskeytingin hafi fariðfram 3. nóvember 2009 þegar stefnandi ritaði undir skjalið Skuldbreyting/skilmálabreyting (vanskil lögð við höfuðstól,lánstími styttist). Við munnlegan málflutning byggði stefnandi á því aðhann hefði losnað undan ábyrgð sinni 13. júlí 2009. Þann dag stimplaði stefndiá umsókn sonar stefnanda um skuldaraskipti að skuldaraskiptin væru samþykktán þess að hafa fengið skriflegt samþykki stefnanda sem veðsala við skuldaraskiptunum. Stefnditelur það nýja málsástæðu sem ekki fái komist að á þessu stigi að stefnanditelji sig hafa losnað undan veðskuldbindingunni þegar stefndi samþykkti skuldaraskiptin13. júlí 2009. Samkvæmt5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 skulu málsástæður og mótmæli koma framjafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingartil greina nema gagnaðili samþykki eða aðili hefur þarfnast leiðbeiningadómara en ekki fengið þær. Við fyrirtöku málsins 2. júlí 2015 lagði stefnandisjálfur fram umsókn um skuldaraskiptin. Hvorki þá né í næsta þinghaldi 8.september 2015 lýsti hann yfir því að hann vildi leggja til grundvallar aðskuldaraskiptin hefðu farið fram 13. júlí 2009 en ekki 3. nóvember 2009 eins oghann byggir á í stefnu, né heldur að stefnandi hefði hreint og klárt losnaðundan veðskuldbindingunni. Málið var síðan tekið fyrir 16. september og 2.október 2015 til frekari gagnaframlagningar en lögmaður stefnanda gat þess íhvorugt sinn að hann teldi stefnda hafa samþykkt skuldaraskiptin með áritun áumsókn um þau 13. júlí 2009 án þess að tryggja að stefnandi, sem veðeigandi,hefði veitt samþykki sitt fyrir skuldaraskiptunum. Íljósi þessarar forsögu er fallist á það með stefnda að þessi málsástæða stefnandakomist ekki að nú. Af þeim sökum verður dómurinn að byggja á því eins og stefnandigerir í stefnu að skuldskeytingin hafi farið fram 3. nóvember 2011. Samkvæmt12. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn taka þau til ábyrgða sem stofnað vartil fyrir gildistöku þeirra, 4. apríl 2009, að frátöldum 4. og 5. gr. svo og1. mgr. 6. gr. og 8. gr. Eins og fram er komið veitti stefnandi stefnda veðréttí eign sinni þegar hann ritaði undir veðskuldabréf 30. maí 2006. Samkvæmt 12.gr., sbr. 4. gr., laga nr. 32/2009 var stefnda því ekki skylt að metagreiðslugetu nýja skuldarans. Því þurfti ekki heldur að gera ábyrgðarsamningsamkvæmt 6. gr. með þeim upplýsingum sem tilgreindar eru í 5. gr. Dómurinnfellst ekki heldur á að ábyrgðin sé fallin niður á grundvelli 2. mgr. 7. gr.laganna vegna verulegrar vanrækslu stefnda við að senda stefnanda tilkynningarum vanefndir. Stefnandi fékk tilkynningu um vanskil í september 2009 og aprílog júní 2010. Þar fyrir utan bar hann að honum hefði verið kunnugt um það aðsonur hans og upphaflegur lántaki hefðu slitið sambúð sinni og lántakinnhefði tilkynnt að hún væri hætt að greiða af láninu þannig að honum var velkunnugt um hvernig á stóð með afborganir af láninu hvort sem hann fékktilkynningar þess efnis eða ekki. Stefnandibyggir enn fremur á því að stefndi hafi brotið gegn lögum nr. 121/1994 umneytendalán. Að mati dómsins geta þau lög ekki haft nein réttaráhrif í þessumáli. Megintilgangur þeirra er að tryggja neytendum, sem taka lán í tengslumvið kaup á vöru og þjónustu, ákveðin lágmarksréttindi og ákveðnar lágmarksupplýsingaráður en þeir taka ákvörðun um lántökuna. Lögin varða hins vegar ekki réttarsambandlánveitanda sem veitir lán til fasteignakaupa og veðsala sem veitir veð íeign sinni til tryggingar slíku láni. Þar fyrir utan koma þær upplýsingar semstefnandi byggir á að hafi átt að veita lántakanum fram í þeim skjölum sem hannlagði sjálfur fram. Dómurinngetur ekki heldur fallist á að stefndi hafi brotið gegn tillits- og trúnaðarskyldusinni við stefnanda. Eins og fram er komið telur dómurinn að mat á greiðslugetulántakans hafi fallið innan reglna stefnda enda miðuðu þær við það að værihalli á afgangi umsækjanda hærri en varúðarálagið yrði lán ekki veitt. Dómurinnhefur því hafnað öllum þeim málsástæðum sem stefnandi færir fram til stuðningsþví að ógilda eigi þann veðsamning sem hann gerði við stefnda 30. maí 2006. Viðaðalmeðferð málsins breytti stefnandi kröfum sínum og bætti við þeirri kröfu aðskuldskeyting sem stefnandi ritaði undir 3. nóvember 2009 yrði felld úr gildi.Hann telur þessa kröfu rúmast innan þeirrar kröfu í stefnu að veðskuldabréfinr. 874471 verði aflýst af fasteign stefnanda. Hann lítur á þessa nýorðuðukröfu sem varakröfu og í samræmi við það færist aðrar kröfur neðar þannig aðvarakrafa verði þrautavarakrafa og þrautavarakrafa verðiþrautaþrautavarakrafa. Einsog fram er komið er tekið fram í 12. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn aðlögin taki til ábyrgða sem stofnað var til fyrir gildistöku þeirra, 4. apríl2009, að frátöldum 4. og 5. gr. svo og 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. Á þessum grunnivar því hafnað að stefnda hefði verið skylt að meta greiðslugetu nýjaskuldarans þegar skuldskeytingin fór fram. Af þeim sökum er hinni nýjuvarakröfu stefnanda hafnað. Stefnandikrefst þess til þrautavara að viðurkenndur verði réttur hans til bóta úr hendistefnda vegna saknæmra og ólögmætra vinnubragða starfsmanns stefnda. Dómurinntelur að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að starfsmönnum stefnda hafi veriðkunnugt um það að upphaflegur lántaki hygðist nýta lánið frá stefnda sem brúarlántil þess að kaupa fasteign. Það er jafnframt niðurstaða dómsins að stefnda hafiekki verið kunnugt að upphaflegur lántaki og sambýlismaður hennar ráðgerðu aðyfirtaka lán frá Kaupþingi banka hf., sem hvíldi á þeirri fasteign sem þauhöfðu augastað á að fjárhæð ríflega 15.300.000 kr. Dómurinn telur því að ekkiverði felld á stefnda ábyrgð á því að ekki var tekið tillit til þess láns þegargreiðslugeta upphaflegs lántaka var metin. Því verður ekki fallist á að þaðhafi verið saknæmt að taka ekki tillit til þess við gerð greiðslumatsins. Ekkiverður heldur fallist á að það hafi verið saknæmt að tilgreina hlutfall vaxta4,15% í stað 4,6% því þrátt fyrir það var niðurstaða greiðslumatsins innanþeirra viðmiða sem stefndi setti fyrir lánveitingum. Dómurinnfellst ekki á að vinnubrögð starfsmanna stefnda hafi verið saknæm og ólögmæt ogþví er hafnað þrautavarakröfu stefnanda um viðurkenningu bótaréttar hans áhendur stefnda. Jafnframter komið fram að á stefnda hvíldi ekki sú skylda samkvæmt lögum nr. 32/2009 umábyrgðarmenn að meta greiðslugetu sonar stefnanda þegar hann yfirtókskuldbindingu upphaflegs lántaka. Það var því ekki heldur saknæmt að láta þaðhjá líða og af þeim sökum er hafnað þrautaþrautavarakröfu stefnanda. Dómurinnhefur því hafnað öllum málsástæðum og öllum kröfum stefnanda. Meðvísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ber að dæmastefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem þykir, að teknu tilliti tilskyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun hæfilegaákveðinn 500.000 kr. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefndi,Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins A-deild, er sýkn af kröfum stefnanda, PálsTrausta Jörundssonar. Stefnandigreiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 627/2015
|
Skattur Einkahlutafélag Stjórnvaldsúrskurður
|
Hinn 28. apríl 2007 gerðu hluthafar í L ehf., sem þá voru Á og H og faðir H, samning við LV ehf. um kaup síðarnefnda félagsins á öllum hlutum í óstofnuðu einkahlutafélagi í eigu hluthafa L ehf. Samkvæmt samningnum átti að skipta félaginu út úr L ehf. og inn í það renna tilgreindar fasteignir L ehf. Var S ehf. stofnað 30. júní 2007 en í stofnsamningi félagsins kom fram að hluthafar í L ehf. fengju við skiptingu þess hlutafé í S ehf. í samræmi við hlutafjáreign þeirra í hinu skipta félagi. Sama dag var haldinn hluthafafundur í L ehf. þar sem samþykkt var að skipta félaginu. Í kjölfarið framseldu hluthafar í S ehf. alla hluti félagins til LV ehf. í samræmi við kaupsamninginn. Greiddu Á og H fjármagnstekjuskatt af söluhagnaði hlutabréfanna en með úrskurði ríkisskattstjóra voru skattstofnar þeirra endurákvarðaðir vegna gjaldársins 2008. Kröfðust Á og H að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi og endurgreiðslu fjárhæða sem svöruðu til greiðslna sem þau höfðu innt af hendi í samræmi við hann. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar skipting L ehf. átti sér stað hefðu Á og H þegar ráðstafað hlut sínum í S ehf. með kaupsamningi 28. apríl 2007. Hefðu þau því aldrei fengið hlutabréf í því félagi nema að nafninu til og gagngjaldsskilyrði 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt því ekki verið fullnægt. Hefðu slíkir samningar verið taldir fela í sér ráðstöfun á eignum og réttindum frá því félagi sem skipt væri til kaupanda hins óstofnaða félags og skattyfirvöldum því verið talið rétt að ákveða að kaupverðið skyldi fært til tekna félagsins sem skipt væri, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Í þessu máli reyndi hins vegar á skattalegu áhrifin gagnvart hluthöfum sem ráðstafað hefðu hlutum sínum í óstofnuðu félagi fyrir hlutinn í félaginu sem skipt væri. Við skiptingu L ehf. hefði hlutafé félagsins lækkað og það verið fært yfir í annað félag. Þótt Á og H hefðu ráðstafað hlutnum sínum í S ehf. áður en skipting L ehf. fór formlega fram yrði greiðsla sem innt var af hendi vegna lækkunar hlutafjár við skiptinguna talinn arður, sbr. 2. málslið 4. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003, enda hefði hún farið fram lögum samkvæmt. Var talið að Á og H hefðu hagað skattskilum sínum í samræmi við það og krafa þeirra því tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 22. september 2015. Þau krefjast þess aðallega að úrskurðurríkisskattstjóra 13. desember 2013 um endurákvörðun opinberra gjalda þeirragjaldárið 2008 verði felldur úr gildi og að stefnda verði gert að greiðaáfrýjandanum Ágústi 14.141.479 krónur og áfrýjandanum Hrund 6.619.506 krónur íbáðum tilvikum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 20. desember 2013 til 13. febrúar 2014, en dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til varakrefjast þau þess að 25% álag vegna gjaldársins 2008 verði fellt niður og aðstefnda verði gert að greiða hvoru þeirra fyrir sig 2.828.296 krónur með sömu vöxtumog áður greinir. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og aðallega málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en tilvara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum.IÁfrýjendur eruhjón og ráku þau um árabil húsgagnaverslunina Línuna ehf. Verslunin var sett álaggirnar af foreldrum áfrýjandans Hrundar sem ráku hana til ársins 1998, en þáhófu áfrýjendur þátttöku sína í starfseminni og tóku hana yfir á árinu 2002. Umþað leyti eignuðust áfrýjendur að jöfnum hlut 90% af hlutafé í félaginu en 10%voru enn í eigu foreldra áfrýjandans Hrundar.Mál þettaverður rakið til þess að hluthafar í Línunni ehf., sem þá voru áfrýjendur ogfaðir áfrýjandans Hrundar, gerðu samning 28. apríl 2007 við Lyfjaver ehf. umkaup þess síðarnefnda á öllum hlutum í óstofnuðu einkahlutafélagi í eiguhluthafanna en fram kom að félaginu yrði skipt út úr Línunni ehf. Í hiðóstofnaða félag skyldu renna fasteignir Línunnar ehf. að Suðurlandsbraut 22 íReykjavík. Tekið var fram að engar aðrar eignir fylgdu með í kaupum á hinuóstofnaða félagi og það væri selt skuldlaust. Samkvæmt samningnum varkaupverðið 127.700.000 krónur og átti að inna það af hendi með 70.000.000krónum 15. maí 2007, 30.000.000 krónum 1. júlí sama ár, en eftirstöðvar aðfjárhæð 27.700.000 krónur átti að greiða eigi síðar en 15. ágúst það ár eða viðafhendingu hins óstofnaða félags. Í samningnum var að finna heimild fyrirkaupanda til að veðsetja fasteignir sem fylgdu með í kaupunum, en aflétta átti öllumveðböndum af þeim eigi síðar en 10. maí 2007. Þegar samningurinn var gerðurnýtti Línan ehf. allt húsnæðið fyrir rekstur sinn, en fram kom að það skyldirýmt og afhent kaupanda innan sex mánaða frá undirritun samningsins. Jafnframthafði samningurinn að geyma ákvæði um húsaleigu sem Línan ehf. átti að greiðakaupanda frá 15. maí 2007 og hækkaði leigan eftir því sem kaupandi hafði staðiðskil á kaupverðinu. Þá var gert ráð fyrir því að kaupandi greiddi öll gjöld afeignunum frá 15. júní 2007.Stjórn Línunnarehf. gerði 18. maí 2007 áætlun um skiptingu félagsins. Í henni kom fram aðstjórnin væri sammála um að leggja fyrir hluthafafund tillögu um skiptingufélagsins í tvö félög á grundvelli XIV. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.Miðaði áætlunin við að stofnað yrði annað félag, Suðurlandsbraut 22 ehf., semyfirtæki tilteknar eignir Línunnar ehf. miðað við 1. janúar 2007. Einnig komfram að gert væri ráð fyrir að hluthafar félagsins fengju eingöngu hluti í hinuóstofnaða félagi, en nafnverð þess yrði 2.897.737 krónur. Hlutafé í Línunniehf. lækkaði því við skiptinguna úr 7.590.831 krónu í 4.693.094 krónur. Þásagði að hluthafar og eignarhlutföll í félögunum yrðu þau sömu. Meðfylgjandi áætluninnium skiptinguna var greinargerð stjórnar félagsins 18. maí 2007 en þar kom framað við skiptinguna færðust eingöngu fasteignir félagsins að Suðurlandsbraut 22í nýja félagið og engar skuldir. Þá sagði að tilgangur skiptingarinnar væri að„auðvelda sölu fasteigna án þess að það hafi mikil áhrif á annan reksturfélagsins.“ Með bréfi sama dag var áætlunin um skiptinguna send fyrirtækjaskráríkisskattstjóra. Auglýsing um fyrirhugaða skiptingu Línunnar ehf. birtist íLögbirtingablaði 29. maí 2007.Með samningi 30. júní 2007 var stofnaðeinkahlutafélagið Suðurlandsbraut 22. Í samningnum kom fram að stofnunfélagsins tengdist áætlun 18. maí sama ár um skiptingu Línunnar ehf., ensamkvæmt henni færðust frá því félagi til nýja félagsins fasteignir að andvirði26.658.116 krónur miðað við bókfært verð. Sama dag var haldinn stofnfundurfélagsins og gögn um stofnun þess send hlutafélagaskrá. Samhliða þessu varhaldinn hluthafafundur í Línunni ehf. 30. júní 2007 þar sem samþykkt var aðskipta félaginu og lækka hlutafé þess í samræmi við fyrrgreinda áætlun umskiptinguna. Tilkynning um skiptinguna var síðan send hlutafélagaskrá 2. júlí2007.Með sameiginlegubréfi Línunnar ehf. og Suðurlandsbrautar 22 ehf. 9. júlí 2007 var sýslumanninumí Reykjavík tilkynnt að eignarhald á fasteignum fyrrgreinda félagsins aðSuðurlandsbraut 22 færðist til þess síðarnefnda og var þess farið á leit aðskráningu í þinglýsingabók yrði breytt til samræmis við það. Hinn 3. ágúst samaár framseldu síðan hluthafar í Suðurlandsbraut 22 ehf. alla hluti í félaginutil Lyfjavers ehf. í samræmi við fyrrgreindan kaupsamning 28. apríl 2007. Ískattframtali ársins 2008 gerðu áfrýjendur grein fyrir sölu á hlutabréfum íLínunni ehf. að andvirði 114.930.000 krónur, en það svaraði til 90% hlutarþeirra miðað við söluandvirði hlutanna samkvæmt kaupsamningnum 28. apríl 2007.Að teknu tilliti til stofnverðs að fjárhæð 2.607.964 krónur greiddu þaufjármagnstekjuskatt af söluhagnaðinum sem nam 112.639.549 krónum.IIRíkisskattstjórisendi Lyfjaveri ehf. bréf 23. nóvember 2012 þar sem óskað var eftir upplýsingumum kaup félagsins á hlutum í Suðurlandsbraut 22 ehf. Var lagt fyrir félagið aðtilgreina hver hefði átt frumkvæðið að viðskiptunum og lýsa þeim þannig að sjámætti tímaröð atvika. Þessu erindi svaraði Lyfjaver ehf. með bréfi 17. janúar2013 þar sem fram kom að hluthafar í Línunni ehf. hefðu átt frumkvæðið aðviðskiptunum, en tímaröð atvika kæmi fram í kaupsamningi 28. apríl 2007 umhluti í Suðurlandsbraut 22 ehf. Með bréfinu fylgdi meðal annars afrit afkaupsamningnum og framsölum 3. ágúst 2007 á hlutum í félaginu.Með bréfumríkisskattstjóra 28. janúar 2013 var áfrýjendum og Línunni ehf. gerð greinfyrir því áliti hans, miðað við fyrirliggjandi gögn, að viðskiptin með hlutaféí Suðurlandsbraut 22 ehf., áður en skipting Línunnar ehf. fór fram, hefði íraun falið í sér afhendingu á atvinnurekstareignum þess félags til Lyfjaversehf. Jafnframt kom fram að ríkisskattstjóri fengi ekki betur séð en að meðviðskiptunum hefðu áfrýjendum verið afhent verðmæti sem að réttu lagi hefðu áttað renna til Línunnar ehf. Með vísan til 96. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskattlagði ríkisskattstjóri fyrir áfrýjendur að upplýsa og leggja fram gögn umtilgang með skiptingu félagsins og á hvaða lagagrundvelli heimilt væri að hagasölu og afhendingu eigna með þeim hætti sem gert var. Áfrýjendur svöruðuerindinu með bréfi 20. febrúar 2013 en þar kom fram að þau teldu skiptingu félagsinsog yfirfærslu eigna í nýtt félag hafa verið lögum samkvæmt. Jafnframt kom framað þau teldu skattalega meðferð eigna fullnægja áskilnaði 52. gr. laga nr.90/2003. Þá voru tildrög og tilgangur skiptingar félagsins skýrður og ályktunumríkisskattstjóra vísað á bug. Samhliða þessu svaraði Línan ehf. erindiríkisskattstjóra með bréfi 20. febrúar 2013 en þar var vísað til þess aðfélagið hefði ekki átt aðild að kaupsamningi 28. apríl 2007. Jafnframt hefðifélagið hvorki samið við Lyfjaver ehf. né áfrýjendur um afhendingu eigna. Aðöðru leyti var erindið samhljóða fyrrgreindu bréfi áfrýjenda.Áfrýjendum vartilkynnt með bréfi ríkisskattstjóra 19. september 2013 um fyrirhugaðaendurákvörðun opinberra gjalda þeirra á gjaldárinu 2008. Breytingin laut að þvíað ríkisskattstjóri hugðist hafa að engu skiptingu Línunnar ehf. en þess í staðyrði talið að fasteignir hefðu verið seldar frá félaginu til Lyfjavers ehf.Jafnframt kom fram að ríkisskattstjóri fengi ekki betur séð en að áfrýjendumhefði verið afhent verðmæti sem stöfuðu af hlutafjáreign þeirra í Línunni ehf.sem að réttu lagi hefðu átt að renna til félagsins. Þar sem aðeins hefði veriðfyrir hendi heimild til að úthluta arði frá félaginu fyrir hluta af andvirðinuyrði að fara með það sem umfram væri sem laun áfrýjenda frá félaginu en þauhefðu verið starfsmenn þess á árinu 2007. Tók fyrirhuguð endurákvörðun opinberragjalda mið af þessu. Með bréfi áfrýjenda 1. nóvember 2013 var endurákvörðuninniandmælt.Með úrskurðiríkisskattstjóra 13. desember 2013 voru skattstofnar áfrýjenda endurákvarðaðirí samræmi við fyrrgreint álit hans að hafa að engu skiptingu Línunnar ehf. og lítasvo á að andvirði fasteigna félagsins hefði verið ráðstafað til áfrýjenda. Aðþví gættu að einungis hefði verið fyrir hendi heimild til að úthluta arði úrfélaginu að fjárhæð 59.096.557 krónur, miðað við efnahagsreikning í árslok 2006,kæmi hlutur áfrýjanda í þeirri fjárhæð, í samræmi við eignarhluta þeirra ífélaginu, til frádráttar og næmi 53.186.901 krónu. Mismunur þeirrar fjárhæðarannars vegar og hlutdeildar áfrýjenda í andvirðinu við sölu á hlutunum íSuðurlandsbraut 22 ehf. að fjárhæð 114.930.000 krónur hins vegar væri61.743.099 krónur og var miðað við að launatekjur þeirra hækkuðu sem því næmi.Var stofn til tekjuskatts hækkaður í samræmi við þetta en samsvarandi lækkungerð á stofni til fjármagnstekjuskatts. Með úrskurðiríkisskattstjóra fylgdu skattbreytingarseðlar, en samkvæmt þeim hækkuðu opinbergjöld áfrýjandans Ágústs um 14.141.479 krónur og áfrýjandans Hrundar um8.047.582 krónur. Að teknu tillit til inneignar hennar greiddu þau gjöldin 20.desember 2013. Svara kröfur þeirra um endurgreiðslu til þess sem þau inntu afhendi en ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum.IIISamkvæmt 1.mgr. 107. gr. a. laga nr. 138/1994, svo sem þeim var breytt með lögum nr.54/2007, getur hluthafafundur tekið ákvörðun um skiptingu einkahlutafélagsþannig að fleiri en eitt félag taki við öllum eignum og skuldum gegnendurgjaldi til hluthafa félags sem skipt er. Einnig getur hluthafafundurákveðið skiptingu þannig að eitt eða fleiri félög taki við hluta af eignum ogskuldum. Um skiptingu einkahlutafélaga gilda eftir því sem við á reglur lagannaum samruna félaga, sbr. 2. mgr. 107. gr. a. þeirra.Um skattaleg áhrifskiptingar hlutafélaga er fjallað í 52. gr. laga nr. 90/2003. Í 1. mgr.ákvæðisins, eins og það hljóðaði á árinu 2007 þegar þau lögskipti urðu er máliðlýtur að, sagði að væri hlutafélagi skipt þannig að fleiri en eitt hlutafélagtæki við öllum eignum og skuldum þess og hluthafarnir í félaginu sem skipt varfengju eingöngu hlutabréf í félögunum sem við tækju sem gagngjald fyrir hlutafésitt í hinu skipta félagi skyldu skiptin sem slík ekki hafa í för með sérskattskyldar tekjur fyrir þann sem hlutabréfin lét af hendi. Eignarhlutirhluthafa í félögunum skyldu vera innbyrðis í sömu hlutföllum og eignarhlutirvoru í því félagi sem skipt var. Þetta felur í raun í sér að skattlagningu erfrestað þar til eignarhlutur í viðtökufélagi er seldur. Það er þó háð svonefndugagngjaldsskilyrði sem ákvæðið hefur að geyma og felst í því að hluthafinn máaðeins fá hlutabréf í viðtökufélagi fyrir hlut sinn í því félagi sem skipt er.Skilyrðinu er því ekki fullnægt ef hluthafinn fær greiðslu með öðru móti.Þessi heimildtil að fresta skattlagningu við skipti hlutafélaga var upphaflega lögfest meðlögum nr. 137/1996 um breyting á lögum nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskattmeð síðari breytingum. Heimildin, sem var í 56. gr. A laganna, var miðuð við aðum algera skiptingu hlutafélags væri að ræða þannig að öllum eignum og skuldumþess væri skipt og félagi slitið. Jafnframt var þetta bundið við hlutafélögeins og orðalag ákvæðisins gaf til kynna og var áréttað í lögskýringargögnum aðheimildin tæki ekki til einkahlutafélaga. Með 6. gr. laga nr. 154/1998 var gerðsú breyting á umræddu ákvæði laga nr. 75/1981 að skipting hlutafélags meðyfirfærslu skattalegra réttinda yrði heimil þótt félagi sem væri skipt yrðiekki slitið. Eftir að skipting einkahlutafélaga var heimiluð með fyrrgreindumlögum nr. 54/2007 verður ívilnandi reglu 52. gr. laga nr. 90/2003 um skattalegáhrif skiptingar hlutafélaga beitt eftir efni sínu um hliðstæða skiptingueinkahlutafélaga, en ákvæðið er að finna í þeim kafla laganna sem fjallar umsameiningu og skiptingu félaga. Svo sem áðurer rakið fóru skipti á Línunni ehf. fram 30. júní 2007 þegar hluthafafundur ífélaginu samþykkti hana og félagið Suðurlandsbraut 22 ehf. var stofnað til aðtaka við fasteignum frá fyrrnefnda félaginu. Tóku skiptin því gildi þann dag enþá höfðu áfrýjendur þegar ráðstafað hlut sínum í síðarnefnda félaginu meðkaupsamningi 28. apríl sama ár við Lyfjaver ehf. Þannig fengu þau aldreihlutabréf í því félagi nema að nafninu til og þegar af þeirri ástæðu var ekkifullnægt gagngjaldsskilyrðinu í 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/2003 um að hluthafifái aðeins hlutabréf í viðtökufélagi fyrir hlut sinn í félaginu sem skipt er.Hafa slíkir samningar í reynd verið taldir fela í sér ráðstöfun á eignum ogréttindum frá því félagi sem skipt er til kaupanda hins óstofnaða hlutafélags,sem hann hafi öðlast réttindi yfir þegar eignir runnu til þess. Af þeim sökumhefur skattyfirvöldum verið talið rétt að ákveða að kaupverðið skuli fært tiltekna félagsins sem skipt er. Hefur þetta verið gert á grundvelli 1. mgr. 57.gr. laga nr. 90/2003 sem hefur að geyma heimild til að líta fram hjáóvenjulegum fjármálagerningum sem gerðir eru í því skyni að komast undan aðgreiða skatt, sbr. dóm Hæstaréttar 12. nóvember 2015 í máli nr. 217/2015. Íþessu máli reynir aftur á móti á skattalegu áhrifin gagnvart hluthöfum semráðstafað hafa hlutum sínum í óstofnuðu félagi fyrir hlutinn í félaginu sem skipter.Í úrskurði ríkisskattstjóra 13. desember 2013var niðurstaðan um endurákvörðun á skattstofnum áfrýjenda reist á því aðskattlagning þeirrar greiðslu sem þau fengu yrði að miða við 28. apríl 2007 þegargerður var kaupsamningur um hluti í því óstofnaða félagi sem skipta átti út úrLínunni ehf. Með þeim samningi hafi áfrýjendur í eigin nafni ráðstafað eignumfélagsins og tekið við endurgjaldi eftir samningnum áður en hlutafjárlækkun fórfram. Þar sem greiðslan hafi ekki rúmast innan óráðstafaðs eigin fjár félagsinsberi að fara með það sem umfram er sem laun eftir 2. mgr. 11. gr. laga nr.90/2003 og haga skattlagningu í samræmi við það.Við skiptinguLínunnar ehf. 30. júní 2007 var hlutafé félagsins lækkað og það fært yfir íannað félag. Þótt áfrýjendur hafi ráðstafað hlutum sínum í viðtökufélaginu áðuren skiptingin fór formlega fram verður greiðsla sem innt var af hendi vegnalækkunar hlutafjár við skiptinguna talin arður, sbr. 2. málslið 4. mgr. 11. gr.laga nr. 90/2003, enda fór hún fram lögum samkvæmt. Áfrýjendur höguðuskattskilum sínum í samræmi við þetta og voru því engin efni til aðendurákvarða skattstofna á þau á gjaldárinu 2008. Verður því tekin til greinakrafa þeirra um að felldur verði úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra þess efnisog stefnda gert að endurgreiða þeim fjárhæð sem svarar til þess sem þau inntuaf hendi hvort um sig 20. desember 2013 í samræmi við úrskurðinn, með vöxtumeins og krafist er.Stefnda verðurgert að greiða áfrýjendum málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðumdómstigum eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Felldur er úr gildiúrskurður ríkisskattstjóra 13. desember 2013 um að endurákveða skattstofnaáfrýjenda, Ágústs Jenssonar og Hrundar Kristjánsdóttur, á gjaldárinu 2008.Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjandanum Ágústi14.141.479 krónur og áfrýjandanum Hrund 6.619.506 krónur í báðum tilvikum meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá20. desember 2013 til 13. febrúar 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjendum hvorum um sig samtals1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2015. Þetta mál, sem var tekið tildóms 23. febrúar 2015, er höfðað afÁgústi Jenssyni, kt. [...], og Hrund Kristjánsdóttur, kt. [...], báðum tilheimilis að Asparhvarfi 2, Kópavogi, með stefnu birtri 13. febrúar 2014, áhendur íslenska ríkinu, til ógildingar á ákvörðun ríkisskattstjóra ogendurgreiðslu ofgreiddra skatta. Stefnendurkrefjast þess aðallega að felldur verðiúr gildi sá úrskurður ríkisskattstjóra,13. desember 2013, að endurákveða opinber gjöld stefnenda á gjaldaárinu 2008og að stefnda verði gert að greiða stefnanda, Ágústi Jenssyni, 14.141.479krónur og stefnanda, Hrund Kristjánsdóttur, 6.619.506 krónur, í báðum tilvikummeð vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu,frá 20. desember 2013 til stefnubirtingardags en dráttarvöxtum, samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Stefnendurkrefjast þess til vara að úrskurði ríkisskattstjóra, 13. desember 2013, verðibreytt á þá leið að 25% álag á vantalinn stofn til útreiknings tekjuskatts ogútsvars stefnenda á gjaldaárinu 2008, sbr. 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003,verði fellt niður og að stefnda verði gert að greiða stefnanda, ÁgústiJenssyni, 2.828.296 krónur og stefnanda, Hrund Kristjánsdóttur, 2.828.296krónur, í báðum tilvikum með vöxtum, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu, frá 20. desember 2013 til stefnubirtingardags endráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi tilgreiðsludags. Aðauki krefst hvor stefnandi um sig málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Hannkrefst jafnframt málskostnaðar óskipt úr hendi þeirra. Tilvara krefst hann þess að málskostnaður verði látinn falla niður.Málsatvik Stefnendureru hjón og reka í sameiningu húsgagnaverslunina Línuna ehf., í leiguhúsnæðiað Bæjarlind 16, Kópavogi. Húsgagnaverslunin var sett á fót árið 1974 meðalannars af foreldrum stefnanda Hrundar sem ráku hana allt til ársins 1998. Þákomu stefnendur inn í reksturinn en tóku hann yfir árið 2002 og eignuðust þá90% af hlutafé verslunarinnar, en foreldrar Hrundar áttu áfram 10%. Fyrir 1998hafði Hrund unnið við verslunina í þó nokkur ár, en eiginmaður hennar,stefnandi Ágúst, sem er lærður húsasmiður, hóf þá störf við verslunina. Fráþeim tíma hefur hann einvörðungu starfað þar. Þegaratvik þessa máls hófust var verslun Línunnar ehf. í húsnæði að Suðurlandsbraut22, Reykjavík, sem hafði að stærstum hluta verið á leigu en að hluta til íeigu félagsins. Á árinu 2006 voru uppgangstímar í rekstri og hækkaðimarkaðsverð fasteignarinnar mikið. Aðsögn stefnanda varð rúmlega þriggja áratuga reynsla af rekstri verslunarinnarinnan fjölskyldunnar og viðhorf til rekstrar, sem byggðist á varfærni, þeim ogsameigendum þeirra, tilefni til að huga sérstaklega að framtíðarfyrirkomulagiá rekstri Línunnar ehf. á árinu 2006, þar með talið hvort þörf væri ájafnstóru húsnæði og því sem verslunin var í að Suðurlandsbraut 22. Áherslurí sölu hefðu breyst og samkeppni aukist mikið. Jafnframt þóttust eigendur vitaað eftir nokkur góð ár í rekstri og nokkurn uppgang mætti ávallt búast viðmögrum árum. Meðalþess sem áhrif hefði haft á þessar framtíðaráætlanir hafi verið persónulegurfjárhagur stefnenda og það að ævisparnaður þeirra lá bundinn í eignarhlutþeirra í Línunni ehf. Fjárhagsleg velferð þeirra til frambúðar hafi því veriðnátengd velgengni verslunarreksturs þeirra. Þessu hafi stefnendur viljaðbreyta og mynda varasjóð, óháðan framtíðarárangri í rekstri Línunnar ehf. Áhaustmánuðum 2006 hafi stefnendur rætt við endurskoðanda sinn um það hvernigbest yrði staðið að því að ná fram þeim markmiðum að takmarka áhættu sína afrekstri Línunnar ehf., losa um fasteign félagsins og skilja hana frá rekstriverslunarinnar, ásamt hugmyndum um að flytja í nýtt en minna húsnæði. Skoðuná möguleikum stefnenda hafi sýnt að tvær leiðir væru færar að þessu markisamkvæmt hlutafélagalögum. Önnur væri sú að skipta félaginu þannig að fasteigninað Suðurlandsbraut 22 og rekstur hennar yrði færð í sérstakt félag. Stefnendurættu þess þá kost að selja hluti sína í fasteignarfélaginu. Hin leiðin væri aðLínan ehf. seldi fasteignina. Í kjölfarið væri mögulegt að lækka hlutafé félagsinsmeð greiðslu til hluthafa. Afþessum tveimur leiðum hafi stefnendur valið að fara þá fyrri og skipta Línunniehf. í tvö félög þannig að rekstur verslunarinnar yrði áfram í félaginu en fasteignirfélagsins færu yfir í útskipt félag. Sú leið hafi verið metin hagstæðari fyrirhluthafana, einkum vegna þess að þá hafi strax verið skilið á millifasteignanna og áhættunnar af rekstri verslunarinnar. Eftir slíkanaðskilnað hefðu stefnendur átt tveggja kosta völ. Annar væri sá að standa aðfasteignarekstri félagsins sem skipt yrði út úr Línunni, fengist hagstætttilboð um leigu, en hinn sá að selja hluti sína í útskipta félaginu, reyndistþað þeim hagstæðara. Þeirri leið, sem valin hafi verið, hafi jafnframt fylgtskattalegt hagræði í ljósi þess að bókfært verð fasteignarinnar hafi veriðnokkuð lægra en áætlað markaðsverð. Að auki hafi þessi leið verið þekkt ogalgeng í rekstri hlutafélaga til þess að skipta og takmarka áhættu hluthafaaf rekstri félaga. Íbyrjun árs 2007 skýrðu stefnendur nágrönnum sínum að Suðurlandsbraut 22 fráþeim vangaveltum sínum að flytja verslunina og að til stæði að setja fasteignfélagsins í útskipt félag og selja það félag síðan eða leigja út fengisthagstætt tilboð um leigu. Eftirþessi samtöl varð úr að samningur komst á milli stefnenda, og annarra hluthafa,um að Lyfjaver ehf., sem einnig rak verslun í húsinu, keypti allt hlutafé í þvíhlutafélagi sem til stóð að skipta út úr Línunni ehf. Eftirað samkomulag tókst um viðskiptin fólu stefnendur endurskoðanda sínum aðannast nauðsynlega skjalagerð. Aðbeiðni stefnenda og Lyfjavers ehf. var fyrst útbúinn kaupsamningur milli kaupandaog seljenda um hlutabréf í hinu útskipta félagi, enda var að sögn stefnendavilji beggja aðila sá að samningur þeirra á milli yrði skjalfestur ogstaðfestur. Kaupsamningur þessa efnis var undirritaður 28. apríl 2007. Þann18. maí 2007 voru skiptingaráætlun fyrir Línuna ehf. og önnur skjöl vegna skiptingarinnarundirrituð, svo sem greinargerð stjórnar, yfirlýsing endurskoðanda og greinargerðmatsmanna. Þann25. maí 2007 var tilkynning um skiptingu Línunnar ehf. birt í Lögbirtingablaði. Þann30. júní 2007 samþykkti hlutahafafundur Línunnar ehf. skiptingu félagsins ogstofnsamningur fyrir hið útskipta félag var gerður. Félagið fékk nafnið Suðurlandsbraut22 ehf. Þann2. júlí 2007 var Fyrirtækjaskrá tilkynnt að skiptingu Línunnar ehf. væri lokið. Þann3. ágúst 2007 afhentu stefnendur og aðrir hluthafar í Suðurlandsbraut 22 ehf.Lyfjaveri ehf. allt hlutafé hins nýja félags í samræmi við ákvæðikaupsamningsins 28. apríl 2007. Ískattframtali ársins 2008 gerðu stefnendur grein fyrir hagnaði af sölu þeirrahlutabréfa sem þau fengu í Suðurlandsbraut 22 ehf., en söluverð þeirra var114.930.000 kr. og söluhagnaður 112.639.549 kr. og var fjármagnstekjuskatturgreiddur vegna þessa söluhagnaðar við álagningu í ágúst 2008. VersluninLínan ehf. flutti í nýtt húsnæði að Bæjarlind í Kópavogi, haustið 2007, en fórúr því húsnæði í lok árs 2009 og var versluninni lokað, enda hafði verslun meðhúsgögn þá algerlega hrunið og tap af rekstrinum var mikið. Línanehf. opnaði að nýju verslun árið 2011, aftur að Bæjarlind í Kópavogi, á öðrumstað en upphaflega og í enn minna húsnæði. Að sögn stefnenda hefði, án varasjóðssem væri óháður árangri í rekstri verslunarinnar, það ekki verið mögulegt ogfélagið ekki verið í aðstöðu til að semja við leigusala sinn um að styttaleigusamning og loka versluninni og takmarka þannig tjón sitt af hruni í sölusem varð haustið 2008 og stóð til ársins 2011. Meðbréfi 28. janúar 2013 sendi ríkisskattstjóri stefnendum fyrirspurn þar sem þeimvar greint frá því að skipting Línunnar ehf. hefði verið tekin til skoðunar.Stefnendum var veittur 10 daga frestur til þess að veita upplýsingar og bregðastvið þeim sjónarmiðum sem fram komu í bréfinu, en sá frestur var síðan framlengdurtil 20. febrúar 2013. Meðbréfi, 20. febrúar 2013, svöruðu stefnendur fyrirspurnarbréfinu, veittuumbeðnar upplýsingar og gerðu athugasemdir við framsetningu, lagarök og sjónarmiðríkisskattstjóra. Meðbréfi, 19. september 2013, tilkynnti ríkisskattstjóri stefnendum fyrirhugaðaendurákvörðun opinberra gjalda þeirra á gjaldaárinu 2008. Grundvöllur breytingaá opinberum gjöldum stefnenda var sá að ríkisskattstjóri hygðist hafa að enguþá skiptingu á Línunni ehf. sem fór fram árið 2007. Aðmati stefnenda hannaði embættið eigin atburðarás í stað skiptingarinnar semleiddi til hæstu mögulegu skattgreiðslna auk álags, en náði ekki því markmiðistefnenda að skilja fasteign félagsins að Suðurlandsbraut 22 frá áhættu afverslunarrekstri félagsins. Stefnendumvar hvorki gefinn frestur til andsvara í tilkynningu ríkisskattstjóra, 19.september 2013, né tilkynnt um rétt til andsvara. Engu að síður afhentu stefnendurríkisskattstjóra andsvör sín 1. nóvember 2013 og andmæltu fyrirætlunembættisins og færðu ítarleg rök fyrir því að hún stæðist ekki lög. Andmælistefnenda höfðu engin áhrif á fyrirætlun ríkisskattstjóra. Embættið felldiúrskurð, 13. desember 2013, sem byggðist á sömu sjónarmiðum og áður, þess efnisað því væri heimilt á grundvelli skattalaga að líta fram hjá skiptingu Línunnarehf. í skattaréttarlegu tilliti. Stefnendurtelja ríkisskattstjóra hafa gengið svo hart fram í því að hanna atburðarás semhámarkaði skatttekjur að hann hefði lagt drög að því að skattleggja tvisvarmögulegan söluhagnað af þeim fasteignum sem farið höfðu yfir í útskiptafélagið Suðurlandsbraut 22 ehf., þó telja megi nokkuð víst að sá hagnaðurgeti aðeins orðið til einu sinni. Samkvæmtskattbreytingaseðli sem fylgdi með úrskurði ríkisskattstjóra, 13. desember2013, nam skattur sem lagður var á stefnanda Ágúst alls 14.141.479 kr. en stefnandaHrund alls 8.047.582 kr., eða samtals 22.189.061 kr. Stefnendurgreiddu þennan álagða skatt, 20. desember 2013. Við uppgjör þeirra hafði annarsvegar áhrif inneign hjá stefnanda Hrund og hins vegar skuld hjá stefnandaÁgústi og því var ekki fullt samræmi milli greiðslna og álagningarinnar. Endurgreiðslukrafastefnanda Hrundar tekur mið af þeirri greiðslu sem hún innti af hendi, en endurgreiðslukrafastefnanda Ágústs miðast við álagninguna.Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendurbyggja aðalkröfu sína um ógildingu úrskurðar ríkisskattstjóra á því aðendurálagningin hafi verið ólögmæt. Sú grundvallarregla gildi að íslenskumrétti að stjórnvöld geti ekki lagt á borgarana álögur með sköttum, nema skýrlagaheimild sé fyrir hendi. Þessi grundvallarregla sé bundin í stjórnarskrá, þarsem segi í 40. gr. að engan skatt megi leggja á né breyta nema með lögum.Einnig segi í 77. gr. stjórnarskrárinnar að skattamálum skuli skipað meðlögum og að enginn skattur verði lagður á nema heimild hafi verið fyrir honum ílögum þegar þau atvik urðu sem ráði skattskyldu. Þá mæli stjórnarskrá fyrir umfriðhelgi eignarréttarins í 72. gr. Meðvísan til nefndra ákvæða stjórnarskrár hafi verið litið svo á að skattalög, þarmeð talið lög um tekjuskatt, sem leggi greiðsluskyldu á borgarana, beri að skýraþröngt, en í því felist að alla óvissu beri að skýra borgurunum í hag. Ífjölmörgum dómum taki Hæstiréttur fram að ákvæði, sem leggi skatta eða aðrarhliðstæðar álögur á þegnana, skuli vera skýr og ótvíræð og að þau beri að skýraþröngt. Íþessu máli sé óumdeilt að skipting Línunnar ehf. sumarið 2007 í félögin Línanehf. og Suðurlandsbraut 22 ehf., hafi í einu og öllu verið í samræmi viðákvæði XIV. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Hluthafarí Línunni hf. hafi einvörðungu fengið hluti í viðtökufélaginu, Suðurlandsbraut22 ehf., að gagngjaldi fyrir þá hluti í Línunni ehf. sem þeir létu af hendi viðskiptinguna. Skiptingin hefði miðast við 1. janúar 2007. Fyrir skiptingunahafi hluthafar Línunnar ehf. átt alla hluti í því félagi. Eftir skiptingunahafi þeir átt þá hluti sem eftir stóðu í félaginu sem og alla hluti í Suðurlandsbraut22 ehf. Í52. gr. laga nr. 90/2003 sé sérstaklega kveðið á um skattaleg áhrif skiptingarhlutafélaga, þar með talið einkahlutafélaga, bæði fyrir þau félög sem þátttaki í skiptingunni og hluthafa félaganna. Við skiptingu skuli útskiptareignir og skuldir yfirfærast frá skiptafélagi til viðtökufélags á bókfærðuverði. Þannig eigi ekki að myndast skattskyldar tekjur við skiptinguna, hvorkihjá skiptafélagi né viðtökufélagi. Jafnframt sé kveðið á um að skiptingin skuliekki hafa í för með sér skattskyldar tekjur fyrir hluthafa. Skilyrði þess aðþessi ákvæði um skattleysisáhrif skiptingar eigi við sé í raun aðeins eitt,þótt það sé sett fram í tvennu lagi: Annarsvegar sé skilyrðið sett þannig fram að öllum eignum og skuldum skiptafélags séskipt milli þess og viðtökufélags/-félaga. Í því felist að við skiptinguna megiengar eignir eða skuldir skiptafélags renna til annarra enviðtökufélags/-félaga. Hinsvegar sé skilyrðið sett fram á þann hátt að hluthafar skiptafélags megi viðskiptingu engin verðmæti fá frá félögunum, heldur aðeins hluti íviðtökufélagi/-félögum í skiptum fyrir þá hluti í skiptafélaginu sem þeir látiaf hendi við skiptinguna og það í sömu hlutföllum. Þannig skuli verðmæti hlutahvers hluthafa haldast óbreytt við skiptinguna. Ágreiningur málsaðila virðistsnúast um það hvort skilyrði 52. gr. laga nr. 90/2003 hafi verið uppfyllt, enríkisskattstjóri byggi á því í úrskurði sínum að honum sé heimilt að víkja 52.gr. til hliðar við skattlagningu meti embættið það svo að ekki hafi legiðrekstrarleg sjónarmið að baki skiptingunni. Ríkisskattstjóri orði þessi sérstökuskilyrði sem hann telji sér heimilt að setja þannig í hinum umdeilda úrskurði:Þrátt fyrir að í fyrrgreindri 52. gr. séeigi að finna sérstök skilyrði fyrir því að skipting félaga hafi ekki í förmeð sér skattskyldu við yfirfærslu eigna, þykir verða að líta til ákvæða er umgetur í 1. mgr. 57. gr. tilvitnaðra laga og þeirrar grunnreglu sem í þeirrimálsgrein felst... Síðanvísi ríkisskattstjóri til dóms Hæstaréttar í máli nr. 3/1997 Vífilfell ehf.gegn Gjaldheimtunni í Reykjavík (1997:385), en ríkisskattstjóri virðistleggja þann skilning í þennan dóm að með honum hafi Hæstiréttur sent embættinu„skilaboð“ um að leggja frjálst mat á það hvert hafi verið markmið hluthafameð samruna svo og við skipti. Ályktun ríkisskattstjóra af þessum dómi séþannig orðuð í úrskurðinum:Þó svo þessi dómur varði sameiningu félaga þá eruskilaboð réttarins skýr. Það er ekki nóg að formlega séu uppfylltgagngjaldsskilyrði, heldur þurfa gerningar að vera gerðir með raunverulegmarkmið að leiðarljósi. Það er margt líkt með skiptingu félaga og samrunaþeirra, en í báðum tilfellum þurfa að vera uppfyllt gagngjaldsskilyrði. Meðvísan til þess sem hér að framan greinir er það mat ríkisskattstjóra að þaðhafi verið hreinn málamyndagerningur að skipta Línunni í tvö félög ítengslum við sölu á fasteign til Lyfjavers. Stefnendurtelja ranga þá ályktun ríkisskattstjóra að Hæstiréttur hafi sent embættinuskilaboð um að endurmeta markmið eða rekstrarlegar forsendur fyrir samruna ínefndum dómi. Rök héraðsdóms, sem Hæstiréttur hafi staðfest, varði það að hluthafarnirhafi gert málamyndagerning þar sem Vífilfell ehf. hafi í raun greitt kaupverðiðmeð því að gera upp skuldir og því hafi ekki verið uppfyllt skilyrði þágildandiákvæða í lögum um tekjuskatt, 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981, sem hljóðaðisvo:Sé hlutafélagi slitið þannig að það sé algjörlega sameinað öðruhlutafélagi og hluthafar í fyrrnefnda félaginu fái eingöngu hlutabréf ísíðarnefnda félaginu sem gagngjald fyrir hlutafé sitt í félagi því sem slitiðvar, þá skulu skiptin sem slík ekki hafa í för með sér skattskyldar tekjurfyrir þann sem hlutabréfin lét af hendi. Við slíkan samruna hlutafélaga skal það félag,er við tekur, taka við öllum skattaréttarlegum skyldum og réttindum þessfélags sem slitið var. Forsendurhéraðsdóms í málinu hafi verið þessar:Engir fjármunir voru látnir af hendi viðkaup hluthafanna í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. á Fargi hf. og Gamla Álafossihf., enda var eiginfjárstaða þessara félaga neikvæð um tugi milljóna, heldurábyrgðust kaupendur skuldir hinna „keyptu“ félaga við Framsóknarflokkinn ogFramkvæmdasjóð Íslands. Hins vegar greiddi Verksmiðjan Vífilfell hf., en ekkihluthafarnir, þessar skuldir, svo sem áður greinir. Verður því að telja, aðkaup hluthafanna í Verksmiðjunni Vífilfelli hf. á umræddum félögum hafi veriðhreinir málamyndagerningar, gerðir í því skyni, að formlega yrði uppfylltgagngjaldskilyrði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981. Niðurstaðahéraðsdóms og Hæstaréttar í málinu hafi því verið sú að í raun hafi Vífilfellhf. keypt hlutabréfin, enda hefði það félag greitt kaupverðið. Samningurinnvið hluthafana hafi því verið málamyndagerningur sem einungis hafi veriðgerður í því skyni að uppfylla ákvæði 1. mgr. 56. gr. laga nr. 75/1981 umskattahagræði við samruna. Þannig hafi legið fyrir sönnun í málinu um að samningurværi gerður til málamynda, og telji stefnendur því fara fjarri að Hæstirétturhafi með þessum dómi sent ríkisskattstjóra þau skilaboð að skattlagning ítengslum við samruna félaga eða skipti, ætti að vera háð matiríkisskattastjóra á því hvort honum þættu rekstrarlegar forsendur að bakinægilega skynsamlegar eða markmið hluthafanna með aðgerðinni. Stefnendurtelja að áður tilvitnuð ákvæði stjórnarskrárinnar standi því í vegi að skattlagninggeti byggst á slíku mati ríkisskattstjóra. Telja verði að stjórnarskráin geriþær lágmarkskröfur til slíks hugsanlegs mats ríkisskattstjóra að því mati sésettur skýr og afmarkaður rammi þannig að skattgreiðendum væri fyrir fram ljósthver þau skilyrði væru sem réðu skattlagningu og hvernig þau yrðu uppfyllt. Í tilviki stefnenda og vegnaskiptingar á Línunni ehf. í tvö félög og sölu hlutafjár til Lyfjavers séóumdeilt að enginn samningur eða gerningur í málinu sé málamyndagerningur.Engin réttaráhrif eða ráðstöfun á hagsmunum hafi verið á annan hátt en þann semlöggerningar í málinu kváðu á um og greiddur hafi verið réttur skattur vegnaþessara löggerninga í samræmi við gildandi skattalög. Rök ríkisskattstjóra fyrir því aðsamningur stefnenda um sölu á hlutabréfum sínum í Suðurlandsbraut 22 ehf.,samkvæmt samningi, 28. apríl 2007, teljist málamyndagerningur séu þau aðstefnendur hafi haft samband við Lyfjaver og boðið þeim kaup á hlutum íóstofnuðu félagi og undirritað samning um slík viðskipti, áður en gengiðhefði verið frá skiptingu félagsins. Ríkisskattstjóri haldi því ekkifram að slíkir samningar séu óheimilir eða ólögmætir, eða fari á einhvern háttgegn lögum um einkahlutafélög, enda færi væntanlega illa á því þar semframvirk sala hlutabréfa sé viðtekin og lög um einkahlutafélög geri beinlínisráð fyrir því að öll fjárhagsleg réttindi sem tengist hlutabréfum séu framseljanlegog einnig réttindi til hlutabréfa svo sem áskriftaréttur, sbr. 24. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög. Ríkisskattstjóri byggi á því aðsamþykki hluthafar sölu á hlutabréfum í viðtökufélagi, áður en skiptum sélokið eða þau hafin, sé fyrirfram ljóst að gagngjaldsskilyrði 52. gr. laganr. 90/2003 við skiptingu félagsins verði ekki uppfyllt. Rökin virðist þau aðþá fái hluthafarnir peninga en ekki hlutabréf, en það virðist hins vegar gleymastí þessu samhengi að þeir hafi fengið peninga fyrir hlutina í viðtökufélaginuog að þeir hlutir hafi verið afhentir kaupanda í samræmi við samninginn.Niðurstaða viðskiptanna hafi verið sú að Lyfjaver eignaðist alla hluti íSuðurlandsbraut 22 ehf. með öllum þeim réttindum og skattalegum skyldum semfélaginu fylgdu, gegn greiðslu kaupverðs fyrir sömu hluti. Þessi niðurstaða séekki möguleg nema vegna þess að hluthafarnir hafi fengið, sem gagngjald viðskipti á Línunni ehf., hlutabréf í Suðurlandsbraut 22 ehf. Röksemdir ríkisskattstjóra beriþess merki að hann leitist við að koma þeim undir þann dóm sem hann reyni aðbyggja málið á, þ.e. Vífilfellsdóminn. Vandi ríkisskattstjóra sé þó sá aðgrundvöllinn fyrir niðurstöðu þess dóms vanti alfarið í það mál sem hér sé tilúrlausnar, þ.e. málamyndagerninginn. Það sé jafnframt skilyrði þess að ríkisskattstjórasé heimilt að beita 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Stefnendurhafna einnig alfarið þeirri ályktun ríkisskattstjóra að viðskipti með hluti íeinkahlutafélagi og skipting félags, sem sé í einu og öllu í samræmi við ákvæðilaga um einkahlutafélög, geti talist verulegafrábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum. Fyrir þeirrifullyrðingu færi ríkisskattstjóri engin rök, en á honum hvíli sönnunarbyrðifyrir því að skilyrði fyrir beitingu 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 séu fyrirhendi. Telja verði að hið gagnstæða sé í raun sannað, enda liggi fyrir að engintengsl hafi verið, eða séu, milli Lyfjavers ehf. og stefnenda, Línunnar ehf.eða annarra seljenda, og samningur þeirra á milli endurspegli niðurstöðu samningaum viðskipti milli tveggja óháðra aðila. Orðalagið Verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptumskv. 1. mgr. 57. gr. vísi til þess að viðskipti séu annað hvort til málamyndaeða verðlagning eða aðrir skilmálar taki mið af öðru en hreinum viðskiptalegumhagsmunum af þeim samningi sem gerður sé. Sérstök hætta sé talin á slíku þegartengdir aðilar semji sín í milli. Ekkert af þessu eigi við í málinu. Skilyrði52. gr. laga nr. 90/2003 hafi ótvírætt verið uppfyllt við skiptingu Línunnarehf. Hvorki eignir né skuldir hafi runnið við skiptinguna frá Línunni ehf. tilannarra en viðtökufélagsins, Suðurlandsbrautar 22 ehf., hvorki til hluthafané annarra. Suðurlandsbraut 22 ehf. hafi tekið við eignarhlutum ífasteigninni að Suðurlandsbraut 22 á bókfærðu verði 26.658.116 kr. Allar aðrareignir svo og skuldir hafi áfram tilheyrt í Línunni ehf. Viðskiptinguna hafi hlutafé félagsins skipst þannig að Suðurlandsbraut 22 ehf.hafi tekið við hlutafé að nafnverði 2.897.737 kr., en hlutafé að nafnvirði4.693.094 kr. hafi orðið eftir í Línunni ehf. Í stað hluta í Línunni ehf. aðnafnverði 2.897.737 kr. hafi hluthafarnir fengið hluti í Suðurlandsbraut 22ehf. að sama nafnverði. Þau skipti á hlutum hafi ekki á nokkurn hátt raskaðeignarhlutföllum hluthafanna. Aðskipta félögum á þennan hátt hafi verið og sé alþekkt, enda almennt til þessfallið að takmarka áhættu hluthafanna. Að skipta hlutafélagi í tvö sjálfstæðfélög sé einnig venjuleg aðgerð í þeim skilningi að hún sé leyfð samkvæmt hlutafélagalögumog möguleikinn til að skipta hlutafélögum sé eitt þeirra atriða sem sé ætlað aðgera hlutafélagaformið eftirsóknarvert fyrir atvinnurekstur. Að skiptahlutafélagi geti því ekki talist „óvenjuleg viðskipti í fjármálum“ og enn síðursala hlutabréfa, hvort sem það sé gert áður en skiptum sé lokið eða ekki.Sérstaklega um 57. gr.laga nr. 90/2003. Stefnendurtelja endurálagningu ríkisskattastjóra á grundvelli 1. mgr. 57. gr. laga nr.90/2003 ekki samræmast því ákvæði og með henni leggi ríkisskattstjóri drög aðþví að skattleggja tvívegis tekjur sem hann telji hafa orðið til innanLínunnar ehf. vegna þess að markaðsverðmæti fasteigna félags hafi orðiðhærra en bókfært verð. Heimild 1. mgr. 57. gr. laga nr.90/2003 hljóði svo:Efskattaðilar semja um skipti sín í fjármálum á hátt sem er verulega frábrugðinnþví sem almennt gerist í slíkum viðskiptum skulu verðmæti, sem án slíkra samningahefðu runnið til annars skattaðilans en gera það ekki vegna samningsins,teljast honum til tekna. Ákvæðiðveiti ríkisskattstjóra, séu skilyrði fyrstu málsgreinar þess uppfyllt, heimildtil að telja til tekna hjá skattaðila þau verðmæti sem hann varð af vegna hinsóvenjulega fjármálagernings. Við beitingu ákvæðisins þurfi ríkisskattstjóriekki aðeins að sýna fram á að skilyrðið sé fyrir hendi heldur einnig hvernigverðmæti hefðu farið úr einni hendi í aðra ef ekki hefði verið gerður hinnóvenjulegi samningur sem líta megi fram hjá. Þaðsé grundvallaratriði við beitingu 57. gr. laga nr. 90/2003 að rétt mat sé lagtá það hver sá samningur sé sem skattyfirvöld telji að líta megi fram hjá ískattalegu tilliti. Samkvæmt ríkisskattstjóra sé það salan á hlutabréfunum fráhluthöfum Suðurlandsbrautar 22 ehf. til Lyfjavers og jafnvel sjálf skiptingLínunnar ehf. í tvö sjálfstæð félög. Einu verðmætin í samningunum sem hafifarið úr einni hendi í aðra hafi verið hlutabréf. Ekki hafi orðiðeigendaskipti að fasteigninni að Suðurlandsbraut 22 og enginn samningur ímálinu geri ráð fyrir að eigendaskipti verði að henni. Enginnsamningur milli aðila eða samkomulag milli þeirra hafi verið um að Lyfjavermyndi kaupa fasteign beint af Línunni ehf. og það hefði undir engum kringumstæðumgetað orðið niðurstaðan „án slíkra samninga“ að fasteignir þessar„hefðu runnið til annars skattaðilans en gera það ekki vegna samningsins“. Ríkisskattstjórihafi því í úrskurði sínum búið til samninga og réttaráhrif sem samningar aðilahafi ekki verið um og því sé skattákvörðunin ólögmæt og ekki í samræmi viðákvæði 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. Meðendurákvörðun skatts á stefnendur sé ríkisskattstjóri að skattleggja það semhann kalli atvinnurekstrartekjur hjá Línunni ehf., sem hann telji felast ímismun á markaðsverði fasteignarinnar og bókfærðu verði hennar. Það sésannanlega söluhagnaður þegar félag selji eign á hærra verði en bókfærðuverði og þá myndist almennt nýtt bókfært verð fasteignarinnar hjá kaupanda semtaki mið af kaupverðinu. Bókfært verð fasteignar félagsins hafi hins vegarekki breyst við skiptinguna. Þegar, og ef, fasteignin yrði seld úrviðtökufélaginu myndi myndast sá söluhagnaður sem ríkisskattstjóri hafi núskattlagt, og skattur greiddur af honum. Nái áform ríkisskattstjóra fram aðganga verði sami söluhagnaður skattlagður tvisvar.Ekki gætt að meðalhófi, skv. 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 Fallistdómurinn á heimildir ríkisskattstjóra til að endurmeta atburðarásina þannig aðLínan ehf. hafi selt Lyfjaveri ehf. fasteign, og stefnendur hafi fengiðgreiðslur frá Línunni ehf., telja þeir að ekki megi fara með hluta af þessumgreiðslum sem ólögmæta arðsúthlutun úr félaginu eins og ríkisskattstjóri geri.Stefnendur telji ríkisskattstjóra hafa, við mat á því hvernig beri að farameð greiðslur frá Línunni ehf., borið að velja þann kost sem væri hagkvæmasturfyrir stefnendur, skv. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Áþessum grundvelli telja stefnendur að ríkisskattstjóri hefði átt að líta ámeinta úthlutun frá Línunni ehf., sem var umfram heimildir til arðgreiðslna,sem greiðslu vegna lækkunar á hlutafé. Stefnendur telja að við endurmat áatburðarásinni geti ríkisskattstjóri ekki leyft sér að líta fram hjá því að þaðhafi verið niðurstaða þeirra samninga sem gerðir hafi verið að stefnendur létuaf hendi hlutafé í Línunni hf. sem þeir eigi ekki lengur. Einnig sé þaðstaðreynd að hlutafé í Línunni ehf. hafi lækkað úr 7.590.831 kr. í 4.693.094kr. Því telja stefnendur að ríkisskattstjóra hafi verið skylt að líta svo áað úthlutun fjár umfram heimildir til arðgreiðslu hafi verið í formihlutafjárlækkunar. Óumdeiltsé að réttilega hafi verið staðið að hlutafjárlækkun Línunnar ehf. Heimild tilúthlutunar fjár við hlutafjárlækkun sé ekki bundin við óbundna sjóði um næstliðináramót, eins og áskilið sé við arðsúthlutun. Þess sé aðeins krafist að eftirstandi í félagi eignir sem svari til að minnsta kosti hlutafjárins og lögmæltravarasjóða, sbr. 3. mgr. 34. gr. laga nr. 138/1994. Engin áhöld séu um að þaðskilyrði hafi verið uppfyllt við hlutfjárlækkunina í Línunni ehf. Viðhlutafjárlækkunina hafi verið fyrir hendi efnislegar forsendur til að úthlutatil hluthafa fé sem svaraði til söluverðs hluta í Suðurlandsbraut 22 ehf.Jafnvel þótt litið yrði svo á að fé hefði verið úthlutað úr Línunni ehf. hafisú úthlutun ekki verið óheimil samkvæmt lögum nr. 138/1994 og hafi því ekkifallið undir ákvæði 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003. Skattalega bæri að farameð slíka úthlutun sem tekjur af hlutareign, að því leyti sem hún væri umframkaupverð hlutanna í hendi hluthafa, skv. ákvæði 4. mgr. sömu lagagreinar. Tímafrestur ríkisskattstjóra til endurákvörðunar liðinn Stefnendurtelja að samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt sé ríkisskattstjóraekki heimilt að endurákvarða skatt nema vegna síðustu tveggja ára sem séu næstá undan því ári þegar endurákvörðun fer fram, enda hafi skattaðili látið í té íframtali sínu eða fylgigögnum þess fullnægjandi upplýsingar sem byggja mátti árétta álagningu. Samkvæmtdómaframkvæmd, svo sem í dómi Hæstaréttar í máli nr. 15/1996 Gjaldheimtan íReykjavík gegn Olíufélaginu hf., beri að horfa til þess hvort fyrir hafi legiðnægjanlegar upplýsingar í framtali eða fylgigögnum þess til að byggja á réttaálagningu. Þá beri að skýra ákvæðið með hliðsjón af leiðréttingarheimildríkisskattstjóra í 3. málslið 1. mgr. 95. gr. sömu laga. Samkvæmt því ákvæðigeti ríkisskattstjóri fyrir álagningu leiðrétt fjárhæðir einstakra liða séuþeir í ósamræmi við gildandi lög og fyrirmæli skattyfirvalda, svo og einstakaliði framtals megi telja að óyggjandi upplýsingar séu fyrir hendi, en geraskuli skattaðila viðvart um slíkar breytingar. Þóttríkisskattstjóri þurfi hugsanlega að kynna sér tilkynningar til hlutafélagaskrár(opinber gögn) komi það ekki í veg fyrir að hann geti gert leiðréttingar áskattframtali á grundvelli 3. málsliðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 90/2003 ogsé bundinn af tímafresti samkvæmt 2. mgr. 97. gr. sömu laga. Í því sambandimegi benda á dóm Hæstaréttar í máli nr. 290/1993. Ákvæði2. mgr. 97. gr. laga um tekjuskatt sé til verndar borgurunum til þess að koma íveg fyrir skattlagningu löngu eftir að skattyfirvöld hafi öll gögn máls, sbr.dóm Hæstaréttar í máli nr. 85/1998 Íslenska ríkið gegn Myllunni-Brauði hf. Íþessu máli hafi skattyfirvöld sannanlega framtal stefnenda og upplýsingar umtekjufærslu vegna sölu á hlutabréfum í Suðurlandsbraut 22 ehf. frá árinu 2008og því hafi þeim verið óheimilt að endurákveða skatta vegna sömu tilvika áárinu 2013.Varakrafa Komitil þess að talið verði að endurálagning ríkisskattstjóra sé í samræmi við lögog stjórnarskrá, byggja stefnendur á því til vara, að fella beri niður 25%álag, samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003, sem lagt hafi verið á þau íúrskurði ríkisskattstjóra, 13. desember 2013. Þaðsé óumdeilt að stefnendur hafi hagað samningum sínum og skattframtalsgerð íeinu og öllu í samræmi við laga- og stjórnvaldsfyrirmæli og sé framtal þeirraekki haldið neinum þeim efnis- eða formgöllum sem gefi tilefni til að beitaálagi. Þarsem í 52. gr. laga nr. 90/2003 komi hvorki fram að beiting lagareglunnar sé háðmati ríkisskattstjóra á ástæðum skiptingar félags, né önnur þau skilyrði semríkisskattstjóri byggi á, svo sem það sérstaka skilyrði að ekki megiframselja fyrir fram hluti sem hluthafar muni fá í hendur vegna áætlaðrarskiptingar á félagi. Því síður standi í ákvæðinu hvaða atriði það séu semríkisskattstjóri geti lagt „heildarmat“ á og ráðið geti því hvort beita megiákvæðinu. Það geti varla staðist að stefnendur hafi gerst sekir um annmarka áframtalinu eða að eitthvað hafi verið rangt talið fram í upphafi. Um fjárkröfur Aðalkrafastefnanda Ágústs um endurgreiðslu ofgreiddra skatta taki mið af því að hannhafi greitt álagninguna, samtals 14.141.479 kr., 20. desember 2013. Varakrafahans taki mið af því að 25% álag, svari til 20% af heildarálagningunni, ogþví nemi sá hluti álagningarinnar sem rekja megi til álagsins 2.828.296 kr. Aðalkrafastefnanda Hrundar um endurgreiðslu ofgreiddra skatta taki mið af því að húnhafi greitt vegna álagningarinnar samtals 6.619.506 kr., 20. desember 2013.Varakrafa hennar sé reiknuð eins og stefnanda Ágústs, enda álagður tekjuskatturá þau bæði að fjárhæð 14.141.479 kr., þótt frá kröfu ríkisskattstjóra áhendur Hrund hafi verið dreginn ofgreiddur fjármagnstekjuskattur. Sáfrádráttur hafi ekki áhrif á fjárhæð álagsins sem sé það sama og hjá stefnandaÁgústi vegna vangreidds tekjuskatts eða 2.828.296 kr. Umvexti af ofgreiddum sköttum samkvæmt lögum nr. 90/2003 vísast til 114. gr.laganna. Stefnendurstyðja kröfur sínar við ákvæði stjórnarskrárinnar, aðallega 40., 70., 72. og77. gr. Þau vísa til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, aðallega 52., 57., 2. mgr.97., 108., og 114. gr. Einnig vísa þau til laga nr. 29/1995 um endurgreiðsluoftekinna skatta og gjalda. Þau vísa jafnframt til 1. gr. fyrstasamningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ogmeginreglna fjármunaréttar, einkum kröfu- og eignarréttar. Krafa þeirra ummálskostnað byggist á 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður og lagarök stefnda Stefndivísar fyrst til þess að stefnendur reisi kröfur sínar á því að skipting Línunnarehf. sumarið 2007, í félögin Línan ehf. og Suðurlandsbraut 22 ehf., hafi veriðí samræmi við ákvæði laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Skiptingin hafiuppfyllt skilyrði 52. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Hvorki hjá skiptafélaginé viðtökufélagi hafi myndast skattskyldar tekjur við skiptinguna. Hvorkieignir né skuldir skiptafélags hafi runnið til annarra en viðtökufélags.Hluthafar skiptafélags hafi ekki fengið nein verðmæti frá félögunum helduraðeins hluti í viðtökufélagi og verðmæti hluta hvers og eins hafi haldistóbreytt. Þá sé óumdeilt að engir samningar eða gerningar vegna skiptingar Línunnarehf. í tvö félög og sala á hlutfé í Suðurlandsbraut 22 ehf. sé málamyndagerningurog geti 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt ekki átt við. Stefndivísar þessum sjónarmiðum stefnenda og kröfum sem þau reisa á þeim eindregið ábug. Í52. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt komi fram að sé hlutafélagi skipt þannigað öllum eignum og skuldum sé skipt á milli hins skipta félags og/eða þeirrafélaga sem við tóku eða urðu til við skiptin, og hluthafar í félaginu sem varskipt, fái eingöngu hlutabréf í þeim félögum sem eignir og skuldir deildust ávið skiptin, skuli skiptin sem slík ekki hafa í för með sér skattskyldar tekjurfyrir þann sem lét hlutabréfin af hendi. Eignarhlutir hluthafa í félögunumskuli vera innbyrðis í sömu hlutföllum og eignarhlutirnir voru í því félagisem skipt er. Eignir og skuldir skuli yfirfærast á bókfærðu verði. Í þessarilagagrein felist því gagngjaldsskilyrði sem verði að uppfylla við skiptinguhlutafélaga. Sé það skilyrði ekki uppfyllt geti það skattalega hagræði semfelist í greininni ekki átt við. Í1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 segi að semji skattaðilar um skipti sín í fjármálumá hátt sem sé verulega frábrugðinn því sem almennt gerist í slíkum viðskiptumskuli verðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans engeri það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna. Kjarni ákvæðisins séusamningar milli einstaklinga eða félaga, sem séu tengdir sifjaréttarlega eðafjárhagslega, og séu gerðir í sniðgönguskyni. Til þess hafi oftsinnis komið íágreiningsmálum að skattyfirvöld hafi þurft að leggja á það sjálfstætt mathvort atvikum hafi verið þannig háttað að tiltekin lagaregla taki til þeirraog þá séu skattyfirvöld ekki bundin við mat skattaðila á sömu atvikum. Aðmati ríkisskattstjóra hafi gagngjaldsskilyrði 52. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskattekki verið uppfyllt og hafi skipting Línunnar ehf. í tvö félög í tengslum viðsölu fasteignar til Lyfjavers ehf. verið hreinn málamyndagerningur og hið samahafi átt við um afhendingu hlutabréfa í Suðurlandsbraut 22 ehf. til stefnendafyrir hlutabréf í Línunni ehf. Í þessu máli sé ekki um þaðdeilt að tilgangur skiptingar Línunnar ehf. í tvö félög á árinu 2007 hafiverið að selja fasteign í eigu Línunnar ehf. að Suðurlandsbraut 22 íReykjavík. Í skattalegu tilliti séuatburðarás og ráðstafanir í tengslum við sölu fasteignarinnar óvenjulegar.Kaupsamningur um óstofnað hlutafélag hafi verið undirritaður, 28. apríl 2007.Samkvæmt honum greiði Lyfjaver ehf., 15. maí 2007, 70 milljónir króna eða54,81% af kaupverði, 1. júlí 2007, 30 milljónir og að lokum 27 milljónir eigisíðar en 15. ágúst 2007. Lyfjaver ehf. skyldi innheimta frá fyrstu greiðslu,15. maí, húsaleigutekjur í samræmi við hlutfall af greiddu kaupverði afLínunni ehf. og frá og með 15. júní skyldi Lyfjaver ehf. greiða öll gjöld semtengdust fasteigninni, sbr. 6. og 7. greinar samningsins. SkiptingaráætlunLínunnar ehf. hafi verið undirrituð 18. maí 2007 og skiptingu Línunnar ehf.hafi verið lokið, 30. júní 2007, og félagið Suðurlandsbraut 22 ehf. stofnað.Afsöl/framsöl fyrir Suðurlandsbraut 22 ehf hafi verið undirrituð, 3. ágúst2007. Sásamningur við Lyfjaver ehf. um kaup hlutabréfa, sem hluthafar í Línunni ehf.hafi átt frumkvæði að og undirritaður var 28. apríl 2007, sé alls ekkivenjulegur kaupsamningur um sölu og afhendingu hlutafjár. Samningurinn fjallium sölu hlutafjár í óstofnuðu hlutafélagi, sem þar með sé ekki til við gerðkaupsamningsins og þaðan af síður séu til framseljanleg hlutabréf. Eina eignhins óstofnaða hlutfélags hafi átt að vera fasteign sem Línan ehf. átti ogskyldi koma skuld- og veðbandslaus inn í hið óstofnaða félag. Í samningnum séuítarleg ákvæði er að því lúti, veðheimildir kaupanda tengdar greiðslum tilhluthafa sem skuli fara fram áður en hið selda félag og hlutabréf í því séuorðin til og hvað þá að sú fasteign, sem væntanlegt félag muni eignast, sékomin í eigu þess. Meginkjarnikaupsamningsins sé því, efni sínu samkvæmt, hefðbundinn kaupsamningur um sölufasteignar, þótt hann að formi til fjalli um sölu hlutafjár. Ekkiséu síður óvenjuleg ákvæði sem lúti að því, að sala hlutafjár eigi sér stað.Þannig takist hlutafjáreigendur í Línunni ehf. á herðar þá skyldu, í samningivið þriðja aðila, að skipta Línunni ehf. upp í tvö félög og að inn í nýttviðtökufélag, Suðurlandsbraut 22 ehf., fari aðeins ein rekstrareign Línunnarehf., þ.e. eignarhlutur Línunnar ehf. í Suðurlandsbraut 22, í Reykjavík,veðbanda- og skuldlaus. Áður en slíkt gerist fari þó fram greiðslur tilhluthafa Línunnar ehf. frá Lyfjaveri ehf., sem jafnframt taki við fasteigninniog innheimti tekjur og fari að greiða gjöld af henni. Allt gerist þetta áður enfasteignin færist inn í nýtt óstofnað útskipt félag, skuld- og veðbandalaust,og þar með áður en hlutafé í því félagi geti verið til og hlutir í því hæfirtil framsals sem eign. Ekkisé unnt að fallast á að gagngjaldsskilyrði 52. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatthafi verið uppfyllt við skiptingu Línunnar ehf. í tvö félög. Óumdeilt sé aðáður en hlutafélagið Suðurlandsbraut 22 ehf. hafi verið stofnað, hafi hluthafarLínunnar ehf. selt alla hluti í óskráðu og óstofnuðu hlutafélagi sem aðeinsátti að eiga eina eign. Með kaupsamningi, 28. apríl 2007, hafi hluthafar íLínunni ráðstafað fyrir fram í eigin nafni, annars vegar öllum hlutabréfum íóstofnuðu félagi og hins vegar eign Línunnar ehf., þ.e. fasteign sem átti aðfara inn í hið óstofnaða félag. FélagiðSuðurlandsbraut 22 ehf. hafi því ekki verið til að lögum þegar sala hlutafjárí því fór fram né hafði skiptaferli á Línunni ehf. hafist þegar sú salahlutafjár og ráðstöfun fasteignarinnar fór fram. Í skattalegu tilliti blasiþví við, að hluthafar í Línunni ehf. hafi ekki fengið afhent, nema þá aðnafninu til, hlutafé í Suðurlandsbraut 22 ehf. í skiptum fyrir hlutabréf íLínunni ehf., enda hafi þeir, löngu áður en skiptaferli Línunnar ehf. hófst,afsalað sér öllu hlutafé í hinu óstofnaða hlutafélagi Suðurlandsbraut 22,ehf. til þriðja aðila. Þvíverði ekki talið að gagngjaldsskilyrði 52. gr. laga um tekjuskatt hafi veriðuppfyllt og fái viðskiptalegur tilgangur skiptingarinnar út af fyrir sig engubreytt um það. Aðmati ríkisskattstjóra hafi eingöngu þótt ráða för að koma málum í tiltekinn búningtil þess að komast hjá þeirri skattlagningu söluhagnaðar Línunnar ehf. sem felistí ákvæðum 12. gr. og 13. gr. laga nr. 90/2003, sbr. B-lið 7. gr. og 8.töluliðar C-liðar 7. gr. sem fyrirhuguð sala fasteignar Línunnar ehf. leidditil. Með því að skipta Línunni upp í tvö félög í tengslum við sölufasteignarinnar og selja einvörðungu hlutabréf í Suðurlandsbraut 22. ehf. semyfirtók þá eign sem ætlunin var að selja, þótti sú meginregla að Línunni ehf.bæri að greiða tekjuskatt af hagnaði sem til yrði við sölu fasteignarinnarhafa verið sniðgengin. Þannig yrði eingöngu greiddur skattur af sölu hlutabréfaí hendi hluthafa. Aðmati ríkisskattstjóra hafi það verið hreinn málamyndagerningur í skattalegu tillitiað skipta Línunni ehf. í tengslum við sölu á fasteign til Lyfjavers ehf.Stefnendur hafi haft samband við Lyfjaver og boðið til sölu óstofnaðhlutafélag. Kaupsamningur hafi verið undirritaður, ákvæði hafi verið íkaupsamningi sem skuldbatt stefnendur til að skipta Línunni ehf. og færa þæreignir sem Lyfjaver hugðist kaupa í óstofnað félag Suðurlandsbraut 22 ehf. aukþess sem Lyfjaver innheimti tekjur og greiddi gjöld af fasteigninni fyrir lokskiptingarinnar. Aðmati ríkisskattstjóra hafi gagngjaldsskilyrði 52. gr. laga nr. 90/2003 ekkiverið uppfyllt og hafi embættið litið svo á að Línan ehf. hefði selt Lyfjaveriehf. fasteign, sbr. grunnreglu 1. mgr. 57. gr. sömu laga. Horfa verði til þeirra tengslasem séu milli stefnenda og Línunnar ehf. Stefnendur hafi komið að skiptinguLínunnar og hafi jafnframt verið viðsemjendur Lyfjavers sem keypti viðtökufélagið.Með samningi um sölu hlutabréfa í óstofnuðu félagi og við afhendingufasteignarinnar hafi eign Línunnar ehf. verið ráðstafað áður en skipting hófstog afhent Lyfjaveri ehf. fyrir lok skiptingar en einungis hluthöfum hafi veriðmögulegt að koma því í kring. Stjórnunar- og eignatengsl séu því milli Línunnarehf. og stefnenda sem stóðu að skiptingunni og eigi beiting 1. mgr. 57. gr.laga um tekjuskatt rétt á sér. Ekkifái staðist það sjónarmið stefnenda að með því að leggja skatt á þau séu skattlagðarsömu tekjur og hjá Línunni ehf. og Suðurlandsbraut 22 ehf. Ekki fái staðist aðþað geti skipt máli um skattskyldu stefnenda hvort kaupandi hlutabréfa í viðtökufélagikjósi að selja hlutabréf sín eða viðtökufélagið selji fasteignina í framtíðinni. SkiptinguLínunnar ehf. hafi verið vikið til hliðar í skattalegu tilliti. Þetta hafi þauáhrif að tekjufærslu stefnenda á söluhagnaði hlutabréfa sé vikið til hliðar ogsöluandvirði eignarinnar að frádregnu bókfærðu verði sé fært til tekna hjáLínunni ehf. Í framhaldi af því sé litið til þess hvernig beri að skattleggjafjármunina í hendi hluthafanna þar sem þeir hafi runnið til þeirra en ekkitil Línunnar ehf. Meðkaupsamningi um sölu á hlutabréfum í óstofnuðu hlutafélagi Suðurlandsbraut 22ehf. hafi stefnendum verið afhent verðmæti sem áttu að renna til Línunnar ehf.Í þeim ráðstöfunum hafi falist úthlutun verðmæta sem falli undir 1. mgr. 11.gr. laga nr. 90/2003 sem beri að fara með í skattskilum stefnenda og Línunnarehf. eftir ákvæðum 2. mgr. 11. gr. að því marki sem ekki hafi verið svigrúm tilslíkrar úthlutunar eftir arðsúthlutunarreglum laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Söluverð hlutabréfanna í Suðurlandsbraut 22 ehf. hafiverið 68.603.433 krónum hærra en arðsúthlutunarheimild Línunnar ehf.hafi verið á þeim tíma. Við sölu fasteignarinnar hafi stefnendur átt 90% hlutafjárí Línunni ehf. auk þess að starfa hjá félaginu á árinu 2007 og hafi borið aðfara með hlut stefnanda í þeirri úttekt verðmæta 61.743.090 kr. sem laun samkvæmt1. tölulið A-liðar 7. gr., sbr. 1. og 2. mgr. 11. gr. laga um tekjuskatt. Ekkifái heldur staðist þau sjónarmið stefnenda að líta hafi átt á úthlutun umframheimila arðgreiðslu sem lækkun hlutafjár. Viðgerð kaupsamnings, 28. apríl 2007, hafi stefnendur fengið þau verðmæti semfólust í endurgjaldi fyrir fasteignina. Þannig hafi þeim verið úthlutað verðmætumfrá Línunni áður en sú lækkun á hlutafé í Línunni ehf. fór fram sem leiddi afflutningi hluta hlutafjárins til viðtökufélagsins við skiptinguna. Þegarstefnendur hafi fengið fjármuni samkvæmt kaupsamningi hafi það ekki verið ágrundvelli hlutafjárlækkunar. Hlutafjárlækkun sé ekki greidd hluthöfumfyrir fram heldur í kjölfar þess að hún hafi verið samþykkt og að uppfylltum skilyrðumhennar, svo sem út frá innköllunarskyldu. Þeimsjónarmiðum stefnenda að fella beri álagningu á þá úr gildi á þeim grundvelliað tímafrestur til endurákvörðunar skatta skv. 97. gr. laga nr. 90/2003 hafiverið liðinn sé eindregið vísað á bug. Þau rök stefnenda að ákvæði 2. mgr. 97.gr. um tveggja ára frest til endurákvörðunar skatta eigi við í þessu málistandist ekki þar sem allar upplýsingar hafi legið fyrir. Í þessu máli eigi viðaðalregla um tímafrest til endurákvörðunar sem sé sex ár samkvæmt 1. mgr. 97.gr. laganna. Stefndi vísar til ítarlegrar umfjöllunar í úrskurði ríkisskattstjóraum skil milli 1. og 2. mgr. 97. gr. varðandi gagnaöflunarþörf og þörf til aðveita andmælarétt. Sjónarmiðstefnenda um að fullnægjandi upplýsingar hafi legið fyrir í skattframtölumstandist ekki heldur. Ekkert í skattframtali eða ársreikningi Línunnar ehf.hafi gefið til kynna að skiptingin hefði verið gerð á þann hátt sem síðar kom íljós. Gögn um skiptingu séu hvorki fylgigögn með skattframtali stefnenda néLínunnar ehf. Ekkert komi fram í skattframtali stefnenda annað en að þau hafiselt hlutabréf í Línunni ehf. Ekki fái heldur staðist þau sjónarmið stefnendaað frestur til endurákvörðunar hafi verið liðinn og geri stefndi ítarleg rökríkisskattstjóra að sínum. Varakröfumstefnenda um niðurfellingu 25% álags á skattstofna og endurgreiðslukröfum áþeim grundvelli vísar stefndi eindregið á bug. Ekkifá staðist þær staðhæfingar stefnenda að þau hafi í einu og öllu hagað samningumsínum og framtalsgerð í samræmi við laga- og stjórnvaldsfyrirmæli. Fyrir liggiað stefnendur, sem eigendur Línunnar ehf., hafi ráðstafað eignum, tekjum ogútgjöldum Línunnar ehf. og hins óstofnaða einkahlutafélags Suðurlandsbraut 22ehf. áður en lagður var grunnur að stofnun þess. Þetta hafi verið óvenjulegskipti í fjármálum til að komast hjá eðlilegri og venjulegri skattlagninguhagnaðar í rekstri Línunnar ehf. auk þess sem skipting þess félags hafi ekkiuppfyllt gagngjaldsskilyrði 52. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Engin efniséu til að falla frá því að beita álagi skv. 3. mgr. 108. gr. þeirra laga. Stefnendursýni ekki fram á neina þá annmarka á álagningu ríkisskattstjóra samkvæmtúrskurði hans sem leitt gæti að lögum til ógildingar álagningarinnar í heildeða að hluta, sbr. umfjöllun hér að framan og beri að sýkna stefnda af öllumkröfum stefnenda í máli þessu. Niðurstaða Íþessu máli er lagt fyrir dóminn að svara því hvort ríkisskattstjóra hafi veriðheimilt að endurákvarða stefnendum skatt vegna ársins 2008. Stefnendur,sem eiga 90% hlutafjár í félaginu Línunni ehf., ákváðu árið 2007 að selja fasteignfélagins, verslunarhúsnæði að Suðurlandsbraut 22. Þau ákváðu að gera það meðþví að skipta Línunni upp í tvö félög, Línuna og Suðurlandsbraut 22, ogflytja fasteignina, sem félagið Línan átti, í félagið Suðurlandsbraut 22.Áður en þau hófu skiptin og gerð skjala ræddu þau við eigendurlyfjaverslunarinnar Lyfjavers, sem starfar í húsinu, og buðu þeim til kaupsóstofnaða félagið og þar með þá einu eign sem því átti að tilheyra. Samningarnáðust og féllst Lyfjaver á að kaupa óstofnaða félagið. Samningur þess efnisvar undirritaður 28. apríl 2007. Síðlaárs 2012 fór ríkisskattstjóri að skoða þessa skiptingu Línunnar. Í lok rannsóknarsinnar taldi hann að við skiptingu félagsins og sölu á fasteign þess með viðtökufélaginuhefði verið farið á svig við meginreglur skattréttar og endurákvarðaði hannstefnendum skatt með úrskurði í desember 2013. Stefnendur sættu sig ekki viðþessa endurákvörðun þar sem þau töldu ríkisskattstjóra ekki hafa lagaheimildtil hennar og höfðuðu því þetta mál. Íupphafi þykir nauðsynlegt að árétta að hér er ekki lagt mat á það hvernig þeirgerningar sem um er deilt horfa við innan félagaréttar. Hér er einvörðungu tilskoðunar hvernig þeir og atvik málsins birtast í skattaréttarlegu tilliti. Þaðer ekki á valdi ríkisskattstjóra að víkja til hliðar einkaréttarlegum áhrifumsamninga eins og dómstólar geta til dæmis gert á grundvelli 36. gr. laga nr.6/1937 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Ríkisskattstjóra erhins vegar heimilt að víkja samningum til hliðar í skattaréttarlegu tilliti.Um það snýst þetta mál. Íþessu máli reynir fyrst á það hvort uppfyllt hafi verið gagngjaldskilyrði 52.gr. laga nr. 90/2003 þegar félaginu Línunni ehf. var skipt í tvö félög ogfélagið Suðurlandsbraut 22 stofnað. Gagngjaldsskilyrði þýðir að þegar félagier skipt eigi hluthafar í því félagi sem skipt er eingöngu að fá í sinn hluthlutabréf í viðtökufélaginu sem gagngjald fyrir hlutafé sitt í hinu skiptafélagi. Megintilgangurinn með slíku skilyrði er að koma í veg fyrir aðfjármunir streymi út úr félaginu sem er skipt. Stefnendurtelja sig hafa uppfyllt gagngjaldsskilyrðið þar sem fasteignin hafi farið tilviðtökufélagsins, Suðurlandsbrautar 22, og hluthafar skiptafélagsins, Línunnar,hafi einvörðungu fengið í sínar hendur hlutabréf í viðtökufélaginu. Einsog gögn málsins sýna höfðu stefnendur, 28. apríl 2007, selt allt hlutafé í þvífélagi sem þau hugðust stofna áður en hafist var handa við skiptin. Áður enskiptin hófust hafði kaupandinn greitt, 15. maí 2007, ríflega helming kaupverðsins.Sama dag skyldi Línan ehf., sem þá var eins og áður segir óskipt félag, fara aðgreiða kaupanda óstofnaða félagsins leigu af fasteign sem var þinglýst eignLínunnar. Eignin var þinglýst eign þess félags fram til miðs júlí þegar eigninnivar þinglýst á félagið Suðurlandsbraut 22 ehf., en sá sem fékk leigutekjurnar,Lyfjaver, eignaðist þó, að forminu til, ekki fasteignina fyrr en 3. ágúst2007 þegar félagið Suðurlandsbraut 22 ehf. var afhent Lyfjaveri ehf. Einsog stefndi rekur ítarlega bera fleiri ákvæði samningsins glöggt merki samningsum sölu á fasteign, svo sem það að frá og með 15. júní skyldi kaupandi hinsóstofnaða félags greiða öll gjöld af fasteigninni sem hann, eins og áðursegir, eignaðist ekki að forminu til fyrr en 3. ágúst enda var það félag semhún átti að tilheyra ekki stofnað fyrr en 30. júní. Fallister á það með stefnanda að gagngjaldsskilyrði 52. gr. laga nr. 90/2003 hafi ekkiverið uppfyllt þegar Línunni ehf. var skipt upp. Hafi stefnendur, sem hluthafarí skipta félaginu, fengið afhent hlutabréf í viðtökufélaginu, Suðurlandsbraut22 ehf., verður ekki annað séð en það hafi aðeins verið að nafninu til endaátti Lyfjaver ehf. að hafa greitt kaupverð Suðurlandsbrautar 22 ehf. að fulluþegar það félag, og þar með hlutafé þess, var afhent Lyfjaveri. Í stað þesshlutafjár í félaginu Suðurlandsbraut 22 ehf., sem stefnendur byggja mál sitt áað þau hafi fengið, fengu þau fjármuni fyrir fasteign sem Línan ehf. átti. Meðþessu er jafnframt fallist á það með stefnda að þótt samningurinn fjalli í orðikveðnu um sölu á óstofnuðu félagi stefnenda varði hann í reynd sölu á fasteignfélagsins Línunnar beint til Lyfjavers, þó þannig að stefnendur skyldu takavið kaupverðinu. Í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003 segir að hafi skattaðilarsamið um skipti sín í fjármálum á hátt sem sé verulega frábrugðinn því semalmennt gerist í slíkum viðskiptum skuli verðmæti, sem án slíkra samningahefðu runnið til annars skattaðilans en geri það ekki vegna samningsins,teljast honum til tekna. Þegarþetta ákvæði var sett í lög með 15. gr. laga nr. 30/1971 var tekið fram í frumvarpitil laganna að kjarni ákvæðisins væru samningar milli einstaklinga eða félaga,sem væru tengdir sifjaréttarlega eða fjárhagslega og væru gerðir í sniðgönguskyni. Stefnendurtelja 1. mgr. 57. gr. ekki geta átt við þar sem ekki séu nein tengsl milli Línunnarog Lyfjavers í skilningi þessa ákvæðis. Dómurinn telur ekki skipta máli hvortvoru eða voru ekki tengsl milli Línunnar og Lyfjavers enda er Lyfjaver aukaleikarií þessu skattaréttarmáli þótt félagið hafi keypt þá fasteign sem er rótmálsins. Dómurinnfellst á það með stefnda að slík tengsl séu á milli stefnenda og Línunnar að1. mgr. 57. gr. taki til þeirra. Jafnframt er fallist á það að tilgangurinn meðþví að skipta Línunni í tvö félög hafi einvörðungu verið gerður til þess aðklæða sölu fasteignar þess félags í þann búning að stefnendur væru að seljafélag í sinni eigu. Lögaðilumber að greiða tekjuskatt af hagnaði sem þeir hafa af starfsemi sinni. Hluthafarþeirra greiða jafnframt fjármagnstekjuskatt af hagnaðinum eftir skatta þegar honumer úthlutað í formi arðs. Með því að skipta félaginu Línunni ehf. og selja einvörðunguhlutabréf í óstofnuðu einkahlutafélagi í stað þess að selja atvinnurekstrareignút úr félaginu Línunni verður ekki annað séð en stefnendur hafi ætlað sér aðkomast hjá því að greiða tekjuskatt af hagnaði af starfsemi félagsins og fjármagnstekjuskattaf eigin hagnaði, sem hefði þurft að greiða hefði fasteignin verið seld umbúðalaust. Stefnendur leggja mikla áhersluá það að tilgangur þeirra með því að skipta Línunni í tvö félög hafi verið aðdreifa áhættu sem þau hafi séð í uppsiglingu og hafi þetta verið eina færaleiðin til þess. Dómurinn getur ekki fallist á að það hafi verið tilgangurþeirra í raun enda höfðu þau selt félagið áður en það var stofnað og er þvívarla hægt með réttu að orða það þannig að áhættu hafi verið dreift. Íöðru lagi telja stefnendur endurálagningu ríkisskattstjóra andstæða 1. mgr. 57.gr. laga nr. 90/2003. Þau telja svo vera þar sem ríkisskattstjóri hafi ekkisýnt fram á að fasteignin hefði verið seld Lyfjaveri hefði hún ekki verið fluttinn í félagið Suðurlandsbraut 22 ehf. Eins og komið er fram hefur dómurinntekið undir það mat ríkissaksóknara að svo greinilega verði lesið úrsamningnum, gerðum 28. apríl 2007, að með honum selji stefnendur fasteignLínunnar og jafnframt að ákvæði samningsins um skiptingu þess félags í annaðfélag sem fasteignin verði færð inn í séu aðeins yfirvarp til þess að komasthjá því að greiða þann skatt sem borið hefði að greiða hefði Línan selt fasteigninaán þess að hún hefði verið færð í nýtt félag. Aðmati dómsins sýnir samningurinn 28. apríl 2007, milli stefnenda og Lyfjavers,það sjálfur hver ætlunin var og hann sýnir jafnframt að eigendaskipti að fasteigninnistóðu til og gengu eftir. Því er ekki fallist á þau rök stefnenda aðríkisskattstjóri hafi búið til samninga og réttaráhrif. Hann horfðieinvörðungu, eins og honum bar, á atvikin og gerningana frá sjónarhóliskattaréttar. Honum bar jafnframt að meta hvort skattaðilar hefðu færtgerninga og atvik í þann búning að komast mætti hjá lögboðinni skattgreiðslueða lækka hana. Þarsem skipting félagsins Línunnar í tvö félög var yfirvarp var ríkisskattstjórarétt að víkja þeirri skiptingu til hliðar í skattalegu tilliti. Eins og áður ertekið fram haggar skattaréttarleg sýn á samninga ekki gildi þeirra aðeinkarétti. Þarsem skiptingu félagsins var vikið til hliðar bar, samkvæmt 1. mgr. 57. gr., aðtelja söluandvirði fasteignarinnar, að frádregnu bókfærðu virði, til tekna hjáLínunni. Því er ekki fallist á þau rök stefnenda að lagður sé skattur ábókfært virði eignarinnar bæði hjá Línunni og Lyfjaveri. Gagngjaldsskilyrði52. gr. laga nr. 90/2003 var ekki uppfyllt þannig að það skattahagræði sem þarer lýst átti ekki við um stefnendur. Þessi skipting Línunnar, til þess eins aðselja fasteign félagsins, verður í skattalegu tilliti að teljast „verulegafrábrugðin því sem almennt gerist í slíkum viðskiptum“. Samkvæmt 1. mgr. 57.gr. hefur það þau skattaréttarlegu áhrif að fjármunir, andvirðifasteignarinnar, sem hefðu átt að renna til Línunnar en runnu til stefnenda,teljast Línunni til tekna. Jafnframt er vikið til hliðar tekjufærslu stefnendaá söluhagnaði af hlutabréfum í Suðurlandsbraut 22 ehf. og fjármagnstekjuskatturlagður á hagnað þeirra samkvæmt 11. gr. laga nr. 90/2003 að því marki semúthlutað var hærri hagnaði en arðsúthlutunarreglur laga um einkahlutafélögheimila. Þarsem gagngjaldsskilyrði 52. gr. var ekki uppfyllt en 1. mgr. 57. gr. tekur tilatvika málsins telur dómurinn að endurákvörðun skatta á stefnendur hafi byggt ánægri lagastoð. Úrskurður ríkisskattstjóra um endurákvörðun skatta ástefnendur verður því ekki felldur úr gildi fyrir þá sök að hann skortilagastoð. Stefnendurbyggja í þriðja lagi á því að ríkisskattsstjóri hafi ekki gætt meðalhófs ogfarið með það fé sem stefnendur fengu við sölu á fasteign Línunnar á þann háttsem kæmi vægar niður á þeim, það er sem greiðslur vegna lækkunar á hlutafé ístað þess að skattleggja það sem ólögmæta arðsúthlutun. Þegar skiptingu Línunnar hafði,í skattaréttarlegu tilliti, verið vikið til hliðar leit ríkisskattstjóri svoá að stefnendur hefðu fengið í sínar hendur andvirði fasteignar Línunnar þegarsamningurinn við Lyfjaver var gerður, 28. apríl 2007, sem var áður en hafistvar handa við að skipta félaginu en því var ekki lokið fyrr en 30. júní 2007.Þar sem endurgjald fyrir fasteignina hafi verið afhent áður en hlutaféð varlækkað hafi ekki komið til greina að fara með hluta fjárins sem lækkunhlutafjár. Meðþessum rökum ríkisskattstjóra er fallist á það að ekki hafi verið forsendur tilþess, í skattaréttarlegu tilliti, að fara með hluta þess fjár sem stefnendurfengu fyrir sölu á fasteigninni og var umfram lögmæta arðsúthlutun sem lækkuná hlutafé þótt hlutafé í Línunni hafi með skiptingu félagsins verið lækkað íreynd. Ífjórða lagi vísa stefnendur til þess að frestur ríkisskattsstjóra til þess aðendurákvarða þeim skatt hafi verið útrunninn þegar úrskurður hans var kveðinnupp í desember 2013. Tilþess að ríkisskattsstjóri sé bundinn af tveggja ára fresti 2. mgr. 97. gr. laganr. 90/2003 þarf skattaðili að hafa veitt í framtali sínu, eða fylgigögnumþess, fullnægjandi upplýsingar, sem byggja hefði mátt á rétta álagningu. Íúrskurði sínum rekur ríkisskattstjóri hvað hafi komið fram í ársreikningiLínunnar ehf. fyrir árið 2007 og skattframtölum gjaldenda. Fallist er á aðþær upplýsingar gefi alls ekki þá mynd af skiptingu Línunnar sem kom í ljósvið könnun ríkisskattstjóra. Tilþess að fá heildarmynd af málinu þurfti ríkisskattstjóri að afla gagna hjáLyfjaveri ehf., Línunni ehf., stefnendum, öðrum hluthöfum í Línunnar og hlutafélagaskrá.Fallist er á það að útilokað hefði verið fyrir embættið að taka afstöðu tilréttmætis skiptingar Línunnar án þessarar gagnaöflunar. Jafnframt varnauðsynlegt að gefa stefnendum kost á að gera grein fyrir sínum sjónarmiðum. Almennurfrestur 1. mgr. 97. gr. laganna á því við og því var frestur ríkisskattstjóratil þess að endurákvarða skatt stefnenda fyrir árið 2008 ekki útrunninn þegarúrskurðurinn var kveðinn upp 13. desember 2013. Þaðer varakrafa stefnenda að þau verði ekki látin greiða það 25% álag á vantalinn stofn til útreikningstekjuskatts og útsvars stefnenda á gjaldaárinu 2008, sem ríkisskattsstjórilagði á þau við endurákvörðunina, með heimild í 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. Þessa kröfu styðja þau þeimrökum að þau hafi talið fram í samræmi við lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Ískattframtali stefnenda vegna ársins 2007 kom fram að þau hefðu selt Lyfjaverihlutabréf í Línunni 27. apríl 2007. Kaupverð hafi verið 101.650.000 kr. ennafnverð 703.365 kr. Annað kom ekki fram um þessa sölu. Þaðvar ekki fyrr en gagna var aflað hjá Lyfjaveri að þeir málavextir komu í ljóstað Línunni hefði verið skipt í tvö félög, að fasteign sem það félag átti hefðií orði kveðnu átt að færast til hins nýja félags, Suðurlandsbrautar 22 ehf.,og að hlutabréf í því félagi hefðu í reynd verið seld áður en félagið hefðiverið stofnað. Dómurinngetur því ekki annað en fallist á það með stefnda að slíkir efnisannmarkarhafi verið á framtali stefnenda að ríkisskattstjóra hafi verið heimilt aðleggja á þau 25% álag. Þessari kröfu þeirra er því einnig hafnað. Dómurinnhefur því hafnað öllum málsástæðum stefnenda fyrir því að fella skuli úr gildiþann úrskurð ríkisskattstjóra, 13.desember 2013, að endurákveða opinber gjöld þeirra á gjaldaárinu 2008 eðabreyta skuli úrskurðinum á þá leið að 25% álag á vantalinn stofn tilútreiknings tekjuskatts og útsvars stefnenda á því gjaldaári, verði felltniður. Af þeim sökum verður stefndi sýknaður af öllum kröfum þeirra. Meðvísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefnendumað greiða stefnda málskostnað óskipt. Hann þykir hæfilega ákveðinn 800.000 kr. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefndi,íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda, Ágústs Jenssonar og Hrundar Kristjánsdóttur. Stefnendurgreiði stefnda óskipt 800.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 270/2008
|
Kærumál Framsal sakamanns
|
Úrskurður héraðsdóms, um að staðfesta ákvörðun dómsmálaráðherra frá 28. apríl 2008 um að framselja X til Póllands, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 2008, þar sem staðfest var ákvörðun dómsmálaráðherra frá 28. apríl 2008 um að framselja varnaraðila til Póllands. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Ætluð brot varnaraðila, sem tilgreind eru í framsalsbeiðni, eru þess háttar að ekki leikur vafi á að uppfyllt eru skilyrði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 28/2013
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. janúar 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum daginn eftir. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. janúar 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. febrúar 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 488/1999
|
Laun Ráðningarsamningur Kjarasamningur
|
Vélfræðingurinn J hóf störf hjá félaginu M 1990. Fóru launakjör hans eftir skriflegum ráðningarsamningi þar sem kveðið var á um að um vinnusambandið gilti rammakjarasamningur VÍ að því leyti sem samningurinn tæki ekki til. Í rammakjarasamningnum kom fram að hann hefði sama gildistíma og samningur milli L og VÍ og tæki sömu breytingum og hann. Í júní 1997 sagði J starfi sínu hjá M lausu. Lét hann af störfum í lok september og tók við lokagreiðslu launa án nokkurs fyrirvara. Dómur féll í Félagsdómi í maí 1998 í máli VÍ gegn L þar sem kveðið var á um að L væri skylt að hækka grunnlaun vélfræðinga í þjónustu sinni frá 1. apríl 1997 auk þess sem kveðið var á um yfirvinnugreiðslu fyrir hverja vakt. Höfðaði J mál þar sem hann krafðist umræddrar launahækkunar. Talið var að M hefði ekki sýnt fram á, að síðustu launagreiðslur til J hefðu falið í sér samkomulag um fullnaðaruppgjör í þeim skilningi, að hann hefði eftir starfslok sín hjá M afsalað sér rétti til frekari launagreiðslna, sem honum hefðu ella borið samkvæmt kjarasamningi. Engu skipti, þótt J hefði tekið við síðustu launagreiðslunni án nokkurs fyrirvara. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að M skyldi greiða J sem svaraði launahækkuninni.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 1999. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að síðustu launagreiðslur til stefnda hafi falið í sér samkomulag um fullnaðaruppgjör í þeim skilningi, að hann hafi eftir starfslok sín hjá áfrýjanda afsalað sér rétti til frekari launagreiðslna, sem honum hefðu ella borið samkvæmt kjarasamningi. Í héraðsgreinargerð áfrýjanda var upphafstíma dráttarvaxta í kröfugerð stefnda ekki mótmælt sérstaklega, en slík andmæli verða ekki talin felast í sýknukröfu hans. Áfrýjandi hefur ekki leitt í ljós, að um þetta hafi verið fjallað við aðalmeðferð málsins í héraði. Kemur krafa áfrýjanda um annan upphafstíma dráttarvaxta því ekki til álita gegn mótmælum stefnda. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, MMC Fisktækni hf., greiði stefnda, Jóni Valdimarssyni, 60.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var þann 19. október 1999 er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 22. febrúar 1999. Stefnandi er Jón Valdimarsson, kt. 030258-6819, Hraunbæ 59, Reykjavík. Stefnt er MMC-Fisktækni hf. kt. 440888-1359, Stangarhyl 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að hið stefnda félag verði dæmt til greiðslu skuldar að fjárhæð 452.285 kr. auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 28.261 kr. frá 16. apríl 1997 til 30. apríl 1997, af 67.996 kr. frá þeim degi til 16. maí 1997, af 91.041 kr. frá þeim degi til 01. júní 1997, af 130.467 kr. frá þeim degi til 16. júní 1997, af 158.827 kr. frá þeim degi til 30. júní 1997, af 198.561 kr. frá þeim degi til 15. júlí 1997, af 217.515 kr. frá þeim degi til 01. ágúst 1997, af 258.517 kr. frá þeim degi til 18. ágúst 1997, af 305.831 kr. frá þeim degi til 01. september 1997, af 332.756 kr. frá þeim degi til 16. september 1997, af 381.697 kr. frá þ.d. til 1. október 1997, af 448.587 kr. frá þ.d. til 1. desember 1997 og af 452.285 kr. frá þ.d. til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi. Málsatvik Stefnandi, sem er vélfræðingur að mennt, hóf störf hjá stefnda á árinu 1990. Fóru launakjör hans eftir skriflegum ráðningarsamningi milli aðila. Var ráðningarsamningurinn samhljóða samningi Steinars Vilhjálmssonar og Hafþórs Svendsen, sem báðir störfuðu hjá stefnda, en samningar þeirra hafa verið lagðir fram í málinu. Í 8. gr. samningsins er fjallað um launagreiðslur til stefnanda. Þar segir að grunnlaun skuli vera tiltekin krónutala fyrir hverja klukkustund í dagvinnu sem unnin er á verkstæði fyrirtækisins. Leggja skuli 15% álag á grunnlaun á alla útselda vinnu stefnanda. Fyrir yfirvinnu skuli greiða 80% álag á dagvinnu. Hækkanir skuli vera samkvæmt rammakjarasamningi Vélstjórafélags Íslands. Einnig segir í 14. gr. að um vinnusambandið gildi rammakjarasamningur Vélstjórafélags Íslands að því leyti sem samningurinn taki ekki til. Tilvitnaður rammakjarasamningur er nú nefndur ,,Rammasamningur fyrir vélfræðinga sem starfa utan samninga Vélstjórafélags Íslands.” Samkvæmt ákvæði 12.1 í rammasamningnum hefur hann sama gildistíma og samningur milli Landsvirkjunar og Vélstjórafélags Íslands og tekur sömu breytingum og hann. Í lok júní 1997 sagði stefnandi starfi sínu lausu með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Lét hann síðan af störfum í lok september 1997. Framkvæmdastjóri stefnda ritaði stefnanda bréf 3. október 1997 þar sem óskað var eftir því að stefnandi undirritaði yfirlýsingu þess efnis að hann hefði ekki undir höndum neinar upplýsingar varðandi starf sitt hjá stefnda og að honum væri ljóst að honum væri með öllu óheimilt að nota í eigin þágu hvers konar upplýsingar sem fengnar hefðu verið hjá stefnda. Í bréfinu var enn fremur tilkynnt að hvorki hefðu verið greidd laun fyrir síðasta launatímabil, né eftirstöðvar orlofs, og yrðu þau ekki greidd fyrr en gengið hefði verið frá yfirlýsingunni. Í framhaldi af þessu geymslugreiddi stefndi síðustu launagreiðslur í Landsbanka Íslands, 214.940 krónur. Á fundi sem haldinn var á skrifstofu stefnda 26. október 1997 með lögmanni stefnda, stefnanda og tveimur öðrum starfsmönnum stefnda, ásamt Friðriki Hermannsyni, lögfræðingi Vélstjórafélags Íslands, varð að samkomulagi að greiða starfsmönnunum laun þau sem lögð hefðu verið inn á geymslureikning Landsbanka Íslands. Friðriki Hermannssyni var falið umboð til að taka við greiðslunni. Lögmaður stefnda sendi fyrirsvarsmanni stefnda ,,minnisblað” varðandi þennan fund, dags. 27. október 1997. Dómur féll í Félagsdómi 19. maí 1998 í málinu nr. 3/1998: Vélstjórafélag Íslands gegn Landsvirkjun. Í dómsorðinu segir að Landsvirkjun sé skylt að hækka grunnlaun vélfræðinga í þjónustu sinni í 99.043 kr. frá 1. apríl 1997. Einnig sé Landsvirkjun skylt að greiða vélfræðingum í þjónustu sinni 17,28 mínútur í yfirvinnu fyrir hverja vakt eða 8 klst. dagvinnutímabil. Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefnandi eigi rétt á þeim launahækkunum sem dómur Félagsdóms kveður á um og hvort fyrirvaralaus móttaka hans á launum fyrir síðasta launatímabil sitt hafi firrt hann rétti til þess að krefjast þessara launahækkana. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslur, Steinar Vilhjálmsson, Starengi 14, Reykjavík, Jón Valdimarsson, Hraunbæ 59, Reykjavík, Vésteinn Marinósson, Kaldaseli 4, Reykjavík, Hafþóri Svendsen, Viðarrima 16, Reykjavík, Guðmundur Jón Matthíasson, Stararima 4, Reykjavík, Valgerður Jónsdóttir, Birkihlíð 20, Reykjavík, Friðrik Á. Hermannsson, Bleikjukvísl 8, Reykjavík og Jakob Ragnar Möller hrl., Flyðrugranda 6, Reykjavík. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hann eigi rétt á launahækkunum á tímabilinu 1. apríl 1997 til 31. september s.á. samkvæmt dómi Félagsdóms í málinu nr. 3/1998. Eins og þegar hafi komið fram segi í ráðningarsamningnum að launin skuli hækka í samræmi við rammakjarasamning Vélstjórafélags Íslands og jafnframt að sá samningur taki sömu breytingum og samningur Landsvirkjunar og Vélstjórafélags Íslands. Af þessu sé ljóst að niðurstaða Félagsdóms um kjör vélstjóra hjá Landsvirkjun hafi bein áhrif á laun stefnanda. Framangreindur dómur Félagsdóms sé endanlegur hvað varði túlkun á kjarasamningi Landsvirkjunar og Vélstjórafélags Íslands. Þar sem aðilar málsins hafi samið svo um að kauphækkanir skuli fara eftir rammasamningnum, þá sé stefndi við það bundinn og verði að hlíta þeirri hækkun sem dæmd hafi verið í félagsdómsmálinu nr. 3/1998. Stefnandi hafi ekki gefið rétt sinn eftir á nokkurn hátt við starfslok hjá stefnda og enginn starfslokasamningur hafi verið gerður. Auk þess hafi dómur ekki verið kveðinn upp í félagsdómsmálinu fyrr en rúmu hálfu ári eftir starfslok. Stefnandi útlistar stefnukröfur sínar svo: Samkvæmt dómi Félagsdóms nr. 3/1998 skyldu grunnlaun hækka í 99.043 kr. eða um 13,15%. Einnig skyldu greiðast 17,28 mínútur í yfirvinnu fyrir hverja vakt eða 8 klst. dagvinnutímabil. Stefnandi kveður stefnukröfu vera reiknaða þannig út að laun stefnanda séu hækkuð um 13,15% auk þess sem bætt sé við 0,288 (17,28/60) yfirvinnutímum fyrir hvern unnin dag. Hækkunin hafi einnig áhrif á orlof, eftirvinnu og orlofsuppbót. Tímakaup stefnanda sé fjórskipt, eins og hér segi: Dagvinna 1 er vinna unnin á verkstæði stefnda, sbr. 8. gr. ráðningarsamnings. Dagvinna 2 er útseld vinna stefnanda, þ.e. dagvinna 1 að viðbættum 15%, sbr. 8. gr. Yfirvinna 1 er dagvinna 1 að viðbættum 80% sbr. 8. gr. Yfirvinna 2 er dagvinna 2 að viðbættum 80%, sbr. 8.gr. Nánar er vísað til útreikninga Vélstjórafélags Íslands á stefnukröfu, en þeir liggja frammi í málinu. Stefnandi byggir kröfur sínar á almennum reglum kröfu-, samninga- og vinnumarkaðsréttar um efndir og skuldbindingargildi ráðningarsamninga. Um réttaráhrif dóma Félagsdóms vísast til laga um stéttarfélög og vinnudeildur nr. 80/1938. Um orlof er vísað til orlofslaga nr. 30/1987. Um dráttarvaxtakröfuna er vísað til III. kafla laga nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við l. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 en stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Málsástæður og lagarök stefnda Sýknukrafa stefnda er á því byggð að lokauppgjör launa hafi farið fram. Stefnandi hafi tekið við því lokauppgjöri án þess að gera fyrirvara, hvort heldur sem verið hafi um niðurstöðu málaferla þeirra sem Vélstjórafélag Íslands stóð í á hendur Landsvirkjun eða annað. Með fyrirvaralausri móttöku á lokauppgjöri launa eigi stefnandi ekki frekari rétt á hendur stefnda um greiðslur. Niðurstaða Félagsdóms í máli nr. 3/1998 breyti þar engu um. Hafi stefnandi ekki verið sáttur við launauppgjörið, og/eða viljað sjá hver niðurstaða dómsins yrði, hafi honum borið að gera fyrirvara við móttöku greiðslunnar. Þetta hafi hann ekki gert og geti ekki lagt ábyrgð á stefnda af þeim sökum, hann verði sjálfur að bera ábyrgð á því. Stefnandi hafði látið af störfum hjá stefnda rösklega sjö og hálfum mánuði áður en niðurstaða Félagsdóms í málinu nr. 3/1998 lá fyrir og fengið greidd þau laun sem hann hafi átt inni samkvæmt ráðningarsamningi við stefnda. Niðurstaða Félagsdóms geti því ekki haft áhrif á laun þau, sem stefnandi átti rétt á frá stefnda, nema hann hefði gert um það fyrirvara, þegar uppgjör fór fram. Það hafi stefnandi ekki gert og eigi hann því engan frekari rétt á hendur stefnda um launagreiðslur. Stefnandi hafi notið sérfræðiaðstoðar, þegar gengið hafi verið frá lokauppgjöri launanna við stefnda. Hann hafi vitað eða mátt vita af félagsdómsmálinu og hafi honum borið nauðsyn til að gera fyrirvara við lokauppgjörið, ef hann hefði talið að niðurstaða Félagsdóms ætti að hafa áhrif á launakröfur sínar. Verði stefnandi að bera hallann af því að það hafi ekki verið gert. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfuréttar. Krafa stefnda um málskostnað er reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/199. Niðurstaða Með dómi Félagsdóms sem upp var kveðinn 19. maí 1998 í máli Vélstjórafélags Íslands gegn Landsvirkjun var kveðið svo á um að Landsvirkjun skyldi hækka grunnlaun vélfræðinga í þjónustu sinni í kr. 99.043 frá 1. apríl 1997. Einnig væri Landsvirkjun skylt að greiða vélfræðingum í þjónustu sinni 17,28 mínútur í yfirvinnu fyrir hverja vakt eða 8 klst. dagvinnutímabil. Stefnandi er vélfræðingur að mennt. Ráðningarsamningur milli aðila málsins kvað á um að um vinnusambandið gilti rammakjarasamningur Vélstjórafélags Íslands að því leyti sem samningurinn tæki ekki til. Óumdeilt er að sá rammakjarasamningur er nú nefndur ,,Rammasamningur fyrir vélfræðinga sem starfa utan samninga Vélstjórafélags Íslands” og liggur hann frammi í málinu. Í þeim samningi, grein 12.1, kemur fram að samningurinn hafi sama gildistíma og samningur milli Landsvirkjunar og Vélstjórafélags Íslands og taki sömu breytingum og hann. Þar sem um vinnusamband aðila giltu ákvæði ofangreinds rammakjarasamnings er ljóst að stefnda bar að hlíta þeim breytingum sem urðu á samningi milli Landsvirkjunar og Vélstjórafélags Íslands. Með ofangreindum dómi Félagsdóms var kveðið á um tilteknar breytingar á samningnum sem fólu í sér launahækkanir er tóku til þess tíma er stefnandi vann í þjónustu stefnda. Óumdeilt er að stefnandi tók við þeim launum sem honum bar við lok starfstíma hans án nokkurs fyrirvara. Sú staðreynd getur þó ekki haggað þeim réttindum sem stefnanda voru tryggð með ofangreindum rammakjarasamningi. Því er það mat dómsins að þótt stefnandi hafi ekki gert fyrirvara um niðurstöðu Félagsdóms við móttöku launauppgjörs verði ekki talið að stefnandi hafi firrt sig rétti sínum til að krefjast þeirra launahækkana sem honum bar samkvæmt rammakjarasamningnum og ofangreindum dómi Félagsdóms, sbr. og 7. gr. laga um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938 Þá verður einhliða ,,minnisblað” lögmanns stefnda til framkvæmdastjóra stefnda ekki skilið svo að stefnandi hafi á nokkurn hátt fallið frá þeim rétti. Af framangreindu leiðir að fallist er á að stefnandi eigi rétt á launahækkunum á tímabilinu 1. apríl 1997 til 31. september 1997, samkvæmt ofangreindum dómi Félagsdóms. Stefnufjárhæð og útreikningi stefnukröfu hefur ekki verið mótmælt sérstaklega og ber þá samkvæmt framangreindu að fallast á stefnukröfu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað að fjárhæð 160.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til skyldu lögmanns stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun sinni. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, MMC-Fisktækni hf., kt. 440888-1359, greiði stefnanda, Jóni Valdimarssyni, kt. 030258-6819, 452.285 kr. auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 28.261 kr. frá 16. apríl 1997 til 30. apríl 1997, af 67.996 kr. frá þeim degi til 16. maí 1997, af 91.041 kr. frá þeim degi til 01. júní 1997, af 130.467 kr. frá þeim degi til 16. júní 1997, af 158.827 kr. frá þeim degi til 30. júní 1997, af 198.561 kr. frá þeim degi til 15. júlí 1997, af 217.515 kr. frá þeim degi til 01. ágúst 1997, af 258.517 kr. frá þeim degi til 18. ágúst 1997, af 305.831 kr. frá þeim degi til 01. september 1997, af 332.756 kr. frá þeim degi til 16. september 1997, af 381.697 kr. frá þ.d. til 1. október 1997, af 448.587 kr. frá þ.d. til 1. desember 1997 og af 452.285 kr. frá þ.d. til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 160.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 31/2010
|
Kynferðisbrot Skaðabætur
|
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot á heimili sínu með því að hafa með ofbeldi veist að A í geymslu íbúðarinnar, káfað á brjóstum hennar innanklæða, sleikt brjóst hennar og skömmu síðar dregið hana inn í gestaherbergi og haft við hana samræði. Talið var að leggja yrði staðfasta og trúverðuga frásögn A til grundvallar í málinu og að fram væri komin lögfull sönnun fyrir því að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greindi. Var brotið talið varða við 1. mgr. 194. gr. almennara hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar X var litið til þess að brot hans var alvarlegt, en það beindist að kynfrelsi A. Þá misnotaði hann sér traust sem hún bar til hans. Þá var einnig litið til þess að hann hefði ekki áður sætt refsingu. Þótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Að því er varðaði kröfu um bætur til A úr hendi X varð að gæta að því að ekki lágu fyrir nein gögn um afleiðingar brotsins gagnvart henni þó ljóst væri að það hefði haft áhrif á andlega heilsu hennar. Að þessu virtu og atvikum málsins að öðru leyti voru bætur til hennar hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. A krefst þess að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um bætur og vexti af þeim. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess aðallega að skaðabótakröfu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að dæmdar bætur verði lækkaðar. Með ákæru 22. apríl 2009 er ákærða gefið að sök kynferðisbrot 12. ágúst 2008 með því að hafa á heimili sínu að [...] með ofbeldi veist að A í geymslu íbúðarinnar, káfað á brjóstum hennar innanklæða, sleikt brjóst hennar og skömmu síðar dregið hana inn í gestaherbergi og haft við hana samræði. Ákærði hefur við rannsókn málsins og fyrir dómi neitað sakargiftum og borið fyrir sig nær algjöru minnisleysi vegna bjórdrykkju. Í skýrslu hans fyrir dómi kom meðal annars fram að hann myndi ekki hvenær hann hóf drykkju þennan dag, en sagðist ráma í að A hafi komið heim til sín og þau ætlað að fara saman að vinna við að beita línu um klukkan átta þetta kvöld. Taldi hann sig hafa drukkið um þrjá bjóra, en svo myndi hann ekki meir. Hann fullyrti hins vegar að þær sakir sem á hann væru bornar fengju ekki staðist vegna þess að þegar hann væri drukkinn „mundi ég aldrei gagnast kvenmanni að neinu leyti“. Í skýrslu hjá lögreglu 13. ágúst 2008 er eftir honum haft að A hafi ætlað að bíða heima hjá honum þangað til þau færu að vinna, en þar sem hann hafi gefið henni bjór að drekka hafi hann sagt við hana að hún færi ekkert á bílnum og sýnt henni hvar hún ætti að sofa þar sem þau hjónin væru með aukaherbergi. Eftir það hafi hann ekkert munað. Af gögnum málsins má ráða að brotaþoli hafi komið á heimili ákærða milli klukkan sjö og átta þetta kvöld og farið þaðan fyrir níu. Hefur hún borið að þá hafi hún ekið niður á bryggju á [...] og þaðan til [...], en staldrað við á leiðinni og hringt í vin sinn F klukkan níu. Fram er komið að ákærði hringdi þrívegis í bróðurdóttur sína þetta kvöld, klukkan 18.01, 21.00 og 21.37 og hefur hún borið fyrir dómi að í fyrsta sinn þegar hann hringdi hafi verið „allt í lagi sko, hann var bara búinn að fá sér bjór og var bara voða kátur“, en í næsta símtali hafi hann verið orðinn „aðeins eitthvað kenndur“ og talað um að „þessi stelpa“ hafi verið „blindfull og kolrugluð“. Í síðasta samtalinu hafi hins vegar komið fram að ákærði hafi verið orðinn „vel drukkinn“. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi útilokar blóðsýni sem tekið var úr brotaþola að hún hafi verið drukkin umrætt sinn og fær þessi fullyrðing ákærða því ekki staðist. Bróðir ákærða kvaðst fyrir dómi hafa komið á heimili hans um klukkan 18.00 um kvöldið og þá ekki merkt áfengisáhrif á honum. Ákærði var handtekinn klukkan 22.07 sama kvöld, rúmlega klukkustund eftir að brotaþoli fór frá heimili hans. Hann hafði því nægt ráðrúm til að drekka meira áfengi á þessum tíma. Í frumskýrslu lögreglu er því lýst að þegar ákærði kom á lögreglustöðina á [...] hafi hann verið óstöðugur, málfar hans óskýrt og framburður ruglingslegur. Kristján Þorbjörnsson yfirlögregluþjónn, sem hafði afskipti af ákærða í framhaldi af handtöku hans, bar fyrir dómi að ákærði hafi þá verið undir áhrifum, en langt frá því að vera ölvaður. Samkvæmt framansögðu eru litlar líkur á því að ákærði hafi verið það ölvaður þegar brotaþoli var á heimili hans að hann muni ekki um samskipti þeirra. Framburði brotaþola er lýst í héraðsdómi og var hann þar metinn trúverðugur. Gögn um símtöl úr síma ákærða sýna að hann hringdi 17 sinnum í síma brotaþola á tímabilinu frá klukkan 21.04 til 22.00 þetta kvöld, en hún svaraði ekki. Þá kemur fram í endurriti úr talhólfi síma hennar að ákærði sendi henni sex skilaboð á tímabilinu frá klukkan 21.06 til 21.46 um kvöldið. Í síðasta skilaboðinu sagði hann meðal annars „fyrirgefðu ástin mín.“ Ákærði hefur enga skýringu gefið á þessum símhringingum og skilaboðum. Í dagbók lögreglunnar á [...] varðandi mál þetta er skráð að áðurnefndur B hafi hringt í lögreglu um klukkan kl. 21.45 þetta kvöld og tilkynnt að brotaþoli hefði orðið fyrir áreiti á [...]. Einnig segir í upplýsingaskýrslu frá sama kvöldi að nokkru áður hafi F hringt og tilkynnt að brotaþoli hefði haft samband við sig. Hafi henni liðið mjög illa og verið grátandi. Ljóst er af framburði F, sambúðarmanns brotaþola og lögreglumanna er hittu hana í kjölfar atburðarins að hún skýrði þeim frá því að ákærði hafi brotið gegn henni kynferðislega og hún hafi verið grátandi og í miklu uppnámi. Samkvæmt upplýsingaskýrslu yfirlögregluþjóns á [...] kom hún á lögreglustöðina þetta kvöld. Í skýrslunni er útdráttur af frásögn hennar sem kemur í öllum meginatriðum heim og saman við framburð hennar við rannsókn málsins og fyrir dómi. Hún var færð á neyðarmóttöku Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri þar sem hún lýsti því að ákærði hafi nauðgað sér. Frásögn hennar þar var einnig í samræmi við síðari framburð hennar. Að öllu framangreindu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða, refsingu hans og sakarkostnað. Að því er varðar kröfu um bætur til brotaþola úr hendi ákærða verður að gæta að því að ekki liggja fyrir nein gögn um afleiðingar brotsins gagnvart henni þó ljóst sé að það hafi haft áhrif á andlega heilsu hennar. Að þessu virtu og atvikum máls að öðru leyti eru bætur til hennar ákveðnar 1.000.000 krónur og skulu þær bera vexti á þann hátt sem ákveðið var í héraði. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en höfuðstól bóta úr hendi ákærða, Vilhjálms Kristins Skaftasonar, til A, sem skal nema 1.000.000 krónum. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 635.999 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 10. desember 2009. I Mál þetta, sem tekið var til dóms 22. október sl., er höfðað af ríkissaksóknara 22. apríl 2009 á hendur Vilhjálmi Kristni Skaftasyni, fæddum 9. apríl 1942, til heimilis að [...], „fyrir kynferðisbrot, þriðjudaginn 12. ágúst 2008, á heimili ákærða að [...], með því að hafa með ofbeldi veist að A í geymslu íbúðarinnar, káfað á brjóstum hennar innanklæða, sleikt brjóst hennar, og skömmu síðar, dregið hana inn í gestaherbergi og haft við hana samræði. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Bótakrafa: Af hálfu A, kennitala [...], er krafist miskabóta að fjárhæð kr. 2.000.000, auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 13. ágúst 2008 þar til mánuður er liðinn frá því að ákærða er birt bótakrafan en með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags.“ Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, að kröfu um greiðslu miskabóta verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði. Verði ekki fallist á þessar kröfur krefst ákærði vægustu refsingar sem lög frekast heimila og sýknu af greiðslu miskabóta en til vara að miskabætur og sakarkostnaður verði lækkaður verulega. II Málavextir Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hringdi F á lögreglustöðina á [...] kl. 21:20 miðvikudaginn 13. ágúst 2008 og lét vita af því að A hefði hringt til hans og að von væri á henni á lögreglustöðina. Í skýrslunni er haft eftir F að A hafi verið grátandi og greinilega liðið illa. A kom stuttu síðar í miklu uppnámi á lögreglustöðina. Í skýrslu lögreglu er greint frá því að illa hafi gengið að fá hana til að tjá sig en þó ljóst að eitthvað hefði gerst heima hjá ákærða. Vilhjálmur Stefánsson lögreglumaður, sem tók á móti A hafði strax samband við Kristján Þorbjörnsson yfirlögregluþjón sem kom og ræddi við A. Í framhaldi af þessu var farið með A á Heilbrigðisstofnunina á [...] og þangað mun móðir C, unnusta A, einnig hafa komið og síðar C einnig. Síðan var farið með A á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og var C með í þeirri för. Á sjúkrahúsinu voru tekin sýni af A til réttarlæknisfræðilegrar rannsóknar og þá skráði læknir sem annaðist sýnatökuna lýsingu A á atburðum. Lögregluskýrsla var tekin af A daginn eftir atvikið. Ákærði var handtekinn þetta kvöld kl. 22:07 og vistaður í fangaklefa. Síðdegis hinn 13. ágúst 2008 var þess krafist að ákærði sætti gæsluvarðhaldi og kl. 15:15 daginn eftir var hann úrskurðaður í gæsluvarðhald til kl. 18:00 16. ágúst en hann var látinn laus þann dag kl. 14:38. Meðan ákærði var í vörslum lögreglu voru teknar af honum framburðarskýrslur. Áður en atvik máls þessa áttu sér stað starfaði A í fullu starfi við beitningu hjá fyrirtækinu Y sf. á [...] en hún hafði nýlega ráðið sig í aðra vinnu en óskað eftir því að fá að beita í aukavinnu þegar mannskap vantaði. Ákærði var á þessum tíma landformaður sem kallað er og var það í hans verkahring að sjá til þess að línur væru beittar tímanlega þannig að þær væru tilbúnar þegar skipið kæmi í land. Hinn 12. ágúst 2008 hafði ákærði samband við A í þeim tilgangi að bjóða henni vinnu við beitningu í fyrsta sinn eftir að hún hætti hjá fyrirtækinu. A fór síðar um daginn til vinnu á [...] og kom við á heimili ákærða. Ganga má út frá því að þá hafi klukkan verið orðin rúmlega 18:00 því bróðir ákærða hafði komið til hans um það leyti en þá var ákærði einn heima. Á þessum tíma var skipið ekki komið í land, en samkvæmt upplýsingum frá vaktstöð siglinga kom það í land kl. 20:07 þetta kvöld, og því nokkur bið á að vinna gæti hafist. Á meðal gagna málsins eru upplýsingar um notkun á farsíma ákærða og A. Af þeim upplýsingum má ráða að A var farin af heimili ákærða rétt um kl. 21:00. III Framburður fyrir dómi Ákærði kvaðst ekkert hafa að segja um þá atvikalýsingu sem fram kemur í ákærunni annað en það að hún sé vitleysa. Hann hafi hvorki veist að A í geymslunni, káfað þar á brjóstum hennar innan klæða og sleikt þau né hafi hann dregið hana inn í gestaherbergi og haft þar við hana samræði. Ákærði kvaðst geta fullyrt að hann hafi ekki nauðgað kæranda en neitun á sakargiftum byggi hann á því að þegar hann sé drukkinn geti hann ekki sinnt kvenmanni hvað þá nauðgað og þetta viti hann fyrir víst. Ákærði kvað samskipti sín við A þennan dag hafa verið með þeim hætti að hann hafi haft símasamband við hana til að láta hana vita hvenær báturinn kæmi í land en sig minni að báturinn hafi átt að koma í land kl. 21:00 og þá hafi staðið til að beita bjóðin sem voru um borð í bátnum. A hafi strax samþykkt að koma þetta kvöld en sig minni að hún hafi átt í vandræðum með að koma sér til [...]. Hann mundi ekki hvort hann ræddi oftar en einu sinni við hana þennan dag og raunar kvaðst hann muna lítið eftir þessum degi. Hann muni þó að hún kom heim til hans en þau hafi ætlað að fara saman á vinnustaðinn. Að sögn ákærða mundi hann heftir að hafa rétt A bjór, sem hún þáði, og annað muni hann ekki af heimsókn hennar þennan dag en sjálfur hafi hann drukkið marga bjóra þennan dag og ekki snætt kvöldmat. Aðspurður um lýsingu í lögregluskýrslu þess efnis að hann hafi ekið eiginkonu sinni til vinnu um kl. 16:00 kvað hann það rétt eftir sér haft og hann hafi að því loknu farið beint heim og fljótlega byrjað að drekka bjór en hann hafi ekki ætlað að drekka mikið, enda mæti hann ekki ölvaður til vinnu. Hann kvaðst ekki hafa hugmynd um hversu mikið hann drakk en telur að hann hafi sofnað fljótlega, annað geti varla verið þar sem hann muni ekki neitt eftir þessum degi. Ákærði kvaðst ekki muna eftir því hvað gerðist meðan A var heima hjá honum, hann hafi einfaldlega ekki hugsað um þetta mál en hann hafi talið þetta eitthvert rugl allt saman. Aðspurður um framburð sinn hjá lögreglu þess efnis að hann hafi verið í gestaherberginu þegar A fór af heimili hans kvaðst hann ekki muna eftir því en það gæti vel verið rétt. Hann myndi heldur ekki eftir að þau hafi verið saman í geymslu í íbúðinni en það sé ekki óeðlilegt að A hafi farið þangað til að reykja þar sem ekki megi reykja á öðrum stöðum í húsinu. Hann kvað A áður hafa komið á heimili hans og þá farið inn í geymsluna, ásamt eiginkonu hans, til að reykja og því viti hún vel hvernig aðstæður eru þar. Ákærði kannaðist við myndir sem teknar voru í geymslunni og segir aðstæður sem þar megi sjá óbreyttar. Hann mundi ekki hvort hann hellti niður bjór á gólfið í geymslunni þetta kvöld en taldi að svo gæti verið. Hann kannaðist við myndir sem teknar voru í gestaherbergi en kvaðst ekki geta sagt til um ástæðu þess að bjórdós var þar á gólfinu. Taldi hann að verið gæti að hann hefði lagt hana þarna áður en hann sofnaði um kvöldið en hann væri viss um að hann hefði ekki sofnað í sínu rúmi. Ákærði kvaðst ekki geta svarað því hvers vegna bjórdós var uppi á ísskáp í geymslunni en hann kvaðst forðast að fara þangað inn. Hann mundi ekki aðspurður eftir að börn hafi komið á heimili hans þetta kvöld að safna dóti á tombólu. Hann mundi heldur ekki eftir að hafa reynt að hringja í A eftir að hún fór frá honum um kvöldið og þá ekki eftir að C hafi komið til hans en honum hafi verið sagt frá því. Ákærði taldi rétt eftir sér haft hjá lögreglu að hann hefði boðið A gistingu eftir að hún hafði þegið hjá honum bjór. Ákærði kannaðist ekki við að hafa skilið eftir skilaboð í talhólfi síma A þetta kvöld en þegar upptaka af þeim var spiluð fyrir hann í réttinum kannaðist hann við rödd sína. Ákærði sagðist muna til þess að D, bróðir hans, hafi komið með lykla til sín þetta kvöld en á þeim tíma hafi hann verið orðinn mjög drukkinn og þá rámaði hann í að D hefði hringt til sín þennan dag en kvaðst ekki geta munað það. Ákærði bar að hann myndi eftir því að hafa einu sinni áður misst minnið vegna neyslu áfengis og lýsti hann því tilviki eftir frásögn þeirra sem með honum voru í það skipti. Hann kvaðst enn ekki muna hvað gerðist í það sinn. Ákærði kvaðst ekki geta svarað því hvað valdi því að hann muni ekki eftir því sem gerðist þann dag sem mál þetta snýst um. Ákærði kvaðst ekki muna eftir að hafa verið með A úti á svölum heima hjá sér að drekka bjór en vera kunni að honum hafi verið sagt að svo hafi verið. Ákærði skýrði símtöl við kæranda þannig að hann hafi hringt í hana varðandi vinnuna. Ákærði kveðst ekki geta skýrt framburð sinn hjá lögreglu þess efnis að hann muni eftir stúlku í ljósri blússu sitja ofan á sér. Honum finnist þetta enn í dag en segist ekki geta sagt til um hvort þetta var A eða einhver önnur. Honum hafi þó fundist sem A hafi ekki verið klædd eins og hún væri að fara að beita. Ákærði kvaðst á þessum tíma ekki hafa neytt mikils áfengis og það geri hann heldur ekki nú. Ákærði mundi ekki eftir að hafa hringt í E þennan dag. Ákærði bar að ekki ætti að vera hægt að skrifa bjóð á starfsmenn án þess að þeir hafi beitt þau en F hafi verið rekinn fyrir að skrifa fleiri bjóð en hann beitti. Ákærði kvaðst halda að ekki væri hægt að læsa geymslunni en útidyrnar væru með venjulegri þriggja punkta læsingu sem auðvelt væri að opna innan frá. Vitnið A bar að ákærði hafi hringt í hana og tjáð henni að báturinn væri á sjó og kæmi í land þá um kvöldið. Ákærði hafi sagt henni að hún gæti komið heim til hans og beðið þar þangað til báturinn kæmi í land. Vitnið mundi ekki hvað klukkan var þegar hún kom heim til ákærða en taldi að hún hafi verið fimm eða sex en vel gæti munað klukkustund til eða frá hvað þessa tímasetningu varðaði. Þegar hún kom til ákærða hafi hann komið til dyra með bjór í hendi en henni hafi ekki virst hann vera drukkinn. Ákærði hafi boðið henni inn og þau í fyrstu setið úti á sólpallinum og spjallað en síðar hafi þau fært sig inn í stofu. Í spjalli þeirra hafi m.a. komið fram að hún þyrfti af fjárhagslegum ástæðum að vinna við beitninguna. Ákærði hafi nefnt við hana að hún þyrfti ekki að vinna þetta kvöld. Hún hafi þá verið búin að bíða hjá honum nokkurn tíma en ákærði hafi, þegar þau voru úti á svölum, hringt í bátinn og eftir það sagt að hann kæmi fljótlega í land. Hún hafi sagt ákærða að hún hefði ekki efni á að sleppa vinnu en hún gæti ekki beitt á daginn þar sem hún væri í annarri vinnu. Ákærði hafi þá talað um að hann gæti reddað því og hún skilið hann þannig að hann ætlaði að skrifa á hana línur án þess að hún beitti þær en þetta hafi hann ekki sagt berum orðum. Hún lýsti því að á venjulegum vinnudegi hafi ákærði verið mjög almennilegur við hana og oft klappað henni á öxlina, sem henni hafi ekki þótt óþægilegt, hann hafi verið vinalegur gamall maður. Vitnið kvaðst áður hafa komið á heimili ákærða og þá hafi hún setið með ákærða og konu hans í eldhúsinu. Hún mundi ekki hvort ákærði sýndi henni íbúðina þá en hún taldi svo ekki vera en sagðist ekki hafa áður komið inn í geymsluna. Vitnið kannaðist við framburð sinn hjá lögreglu þess efnis að ákærði hefði strokið á henni hendurnar og beðið hana um að setja geisladisk í spilara en þá hafi hún ekki skynjað háttsemi ákærða sem kynferðislega. Vitnið greindi frá því að ákærði hefði boðið henni bjór sem hún hafi afþakkað í fyrstu en síðan hafi hún þegið einn bjór. Ákærði hafi gengið með henni um húsið og sýnt henni myndir á veggjum. Síðan hafi ákærði farið að tala um að hún væri að gera vitleysu með því að vera í sambandi við C en hún ætti betra skilið. Vitnið kvaðst ítrekað hafa sagt að hún ætlaði að fara en ákærði hafi þá sagt að báturinn kæmi ekki alveg strax í land og hann hafi ekki viljað leyfa henni fara og tekið í höndina á henni. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um hversu mikið ákærði drakk á þeim tíma sem hún var hjá honum en hann hafi a.m.k. drukkið einn bjór og viljað að hún drykki með honum. Hún hafi tekið við annarri bjórdós sem ákærði færði henni en ekki drukkið úr henni. Kvaðst hún ekki muna hvar hún lét dósina frá sér. Þegar þetta gerðist hafi verið liðin klukkustund eða svo frá því að hún kom til ákærða og hann hafi verið orðinn hálfreiður en hún kvaðst ekki hafa þekkt þessa hlið á honum. Hún kvaðst hafa orðið hrædd inni hjá ákærða og hún viti ekki af hverju hún fór ekki en hún hafi aldrei haft þá tilfinningu gagnvart ákærða að eitthvað þessu líkt gæti gerst. Vitnið lýsti atviki í geymslu þannig að ákærði hafi þá verið búinn að fara með hana um alla íbúð og sýna henni myndir og fleira. Ákærði hafi viljað sýna henni geymsluna og þar hafi hann sest niður og sagt henni að setjast líka og það hafi hún gert. Þegar þau sátu þarna inni hafi henni fyrst farið að líða illa vegna þess að ákærði hafi verið að snerta hana en það hafi hún ekki viljað. Ákærði hafi strokið á henni handleggina og í framhaldi af því káfað á brjóstum hennar innan klæða og líka sleikt á henni brjóstin. Inni í geymslunni hafi ákærði ekki beitt hana ofbeldi eða þvingunum en þau hafi ekki talað neitt saman eftir að hann hóf að áreita hana en hún hafi sagt honum að hætta og ýtt honum frá sér. Hún hafi staðið á fætur og það hafi ákærði líka gert og staðið fyrir dyrunum og ekki ætlað að hleypa henni fram. Vitnið kvaðst ekki hafa átt greiða leið út úr geymslunni vegna þess að ákærði stóð í vegi fyrir henni. Hún kvaðst hafa komist út með því að toga í hurðina og komist framhjá ákærða en á þessum tíma hafi ákærði verið tiltölulega rólegur. Ákærði hafi síðan komið fram á eftir henni. Hún hafi ætlað að fara af heimili ákærða en þá hafi ákærði komið og togað í höndina á henni og farið með hana inn í gestaherbergið. Vitnið mundi eftir því að meðan þau voru inni í geymslunni hafi þau bæði verið með stórar gylltar bjórdósir en það hafi hellst niður úr dósinni sem ákærði var með en hún mundi ekki hvernig það kom til. Þá mundi hún heldur ekki hvað varð um dósirnar sem þau voru með. Vitnið bar að eftir að hún var komin út úr geymslunni hafi hún ætlað að fara af heimili ákærða en hann hafi dregið hana, með því að halda fast í hönd hennar, inn í gestaherbergið og hún hafi án árangurs reynt að toga á móti. Inni í gestaherberginu hafi ákærði ýtt henni á ofan rúm sem þar var og hún hafi lent á bakinu. Vitnið mundi ekki hvort ákærði sagði eitthvað við hana þegar þetta gerðist en hún hafi margsagt honum að hætta þessu. Í framhaldi af þessu hafi ákærði rifið í joggingbuxurnar sem hún var í. Hún hafi reynt að halda þeim uppi með því að taka í strenginn en það hafi ekki tekist. Ákærða hafi tekist að toga buxurnar af henni og hann hafi líka togað nærbuxur hennar niður. Eftir það hafi ákærði lagst ofan á hana í rúminu og þá hafi hún frosið. Ákærði hafi þá verið kominn úr fötunum og hann hafi haft við hana samfarir. Vitnið vissi ekki hversu lengi samfarirnar stóðu en þótti sem þær hafi staðið í langan tíma. Vitnið kvaðst ekki vita hvort ákærði fékk sáðlát en þessu hafi lokið þegar börn komu að glugganum á herberginu en þá hafi komið hik á ákærða og hann stoppað og þá hafi hún spyrnt honum af sér. Hún hafi síðan staðið á fætur og farið í fötin sín en ákærði hafi setið á rúminu á meðan. Hann hafi rifið aftur í höndina á henni og reynt að setja hana í klofið á sér og sagt að hann ætlaði að fá hana til sín aftur. Þegar hún fór frá ákærða hafi hann enn verið inni í herberginu. Vitnið gat ekki sagt til um ölvunarástand ákærða á þessum tíma en hann hafi þó verið meira drukkinn en þegar hún kom til hans. Vitnið kvaðst muna eftir að dyrabjöllunni var hringt meðan hún var hjá ákærða og að þar hafi verið börn á ferð að safna dóti á tombólu en hvenær það gerðist mundi hún ekki. Eftir að hún fór frá ákærða hafi hún einhverra hluta vegna fyrst ekið niður á bryggju, séð að báturinn var kominn og byrjað var að landa úr honum. Eftir það hafi hún ekið heim á leið. Á leiðinni hafi hún brotnað niður og þegar hún var komin yfir brúna yfir [...] hafi hún stoppað í útskoti sem þar er. Hún hafi grátið lengi og svo hringt í F, samstarfsmann sinn. Hún hafi í samtalinu sagt F að ákærði hafi káfað á henni án þess að segja nánar hvað gerðist. Vitnið mundi ekki til þess að hafa sagt við F að ákærði hafi viljað fá kynlífsþjónustu hjá henni gegn því að skrifa hjá henni beitta bala. Þá kvaðst hún ekki hafa nefnt nauðgun við hann. Eftir að C hringdi í hana hafi hún örugglega reynt að hringja aftur í hann, enda hafi hann orðið mjög reiður og hún haft áhyggjur af því hverju hann tæki uppá. Vitnið kvað ákærða hafa hringt í sig mörgum sinnum eftir að hún fór frá honum en hún hafi ekki svarað. Vitnið bar að sér hafi liðið hræðilega frá því að atburður þessi átti sér stað. Hún mæti illa til vinnu vegna þess að suma daga geti hún einfaldlega ekki farið á fætur. Þetta hafi mikil áhrif á samband hennar og sambýlismanns hennar og það sé ekki eins og það var áður. Hún sé svo gott sem hætt að fara út á meðal fólks og geti ekki verið ein. Hún segist hafa farið í nokkur viðtöl hjá geðlækni og segist finna að hún þurfi frekari hjálp. Hún fái ennþá martraðir á nóttunni en hún hafi ekki sofið vel síðan þetta gerðist. Fyrir þennan atburð hafi henni líkað vel við ákærða en hún hafi þekkt hann í hálft ár eða svo. Vitnið F bar að hann hafi unnið mikið með A áður en þetta mál kom upp. Hann kvað A hafa hringt í sig um miðnætti þetta kvöld, þá hafi hún verið við brúna yfir [...] en hann hafi verið sofnaður. Þegar vitninu var bent á að gögn málsins sýndu að A hafi hringt í hann rétt rúmlega níu þetta kvöld kvað hann það vel geta staðist og þá geti líka vel verið að hann hafi hringt í hana. A hafi sagt honum að ákærði hefði beðið hana um að koma til sín og sækja lykla að vinnuskúrnum en þegar hún kom heim til hans hafi hann ráðist á hana og nauðgað henni. Hann kvaðst hins vegar ekki hafa spurt hana nánar út í það sem gerðist. Þegar símtalið átti sér stað hafi A verið hágrátandi og í mjög miklu uppnámi. Henni hafi gengið illa að segja honum frá en þau hafi talað saman í langan tíma, 30 til 60 mínútur. Vitnið hélt að hún hefði hringt seint í hann en hann hafi verið farinn að sofa. Vitnið kvaðst hafa sagt A að hringja í C og þá kvaðst hann hafa heimtað að hún kærði atvikið til lögreglu en því hafi hún alfarið neitað í fyrstu. Vitnið kvaðst einnig hafa haft samband við lögreglu. Vitnið bar að A hafi sagt honum að ákærði hefði nauðgað sér þótt hann myndi ekki nákvæmlega hvernig hún orðaði lýsingu sína. Hann kvaðst þekkja ákærða vel og hann hafi strax trúað frásögn A. Vitnið bar að hann hafi unnið við beitningu í u.þ.b. ár þegar atvik þetta átti sér stað en honum hafi skömmu áður verið sagt upp. Ástæðu uppsagnarinnar kvað hann hafa verið þá að hann hafi skammað ákærða fyrir dónaskap og ákærði hafi komið því til leiðar að honum var sagt upp. Vitnið bar að honum hafi verið farið að leiðast ýmislegt í sambandi við vinnuna, svo sem dónaskapur ákærða í garð kvenna á vinnustaðnum, en honum og ákærða hafi komið ágætlega saman. Vitnið bar að hann hafi heyrt hjá A í nokkur skipti að ákærði hafi reynt að múta henni með því að skrifa hjá henni vinnu sem hún innti ekki af hendi. Vitnið C, sambýlismaður A, kvaðst hafa verið staddur á [...] þegar hann heyrði fyrst af málinu. Hann hafi séð A aka hjá en hún hafi hringt í sig og spurt hvar hann væri. Hann kvaðst strax hafa heyrt að hún var í annarlegu ástandi og grátandi. Hún hafi ekki viljað segja honum hvað hefði gerst en sagt að ákærði hefði káfað á sér en nánar hafi hún ekki viljað lýsa atvikum. Nánar aðspurður kvaðst hann ekki muna hvort hann hringdi í hana eða hún í hann. Vitnið bar að hann hafi reiðst og fljótlega að loknu símtalinu, sem stóð í fáeinar mínútur, farið á bifhjóli sínu, heim til ákærða. Þar hafi ákærði komið til dyra berfættur og ber að ofan og í annarlegu ástandi og greinilega töluvert drukkinn. Vitnið kvaðst hafa spurt ákærða hvað hann hafi verið að gera, án þess að ásaka hann um neitt en ákærði hafi svarað þannig: „Þú klínir ekkert svona upp mig.“ Vitnið sagði að faðir sinn hefði hringt á þessum tíma og beðið sig um að fara burtu og það hafi hann gert eftir að hann og ákærði höfðu skipst á einhverjum fúkyrðum. Hann hafi hitt lögreglumenn á [...] sem hafi sagt honum að fara á [...] og það hafi hann gert en á þeim tíma hafi A verið komin á lögreglustöðina á [...]. Hann hafi hringt í lögregluna á [...] og verið sagt að A og móðir hans væru á sjúkrahúsinu og þangað hafi hann farið og hitt A sem hafi verið í miklu uppnámi. Í framhaldi af því hafi hann og A farið með lögreglunni til Akureyrar. Á leiðinni til Akureyrar hafi hann spurt A hversu alvarlegt þetta væri og hún hafi sagt að sér hefði verið nauðgað en fátt annað hafi komið fram hjá henni á leiðinni. Þegar þau voru komin til Akureyrar hafi verið farið með þau á neyðarmóttöku þar sem A hafi gengist undir skoðun, sem hann var ekki viðstaddur. Hann hafi heldur ekki verið viðstaddur þegar læknir skráði niður frásögn A. Aðspurt kvaðst vitnið ekki muna hvað hann og A ræddu í símtölum, sem samkvæmt gögnum málsins áttu sér stað kl. 16:06 og 18:45 þennan dag. Vitninu voru sýndar ljósmyndir af fatnaði sem A var í þennan dag og bar vitnið að þetta væru vinnuföt hennar. Vitnið hafnaði því alfarið að A vildi með kærunni klekkja á ákærða, enda hefði hún ekki nokkra ástæðu til þess og raunar hafi ákærði verið mjög almennilegur við hana fram að þessu og hún litið á hann eins og afa sinn. Vitnið bar að eftir á að hyggja þætti honum sem ákærði hafi skipulagt þetta allt saman. Vitnið kvaðst hafa orðið vart við miklar breytingar í skapferli A eftir þetta og hún sé nú viðkvæmari og grátgjarnari en áður. Vitnið Kristján Þorbjörnsson yfirlögregluþjónn kvaðst hafa komið á lögreglustöðina á [...] skömmu eftir að A kom þangað umrætt kvöld. Þegar hann kom á lögreglustöðina hafi A setið grátandi inni í herbergi og greinilega verið mjög miður sín og brugðið. Hann og Vilhjálmur Karl lögreglumaður hafi reynt að ræða almennt við hana um hvað hefði gerst en þeir hafi ekki spurt náið út í atburðinn heldur reynt að kynna henni feril máls eins og þessa og hvaða aðstoð hún gæti fengið. A hafi lítið sagt um atburðinn og ekki lýst honum en hún hafi sagt að hún hefði verið misnotuð kynferðislega í íbúð ákærða. Vitnið bar að hann og Vilhjálmur hafi ekki beðið A um að lýsa smáatriðum, enda hafi þeir ekki talið það í sínum verkahring þar sem brot af þessum toga beri að rannsaka af rannsóknarlögreglunni á Akureyri. Að sögn vitnisins var ekki vafi í hans huga að A var að greina frá því að henni hefði verið misboðið, nauðgað á einhvern hátt. Vitnið sagðist ekki muna hvort A notaði orðið nauðgun í lýsingu sinni en hún hafi sagt að hún hafi ekki átt von á þessu frá ákærða og notaði í því sambandi orðin „gamli góði Villi.“ Vitnið kvaðst ekki hafa komið að handtöku ákærða en þeir hafi hist á lögreglustöðinni. Vitnið bar að honum hafi þótt sem ákærði væri undir áhrifum áfengis án þess þó að hann bæri þess greinileg merki, t.d. hafi ekki verið hægt að merkja það á göngulagi hans. Að mati vitnisins var ákærði langt frá því að vera ölvaður en hann hafi kannski verið eitthvað undir áhrifum áfengis. Þá bar vitnið að hans mat væri að ákærði hafi alls ekki verið svo ölvaður að hann ætti ekki að muna eftir atvikum. Vitnið Vilhjálmur Karl Stefánsson lögreglumaður bar að F hafi hringt á lögreglustöðina þetta kvöld og fljótlega eftir það hafi A komið þangað. Hún hafi verið í miklu ójafnvægi, grátið og hann hafi ekki fengið neitt samhengi í það sem hún sagði. Hann hafi gert yfirlögregluþjóni viðvart þar sem hann taldi að eitthvað alvarlegt hefði gerst. Fljótlega hafi hann síðan farið með stúlkuna og tengdamóður hennar á sjúkrahúsið. Eftir það hafi hann ekið stúlkunni og unnusta hennar til móts við lögregluna á Akureyri sem hafi tekið við þeim í Skagafirði. Vitnið mundi ekki hvernig það kom til að tengdamóðir stúlkunnar kom á lögreglustöðina en hann taldi sennilegt að hann hafi hringt í hana. Vitnið kvaðst hafa kannað hvort börn hafi þennan dag verið að safna dóti á tombólu og sagðist hann hafa gert upplýsingaskýrslu um það en þá skýrslu hafi hann leiðrétt varðandi tímasetningar. Vitnið Ólafur Hjörtur Ólafsson lögreglumaður kvaðst hafa tekið við A og unnusta hennar af lögreglunni á [...]. Á leiðinni hafi hann ekki talað mikið við A en hún hafi grátið mikið og greinilega verið í miklu uppnámi en unnusti hennar hafi reynt að hugga hana. Vitnið Anna Mýrdal Helgadóttir kvensjúkdómalæknir bar að A hafi komið til skoðunar umrædda nótt. Vitnið sagði að A hafi verið spennt og grátandi og átt erfitt með að tjá sig. Í fyrstu hafi A reynst erfitt að skýra frá en smátt og smátt hafi hún sagt sögu sína sem hún hafi skráð í skýrslu sína. Vitnið bar að nokkurn tíma hafi tekið að fá A til að segja frá en hún hafi sagt að hún hafi frosið og að henni hafi verið nauðgað, aftur á móti hafi hún ekki vitað hvort ákærða varð sáðlát. Vitnið staðfesti að engir áverkar hafi verið á A þegar hún kom til þeirra en hún hafi að eigin sögn verið í sömu fötum og hún var í þegar atvikið átti sér stað. Vitnið greindi frá því að hún hafi ekki séð sæðisfrumur þegar sýni var skoðað í smásjá en rauð blóðkorn gætu hafa truflað skoðunina. Vitnið kvaðst ekki geta staðfest að A hefði nýlega haft samfarir. Vitnið bar að sökum þess að A var í lok tíðahrings hefði blóðsmit átt að vera á getnaðarlim ákærða strax að loknum samförum. Vitnið Ingibjörg Gyða Júlíusdóttir hjúkrunarfræðingur bar að A hafi verið í miklu tilfinningalegu uppnámi og grátandi þegar hún kom á neyðarmóttöku FSA. Í fyrstu hafi hún setið í hnipri, skolfið og átt erfitt með að segja frá. Smám saman hafi hún róast og sagt sögu sína. Vitnið bar að henni hafi þótt frásögn A trúverðug. Vitnið G bróðurdóttir ákærða, kvað ákærða hafa hringt til sín þennan dag um kl. 18 og aftur kl. 21 og loks um kl. 22. Vitnið kvað ástand ákærða hafa verið í góðu lagi í fyrsta símtalinu en hann hafi þá verið búinn að fá sér bjór og verið kátur. Á þeim tíma hafi hann verið einn en kona hans hafi verið nýfarin til vinnu. Í miðsímtalinu hafi ákærði verið orðinn aðeins kenndur og hann hafi talað um að stelpa, sem vitnið man ekki hvað heitir, hafi verið hjá sér. Ákærði hafi sagt að stelpan hafi verið blindfull og kolvitlaus. Vitnið kvað ákærða hafa þrábeðið sig um að koma í heimsókn, sem ekki var óvenjulegt, en hún hafi neitað því. Vitnið kvað ákærða hafa sagt að stelpan hafi ætlað að fara að beita en ekkert hafi orðið af því og þá hafi ákærði líka ætlað sér að fara til vinnu. Í síðasta símtalinu hafi ákærði verið orðinn drukkinn og lítið sagt en hún hafi tjáð honum að hún ætlaði ekki að koma í heimsókn til hans. Vitnið D bróðir ákærða, kvaðst hafa hitt ákærða þennan dag en um kl. 18:00 hafi hann komið á heimili ákærða til að skila honum bifreið sem ákærði hafði lánað honum fyrr um daginn. Vitnið kvaðst ekki hafa merkt áfengisáhrif á ákærða, sem hafi á þessum tíma þá setið úti á svölum, en ákærði hafi hafnað matarboði vegna þess að hann hafi ætlað til vinnu. Vitnið kvaðst þá hafa kvatt ákærða og farið. Síðar um kvöldið, eftir að ákærði var kominn á lögreglustöðina, hafi hann óskað eftir að fá að hitta ákærða en verið tjáð að hann væri svo ölvaður að hann væri ekki viðræðuhæfur. Vitnið kvaðst síðar hafa spurt aðra íbúa í húsinu hvort þeir hefðu heyrt einhver læti þetta kvöld en því hafi verið svarað neitandi. Vitnið kvaðst hafa heyrt að C hafi setið í bíl ofarlega í kaupstaðnum þetta kvöld að bíða eftir einhverju. Vitnið kannaðist við að systir þeirra hafi rætt við ákærða í síma um kl. 21:00 þetta kvöld en hvað þeim fór á milli viti hann ekki. Þó hafi komið fram að sennilega hafi ákærði verið undir áhrifum áfengis þegar símtalið átti sér stað. Vitnið H skipstjóri [...], kvað ákærða hafa hringt til sín út á sjó, um kvöldmatarleytið, þennan dag en erindið hafi verið að fá upplýsingar um hvenær skipið yrði komið í land. Hann hafi svarað því að þeir væru á landleið en hann mundi ekki hvaða tímasetningu hann gaf ákærða. Vitnið bar að honum hafi heyrst ákærði vera undir áhrifum áfengis. Vitnið mundi eftir að hafa hitt C um kl. 23 þetta kvöld og rætt við hann fyrir utan heimili ákærða. C hafi verið æstur og talað illa um ákærða án þess þó að segja frá einhverju atviki en hann var nokkuð viss um að C hefði þá verið búinn að ræða við ákærða. Vitnið Kári Erlingsson lögreglumaður kom á vettvang ásamt Jónasi Halldóri Sigurðssyni lögreglumanni seint að kvöldi þess dags sem atburðurinn átti sér stað. Þeir hafi fengið óljósar lýsingar á því sem gerst hafi, að öðru leyti en því að um kynferðismál væri að ræða og að eitthvað hefði gerst í geymslunni á heimili ákærða. Vitnið staðfesti að nýlegur bjórblettur hafi verið á gólfinu í geymslunni. Brotaþoli hafi við skýrslugjöf hjá lögreglu lýst því að ákærði hefði einnig brotið gegn henni í gestaherbergi og þá hafi lögreglumenn frá [...] verið fengnir til að fara á vettvang til frekari rannsóknar. Vitnið mundi eftir bjórdós á ísskáp í geymslunni og bar að hún hafi verið full en mundi ekki hvort hún var opin eða lokuð. Vitnið kvaðst daginn eftir atvikið hafa skoðað síma A og séð að þar var nokkuð að ósvöruðum símtölum. Hann hafi hringt í símann 1411 til að nálgast upplýsingar úr talhólfi símans og skilaboðin sem þar voru hafi verið hljóðrituð. Vitnið bar að læknir hafi komið á lögreglustöðina á Akureyri og framkvæmt réttarfræðilega skoðun á ákærða og þá m.a. tekið úr honum blóðsýni. Hins vegar hafi verið tekið þvagsýni hjá ákærða nóttina áður til að framkvæma fíkniefnapróf. Það sýni hafi verið geymt í kæli og síðan látið fylgja með til rannsóknarstofu. Vitnið Jónas Halldór Sigurðsson lögreglumaður kvaðst hafa farið á vettvang ásamt vitninu Kára. Vitnið bar að í samtölum A og Kristjáns Þorbjörnssonar yfirlögregluþjóns hafi komið fram að kynferðisbrot hafi átt sér stað í geymslunni á heimili ákærða og því hafi rannsókn þeirra sérstaklega beinst að geymslunni. Eftir að þeir tóku skýrslu af A hafi þeir séð að hún lýsti aðstæðum í geymslunni mjög vel. Vitnið kvað bjórblett hafa verið á gólfinu og óopnuð bjórdós ofan á ísskáp. Síðar, eftir skýrslutöku af A, hafi komið í ljós að brotavettvangur var víðar í húsinu en í geymslunni og þá hafi lögreglumenn á [...] verið fengnir til að skoða herbergið. Síðar hafi hann farið á vettvang og ljósmyndað alla íbúðina. Vitnið staðfesti að þvagsýni hafi verið tekið af ákærða nóttina eftir atburðinn. Vitnið Björgvin Sigurðsson sérfræðingur við tæknideild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, bar að niðurstaða rannsókna á hárum sem bárust frá neyðarmóttöku hafi verið sú að styttra hárið væri að útliti samskonar og samanburðarhár sem tekin voru af ákærða. Hann geti því ekki útilokað að það sé komið frá ákærða en meira geti hann ekki fullyrt. Þá bar vitnið að í sýni sem aflað var við rannsóknina hafi fundist sæði sem ekki kom frá ákærða. Að sögn vitnisins hafa rannsóknir sýnt að sáðfrumur geti lifað í leghálsi í allt að þrjá sólarhringa en hann geti ekki fullyrt neitt umfram það. Vitnið kvaðst, að teknu tilliti til gagna málsins, ekki geta með vissu tengt ákærða við málið. Vitnið staðfesti skýrslur sem það vann við rannsókn málsins og bar að öflun og geymsla sýna hafi verið með eðlilegum hætti. Vitnið Jakob Líndal Kristinsson, dósent á Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, bar að niðurstaða matsgerðar sem hann vann hefði lítið breyst þótt fyrir hefði legið að þvagsýni var tekið fyrr en ætlað var. Meðalstyrkur áfengis í þvagi þegar það var að myndast hafi verið 1,98 og því sé öruggt að einhvern tíma hafi styrkurinn verið meiri en 2 en ekki sé mögulegt að segja til um hver styrkur áfengis var mestur. Að sögn vitnisins er mjög erfitt að segja til um hversu ölvaður einstaklingur er sem mælist með þennan styrk. Þeir sem séu óvanir að neyta áfengis geti nánast sofnað ölvunarsvefni við þetta magn. Þá bar vitnið að óminni af völdum áfengis sé vel þekkt en ekki sé unnt að nefna neina tölu varðandi áfengismagn sem valdi slíku. Ef menn muna ekki eftir sér vegna drykkju áfengis sé öruggt að þeir sem umgangast þá taki eftir ölvunarástandi. Vitnið bar að þar sem ekkert alkóhól hafi mælst í blóði brotaþola sé ekki unnt að segja neitt til um áfengisneyslu hennar hins vegar geti vel verið að hún hafi drukkið einn bjór nokkru áður en sýnið var tekið. IV Niðurstaða Ákæruvaldið reisir kröfur sínar á framburði brotaþola, A, sem hafi verið einkar trúverðugur. Ákæruvaldið telur framburð A hafa verið mjög stöðugan en hún hafi fyrst sagt hluta sögu sinnar hjá lögreglunni á [...] strax eftir atburðinn. Síðar um nóttina hafi hún lýst atburðum á neyðarmóttöku Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri og daginn eftir hjá lögreglunni á Akureyri. Loks hafi hún borið vitni fyrir dóminum. Ákæruvaldið styður kröfur sínar einnig við framburð annarra vitna og bendir á að vitni sem töluðu við A strax eftir atvikið hafi öll borið að hún hafi verið grátandi og í miklu uppnámi. Af hálfu ákæruvalds er einnig vísað til gagna málsins og talið að þau styðji framburð A, svo sem að lýsing hennar á aðstæðum á heimili ákærða sé í samræmi við ljósmyndir sem teknar voru þar. Ákæruvaldið telur að lítt verði byggt á framburði ákærða en hann hafi verið á þá lund að hann muni ekki eftir atvikum sökum ölvunar. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi hann haldið því fram að atvikið hafi verið sett á svið en fyrir dómi hafi hann ekki haldið því fram. Fyrir dómi hafi hann í raun ekki borið um annað en að hann muni eftir að A hafi komið til hans en annað ekki. Af hálfu ákærða er því haldið fram að ákæruvaldinu hafi ekki tekist að leggja fyrir dóminn gögn sem leitt geti til sakfellingar. Hér standi í raun orð gegn orði bæði varðandi það sem á að hafa gerst í geymslunni og síðar í gestaherbergi. Sérstaklega er því haldið fram að engin nauðung hafi verið varðandi háttsemina í geymslunni þar sem A hafi sjálf lýst því að hún hafi komist fram um leið og hún gerði tilraun til þess og því geti meint háttsemi ákærða þar ekki talist annað en kynferðisleg áreitni. Meint atvik í geymslunni og síðar gestaherbergi séu tvö aðskilin atvik. Ákærði vísar, máli sínu til stuðnings, til þess að framburður vitna hafi verið misvísandi varðandi það sem A sagði þeim og bendir t.d. á að A hafi sjálf borið að hún hafi ekki sagt vitninu F að henni hafi verið nauðgað þó svo hann að hafi haldið því fram fyrir dómi. Þá verði ekki annað ráðið en hann hafi skipað henni að kæra atvikið og vera kunni að hann hafi breytt upplifun hennar á atburðinum. Framburður F og C um tímasetningar á símtölum þeirra við A og hver hringdi í hvern sé ekki í samræmi við gögn málsins. Loks tengi önnur gögn, svo sem lífsýni sem tekin voru, ákærða ekki við málið. Fyrir liggi að sæði fannst í lífsýni sem tekið var úr A en það hafi ekki komið frá ákærða. Þá verði ekki framhjá því horft að ekkert fannst á líkama ákærða sem tengi hann við málið en ólíklegt sé að hann hafi þrifið sig eftir atburðinn. Þegar gögn málsins séu skoðuð í heild sé einfaldlega ekki komin fram lögfull sönnun fyrir sekt ákærða. Ákærði hefur bæði hjá lögreglu og fyrir dóminum borið við nánast algeru minnisleysi vegna ölvunar varðandi það hvað gerðist á heimili hans eftir að A bar að garði umræddan dag. Vitnið Jakob Líndal bar að á einhverjum tímapunkti hafi áfengismagn í blóði ákærða verið yfir 2 og er því ljóst að hann var töluvert ölvaður. Við úrlausn málsins verður samkvæmt þessu að miða við að ákærði muni ekki eftir atvikum. Háttar því svo til að einvörðungu er við framburð kæranda að styðjast um samskipti hennar og ákærða eftir að fundum þeirra bar saman umrætt kvöld, auk sýnilegra sönnunargagna sem aflað hefur verið og lögð hafa verið fram í málinu. Þó verður ekki framhjá því litið að sumt af því sem ákærði bar fyrir dóminum er ekki í samræmi við framburð vitna. Þannig bar bróðir ákærða að hann hafi komið til ákærða um kl. 18 umræddan dag en þá hafi ákærði ekki verið drukkinn. Bróðurdóttir ákærða átti við hann samtal, sem samkvæmt gögnum málsins átti sér stað kl. 18:01, en þá heyrðist henni hann ekki vera drukkinn. Annað samtal áttu þau kl. 21:00 en vitnið bar að í því símtali hafi ákærði sagt að stelpan sem hjá honum var hafi verið „blindfull og kolrugluð”. Rannsókn á blóðsýni sem tekið var úr A útilokar að hún hafi verið ölvuð þetta kvöld. Áður er þess getið að af hálfu ákæruvalds er m.a. byggt á trúverðugleika framburðar vitnisins A og því að framburður hennar fái stoð í framburði annarra vitna og sýnilegum gögnum málsins. Framburður A hefur verið staðfastur um þau atvik sem hún hefur lýst og er ekkert í framburði hennar til þess fallið að draga úr trúverðugleika hans. Að mati dómsins er framburður hennar trúverðugur. Að framan er rakinn framburður vitna sem komu fyrir dóminn. Vitnin F, C, Kristján Þorbjörnsson, Vilhjálmur Stefánsson, Anna Mýrdal, og Ingibjörg Gyða, sem töluðu við A þetta kvöld og nóttina eftir, báru öll að hún hafi verið í miklu uppnámi, átt erfitt með að lýsa því sem gerst hafði og grátið mikið. Framburður nefndra vitna er til þess fallinn að renna stoðum undir framburð A. Þá er lýsing A á aðstæðum í geymslu og frásögn hennar af bjórbletti á gólfinu í samræmi við gögn málsins. Þá er samræmi í framburði A og vitnisins F um það hvar hún var stödd þegar hún hringdi fyrst til hans eftir atvikið. Réttarfræðileg rannsókn, sem gerð var á sýnum sem aflað var, styður hvorki né afsannar frásögn A. Að mati dómsins er framburður vitna varðandi tímasetningar símtala og mismunandi vætti um það hver hringdi í hvern ekki til þess fallið að draga úr gildi framburðar þeirra, enda ekki óeðlilegt að minni manna hvað slíkt varðar sé brigðult. Það er því niðurstaða dómsins að leggja verði staðfasta og trúverðuga frásögn A til grundvallar í málinu og að fram sé komin lögfull sönnun fyrir því að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í ákæru greinir. Sú háttsemi ákærða sem lýst er í ákæru er metin sem eitt brot sem er réttilega heimfært til refsiákvæðis í ákæru. Ákvörðun refsingar Við ákvörðun refsingar ákærða ber að líta til þess að brot hans er alvarlegt, en það beindist að kynfrelsi brotaþola. Þá misnotaði hann sér traust sem hún bar til hans. Þá ber einnig að horfa til þess að hann hefur ekki áður sætt refsingu. Þykir refsing ákærða samkvæmt þessu og með vísan til 1. og 3. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 13. til 16. ágúst 2008 að báðum dögum meðtöldum komi til frádráttar refsingunni. Einkaréttarkrafa Af hálfu brotaþola hefur, með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, verið gerð krafa um greiðslu miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 2.000.000 króna. Með vísan til sakfellingar ákærða á brotaþoli rétt á bótum frá honum á grundvelli tilvitnaðrar lagagreinar. Ljóst er að kynferðisbrot eru almennt til þess fallin að valda þeim sem fyrir verður sálrænum erfiðleikum en vottorð um líðan brotaþola eftir atvikið hafa ekki verið lögð fram í málinu. Með hliðsjón af þessu og framburði brotaþola og unnusta hennar fyrir dómi þykja bætur úr hendi ákærða til brotaþola hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur auk vaxta eins og í dómsorði greinir. Sakarkostnaður Samkvæmt yfirliti sækjanda nemur sakarkostnaður 432.309 krónum. Þar við bætast málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ólafs Rúnars Ólafssonar héraðsdómslögmanns, sem þykja að teknu tilliti til virðisaukaskatts hæfilega ákveðin 560.250 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, sem þykir að teknu tilliti til virðisaukaskatts hæfilega ákveðin 373.500 krónur. Við ákvörðun þóknunar og málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til vinnu verjanda og réttargæslumanns á rannsóknarstigi málsins hjá lögreglu svo og tíma sem fór í ferðalög þeirra. Við þennan kostnað bætist 22.080 króna aksturskostnaður verjanda, aksturskostnaður réttargæslumanns, 22.080 krónur, og loks útlagður ferðakostnaður réttargæslumanns að fjárhæð 28.180 krónur. Af hálfu ákæruvalds sótti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir saksóknari. Málið er dæmt af Halldóri Halldórssyni dómstjóra, Kristjönu Jónsdóttur héraðsdómara og Þorgeiri Inga Njálssyni dómstjóra. Fyrir uppsögu dómsins var gætt að ákvæðum 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. DÓMSORÐ Ákærði, Vilhjálmur Kristinn Skaftason, sæti fangelsi í þrjú ár. Gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 13. til 16. ágúst 2008 að báðum dögum meðtöldum komi til frádráttar refsingunni. Ákærði greiði A 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. ágúst 2008 til 30. maí 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.438.399 krónur í sakarkostnað, þar með talin 560.250 króna málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Rúnars Ólafssonar héraðsdómslögmanns, og 373.500 króna þóknun Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs réttargæslumanns brotaþola.
|
Mál nr. 717/2017
|
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Kröfulýsing Ábyrgð Frávísunarkröfu hafnað
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu L við opinber skipti á dánarbúi A með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði gengist í sjálfskuldarábyrgð gagnvart L fyrir námslánum dóttur sinnar og þannig stofnað til kröfu á hendur sér. Eftir efni sínu fæli slík krafa í sér tryggingu fyrir efndum aðalskuldara en af því leiddi að greiðsluskylda ábyrgðarmanns yrði ekki virk fyrr en aðalskuldari hefði vanefnt skyldu sína. Við andlát A tók dánarbú hans við skuldbindingunni, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991. Var því tekin til greina krafa L um að krafan yrði viðurkennd við skiptin í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur1. nóvember 2017 þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sóknaraðila við opinberskipti á varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við skiptin verði viðurkennd krafasín á hendur varnaraðila að fjárhæð 9.161.215 krónur með stöðu í réttindaröðsamkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti entil vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hannkærumálskostnaðar.Svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði gekkst A á árunum 1997 til2001 í sjálfskuldarábyrgð gagnvart sóknaraðila fyrir námslánum dóttur sinnar, B.Hann andaðist 10. febrúar 2016 og var bú hans tekið til opinberra skipta 28.nóvember sama ár. Með bréfi skiptastjóra 7. mars 2017 var héraðsdómi tilkynntað farið yrði með skiptin samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 62.gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Áður en það gerðist hafði sóknaraðililýst kröfu við skiptin á grundvelli ábyrgðar A en þeirri kröfu hafðiskiptastjóri hafnað og var leyst úr ágreiningi um það með hinum kærða úrskurði.Í málinu liggur ekki annað fyrir en að námslánin sem ábyrgðin tekur til séu ískilum.Í kæru sóknaraðila segir að krafa hans sé háð því skilyrði að skuldabréf30. desember 1997, upphaflega að fjárhæð 4.733.516 krónur, sem B gaf út fyrirnámslánunum, falli í vanskil og verði ábyrðin aldrei hærri en því nemur.Varnaraðili heldur því fram að krafa sem sett er fram á þennan veg fullnægiekki áskilnaði um skýrleika svo unnt sé að taka afstöðu til hennar.Málatilbúnaður sóknaraðila er reistur á því að krafa hans á hendur varnaraðilasé skilyrt. Lýsing á þessu felur með engu móti í sér að dómkrafa hans sé óglöggog verður kröfu um frávísun af þeirri ástæðu hafnað.Með því að gangast í sjálfskuldarábyrgð gagnvart sóknaraðila fyrirnámslánum dóttur sinnar stofnaði A til kröfu á hendur sér. Eftir efni sínufelur slík krafa í sér tryggingu fyrir efndum aðalskuldara. Af því leiðir aðgreiðsluskylda ábyrgðarmanns verður ekki virk fyrr en aðalskuldari hefurvanefnt skyldu sína, en það eitt nægir til að gengið verði að ábyrgðarmannieftir sjálfskuldarábyrgð. Við andlát A tók dánarbú hans við skuldbindinguþessari, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt þessu verður tekin tilgreina krafa sóknaraðila um að krafan verði viðurkennd við skiptin íréttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991. Verður miðað við fjárhæð kröfunnarþegar dánarbúið var tekið til opinberra skipta, sbr. 4. mgr. 71. gr. laga nr.21/1991, en þá nam hún 9.153.974 krónum eftir útreikningi sóknaraðila sem hefurekki verið andmælt. Eftir atvikum ber síðan að haga skiptalokum í samræmi viðfyrirmæli 1. mgr. 157. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. mgr. 76. gr. laga nr.20/1991, um meðferð krafna sem háðar eru ókomnu skilyrði.Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði ogkærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Krafasóknaraðila, Lánasjóðs íslenskra námsmanna, að fjárhæð 9.153.974 krónur erviðurkennd við opinber skipti á varnaraðila, dánarbúi A, með stöðu íréttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Varnaraðiligreiði sóknaraðila samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði ogkærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 1. nóvember 2017Mál þetta, sem barstdóminum 21. apríl 2017, með bréfi skiptastjóra dánarbús A, var tekið tilúrskurðar 12. október sl.Sóknaraðili er Lánasjóðuríslenskra námsmanna. Varnaraðili er dánarbú A.Sóknaraðili krefst þessað krafa hans á hendur varnaraðila að fjárhæð 9.161.215 krónur verði viðurkenndmeð stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi varnaraðila að matidómsins.Varnaraðili krefst þessað ákvörðun skiptastjóra um að hafna kröfu sóknaraðila í dánarbú A verðistaðfest. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að skaðlausumeð hliðsjón af framlagðri tímaskráningu.IMálavextirBú A var tekið til opinberra skipta meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2016 að kröfu sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu á grundvelli 3. og 6. töluliðar 1. mgr. 37. gr. laga nr.20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sama dag var Hulda Rós Rúriksdóttir hrl.skipuð til að gegna starfi skiptastjóra við skiptin. A heitinn lést 10. febrúar2016 og var síðast til heimilis að [...] í Reykjavík. Skiptastjóri birtiinnköllun vegna skiptanna í Lögbirtingablaði 16. og 23. desember 2016. Sóknaraðili lýsti 16.janúar 2017 kröfu fyrir skiptastjóra að höfuðstólsfjárhæð 9.161.215 krónur aukdráttarvaxta og kostnaðar. Krafa sóknaraðila er til komin vegna sjálfskuldarábyrgðasem A heitinn gekkst í gagnvart sóknaraðila vegna námslána dóttur sinnar, B. Skuldabréf vegnaáðurnefndra námslána var gefið út 30. desember 1997. Það var upphaflega aðhöfuðstólsfjárhæð 4.733.516 krónur, verðtryggt með vísitölu neysluverðs (grunnvísitala218,5). Gekkst A í sjálfskuldarábyrgð á námsláni B fyrir allt að 2.500.000krónum en ábyrgðarhámarkið tók breytingum í samræmi við vísitölu neysluverðs. Áárunum 2000 og 2001 tókst A heitinn á hendur þrjár sjálfskuldarábyrgðir vegnaumrædds námsláns til viðbótar fyrri ábyrgð, nánar tiltekið 14. mars 2000 fyrirallt að 500.000 krónum, 20. ágúst 2000 fyrir allt að 1.000.000 króna, og 18.janúar 2001 fyrir allt að 500.000 krónum. Í öllum tilvikum voru fjárhæðirbundnar vísitölu neysluverðs. Þegar sóknaraðili lýsti kröfu fyrir skiptastjóravarnaraðila í janúar 2017 námu eftirstöðvar námslánsins, sem og staðafyrrgreindra sjálfskuldarábyrgða, samtals 9.161.215 krónum, samkvæmtkröfulýsingu hans. Fram kemur í greinargerð sóknaraðila að höfuðstóll láns ogábyrgða sé uppreiknaður miðað við vísitöluna 438,4.Á skiptafundi 25. janúar2017 lýsti dóttir A, B, sem jafnframt var eini erfinginn, því yfir að hún tækiekki ábyrgð á skuldum dánarbúsins. Með bréfi til héraðsdóms 7. mars 2017 beindiskiptastjóri varnaraðila tilkynningu til dómsins um að farið yrði með skiptivarnaraðila samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. ísamræmi við 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Þá komfram í bréfinu að fyrir lægi sú afstaða erfingja að taka ekki ábyrgð á skuldumbúsins. Með bréfi sama dag tilkynnti skiptastjóri sóknaraðila að hún hefðimóttekið kröfulýsingu hans innan kröfulýsingarfrests og að kröfunni væri lýstsem almennri kröfu á grundvelli 113. gr. laga nr. 21/1991. Þá sagði aðskiptastjóri hefði ákveðið að hafna kröfunni „að svo stöddu“. Var m.a. vísaðtil þess að engar upplýsingar væru í kröfulýsingunni sem bentu til þess aðnámslánið sem ábyrgðirnar tóku til hafi verið í vanskilum hjá greiðanda þesseða að skorað hefði verið á hinn látna að greiða gjaldfallna skuld. Með vísantil 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn fengist því ekki séð að sóknaraðiligæti innheimt meinta skuld sína. Sóknaraðili mótmæltiframangreindri afstöðu skiptastjóra með bréfi 10. mars 2017. Þar komu m.a. framþau sjónarmið sóknaraðila að ábyrgðarkrafa væri skilyrt krafa sem nyti verndar72. gr. stjórnarskrárinnar, jafnvel þótt skilyrðið um að aðalkrafa væri ívanskilum væri ekki komið fram. Þá sagði að í 2. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991væri kveðið á um hvernig fara skyldi með skilyrtar kröfur. Þar segði að takaskyldi frá fé sem nægði til greiðslu þeirra þegar skilyrðið væri komið fram. Skiptastjóri hafnaðikröfu sóknaraðila með bréfi 28. mars 2017 í samræmi við fyrri afstöðu. Þarsagði að í kröfulýsingunni segði ekkert um rétthæð kröfunnar en henni væri lýstsem „Skuldabréf nr. [...] er vegna námslána B, sem A var ábyrgðarmaður á“. Þáværi gerð grein fyrir höfuðstólsfjárhæð og krafist dráttarvaxta til 18.nóvember 2016 ásamt kostnaði vegna kröfulýsingar. Jafnframt sagði að engin gögnstaðfestu að vanskil væru hjá skuldara á umræddu láni hjá sóknaraðila eða aðskorað hefði verið á ábyrgðarmanninn að greiða samkvæmt ábyrgðarskuldbindinguhans. Enn fremur kom fram að eini erfingi dánarbúsins hefði lýst því fyrirskiptastjóra að hún tæki ekki ábyrgð á skuldum hins látna. Búið væri þvískuldafrágöngubú og í framhaldi af yfirlýsingu erfingjans hefði verið lýsteftir kröfum í dánarbúið. Skiptastjóri hefði tilkynnt 7. mars sl. tilhéraðsdóms að á grundvelli eigna búsins og þeirra krafna sem hefði verið lýst íbúið yrði farið með skiptin samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3 mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti ádánarbúum o.fl. Það færi því eftir ákvæðum laga nr. 21/1991 hvernig kröfur ídánarbúið væru samþykktar. Í 109.-114. gr. laganna væri tiltekið hverjar kröfurkæmust að við skipti dánarbús. Hvergi væri gert ráð fyrir því að heimilt væriað samþykkja skilyrtar kröfur eins og þó væri heimilt í einstaka tilvikum þegartekin væri ábyrgð á skuldum dánarbús eða þegar nægar eignir væru til staðar ídánarbúi til að greiða allar kröfur, eins og nánar greinir í bréfinu. Boðað vartil skiptafundar vegna ágreiningsins 19. apríl 2017 og með bréfi sama dagmótmælti sóknaraðili afstöðu skiptastjóra. Með bréfi, sem móttekiðvar í héraðsdómi 21. apríl 2017, óskaði skiptastjóri eftir úrlausn dómsins umágreining við skiptin, með vísan til 171. gr. laga nr. 21/1991 og 122. gr. laganr. 20/1991. Í bréfinu er bréfaskiptum og framangreindum sjónarmiðum aðilalýst. Í niðurlagi bréfsins segir svo að krafa sóknaraðila um að viðurkenndverði krafa sjóðsins í dánarbú A sé hér með send dóminum til úrlausnar endahafi ekki tekist að sætta sjónarmið dánarbúsins og kröfuhafa. IIMálsástæðurog lagarök sóknaraðilaSóknaraðili krefst þess að lýst krafa áhendur varnaraðila að fjárhæð 9.161.215 krónur, sem reist sé ásjálfskuldarábyrgðum varnaraðila á námsláni B, verði viðurkennd með stöðu íréttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 sem gildi um skipti varnaraðilasbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um opinber skipti á dánarbúum o.fl.Fjárhæð dómkröfu sóknaraðila svari til eftirstöðva námsláns B samkvæmtskuldabréfi nr. [...] og um leið stöðu ábyrgðarkröfu sóknaraðila á hendurvarnaraðila á kröfulýsingardegi 16. janúar 2017 að teknu tilliti til breytingaá vísitölu neysluverðs og dráttarvaxta til 18. nóvember 2016.Sóknaraðili kveðurvarnaraðila ekki bera brigður á grundvöll og fjárhæð kröfu hans. Á hinn bóginnsé henni mótmælt á þeim grunni að hún sé háð ókomnu skilyrði enda sé námslán Bí skilum og ábyrgð varnaraðila sem krafa sóknaraðila sé reist á því ekki orðinvirk. Slík skilyrt krafa komist ekki að við skipti varnaraðila enda sé umskuldafrágöngubú að ræða og krafan fái ekki stoð í 109.-114. gr. laga nr.21/1991. Sóknaraðili kveðst hafna þessum mótbárum sem röngum sem ogmálatilbúnaði varnaraðila í heild.Sóknaraðili kveður að ílögum nr. 21/1991 séu einmitt reglur um það hvernig fara skuli með kröfur semháðar séu ókomnu skilyrði, líkt og hátti til um kröfu sóknaraðila. Samkvæmt 1.mgr. 156. gr. laganna skuli skiptastjóri, svo fljótt sem unnt er, efna þærkröfur á hendur búi sem hafa þegar hlotið viðurkenningu og fást efndar að fullueftir stöðu sinni í skuldaröð. Þetta skuli þó ekki gert nema fé sé jafnframttekið frá til fullrar greiðslu á skilyrtum og umdeildum kröfum sem gætu notiðsömu eða hærri stöðu í skuldaröð, en greiðsla þeirra skuli þá eftir atvikuminnt af hendi um leið og skilyrði er komið fram eða ágreiningur til lyktaleiddur. Í 2. mgr. segi að eftir greiðslur samkvæmt 1. mgr. megi skiptastjórigreiða öllum þeim sem næstir koma í skuldaröð upp í væntanlega úthlutun tilþeirra, en þess skuli þá enn gætt að fé sé tekið frá fyrir skilyrtum eðaumdeildum kröfum sem gætu notið sömu stöðu í skuldaröð.Þá segi í 1. mgr. 157.gr. laga nr. 21/1991 að skiptastjóri geti ákveðið að ljúka skiptum þótt kröfuhafi verið lýst sem háð sé ókomnu skilyrði eða dómsmál er rekið um ef fyrirséðþykir að nokkur bið verði enn eftir málalokum. Fé skuli þá tekið frá til aðefna slíkar kröfur eftir þeirri stöðu sem þær kynnu að njóta í skuldaröð en umvarðveislu fjárins og endurupptöku skipta til úthlutunar á því fari eftir 163.gr. Í þeirri lagagrein segi að hafi skiptastjóri lokið skiptum en tekið frá fétil að mæta skilyrtri eða umdeildri kröfu skuli féð lagt á sérgreindan reikningvið banka eða sparisjóð sem beri svo háa vexti sem kostur er. Skiptastjórivarðveiti skilríki fyrir slíkum reikningi. Þegar komið sé í ljós um skilyrðifyrir kröfu eða ágreiningur um hana til lykta leiddur skuli skiptastjóri takaskiptin upp á ný og greiða kröfuna hafi málalok orðið á þann veg. Nýtist féðsem tekið var frá með öllu til þeirra þarfa, skuli skiptastjóri tilkynna ogauglýsa skiptalokin samkvæmt 162. gr. en standi eitthvað eftir af því skuli þvíráðstafað eftir 164. gr. laganna.Ábyrgðarkrafa sóknaraðilasé sem fyrr segir háð skilyrði í skilningi framangreindra ákvæða laga nr.21/1991 að því leyti að hún verður virk er skilyrðið komi fram, þ.e. viðvanskil skuldara. Ekki verði annað ráðið en að námslán B séu nú í skilum og séskilyrði kröfu sóknaraðila því ókomið í skilningi umræddra ákvæða laga nr.21/1991 eins og sakir standi. Það standi því þó ekki í vegi að krafan verðiviðurkennd á hendur varnaraðila. Þvert á móti geri fyrrnefnd ákvæði laga nr.21/1991 beinlínis ráð fyrir því að skilyrtar kröfur, líkt og krafa sóknaraðila,séu viðurkenndar við skipti enda þótt skilyrði sé enn ekki komið fram. Beriskiptastjóra þá að taka til hliðar fé til greiðslu slíkra krafna í samræmi viðstöðu þeirra í réttindaröð og skal greiðslan innt af hendi um leið og skilyrðiðer komið fram sbr. og nánar fyrrgreind ákvæði laga nr. 21/1991. Engu breyti umframangreinda lagaskyldu skiptastjóra þótt ekki liggi fyrir á viðkomanditímamarki hvort og hvenær skilyrðið kunni að koma fram. Af framansögðu leiði,og með vísan til skýrra og ótvíræðra ákvæða laga nr. 21/1991 sem áður vorurakin og gilda fullum fetum um skipti varnaraðila, að hafna beri mótbárumvarnaraðila er lúti að því að krafa sóknaraðila sé skilyrt og fái af þeim sökumekki komist að við skipti varnaraðila. Beri þegar af þessum sökum að taka kröfusóknaraðila til greina.Loks kveðst sóknaraðiliverða að hafna vísun varnaraðila til 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmennsem byggt hafi verið á í „bráðabirgðaafstöðu“ skiptastjóra frá 7. mars 2017enda gildi sú lagagrein ekki um ábyrgðir varnaraðila sem stofnað var til fyrirgildistöku nefndra laga, sbr. 12. gr. þeirra. Hvað sem öðru líði verði ekki séðhvernig umrætt ákvæði 7. gr. laganna, jafnvel þótt því væri beitt um ábyrgðirvarnaraðila, geti leitt til þess að hafna beri kröfu sóknaraðila, og hafnarsóknaraðili þeirri röksemd varnaraðila sem haldlausri.Sóknaraðili kveðst einkumbyggja á almennum reglum um skuldbindingargildi samninga og verndeignarréttinda, samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Um stöðu kröfusóknaraðila í réttindaröð vísist til 113. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr.62. gr. laga nr. 20/1991. Jafnframt sé vísað til 156., 157., 163. og 164. gr.laga nr. 21/1991. Krafa um málskostnað styðst við 129. og 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991.IIIMálsástæðurog lagarök varnaraðila Varnaraðili er skuldafrágöngubú sbr. 53.gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. þar sem erfingi búsins hefurlýst því að hún taki ekki ábyrgð á skuldum hins látna. Þar sem skiptastjóritaldi óvíst að andvirði eigna búsins myndu duga til greiðslu lýstra krafna íbúið tilkynnti hann um það til héraðsdóms eins og gert er ráð fyrir í 3. mgr.62. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt ákvæðinu skuli því við skipti búsins fylgjaákvæðum laga um gjaldþrotaskipti án þess að frekari dómsúrskurðar, innköllunar,auglýsinga eða tilkynninga sé þörf. Sóknaraðili hafi lýstikröfu sinni með kröfulýsingu 16. janúar 2017. Í kröfulýsingunni sagði ekkert umþað hvernig krafan var til komin eða á hvaða forsendum sóknaraðili byggði kröfusína. Þá kom ekkert fram um að um skilyrta kröfu væri að ræða eða nokkuð annað.Engin gögn voru send með kröfulýsingu sem bentu til þess að umrætt skuldabréfværi í vanskilum. Sóknaraðili hafi þannig ekki gætt ákvæða 2. mgr. 117. gr.gjaldþrotalaga nr. 20/1991. Á forsendum kröfulýsingarinnar var hún afgreidd afskiptastjóra með bréfi dagsettu þann 7. mars 2017. Í bréfi sóknaraðila tilskiptastjóra þann 10. mars 2017 sé viðurkennt að umrætt skuldabréf sé í skilumen því haldið fram að um skilyrta kröfu sé að ræða sem njóti verndareignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar án þess að sú fullyrðing sé rökstuddfrekar.Frekari bréfaskipti hafiorðið milli skiptastjóra og sóknaraðila án þess að krafan væri rökstudd frekareða gerð grein fyrir því hvernig kröfunni var raðað í réttindaröð gagnvartöðrum kröfum í dánarbúið. Í kröfulýsingu sóknaraðila er þess hins vegar óskaðað fjárhæð kröfunnar sé greidd af eignum þrotabúsins í samræmi við úthlutun úrbúinu án frekari rökstuðnings.Krafa sóknaraðila áhendur dánarbúinu byggi, eins og fram komi í fylgiskjölum með kröfulýsingu, áábyrgð hins látna á námslánum dóttur hans. Eins og skiptastjóri tilkynntisóknaraðila með bréfi liggi engar upplýsingar fyrir um að umrætt lán sé ívanskilum hjá aðalskuldara eða að skorað hafi verið á hinn látna að greiðagjaldfallna skuld. Því skorti forsendur til að krafan sé greidd við úthlutun úrbúinu. Um ábyrgðarmenn gildialmennar reglur um kröfuábyrgð. Í því felist að ábyrgðarmaður skuldbindur sigpersónulega til að tryggja efndir kröfu á hendur aðalskuldara. Slík ábyrgð getiýmist verið einföld ábyrgð eða sjálfskuldarábyrgð. Í dómum Hæstaréttar komiítrekað fram að lánveitandi geti ekki innheimt hjá ábyrgðarmanni nema fyrirliggi að ekki fáist greitt hjá skuldara lánsins. Þar sem það skilyrði sé ekkikomið fram er ekki hægt að fallast á að stofnast hafi krafa á hendurvarnaraðila með þeim hætti sem haldið er fram af hálfu sóknaraðila. Með öðrumorðum, þá getur tryggingarréttur sóknaraðila á hendur varnaraðila ekki jafngiltþví að sóknaraðili eigi rétt til þess að fá greitt úr búi varnaraðila vegnaógjaldfallinnar kröfu. Ef ábyrgðin væri túlkuð þannig væri hinn látni ekkilengur ábyrgðarmaður heldur samskuldari að láni. Í dómi HæstaréttarÍslands frá 5. nóvember 2015 í máli nr. 229/2015 hafi verið um að ræðainnheimtu á hendur dánarbúi ábyrgðarmanns að námsláni. Þar segi að meðsjálfskuldarábyrgð ábyrgðarmanns séu lánveitanda veitt tryggingarréttindi íformi persónulegrar skuldbindingar sem njóti verndar 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar. Aðstæður í því máli séu þó gjörólíkar því máli sem hér umræði að því leyti, að þar hafði lánveitandi gjaldfellt kröfu vegna vanefndalántaka. Í niðurstöðu héraðsdóms sem Hæstiréttur staðfesti, er sérstaklegavikið að því að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að stefndu hafi veriðgefinn kostur á að greiða gjaldfallnar afborganir umrædds láns áður en það vargjaldfellt. Með vísan til þessa voru stefndu í málinu einungis krafin umgreiðslu gjaldfallins höfuðstóls skuldabréfsins ásamt dráttarvöxtum frá og meðþingfestingardegi málsins til greiðsludags. Það sé staðreynd að þaðlán sem hinn látni var ábyrgðarmaður að var ekki í vanskilum þegar sóknaraðililýsti kröfu í dánarbúið. Því voru ekki komin fram nauðsynleg skilyrði til þessað unnt væri að innheimta kröfuna hjá varnaraðila.Þegar um skuldafrágöngubúsé að ræða feli það í sér að þær kröfur sem komist að við skiptin eru taldarupp í 109.-114. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Í þeim ákvæðum er hvergi gert ráðfyrir að heimilt sé að samþykkja skilyrtar kröfur þar sem lausnarskilyrði eruekki komin fram. Einungis sé að finna ákvæði um óvissar kröfur í 156. gr.gjaldþrotalaga en þar segi að verðiskiptum ekki lokið skv. 154. eða 155. gr. skuli skiptastjóri, svo fljótt semunnt er, efna þær kröfur á hendur búinu sem hafa þegar hlotið viðurkenningu ogfást efndar að fullu eftir stöðu sinni í skuldaröð. Þetta skuli þó ekki gertnema fé sé jafnframt tekið frá til fullrar greiðslu á skilyrtum eða umdeildumkröfum sem gætu notið sömu eða hærri stöðu í skuldaröð, en greiðsla þeirra skalþá eftir atvikum innt af hendi um leið og skilyrði er komið fram eðaágreiningur er til lykta leiddur. Í greinargerð sóknaraðila er vísað til1. mgr. 156. gr. laga nr. 21/1991. Það ákvæði eigi þó ekki við um kröfusóknaraðila eins og haldið sé fram í greinargerð hans og hafi sóknaraðili ekkileitt að því nægileg rök að svo sé enda fjalli ákvæðið með engu móti um það aðkröfur sem ekki eru gjaldfallnar geti átt rétt.Í greinargerð sóknaraðilakomi fram að 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn geti ekki átt við umábyrgð sem stofnað hafi verið til fyrir gildistöku laganna en algerlega séóljóst hvað átt sé við. Í ákvæði 12. gr. laganna sé gildistökuákvæði. Þar sétekið fram að lögin taki til ábyrgða sem stofnað hafi verið til fyrirgildistöku laganna að frátöldum 4. gr., 5. gr., 1. mgr. 6. gr. og 8. gr. Í kröfulýsingusóknaraðila sé gerð krafa um greiðslu dráttarvaxta á ógjaldfallna kröfu. Engintilraun sé gerð til að rökstyðja þann hluta kröfunnar og því sé ekki unnt aðverjast þeirri kröfu. Henni beri því að vísa sjálfkrafa frá dómi (ex officio). Á grundvelli allsframangreinds er það krafa varnaraðila að kröfum sóknaraðila verði hafnað ogstaðfest verði sú ákvörðun skiptastjóra þar að lútandi.Varnaraðili vísar tillaga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúumo.fl., laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaog almennra reglna um kröfuábyrgð.IVNiðurstaðaMál þetta barst dóminum 21. apríl 2017 meðbeiðni skiptastjóra dánarbús A um úrlausn ágreinings við opinber skipti meðvísan til 171. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og 122. gr. laganr. 20/1991 um opinber skipti o.fl. Í bréfi skiptastjóra til dómsins erágreiningurinn afmarkaður með þeim hætti að krafa sóknaraðila, um að viðurkenndverði krafa hans í dánarbú A, sé send dóminum til úrlausnar þar sem ekki hafitekist að sætta sjónarmið búsins og kröfuhafa með vísan til 171. gr. laga nr.21/1991, sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Lýtur ágreiningurinn í málinu því aðþví hvernig fara skuli við skiptin með kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðilasem er til komin vegna sjálfskuldarábyrgðar hins látna, A, á námslánum dóttursinnar, B. Í málinu liggur fyrir aðvarnaraðili er skuldafrágöngubú, sbr. VII. kafla laga nr. 20/1991, þar sem einierfingi hins látna, B, lýsti því yfir á skiptafundi 25. janúar sl. að hún tækiekki ábyrgð á skuldum búsins. Þá liggur fyrir ákvörðun skiptastjóra um að faraskuli með búið samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.,samkvæmt 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. ágrundvelli efnahags og eignastöðu búsins þar sem ljóst var, að matiskiptastjóra, að eignir búsins nægðu ekki fyrir lýstum kröfum. Jafnframt liggur fyrir ímálinu að sóknaraðili lýsti kröfu að fjárhæð 9.164.523 krónur vegna áðurnefndrarsjálfskuldarábyrgðar A. Í kröfulýsingunni er ekki vísað skýrlega til þesshverrar stöðu sé krafist að krafan njóti í skuldaröð sbr. 117. gr. laga nr.21/1991 en í undirtextanum Rétthæð kröfuog önnur rök segir: „Skuldabréf nr. [...] er vegna námslána B, sem A varábyrgðarmaður á.“ Þá segir neðar að framangreind fjárhæð óskist greidd afeignum þrotabúsins á skrifstofu sóknaraðila, í samræmi við úthlutun úr búinu oglýsta réttarstöðu kröfunnar. Af áframhaldandi samskiptum sóknaraðila ogskiptastjóra er ljóst að farið var með kröfuna sem almenna kröfu á grundvelli113. gr. laga nr. 21/1991 og að kröfunni var hafnað sökum þess að umrætt lánvar ekki í vanskilum hjá aðalskuldara og ekki hafði verið skorað áábyrgðarmanninn að greiða gjaldfallna kröfu. Þóttu lög því ekki standa til þessað krafa sóknaraðila yrði samþykkt enda gæti sóknaraðili ekki innheimt kröfuna.Verður ekki séð að kröfunni hafi verið hafnað á þeim forsendum að kröfulýsingsóknaraðila væri haldin einhverjum annmörkum. Þá verður heldur ekki séð aðúrlausnarefni það er sent var dóminum varði slíkt álitaefni, þ.e. annmarka áumræddri kröfulýsingu, sbr. bréf skiptastjóra til dómsins. Telur dómurinn þvíekki efni til að fjalla um efni eða form kröfulýsingarinnar eða hugsanlegafrávísun kröfu sóknaraðila frá dóminum af þeim sökum eins og varnaraðilivirðist byggja á í greinargerð sinni. Eins og fram er komið ímálinu byggir sóknaraðili á því að viðurkenna beri kröfu hans á hendurvarnaraðila vegna sjálfskuldarábyrgðar sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laganr. 21/1991. Ágreiningurinn snúist um hvort lög nr. 21/1991, sem gilda umskipti varnaraðila sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991, standi til þess aðsóknaraðili geti lýst skilyrtri kröfu í bú varnaraðila. Varnaraðili hefur byggtá því að skilyrtar kröfur, þar sem lausnarskilyrðið sé ekki komið fram, eigisér ekki stoð í lögum nr. 21/1991 og verði ekki lýst við skiptameðferð búsvarnaraðila sem sé skuldafrágöngubú. Óskiljanlegt sé hvernig skilyrt ogógjaldfallin krafa sóknaraðila geti fallið undir 156. gr. laga nr. 21/1991. Þástofnist krafan ekki nema farið sé að lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn.Sóknaraðili hafnar þessuog vísar til þess að ákvæði laga nr. 21/1991 heimili skýrlega að skilyrtrikröfu sé lýst og þar sé kveðið á um hvernig beri að fara með slíkar kröfur viðskipti. Krafa sóknaraðila sé tryggingarréttindi sem varin eru afeignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og geti ekki fallið brott við það eitt aðerfingi gangist ekki við skuldum hins látna og búið lúti ákvæðum laga nr. 21/1991,sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991. Kröfunni sé lýst svo hún verðiviðurkennd sem skilyrt krafa. Þess sé þó ekki krafist að búið greiði kröfunaþegar í stað enda sé ábyrgðin óvirk og háð greiðslufalli skuldara. Þá geti efnilaga um ábyrgðarmenn ekki haft þýðingu við úrlausn þessa máls. Af gögnum málsins erljóst að er krafa sóknaraðila var komin fram nægðu eignir búsins ekki fyrirlýstum kröfum og fór skiptastjóri því réttilega með skiptin undir ákvæði laganr. 21/1991, sbr. 3. mgr. laga nr. 20/1991 og virðist enginn ágreiningur meðaðilum um þá ákvörðun. Lýtur ágreiningurinn á hinn bóginn að því hvernig faraberi með kröfu sóknaraðila við þessar aðstæður og í ljósi þeirrar staðreyndarað um skuldafrágöngubú er að ræða.Krafa sóknaraðila er,eins og áður er fram komið, til komin vegna sjálfskuldarábyrgða sem A heitinngekkst í gagnvart sóknaraðila vegna námslána dóttur sinnar, B.Sjálfskuldarábyrgð er ábyrgð sem gerir ábyrgðarmanni skylt að greiða skuld semábyrgð er fyrir strax og í ljós kemur að aðalskuldari hefur ekki staðið viðskyldu sína. Í raun ábyrgist ábyrgðarmaður greiðslu skuldar sem hún væri hanseigin. Krafan er þó háð því skilyrði að vanskil aðalskuldara séu fyrir hendi oggreiðsluskylda ábyrgðarmanns verður ekki virk fyrr en við vanskil þessfyrrnefnda. Þá er ljóst og óumdeilt að krafa sóknaraðila er tryggingarréttindií formi persónulegrar skuldbindingar ábyrgðarmanns og því um að ræðaeignarréttindi sem varin eru af 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar eins ogstaðfest hefur verið í dómum Hæstaréttar sem fallið hafa á þessu sviði. Ljóst er af ákvæðum 156.og 157. gr. laga nr. 21/1991 að ráðgert er í lögunum að skilyrtar kröfur séusamþykktar við skipti, eins og sóknaraðili hefur bent á, enda þótt skilyrðið séekki komið fram. Þá er ljóst að heimilt er að ljúka skiptum þótt sumar kröfur áhendur búinu séu umdeildar eða skilyrtar en þá er mælt fyrir um í áðurnefndumákvæðum að taka skuli frá fé til greiðslu þeirra við úthlutun úr búinu. Gildirþá einu þótt ekki liggi fyrir hvenær það verði og marka lögin engan tímaramma íþeim efnum. Þá er samkvæmt 101. gr. laganna heimilt að skuldajafna skilyrtrikröfu við kröfu þrotabús þegar skilyrðið er uppfyllt.Í máli þessu háttar svotil að skilyrðið um vanskil aðalskuldara er ókomið og greiðsluskyldaábyrgðarmanns því ekki til orðin. Verður því ekki séð hvernig lög nr. 32/2009um ábyrgðarmenn geti komið til álita á þessu stigi þar sem ábyrgðarskyldan erekki fallin á ábyrgðarmanninn. Eðli málsins samkvæmt hefur því krafa ekkistofnast á hendur ábyrgðarmanni þar sem greiðslufall hefur ekki orðið af hálfuskuldara og skylda ábyrgðarmannsins því ekki orðin virk í þeim skilningi aðunnt sé að ganga að honum til greiðslu skuldarinnar. Þrátt fyrir eðli þeirraréttinda sem um ræðir telur dómurinn, með vísan til framangreinds, ekki unnt aðlíta svo á að krafa sóknaraðila sé skilyrt krafa í skilningi ákvæða laga nr.21/1991 þegar af þeirri ástæðu að krafan hefur ekki stofnast á hendurábyrgðarmanni. Er ekki unnt að fallast á að sóknaraðila sé þannig fært aðkrefjast þess, á grundvelli 156. eða 157. gr. laga nr. 21/1991, að tekin sé fráfjárhæð honum til handa við skiptin komi einhvern tímann til þess að vanskilverði af hálfu lántakandans. Þá liggur fyrir að dánarbúið er skuldafrágöngubú,sbr. 53. gr. laga nr. 20/1991, og kemur því ekki til neinna álita að erfingihafi ábyrgst skuldir búsins. Breytir engu þar um þótt eini erfingi búsins séaðalskuldari umrædds námsláns. Jafnframt verður að líta til þess að samkvæmtákvæði í upphaflegu skuldabréfi, sem A gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir, getursóknaraðili við lát ábyrgðarmanns óskað eftir því að skuldari finni nýjanábyrgðarmann eða sóknaraðili getur að öðrum kosti gjaldfellt skuldina gagnvartaðalskuldara. Með vísan til alls framangreinds verður kröfu sóknaraðila þvíhafnað.Meðhliðsjón af úrslitum málsins ber sóknaraðila að greiða varnaraðila málskostnaðsem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðþennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 23. júní 2017.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kröfusóknaraðila, Lánasjóðs íslenskra námsmanna, er hafnað.Sóknaraðiligreiði varnaraðila, dánarbúi A, 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 78/2008
|
Skaðabætur Handtaka Farbann Framsal sakamanns Gjafsókn
|
D krafði íslenska ríkið um skaðabætur sökum tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir í kjölfar handtöku hans við komuna til landsins í mars 2005. Hafði D verið handtekinn er hann kom með ferjunni Norrænu til Seyðisfjarðar þar sem nafn hans hafði komið fram í Schengen-upplýsingakerfinu yfir eftirlýsta menn, en D var gefið að sök fíkniefnalagabrot í félagi við aðra menn í Þýskalandi og var hann eftirlýstur af þarlendum yfirvöldum. Í kjölfar handtökunnar var D úrskurðaður í farbann og síðar framseldur þýskum yfirvöldum þar sem hann sat í gæsluvarðhaldi þar til sýknudómur var kveðinn upp í máli hans. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með vísan til forsendna í dómi Hæstaréttar kom fram, að krafa D um bætur yrði ekki reist á 175., 176. og 177. gr. laga um meðferð opinberra mála þar sem öll lögmæt skilyrði hefðu verið fyrir hendi til að D sætti umræddum þvingunaraðgerðum og að nægilegt tilefni hefði verið til að beita þeim. Þá var talið að meðferð málsins hefði ekki tekið of langan tíma innan stjórnsýslunnar eða að þvingunaraðgerðir sem hann sætti á farbannstímanum, er D var gert að mæta tvisvar á dag á lögreglustöðina, hefðu brotið gegn meðalhófsreglunni við meðferð málsins. Þá var jafnframt hafnað kröfu D um greiðslu miskabóta úr hendi íslenska ríkisins þar sem ekki var talið að í umræddum aðgerðum hefði falist ólögmæt meingerð gegn frelsi eða friði D. Var íslenska ríkið því sýknað af kröfum D.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. febrúar 2008 og krefst þess að stefndi greiði sér 1.943.200 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars 2005 til 14. janúar 2007, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður á báðum dómstigum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir, en í dómi verður ekki tekin afstaða til annarra þátta í þeim kostnaði en þóknunar lögmanns fyrir flutning málsins, sbr. 2. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 450.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. nóvember 2007. Mál þetta, sem dómtekið var 22. október sl. að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað með stefnu birtri 5. febrúar sl. af Dainus Mankauskas, Neries Krantine 25-8, 48405 Kaunas, Litháen, á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur, að fjárhæð 1.943.200 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 7. mars 2005 til 14. janúar 2007, en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er og krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laganna er höfuðstólsfærist á 12 mánaða fresti. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að mati dómsins ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá 7. mars 2005 til uppkvaðningar dómsins. Þá er og krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er höfuðstólsfærist á 12 mánaða fresti. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 26. október sl. sem barst dóminum 6. nóvember sl. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Í greinargerð stefnda var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en í þinghaldi 7. júní sl., er stefnandi hafði lagt fram breytta kröfugerð, var fallið frá frávísunarkröfunni. Af hálfu stefnda var þó bent á að hugsanlega væru gallar á málatilbúnaði stefnanda er leitt gætu til frávísunar málsins án kröfu. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni Málsatvik eru þau að stefnandi var handtekinn við komu til Seyðisfjarðar með ferjunni Norrænu 8. mars 2005. Ástæðan fyrir því var sú að nafn hans á farþegaskrá kom fram í Schengen-upplýsingakerfinu daginn áður á ská yfir eftirlýsta menn þegar skrárnar voru samkeyrðar. Stefnandi hafði verið skráður í kerfið 16. nóvember 2003 af þýskum yfirvöldum samkvæmt 95. gr. Schengensamningsins. Sýslumaðurinn á Seyðisfirði krafðist þess fyrir Héraðsdómi Austurlands að stefnanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi í þrjár vikur samkvæmt b lið 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála. Í úrskurði dómsins 9. mars 2005 kemur fram að kærði væri eftirlýstur af þýskum yfirvöldum vegna meints brots á þýskum fíkniefnalögum og að þýsk yfirvöld myndu krefjast framsals hans. Með úrskurðinum var fallist á að nokkur hætta kynni að vera á að stefnandi, sem væri litháískur ríkisborgari og búsettur þar í landi, myndi reyna að koma sér undan áður en meðferð á framsalsbeiðni þýskra yfirvalda væri lokið. Mat dómsins væri að farbann samkvæmt 110. gr. laga nr. 91/1991 væri nægilegt til að tryggja nærveru kærða. Stefnanda var með úrskurðinum bönnuð brottför af landinu þar til úr því yrði skorið hvort framsal færi fram, en þó eigi lengur en til 30. mars sama ár. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi 14. mars s.á. Dómsmálaráðuneytinu barst beiðni dómsmálaráðuneytisins í Baden-Württemberg í Þýskalandi um framsal á stefnanda 29. mars s.á. Lögð var fram beiðni í Héraðsdómi Reykjavíkur 30. mars s.á. um að stefnanda yrði gert að sæta áfram farbanni en stefnandi hafði dvalið í Reykjavík frá því úrskurður Héraðsdóms Austurlands lá fyrir. Fallist var á beiðnina með úrskurði dómsins sama dag þar sem nauðsynlegt þótti að stefnandi sætti áfram farbanni til 20. apríl s.á. til að tryggja að hann hyrfi ekki úr landi áður en meðferð málsins lyki. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi 1. apríl s.á. Enn var sett fram krafa fyrir dóminum 20. apríl s.á. um að stefnanda yrði gert að sæta áframhaldandi farbanni þar til máli hans væri lokið, þó eigi lengur en til 18. maí s.á. Fallist var á kröfuna sama dag og var úrskurðurinn staðfestur með dómi Hæstaréttar 25. apríl s.á. Dómsmálaráðuneytið féllst á framangreinda framsalskröfu með ákvörðun 27. apríl s.á. Er stefnanda var kynnt það hjá lögreglunni í Reykjavík krafðist hann dómsúrskurðar um lögmæti ákvörðunarinnar. Mér úrskurði dómsins 9. maí s.á. var ákvörðun ráðuneytisins staðfest. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar en rétturinn staðfesti hann með dómi 11. sama mánaðar. Stefnandi var framseldur til Þýskalands viku síðar. Krafa stefnanda í málinu er byggð á því að stefnda beri að greiða honum bætur samkvæmt 175. og 176. gr. laga um meðferð opinberra mála. Lögmæt skilyrði hafi brostið til aðgerða sem stefnandi var beittur og ekki hafi verið nægilegt tilefni til þeirra. Verði ekki á það fallist að stefnandi eigi bótakröfu á hendur stefnda á grundvelli hlutlægra bótareglna er á því byggt af hálfu stefnanda að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli almennu sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð og að stefnandi eigi rétt á miskabótum úr höndum stefnda samkvæmt b lið 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnanda hafi verið gert að dvelja hér á landi í tíu vikur og hafi meðferð málsins tekið allt of langan tíma. Ólögmætt hafi verið að gera stefnanda að mæta á lögreglustöð tvisvar á dag í allan þennan tíma. Af hálfu stefnda er því mótmælt að bótaskylda geti verið fyrir hendi. Allar aðgerðir íslenskra yfirvalda og dómstóla hafi verið lögmætar og því engin skilyrði fyrir bótaskyldu stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir másatvikum þannig að hann hafi ferðast með unnustu sinni í mars 2005 frá heimlandi sínu, Litháen, til Íslands í þeim tilgangi að heimsækja kunningja sinn ásamt því að kynnast landi og þjóð. Hann hafi ekið frá Litháen til Danmerkur í gegnum Þýskaland og þaðan farið með ferjunni Norrænu til Íslands. Við komuna til Seyðisfjarðar hafi stefnandi verið handtekinn vegna þess að nafn hans hefði komið fyrir í Schengen-upplýsingakerfinu á skrá yfir eftirlýsta menn. Stefnanda hafi verið gefið að sök að hafa 9. febrúar 2003, í félagi við aðra menn, flutt amfetamín frá Litháen til Þýskalands. Lögreglustjórinn á Seyðisfirði hafi krafist gæsluvarðhalds yfir stefnanda 9. mars 2005 fyrir héraðsdómi Austurlands, en á þá kröfu hafi dómurinn ekki fallist og úrskurðað stefnanda sama dag í farbann til 30. mars s.á. Farbann stefnanda hafi verið framlengt í tvígang, síðast með dómi Hæstaréttar í máli nr. 167/2005, til 18. maí 2005. Stefnanda hafi verið kynnt sú ákvörðun dómsmálaráðuneytisins 28. apríl s.á. að fallast á framsalsbeiðni þýskra yfirvalda, sem hefði borist ráðuneytinu 29. mars s.á. Stefnandi hafi skotið ákvörðuninni til héraðsdóms sem hafi staðfest hana. Stefnandi hafi kært úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar, sem hafi staðfest úrskurðinn 11. maí s.á. með vísan til forsendna hans. Viku síðar hafi stefnandi verið fluttur nauðugur til Þýskalands þar sem hann hafi verið seldur í hendur þarlendra lögregluyfirvalda. Stefnandi hafi setið í gæsluvarðhaldi í Þýskalandi frá 19. maí 2005 til 24. febrúar 2006 þegar sýknudómur hafi verið kveðinn upp í Landsrétti Baaden-Baaden og allur sakarkostnaður felldur á ríkið. Að liðnum áfrýjunarfresti, 24. ágúst 2006, hafi lögmanni stefnanda í Þýskalandi verið tilkynnt um fjárhæð bóta stefnanda til handa. Í kjölfarið hafi stefnandi haft samband við lögmann sinn á Íslandi og farið þess á leit að bótaréttar hans yrði leitað vegna þeirra þvingunaraðgerða sem hann hafi sætt á Íslandi 7. mars til 18. maí 2005 í 72 daga. Lögmaður stefnanda hafi skrifað ríkislögmanni bréf 14. desember 2006 og farið fram á viðræður um bætur stefnanda til handa. Ríkislögmaður hafi hafnað bótaskyldu fyrir hönd stefnda með bréfi 28. desember s.á. og því hafi málið verið höfðað. Stefnandi byggi aðalkröfu sína aðallega á því, að stefndi beri hlutlæga bótaábyrgð á tjóni stefnanda, sbr. XXI. kafla laga um meðferð opinberra mála, einkum 175., 176, og 177. gr. laganna. Stefndi byggi á því að bótakrafa stefnanda sé fyrnd með vísan í 181. gr. sömu laga. Samkvæmt lögskýringu stefnda hefði stefnandi þurft að krefjast bóta fyrir 11. nóvember 2005, en þá hafi stefnandi setið í gæsluvarðhaldi í Þýskalandi og ekki átt hægt um vik. Eðlilegri túlkun væri að miða upphafsdag fyrningar við það tímamark þegar stefnanda hafi verið tilkynnt ákvörðun um greiðslu bóta, en það hafi fyrst gerst með bréfi þýskra dómsmálayfirvalda til hins þýska lögmanns stefnanda 24. ágúst 2006. Slík túlkun myndi miklu fremur en túlkun stefnda vera í samræmi við ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994, en þar segi að hver sá sem tekinn hafi verið höndum eða settur í gæslu gagnstætt ákvæðum þessarar greinar skuli eiga bótarétt sem unnt sé að koma fram. Lykilatriði tilvitnaðs ákvæðis sé að unnt sé að koma bótarétti fram, en lögskýring stefnda gangi í þveröfuga átt. Lögskýringarreglur heimili ekki slíka skýringu. Verði komist að því að bótakrafan teljist fyrnd byggi stefnandi á því að stefndi beri hlutlæga bótaábyrð á tjóni hans með vísan í ólögfesta hlutlæga bótareglu. Fari svo að kröfum stefnanda um bætur á grundvelli hlutlægrar bótareglu verði hafnað sé á því byggt að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli almennu sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Á meðan stefnandi hafi sætt farbanni á grundvelli dómsúrskurðar hafi hann verið beittur ýmsum þvingunarráðstöfunum sem ekki eigi sér lagastoð. Stefnanda hafi verið gert að halda sig innan marka lögreglustjórans í Reykjavík og mæta á lögreglustöðinni við Hverfisgötu tvisvar á sólarhring klukkan 10.00 og 21.00. Honum hafi verið tjáð, að ef hann færi ekki að þessum fyrirmælum yrði hann handtekinn og vistaður í fangelsi. Dómsorð í farbannsúrskurðunum hafi verið á þá leið, að honum væri bönnuð för frá landinu í ákveðinn tíma, annað ekki. Í 110. gr. laga nr. 19/1991 sé heimild fyrir dómara að leggja fyrir menn að halda sig á ákveðnu svæði, en þess hafi ekki verið krafist af hálfu lögreglu. Þess í stað hafi fyrrgreindar þvinganir verið lagðar á stefnanda án lagaheimildar. Öllum beiðnum stefnanda um tilslakanir hafi verið hafnað á þeim grundvelli að meint flóttahætta væri talin raunhæf, þrátt fyrir að í dómi Hæstaréttar frá 14. mars 2005 hafi komið fram að ekki lægju fyrir neinar upplýsingar um að stefnandi hafi reynt að koma sér undan rannsókn á því broti sem hann var grunaður um. Í bréfi frá embætti Ríkislögreglustjóra til lögreglustjórans á Seyðisfirði 9. mars s.á. séu fyrrgreindar þvingunaraðgerðir lögreglu studdar með vísan í 5. og 7. gr. laga nr. 136/1998, 33. gr. laga nr. 96/2002 og 15. gr. laga nr. 90/1996 auk áratuga venju. Lagatilvísanir þessar séu haldlausar til rökstuðnings á því að beita saklausan mann þvingunarráðstöfunum, enda feli slíkar ráðstafanir í sér brot á grundvallarmannréttindum og verði ekki beitt svo lögmætt sé nema á grundvelli skýrrar lagaheimildar eða dóms. Ekki verði annað ráðið af gögnum málsins en lögregla hafi frá upphafi rannsóknar á máli stefnanda gengið út frá því sem vísu, að hann væri sekur um þá háttsemi sem honum hafi verið gefin að sök og verði að líta á þvingunarráðstafanir sem hann hafi verið látinn sæta í því ljósi. Þessi afstaða lögreglu komi berlega í ljós í samskiptum hennar við lögregluyfirvöld í Þýskalandi. Hafi lögregla þannig farið á svig við þá grunnreglu íslensks réttar, sem lögfest sé í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, að maður skuli teljast saklaus uns sekt hans hafi verið sönnuð. Þessi ályktun lögreglu hafi verið sérlega haldlítil þegar litið sé til þess að upplýsingar hafi verið fyrir hendi frá Interpol, þess efnis að stefnandi væri með hreint sakavottorð og ekki eftirlýstur í Litháen. Málsmeðferðin öll hafi dregist mjög úr hófi fram. Það hafi legið fyrir frá upphafi samkvæmt skráningu í SIRENE kerfið, að þýsk yfirvöld myndu óska eftir framsali stefnanda og í ljósi þeirrar vitneskju hafi lögreglustjórinn á Seyðisfirði farið fram á að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi í 22 daga, frá 8. mars til 30. sama mánaðar. Dómari hafi ekki fallist á gæsluvarðhaldskröfuna en úrskurðað stefnanda í farbann til 30. mars. Lögreglan hafi tilkynnt þýskum yfirvöldum þessa niðurstöðu dómstóla þegar í stað. Engu að síður hafi framsalsbeiðnin ekki borist fyrr en 29. mars, eða þremur vikum eftir að þýskum yfirvöldum hafi verið kunnugt um handtöku og farbann stefnda. Frumrit beiðninnar hafi ekki borist fyrr en nokkru síðar. Þessi dráttur hafi verið á ábyrgð þýskra yfirvalda, en íslensk lögregluyfirvöld hafi lagt blessun sína yfir seinaganginn með því að krefjast áframhaldandi farbanns yfir stefnanda og beri þannig ábyrgð á tjóni stefnanda vegna tafa á afgreiðslu málsins. Þá byggi stefnandi á því að yfirvöld á Íslandi hafi farið offari við meðferð á máli hans hér á landi. Hafi yfirvöld virt að vettugi meðalhófsreglu, sem m.a. sé lögfest í 12. gr. laga nr. 37/1993. Í málinu hafi legið fyrir að stefnandi hafi verið með hreint sakavottorð í heimalandi sínu og ekki eftirlýstur þar í landi. Skjóti það nokkuð skökku við þar sem brot það sem honum var gefið að sök hafi verið framið í Litháen alveg eins og Þýskalandi. Telja verði að bæði hefði verið sanngjarnt og eðlilegt að gera þá kröfu til þýskra yfirvalda að láta litháískum lögregluyfirvöldum í té upplýsingar þær sem þau byggðu framsalskröfuna á og láta þarlendum yfirvöldum eftir rannsókn á meintri hlutdeild stefnanda. Þessari kröfu hefðu íslensk stjórnvöld átt að koma á framfæri áður en ákvörðun var tekin um þvingað framsal. Þannig sé ljóst að þvingunarráðstafanir þær sem lögregla beitti í máli stefnanda meðan hann sætti farbanni hafi verið með öllu ólögmætar og óafsakanlegar. Óútskýrðar tafir hafi verið á rekstri málsins og meðalhófsreglu ekki verið fylgt og verði stefndi því á grundvelli húsbóndaábyrgðar að bera skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Varðandi miskabótakröfu byggi stefnandi aðal- og varakröfu sína sérstaklega á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Bótakrafan sundurliðist svo: Ekki liggi fyrir í málinu skýr gögn um fjártjón stefnanda sem hann hafi orðið fyrir meðan hann dvaldist nauðugur hér á landi. Fyrir liggi þó að stefnandi kom hingað til lands til viku dvalar og hafi hann gert ráðstafanir í samræmi við það. Heimsókn hans hafi dregist á langinn því hann hafi dvalist hér á landi samtals í rúmar 10 vikur. Eðlilegt sé að miða skaðabætur vegna fjártjóns við fjárhæð dagpeninga eins og þeir hafi verið ákveðnir af Ríkisskattstjóra. Á tímabilinu janúar til maí 2005 hafi dagpeningar innanlands fyrir gistingu og fæði verið 13.100 krónur og stefnandi hafi dvalið hér á landi samtals í 72 daga. Þannig reiknist fjártjón hans 13.100 krónur x 72 = 943.200 krónur. Um fjárhæð miskabóta sé vísað í dómaframkvæmd í sambærilegum málum. Stefnandi vísi enn fremur máli sínu til stuðnings til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, laga um framsal sakamanna o.fl. nr. 13/1984, skaðabótalaga nr. 50/1993, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994 og laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Um varnarþing vísist til 3. mgr. 33. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. sömu laga og kröfu sína um vexti, vaxtavexti og dráttarvexti styðji stefnandi við ákvæði III. og IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að við venjubundna samkeyrslu áhafna- og farþegalista með Norrænu 7. mars 2005 við Schengen-upplýsingakerfið hafi nafn stefnanda komið upp á skrá yfir eftirlýsta menn á Schengensvæðinu. Svokölluð Sirene skrifstofa hjá ríkislögreglustjóra annist samkeyrslu listanna í Schengen upplýsingakerfinu samkvæmt lögum um Schengen-upplýsingakerfið á Íslandi nr. 16/2000 og reglugerð um útlendinga nr. 53/2003. Við nánari skoðun í Schengen-upplýsingarkerfinu hafi komið í ljós að stefnandi hafi verið skráður í kerfið samkvæmt 95. gr. Schengensamningsins af þýskum yfirvöldum. Samhliða Schengen-upplýsingakerfinu hafi einnig verið keyrt Sirene-kerfið þar sem fram fari öll samskipti vegna Schengen-skráninga eftir fyrir fram uppsettum formum þar sem hvert svæði krefjist ákveðinna upplýsinga. Mál stefnanda hafi verið skráð í Schengen-upplýsingakerfið af Þjóðverjum 16. nóvember 2003 og svokallað A-form sent til hinna aðildarlandanna. Það form hafi verið móttekið af Sirene skrifstofunni á Íslandi, málið yfirfarið og samþykkt að ef maðurinn fyndist á Íslandi yrði hann handtekinn og hann framseldur til Þýskalands að því tilskildu að skilyrði framsals væru fyrir hendi. Stefnandi hafi fundist í samkeyrslu áhafnar- og farþegalista skipsins 8. mars 2005 en það hafi lagst við höfn á Seyðisfirði klukkan 9.00 þann dag. Við almenna tollskoðun hafi stefnandi verið tekinn til skoðunar ásamt samferðakonu sinni. Síðar um daginn eða klukkan 13.50 hafi hann verið handtekinn. Samkvæmt nánari gögnum, sem skráningin hafi grundvallast á, hafi komið fram að stefnandi væri eftirlýstur af Staatsanwaltschaft Baden-Baden á grundvelli ákvörðunar Amtsgericht Baden-Baden frá 16. apríl 2003, fyrir ætluð brot á þýskum fíkniefnalögum. Samsvarandi ákvæði íslenskra laga séu 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75/1982, sbr. lög nr. 13/1985, og 2. gr., sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001. Hámarksrefsing á Íslandi samkvæmt lögum nr. 65/1974, 5. gr., sé 6 ára fangelsi. Hámarksrefsing samkvæmt þýskum lögum fyrir brot það sem stefnanda sé gefið að sök sé hins vegar 15 ára fangelsi. Skráningin frá 16. nóvember 2003 í Schengen-upplýsingakerfið samkvæmt 95. gr. Schengen samningsins jafngildi beiðni um handtöku og gæslu í skilningi 16. gr. Evrópusamnings um framsal sakamanna frá 13. september 1957, sbr. 64. gr. Schengen-samningsins. Stefnandi hafi verið yfirheyrður og neitað þeirri háttsemi sem hann var sakaður um. Á grundvelli laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, sbr. 15. gr. laganna, og framangreindra heimilda hafi verið gerð krafa um að stefnandi sætti gæsluvarðhaldi, sbr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með dómi Héraðsdóms Austurlands 9. mars 2005 hafi kröfu um gæsluvarðahald verið hafnað en stefnanda hafi verið bönnuð brottför af landinu þar til úr því yrði skorið hvort framsal skyldi fram fara, en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 30. apríl s.á. Málinu hafi verið skotið til Hæstaréttar, sem staðfest hafi úrskurð héraðsdóms 14. mars s.á. Þar sem framsalsmálið hafi ekki verið til lykta leitt á þessum tíma hafi verið krafist framlengingar farbannsins, sbr. 19. gr. laga nr. 13/1984. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hafi verið fallist á að farbannið yrði framlengt til 20. apríl s.á. Í forsendum úrskurðarins hafi verið fallist á mat ríkislögreglustjóra um að farbannið væri nauðsynlegt til að tryggja að stefnandi hyrfi ekki af landi brott áður en meðferð málsins lyki og vísað til 110. gr., sbr. b lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 13/1984. Úrskurðurinn hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar 1. apríl s.á. Meðan framsalsmálið hafi enn ekki verið til lykta leitt hafi Héraðsdómur Reykjavíkur staðfest að farbann skyldi framlengt, en þó ekki lengur en til 18. maí 2005. Þann úrskurð hafi Hæstiréttur staðfest með dómi 25. apríl s.á. Þýsk yfirvöld hafi krafist þess að stefnandi yrði framseldur vegna stórfelldra fíkniefnabrota þar í landi. Honum hafi verið gefið að sök að hafa flutt í febrúar 2003 í félagi við aðra um það bil 4 kg af amfetamíni í bifreið sem hann hafi ekið frá Litháen til Muggensturm í Þýskalandi. Með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 27. apríl 2005 hafi verið fallist á framsalsbeiðnina. Hún hafi verið borin undir Héraðsdóm Reykjavíkur sem hafi staðfest þá niðurstöðu með úrskurði 9. maí s.á. Sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar 11. maí s.á. Sýknukrafa stefnda sé studd þeim rökum að allar ráðstafanir starfsmanna stefnda hafi verið réttmætar og í samræmi við lög. Málsástæður stefnanda séu óskýrar og órökstuddar. Þannig virtist ekki ágreiningur um lögmæti handtöku eða farbannsins í sjálfu sér og af stefnu verði heldur ekki ráðið að stefnandi telji framsalið hafa brostið lagastoð. Farbann það sem stefnandi sætti hafi verið úrskurðað á grundvelli dóma héraðsdóms og Hæstaréttar. Svo hafi einnig verið um framsalið, en úrskurður ráðuneytisins frá apríl 2005 hafi verið staðfestur með dómi héraðsdóms og síðar dómi Hæstaréttar. Þar sem vafi sé nokkur um það hvernig skilja beri málsástæður stefnanda sé því haldið fram að hvort tveggja farbannið og framsalið hafi verið í samræmi við lög sem og handtakan og að réttmætar ástæður hafi legið til þeirra ráðstafana. Stefndi byggi á því að kröfur stefnanda séu fyrndar samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991. Stefnandi hefði þurft að höfða mál til að rjúfa fyrningu innan sex mánaða frá dómi Hæstaréttar 11. maí 2005. Það hafi hann ekki gert heldur höfðað málið 5. febrúar 2007. Þótt miðað væri við síðara tímamark, jafnvel dóm Landgericht Baden-Baden frá 4. mars 2006, séu kröfur að sama skapi fyrndar. Því sé hafnað að miða beri upphaf fyrningartíma við 24. ágúst 2006 eins og haldið sé fram í stefnu. Stefndi byggi á því að skilyrði bótaréttar vegna þvingunarráðstafana séu tæmandi taldar í XX. kafla laga nr. 19/1991 og geti stefnandi því ekki átt rétt til bóta nema að uppfylltum þeim skilyrðum sem í ákvæðum kaflans greini, þ.á m. að krafa sé ófyrnd. Stefndi mótmæli því að tilvitnuð ákvæði stjórnarskrár eða mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, leiði til þess að kröfur stefnda teljist ófyrndar. Stefndi mótmæli því að grundvöllur sé fyrir hlutlægri ábyrgð samkvæmt ákvæðum XXI. kafla nr. 19/1991. Skilyrði þeirra laga um bótaskyldu séu ekki uppfyllt. Stefnandi hafi ekki rökstutt með vísan til hvaða atvika unnt væri að játa bótaskyldu á grundvelli ákvæða kaflans. Beri því að sýkna af kröfum stefnanda. Verði kröfum stefnanda að þessu leyti ekki þegar hafnað sem órökstuddum, byggi stefndi einnig á því að lögmæt skilyrði hafi verið fyrir farbanni og öðrum ráðstöfunum yfirvalda, þ.á m. lögreglu. Fullt tilefni hafi verið til að beita stefnanda þeim úrræðum og þau ekki framkvæmd á nokkurn móðgandi eða særandi hátt. Skilyrði 175. gr. nefndra laga hafi þannig ekki verið uppfyllt. Stefnandi hafi sætt farbanni á grundvelli dóma þar sem metin hafi verið skilyrði þess. Engar ástæður hafi komið fram sem geti hnekkt því mati Hæstaréttar sem farbannið byggðist á. Stefnandi hafi ekki dregið í efa lögmæti þess eða framsalsins. Þá byggi stefndi á því að skilyrði 176. gr. laganna séu ekki uppfyllt enda hafi verið fyrir hendi rökstuddur grunur um afbrot sem réttlættu farbann og aðrar aðgerðir íslenskra löggæsluyfirvalda. Með vísan til nýlegra dómafordæma verði því að leggja til grundvallar að stefnandi hafi stuðlað að aðgerðunum. Stefndi hafni því að bótaréttur geti hafa stofnast á grundvelli ólögfestrar hlutlægrar bótareglu en engar bótareglur þess efnis gildi að íslenskum rétti. Stefnandi byggi einnig á almennu sakarreglunni og reglunni um húsbónda-ábyrgð kröfum sínum til stuðnings. Stefndi mótmæli kröfum stefnanda byggðum á þessum reglum. Engri ólögmætri eða saknæmri háttsemi hafi verið til að dreifa sem leitt hafi til tjóns. Stefnandi hafi ekki dregið í efa að lögmæt skilyrði væru fyrir handtöku og farbanni því sem hann sætti. Hafi þær aðgerðir átt sér ótvíræða lagastoð í fyrrgreindum ákvæðum laga nr. 16/ 2000 og nr. 13/1984, einkum 15. og 19. gr., sbr. og ákvæði laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er varði þvingunarúrræði vegna rannsóknar máls, sbr. XII. kafla og 110. gr. Hins vegar virtist stefnandi byggja á öðrum atriðum við framkvæmd farbannsins og að mál hans hafi dregist. Óútskýrt sé í stefnu hvernig þau atvik hafi leitt til miska stefnanda þegar handtaka og farbann hafi á annað borð verið óumdeilanlega réttmæt og lögleg úrræði umræddan tíma frá 7. mars til 18. maí 2005. Stefnanda hafi verið gert að halda sig í umdæmi lögreglustjórans í Reykjavík og mæta þar tvisvar á sólarhring. Umrædd ráðstöfun hafi eðli málsins samkvæmt verið nauðsynleg og réttmæt til að tryggja framkvæmd farbannsins. Stefnandi hafi ekki óskað eftir því að fá að vera annars staðar á landinu, en líkur megi telja fyrir því að ekkert sérstakt hefði verið því til fyrirstöðu ef farið hefði verið fram á það og að hann tilkynnti sig þá hjá lögreglu í viðkomandi umdæmi. Stefnandi hafi farið fram á að gera grein fyrir sér þrisvar í viku í stað tvisvar á sólarhring, en þeirri beiðni hafi verið hafnað. Stefndi mótmæli því að sá munur væri á þessu tvennu gagnvart stefnanda sem leitt hefði hjá ætluðu miskatjóni. Til að halda uppi allsherjarreglu og tryggja framkvæmd farbannsins hafi verið réttmætt að byggja á því að hætta myndi vera á flótta stefnanda. Af hálfu ríkislögreglustjóra hafi verið réttilega vísað til sjónarmiða í ákvæðum laga um vegabréf nr. 136/1998 við þær aðstæður sem skapast höfðu þegar honum hafi ranglega verið afhent vegabréf sitt meðan á farbanni stóð og sjónarmiða í 33. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Stefndi vísi einnig til 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og áratugavenju við framkvæmd farbanns. Lögregluyfirvöldum hafi þannig verið rétt að ganga út frá því að hætta á flótta gæti verið raunhæf. Forsendur Hæstaréttar í dómi frá 14. mars 2005 breyti ekki hér sérstaklega enda skírskoti þær aðeins til þess tímamarks sem þá hafi verið til úrlausnar og að ekki væru efni til að úrskurða stefnanda í gæsluvarðhald. Mótmæla verði því að stefnanda hafi verið tjáð að hann ætti von á fangelsisvist, enda ekkert í gögnum sem styðji þessa fullyrðingu. Stefndi mótmæli því að lögregluyfirvöld hafi frá upphafi rannsóknar gengið út frá því sem vísu að stefnandi væri sekur um þá háttsemi sem honum hafði verið gefin að sök. Íslensk yfirvöld hafi staðið frammi fyrir því að stefnandi hafi verið eftirlýstur vegna háttsemi sem honum hafi verið gefin að sök gegn þýskri refsilöggjöf. Í ljósi laga og ákvæða þeirra alþjóðlegu samninga sem giltu hafi lögregluyfirvöld ekkert val átt heldur orðið að bregðast við með þeim hætti sem gert var og uppfylla þannig alþjóðlegar skuldbindingar meðal annars. Engu breyti hvers efnis litháískt sakavottorð hans hafi verið, enda hafi það verið þýsk yfirvöld sem hafi sakað hann um verknað gegn þýskum lögum. Stefndi mótmæli að brotið hafi verið gegn 70. gr. stjórnarskrár í máli stefnanda. Stefnandi byggi á því að málsmeðferð hafi dregist úr hófi og kenni þar þýskum yfirvöldum algerlega um. Málsmeðferð íslenskra yfirvalda hafi verið fyllilega í samræmi við málshraðareglu, en stefndi beri enga ábyrgð á aðgerðum eða aðgerðarleysi þýskra yfirvalda. Framsalsbeiðnin hafi borist þremur vikum eftir að íslensk lögregluyfirvöld hafi gert þeim þýsku grein fyrir stöðu mála þegar í stað. Í samræmi við 19. gr. laga nr. 13/1984 hafi beiðni borist innan 30 daga og því grundvöllur til að beita stefnanda viðeigandi þvingunarúrræðum innan þess tíma. Við þessi tímamörk hafi íslensk stjórnvöld verið bundin og hafi ekki farið á svig við þau. Þannig hafi íslensk yfirvöld ekki verið að leggja blessun yfir nokkurn seinagang heldur farið að íslenskum lögum við alla meðferð málsins. Stefndi mótmæli því alfarið að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Efni sakavottorðs í heimalandi hans breyti engu, enda hafi verið um að ræða framsalsbeiðni frá Þýskalandi vegna ætlaðra brota gegn þarlendum lögum og þar í landi. Engin lagaskylda hafi verið til að gera þýskum yfirvöldum að láta litháískum yfirvöldum í té upplýsingar um framsalskröfuna, enda verði ekki séð hverju það hefði breytt. Með dómi Hæstaréttar hafi verið staðfest að lögmælt skilyrði væru fyrir framsali. Stefnandi hafi stutt bótakröfu sína við b lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi mótmæli því að skilyrði séu til bóta á grundvelli þess ákvæðis. Athafnir íslenskra stjórnvalda eða dómstóla hafi á engan hátt verið særandi eða móðgandi og ekki ólögmæt meingerð gegn persónu eða æru stefnanda. Aðgerðir starfsmanna stefnda hafi einungis miðað að því að sinna lagaskyldum við þær aðstæður sem hafi skapast. Stefndi mótmæli fjárkröfum stefnanda hvort sem er miska eða bótum fyrir ætlað fjártjón með vísan til framangreinds. Engin rök standi til þess að telja ráðstafanir stefnda hafa haft í för með sér sérstakan miska, enda farbannið lögmætt. Þá mótmæli stefndi ætluðu fjártjóni stefnanda sem ósönnuðu. Engin gögn hafi verið lögð fram um fjártjón stefnanda og verði reglur um dagpeninga á grundvelli skattalöggjafarinnar ekki til að fylla það gap í málatilbúnaði stefnanda. Stefnandi hafi aðeins haldið því fram að dvöl hans hér á landi hafi orðið heldur lengri, eins og það sé orðað. Hann hafi hins vegar ekki fært rök fyrir því hve lengi dvöl hans hafi verið ráðgerð í upphafi. Þannig hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna uppihalds eða annars vegna lengri dvalar en hann ráðgerði. Fyrir liggi einnig í gögnum málsins að stefnandi hafi fengið að nokkru fæðispeninga. Engin útlagður sannaður kostnaður af hans hálfu liggi fyrir sem hann hefði ekki þurft að greiða allt að einu. Til stuðnings varakröfu um lækkun sé byggt á öllum framangreindum mótmælum, málsástæðum og lagarökum, en verði fallist á bótaskyldu beri að lækka bætur verulega. Byggt sé á því að kröfur stefnanda séu ekki í samræmi við dómafordæmi sem við mætti styðjast ef fallist yrði á bótaskyldu. Af hálfu stefnda sé kröfum um vexti og dráttarvexti mótmælt, einkum upphafstíma þeirra og kröfur stefnda um málskostnað styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstöður Af hálfu stefnda var bent á, eftir að fallið var frá frávísunarkröfu í greinargerð, að hugsanlega væru gallar á málatilbúnaði stefnanda er gætu leitt til frávísunar málsins án kröfu. Málatilbúnaði stefnanda er lýst hér að framan og þar kemur fram á hverju kröfur hans í málinu eru byggðar. Þykir málatilbúnaðurinn nægilega skýr til þess að hann teljist uppfylla skilyrði réttarfarslaga til að kröfur stefnanda í málinu fái efnislega meðferð. Kemur því ekki til þess að málinu verði vísað frá dómi án kröfu. Stefnandi byggir bótakröfur í málinu á reglum sem fram koma í 175., 176. og 177. gr. laga um meðferð opinberra mála. Í 176. gr. segir að dæma megi bætur vegna handtöku, leitar á manni eða í húsi, halds á munum, rannsóknar á heilsu manns, gæsluvarðhalds eða annarra aðgerða, sem hafa frelsisskerðingu í för með sér, aðrar en fangelsi, ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkra aðgerða eða ef ekki hefur verið eins og á stóð nægilegt tilefni til slíkra aðgerða eða þær hafa verið framkvæmdar á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Kröfu um slíkar bætur má meðal annars taka til greina samkvæmt 175. gr. laganna þegar sakborningur hefur verið sýknaður af háttsemi sem hann var borinn. Ákvæðin sem stefnandi vísar til í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu verða túlkuð í samræmi við þessar reglur en þau hafa verið skýrð þannig að þau veiti ekki ríkari bótarétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991 gera, sbr. Hæstaréttardómur í máli nr. 269/2000 frá 1. mars 2001. Stefnandi var handtekinn 8. mars 2005 og í framhaldi af því var honum gert að sæta farbanni þar til framsalskrafa yrði afgreidd, þó eigi lengur en til 18. maí sama ár, með úrskurðum héraðsdóms, sem staðfestir voru með dómum Hæstaréttar, eins og hér að framan er lýst. Einnig hefur því verið lýst að ákvörðun um framsal var staðfest með héraðsdómi og dómi Hæstaréttar. Af málatilbúnaði stefnanda verður ekki ráðið að hann telji að hann eigi rétt á bótum á þessum lagagrundvelli fyrir aðra frelsisskerðingu en handtöku, farbann og framsal sem honum var gert að sæta. Öll lögmæt skilyrði voru fyrir hendi til að stefnandi sætti þessum aðgerðum og nægilegt tilefni var til að beita þeim, eins og staðfest er með framangreindum úrskurðum og dómum. Ákvæði 176. gr. laga um meðferð opinberra mála eiga því ekki við um atvikin í máli stefnanda sem krafa hans er að þessu leyti reist á. Með vísan til þess verður krafa stefnanda um bætur úr höndum stefnda ekki reist á þessum lagagrundvelli. Þá verður ekki fallist á að stefndi beri hlutlæga bótaábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt ólögfestri hlutlægri bótareglu, eins og stefnandi heldur fram, enda hefur ekki komið fram hvernig slík regla ætti við hér. Stefnandi telur að verði ekki á framangreindar málsástæður hans fallist eigi hann rétt á bótum á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð vegna þvingunaraðgerða, sem hann var beittur er honum var gert að halda sig innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur og mæta tvisvar á dag á lögreglustöð, vegna þess að afgreiðsla málsins hafi tekið allt of langan tíma og vegna þess að meðalhófsreglunnar hafi ekki verið gætt. Þessar aðgerðir hafi verið ólögmætar og með þeim hafi verið brotið gegn frelsi og friðhelgi stefnanda og því eigi hann rétt á bótum fyrir fjártjón og miska. Kröfuna um miskabætur reisir stefnandi á b lið 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, en samkvæmt því ákvæði er heimilt að láta þann sem ábyrgð ber á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða þeim sem misgert er við miskabætur. Samkvæmt 19. gr. laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 13/1984 má beita mann, sem eftirlýstur er af yfirvöldum í erlendu ríki vegna þess að hann er grunaður um að hafa framið refsiverðan verknað, sem gæti orðið grundvöllur framsals samkvæmt lögunum, þvingunaraðgerðum laga um meðferð opinberra mála með sama hætti og væri hann sakaður um samsvarandi afbrot hér á landi. Þegar þvingunarráðstöfunum er beitt ber dómsmálaráðuneytinu að hlutast til um að erlenda ríkinu verði tilkynnt um þær og að þær verði felldar niður ef framsalsbeiðni berst ekki svo fljótt sem verða má. Ef framsalsbeiðnin hefur ekki borist innan 30 daga frá því að tilkynning var send skal fella þvingunarráðstafanir niður. Óumdeilt er að yfirvöldum í Þýskalandi var strax tilkynnt að stefnandi hefði verið handtekinn 8. mars 2005 og honum gert að sæta farbanni þar sem stefnandi var eftirlýstur af þeim, eins og fram hefur komið. Beiðni um framsal barst íslenskum yfirvöldum 29. mars sama ár, sem var innan frestsins sem lagaákvæðið kveður á um. Ákvörðun um framsal var tekin af hálfu dómsmálaráðuneytisins 27. apríl s.á. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að meðferð málsins hafi tekið of langan tíma. Af hálfu stefnda hefur því verið lýst að eðli málsins samkvæmt hafi lögreglan þurft að beita viðeigandi úrræðum til að framfylgja farbanninu og því hafi stefnanda verið gert að halda sig innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur og mæta tvisvar á dag á lögreglustöð á þeim tíma er hann sætti farbanni. Mat lögreglunnar var að þessar ráðstafanir hafi verið nauðsynlegar og engum þvingunaraðgerðum var beitt til að framfylgja þeim. Hér hefur ekki verið sýnt fram á að það mat hafi verið rangt eða að beitt hafi verið þyngri aðgerðum en ástæða var til. Verður ekki fallist á að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglunni við meðferð málsins eða að farið hafi verið á svig við fyrirmæli í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar eins og stefnandi heldur fram. Í málatilbúnaði stefnanda kemur ekki fram hvernig hann telur að þessi fyrirmæli lögreglunnar hafi leitt til fjárhagslegs tjóns fyrir hann. Bótaábyrgð er ekki fyrir hendi samkvæmt almennu skaðabótareglunni nema sýnt sé fram á fjárhagslegt tjón sem rakið verði til ólögmætra aðgerða. Með vísan til þess sem að framan greinir verður ekki fallist á að þessi skilyrði séu fyrir hendi. Geta umræddar ráðstafanir lögreglunnar því ekki varðað stefnda bótaskyldu samkvæmt almennu skaðabótareglunni og reglunni um húsbóndaábyrgð. Þá verður heldur ekki fallist á að í umræddum aðgerðum lögreglunnar hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi eða friði stefnanda, þrátt fyrir að þær hafi verið íþyngjandi fyrir hann. Samkvæmt framangreindu eru ekki fyrir hendi skilyrði til að dæma stefnda skaðabótaskyldan á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð eða til að dæma stefnanda miskabætur úr hendi stefnda samkvæmt b lið 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Með vísan til þessa ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 387.500 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Friðbjörns E. Garðarssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 350.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður vegna þýðingar er 37.500 krónur. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Dainus Mankauskas, í máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 387.500 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Friðbjörns E. Garðarssonar hdl., 350.000 krónur.
|
Mál nr. 584/2012
|
Kærumál Afhending gagna Skjal Sératkvæði
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum verjenda X og Y þess efnis að þeir fengju afrit af mynd- og hljóðdiskum með skýrslutökum yfir öllum ákærðu og vitnum. Niðurstaða héraðsdóms var staðfest, enda töldust diskarnir ekki til skjala í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Engu breytti þótt einn meðákærðu X og Y og verjandi hans hefðu fyrir mistök fengið diskana afhenta.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 3. september 2012 sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. ágúst 2012, þar sem hafnað var kröfum varnaraðila um afhendingu mynd- og hljóðdiska með skýrslutökum af ákærðu og vitnum í málinu. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að sóknaraðila verði gert skylt að afhenda þeim alla mynd- og hljóðdiska með skýrslutökum af sakborningum og vitnum í málinu. Þá gerir varnaraðilinn X kröfu um kærumálskostnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með dómum Hæstaréttar í málum nr. 495/2009, 496/2009 og 497/2009, sem kveðnir voru upp 21. september 2009, var komist að þeirri niðurstöðu að hljóð- eða mynddiskar, sem hafa að geyma skýrslu lögreglu af sakborningum og vitnum, teljist ekki til skjala í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Af þeim sökum var synjað um afhendingu þeirra á rannsóknarstigi máls. Þá leiðir af dómi Hæstaréttar 1. nóvember 2010 í máli nr. 614/2010, þar sem fjallað var um synjum lögreglu á afhendingu gagna samkvæmt 3. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008, að sama gildir um aðgang verjanda sakaðra manna að slíkum upptökum eftir að mál hefur verið höfðað. Samkvæmt fyrri málslið 18. gr. reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o.fl. eiga verjandi og sakborningur rétt á að hlýða eða horfa á upptöku lögregluyfirheyrslu. Eðli máls samkvæmt gildir það sama eftir að sakamál hefur verið höfðað, enda er slíkur aðgangur að gögnum nauðsynlegur svo varnaraðilar geti undirbúið vörn sína í málinu. Þá er komið fram að skýrslur af ákærðu og vitnum hafa annað hvort verið skráðar sem samantekt, byggð á upptökunni, eða því sem næst orðrétt, samhliða upptöku, sbr. a. og c. liðir 12. gr. reglugerðarinnar, og hafa þessi gögn verið lögð fram í málinu og afhent verjendum. Þá verður fallist á það með héraðsdómi að engu breyti um kröfu varnaraðila þótt einum hinna ákærðu í málinu og verjanda hans hafi fyrir mistök verið afhentir mynd- og hljóðdiskar af skýrslutökum. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sératkvæði Jóns Steinars Gunnlaugssonar Í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, er kveðið svo á að verjandi skuli jafnskjótt og unnt er fá afrit af öllum skjölum máls sem varða skjólstæðing hans, svo og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn í málinu. Lögregla geti þó neitað að veita verjanda aðgang að einstökum skjölum eða öðrum gögnum í allt að þrjár vikur frá því að þau urðu til eða komust í vörslur hennar ef hún telur að það geti skaðað rannsókn málsins. Talið verður að sama regla gildi um aðgang verjanda að gögnum eftir að mál hefur verið höfðað, sbr. dóma Hæstaréttar 1. nóvember 2010 í máli nr. 614/2010 og 12. apríl 2012 í máli nr. 205/2012. Niðurstaða hins kærða úrskurðar er byggð á skýringu á orðinu skjal í 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Er þar talið með vísan til dóma Hæstaréttar 21. september 2009 í málum nr. 495/2009, 496/2009 og 497/2009 að hljóð- eða mynddiskar, sem hafa að geyma skýrslur lögreglu af sakborningum og vitnum, teljist ekki til skjala í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Leiðir þetta til þeirrar niðurstöðu í hinum kærða úrskurði að ekki þurfi að afhenda verjendum önnur gögn sakamáls en þau sem séu á skjölum jafnvel þó að hægt sé að afrita þau eins og þau gögn sem varnaraðilar krefjast að verði afhent verjendum sínum. Var kröfum þeirra því hafnað. Í 66. gr. laga nr. 88/2008 er gert ráð fyrir að framburðarskýrslur við rannsókn sakamála séu hljóðritaðar eða teknar upp á myndband eða mynddisk. Ákvæði 1. mgr. 37. gr. laganna um afhendingu rannsóknargagna til verjanda eiga að tryggja réttaröryggi sakbornings og möguleika til málsvarnar. Öll sömu sjónarmið sem að þessu lúta eiga við, þó að rannsakandi hafi í samræmi við 1. mgr. 66. gr. laganna hljóðritað skýrslur eða tekið þær upp á mynddisk í stað þess að skrá þær á pappír. Við skýringu á lagaákvæði sem ætlað er að tryggja réttaröryggi sakaðra manna verður að mínum dómi að beita þeim skýringarkosti sem tryggir það markmið best. Kveða þurfi í settum lögum skýrt á um undantekningu frá þeim rétti til þess að hún teljist gild. Sé 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 skýrð með þeim hætti, sem gert var í fyrrgreindum dómsmálum og meirihluti réttarins heldur sig við í þessu máli, leiðir það til þess að sá sem rannsakar sakamál hefur í hendi sinni að takmarka aðgang verjanda að framburðarskýrslu með því að velja tækni við skráningu hennar sem undanþegin er heimild verjandans til að fá afrit afhent samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Þetta er að mínum dómi ótæk lögskýring. Með vísan til alls þessa tel ég að túlka beri ákvæði 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 þannig að því verði beitt um afrit hljóðrita og mynddiska. Samkvæmt þessu ber verjanda réttur til að fá slík gögn afhent nema þau séu sérstaklega undanþegin með öðrum ákvæðum laganna svo sem til dæmis er gert í 3. mgr. 37. gr. Svo er ekki í þessu máli. Tel ég því að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi og fallast á kröfur varnaraðila. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. ágúst 2012. Með ákæru ríkissaksóknara frá 3. maí 2012 eru ákærðu, Y og X sakaðir um sérstaklega hættulega líkamsárás í félagi við aðra. Dóminum bárust í dag kröfur verjenda þeirra um afhendingu mynd- og hljóðdiska með skýrslutökum og vitnum í máli Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-406/2012 sbr. mál Lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 007-2012-665 að kröfu Y, [...], og málum sama nr. 007-2012-665, 007-2012-13402 og 007-2012-14588 að kröfu X kt. [...]. Verjandi X, Guðmundur St. Ragnarsson hdl., krefst þess til vara að honum sem skipuðum verjanda sé sköpuð aðstaða til þess að kynna sér umrædda mynd- og hljóðdiska. Í tölvuskeyti til dómara frá 17. ágúst 2012 sem liggur fyrir í málinu kemur fram að verjandanum stendur til boða nú þegar það sem hann gerir kröfu um til vara. Af hálfu sóknaraðila er þess krafist að kröfum varnaraðila verið hafnað að frátalinni varakröfu X. Við fyrirtöku í máli Héraðsdóms Reykjaness nr. S-314/2012, 16. ágúst 2012, gerðu verjendur allra ákærðu, að undanskildum verjanda Z, kröfu um að fá hljóð- og mynddiska með öllum skýrslutökum af sakborningum og vitnum í málinu afhenta. Með tölvuskeyti, dags. 17. ágúst 2012, synjaði sóknaraðili verjendunum um afhendingu diskanna. Verða því allir sakborningar að Z undanskildum taldir varnaraðilar í þeim ágreiningi sem hér er til úrskurðar. Áður höfðu verjendur X og Z sett fram sambærilega kröfu skriflega við sóknaraðila. Verjanda X, Guðmundi St. Ragnarssyni hdl., var synjað um afhendingu diskanna með tölvuskeyti frá sóknaraðila, dags. 10. ágúst 2012. Með bréfi sóknaraðila, dags. 14. ágúst 2012, var verjanda Z, Inga Frey Ágústssyni hdl., boðsendir 5 mynd- og hljóðdiskar úr málinu og samhliða var hann upplýstur um að sóknaraðili hefði áður afhent ákærða Z 26 mynd- og hljóðdiska úr málinu. Fyrir liggur að sóknaraðili boðsendi ákærða Z framangreinda 26 mynd- og hljóðdiska á Litla Hraun í lok júlí eða byrjun ágúst 2012 ásamt fartölvu. Ákærði Z fékk bæði fartölvuna og diskana afhenta í fangaklefa og var honum því í lófa lagið að taka afrit af diskunum sem hann gerði. Þann 14. eða 15. ágúst 2012 voru síðan verjanda Z afhentir þeir 26 diskar sem verið höfðu í vörslum Z og var verjandinn þá kominn með alla hljóð- og mynddiska með skýrslutökum af sakborningum og vitnum í sínar vörslur. Ekki er um það deilt að í dag eru bæði ákærði Z og verjandi hans Ingi Freyr Ágústsson hdl. með afrit af öllum hljóð- og mynddiskum í málinu í vörslum sínum sem þeir hafa ekki fengist til þess að skila þrátt fyrir beiðni lögreglu Í greinargerð Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hrl. segir að hvað sem líði dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 495-497/2009, 614/2010 og 205/2012 geri varnaraðili kröfu um að sóknaraðila verði gert með úrskurði dómsins að afhenda varnaraðila alla mynd- og hljóðdiska með skýrslutökum af sakborningum og vitnum sem munu alls vera 31 talsins. Segir þar að miðað við það fyrirkomulag sem var á afhendingu diskana til ákærða Z og verjanda og samkvæmt bréfi sóknaraðila dags. 14. ágúst hafi þeir farið með vörslur diskanna en ekki einungis fengið aðstöðu til þess að kynna sér efni diskanna sbr. síðari hluta 1. ml. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Sóknaraðili eigi ekki val um það hverjum ákærðu og verjendum þeirra hann afhendir málsgögn. Sóknaraðili sé í störfum sínum sem handhafi opinbers valds bundinn af lögmætisreglunni, 65. og 70. gr. stjórnarskrár og ákvæðum MSE um réttláta málsmeðferð og jafnfræði borgaranna. Sóknaraðili geti því ekki eftir eigin geðþótta í sama sakamálinu ákveðið að afhenda ákærða Z og verjanda hans tiltekin málsgögn en synjað öðrum ákærðu og verjendum þeirra um afhendingu þessara sömu gagna. Orðrétt endurrit af skýrslutökum liggja ekki fyrir í málinu. Þá eigi tillit til einkahagsmuna ekki við þar sem diskarnir hafa þegar verið afhentir og afrit þeirra eru í vörslum eins ákærða og verjanda hans. Því beri að taka kröfu varnaraðila til greina. Um lagarök til stuðnings kröfunni er vísað til 37. gr. laga nr. 88/2008 og 18. gr. reglugerðar nr. 651/2009, sbr. 181. gr. og c. lið 1. mgr. 192. gr. sömu laga. Í málflutningi sóknaraðila kom fram að samkvæmt 37. gr. laga um meðferð sakamála beri lögreglu að afhenda verjanda og skjólstæðingi hans afrit af öllum skjölum máls jafnskjótt og unnt er. Það liggi hins vegar fyrir skýr dómafordæmi Hæstaréttar Íslands um að hljóð- og mynddiskar, sem hafa að geyma skýrslur lögreglu af sakborningum og vitnum, teljist ekki til skjala eða annarra gagna í skilningi ákvæðis 37. gr. og þar af leiðandi sé lögreglu ekki skylt að afhenda þessa diska, hvorki á rannsóknarstigi né eftir að ákæra hefur verið gefin út. Vísar sóknaraðili til dóma Hæstaréttar nr. 495/2009, 496/2009, 497/2009, 614/2010 og svo 205/2012. Með tölvubréfi 17. ágúst sl., sem lagt hefur verið fram í dóminum, var beiðni verjanda í máli þessu um afhendingu umræddra mynddiska hafnað. Jafnframt var tekið fram í bréfinu að þeim stæði til boða aðstaða til að kynna sér efni diskanna. Því liggur fyrir í málinu að verjendum er heimill aðgangur að þessum upptökum, sem er í samræmi við fyrri málslið 18. gr. reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna, yfirheyrslur hjá lögreglu o.fl. Þá liggi og fyrir í máli þessu að framburðir hjá lögreglu af ákærðu og vitnum hafi verið skráðir niður í samræmi við 12. gr. umræddrar reglugerðar. Í flestum tilvikum hafi verið rituð nánast orðrétt skýrsla samhliða upptökunni, sem vitni og ákærðu og eftir atvikum verjendur hafi undirritað í lok skýrslutöku. Er sú tilhögun í samræmi við c. lið 12. gr. reglugerðarinnar. Í öðrum tilvikum hafi verið útbúin sérstök samantekt sem byggði á upptökunni í samræmi við a. lið ákvæðisins. Þessar skýrslur og samantektir liggja fyrir í málinu og verjendur hafa fengið afrit af þeim. Í ljósi þessara atriða, þ.e.a.s. að mynddiskarnir teljist ekki til gagna í skilningi 37. gr. sakamálalaganna og framburðirnir hafi verið skráðir niður í samræmi við 12. gr. umræddrar reglugerðar, verði að mati sóknaraðila ekki hjá því komist að hafna beiðni verjanda um afhendingu diskanna. Engu máli skipti í þessu samhengi að einn verjanda, þ.e. verjandi Z, hafi fyrir mistök, fengið umrædda diska í hendur. Þá segir í röksemdarfærslu sóknaraðila að með tölvubréfi dagsettu 4. júní sl. hafi verjandi Z óskað eftir öllum hljóð- og mynddiskum málsins. Með tölvubréfi lögreglu sama dag hafi þeirri beiðni verið hafnað og verjandanum boðin aðstaða til að horfa á diskana. Þessi tölvubréf séu meðal gagna málsins og dómari hafi þau undir höndum. Þannig hafi afstaða lögreglu um að afhenda ekki diskana legið fyrir strax í upphafi. Hins vegar hafi það gerst með bréfi lögreglu, 14. ágúst sl., að verjanda Z hafi verið sendir fimm hljóð- og mynddiskar sem höfðu að geyma upptökur af yfirheyrslum hjá lögreglu. Af bréfinu megi glögglega sjá að bréfritari, starfsmaður lögreglu, hafi staðið í þeirri trú að lögregla væri þegar búin að afhenda Z 27 diska,en svo hafi ekki verið. Búið hafi verið að koma upp aðstöðu á Litla-hrauni, þar sem Z hafi getað hlýtt á þessa diska, sem verið hafi í vörslu fangavarða. Fangaverðirnir hafi svo afhent verjandanum þessa 27 diska með leyfi umrædds starfsmanns lögreglu. Þar hafi átt sér stað mannleg mistök hjá lögreglu sem leitt hafi til þess að verjandinn hafi komist yfir diskana. Því geti verjendur annarra sakborninga ekki byggt rétt sakborninga til þessara gagna á mistökum lögreglu. Ekki sé unnt að halda því fram að lögregla sé að mismuna verjendum og sakborningum. Lögregla hafi gert mistök og reyni hún allt hvað hún geti til að leiðrétta þau. Þessi mistök lögreglu geti ekki réttlætt það að gerð verði önnur mistök, það er að afhenda umbeðin gögn. Niðurstaða: Dómari telur ekki ástæðu til að vantreysta lýsingu sóknaraðila á samskiptum hans við Z varðandi afhendingu umræddra diska. Það er mat héraðsdómara að dómur Hæstaréttar í máli nr. 205/2012 feli í sér svo afdráttarlaust dómafordæmi að fram hjá því verði ekki litið í máli þessu. Verjendum sakaðra manna verður ekki veittur aðgangur að sambærilegum upptökum og hér er deilt um með afhendingu hljóð- eða mynddiska sem hafa að geyma skýrslur lögreglu af sakborningum og vitnum eftir að mál hefur verið höfðað eins og segir í dómi Hæstaréttar þar sem vitnað er í dóm réttarins frá 1. nóvember 2010 í máli 614/2010 sem tekur í þessu efni af öll tvímæli. Í nefndum dómi er einnig vitnað til þess að í dómum Hæstaréttar nr. 495, 496 og 497 /2009 að hljóð- eða mynddiskar, sem hafa að geyma skýrslur lögreglu af sakborningum og vitnum, teljist ekki til skjala eða annarra gagna í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Þau rök að vegna mistaka lögreglu hafi einn verjanda komist yfir diskana og afritað þá verði allir verjendur að sitja við sama borð eru að mati dómara haldlaus. Í flestum tilvikum var rituð nánast orðrétt skýrsla samhliða upptökunni, sem vitni og ákærðu og eftir atvikum verjendur undirrituðu í lok skýrslutöku. Er sú tilhögun í samræmi við c. lið 12. gr. reglugerðarinnar nr. 651/2009. Í öðrum tilvikum var útbúin sérstök samantekt sem byggði á upptökunni í samræmi við a. lið ákvæðisins. Þessar skýrslur og samantektir liggja fyrir í málinu og hafa verjendur fengið afrit af þeim. Ekki er neitt að mati dómara sem af þessari tilhögun leiðir sem ætti að leiða til þess að varnaraðilar fái ekki réttláta málsmeðferð. Þeim stendur til boða að grandskoða úrvinnslu efnis af umþrættum hljóð- og mynddiskum og sýna í dóminum telji þeir að réttur hafi verið brotinn á skjólstæðingum þeirra. Gildi dómafordæma verður ekki ýtt út af borðinu með mistökum og þau notuð sem rök til þess að réttlæta niðurstöðu sem gengur gegn skýrri dómvenju. Fyrir liggur eins og áður segir að verjendum er heimill aðgangur að umræddum upptökum á skýrslum sem er að finna á þeim diskum sem krafist er afhendingar á. Ekki er tilefni til þess að fjalla frekar um varakröfu verjanda X vegna þess að fyrir liggur óumdeilt að honum hefur staðið og stendur til boða það sem hann gerir þar kröfu um enda hefur hann enga lögvarða hagsmuni af úrskurði þar um. Verður henni því vísað frá dómi. Með vísan til þess sem nú hefur verið rakið er kröfum varnaraðila hafnað. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Málið var tekið til úrskurðar þann 27. þ.m. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfum varnaraðila um afhendingu mynd- og hljóðdiska með skýrslutökum af ákærðu og vitnum í máli Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. S-406/2012 er hafnað. Varakröfu X er vísað frá dómi.
|
Mál nr. 469/2005
|
Staðgreiðsla opinberra gjalda Sekt Lagaskil
|
Ó, sem var skráður framkvæmdastjóri M hf., var sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa ekki staðið réttilega skil á staðgreiðslu gjalda af launum starfsmanna félagsins frá janúar til nóvember 2002, sem námu samtals 35.767.994 krónum. Greitt hafði verið inn á skuldina með skuldajöfnuði á endurgreiðslu virðisaukaskatts. Lagt var til grundvallar í málinu að fjárhæð, sem ráðstafað hafði verið til greiðslu álags á vanskilafé, ætti að koma til lækkunar á höfuðstól skuldarinnar. Þá var talið að ekki hefðu komið fram viðhlítandi skýringar á því hvernig ákveðnum hluta af endurgreiddum virðisaukaskatti hefði verið ráðstafað af innheimtumanni. Því hefði ekki verið sýnt fram á að nokkuð hefði staðið eftir ógreitt af skilaskyldri fjárhæð við útgáfu ákæru. Skilyrðum 2. málsl. 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sem bætt hafði verið við greinina með lögum nr. 134/2005, til að víkja frá sektarlágmarki 1. málsl. sömu greinar, var talið fullnægt. Með hliðsjón af þeim ástæðum, sem lágu til grundvallar þessari lagabreytingu, þótti brotið ekki meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga og var Ó því ekki ákveðin fangelsisrefsing. Hann var dæmdur til greiðslu sektar í ríkissjóð, sem ákveðin var 3.500.000 krónur, en sæta ella fangelsi í 7 mánuði.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. október 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig að hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða og fangelsisrefsingu, en að sektarrefsing hans verði milduð. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður og til þrautavara að refsing verði milduð. I. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2005 var því hafnað að rannsókn málsins hjá lögreglu hafi ekki verið nægileg til þess að unnt hafi verið að henni lokinni að taka ákvörðun um að sækja ákærða til sakar í málinu, sbr. 67. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður á það fallist. Ekki þarf, eins og máli þessu er háttað, að taka afstöðu til þess hvort um augljósa mismunun hafi verið að ræða við útgáfu ákæru vegna þess að ákærði var einn ákærður, en ekki ásamt stjórnarformanni Móa hf., svo sem ákærði heldur fram. II. Ákærði var skráður framkvæmdastjóri Móa hf., sem stóð fyrir umfangsmikilli alifuglarækt, slátrun og sölu afurða, þar til bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 5. nóvember 2003. Frá mars 2002 hafði félagið marga starfsmenn í vinnu og bar því að standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda þeirra. Á sama tímabili greiddi félagið mun hærri fjárhæð í virðisaukaskatt af aðföngum en nam því, sem félaginu bar að standa skil á vegna sölu afurða sinna. Átti það því rétt á verulegum endurgreiðslum virðisaukaskatts úr ríkissjóði. Samkvæmt gögnum málsins voru gerðar fullnægjandi skilagreinar fyrir staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna félagsins frá janúar til nóvember 2002 og var þeim skilað að mestu leyti á réttum tíma, en vegna erfiðrar stöðu félagsins drógust greiðslur fram yfir gjalddaga. Í málinu er ákærði sakaður um brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995, með því að hafa ekki staðið réttilega skil á samtals 35.767.994 krónum, sem haldið var eftir af launum starfsmanna, annarra en ákærða, á fyrrgreindu tímabili. Ákæruvaldið miðar við það að samtals 39.964.389 krónur hafi verið greiddar tollstjóranum í Reykjavík vegna þessarar skuldar á tímabilinu frá 1. október 2002 til 20. október 2003 með skuldajöfnuði á endurgreiðslu virðisaukaskatts. Með þeirri fjárhæð hafi greiðst 31.560.934 krónur upp í höfuðstól skuldarinnar, sem ákærði er borinn sökum um að hafa ekki staðið réttilega skil á, 2.202.537 krónur vegna staðgreiðslu opinnberra gjalda ákærða sjálfs á sama tímabili, en mismuninum, 6.200.918 krónum, hafi verið ráðstafað til greiðslu dráttarvaxta og 10% álags á vanskilafé samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987. Standi þá eftir ógreidd fjárhæð, sem nemi staðgreiðslu opinberra gjalda annarra starfsmanna félagsins en ákærða vegna nóvember 2002, eða 4.207.060 krónur. Samkvæmt fordæmum við úrlausn refsimála vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda ber að leggja til grundvallar að innborgunum á slíka skuld verði þar ekki ráðstafað til greiðslu fyrrnefnds álags á vanskilafé eða gjalda þess, sem ákærður er, heldur komi til lækkunar á höfuðstól skuldarinnar og dráttarvaxta af henni. Auk þess hefur ákærði borið því við að ekki hafi verið gerð fullnægjandi grein fyrir 4.195.395 krónum, sem tollstjórinn í Reykjavík hafi ráðstafað af endurgreiðslu virðisaukaskatts til Móa hf. Á því hafa ekki komið fram viðhlítandi skýringar. Að öllu þessu athuguðu þykir ákæruvaldið ekki hafa sýnt fram á að við ákæru hafi staðið eftir ógreitt nokkuð af skilaskyldri fjárhæð, þótt greiðslur frá félaginu hafi allar farið fram löngu eftir gjalddaga samkvæmt 20. gr. laga nr. 45/1987. III. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms ber að staðfesta niðurstöðu hans um sakfellingu ákærða. Brot ákærða er í ákæru réttilega heimfært til 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995. Ákvæðið hljóðar svo: „Hver sá launagreiðandi sem af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi skýrir rangt eða villandi frá einhverju því er máli skiptir um staðgreiðsluskil sín, hefur ekki haldið eftir fé af launagreiðslum eins og honum bar, hefur ekki afhent skilagreinar á lögmæltum tíma eða ekki innt af hendi þær greiðslur vegna launamanna sem hann hefur haldið eftir eða honum bar að halda eftir skal greiða fésekt allt að tífaldri þeirri skattfjárhæð sem hann vanrækti að halda eftir eða standa skil á og aldrei lægri fésekt en nemur tvöfaldri skattfjárhæðinni nema þyngri refsing liggi við brotinu eftir 247. gr. almennra hegningarlaga. Álag skv. 1. tölul. 2. mgr. 28. gr. dregst frá sektarfjárhæð. Stórfellt brot gegn ákvæði þessu varðar við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.” Með lögum nr. 134/2005 var nýjum málslið bætt við þetta ákvæði. Málsliðurinn hljóðar svo: „Fésektarlágmark samkvæmt þessari málsgrein á ekki við hafi brot einskorðast við að standa ekki skil á réttilega tilgreindri staðgreiðslu samkvæmt skilagrein staðgreiðslu, enda hafi verið staðin skil á verulegum hluta skattfjárhæðar eða málsbætur eru miklar.” Af athugasemdum, er fylgdu upphaflegu lagafrumvarpi sem leiddi til þessarar breytingar á ákvæðinu, má ráða að hún hafi verið gerð sökum þess að rétt hafi þótt að gera greinarmun á viðurlögum vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda, sem rakin verði til greiðsluerfiðleika, og öðrum brotum sem 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 tekur til. Að framan er því lýst að réttar skilagreinar fyrir afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna Móa hf. bárust yfirvöldum á réttum tíma með óverulegum frávikum. Ósannað er að ákærði hafi auðgast sjálfur af vanskilum á gjöldunum. Þá hefur því verið lýst að ósannað sé annað en að fyrir útgáfu ákæru hafi verið staðin skil á þeim fjárhæðum, sem hún tekur til. Hinn nýi málsliður 2. mgr. 30 gr. laga nr. 45/1987 á því við um ákærða. Samkvæmt 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber, hafi refsilöggjöf breyst frá því að verknaður var framinn og til þess er dómur gengur, að dæma eftir nýrri löggjöf bæði um refsinæmi verknaðar og refsingu. Gildir því fésektarlágmark 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 ekki um mál þetta. Af þeim ástæðum, sem bjuggu að baki setningu laga nr. 134/2005, verður ekki annað ráðið en að löggjafinn líti svo á að brot, sem sé hagað á þann hátt sem hér er, séu ekki meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærða því ekki ákveðin fangelsisrefsing. Rétt er hins vegar að hann verði dæmdur til sektar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sem er hæfilega ákveðin 3.500.000 krónur, og ber honum að greiða hana innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins að telja, en sæta ella fangelsi í 7 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun á báðum dómstigum, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Jón Guðjónsson, greiði 3.500.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa að telja, en sæti ella fangelsi í 7 mánuði. Ákærði greiði sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, 426.421 krónu, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Arnar Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 399.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. september 2005. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra, dagsettri 22. desember sl., á hendur, Ólafi Jón Guðjónssyni, Móum, Reykjavík, [...] ,,fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, með því að hafa sem framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Móa hf. fuglabús, kt. 440788-1229, sem úrskurðað var gjaldþrota 5. nóvember 2003, eigi staðið Tollstjóranum í Reykjavík, í samræmi við það sem lög áskilja, skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna Móa hf. á árinu 2002 samtals að fjárhæð kr. 36.767.994 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Telst þetta varða við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45, 1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot.” Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, en til vara sýknu af kröfum ákæruvalds. Til þrautavara krefst ákærði þess að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik. Með kæru skattrannsóknarstjóra ríkisins frá 6. september 2004 var vísað til opinberrar rannsóknar máli vegna meintra brota kærðu, A og Ólafs Jóns Guðjónssonar, vegna skattaðilans Móa hf. fuglabús. Málið var sent á grundvelli fyrirliggjandi gagna um rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á staðgreiðsluskilum Móa hf., fuglabús, en bú Móa hf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur frá 5. nóvember 2003. Tilefni rannsóknar skattrannsóknarstjóra á skattskilum Móa hf. fuglabús var athugun skattrannsóknarstjóra ríkisins á skilum á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda. Formlega hófst rannsóknin 8. janúar 2004 með því að tilkynning var send skiptastjóra í þrotabúi skattaðilans þess efnis að rannsókn væri hafin á skilum skattaðilans á afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda vegna áranna 2002 og 2003. Við skýrslutökur hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins sögðu fyrrum fyrirsvarsmenn skattaðilans að breyting hefði orðið á stjórn skattaðilans um vorið 2003, eða í júlí það sama ár. Hefðu breytingar ekki verið tilkynntar til fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra. Samkvæmt þeim breytingum var A skráður stjórnarformaður skattaðilans með prókúruumboð, Ólafur Jón Guðjónsson skráður meðstjórnandi og framkvæmdastjóri með prókúruumboð, B skráður meðstjórnandi og C skráður prókúruhafi. Við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra kvaðst A ekki hafa séð um daglegan rekstur skattaðilans, heldur hafi ákærði, Ólafur Jón Guðjónsson, séð um daglegan rekstur. Ákærði kvaðst við skýrslutöku hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins hafa séð um daglegan rekstur skattaðilans. Þá báru þeir B og [...] hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins að ákærði og B hefðu stjórnað daglegum rekstri skattaðilans. Í lögregluyfirheyrslu 21. október 2004 kvað ákærði að hann hefði verið framkvæmdastjóri félagsins á tímabilinu janúar til og með 16. desember 2002 og staðfesti ákærði þetta fyrir dómi. Þá var haft eftir ákærða við sömu yfirheyrslu að hann hefði sjálfur sem framkvæmdastjóri borið ábyrgð á daglegri fjármálastjórn rekstrarins á tímabilinu janúar til og með 16. desember 2002. Ákærði var jafnframt spurður að því hvort og með hvaða hætti stjórn félagsins hefði sem slík komið að ákvörðunum varðandi skil afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda,vegna janúar til og með nóvember 2002, og kvað þá ákærði að stjórn félagsins hefði ekki komið að neinum ákvörðunum í þessu efni, hvorki stjórnin sem slík né einstakir stjórnarmenn. Þá kvaðst ákærði ekki rengja tölulegar niðurstöður varðandi afdregna staðgreiðslu, að því gefnu að þær væru í samræmi við þau gögn sem lægju fyrir hjá lögreglu. Fram hefur komið í málinu að skýrslum var skilað á réttum tíma um hina afdregnu staðgreiðslu og einnig að eftir eindaga viðkomandi tímabila var greidd staðgreiðsla opinberra gjalda ásamt álagi, dráttarvöxtum og kostnaði, samtals 39.964.389 krónur. Ákærði krafðist frávísunar málsins frá dómi, en með úrskurði dómsins frá 16. júní 2005 var frávísunarkröfu hans hafnað. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi Ákærði kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í Móum hf., á þeim tíma er ákæra tekur til. Spurður um afskipti sín af skattskilum fyrir félagið á þessum tíma, kvað ákærði þau hafa verið nánast engin. Ákærði kvað fjármálastjóra hafa annast skýrslugerð og að greiðslur til skattyfirvalda hefðu verið í höndum fjármálastjóra í samráði við skrifstofumann. Ákærði kvaðst hafa verið yfirmaður fjármálastjórans. Ákærði kvaðst telja að skýrslur þær sem liggja frammi í málinu um skilagreinar vegna staðgreiðslu opinberra gjalda væru rétt unnar. Ákærði kvaðst ekki hafa haft eftirlit með vinnu við skilagreinarnar. Ákærði kvaðst ekki hafa fylgst með stöðu skattskila á þessum tíma, en honum hafi verið kunnugt um að vanskil væru fyrir hendi. Ákærði kvaðst ekki hafa talið í sínum verkahring, sem framkvæmdastjóri, að hafa umsjón með skattskilunum. Ákærði kvað skýringu á því að greiðslum væri skilað of seint, vera fjárskort. Ákærði kvað að sér hafi verið kunnugt um það töluvert fyrir það tímabil sem getið er í ákæru, að staðgreiðsla var ekki greidd á réttum tíma. Hann kvað þá venju hafa myndast að tollstjóri millifærði virðisaukaskattsinneign á móti staðgreiðslu skatta og kvaðst hafa talið að það hefði verið gert. Ákærði kvað að stjórninni hefði verið kunnugt um að vanskil væru á staðgreiðslu opinberra gjalda. Ákærði kvað að stjórn félagsins hafi tekið ákvörðun um hvað væri greitt og hvað ekki, þar með talið opinber gjöld. Á þessum tíma hafi einnig verið rætt um að fá nýtt fé inn í félagið og það hafi átt að vera forgangsverkefni að koma skattgreiðslum í skil. Í tilefni þessa framburðar ákærða var borin undir hann skýrsla sem ákærði gaf hjá lögreglu, þar sem ákærði kvaðst sjálfur hafa borið ábyrgð á daglegri fjármálastjórn á tímabilinu janúar til og með 16. desember 2002 og að stjórn félagsins hefði ekki komið að neinum ákvörðunum varðandi skil afdreginnar staðgreiðslu opinberra gjalda af launum launþega vegna þeirra tímabila sem hér eru til umfjöllunar. Ákærði kvað skýringu á þessum framburði vera þá að hann hafi litið svo á að hann bæri fulla ábyrgð á fyrirtækinu, og það hafi líklega verið það sem hann hefði haft í huga. Ákærði kvað að stjórninni hefði verið kunnugt um að vanskil væru til staðar, en hún hefði ekki tekið ákvörðun um að vanskilin skyldu ekki greidd. Ákærði kvað stjórnarfundi hafa verið haldna a.m.k vikulega. Ákærði kvaðst hafa haft starfsaðstöðu á sama stað og fjármálastjóri félagsins á þeim tíma er ákæra tekur til. Ákærði kvað verksvið sitt sem framkvæmdastjóri hafa verið umsjón með búunum. Ákærði kvaðst aldrei hafa gefið fyrirmæli um að ekki skyldi greiða staðgreiðslu. Stjórnarformaður hefði haft afskipti af daglegum rekstri fyrirtækisins. Vitnið, C, kvaðst hafa verið fjármálastjóri Móa hf. og hafið störf hjá fyrirtækinu í febrúar 2002. Hann hafi séð um bókhald og greiðslu reikninga. Vitnið kvað ákærða ekki hafa séð um fjármál félagsins. Vitnið hafi litið á ákærða sem verkstjóra á búunum í Móastöðinni. Ákærði hafi ekki haft mikil afskipti af fjármálum félagsins. Stjórnarformaður hafi haft afskipti af fjármálum félagsins, en þó ekki afskipti af daglegum rekstri þess. Þó hafi hann haft meiri afskipti af rekstri félagsins en ákærði. Vitnið kvaðst hafa ritað fundargerðir félagsins. Vitnið kvaðst ekki muna hvort það hefði fengið fyrirmæli frá ákærða um að greiða ekki staðgreiðslu, en vitnið kvað ákærða ekki hafa verið mikið að skipta sér af fjármálum félagsins. Vitnið kvað að stjórnarformaður hefði á þessum tíma rætt um að nýtt hlutafé væri væntanlegt í félagið. Vitnið kvað rétt að innskattur félagsins hefði verið notaður til að greiða staðgreiðsluna. Vitnið kvað framkvæmdastjóra félagsins hafa verið yfirmann vitnisins. Vitnið kvað allar skýrslur hafa verið sendar á réttum tíma til skattyfirvalda og hafi vitnið gert athugasemdir við ákærða og stjórnarformann og vakið athygli á að ekki væru til peningar fyrir staðgreiðslu skatta. Hafi stjórnarformaður upplýst vitnið um að peningar væru á leiðinni. Vitnið kvað staðgreiðsluskýrslur réttar samkvæmt bókhaldi félagsins. Niðurstaða. Neitun á sakargiftum hefur ákærði byggt á því að hann hafi ekki borið ábyrgð á fjármálum félagsins og engin afskipti haft af þeim. Starf hans sem framkvæmdastjóri félagsins hafi að mestu verið fólgið í umsjón með búum fyrirtækisins. Þá hefur ákærði haldið því fram að málið hafi ekki verið nægjanlega rannsakað, áður en ákæra var gefin út, þar sem hvorki hafi verið tekin skýrsla af fjármálastjóra félagsins né stjórnarformanni. Af gögnum málsins og framburði ákærða sjálfs fyrir dómi verður ráðið að ákærði var framkvæmdastjóri Móa hf. fuglabús á þeim tíma er ákæra tekur til. Við yfirheyrslur hjá lögreglu 21. október 2004, bar hann að hann hefði sjálfur sem framkvæmdastjóri borið ábyrgð á daglegri fjármálastjórn rekstrarins á tímabilinu janúar til og með 16. desember 2002. Þá kvað ákærði jafnframt að stjórn félagsins hefði ekki komið að neinum ákvörðunum í þessu efni, hvorki stjórnin sem slík né einstakir stjórnarmenn. Þessum framburði fyrir lögreglu breytti ákærði að hluta til fyrir dómi en kvað jafnframt að hann hefði talið að hann hefði borið fulla ábyrgð á fyrirtækinu. Hann hafði og starfsaðstöðu á sama stað og fjármálastjóri félagsins og var yfirmaður hans. Þá bar ákærði fyrir dómi að skýrslur þær sem liggja frammi í málinu um skilagreinar vegna staðgreiðslu opinberra gjalda væru rétt unnar og kvað að sér hefði verið kunnugt um það töluvert fyrir þann tíma er ákæra tekur til, að afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda væri ekki greidd á réttum tíma. Það kom einnig fram í skýrslugjöf fjármálastjóra félagsins, C, fyrir dómi, að ákærða hefði verið tilkynnt um að ekki væri til nægjanlegt fé til skila á afdreginni staðgreiðslu. Þegar allt framangreint er virt er ekki fallist á að rannsókn málsins hafi verið ábótavant, þótt ekki hafi verið tekin skýrsla hjá lögreglu af fjármálastjóra félagsins eða stjórnarformanni. Ekki verður fram hjá því horft að ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og stjórnarmaður í félaginu, á þeim tíma er ákæra tekur til, vissi af því að staðgreiðsla opinberra gjalda var ekki greidd á réttum tíma og að undir hann heyrði fjármálastjóri félagsins, sem hafði tjáð ákærða að ekki væri handbært nægjanlegt fé til skila á afdreginni staðgreiðslu. Framkvæmdastjóri ber ábyrgð á meðferð fjármuna félagsins og að skattskil þess séu með löglegum hætti og verður ákærði að bera á því refsiábyrgð ef ekki eru staðin lögmælt skil á gjöldum, hvort sem fyrirmæli um að gjöldin skyldi ekki greiða komu frá ákærða eða einhverjum öðrum í stjórn félagsins. Ákærði hefur því, með þeirri háttsemi sem í ákæru er lýst, gerst sekur um þá háttsemi sem ákært er fyrir og með því brotið gegn þeim lagaákvæðum sem tilgreind eru í ákæru. Refsiákvörðun. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki sætt refsingu svo vitað sé. Brot ákærða teljast meiriháttar og hefur hann því unnið sér til refsingar samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 og 139. gr. laga nr. 82/1998. Fyrir liggur í málinu að af hálfu Móa hf. fuglabús, voru greiddar eftir eindaga samtals 39.964.389 krónur inn á staðgreiðsluskuld félagsins. Hefur það veruleg áhrif á ákvörðun refsingar ákærða, sem að þessu virtu er ákveðin fangelsi í 2 mánuði. Rétt er að fresta fullnustu refsingar ákærða skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins og falli refsingin niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Fjárhæðin sem ákærði er sakfelldur fyrir að hafa ekki staðið skil á, nemur 35.767.994 krónum, en við munnlegan málflutning málsins taldi ákæruvaldið að við ákvörðun refsingar væri rétt að draga frá sektarfjárhæð 10% álag á höfuðstól, samkvæmt 28. gr. laga nr. 45/1987, sem næmi um 3.600.000 króna. Með vísan til þessa er fallist á að draga beri álagið frá sektinni. Í málinu þykja ekki vera fyrir hendi þær aðstæður að unnt sé að fara niður fyrir refsilágmark, sbr. 8. tl. 74. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði verður því með vísan til 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, samhliða skilorðsbundinni refsivist, dæmdur til greiðslu sektar sem þykir hæfilega ákveðin 68 milljónir króna, sem ákærði skal greiða innan 4 vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæta ella fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til vinnu verjanda á rannsóknarstigi. Helgi Magnús Gunnarsson saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Ólafur Jón Guðjónsson, sæti fangelsi í 2 mánuði, en frestað er fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 68.000.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæti ella fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 433/2006
|
Gerðardómur
|
P krafðist þess að þrír hlutar gerðardómsum slit á samrekstri, uppgjör skulda og skiptingu eigna málsaðila í B yrðuógiltir á grundvelli 6. töluliðar 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 umsamningsbundna gerðardóma. Hann krafðist þess jafnframt að dánarbú J yrði gertað greiða honum tiltekna fjárhæð í samræmi við það. Fallist var á að annmarkarværi á úrlausn meiri hluta gerðardóms í tveimur kaflanna. Talið var að viðskýringu á framangreindu ákvæði yrði að taka tillit til þess að í þeim erlendureglum, sem vísað var til í athugasemdum með frumvarpi til laganna, væru miklarskorður settar við því að gerðardómur yrði ógiltur vegna efnislegra annmarka ániðurstöðu hans. Þá yrði að líta til þess að með gerðarsamningi tæki málsaðiliþá áhættu af gerðardómsmeðferð að réttaröryggi yrði ekki tryggt á sama hátt ogvið rekstur máls fyrir dómi, meðal annars sökum verulegra takmarkana á því aðleitað yrði endurskoðunar eða ógildingar á niðurstöðu. Þótt annmarkar væru áröksemdum meiri hluta gerðardóms fyrir niðurstöðu sinni var ekki taliðbersýnilegt að ekki hefði mátt komast að sömu niðurstöðu og þar var gert ágrundvelli annarra atriða, sem lágu fyrir við gerðarmeðferðina. Að öllu þessuvirtu var ekki talið sýnt fram á að niðurstaða meirihluta gerðardóms hefðibersýnilega verið reist á ólögmætum sjónarmiðum í skilningi ákvæðisins. Ekkivar heldur talið að fyrirmæli ákvæðisins um tilvik þar sem niðurstaðagerðardóms færi í bága við allsherjarreglu gætu átt við.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og MarkúsSigurbjörnsson. Aðaláfrýjandiskaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 31. maí 2006. Ekki varð af fyrirhugaðriþingfestingu þess 12. júlí 2006 og var áfrýjað öðru sinni 8. ágúst sama ár.Hann krefst þess að ógiltir verði eftirfarandi þrír hlutar gerðardóms 4. apríl2002 um slit á samrekstri, uppgjör skulda og skiptingu eigna málsaðila íBrautarholti á Kjalarnesi: Kafli I að því er varðar mat á verðmismun millilands og húseigna sem komu í hlut gagnáfrýjanda annars vegar og aðaláfrýjandahins vegar, kafli II.3 að því er varðar rekstur kaffistofu og kafli II.4.Aðaláfrýjandi krefst þess einnig að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiðasér 11.752.663 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. apríl 2002 til greiðsludags. Hannkrefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandiáfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 18. október 2006 og krefst þess að hannverði staðfestur um annað en málskostnað, sem sér verði dæmdur í héraði ogfyrir Hæstarétti. I. Aðaláfrýjandistyður dómkröfur sínar þeim rökum að þeir bræður, hann og Jón heitinn Ólafsson,sem rekið hafi í sameiningu bú að Brautarholti, hafi gert samning 15. mars2000, þar sem kveðið hafi verið á um slit á samrekstri og uppgjör skulda erhonum tilheyrðu, svo og um skiptingu sameigna. Gert hafi verið ráð fyrir því aðskipting eigna yrði eins jöfn og kostur væri, en aðilar skyldu jafnaverðmætismun með peningagreiðslu. Í samningnum hafi verið ákveðið að nánartiltekin atriði yrðu lögð fyrir gerðardóm þriggja manna til úrlausnar, en hannyrði skipaður þáverandi lögmanni hvors aðila ásamt oddamanni, sem yrði„dómkvaddur“ ef samkomulag yrði ekki um val á honum. Gerðardómur hafi veriðkveðinn upp 4. apríl 2002, en niðurstaða hans hafi ekki verið í neinu samræmivið forsendur samningsins. Af þeim sökum hafi aðaláfrýjandi upphaflega gert þáaðalkröfu í máli þessu að gerðardómurinn yrði ógiltur í heild, en til vara þærkröfur, sem áður er getið. Sakarefni í málinu hafi verið skipt og aðalkröfunnihafnað með dómi héraðsdóms 19. desember 2003, sem staðfestur var með dómiHæstaréttar 18. nóvember 2004 í máli nr. 186/2004, sem birtur er í dómasafniþess árs á bls. 4386. Nú sé til úrlausnar krafa aðaláfrýjanda um ógildingugerðardómsins að hluta. Heimilt sé að ógilda gerðardóm ef bersýnilega hafi veriðvikið frá gerðarsamningi og einnig þegar gerðarmenn hafi slegið föstummálsatvikum, sem enginn fótur sé fyrir í gögnum málsins, en gerðin sé þá reistá ólögmætum sjónarmiðum, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 umsamningsbundna gerðardóma. Gagnáfrýjandi hafi fengið miklu verðmætari eignir ísinn hlut samkvæmt I. kafla gerðardómsins og niðurstöður í kafla II.3 og II.4að því er varði kaffistofu og ætlaða úttekt aðaláfrýjanda úr sameiginlegumrekstri séu beinlínis rangar. Þetta hafi aðaláfrýjandi sannað, meðal annars meðmatsgerð dómkvaddra manna 8. desember 2005. Gerðardómsmeðferð tryggi ekkiréttaröryggi á sama hátt og málsmeðferð fyrir dómstólum. Af því leiði ríkarinauðsyn að fylgt sé þeim lágmarkskröfum, sem gerðar séu í lögum nr. 53/1989.Þegar aðaláfrýjandi hafi fallist á að leggja ágreining þeirra bræðra í gerðhafi hann mátt ætla að almennum reglum um sönnunarmat yrði fylgt ígerðardóminum, jafnframt því sem gerðarmenn myndu afla tilhlýðilegra gagna umágreiningsefnin. Sérstaklega ríkar kröfur verði að gera til þess aðgerðarsamningurinn sé virtur, enda feli hann í sér þann grundvöll, sem beitaeigi við úrlausn máls, og forsendur að baki því að aðilar fóru ekki með þaðfyrir dómstóla. Aðaláfrýjandi telur og að ekki fái staðist sú forsendahéraðsdóms að hugtakið allsherjarregla í 6. tölulið 1. mgr. 12. gr. laga nr.53/1989 feli í sér skírskotun til ordre public hugtaksins í alþjóðlegumeinkamálarétti. Að réttu lagi heimili þetta lagaákvæði dómstólum að endurskoðainnlendan gerðardóm efnislega og meta hvort hann samrýmist meginreglum íslensksréttar, þar á meðal um sönnun og sönnunarbyrði. Aðaláfrýjandi byggi á því aðgerðin hafi brotið gegn allsherjarreglu, meðal annars með því að gangabersýnilega þvert á almennar reglur um sönnun og sönnunarbyrði og leggja röngatvik til grundvallar. Gagnáfrýjanditelur gerðardóminn fullnægja öllum kröfum laga að formi til og efni. Ekkertskilyrða 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 sé uppfyllt í málinu, svo sem ráðiðverði af dómi Hæstiréttar 18. nóvember 2004 um upphaflega aðalkröfuaðaláfrýjanda. II. Fyrstikröfuliður aðaláfrýjanda lýtur að ógildingu I. kafla gerðardómsins að því ervarðar mismun á verði lands og húseigna, sem komu í hlut hvors aðila, en þarvar komist að þeirri niðurstöðu að Jón Ólafsson hafi fengið í sinn hlut slíkareignir, sem hafi verið verðmætari sem nam 4.000.000 krónum en þær, semaðaláfrýjandi fékk í sinn hlut. Aðaláfrýjandi telur þann verðmun að réttu lagieiga að vera 20.000.000 krónur, sem fái stuðning í fyrrnefndri matsgerð dómkvaddramanna 8. desember 2005. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfestniðurstaða hans um að hafna þessum lið í kröfu aðaláfrýjanda. III. Í öðrumkröfulið leitar aðaláfrýjandi ógildingar á kafla II.3 í gerðardóminum, semvarðaði ágreining aðilanna um kostnað af rekstri kaffistofu að Brautarholti.Meiri hluti gerðardómsins komst að þeirri niðurstöðu að sá kostnaður, 782.330krónur, sem færður var í bókhaldi fyrir sameiginlegan rekstur bræðranna árið1998, yrði að teljast úttekt aðaláfrýjanda, sem honum bæri að standa skil á tilsamrekstrarins, en fyrir þessu voru færð svofelld rök: „Meðal gagna málsins erulandbúnaðarframtöl aðila, sem þeir skiluðu sameiginlega. Við athugun framtalaáranna 1993 til 1998 verður ekki séð að þar hafi verið talið fram til gjaldavegna reksturs kaffistofu. Dómurinn lítur því svo á að það sé Páls að sanna þáfullyrðingu sína að um sé að ræða kostnað vegna reksturs mötuneytis. Með því aðhann hefur ekki gert það er fallist á þessa kröfu Jóns að fjárhæð 782.330krónur.“ Í atkvæði minni hluta gerðardómsins var á hinn bóginn vísað til þessað á árunum fyrir 1998 hafi verið færður gjaldaliður í bókhaldi vegnasamrekstrarins, sem hafi verið nefndur „starfsmannahús, mötuneyti og hiti“, enmeð mötuneyti hafi verið átt við það sama og nefnt var kaffistofa íársreikningi 1998. Fjárhæð þessa liðar hafi numið 570.000 til 640.000 krónum áhverju af næstu árunum fyrir 1998. Af þeim sökum yrði að leggja sönnunarbyrði áJón Ólafsson fyrir því að þetta væri einkaneysla aðaláfrýjanda, sem hann ættiað bera kostnað af. Með því að það hafi ekki verið sannað yrði aðaláfrýjandaekki gert að endurgreiða fyrrnefnda fjárhæð. Gögnmálsins, sem varða þennan þátt í ágreiningi aðilanna, bera með sér að um árabilhafi kostnaður verið færður til gjalda í bókhaldi bræðranna vegna mötuneytis,svo sem aðaláfrýjandi hefur haldið fram og staðfest var í fyrrnefndri matsgerðfrá 8. desember 2005. Ljóst er af atkvæði minni hluta gerðardómsins að gögn,sem þar lágu fyrir, hafi borið nægilega með sér að kostnaðurinn, sem hér umræðir, ætti sér hliðstæðu í reikningsskilum á árunum fyrir 1998. Í matsgerðinnivar jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að einn gjaldaliður að fjárhæð189.469 krónur, sem innifalinn var í áðurgreindum 782.330 krónum, hafi ekki áttrétt á sér, en að öðru leyti hafi kostnaður af rekstri kaffistofu eðamötuneytis átt að falla á sameiginlegan rekstur bræðranna og hafi hann numið592.861 krónu á árinu 1998. Í málinu liggur fyrir hreyfingarlisti úr bókhaldi,þar sem tilgreindar eru á fjórða tug færslna að baki þeim 782.330 krónum, semfyrr var getið, og verður ráðið af listanum að þær hafi flestar varðað úttektirí tilteknum verslunum eða á veitingahúsum. Skjölin að baki þessum færslum hafaá hinn bóginn ekki verið lögð fram í málinu og verður ekki ráðið af áðurnefndrimatsgerð að matsmenn hafi fengið þau til sjálfstæðrar skoðunar. Þriðjikröfuliður aðaláfrýjanda lýtur að ógildingu kafla II.4 í gerðardóminum, en þarkom til úrlausnar krafa Jóns Ólafssonar um að aðaláfrýjanda yrði gert aðendurgreiða til samrekstrar þeirra samtals 10.061.573 krónur vegnapeningaúttekta, sem á árinu 1997 hafi verið að fjárhæð 5.977.114 krónur og4.084.459 krónur 1998. Til þessarar kröfu tók meiri hluti gerðardómsins afstöðumeð eftirfarandi orðum: „Dómurinn lítur svo á að sannað sé með gögnum, er lögðhafa verið fyrir dóminn að Páll hafi tekið þessar fjárhæðir út úr rekstrinum.Ber honum því að standa samrekstrinum skil á þeim.“ Í atkvæði minnihlutagerðardómsins var á hinn bóginn vísað til þess að löggiltur endurskoðandi hafiverið fenginn á árinu 1999 til að gera ársreikning vegna rekstrar bræðranna1998. Fram að því hafi ekki verið fært tvíhliða bókhald fyrir reksturinn oghafi samanburðartölur vegna ársins 1997 af þeim sökum verið fengnar úrskattframtali, en höfuðstóll í ársbyrjun 1998 verið stilltur af þannig aðefnahagsstaða í árslok 1997 stemmdi. Aðaláfrýjandi hafi viðurkennt tilteknarúttektir á þessu tveggja ára tímabili, samtals að fjárhæð um 6.500.000 krónur,en Jón hafi ekki lagt fram nein gögn til stuðnings því að aðaláfrýjandi hafitekið meira út. Þessar úttektir hafi ekki verið hærri en svo að svarað gæti tilhæfilegra launa, sem aðaláfrýjanda hafi ekki verið reiknuð. Taldi því minnihluti gerðardómsins að ekki væru efni til að aðaláfrýjandi endurgreiddi neittvegna þessa liðar. Í formálavið fyrrnefndan ársreikning löggilts endurskoðanda, þar sem gefnar voruskýringar um forsendur reikningsskila fyrir sameiginlegan rekstur aðaláfrýjandaog Jóns Ólafssonar á árinu 1998, sagði meðal annars: „Upphafsstaða ársins erekki byggð á færðu bókhaldi og er því fyrirvari um hana og áhrif hennar árekstur ársins. ... Samanburðartölur vegna 1997 byggja á skattframtali vegnaársins 1997 að teknu tilliti til ákveðinna leiðréttinga sem fyrir lágu. ...Höfuðstóll í ársbyrjun 1997 (sic) er stilltur af þannig að efnahagsstaða íárslok 1997 stemmi. Ekki liggja fyrir forsendur til að skipta úttekt úr rekstrimilli rekstraraðila.“ Í sundurliðun höfuðstóls í efnahagsreikningi 31. desember1998, sem var hluti þessa ársreiknings, kom fram að úttektir eigenda á því árihafi numið 4.031.228 krónum, en á árinu 1997 hafi þær verið samtals 6.174.994krónur. Af hálfu Jóns Ólafssonar var aflað umsagnar annars löggiltsendurskoðanda 15. júní 2001, sem laut meðal annars að úttektum bræðranna úr rekstrinum.Í umsögninni sagði að endurskoðandinn hafi litið á bókhaldsgögn frá 1997 og1998, sem hafi verið á skrifstofu graskögglaverksmiðju í Brautarholti, og hafihann notið þar leiðsagnar beggja bræðranna um nokkur atriði. Um úttektir þeirrasagði að hjá aðaláfrýjanda hafi þær numið 5.977.114 krónum á árinu 1997 og4.084.459 krónum 1998, en hjá Jóni Ólafssyni hafi þær verið 197.880 krónumfyrra árið og engar síðara árið. Væri þetta „samkvæmt upplýsingum úrlandbúnaðarskýrslum fyrir árin 1997 og 1998“, en tekið var fram að „erfitt erað sannreyna þessar fjárhæðir þar sem ekki fæst aðgangur að færðu bókhaldiverksmiðjunnar.“ Meðal gagna málsins er sameiginleg landbúnaðarskýrslabræðranna vegna 1997, þar sem þeir skiptu neikvæðu eigin fé vegna rekstrarins ílok þess árs til helminga milli sín, en af henni verður á hinn bóginn ekkertráðið um úttektir hvors þeirra á árinu. Landbúnaðarskýrsla vegna ársins 1998liggur ekki fyrir í heild í málinu, en af þeim hluta hennar, sem lagður hefurverið fram, verður ekkert ráðið um úttektir bræðranna eða stöðu eigin fjár ílok þess árs. Við meðferð málsins fyrir gerðardómi var því borið við afaðaláfrýjanda að úttektir hans úr rekstri bræðranna hafi numið samtals2.396.295 krónum á árinu 1997 og 4.281.065 krónum 1998, en úttektir JónsÓlafssonar hafi alls verið 773.377 krónur fyrra árið og engar á því síðara. Afatkvæði minni hluta gerðardómsins verður ráðið að gögnin, sem að framan ergetið, hafi legið fyrir þegar þar var leyst úr málinu. IV. Eins ogáður var rakið komst meiri hluti gerðardóms að niðurstöðu í kafla II.3 umágreining aðaláfrýjanda og Jóns heitins Ólafssonar varðandi rekstur kaffistofuá þeirri forsendu að kostnaður af slíku hafi ekki verið færður í sameiginlegumlandbúnaðarskýrslum þeirra á árunum 1993 til 1998. Yrði því að fellasönnunarbyrði á aðaláfrýjanda fyrir því að útgjöld af þessum sökum 1998 heyrðuað réttu lagi til samrekstrar þeirra, en henni hafi hann ekki fullnægt. Þessiforsenda fyrir sönnunarbyrði aðaláfrýjanda átti sér ekki haldbæra stoð í fyrirliggjandigögnum, enda hafði kostnaður af þessum rekstrarþætti um árabil verið færðurundir öðru heiti í landbúnaðarskýrslum. Niðurstaðameiri hluta gerðardómsins í kafla II.4 var samkvæmt áðursögðu reist á því einuað sannað væri með gögnum, sem lögð hefðu verið fyrir hann, að aðaláfrýjandihefði tekið alla fjárhæðina, sem þar var deilt um, samtals 10.061.573 krónur,út úr samrekstri bræðranna á árunum 1997 og 1998. Ekkert var vikið nánar að þvíhver þessi gögn væru. Samkvæmt því, sem að framan var rakið, lá fyrirgerðardóminum ársreikningur vegna samrekstrarins 1998, þar sem fram kom aðúttektir eigenda á þessum tveimur árum hafi verið samtals 10.206.222 krónur, enveigamiklir fyrirvarar voru þar gerðir um áreiðanleika þessarar fjárhæðar, semað auki var ekki skipt milli eigendanna tveggja. Á hinn bóginn lá fyrirgerðardóminum umsögn frá löggiltum endurskoðanda 15. júní 2001, þar sem framkom að úttektir aðaláfrýjanda á árunum 1997 og 1998 hafi samtals numið10.061.573 krónum, en úttektir Jóns Ólafssonar á sama tímabili 197.880 krónum.Fram kom í umsögninni að þetta væri stutt við landbúnaðarskýrslur frá umræddumárum, en eins og málið liggur fyrir verður þessu ekki fundin stoð. Þá er tilþess að líta að fyrir gerðardóminum viðurkenndi aðaláfrýjandi að hafa tekið útúr rekstrinum samtals 6.677.360 krónur á þessu tímabili. Þótt verið geti aðmeiri hluti gerðardómsins hafi lagt til grundvallar niðurstöðu sinni umsögninafrá 15. júní 2001 gáfu önnur fyrirliggjandi gögn fullt tilefni til efasemda umréttmæti hennar að því leyti, sem aðaláfrýjandi hafði ekki viðurkennt úttektiraf sinni hendi, auk þess sem afstaða var ekki tekin berum orðum til þeirrarmótbáru hans að þær hafi svarað til launa fyrir vinnu hans við samreksturbræðranna. Samkvæmtþví, sem að framan er rakið, verður að fallast á að annmarkar hafi verið áúrlausn meiri hluta gerðardómsins í köflum II.3 og II.4. Kemur þá til álitahvort taka eigi kröfu aðaláfrýjanda um ógildingu gerðardómsins að þessu leytitil greina á þeim forsendum að hann sé bersýnilega reistur á ólögmætumsjónarmiðum eða fari í bága við allsherjarreglu, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 12.gr. laga nr. 53/1989. Íathugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum þessum, segir um 12. gr. aðaðalreglan sé sú að gerðardómur sé endanleg niðurstaða um sakarefni og verðihonum ekki hnekkt. Aðilar gerðarsamnings verði því að jafnaði að sætta sig viðþá niðurstöðu, sem gerðardómur komist að, og geti ekki fengið hanaendurskoðaða. Ákveðnar ástæður geti þó leitt til þess að ógilda megi gerðardóm,en þeim sé þó þröngur stakkur skorinn og komi þær fram í sex töluliðum 1. mgr.greinarinnar. Að því er varðar 6. tölulið er tekið fram sérstaklega aðgerðardómur verði ekki ógiltur nema í undantekningartilviki þótt niðurstaðahans sé ekki í samræmi við hefðbundna túlkun eða beitingu réttarreglna. Það séí samræmi við nánar tilgreinda fyrirmynd að alþjóðlegum reglum um gerðardóma,svokallaðar UNCITRAL reglur, svo og norsk, dönsk og sænsk gerðardómslög. Þegarákvæði 6. töluliðar 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 eru skýrð með hliðsjón afþessum lögskýringargögnum verður að taka tillit til þess að í þeim erlendureglum, sem þar er vísað til, eru miklar skorður settar við því að gerðardómurverði ógiltur vegna efnislegra annmarka á niðurstöðu hans, hvort sem þeir varðavillu um staðreyndir máls, sönnun eða beitingu réttarreglna. Verður jafnframtað líta sérstaklega til þess, sem getið er í héraðsdómi, að með gerðarsamningitekur málsaðili þá áhættu af gerðardómsmeðferð að réttaröryggi verður þar ekkitryggt á sama hátt og við rekstur máls fyrir dómi, meðal annars sökum verulegratakmarkana á því að leitað verði endurskoðunar eða ógildingar á niðurstöðu. Svo semleitt verður af ákvæði 8. gr. laga nr. 53/1989 verða ekki gerðar sömu kröfurtil röksemdafærslu fyrir niðurstöðu gerðardóms og gerðar eru til úrlausnar ídómsmáli. Þótt annmarkar hafi verið samkvæmt áðursögðu á röksemdum, sem meirihluti gerðardómsins færði fyrir niðurstöðu sinni er ekki bersýnilegt að ekkihefði mátt komast að sömu niðurstöðu og þar var gert á grundvelli annarraatriða, sem lágu fyrir við gerðarmeðferðina. Að öllu þessu virtu verður ekkifallist á með aðaláfrýjanda að sýnt hafi verið að niðurstaða meiri hlutagerðardómsins hafi bersýnilega verið reist á ólögmætum sjónarmiðum í skilningi6. töluliðar 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989.Af þeim ástæðum, sem greinir í héraðsdómi, verður ekki litið svo á aðhér geti átt við fyrirmæli þessa ákvæðis um tilvik, þar sem niðurstaðagerðardóms fer í bága við allsherjarreglu. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dómsþví staðfest. Rétt er aðhvor aðila beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal veraóraskaður. Málskostnaður fyrirHæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2006. Mál þetta, sem dómtekið var6. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Páli Ólafssyni, kt.160330-3849, Brautarholti, Kjalarnesi, Reykjavík, gegn Jóni Ólafssyni, kt.260432-2819, Brautarholti 2, Kjalarnesi, Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þessar: 1. Að ógiltir verði með dómi eftirfarandikaflar í gerðardómi, uppkveðnum 4. apríl 2002, um slit á samrekstri, uppgjörskulda og skiptingu eigna stefnanda og stefnda í Brautarholti, Kjalarnesi,Reykjavík: a.kafli I að því er varðar mat á verðmismun milli lands og húseigna semkomu í hlut stefnda annars vegar og stefnanda hins vegar. b. kafli II.3 að því ervarðar rekstur kaffistofu. c.kafli II.4. BræðurnirPáll Ólafsson og Jón Ólafsson ráku um áratugaskeið félagsbúskap á óðalsjörðinniBrautarholti á Kjalarnesi, Reykjavík. Aðalframleiðslugrein á búinu varmjólkurframleiðsla á árunum 1954-1963. Árið 1967 tóku þeir bræður við jörðinniaf foreldrum sínum. Það ár var kúabúskapur lagður niður á jörðinni ogframleiðsla hófst á hraðþurrkuðu fóðri, grasmjöli. Árið 1972 hófst framleiðslaá graskögglum, sem síðan var aðalframleiðslugrein á jörðinni næstuáratugina. Umrekstur graskögglaverksmiðju aðila eða annan sameiginlegan búrekstur þeirra varaldrei stofnað neitt formlegt félag.Var reksturinn í nafni og kennitölu þeirra persónulega og á ábyrgðþeirra beggja. ÓðalsjörðinniBrautarholti var með landskiptasamningi, dags. 9. desember 1989, skipt að hlutamilli aðila. Hluti jarðarinnar var áfram í óskiptri sameign. Stefndisetti fram ákveðnar athugasemdir við drög að ársreikningi fyrir samreksturinnfyrir árin 1997 og 1998. Athugasemdirstefnda lutu að ýmsum þáttum í rekstrinum eins og nánar er rakið í kröfugerðstefnda fyrir gerðardómi. Hinn 15.mars 2000 gerðu aðilar máls þessa með sér samkomulag um slit á samrekstri oguppgjör skulda sem honum tilheyrðu, svo og um skiptingu eigna. Var þar rætt umskiptingu lands, mannvirkja og hlunninda, uppgjör á samrekstri aðila ogskiptingu véla og tækja. Í IV. kafla samkomulagsins sagði að aðilar þess skuldbyndusig til að leggja ágreining um skiptingu eigna og uppgjör skulda ogsamrekstrar, svo og önnur atriði sem lúta að skiptum aðila, til úrskurðargerðardóms. Skyldi dómurinn ljúka skiptum á landi eigi síðar en 15. apríl 2000og skiptingu á fasteignum og tækjum eigi síðar en 25. apríl 2000. Gerðardómurskyldi skipaður lögmönnum beggja aðila og einum oddamanni sem þeir kæmu sérsaman um ella yrði hann dómkvaddur. Ekki varð samkomulag með aðilum um skipunoddamanns í dóminn og óskaði stefndieftir því með bréfi, dagsettu 31. ágúst 2000, til Héraðsdóms Reykjavíkurað skipaður yrði oddamaður gerðardóms. Skipaði dómstjóri Arngrím Ísberghéraðsdómara sem oddamann gerðardóms hinn 6. september 2000. Undir meðferð málsins hjágerðardóminum var aðilum gefinn kostur á að leggja fram greinargerðir og gögntil stuðnings kröfugerðum sínum. Að auki var endurskoðendum aðila falið aðfara yfir ágreiningsefni um uppgjör samrekstrar þeirra til þess að setja framsjónarmið um hvernig taka bæri á einstökum álitaefnum. Gerðardómurkvað upp dóm sinn 4. apríl 2002. Í dómsorði var kveðið á um skiptingu óskipts lands, húseigna, véla og annarraeigna þeirra bræðra, auk þess sem stefnanda var gert að greiða stefnda1.886.752 krónur við uppgjör samreksturs þeirra. Meðbréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dagsettu 15. apríl 2002, var stefndatilkynnt að stefnandi mótmælti niðurstöðu gerðardóms í heild sinni og áskildisér rétt til að fá dóminn ógiltan að hluta eða öllu leyti með málsókn í héraði. Stefnanditelur fyrrgreinda kafla gerðardóms bersýnilega reista á ólögmætum sjónarmiðumog krefst því ógildingar á þeim, sbr. 6. tölulið. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53,1989 um samningsbundna gerðardóma. Þá krefur stefnandi stefnda um 21.535.199,50kr. Sundurliðast krafan svo að krafist er 20.000.000 kr. vegna verðmismunar áhúseignum og landi sem kom í hlut stefnda annars vegar og stefnanda hins vegar.Þá er krafist 1.535.199,50 kr. sem er niðurstaða uppgjörs samrekstrar aðila aðteknu tilliti til ógildingar kafla II.3 að því er varðar rekstur kaffistofu ogII.4 í umræddum gerðardómi. Undirrekstri málsins fór fram dómkvaðning matsmanna að beiðni stefnanda. Óskað var mats á þeim atriðum, semdómkröfur stefnanda lúta að í þessum þætti málsins. Niðurstaða matsmannasamkvæmt matsgerð, dags.8. desember 2005, var sú að söluverðmæti eigna sem íhlut stefnda komu samkvæmt gerðardómi hafi verið u.þ.b. 31.000.000 kr. ogsöluverðmæti þeirra húseigna sem í hlut stefnanda komu hafi verið u.þ.b. 11.000.000 kr. Þá varð það niðurstaðamatsmanna að kostnaður við rekstur kaffistofu (mötuneytis) að upphæð 592.861kr. tilheyrði samrekstri aðila. Þá var niðurstaðan sú samkvæmt matsgerð aðúttekt ársins 1997 skyldi skiptast jafnt á eigendur og yrði stefnanda því ekkigert að endurgreiða samrekstrinum 5.977.114 kr. og stefnda ekki gert aðendurgreiða samrekstrinum 197.880 kr.Niðurstaða matsgerðar hefur ekki leitt til breytinga á kröfugerðstefnanda fyrir dómi. Málsástæður stefnanda Stefnandikrefst þess í þessum þætti málsins annars vegar að hluti gerðardóms verðiógiltur og hins vegar að stefnda beri að greiða stefnanda tiltekna fjárhæð tilþess að jafna metin þeirra í milli vegna ójafnrar skiptingar á eignum. l. Krafa um ógildingu á hluta gerðardóms. a. Krafa um ógildingukafla I að því er varðar mat á verðmismuni milli lands og húseigna. Meðfyrrgreindum gerðardómi var óskiptu landi aðila skipt, svo og húseignum. Ísameign aðila voru þrjú hús, graskögglaverksmiðja, gömul útihús og gamaltíbúðarhús. Kröfðust báðir aðilar þess við meðferð málsins fyrir dóminum að fá ísinn hlut verksmiðjuna og gamla íbúðarhúsið. Samkvæmt gerðardóminum varð í enguorðið við kröfu stefnanda og fékk stefndi báðar húseignirnar í sinn hlut enstefnandi gömul útihús sem eru án rafmagns og vatns og þarfnast verulegraendurbóta. Var stefnda gert að greiða stefnanda 2.000.000 kr. til að jafnametin vegna verðmismunar á húseignunum og hafði þá verið tekið tillit tilskiptingar sameiginlegs lands. Fyrrgreindgraskögglaverksmiðja var reist árið 1972 og er alls 878,7 fermetrar að stærð.Sé þar allt að sex metra lofthæð og því vítt til veggja og hátt til lofts. Íhúsinu sé góður vélabúnaður sem hægt sé að nýta til hvers konar þurrkunar en íengu hafi verið tekið tillit til milljónaverðmætis hans í gerðardómi. Þá sé íverksmiðjunni m.a. góð kaffistofa,salerni, skrifstofa og verkstæði. Brunabótamat graskögglaverksmiðjunnar, þ.e.hússins án vélastæðu, var 35.209.000 kr. hinn1. desember 2001. Á sama tíma var gamla íbúðarhúsið sem kom í hlutstefnda brunabótametið á 16.139.000 kr., en það var byggt árið 1907 ogendurbyggt árið 1930 og aftur árið 1951. Samanlagt brunabótamat þeirra húseignasem í hlut stefnda komu var því 51.348.000 kr. en fasteignamat 22.411.000 kr. Íhlut stefnanda komu hins vegar gömul útihús reist í kringum 1930 og endurnýjuðað hluta, alls 724 fermetrar, og að brunabótamati 17.154.000 kr. hinn 1.desember 2001 en að fasteignamati9.510.000 kr. Rétt sé að taka fram að hluti útihúsanna hafi verið rifinnen sé enn skráður í fasteignamati. Samkvæmtframansögðu hafi munað 34.194.000 kr. miðað við brunabótamat og 12.901.000 kr.miðað við fasteignamat á þeim húseignum sem í hlut stefnda kom annars vegar ogstefnanda hins vegar. Sé þá meðtalin lóð undir graskögglaverksmiðjuna sem komí hlut stefnanda en fasteignamat hennar var362.000 kr. hinn 1. desember 2001. Stefnda hafi hins vegar verið gert aðgreiða stefnanda 2.000.000 kr. vegna verðmismunar á húsunum að teknu tillititil skiptingar lands. Til hliðsjónar skal þess getið að óskipt 18 hektararæktað land í eigu beggja málsaðila í svokallaðri Gullkistu var metið á 901.000kr. í fasteignamati 1. desember 2000 eða sem svarar rúmum 50.000 krónum áhektara. Því landi var skipt til helminga í gerðardómi. Stefnanditelur gerðardóminn að þessu leyti bersýnilega reistan á ólögmætum sjónarmiðum.Bendir stefnandi á að gerðardómurinn hafi ekki látið meta sérstaklega verðmætiviðkomandi húseigna eða lands eins og lögmaður hans hafi ítrekað lagt til,heldur hafi verið látið við það sitja að kalla til fasteignasala ogtæknifræðing til skrafs um eignirnar sem slíkar. Ekkert verðmat hafi því legiðfyrir og gerðardómur litla þekkingu haft til að leggja mat á verðmæti húseignaeða óskipts lands. Þá hafi ekki einu sinni verið farið eftir eða höfð hliðsjónaf mati Fasteignamats ríkisins sem hafi verið eina matið sem gerðardómur hafihaft við höndina. Sömu sögu sé að segja um þær litlu vísbendingar sem komiðhafi út úr skrafi við fasteignasalann og tæknifræðinginn. Hafi ákvörðunmeirihluta dómsins um hæfilega greiðslu til handa stefnanda vegna verðmismunareignanna því verið órökstudd og í engu byggst á staðreyndum eða gögnum málsinsog því augljóslega reist á ólögmætum sjónarmiðum. Með vísan til 6. töluliðar l.mgr. 12. gr. gerðardómslaga verði af þessum sökum að ógilda gerðardóminn aðþessu leyti. Jafnframt telur stefnandi að málsmeðferð hafi verið áfátt að íverulegum atriðum að þessu leyti og beri að ógilda dóminn af þeim sökum, sbr.3. töluliðar 1. mgr. 12. gr. gerðardómslaga. b. Krafa um ógildingu kafla 11.3 að því er varðar reksturkaffistofu. Viðmeðferð málsins fyrir gerðardómi krafðist stefndi þess að 782.330 kr. semfærðar höfðu verið í bókhaldi þeirra bræðra fyrir árið 1998 sem kostnaður viðrekstur kaffistofu, yrðu færðar sem eigin úttekt stefnanda. Hafi krafan veriðórökstudd með öllu og engin gögn lögð fram henni til stuðnings. Í bókhaldistefnanda og stefnda sé m.a. gjaldaliður, sem kallaður sé starfsmannahús,mötuneyti og hiti. Sé þar átt við hita í gömlu íbúðarhúsi í Brautarholti.Kostnaður vegna þessa hafi verið 663.488 kr. árið 1993, 651.802 kr. árið 1994,538.000 kr. árið 1995, 576.192 kr. árið 1996 og 607.228 kr. árið 1997. Þá verðiráðið af dagbók áranna 1995 og 1996 að kostnaður við rekstur mötuneytis hafðiverið 449.883 kr. fyrra árið og 516.012kr. hið síðara. Kostnaður við rekstur mötuneytis hafi á árinu 1998 verið færðurundir heitinu „rekstur kaffistofu” og var 782.330 kr. Þá hafi fleiri starfsmenn verið en árin á undan, aukþess sem aðalvertíðin hafi staðið a.m.k. mánuði lengur en vant var. Getikostnaðaraukningin á engan hátt talist óeðlileg. Höfuðmáliskipti þó að stefndi hafi ekki á nokkurn hátt getað rökstutt hvers vegna færaætti mismun á þessum gjaldalið milli áranna 1997 og 1998 sem úttekt hjástefnanda. Hann hafi heldur ekki getað rökstutt hvort og þá hvers vegnahækkunin milli ára væri óeðlileg og því síður að stefnandi hafi með óeðlilegumhætti notið góðs af þeirri hækkun. Átti því óhjákvæmilega að hafna umræddrikröfu stefnda fyrir gerðardóminum. Meirihlutigerðardóms, sem skipaður var lögmanni stefnda og oddamanni, taldi hins vegar aðstefnanda hefði ekki tekist að sanna að um væri að ræða sameiginlegan kostnaðþeirra bræðra vegna reksturs mötuneytis. Hafi sönnunarbyrðinni þar með veriðsnúið við og stefnanda gert að afsanna með öllu órökstudda fullyrðingu stefndaog sú fullyrðing lögð til grundvallar. Að mati stefnanda gengur slíkt þvert áalmennar reglur um sönnun og sönnunarbyrði. Samkvæmtframansögðu telur stefnandi niðurstöðu gerðardóms að þessu leyti byggjast ámálsatvikum sem enginn fótur sé fyrir, þ.e. að fjármunum þessum hafi veriðvarið til einkaneyslu stefnanda en ekki til reksturs kaffistofu fyrirstarfsmenn eins og rétt sé. Hafi engin gögn verið lögð fram sem stutt gátu þániðurstöðu gerðardóms. Á því sé byggt að niðurstaðan sé samkvæmt þessubersýnilega reist á ólögmætum sjónarmiðum, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 12. gr.gerðardómslaga. Jafnframt bendir stefnandi á 8. gr. gerðardómslaga sem gerirákveðnar lágmarkskröfur um skýrleika og rökstuðning. Almennt sé viðurkennt aðilla rökstuddur gerðardómur leiði til ógildingar hans, en 5. töluliður 1. mgr.12. gr. gerðardómslaga kveði svo á að gerðardómur sé ógildanlegur ef hann erekki í lögmætu formi. Meðvísan til alls framanritaðs verði að ógilda þennan kafla dómsins að því ervarðar rekstur kaffistofu. Stefnandi gerir hins vegar ekki athugasemdir við þániðurstöðu gerðardóms í þessum kafla dómsins að hafna kröfu stefnda um aðstefnandi endurgreiði 127.240 kr. vegna tölvukerfis. c. Krafa um ógildingu á kafla II.4. Meirihlutigerðardóms féllst í kafla II.4 í gerðardóminum á kröfu stefnda um að stefnandigreiddi til samrekstrarins 10.061.573 kr. Taldi meirihluti dómsins sannað meðgögnum sem áttu að hafa verið lögð fyrir dóminn að stefnandi hefði tekið þessarfjárhæðir út úr rekstrinum. Sé niðurstaðan að öðru leyti með öllu órökstudd. Aðmati stefnanda hafi engin gögn verið lögð fyrir gerðardóminn sem hafi sýnt framá réttmæti kröfu stefnda og hafi oddamaður dómsins ekki getað bent lögmannistefnanda á þau er eftir því hafi verið leitað. Á árinu1999 hafi að kröfu stefnda verið unninn af löggiltum endurskoðandaársreikningur 1998 fyrir graskögglaverksmiðju þeirra bræðra. Eins og fram komií nefndum ársreikningi hafi verið stuðst við uppfært bókhald fyrir árið 1998.Samanburðartölur vegna ársins 1997 hafi byggst á skattframtali þess árs, aðteknu tilliti til ákveðinna leiðréttinga. Höfuðstóll í ársbyrjun hafi veriðstilltur af þannig að efnahagsstaða í árslok 1997 stemmdi. Að matiendurskoðandans hafi ekki legið fyrir forsendur til að skipta úttekt úr rekstriá milli stefnanda og stefnda. Þær forsendur hafi heldur ekki legið fyrir við uppkvaðningu gerðardóms. Umræddkrafa stefnda fyrir gerðardóminum hafi engum gögnum verið studd og byggð áágiskunum einum saman. Ekkert hafi legið fyrir um úttektir stefnanda og stefndaannað en það að stefndi hafi viðurkennt að hafa tekið út 200.000 kr. á árinu 1997 og stefnandi um 6.500.000 kr. áárunum 1997 og 1998. Hafi það verið með reiknuðu endurgjaldi. Við sameiginleganrekstur tveggja einstaklinga miðist úttektir þeirra eðli máls samkvæmt viðvinnuframlag hvors um sig og hlutdeild þeirra í verðmætasköpun. Um vinnumálsaðila í þágu samrekstrar þeirra vísist til þess sem fyrr greini. Óhætt séað fullyrða að vinnuframlag stefnanda hafi í gegnum tíðina verið miklum munmeira en stefnda. Hafi reiknað endurgjald stefnanda vegna vinnu viðsamreksturinn verið í samræmi við það. Á yfirliti sem unnið sé úr skattskýrslummegi sjá að reiknað endurgjald stefnanda á árunum 1985-1998 hafi verið 66-82%af reiknuðu endurgjaldi við samreksturinn í heild á móti 18-34% hjá stefnda.Gefi það nokkuð góða mynd af vinnuframlagi þeirra. Ljóst séað stefndi hafði mikinn meirihluta tekna sinna annars staðar frá en af vinnusinnar við búrekstur þeirra bræðra. Við meðferð málsins fyrir gerðardómi hafihann í engu orðið við ítrekaðri beiðni stefnanda um afhendingu persónulegraskattskýrslna þannig að sannreyna mætti heildartekjur hans og hlutdeild teknavegna vinnu við samrekstur þeirra bræðra í þeim. Þráttfyrir framangreint virðast úttektir stefnda lengst af hafa verið mun meiri enstefnanda og a.m.k. nokkru meiri en sem svari vinnuframlagi stefnda tilrekstrarins. Við matá vinnuframlagi verði í besta falli fyrir stefnda að miða við reiknaðendurgjald fyrir vinnu. Í öllu falli hafi úttektir stefnanda á engan hátt veriðóeðlilegar sé tekið mið af framlagi hans til tekjuöflunar og verðmætasköpunar. Sámismunur sem sé á úttektum eigenda árin 1997 og 1998 samkvæmt yfirlitinu annarsvegar og ársreikningi 1998 hins vegar kunni fyrst og fremst að skýrast afskorti á gögnum frá stefnda. Séu því sterkar líkur til þess að hann hafisjálfur tekið út þær fjárhæðir sem skilur á milli. Eigi hann sjálfur að berahallann af því að hafa ekki skilað bókhaldsgögnum um úttektir og notkun sína átékkareikningi nr. 30610 sem var í eigu þeirra bræðra. Í öllu falli hafi áengan hátt verið sýnt fram á það af hálfu stefnda að stefnandi hafi tekið útþær fjárhæðir sem krafa var gerð um að færð yrði sem úttektir stefnanda,samtals 10.061.573 kr. Þá hafi heldur ekki verið sýnt fram á að sannanlegarúttektir stefnanda á nefndum árum, um 6.500.000 kr., hafi verið óeðlilegarþegar hliðsjón sé höfð af vinnuframlagi aðila og þátttöku þeirra íverðmætasköpun. Engin gögn hafi verið lögð fram fyrir gerðardóminn sem sýnthafi fram á að stefnandi frekar en stefndi hefði tekið út þær rúmu 3,5 milljónirkróna sem skilur á milli. Niðurstaðameirihluta gerðardóms hafi haft það í för með sér að stefnanda var gert að þolaþað að vinna að öllu leyti kauplaust í þágu búrekstrar aðila á árunum 1997 og1998. Hafi honum meira að segja verið gert að endurgreiða reiknað endurgjaldfyrir umrædd ár, sem hann hafði þó talið fram á skattskýrslu sinni og greittskatta af. Fyrrgreind niðurstaða byggist á þeirri lýsingu stefnda á málsatvikumað stefnandi hafi án heimildar tekið 10.061.573 kr. út úr búrekstri þeirra bræðra.Fullyrðingar þar að lútandi eigi sér enga stoð í gögnum málsins og séu meðöllu ósannaðar. Þá geti það heldur ekki staðist lög að ætla stefnanda að vinnaað öllu leyti án endurgjalds í þágu samrekstrarins. Þessi kafli gerðardómsinssé því bersýnilega reistur á ólögmætum sjónarmiðum og því óhjákvæmilegt aðfella hann úr gildi með dómi, sbr. einkum 6. tölulið 1. mgr. 12. gr.gerðardómslaga. 2. Fjárkrafa stefnanda. Svo semfyrr sé rakið hafi gerðardómur skipt landi og húseignum milli málsaðila eins ognánar sé kveðið á um í dómi hans. Fái stefnandi samkvæmt þeirri skiptingu bæðiminna af landi og færri hús. Stefnandi hafi hins vegar kosið að láta við þáskiptingu sitja en gerir kröfu um að stefndi greiði honum þann mismun sem sé áraunverulegu verðmæti þeirra húseigna og lands sem stefndi fékk í sinn hlutannars vegar og á húseignum og landi sem kom í hlut stefnanda hins vegar. Umverðmæti húsa sem kom í hlut hvors málsaðila fyrir sig vísast til þess sem fyrrgreini. Megi ljóst vera að verðmæti þeirra húseigna sem í hlut stefnda komu sémun meira en sem nemur 2.000.000 kr. eins og meirihluti gerðardóms taldi,jafnvel þótt talið yrði að meira eða verðmætara land hafi komið í hlutstefnanda. Telur stefnandi verðmætamuninn vera a.m.k. tífaldan og gerir því kröfuum að stefndi greiði honum 20.000.000vegna þessa. Er sú kröfugerð stefnandaeinnig í samræmi við niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um söluverðmæti þessaraeigna. Samkvæmtniðurstöðu gerðardóms skyldi stefnandi greiða stefnda 1.886.752 kr. þegar tekiðhafi verið tillit til krafna stefnanda um ógildingu kafla II.3 að því er varðarrekstur kaffistofu og kafla II.4 verði niðurstaðan sú að stefnanda beri aðgreiða samrekstri 2.103.756 kr. í stað 12.947.659 kr. Stefnda beri hins vegareftir sem áður að greiða til samrekstrarins 3.489.225 kr. Sé skuld stefnda viðsamreksturinn umfram skuld stefnanda þá 1.385.469 kr. og skuld stefnda viðstefnanda því helmingurinn af því eða 692.734,50 kr. Því til viðbótar bætistnettóskuld stefnda við stefnanda samkvæmt niðurstöðu kafla II.17 og II.18 ígerðardóminum að frádreginni skuld stefnanda við stefnda samkvæmt kafla II.7,samtals 842.465 kr. Er skuld stefnda við stefnanda þá 1.535.199,50 kr. í staðþess að stefnandi skuldi stefnda 3.866.752 kr. Til viðbótar 1.535.199,50 kr. erþess krafist að stefnandi greiði 20.000.000 kr. vegna verðmismunar á húsum ístað 2.000.000 kr. eins og gerðardómi þótti hæfilegt. Sé því gerð krafa um aðstefndi greiði stefnanda alls21.535.199,50 kr. Stefnandivísar til laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma, einkum 8. og 12. gr.,og jarðalaga nr. 65/1976, einkum VII. kafla um óðalsjarðir. Þá er vísað tilmeginreglna um sameiginlegan atvinnurekstur og óskipta sameign, svo og tilákvæða laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, einkum 2. mgr. 1. tölul.a-liðar 7. gr., að því er varðar reiknað endurgjald. Krafa um málskostnaðstyðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandivarnarþing er vísað til 32. gr. sömu laga. Þá vísar stefnandi til stuðningskröfum sínum til landskiptasamnings, dags. 9. desember 1989, samkomulags aðila,dags. 15. mars 2000, og gerðardóms, dags. 4. apríl 2002. Málsástæður stefnda Sýknukrafa stefnda af öllum kröfum stefnanda í þessum þætti málsinsbyggist á því að gerðardómurinn fullnægi öllum lögum og reglum og að hann verðiekki ógiltur nema að uppfyllt séu ákveðin þröng skilyrði 12. gr. laga umsamningsbundna gerðardóma. Því sé ekki til að dreifa í máli þessu. Að auki er áeftirfarandi málsástæðum byggt varðandi hverja kröfu stefnanda fyrir sig: 1. Krafa um ógildingu á kafla I umverðmismun skiptra fasteigna. Sýknukrafa stefnda byggist á því aðmeð gerðarsamningi aðila hafi gerðardóminum verið falið að skipta landi oghúseignum sem ekki hafði þegar verið skipt milli aðila með landskiptagerð frá1989. Mat gerðardómsins sé því endanlegt og verði efnisúrlausn hans ekkiendurskoðuð af öðrum dómstóli. Við skiptingu fasteigna og lóða hafigerðardómurinn miðað við að landamörk milli hinna tveggja jarðarhluta aðilaværu eðlileg og skynsamleg. Niðurstaða gerðardómsins var sú að graskögglaverksmiðjanog gamla íbúðarhúsið, sem voru næst landi stefnda, kæmu í hans hlut og gömluútihúsin í hluta stefnanda, enda hafi sú fasteign verið næst landi stefnanda.Önnur skipting á eignum hefði leitt til þess að landamörk hefðu verið órökrétt. Þau sjónarmið sem gerðardómurinnhafi lagt til grundvallar landskiptunum og mati á fjárhæð sem skyldi greiðavegna verðmunar á milli eigna hafi verið byggð á lögmætum forsendum.Gerðardómurinn hafi fengið sér til ráðgjafar aðila sem hafi mikla þekkingu ogreynslu til að að meta fasteignir til sveita. Við verðmat sitt hafi gerðardómurinn stuðst við mat þessarasérfræðinga. Fullyrðing stefnanda um að ekkert mat hafi legið fyrir og aðgerðardómurinn hafi ekki haft fullnægjandi upplýsingar til þess að metaeignirnar eigi því ekki við nein rök að styðjast og sé í raun hreinntilbúningur. Ítrekað sé að stefnandi hafi engar athugasemdir gert við aðsérfræðingarnir yrðu fengnir til að meta verð fasteignanna. Tekið er fram að verðmæti þeirrafasteigna sem skipt var felist fyrst og fremst í því notagildi sem þær hafifyrir eigendur jarðanna. Gamla íbúðarhúsið, sem byggt var 1890, hafi nánastverið ónýtt og mjög kostnaðarsamt að endurbyggja það. Verðmæti þess hafi fyrstog fremst falist í þeirri lóð sem því fylgdi að frádregnum viðbótarkostnaðisem fylgir því að endurbyggja hús á sama stað. Lóðin sem húsinu fylgdi sé lítilog verðmæti gamla íbúðarhússins sé því óverulegt. Í þessu sambandi sé bent á aðí stefnu komi fram að hektari lands á jörðinni sé metinn á 50.000 kr. ífasteignamati en lóðin sem fylgdi gamla íbúðarhúsinu sé mun minni en einnhektari. Brunabótamat þessarar eignar gefi því enga vísbendingu um raunverulegtverðmæti hennar. Húsið fyrir graskögglaverksmiðjuna sé sérhannað utan umrekstur graskögglaverksmiðju. Ein af meginforsendunum fyrir skiptum aðila ásamrekstrinum hafi verið sú að ekki hafi verið fyrir hendi rekstrargrundvöllurfyrir graskögglaverksmiðjur á Íslandi og því ekki unnt að nota húsið áfram tilþeirrar starfsemi. Húsið hafi verið sérhannað utan um vélbúnað sem notaður vartil rekstursins. Af þessum sökum nýtist húsið mjög illa fyrir aðra starfsemi.Notagildi graskögglaverksmiðjunnar felist fyrst og fremst í því að nota megihluta hússins sem vélageymslu. Þá fylgdi sá böggull skammrifi að vélasamstæða íhúsinu sé verðlaus og mikill kostnaður fylgi því að rífa hana niður og farga.Bent er á í þessu samhengi að á árinu 2000 hafi verið gerður samningur viðlandbúnaðarráðuneytið um úreldingu verksmiðjunnar og því óheimilt að nýtavélarnar. Gömlu útihúsin sem komu í hlut stefnanda höfðu að hluta til veriðendurnýjuð. Hluti þeirra hafði verið notaður sem verkstæði og aðrir hlutar semgeymslur fyrir graskögglaframleiðsluna, vélar og annan búnað. Notagildi gömluútihúsanna hafi því verið mikið fyrir starfsemi sem fylgir búskap. Þá er bent áað ekki muni miklu á stærð húsanna, graskögglaverksmiðjan sé 878,7 fm og gömluútihúsin 724 fm. Þegar tekið sé tillit til þess að hlutigraskögglaverksmiðjunnar nýtist mjög illa þar sem hann sé hannaður utan umvélasamstæðu séu nýtanlegir fermetrar sem aðilar fengu í sinn hlut áþekkir. Þá er á því byggt að aðilum hafiverið frjálst að leggja fram mat sérfræðinga (þ.m.t. dómkvaddra matsmanna) áverðmæti fasteignanna fyrir gerðardóminn, til þess að færa fram rök fyrirverðmismun á eignum. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein slík gögn fyrirgerðardóminn og sé því dómkvaðning matsmanna undir rekstri þessa máls í því skyni að breyta verðmati gerðardómsinsþýðingarlaus. 2. Krafa um ógildingu á kafla II.3 umgjaldfærslu matvörureikninga. Að því er varðar þennan lið íkröfugerð stefnanda er því hafnað af stefnda að niðurstaða gerðardómsins íkafla II.3 sé reist á ólögmætum sjónarmiðum. Byggist sýknukrafa stefnda á þvíað niðurstaða gerðardómsins hvað varðar gjaldfærslu matvörureikninga sé rétt,enda hafi matvörureikningar sem stefnandi vildi gjaldfæra í bókhald félagsinsverið kostnaður við einkaneyslu fyrir stefnanda. Lögum samkvæmt sé óheimilt aðgjaldfæra slíka kostnað í bókum félags jafnvel þó sameigandi að rekstri mundisamþykkja hann, sjá hér 1. tölulið 31. gr. laga um tekju og eignaskatt nr.75/1981. Á það er bent að í málinu liggi ekkifyrir sundurliðun þessa kostnaðar þannig að ekki sé unnt að staðreyna hvenærmatarkaupin áttu sér stað. Í þessu sambandi er bent á að mestan hluta ársinsvoru stefndi og stefnandi einu starfsmenn samrekstrarins. Einungis hlutasumarsins hafi aðrir aðilar verið fengnir til aðstoðar við reksturinn sem voru fyrst og fremst börn aðila. Athygli vekiað í sundurliðun á handskrifuðum blöðum fyrir árin 1995 og 1996 komi fram aðmatvöruúttektir dreifast á allt árið þrátt fyrir þá staðreynd að ekki hafiverið öðrum starfsmönnum til að dreifa mestan hluta ársins en stefnanda ogstefnda. Styðji þetta þá málsástæðu stefnda að um hafi verið að ræðaeinkaneyslu stefnanda. Í gerðardóminum komi fram að gjöldvegna reksturs kaffistofu hafi ekki verið tilgreind í fyrri skattframtölumaðila. Á það sé að auki bent að ef starfsmenn njóti fæðis í vinnu beri að gefaþau hlunnindi upp til skatts. Ekki séu fyrir hendi gögn um að fæðishlunnindihafi verið færð á þá starfsmenn sem unnu við samrekstur aðila og gefi þaðvísbendingu um að ekkert mötuneyti hafi verið rekið á staðnum. Í þessu samhengier á það bent að fjárhæðin sem um sé krafið, 782.330 kr., sé miklum mun hærrien eðlilegur kostnaður við að bjóða starfsmönnum upp á kaffi. Ljóst sé að annarsameigenda í sameignarfélagsrekstri geti ekki upp á sitt eindæmi ákveðið aðstofna til útgjalda af þessu tagi. Meginreglan í sameignarfélagi sé að allirsameigendur þurfi að samþykkja skuldbindingu fyrir félagið. Slíkt samþykki hafistefndi ekki gefið. Athygli veki að hvorki ÞórirÓlafsson, endurskoðandi stefnanda, né Sverrir Ingólfsson endurskoðandi, sem vargerðardóminum til aðstoðar, hafi treyst sér til þess að samþykkja þessi útgjöldsem eðlileg útgjöld sem tilheyrðu rekstri aðila. Staðfesti það enn frekar þáskoðun að um einkaneyslu stefnanda hafi verið að ræða. Á því er byggt að samkvæmt 1.tölulið 31. gr. laga um tekju- og eignaskatt nr. 75/1981 sé meginreglan sú aðtil þess að heimilt sé að gjaldfæra kostnað í bókhaldi félags þurfi aðili aðfæra sönnur á að kostnaðurinn hafi verið nauðsynlegur til þess að afla teknafyrir félagið. Niðurstaða gerðardómsins um að stefnandi þurfi að sanna aðkostnaðinn hafi mátt gjaldfæra sé því í samræmi við beina lagaskyldu. Samkvæmt því sem að framan sé rakiðbyggist niðurstaða gerðardómsins á lögmætum forsendum og fullnægirrökstuðningur dómsins skilyrðum laga um efni og form gerðardóma. 3. Krafa um ógildingu á kafla II.4 umpeningaúttekir stefnanda. Að því er varðar þennan lið íkröfugerð stefnanda sé því hafnað af stefnda að niðurstaða gerðardómsins íkafla II.4 sé reist á ólögmætum sjónarmiðum. Byggist sýknukrafa stefnda á þvíað stefnandi hafi sannanlega tekið peninga út úr samrekstri aðila án samþykkisstefnda að fjárhæð 10.061.573 kr. Niðurstaða gerðardómsins um að stefnanda beriað endurgreiða þessa fjármuni til samrekstrarins sé því rétt og byggð á gögnumsem hafi legið fyrir í málinu. Eins og gögn málsins beri með sér séumrædd fjárhæð fengin úr drögum að ársreikningi samrekstrar aðila fyrir árin1997 og 1998 sem Þórir Ólafsson, endurskoðandi stefnanda, hafi gert. Íframlögðu bréfi Þóris Ólafssonar dags. 16. júní 1999 sé gerð grein fyrir því aðúttektir eigenda hafi verið færðar þannig að ef ekki væru fyrir hendifullnægjandi gögn um ráðstöfun útborgunar á tékkareikningum hafi úttektin veriðfærð á umsjónarmann þess reiknings. Sundurliðun úttekta á eiganda komi hins vegarekki fram í ársreikningsdrögunum. Í framlögðu bréfi Guðlaugs Guðmundssonar,endurskoðanda stefnda, komi fram aðsamkvæmt þeim gögnum sem hann hafði undir höndum skiptist úttektir eigenda úrsamrekstrinum á árunum 1997 og 1998 þannig að stefnandi hafi tekið út10.061.573 kr., en stefndi einungis 197.880 kr. Í málinu hafi því ekki verið hnekktað fjárhæðir heildarúttekta eigenda í áðurgreindum drögum að ársreikningi fyrirárin 1997 og 1998 séu réttar. Eina álitaefnið sé því hvernig skipta beriúttektunum á eigendur. Fyrir liggi samkvæmt gögnum málsviðurkenning stefnanda á því að hafa tekið út a.m.k. 2.396.295 kr. á árinu 1997og 4.281.065 kr. á árinu 1998. Fyrir gerðardóminn voru lögð fram ljósrit afsvuntum tékkhefta sem stefndi hafði umsjón með (reikningur nr. 30610) þannig aðauðvelt hafi verið að staðreyna úttektir stefnda því stefndi hafði ekki aðgangað fjármunum samrekstrarins nema með því að ávísa á þann reikning. Samkvæmtþeim gögnum sé ljóst að stefndi hafði einungis tekið út 197.880 kr. úr samrekstrinum á árunum 1997til 1998. Stefnandi, sem annast hafi fjármálsamrekstrar aðila, færslu bókhalds og hafði vörslu bókhaldsins, hafi ekki getaðlagt fram nein gögn um að stefndi hafi fengið greitt meira út úr rekstrinum.Hægur vandi hefði verið fyrir stefnanda að leggja fram bankayfirlit um úttektirstefnda á þeim tékkareikningi sem stefndi hafði umsjón með og benda á hvaðagreiðslur það væru sem hann hefði tekið í eigin þágu. Þá hefði stefnandi einniggetað lagt fram gögn er sýndu hvað keypt hefði verið fyrir þær fjárhæðir semhann tók út af tékkareikningi samrekstrarins og að úttektir hans væru þannigsannanlega framkvæmdar í þágu rekstrarins í meira mæli en ofangreindirendurskoðendur töldu sannað. Með bréfi dags. 23. janúar 2001 varskorað á stefnanda að afhenda tiltekin gögn þannig að unnt væri að staðreynameð nákvæmni m.a. úttektir hans á peningum í félaginu. Í þessu samhengi sé réttað benda á að í bréfi Guðlaugs Guðmundssonar, endurskoðanda stefnda, komiskýrlega fram að stefnandi neitaði að afhenda hreyfingalista fyrir bókhald íformi tölvuútprentunar eða handfærðrar dagbókar. Í kröfugerð stefnda fyrirgerðardóminum sé vísað til fyrrgreindrar áskorunar og kröfur byggðar á því aðstefnandi þurfi að bera hallann af því að afhenda ekki umbeðin gögn. Þau gögn sem vísað sé til að framanog lögð voru fyrir gerðardóminn séu algerlega fullnægjandi grundvöllur fyrirniðurstöðu gerðardómsins, einkum í ljósi þess að stefnandi hafi ekki getað lagtfram gögn sem bendi til þess að úttektir stefnda hafi verið hærri eða hanssjálfs lægri, þrátt fyrir að honum hafi verið auðvelt að leggja slík gögn framef þau væru á annað borð til. Að auki sé sönnunarstaðan í málinu þannig aðstefnandi sem vörslumaður bókhalds aðila beri hallann af sönnunarskorti. Í stefnu sé byggt á því að stefnandihafi átt rétt á hærri launum vegna meira vinnuframlags eða hærra reiknuðuendurgjaldi en stefndi og að sú staðhæfing réttlæti þessar úttektir stefnanda.Þessum röksemdum sé mótmælt og á það bent að þarna sé stefnandi að blanda samantveimur ólíkum hlutum því laun og reiknað endurgjald eigenda beri að færa semlaunagjöld og greiða af þeim skatta og aðrar skyldur. Engar skattgreiðslur hafiverið inntar af hendir vegna peningaúttekta stefnanda. Stefnandi og stefndihafi í gegnum tíðina fengið reiknað endurgjald fyrir vinnuframlög sín í þágusamrekstrar í samræmi við samkomulag aðila. Bent er á að reiknað endurgjaldstefnanda samkvæmt landbúnaðarskýrslu fyrir árið 1997 hafi verið 695.032 kr. og 694.980 kr. fyrir árið 1998. Úttektir hanstil viðbótar fyrir árið 1997 hafi verið hátt í nífalt hærri fjárhæð og fyrirárið 1998 hátt í sjöfalt hærri fjárhæð. Ljóst sé í samræmi við meginreglur umsameignarfélög að stefnandi hafði engar heimildir til þess að skammta sérlaunagreiðslur með þessum hætti og að auki hafi hann ekki talið þessarfjárhæðir fram sem laun á framtali og greitt af þeim skatt. Þá beri að hafa íhuga að rekstur graskögglaverksmiðjunnar hafi engan veginn staðið undir þessumgreiðslum og hafi úttektir stefnda leitt m.a. til mikillar skuldasöfnunarsamrekstrarins. Samkvæmt því sem að framan sé rakiðbyggist niðurstaða gerðardómsins á lögmætum forsendum og fullnægi rökstuðningurdómsins skilyrðum laga um efni og form gerðardóma. 4. Fjárkrafa stefnanda. Í ljósi þess sem að framan hafiverið rakið um mat gerðardómsins á verðmæti fasteigna sem voru í eigusamrekstrarins séu engar forsendur til þess að taka fjárkröfu stefnanda tilgreina. Enginn fótur sé fyrir þeim fjárhæðum sem stefnandi hafi sett fram íkröfugerð sinni og því ekki ástæða til þess að fjalla um einstaka liðikröfugerðarinnar að öðru leyti en að þeim er mótmælt sem röngum og órökstuddum.Þá er ítrekað það sjónarmið að stefnandi getur ekki á þessu stigi málsins lagtfram mat dómkvaddra matsmanna um verðmæti eigna. Slík gögn hefði stefnandiþurft að leggja fram í gerðardóminum hefði hann óskað eftir því að á þeim væribyggt. Stefnandi verði að bera hallann af því að hafa ekki lagt fram gögn afþessum toga fyrir gerðardóminn. Vísað er til laga um samningsbundnagerðardóma nr. 53/1989 einkum 7., 8. og 12. gr. um að gerðardómurinn sébindandi fyrir aðila og að hann uppfylli skilyrði um form og efni gerðardóma.Þá er vísað til 33. gr. laga um tekju- og eignarskatt nr. 75/1981 um skilyrðiþess að gjaldfæra megi kostnað í reikningi félags. Um heimildir til þess aðskuldbinda sameignarfélag er vísað til almennra reglna um samrekstur ogsameignarfélög. Málskostnaðarkrafan styðst við 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafastefnanda um ógildingu gerðardómsins að hluta er einkum á því byggð að hann séreistur á ólögmætum sjónarmiðum, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 12. gr. laga nr.53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Meðsamkomulaginu frá 15. mars 2000 skuldbundu aðilar sig til að leggja ágreining umskiptingu eigna og uppgjör skulda og samrekstrar, svo og önnur atriði sem lutuað skiptum aðila, til úrskurðar gerðardóms.Með þeirri tilhögun á úrlausn ágreiningsefna sinna hafa aðilarundanþegið sig málsmeðferð almennra dómstóla. Gerðardómur felur í sér endanleganiðurstöðu um sakarefnið og verður almennt ekki hnekkt. Engu að síður getaákveðnar ástæður leitt til þess að unnt sé að ógilda gerðardóm að nokkru leytieða öllu með málsókn, eins og kveðið er á um í 1.- 6. tölulið 1. mgr. 12. gr.gerðardómslaga. Að því er varðar 6.tölulið 1. mgr. 12. gr. þá er tekið sérstaklega fram í greinargerð með lögunumum þann lið að gerðardómur verður ekki ógiltur nema í undantekningartilvikiþótt niðurstaða hans sé ekki í samræmi við hefðbundna túlkun eða beitingu réttarreglna.Slík regla sé í samræmi við UNCITRAL lögin um alþjóðlega gerðardóma, sem höfðvar hliðsjón af við samningu laganna, og sé m.a. lögð til grundvallar í norsku,dönsku og sænsku gerðardómslögunum. Af lögskýringarsjónarmiðum þessum ogorðalagi 6. töluliðar verður ráðið að verulegt frávik frá viðurkenndumsjónarmiðum og málsmeðferðarreglum þurfi að koma til, ef ógilda á gerðardóm ágrundvelli tilvitnaðs lagaákvæðis. Stefnandigerir í fyrsta lagi kröfu til þess að ógiltur verði í gerðardómi kafli I að þvíer varðar mat á verðmismun milli lands og húseigna sem komu í hlut stefndaannars vegar og stefnanda hins vegar. Ísamkomulagi aðila frá 15. mars 2000 var miðað við að samningur milli þeirra umskiptingu jarðarinnar dags. 9. desember 1989 skyldi lagður til grundvallarlandskiptingu á Brautarholti og frekari skipting lands miðaði að því aðeignarhlutur hvors um sig yrði í sem eðlilegustum tengslum við það land semþegar hafði verið skipt. Í gerðardóminum var tekið tillit til þessa og tekiðfram að jafnframt yrði haft að leiðarljósi að jarðarhlutarnir tveir gætu hvorum sig myndað sem heillegasta fasteign. Einnig að nýting og umferð um annaneignarhlutann þyrfti sem minnst að snerta hinn. Þá var gerðardóminum falið að skipta á milli aðila sameiginlegumfasteignum, þ.e. graskögglaverksmiðju, gamla íbúðarhúsinu og gömlu útihúsunum.Fyrir gerðardóminum gerðu báðir aðilar kröfu til þess að fágraskögglaverksmiðjuna og gamla íbúðarhúsið í sinn hlut. Í samræmi viðframangreind sjónarmið um skiptingu lands og eigna var niðurstaða gerðardómsinssú að í hlut stefnda kom graskögglaverksmiðjan og gamla íbúðarhúsið, en í hlutstefnanda komu gömlu útihúsin. Ísamkomulagi aðila var gert ráð fyrir að skipting eigna yrði eins jöfn og kosturværi, en aðilar skyldu jafna verðmismun með peningagreiðslu. Í gerðardóminumer tekið fram að ljóst sé að meiri verðmæti í húsum talin hafi komið í hlutistefnda. Í gerðardóminum var talið hæfilegt, að teknu tilliti til skiptingarlands, að stefndi greiddi stefnanda 2.000.000 króna til að jafna metin. Stefnandi telur að ákvörðun meirihluta dómsins um hæfilega greiðslu til handastefnanda vegna verðmismunar eignanna hafi verið órökstudd og í engu byggst ástaðreyndum eða gögnum málsins og því augljóslega reist á ólögmætum sjónarmiðum.Beri því að ógilda gerðardóminn að þessu leyti með vísan til 6. töluliðar l.mgr. 12. gr. gerðardómslaga. Jafnframt telur stefnandi að málsmeðferð hafiverið áfátt í verulegum atriðum að þessu leyti og beri að ógilda dóminn af þeimsökum, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 12. gr. gerðardómslaga. Fyrirliggur að gerðardómurinn leitaði álits sérfræðinga við mat á þeirri fjárhæð semgreiða skyldi vegna verðmunar milli þeirra eigna sem í hlut aðila komu viðskiptin. Þá er tekið fram í gerðardóminum að við það mat hafi verið tekiðtillit til skiptingar lands í gerðardóminum.Í matsbeiðni stefnanda var þess óskað að metinn yrði verðmismunur millilands og húseigna sem annars vegar komu í hlut stefnanda og hins vegar komu íhlut stefnda samkvæmt gerðardómi. Í niðurstöðu dómkvaddra matsmanna er tekiðfram að ekki sé lagt mat á framkvæmd jafnrar skiptingar á landi milli aðila,sem unnin hafi verið af arkitekt og verkfræðiþjónustu fyrir gerðardóm. Þanniger ekki ljóst að sömu forsendur hafi að öllu leyti legið fyrir við mat dómkvaddramatsmanna á söluverðmæti eigna og fyrir lágu þegar gerðardómurinn ákvað fjárhæðpeningagreiðslu til að jafna verðmismun eigna.Kann það að einhverju leyti að skýra mismunandi niðurstöður. Í gerðardóminum er gerð grein fyrir því ogrökstutt með hvaða hætti skipting lands og annarra eigna var gerð. Ekki verðurfallist á að niðurstaða gerðardómsins að þessu leyti hafi byggst á ólögmætumsjónarmiðum eða málsmeðferð fyrir gerðardóminum hafi verið áfátt í verulegumatriðum. Eru því ekki skilyrði til þess, samkvæmt 3. eða 6. tölulið l. mgr. 12.gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma, að ógilda kafla I ígerðardómnum að því er varðar mat á verðmismun milli lands og húseigna sem komuí hlut stefnda annars vegar og stefnanda hins vegar. Er þeirri kröfu stefnanda hafnað. Stefnandigerir í annan stað kröfu til þess að ógiltur verði í gerðardómi kafli II.3 aðþví er varðar rekstur kaffistofu. Ígerðardómi segir að meðal gagna málsins séu landbúnaðarframtöl aðila, sem þeirhafi skilað sameiginlega. Við athugun framtala áranna 1993 til 1998 verði ekkiséð að þar hafi verið talið fram til gjalda vegna reksturs kaffistofu. Var þvílitið svo á af hálfu gerðardóms að það væri stefnanda að sanna þá fullyrðingusína að um væri að ræða kostnað vegna reksturs mötuneytis. Var því fallist ákröfu stefnda að fjárhæð 782.330 krónur.Niðurstaða dómkvaddra matsmanna um þetta atriði var sú að kostnaður viðrekstur kaffistofu (mötuneytis) að upphæð 592.861 kr. sé tilheyrandi samrekstriaðila. Að matistefnanda hefur gerðardómurinn með niðurstöðu sinni gengið þvert á almennarreglur um sönnun og sönnunarbyrði og gert stefnanda að afsanna með ölluórökstudda fullyrðingu stefnda og sú fullyrðing hafi verið lögð tilgrundvallar. Telur stefnandi niðurstöðugerðardóms að þessu leyti byggjast á málsatvikum sem enginn fótur sé fyrir,þ.e. að fjármunum þessum hafi verið varið til einkaneyslu stefnanda en ekki tilreksturs kaffistofu fyrir starfsmenn eins og rétt sé. Á því er byggt aðniðurstaðan sé samkvæmt þessu bersýnilega reist á ólögmætum sjónarmiðum, sbr.6. tölulið 1. mgr. 12. gr. gerðardómslaga.Á þetta verður ekki fallist.Líta verður til þess að með gerðarsamningi hafa aðilar tekið á sig ogsamþykkt þá áhættu sem fylgir gerðardómsmeðferð, sem ekki tryggir sama réttaröryggiog málsmeðferð fyrir dómstólum. Gerðardómur verður því aðeins ógiltur samkvæmt6. tölulið 12. gr. gerðardómslaga að hann sé bersýnilega byggður á ólögmætumsjónarmiðum. Það er því ekki nægjanlegt til ógildingar gerðardóms aðgerðardómsmenn hafi beitt sönnunarreglum ranglega eða byggt niðurstöðu sína ámálsatvikum, sem ekki voru sönnuð. Eruþví ekki skilyrði til þess, samkvæmt 6. tölulið l. mgr. 12. gr. laga nr.53/1989 um samningsbundna gerðardóma eða öðrum ákvæðum laganna, að ógilda kaflaII.3 í gerðardómnum að því er varðar rekstur kaffistofu. Er þeirri kröfustefnanda einnig hafnað. Stefnandigerir í þriðja lagi kröfu til þess að kafli II.4 í gerðardómi verði ógiltur. Ígerðardómi var fallist á kröfu stefnda um að stefnandi greiddi til samrekstrarins10.061.573 kr. vegna úttekta hans árin 1997 og 1998 (5.977.114 kr. árið 1997 og4.084.459 kr. árið 1998). Taldi gerðardómurinn það sannað með framlögðum gögnumað stefnandi hefði tekið þessa fjárhæð úr rekstrinum og bæri að standa skil áhenni. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna var niðurstaðan sú að úttektársins 1997 skiptist jafnt á eigendur og verði stefnanda því ekki gert aðendurgreiða samrekstrinum 5.977.114 kr. og stefnda ekki gert að endurgreiðasamrekstrinum 197.880 kr. Tekið er fram í matsgerðinni að árið 1998 sé uppfærtog viðurkennd sé úttekt stefnanda að fjárhæð 4.031.228 kr. Verulegurágreiningur er með aðilum í málinu um niðurstöðu meirihluta gerðardómsins umþetta atriði, eins og málatilbúnaður þeirra ber með sér. Við mat á því hvortuppfyllt séu skilyrði 6. töluliðar 12. gr. gerðardómslaga um ógildingu gerðardómsinsað þessu leyti ber sem endranær að líta til þess að aðilar hafa undirgengist aðhlíta niðurstöðu hans og afsalað sér málsmeðferð fyrir almennum dómstólum. Einsog fyrr er rakið verður gerðardómur ekki ógiltur nema í undantekningartilvikiþótt niðurstaða hans sé ekki í samræmi við hefðbundna túlkun eða beitinguréttarreglna. Um þennan þátt gerðardómsins er einkum deilt um sönnunargögn, sönnun og sönnunarfærslu, enekki verður séð að niðurstaða gerðardómsins hafi verið byggð á ólögmætumsjónarmiðum. Með vísan til þess og að öðru leyti með skírskotun tilrökstuðnings fyrir niðurstöðu um kafla II.3 hér á undan verður ekki talið aðskilyrði séu til þess, samkvæmt 6. tölulið l. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989 umsamningsbundna gerðardóma, að ógilda kafla II.4 í gerðardómnum. Er þeirri kröfustefnanda einnig hafnað. Súmálsástæða stefnanda, sem höfð var uppi við munnlegan málflutning aðgerðardómurinn bryti í bága við allsherjarreglu, sbr. 6. tölulið 1. mgr. 12.gr. gerðardómslaga, á hér ekki við. Í greinargerð með lögunum segir að hugtakiðallsherjarregla eigi einkum við um alþjóðlega gerðardóma. Í því felistfyrirvari um það að erlendum gerðardómi verði ekki beitt hér á landi ef beitingþeirra reglna sem hann sé reistur á fari í bága við grundvallarreglur íslensksréttar. Hér er því um að ræða skírskotun til „ordre public“ hugtaksins íalþjóðlegum einkamálarétti. Samkvæmtframansögðu er kröfum stefnanda um ógildingu tilgreindra kafla gerðardómsinsfrá 4. apríl 2002 hafnað og er stefndi sýknaður af þeim kröfum. Af því leiðirað sýkna ber stefnda af fjárkröfu stefnanda í málinu, sem háð er því aðógildingarkröfur stefnanda nái fram að ganga. Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. EggertÓskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi,Dánarbú Jóns Ólafssonar, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Páls Ólafssonar, ímáli þessu. Málskostnaðurfellur niður.
|
Mál nr. 20/2003
|
Vinnuslys Líkamstjón Örorka Skaðabætur Sakarskipting Gjafsókn
|
B rann til er hún var við vinnu sína í fiskvinnsluhúsi R ehf. Bar slysið að með þeim hætti að B gekk yfir gólf í fiskvinnsluhúsinu til að sækja eyrnahlífar, sem hún notaði við vinnu sína, þegar hún rann til í slorbleytu þannig að hún ökklabrotnaði. Í máli sem B höfðaði af þessu tilefni á hendur Þ ehf., sem R ehf. hafði sameinast, var talið sannað með vætti starfsfólks að R ehf. hafi engar reglur sett um að það mætti ekki fara óhindrað milli vinnusvæða, eftir að það var komið til vinnu sinnar. Var venjulegt að starfsfólk færi þá leið sem B fór þegar hún slasaðist. Var Þ ehf. látið bera hallann af því að vettvangur slyssins var ekki rannsakaður, en R ehf. lét hjá líða að tilkynna slysið í tæka tíð. Var talið að nauðsynlegt hafi verið að sjá til þess að gólfið væri hreinsað í hvert sinn er á það lak slor eða slepja, en ekki hafi verið sýnt fram á að það hafi verið gert. Var það metið R ehf. til gáleysis. Aftur á móti var B látin bera 1/3 hluta tjóns síns þar sem hún hafi ekki gengið eins gætilega um gólf og ástæða var til.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Haraldur Henrysson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2003. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa hennar verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi sækir stefnda með máli þessu skaðabætur úr hendi áfrýjanda vegna slyss, sem hún varð fyrir 25. maí 1998 við vinnu sína í fiskvinnsluhúsi Rækjuness ehf., en það félag hefur síðan verið sameinað áfrýjanda. Fyrir Hæstarétti eru aðilarnir sammála um að leggja til grundvallar niðurstöðu héraðsdómara um fjárhæð einstakra liða í skaðabótakröfu stefndu og heildarútreikning kröfunnar, en deila á hinn bóginn um sök á slysinu. Að þessu gættu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð, en um fjárhæð málskostnaðar og gjafsóknarkostnað stefndu, sem greiðist allur úr ríkisjóði, fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Þórsnes ehf., greiði í ríkissjóð 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Birnu Sævarsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 18. júní 2002 og þingfest sama dag. Það var tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 27. nóvember sl. Stefnandi máls er Birna Sævarsdóttir, kt. 070862-3019, Lágholti 13 Stykkishólmi. Upphaflega var stefnt Rækjunesi ehf., kt. 670274-1289, Reitavegi 12 Stykkishólmi, en undir rekstri máls var upplýst að það félag hefði hinn 27. mars 2001 verið sameinað Þórsnesi ehf., kt. 420369-0859, Reitavegi 14 Stykkishólmi, sem er stefndi í þessu máli. Til réttargæslu er stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3 Reykjavík. Dómkröfur Endanlegar kröfur stefnanda eru þær að stefnda Þórsnes ehf. greiði henni kr. 5.478.024 með 2% ársvöxtum frá tjónsdegi til 1. ágúst 2000, en með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/197 af sömu fjárhæð frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu skv. mati dómsins, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Stefnandi gerir engar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Dómkröfur stefnda, Þórsness ehf., eru þær aðallega að það verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og því tildæmdur málskostnaður úr hennar hendi að mati dómsins, en til vara að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Réttargæslustefndi gerir engar kröfur. Atvik máls Stefnandi var starfsmaður stefnda, nánar tiltekið Rækjuness ehf., þegar hún slasaðist í vinnunni að morgni 25. maí 1998. Slysið var ekki tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins þegar í stað, og voru aðstæður á slysstað ekki rannsakaðar. Það var heldur ekki tilkynnt lögreglu, en fyrir liggur skýrsla sem stefnandi gaf fyrir lögreglu um slysið 11. nóvember 1999. Skýrslan var tekin að beiðni lögmanns stefnanda. Í henni segir að slysið hafi orðið kl. 08:20 um morguninn. Þetta er þar haft eftir stefnanda: ,,Birna segist hafa mætt í skelvinnslu í Rækjunes kl. 08:00 þennan umrædda dag. Hún segist hafa farið að færibandinu og hafi unnið þar nokkra stund þegar hún fór fram til þess að sækja útvarpið sitt. Birna segist hafa gengið fram hjá ,,Sjokkernum" [þ.e. suðupottinum. Aths. dómara] og hafi verið mikil bleyta fyrir framan hann. Hún segist hafa sótt útvarpið [Útvarpsviðtækið var í eyrnahlífum hennar.Aths. dómara] fram í fatahengi og á leið sinni til baka fram hjá ,,sjokkernum" hafi hún stigið í bleytuna og hafi hún verið búin að ganga nokkur skref þegar hún rann til og datt í slorbleytunni. Birna segir að þegar hún lenti hafi hægri fóturinn bögglast undir sér." Stefnandi lýsir síðan afleiðingum fallsins. Hún segist hafa legið í bleytunni, og nokkrir vinnufélagar hennar hafi komið að henni. Einn þeirra hafi skorið stígvélið utan af hægri fæti. ,, Þá kom í ljós hvers kyns meiðslin voru; allur fóturinn fyrir neðan ökkla lá út til hægri og ökklaliðurinn stóð út í loftið." Í atvikalýsingu stefnu segir að stefnandi hafi verið flutt á sjúkrahúsið í Stykkishólmi til skoðunar. Þar hafi komið í ljós eftir röntgenmyndatöku að hægri ökkli hafi verið fjórbrotinn, liðbönd slitin og fóturinn úr liði. Stefnandi hafi síðan verið flutt á Sjúkrahús Reykjavíkur þar sem gert hafi verið að fætinum. Fyrir liggur skýrsla starfsmanns Vinnueftirlits ríkisins um aðstæður á slysstað, dags. 19. janúar 2000. Hann kveðst hafa farið á staðinn þann dag að beiðni lögmanns stefnanda. Þar segir fyrst að Vinnueftirlitinu hafi borist lögregluskýrsla um slysið 15. desember 1999. Slysið hafi ekki verið tilkynnt þegar það átti sér stað, en skrifleg tilkynning um slysið, dags. slysdaginn, hafi borist Vinnueftirlitinu [Upplýst er í málinu að móttökudagur var 2. júní 1998]. Í skýrslunni segir að aðstæður á slysstað hafi verið breyttar, ástand gólfa, hálka og fleira sem máli skiptir. Þetta segir í skýrslunni: ,,Aðstæður: Gólfin eru máluð rauð og blá og á starfsfólk sem vinnur á bláu svæði ekki að fara yfir á rautt svæði. Á bláum svæðum er soðin afurð og óunnin á rauðum svæðum. Gólf eru máluð og lítils háttar hrjúf. Slasaða hafði á fótunum svokölluð frystihússtígvél sem eru hvít með hálkuverjandi sóla. Orsök slyssins má rekja til hálku sem skapaðist vegna bleytu og leðju sem lekur úr skelkössunum." Vinnustaðurinn Dómari skoðaði vettvang fyrir aðalmeðferð ásamt stefnanda, lögmönnum aðila, Jóhannesi Smára Guðbjartssyni, sem var verkstjóri við skelvinnsluna þegar slysið varð, og fleirum. Vinnsluhúsið er nú nokkuð breytt og þar er nú engin vinnsla. Allgóðar myndir af húsi innanverðu liggja frammi í málinu. Húsið liggur nokkurn veginn frá norðri til suðurs. Í suðurhluta, í sal í miðju húsi, var móttaka fyrir skelina. Gólf var þar rauðmálað. Skelkörum var þar staflað upp á gólf, við austurvegg og fram á gólfið eftir atvikum. Við vesturvegg var suðupotturinn, og þar var síló, sem skelin var sett í úr körunum, áður en hún fór í pottinn. Starfsmenn gengu inn í húsið um dyr á austurvegg (við götu). Þeim megin uppi á lofti voru skrifstofur og kaffistofa starfsfólk. Starfsmenn gengu gegnum gang, en úr honum lágu leiðir í tvær áttir. Önnur lá inn í móttöku. Á hurð á dyrum þangað [merkt E á mynd á dskj. nr. 30] var fest blað með þessari áletruninni: ,,Óviðkomandi bannaður aðgangur. Aðeins fyrir starfsfólk í móttöku og við hreinsivélar". Úr ganginum voru aðrar dyr sem lágu til búningsherbergis (líka nefnt fataskiptaherbergi) við austurvegg húss (götumegin). Á hurð í þeim dyrum var blað með þessari áletrun: ,,Óviðkomandi bannaður aðgangur. Aðeins fyrir starfsfólk við tínsluband og pökkun". Starfsfólk sem vann við tínsluband (líka kallað bitaband) fór um búningsklefann, síðan úr honum þvert yfir miðsalinn í húsinu, þar sem gólf var blátt á litinn, yfir í salinn þar sem tínslubandið var í norðvesturhorni hússins. Inni í þeim sal var gólf grátt á lit. Sömu leið fór það til baka í kaffi eða pásu og skipti þá um fatnað, a.m.k. skófatnað, í búningsherberginu. Salur fyrir hreinsivélar og svokallað ruslaband var við vesturvegg húss til hliðar við móttöku og norðan við sal með tínslubandi. Fyrir kom að stúlkur við tínsluband voru kallaðar til að vinna við ruslabandið, og gengu þær þá af bláu gólfi yfir rautt gólf fram hjá suðupotti og sílói yfir í sal hreinsivéla. Upplýst er einnig (sbr. síðar) að iðulega gengu starfsstúlkur frá tínslubandi á ská yfir miðsalinn af bláu gólfi yfir á rautt gólf móttöku að dyrum inn í móttöku [dyrum merktum E á dskj. 30]. Gerðist það einkum þegar þær þurftu að kalla á verkstjóri, þegar hann var uppi á lofti, eða þegar þær voru kallaðar í síma. Gengu þær þá um það svæði þar sem skelkörum var staflað. Í stefnu segir að lögmaður stefnanda hafi beint bótakröfu að réttargæslustefnda. Í svari hans, dags. 1. september 2000, hafi bótakröfu verið hafnað, og virðist sem sú afstaða sé á því byggð að slysið hafi að öllu leyti verið á ábyrgð stefnanda vegna eigin sakar hennar og að stefndi hafi sinnt skyldum sínum að öllu leyti. Lögmaður stefnanda hafi ítrekað bótakröfuna, og réttargæslustefndi hafi hafnað henni á ný með bréfi, dags. 6. desember 2000. Í greinargerð stefnda kemur fram að réttargæslustefndi hafi greitt stefnanda kr. 258.900 úr samningsbundinni atvinnuslysatryggingu og einnig hafi hún fengið greiddar kr. 321.507 í örorkubætur vegna slyssins frá Tryggingastofnun ríkisins. Matsgerð lækna Að beiðni réttargæslustefnda og lögmanns stefnanda unnu Atli Þór Ólafsson dr. med. og Ragnar Jónsson læknir matsgerð um líkamstjón stefnanda á grundvelli skaðabótalaga. Hún liggur frammi í málinu, dags. 10. apríl 2000. Niðurstaða þeirra er sú að stefnandi hafi orðið fyrir ,,eftirfarandi skaða með hliðsjón af skaðabótalögum nr. 50/1993: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. grein: Fjórir mánuðir 100% Þrír mánuðir 75% Í janúar 1999 100% 2. Þjáningabætur skv. 3. grein: Rúmliggjandi, ekkert Batnandi, án þess að vera rúmliggjandi, frá 25.05.1999 til 01.02.1999 [svo]. 3. Varanlegur miski skv. 4. grein: 10% 4. Varanleg örorka skv. 5. grein: 25% 5. Hefðbundin, varanleg læknisfræðileg örorka: 10%" Málsástæður stefnanda Stefnandi telur að orsök slyss hennar megi fyrst og fremst rekja til vanbúnaðar á gólfi. Það hafi verið hált og blautt þegar slysið varð. Stefnandi telur ósannað að öryggisreglur, sem stefndi heldur fram að hafi átt að gilda á vinnustaðnum, hafi verið kynntar henni. Þá er því mótmælt sem ósönnuðu að óheimilt hafi verið að fara af bláu svæði yfir á rautt svæði. Stefndi hafi ekki gert stefnanda grein fyrir hvað mismunandi litir ættu að merkja. Þá sé það ósannað að innra eftirlit fyrirtækisins hafi tekið til þess að fylgja því eftir gagnvart starfsmönnum að ganga ekki annars staðar en á bláu svæði. Þvert á móti hafi starfsfólk auk almennings gengið óhindrað gegnum móttöku inn að tínslubandi og um allt vinnusvæðið, þar sem ekki hafi verið til staðar skilti sem bannaði aðgang. Það að óviðkomandi sé bannaður aðgangur hafi því enga aðra merkingu en að banna þeim sem ekki eru starfsmenn umgengni ,,um það svæði". Er slysið varð hafi stefnandi verið að ganga um svæði sem verið hafi hluti af vinnustað hennar. Um sé að ræða eðlilega og venjubundna gönguferð innan vinnustaðarins til þess að ná í útvarp og öryggishlífar [Svo í stefnu. Eyrnahlífar sagði stefnandi fyrir dómi]. Stefnandi telji ekki unnt að koma við skiptingu á vinnusvæðum eins og haldið sé fram af stefnda, þar sem nauðsynlegt sé að komast milli vinnusvæða til þess að nálgast ýmsa hluti og sækja aðföng til vinnunnar. Nauðsynlegt sé að ganga yfir allar litamerkingar á vinnusvæðinu til þess að komast leiðar sinnar innan vinnustaðarins. Þá segir stefnandi að sönnunarbyrði um að tjónið verði rakið til gáleysis stefnanda hvíli á stefnda, þar sem hann hafi brotið skýrar lagaskyldur um tilkynningu slyssins bæði til lögreglu og Vinnueftirlits ríkisins. Snúa beri sönnunarbyrði við, þ.e. stefnda beri að sanna að hann beri ekki sök á slysinu í umrætt sinn vegna ótvíræðra lagaskyldna sem á honum hvíli, einkum vegna eftirfarandi ákvæða: Í 4. mgr. 6. gr. reglna nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða segi að gólf og gólfefni í vinnurými skuli vera þannig að það hæfi því starfi sem þar er unnið með tilliti til slits, burðarþols og hreinsunar. Þessa hafi ekki verið gætt, þar sem slor hafi verið látið liggja óhreinsað á gólfi hússins. Í 5. mgr. 6. gr. segi m.a. að gera skuli ráðstafanir til þess að draga úr hálku þar sem þess gerist þörf. Þessa hafi ekki verið gætt. Innanhúsvinnustaður sé skilgreindur sem allar vistarverur starfsfólks, gangar, svalir og stigar sem eru í tengslum við vinnustaðinn auka vinnustaðarins sjálfs, sbr. 2. mgr. 37. gr. Með öðrum orðum sé meginreglan sú að vinnustaðurinn verði ekki afmarkaður við tiltekin litamerkt svæði. Þá skuli umferðarleiðir útbúnar þannig að fótgangendur megi nota þær vandkvæðalaust með fullu öryggi á þann hátt sem tilgangur þeirra segi til um þannig að starfsmönnum sem eru við vinnu í grennd við þær stafi ekki hætta af, sbr. 1. mgr. 39. gr. reglnanna. Þessa hafi ekki verið gætt. Ekki hafi verið hirt um að hafa gólf hrein eða gera ráðstafanir í útbúnaði gólfa sem fyrirbyggði að unnt væri að renna til á því. Afgirða skuli hættusvæði ef starfsmenn geta hrasað á þeim, sbr. 4. og 5. mgr. 39. gr. reglnanna. Þessa hafi ekki verið gætt, ef ætlun stefnda hafi verið að hafa slorið liggjandi á gólfinu. Ljóst sé af þessari upptalningu að höfuðskyldan hvíli á atvinnurekanda að koma í veg fyrir með viðeigandi ráðstöfunum að slys eins og það sem stefnandi lenti í geti átt sér stað. Ekki verði annað ályktað miðað við aðstæður á vinnustað stefnda er slysið varð en að framangreind lagaákvæði hafi verið brotin, og því verði að leggja alla sök á stefnda. Ef talið verður að stefnandi eigi að bera ábyrgð að hluta til á eigin líkamstjóni, þá er því haldið fram að hún sé minniháttar en höfuðsökin liggi hjá stefnda. Stefnandi hafi ekki sýnt af sér óaðgæslu er hún gekk um vinnusvæðið. Hún hafi verið í svokölluðum frystihúsastígvélum með hálkuverjandi sóla og verið klædd í viðeigandi öryggisbúnað. Um lagarök segir stefnandi að öryggisreglur hafi það að markmiði að draga úr slysum og gera þann aðila ábyrgan sem hefur fjárhagslega ábyrgð á vinnustaðnum. Sá sem beri áhættu af atvinnurekstri og njóti ágóðans verði einnig að sæta ábyrgð sem felist í því að greiða bætur fyrir það tjón sem hlýst beinlínis af ótryggum vinnustað, enda geti hann keypt sér tryggingu til þess að mæta þeirri áhættu og beri reyndar skylda til þess. Þá segir stefnandi að öfug sönnunarbyrði í þeim tilvikum að slys eru ekki tilkynnt miði að því að auka nákvæmni slysarannsóknar með tilliti til sakar, auka varnaðaráhrif slíkra rannsókna. Slíkt sé í samræmi við tilgang lagaákvæða um hollustu, öryggi og aðbúnað á vinnustöðum. Markmið laganna sé að unnt sé að mæla slysatíðni og gera ráðstafanir og kröfur í ljósi slyss með það fyrir augum að fækka slysum. Markmiðið sé einnig að lögreglu sé gert viðvart þegar alvarlegt slys ber að höndum með tilliti til hugsanlegrar höfðunar refsimáls. Brot á reglugerð um tilkynningu vinnuslys séu refsiverð sem og gróf brot á öryggisreglum. Eðlilegt sé að sá sem beri ábyrgð á tilkynningu vinnuslyss hagnist ekki af því að slysavettvangur spillist þar sem slys sé ekki tilkynnt í tíma á meðan unnt er að rannsaka slysavettvang og meta orsakir slyssins út frá honum. Áhættan sem tekin sé með tilliti til varnaðaráhrifa rannsóknar og úrbóta í ljósi hennar mæli einnig með því að tjónvaldi verði gert að sanna að slysið verði ekki rakið til atvika sem hann beri ábyrgð á eða, í það minnsta, að vægari kröfur verði gerðar til tjónþola um að hann sanni sök atvinnurekanda. Lög sem stefnandi vísar til: Stefnandi byggir á hinni almennu sakarreglu íslensks réttar, á 1., 2., 3., 4., 5., 6., 7., 9., 15. og 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. breytingalög nr. 42/1996, og á 1., 12., 41. og 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi og hollustu á vinnustöðum. Um sakarábyrgð stefnda vísar stefnandi til 2. og 3. mgr. 1. gr., 1., 2., 3., og 4. mgr. 3. gr., 2., 5. og 6. mgr. 6. gr. og 1. og 2. mgr. 37. gr. og 1. og 5. mgr. 39. gr. og d-liðar 3. mgr. 41. gr. reglna nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laga nr 91/1991. Kröfu um vexti byggir stefnandi á 16. gr. skaðabótalaga, á 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og á 12. og 15. gr. sömu laga og á 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Krafa um virðisaukaskatt er byggð á lögum nr. 50/1988. Stefnandi kveðst vera ekki virðisaukaskattskyldur. Tjónsútreikningur stefnanda Hann lítur svo út í endanlegri gerð: Ekki er tölulegur ágreiningur milli aðila um liði nr. 2, 3, 5, 7, 8 og 9 hér að ofan, en ágreiningur er um liði 1, 4 og 6. Verður nú gerð grein fyrir í hverju sá ágreiningur felst: 1. liður: Ekki er ágreiningur um forsendur útreiknings þessa liðar, þ.e. að leggja til grundvallar atvinnutekjur stefnanda næstliðinna 12 mánaða fyrir slysið. Á þeim tíma fékk stefnandi alls greiddar 672.311 krónur fyrir vinnuframlag sitt. Voru mánaðarlaun hennar því að meðaltali 56.026 krónur. Samkvæmt fyrr nefndri álitsgerð lækna var tekjutap stefnanda algert í fjóra mánuði og í janúar 1999 en 75% í þrjá mánuði. Varð stefnandi því alls af tekjum í 7,25 mánuði. Miðað við mánaðarlaun stefnanda nam tekjutap hennar vegna tímabundinnar örorku því 406.188 krónum (7,25 * 50.026). Fyrir liggur að stefndi greiddi stefnanda laun á þessu tímabili, sem aðilar eru sammála um að draga eigi frá nefndri fjárhæð, en þeir eru ekki sammála um frádráttarfjárhæðina. Frádráttarliðirnir eru þessir: 6. liður: Um þennan lið vísar stefnandi til upplýsinga Brynjólfs Jónssonar sérfræðings á Bæklunarskurðdeild Landspítala háskólasjúkrahúss, sem fram koma í bréfi hans til lögmanns stefnanda, dags. 17.10.2002, en úr því má lesa að stefnandi hafi þurft að fara 8 sinnum til Reykjavíkur til meðferðar og aðgerða vegna slyssins. Stefndi mótmælir þessum lið. Við aðalmeðferð var ennfremur bókuð í þingbók sú athugasemd að kröfuliður nr. 5 eigi að vera 10 % af lið nr. 4 að frádreginni verðlagshækkun. Málsástæður stefnda Sýknukrafa stefnda er á því byggð, að skilyrði skorti til að leggja á hann skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda, sem alfarið megi rekja til gáleysis hennar sjálfrar og óhappatilviljunar. Þessu til stuðnings er bent á eftirfarandi: Skortur eða vangæsla á tilkynningu í tæka tíð um vinnuslys til lögreglu eða vinnueftirlits sé ekki sjálfstæður grundvöllur skaðabótaskyldu, sbr. t.d. H 1994:1995 og H 1996:4219. Verði sönnunarbyrði því hvorki snúið við né skaðabótaskylda byggð á því einu, að tilkynningu um slysið hafi verið áfátt. Stefndi segist ekki vefengja frásögn stefnanda í framburðarskýrslu um það hvernig slys hennar bar að höndum og segir engan ágreining vera um atvik að slysinu, þ.e. að stefnandi hafi á bakaleið fram hjá “sjokkernum” (suðupottinum) stigið í bleytuna þar fyrir framan og runnið til og dottið, þegar hún var búin að ganga nokkur skref. Því séu ekki skilyrði til að snúa við sönnunarbyrði í málinu eða létta sönnunarskyldunni af stefnanda um meinta sök stefnda á slysinu, hvað sem tilkynningarskyldunni líði. Ósannað er, að stefndi hafi vanrækt eðlilega og venjulega hreingerningu gólfsins framan við “sjokkerinn” (suðupottinn) og að slysið sé að rekja til þess. Ekkert bendi heldur til þess, að gólfið sem slíkt hafi verið ólöglegt eða þannig úr garði gert og útbúið að háski stafaði af. Hins vegar sé ávallt bleyta framan við “sjokkerinn” (suðupottinn) af eðlilegum ástæðum, þegar vinnslan er í gangi og þá ekki hægt að hafa gólfin þar þurr og hálkulaus. Hvort tveggja sé að bleyta leki frá skelkössunum og einnig komi bleyta frá “sjokkernum” meðan á vinnslunni stendur. Bleyta, slor og hálka á gólfum fiskvinnsluhúsa meðan á móttöku fisks og á fiskvinnslunni stendur sé venjulegur og eðlilegur hluti vinnuumhverfis þar rétt eins og í lestum og á þilförum fiskiskipa, á fiskibryggjum, frystihúsagólfum, eða annars staðar þar sem sjávarfang kemur til vinnslu. Það sé með öllu ósaknæmt og ekki brot á neinum ákvæðum reglna nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða, sem stefnandi vitni til, né öðrum laga eða reglugerðarákvæðum. Útilokað sé að fyrirbyggja bleytu, slor og hálku á þessum stöðum og að starfsfólk geti ekki runnið þar til í bleytunni, ef það gætir sín ekki. Er starfsfólk af þessum ástæðum gjarnan í svonefndum frystihúsastígvélum með hálkuverjandi sóla eins og stefnandi hafi verið í þegar slysið varð. Sé þannig ekkert við stefnda að sakast um slys stefnanda. Hins vegar eigi stefnandi sjálf sökina á slysinu, en hún hafi farið án fyrirmæla og gegn reglum, sem merktar voru á hurðirnar, inn á vinnusvæði sem hún hafi alls ekki átt að ganga um, farið þar fram hjá “sjokkernum” þar sem bleytan blasti við og aftur til baka yfir sömu bleytuna. Stefnandi hafi því hlotið að vita mætavel að þarna var blautt og hált og borið að gæta sín þar sérstaklega (auk þess að hún hafi ekki átt að vera þarna), en það hafi hún ekki gert og því hafi farið sem fór. Sé ekki öðru um að kenna en óhlýðni og gáleysi stefnanda sjálfrar og óhappatilviljun. Stefnandi hafi sér ekkert til afsökunar, en hún hafi verið 36 ára að aldri á slysdegi, þaulvön fiskvinnslu og hafi starfað undanfarin ár við skelfiskvinnslu í fiskvinnsluhúsi stefnda í Stykkishólmi og verið þar öllum hnútum kunnug, þ.á m. bleytumynduninni framan við “sjokkerinn” og reglunni um að starfsmenn við tínslubandið, sem hún tilheyrði, hafi ekki átt að fara inn á svæðið, þar sem “sjokkerinn” var. Séu þannig ekki efni til annars en að stefnandi verði sjálf látin bera allt tjón sitt. Verði ekki á sýknukröfu fallist er varakrafa stefnda reist á því að skipta beri sök í málinu og stórlækka stefnukröfur. Er á því byggt að stefnandi eigi í öllu falli meginsökina á slysi sínu og lækka beri bætur í takt við það. Vísast um eigin sök stefnanda til röksemda með aðalkröfu. Kröfu um dráttarvexti er mótmælir stefndi frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Skýrslur fyrir dómi gáfu stefnandi og 6 vitni: Jóhannes Smári Guðbjartsson, sem var verkstjóri stefnda, þegar slys varð; Guðmundur Kristinsson eiginmaður stefnanda og fjórar starfsstúlkur stefnda: Ingibjörg Sigurðardóttir, Sigurlaug Guðný Þórarinsdóttir, Helga Guðmundsdóttir og Árdís Lára Gísladóttir. Stefnandi kvaðst hafa unnið nokkur ár við skelvinnslu þegar slysið varð. Hún hefði komið til vinnu kl. 8 að morgni slysdags. Hún fór til vinnu við tínsluband. Hún kvaðst hafa tekið eftir því að eyrnahlífar hennar (með útvarpsviðtæki í) voru ekki í skápnum hennar. Hún kvaðst hafa leitað þeirra í svuntugeymslu og síðan í öðru afdrepi fyrri vinnufatnað í vinnslusal, en þar hefðu þær ekki verið. Þá hefði hún farið að leita þeirra í fatahengi í gangi þar sem gengið var inn í móttöku. Hún hefði gengið þangað beinustu leið úr vinnslusal, þar sem tínsluband var, yfir blátt gólf og rautt gólf móttöku. Þar hefði hún fundið eyrnahlífarnar. Skelkör hefðu verið upp við austurvegg í móttöku og líka hefðu verið kör nær suðupottinum (,,sjokkernum"). Greið leið hefði verið þar á milli. Hún kvaðst hafa farið þessa leið af því að hún hefði verið styst og venjulegt að fara hana. Önnur leið hefði verið að fara þvert yfir bláa gólfið og um búningsherbergið. Hún hefði verið lengri og tafsamari, því að þá hefði hún þurft klæða sig úr vinnufatnaði, því að ekki hefði mátt fara í honum þar í gegn. Stefnandi kvaðst hafa á bakaleiðinni dottið í móttökunni. Þar hefði verið blautt gólf með slorbleytu. Hún hefði stigið á slorblett og runnið til í slorinu. Slorbleytan hefði komið úr skelkörunum. Aðspurð sagði hún að ekki hefðu verið venjulegt að þarna væri slor, ,,að mér vitandi", sagði hún, en það hefði þó alltaf komið fyrir. Hún hefði metið það þannig að hún gæti gengið þarna eins og venjulega. Hún hefði ekki velt því sérstaklega fyrir sér að þarna væri slor, það hefði ekki verið á hverjum degi. Hún hefði oft gengið þarna um og aldrei dottið áður. Hún kvaðst eins og aðrar starfsstúlkur þarna hafa verið í hvítum stígvélum með hálkuvörn í sóla. Atvinnurekandinn hefði skaffað þeim þau. Stefnandi var spurð hvað stefndi hefði getað gert til að draga úr slysahættu þarna í móttökunni. Hún svaraði að hann hefði getað látið spúla gólf. Það færi eftir aðstæðum hve oft þyrfti að gera það. Slorbleyta frá skelkörum færi eftir því hvernig skelin væri og eftir því hve lengi hún hefði staðið í körunum. Um ferðir starfsfólks um vinnslusali sagði stefnandi að það hefði gengið þar sem því datt í hug. Enginn hefði gert við það athugasemd, hvorki verkstjóri né eigendur. Hún neitaði því að verkstjóri hefði brýnt fyrir starfsfólki að fara ekki milli litasvæða. Ekkert skilti hefði bannað fólki að fara milli þeirra innan frá. Hún kannaðist þó við skiltin á hurðum að móttöku og búningsherbergi, sem lýst er í atvikalýsingu hér að framan. Þau skilti, sagði stefnandi, að hefðu fyrst og fremst verið fyrir utanaðkomandi, óviðkomandi fólk af götunni. Eftir slysið hefði eitt skilti verið sett á útidyrahurð með áletruninni Óviðkomandi bannaður aðgangur. Hún sagði nánar um þetta atriði að starfsstúlkur hefðu iðulega farið þessa leið sem hún fór, ef síminn hefði hringt ,,hjá okkur" og kalla hefði þurft á verkstjóra og hann þá verið upp á lofti. Þá hefði verið farin stysta leið að dyrum inn í móttöku [merktum E á dskj. nr. 30] og kallað upp á loftið, og eins ef skel hefði klárast. Þá sagði stefnandi að stundum hefði verið kallað í starfsstúlkur við tínsluband að koma yfir í salinn, þar sem hreinsivélar voru og ruslaband, til að vinna þar. Þá hefðu þær þurft að fara af bláu gólfi yfir á rautt og fram hjá suðupottinum. Við þetta bætti stefnandi því að starfsfólk hefði getað fengið keypt hjá stefnda franskar kartöflur og grænmeti sem fyrirtækið hefði unnið. Þær vörur hefðu verið settar á borð í móttökunni sunnan við skelkörin og þangað hefði starfsfólk sótt þær. Stefnandi sagði að vinnslutímabil skelfisks hefði verið um hálft ár, frá ágúst fram í janúar eða febrúar. Á þeim tíma hefði hún jafnan unnið sem samsvaraði dagvinnutíma, þ.e. frá kl. 6 á morgnana til kl. 12 á hádegi. Fyrstu tveir tímarnir hefðu verið í næturvinnu og jafngilt fjórum dagvinnutímum. Utan skelvinnslutímabils hefði starfsfólki veri frjálst að því að sækja vinnu hjá stefnda. Þá hefði hún stundum unnið hjá stefnda og þá frá 8-12 á morgnana. Stefnandi sagði að eiginmaður hennar hefði ávallt ekið henni þegar hún hefði farið suður til aðgerðar vegna slyssins eða í endurhæfingu. Hann hefði tekið sér frí úr vinnu til þess. Ef hún hefði átt að koma til viðtals að morgni hefðu þau farið kvöldið áður og gist fyrir sunnan. Vitnið Jóhannes Smári Guðbjartsson var verkstjóri stefnda þegar slysið varð og kvaðst hafa verið það um nokkurn tíma fyrir slys. Hann upplýsti að skel til vinnslu hefði komið í körum úr skipi. Körunum hefði verið ekið inn í móttöku á lyftara. Þar hefði verið sett í þau 10-15 ° heitt vatn og körin látin standa með því yfir nótt. Að morgni hefði síðan hafist á þeim vinnsla. Vitnið sagði að alltaf hefði verið blautt gólf í móttöku og stundum hefði verið þar slor. Ef körin hefðu staðið opin hefði alltaf verið að síga bleyta úr þeim, og hún hefði verið slepjuleg. Gólfin í móttöku væru sleipari en við tínslubandið. Jóhannes Smári sagði aðspurður að gólfin hefðu verið spúluð, yfirleitt reglulega. Um leið og sturtað hefði verið úr hverju kari í sílóið þá hefði alltaf verið bleyta á gólfinu í kring. Lyftaramaður hefði séð um þetta. Hann var þá spurður hvort gólfið hefði verið spúlað áður stefnandi féll á því. ,,Það var alla vega blautt," sagði vitnið. Vitnið Jóhannes Smári var beðinn að skýra mismunandi liti á gólfum. Hann greindi svo frá að eftirlitsmaður hefði komið frá Fiskistofu og sett út á sprungur í gólfi, þar sem bláa gólfið er. Stefndi hefði þá fengið fyrirtæki að sunnar, Gólflagnir, til að taka gólfið í gegn. ,,Við völdum bláan lit á gólfefni." Árið eftir hefði aftur verið sett út á gólf, nú inni í vinnslusal þar sem tínslubandið var. Stefndi hefði ætlað að fá bláan lit þar líka, en hann hefði þá ekki verið til og hefði þá verið valinn ljósgrár litur. Vitnið sagði að rauður litur hefði verið valinn á móttöku ,,vegna þess að við vorum með stálkör, og það sást minnst á rauða litnum ef körin rispuðu gólfið". Gólfið í móttöku hefði verið málað rautt út af körunum og lyftaranum. Út frá skiltum á hurðum, sbr. atvikalýsingu, var Jóhannes Smári spurður um ástæðu þess að öðrum en þeim sem unnu í móttöku hefði verið bannað að fara þangað inn. Hann sagði að lyftari hefði verið mikið á ferðinni á þessu svæði, og af honum hefði stafað slysahætta. Í öðru lagið hefði verið þarna óunnið hráefni, ósoðin vara. Þess vegna hefði sérstakt fólk unnið við það og við hreinsivélar. Þetta hefði verið hreinlætisspursmál. Vitnið sagði að stefnandi hefði starfað inni á tínslubandi, en stundum hefði hún verið kölluð í önnur störf, m.a. til að vinna við ruslabandið. Hann sagði að hún hefði ekki átt að fara yfir gólfið í móttöku þegar hún hefði farið að ná í eyrnahlífarnar. Rétt hefði verið að hún hefði farið um búningsklefann, en þá hefði hún þurft að fara úr stígvélum og í inniskó. Þegar starfsfólk hefði farið í pásu hefði það farið rétta leið um búningsklefa og þaðan upp á loft í kaffistofu. Ef kallað hefði verið á fólk úr einu starfi í annað milli vinnusvæða, hefði það verið á sína ábyrgð. Hann hefði stundum kallað í fólk til að fara milli svæða. Hann var spurður hvort farið hefði verið eftir þeim reglum sem skráðar hefðu verið á skilti á hurðum. ,,Já, að mestu leyti held ég," svaraði vitnið, en sjálfsagt hefði þetta eitthvað verið brotið. Hann bætti við að verkstjórinn hefði þurft að fara um allt, annað hefði ekki verið fræðilegur möguleiki. Hann sagði aðspurður að komið hefði fyrir að hann hefði áminnt fólk um að fara að reglum, en hann kvaðst ekki muna eftir að hafa áminnt stefnanda um það. Jóhannes Smári var spurður um grænmetisvörur sem stefnandi sagði að settar hefðu verið á gólf í móttöku og starfsfólk mátt sækja þangað. Hann sagði að það hefði getað borist að hvenær sem var, og þá hefði þurft að setja það á brettum á gólf. Annars kvaðst hann ekki muna um þetta, en verið gæti að bíll hefði komið með þessa vöru og lyftari sett hana á gólf í móttöku á brettum. Vitnið Guðmundur Kristinsson, eiginmaður stefnanda, kvaðst hafa ekið henni til Reykjavíkur í öll skiptin sem hún hefði þurft að fara suður vega afleiðinga slyssins. Hver ferð hefði tekið allan daginn og lengri tíma ef hún hefði átt tíma að morgni, þá hefðu þau farið kvöldið áður og gist yfir nótt. Hann hefði misst af tekjum vegna þessa. Hann væri stálsmíðameistari, hefði verið verkstjóri á góðum launum, unnið 10 tíma á dag. Hann hefði þurft að taka sér frí úr vinnu í þessar ferðir. Framburður vitnanna Ingibjargar Sigurðardóttur, Sigurlaugar Guðnýjar Þórarinsdóttur, Helgu Guðmundsdóttur og Árdísar Láru Gísladóttur var í meginatriðum mjög á sama veg. Þær höfðu allar verið starfsstúlkur hjá stefnda, mislengi, en a.m.k. þrjár hinar fyrsttöldu mörg ár. Frammi liggur í málinu skrifleg yfirlýsing, dags. 22.09.2000, svohljóðandi: ,,Við undirritaðar starfsstúlkur í Rækjunesi Stykkishólmi staðfestum hér með að okkur hafi ekki verið kynntar öryggisreglur í fyrirtækinu, né litamerkingar á gólfum, okkur hefur ekki verið sagt hvað litir á gólfum merkja, né að ekki megi labba í vissum litum. Engum reglum hefur verið fylgt í umgengni um blá - rauð - eða grá gólf í Rækjunesi og hefur starfsfólk auk almennings getað gengið óhindrað gegnum móttöku inn á tínslubandi og um allt vinnusvæðið, þar sem ekki hafa verið nein skilti sem banna aðgang. Virðingarfyllt." Undir þessa yfirlýsingu hafa 7 stúlkur ritað nöfn sín, þeirra á meðal vitnin fjögur, Ingibjörg, Sigurlaug, Helga og Árdís. Allar staðfestu þær skjalið og undirskrift sína. Ingibjörg Sigurðardóttir kvaðst ekki hafa unnið í Rækjunesi þegar slysið varð, en annars hefði hún unnið þar annað slagið í 20 ár. Hún sagði það venjulegt að bleyta hefði verið á gólfi í móttöku og að það hefði verið hált; það hefði verið hálla en við tínslubandið. Menn hefðu þurft að gæta sín betur þar en annars staðar. Hún var spurð hvort gólfið hefði verið hreinsað reglulega. Hún svaraði að það hefði verið spúlað eftir daginn og svo kannski eitthvað yfir daginn. Hún kvaðst stundum hafa verið kölluð frá tínslubandi til að vinna við ruslabandið og þá hefði hún gengið um móttökuna. Engar reglur hefðu verið um það hvernig hefði átt að ganga um svæðið. Allir hefðu gengið þarna um, starfsfólk og utanaðkomandi menn. Sigurlaug Guðný Þórarinsdóttir hafði unnið í Rækjunesi í nokkur ár áður en slysið varð, en vann þar þó ekki þá. Hún sagðist oftast hafa farið leiðina um búningsherbergið að tínslubandinu og frá því, nema hún þyrfti að hlaupa í síma, þá hefði hún farið stystu leið gegnum móttöku. Það hefði hún líka gert ef hún þurfti að kalla í verkstjóra og hann var ekki í salnum. Hún hefði líka farið um móttöku ef hún var kölluð að ruslabandinu. Hún kvaðst ekki hafa verið að spá í hálku. Gólfið í móttöku hefði verið spúlað af og til, a.m.k. eftir vinnslu. Helga Guðmundsdóttir vann í Rækjunesi þegar slysið varð. Hún hafði unnið þar óslitið frá 1982. Hún sagði: ,,Við gengum um allt fyrirtækið óhindrað." Eftir að fólk hefði verið komið inn í [vinnslu]sal hefði ekkert hindrað það í að fara milli vinnusvæða. Þeir sem unnið hefðu við tínslubandið hefðu stundum verið kallaðir yfir að ruslabandinu. Þá hefði verið gengin beinasta leið, en ekki farið um búningsherbergi (fataskiptaherbergi). Ekki hefði verið bannað að fara milli svæða. Fólk hefði getað komið utan af götu inn í salina, alveg inn að verkstjórabúri í sal þar sem tínsluband var. Það hefði getað komið inn á tveimur stöðum. Þar hefði ekkert skilti verið. Skilti hefði verið sett á útihurð eftir slys með áletruninni Óviðkomandi bannaður aðgangur. Helga sagði að gólfið í móttöku hefði getað verið sleipt, sleipara þar en annars staðar. Það hefði ekki endilega sést hvort þar hefði verið slorbleyta. Það hefði lekið úr körunum yfir nóttina. Starfsmaður sem fyrstur kom til vinnu á morgnana hefði séð um körin og að losa úr þeim í síló. Hún kvaðst ekki þora að fara með það hvort hann hefði alltaf byrjað á því að þvo gólfið á morgnana, en einhvern tíma morgunsins hefði verið spúlað. Árdís Lára Gísladóttir var að vinna í Rækjunesi þegar stefnandi slasaðist. Hún sagði að þá hefði verið slor á gólfi í móttöku eins og oft hefði verið. Þar hefði verið subbulegra en annars staðar. Þrif á gólfi þar hefðu verið tilviljanakennd. Hún kvaðst oft hafa gengið um móttöku þegar hún hefði farið yfir á ruslabandið. Komið hefði fyrir að hún hefði einnig farið að dyrum þar sem gengið er inn í móttöku (dyrum E á dskj. 30), en yfirleitt hefði hún þó farið leiðina gegnum fataskiptaherbergið. Hún hefði farið þá leið til að kalla á verkstjóra eða til að fara í síma. Hún kvaðst ekki muna til að talað hefði verið um að ekki mætti ganga um þetta svæði. Utanaðkomandi fólk hefði getað komið inn á vinnusvæðin, t.d. inn um dyr móttöku. Þetta hefði gerst annað slagið. Hún sagðist ekki muna eftir neinum merkingum. Forsendur og niðurstöður Með framburði stefnanda og vætti fjögurra vitna er sannað að starfsfólki í fyrirtæki stefnda voru engar reglur settar um að það mætti ekki fara óhindrað milli vinnusvæða, eftir að það var komið til vinnu sinnar. Venjulegt var að starfsfólk færi þá leið sem stefnandi fór þegar hún slasaðist. Telur dómari og sannað að starfsfólki hafi ekki verið kynnt að litir á gólfi hefðu einhverja sérstaka merkingu með tilliti til umgengni. Ekki er annað fram komið en að starfsfólk hafi hlítt þeim fyrirmælum sem hengd voru upp á hurðir tvær í dyrum þeim sem það gekk um annars vegar inn í móttöku og hins vegar inn í búnings- eða fatatskiptaherbergi að þaðan áfram inn í pökkun eða sal tínslubands, en eftir að inni í vinnusali kom hafi þessi fyrirmæli ekki gilt. Slys stefnanda var alvarlegt, og mátti fyrirsvarsmönnum stefnda vera það ljóst þegar á stað og stundu slyss. Í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum segir í 2. mgr. 81. gr.: ,,Komi fyrir eitrun eða slys á vinnustað, skal atvinnurekandi eða fulltrúi hans á vinnustað tilkynna það lögreglustjóra og Vinnueftirliti ríkisins svo fljótt sem unnt er og eigi síðar en innan sólarhrings." Með stoð í þessum lögum, sbr. 1. mgr. 80. gr., voru settar reglur um tilkynningu vinnuslysa nr. 612/1989. Í 1. mgr. 1. gr. þeirra er tilkynningaskyldan áréttuð og vísað til 3. mgr. 1. mgr. reglnana, en þar segir: ,,Slys eða eitrun eru tilkynningaskyld skv. 1. mgr. ef ætla má að áverkinn sem af þeim hlýst geti valdið langvinnu eða varanlegu heilsutjóni, svo sem ef slasaði missir útlim eð hluta af útlim, beinbrotnar . . ." Brot stefnda á lagareglunni um tilkynningaskyldu leiddi til þess að vettvangur slyss var ekki rannsakaður. Þótt ekki sé ágreiningur um það með aðilum máls að slys stefnanda hafi borið til með þeim hætti að hún hafi runnið til í slorbleytu eða slepjubleytu frá skelkörum, þá er þó sitthvað óljóst um aðstæður á slysstað. Ekki er t.d. vitað hve mikið slor eða slepjubleyta var á gólfi móttöku. Ekki er heldur í ljós leitt hvernig þrifum á gólfi þessu var almennt háttað og ekki upplýst hvort það hafði verið spúlað um morguninn áður en stefnandi gekk þar um, en að mati dómara hefði þess verið þörf þar sem bleyta lak úr körum yfir nóttina og venjulegt var að fólk gengi þarna um, sbr. 6. gr. reglna nr. 581/1995, einkum 5. mgr., sbr 38. og 43. gr. laga nr. 46/1980. Er óhjákvæmilegt að stefndi beri halla af því að hann fór ekki að lögum að þessu leyti. Það er álit dómara að leggja beri til grundvallar niðurstöðu í þessu máli að slys stefnanda hafi orsakast af því að gólfi móttöku, þar sem stefnandi gekk um, hafi verið hált af slor- eða slepjubleytu svo að gangandi fólki stafaði hætta af. Er reyndar ekki ágreiningur um að þessi sé orsök slyssins. Þá ber við það að miða, svo sem þegar er fram komið, að venjulegt hafi verið að starfsfólk gengi um slysstaðinn og af hálfu stefnda hafi ekki verið settar reglur eða gerðar ráðstafanir til að hindra þá umferð. Að þessu gefnu þykir dómara sýnt að nauðsynlegt hefði verið að sjá til þess að gólfið væri hreinsað (spúlað) í hvert sinn er á það lak slor eða slepja. Ekki síst var þessa þörf að morgni dags, eftir að lekið hafði úr körum yfir nóttina. Ekki hefur verið sýnt fram á að það hafi verið gert. Verður að meta stefnda það til gáleysis og fella á hann sök á slysi stefnanda. Stefnandi var þaulvanur starfsmaður við skelvinnslu stefnda, 35 ára gömul. Hún þekkt mjög vel allar aðstæður á vinnustað sínum. M.a. var henni kunnugt að slor-bleyta gat runnið úr körunum í móttökunni. Mátti hún vita að þar gat verið hálla en annars staðar í vinnslusölum stefnda. Lítur dómari svo á að orsök slyssins megi að hluta rekja til þess að hún hafi ekki gengið eins gætilega um gólf móttökunnar og hún hafði ástæðu til. Verður því stefnanda gert að bera tjón sitt að hluta, og þykir dómara eftir atvikum rétt að hún beri 1/3 hluta þess. Um útreikning tjóns Svo sem fyrr segir er ekki tölulegur ágreiningur milli aðila um liði nr. 2, 3, 5, 7, 8 og 9 í tjónsútreikningi stefnanda, en ágreiningur er um liði 1, 4 og 6. 4. liður: Ágreiningur aðila um þennan lið liggur í því að þeir eru ósammála um hvaða viðmiðunarlaun leggja skal til grundvallar. Stefndi leggur til grundvallar heildaratvinnutekjur stefnanda á næstliðnu ári fyrir slys, þ.e. síðustu 12 mánuði fyrir slys, að teknu tilliti til starfshlutfalls stefnanda. Styður hann aðferð sína við 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og hún var á slysdegi, en þar segir að árslaun teljist vera heildarvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári fyrir þann dag er tjón varð. Stefnandi leggur hins vegar til grundvallar meðallaun fiskvinnslufólks utan höfuðborgarsvæðisins á fyrsta ársfjórðungi 1997, uppfærð með launavísitölu ársins 1998. Í málflutningi kom fram að lögmaður stefnanda studdi þessa aðferð við 2. mgr. 7. skaðabótalaga á tjónsdegi, en þar segir að árslaun skuli metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir, t.d. breytingar á atvinnuhögum. Dómari lítur svo á að af hálfu stefnanda hafi ekki verið sýnt fram á að undantekningarregla 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eigi hér við. Í bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 9. október 2002, er nákvæmur útreikningur á þessum lið tjónsútreiknings. Þar segir að á næstliðnu ári fyrir þann dag er tjónið varð hafi stefnandi unnið alls 983 vinnustundir og fengið fyrir þær greiddar 672.311 kr. Hún hafi því fengið að meðaltali greiddar 683,94 krónur á unna vinnustund. Um þessar tölur er ekki ágreiningur. Með bréfinu fylgir yfirlit um greiðslur til stefnanda á nefndu tímabili. Síðan segir í bréfinu: ,,Ljóst er að stefnandi vann ekki fullt starf á framangreindu tímabili. Alls munu að jafnaði vera 2080 vinnudagar [Svo. Eiga augljóslega að vera vinnustundir. Aths. dómara] í árinu. Frá því dagast sumarleyfisdagar, þ.e. 24 að lágmarki, alls 192 stundir, sbr. ákvæði laga nr. 30/1987 um orlof. Meðalfjöldi vinnustunda í fullu starfi er því 1.888 vinnustundir. Áréttað skal að stefnandi fékk síðan sérstaklega greitt fyrir orlof, eins og fram kemur í yfirlitinu, og eru þær greiðslur inni á meðalgreiðslum fyrir vinnustund. Ef útreikningar á bótum vegna varanlegrar örorku eru leiðréttir með tilliti til þess að meðalfjöldi vinnustunda í fullu starfi sé 1.888 stundir og meðaltekjur á unna vinnustund 683,97 krónur má sjá að heildaratvinnutekjur stefnanda á næstliðnu ári fyrir slysið hefðu verið 1.291.279 krónur, hefði stefnandi unnið fullt starf. [. . .] Dómari fellst á aðferð stefnda og útreikning um þennan lið. 6. liður: Stefnandi gerir kröfur um kr. 200.000 í þessum lið. Þá fjárhæð hefur hún ekki rökstutt með öðru en því að hún hafi farið 8 ferðir til Reykjavíkur vegna aðgerða eftir slysið og til endurhæfingar. Í öll skiptin hafi eiginmaður hennar ekið henni og hafi þurft að fara úr vinnu vegna þessa. Ef á það er litið að frá Stykkishólmi til Reykjavíkur eru um 175 km og stefnandi hefur því í þessum 8 ferðum þurft að aka samtals um 2.800 km, þá virðist dómara að krafa stefnanda í þessum lið megi teljast hófleg. Niðurstaða dómara verður sú að tjón stefnanda beri að meta á kr. 3.779.059 (168.476+229.710+533.100+3.730.569-462.921+200.000-261.555-346.114-12.206). Af þeirri fjárhæð ber stefnda að greiða stefnanda 2/3 hluta, eða kr. 2.519.373. Vexti er rétt að stefndi greiði stefnanda. Stefnandi krefst 2% vaxta frá tjónsdegi, og verða honum dæmdir þeir fram að þeim degi er dráttarvextir taka við. Dráttarvaxta krefst stefnandi frá 1. ágúst 2000. Er svo að sjá að það tímamark sé miðað við þann dag er skaðabótakröfu var beint að tryggingafélagi stefnanda, réttargæslustefnda. Ekki liggur þó fyrir hvenær það var nákvæmlega, en fyrir liggur að réttargæslustefndi hafnaði kröfu lögmanns stefnanda um skaðabætur með bréfi, dags. 1. september 2000. Þykir dómara rétt að dæmd fjárhæð beri dráttarvexti frá þeim degi, sbr. 2. mgr. 14. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Verða stefnanda dæmdir dráttarvextir skv. III. kafla þeirra laga til 1. júlí 2001, en frá þeim degi skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaður Eftir atvikum máls er rétt að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað, og skal hann vera 500.000 krónur, virðisaukaskattur af þóknun lögmanns innifalinn, og rennur í ríkissjóð. Stefnandi hefur gjafsókn. Gjafsóknarkostnaður hans er þóknun lögmanns hans, kr. 500.000, virðisaukaskattur innifalinn. Gjafsóknarkostnaðurinn greiðist úr ríkissjóði. Magnús Ingi Erlendsson hdl. sótt málið fyrir stefnanda, en Þórólfur Jónsson hdl. f.h. Hákonar Árnasonar hrl. hélt uppi vörn fyrir stefnda. Finnur Torfi Hjörleifsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð Stefndi, Þórsnes ehf., greiði stefnanda, Birnu Sævarsdóttur, kr. 2.519.373 með 2% ársvöxtum frá 25. maí 1998 til 1. september 2000, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til greiðsludags.
|
Mál nr. 245/2017
|
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu G um að tekin yrði skýrsla af forstjóra H vegna máls sem G hafði höfðað á hendur H og síðar áfrýjað til Hæstaréttar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þrátt fyrir ótvíræð fyrirmæli 2. mgr. 50. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, hefði héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að tekin skyldi skýrsla af fyrirsvarsmanni H vegna máls sem G ræki gegn H fyrir Hæstarétti. Slíkur úrskurður, sem fæli ekki í sér heimild til að afla sönnunargagns, væri hins vegar ekki kæranlegur samkvæmt gagnályktun frá e. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 31. mars 2017, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að tekinyrði skýrsla af Bryndísi Hrafnkelsdóttur, forstjóra sóknaraðila. Um kæruheimilder vísað til b. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þákrefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti entil vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur.Með hinum kærða úrskurði hefur héraðsdómur, þrátt fyrir ótvíræð fyrirmæli2. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991, komist að þeirri niðurstöðu að skýrsla skulitekin fyrir dómi af fyrirsvarsmanni sóknaraðila vegna máls sem varnaraðilirekur gegn sóknaraðila fyrir Hæstarétti. Slíkur úrskurður, sem felur ekki í sérsynjun um heimild til að afla sönnunargagns, er hins vegar ekki kæranlegursamkvæmt gagnályktun frá e. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Er því óhjákvæmilegtað vísa málinu frá Hæstarétti.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráHæstarétti.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur föstudaginn 31. mars 2017Mál þetta, sem barstdóminum 7. mars sl., var tekið til úrskurðar 20. mars sl. Sóknaraðili er GunnlaugurHrannar Jónsson, Hörðukór 3, Kópavogi. Varnaraðili er Happdrætti Háskóla Íslands,Tjarnargötu 4, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess að tekin verði skýrsla fyrir dómi af BryndísiHrafnkelsdóttur, forstjóra Happdrættis Háskóla Íslands. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. IMálsatvikForsaga þessa máls er sú aðsóknaraðili höfðaði 7. nóvember 2015 mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur á hendurvarnaraðila. Ágreiningur aðila snerist um hvort að happdrættismiði sóknaraðila hjávarnaraðila væri gildur eða ekki, þ.e. hvort að varnaraðila væri skylt aðgreiða sóknaraðila út vinning sem kom á númer varnaraðila. Sóknaraðili krafðistþess að varnaraðili greiddi sér 9.980.500 krónur með nánar tilgreindum vöxtum.Varnaraðili krafðist sýknu. Með dómi héraðsdóms í máli nr. E-854/2016 sem upp var kveðinn 18. nóvember 2016 var varnaraðili sýknaður af kröfusóknaraðila. Sóknaraðili hefur áfrýjað málinu til Hæstaréttar meðáfrýjunarstefnu útgefinni 13. febrúar sl. Í beiðni sóknaraðila til dómsins, frá 7. mars sl., var þess krafistað nánar tilgreindir einstaklingar auk Bryndísar Hrafnkelsdóttur, forstjóra varnaraðila,gæfu skýrslu fyrir dóminum. Við fyrirtöku málsins 5. mars sl. gáfu SigrúnJónsdóttir og Úlfar Gauti Haraldsson, rekstrarstjóri flokkahappdrættisvarnaraðila skýrslu fyrir dóminum, en varnaraðili hefur mótmælt því að BryndísHrafnkelsdóttir gefi skýrslu og er sá þáttur málsins eingöngu til úrlausnar hérfyrir dóminum.IIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðili kveðurað í tilefni af áfrýjun málsins til Hæstaréttar sé sóknaraðila nauðsynlegt aðleiða fyrir dóminn fyrirsvarsmann varnaraðila til að gefa skýrslu og eftiratvikum að afla staðfestingar á nýjum skjölum og gögnum, sem sóknaraðili hyggstleggja fram í Hæstarétti. Sóknaraðili vísar til 76. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Þá vísar hann í ákvæði 75. gr. og VII. kafla laganna um skýrslugjöfaðila. IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili byggir áað forstjóri varnaraðila sé fyrirsvarsmaður aðila máls og hafi hún því ekkivitnaskyldu. Gert hafi verið ráð fyrir að óskað væri eftir skýrslum til aðupplýsa mál og því hafi rekstrarstjóri flokkahappdrættis varnaraðila veriðboðaður til að gefa þær upplýsingar, í ljósi þekkingar hans.Varnaraðili byggir á því að 1. mgr. 76. gr., sbr. 1. mgr. 75.gr., sbr. 1. mgr. 73. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verði ekkibeitt til að knýja gagnaðila til að koma fyrir dóm og gefa skýrslu, endatakmarkist sú heimild sem þar sé að finna, til að afla gagna í tengslum viðreksturs máls fyrir æðra dómi, við að aðili óski sjálfur að gefa skýrslu. Þvíeigi 2. mgr. 48. gr. laganna ekki við. Varnaraðili vísar til þess að þrátt fyrir að í 1. mgr. 75. gr.laganna segi að fara skuli eftir ákvæðum II. og VII.–X. kafla þegar gagnaöflunaf þessu tagi fari fram þá sé áskilið að það verði gert eftir því sem átt geturvið. Við gagnaöflun sem fram fari samkvæmt 77. gr. laganna beri einnig að faraeftir ákvæðum II. og VII.–X. kafla eftir því sem átt geti við en Hæstiréttur hafiítrekað komist að þeirri niðurstöðu að skýrsla verður ekki tekin samkvæmtþessum heimildum fyrir dómi af þeim, sem fyrirsjáanlega yrði aðili aðvæntanlegu dómsmáli.Þá byggir varnaraðili á því að þó að aðila væri heimilt aðbeita XI. kafla laga nr. 91/1991 til að knýja gagnaðila til að gefa skýrslufyrir dómi þá liggi ekkert fyrir um nauðsyn þess að forstjóri varnaraðila gefiskýrslu fyrir dóminum, enda hafi rekstrarstjóri flokkahappdrættis varnaraðilaþegar komið fyrir dóminn og svarað öllum spurningum sem lögmaður sóknaraðilalagði fyrir hann. Við lok þeirrar skýrslutöku hafi komið fram að lögmaðursóknaraðila hafi ekki haft fleiri spurningar og hann hafi ekki upplýst umneinar spurningar sem nauðsynlegt sé að afla svara við sem rekstrarstjórinn séekki í stakk búinn að svara af hálfu varnaraðila. Því telji varnaraðili hvorkitilefni né ástæðu til að forstjóri hans komi fyrir dóminn til skýrslugjafar.IVNiðurstaðaÍ máli þessu krefstsóknaraðili þess, á grundvelli 76. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, aðtekin verði skýrsla af Bryndísi Hrafnkelsdóttur, forstjóra varnaraðila, HappdrættisHáskóla Íslands. Samkvæmt 5. mgr. 17. gr. og 4. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991er Bryndís fyrirsvarsmaður varnaraðila og hefur hún því ekki vitnaskyldu íþessu máli. Kemur þá til skoðunar hvort henni beri að gefa aðilaskýrslu. Í 1. mgr. 76. gr. laga nr. 91/1991 kemur fram að ákvæðum 75.gr. laganna skuli beitt þegar gagna sé aflað í héraði í tengslum við rekstursmáls fyrir æðra dómi. Í 1. málslið 1. mgr. 75. gr. laganna er svo meðal annarsvísað til VII. kafla sem fjallar um skýrslugjöf aðila. Af skýru orðalagiákvæðisins verður að telja að skýrslutökur aðila séu heimilar í málum sem rekineru fyrir dómi á grundvelli 76. gr. laganna. Varnaraðili byggir á því að það sé með öllu þarflaust að fyrirsvarsmaðurhans gefi skýrslu. Samkvæmt 1. og 2. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991 er dómararétt að kveðja aðila fyrir dóm, eftir kröfu gagnaðila, nema dómari teljisýnilegt að skýrslan sé þarflaus og tilgangslaus. Þrátt fyrir að sóknaraðilihafi ekki skýrlega greint frá því hvaða tilgangi umbeðin skýrslutaka þjónar erþó ekki, eins og málið liggur fyrir dóminum, unnt á þessu stigi að fullyrða aðumbeðin sönnunarfærsla sé þarflaus í skilningi áðurnefnds ákvæðis. Bendir dómurinn á að það er að lokumHæstaréttar að taka afstöðu til þýðingar hennar við efnislega úrlausn málsins. Verðurþví að taka beiðni sóknaraðila til greina.Málskostnaðar var ekki krafist ogúrskurðast hann því ekki.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan.Dómarinn tók við meðferð málsins 20. mars 2017.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Skýrsla skal tekin fyrir dómi afBryndísi Hrafnkelsdóttur, forstjóra varnaraðila, Happdrættis Háskóla Íslands.
|
Mál nr. 743/2014
|
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Afréttur Réttaráhrif dóms Gjafsókn Aðfinnslur
|
S o.fl. kröfðust þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að landsvæðið Nýjabæjarafréttur í Akrahreppi í Skagafirði væri þjóðlenda í afréttareign þeirra. Var krafan á því reist að landsvæðið væri eignarland í skilningi 1. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Hæstiréttur taldi að sakarefnið í málinu væri ekki hið sama og fjallað hafði verið um í dómi réttarins í máli nr. 128/1967 þar sem Í hefði ekki verið aðili að því máli, dómkröfur hefðu verið annars eðlis og landsvæðið, sem eldra málið hefði tekið til, hefði einungis verið hluti af landinu sem félli innan þeirra merkja Nýjabæjarafréttar sem miðað væri við í máli þessu. Hefði dómurinn því ekki þau áhrif sem um ræddi í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en á hinn bóginn hefði hann fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greindi, þar til það gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. Vísaði Hæstiréttur til þess að af gögnum málsins og af heiti jarðarinnar Nýjabæjar einu og sér yrði ályktað að hún væri ekki frá elstu tíð byggðar, en talið hefði verið að frá 14. öld hefði verið bær þar sem hann síðan hefði staðið uns jörðin hefði farið í eyði á 19. öld. Þá yrði ekkert ráðið af gögnum málsins hvort land kynni að einhverju leyti að hafa verið numið sunnan Hvítár og stofnað þannig til beins eignarréttar yfir því, en þau útilokuðu á hinn bóginn ekki að svo kynni að hafa verið. Það gerði gróðurfar í Austurdal heldur ekki, þótt löng og torsótt leið til byggða mælti gegn því að land þar hefði verið numið til eignar. Austan við dalinn, þar sem væri meginhluti landsins innan Nýjabæjarafréttar, væri á hinn bóginn víðáttumikil og lítt gróin háslétta og yrði að ætla af staðháttum einum að líkur stæðu gegn því að stofnað hefði verið til beins eignarréttar yfir því landi með námi. Ekki var fallist á með S o.fl. að kaupbréf frá árinu 1464 og afsal frá 1564, er bæði vörðuðu Nýjabæ, styddu kröfur þeirra um að landsvæðið hefði verið háð beinum eignarrétti. Loks var talið að í gögnum málsins um eigendaskipti að Nýjabæ og Ábæ, aðliggjandi jörð norðan við Nýjabæ, allt frá 15. öld, væri hvergi að sjá vísbendingu um að réttindi eigenda þeirra yfir Nýjabæjarafrétti hefðu verið önnur en til hefðbundinna nota til upprekstrar búfjár og annars þess sem afréttir hefðu í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að öllu þessu virtu ásamt því að S o.fl. hefðu ekki að öðru leyti fært fram gögn sem hnekktu sönnunargildi fyrrnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 128/1967, var niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í staðfest.
|
Meðal áfrýjenda í málinu, sem hér er til úrlausnar, er Stefán Hrólfsson, sem átti einnig aðild að áðurgreindu dómsmáli sem einn af eigendum Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli. Líta verður svo á að aðrir áfrýjendur í máli þessu séu sem núverandi sameigendur áfrýjandans Stefáns að Ábæ og Nýjabæ komnir í stað þeirra, sem áttu með honum aðild að fyrra málinu. Stefndi var á hinn bóginn ekki aðili að því máli. Að því verður og að gæta að dómkröfur í fyrra málinu lutu á báða vegu að viðurkenningu tiltekinna landamerkja, en dómkröfur í þessu máli snúa að því hvort hnekkt verði ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar um að Nýjabæjarafréttur sé þjóðlenda. Landsvæðið, sem fyrra málið tók til, var að auki aðeins hluti af landinu, sem fellur innan þeirra merkja Nýjabæjarafréttar sem hér er miðað við, svo og hluti af Fjöllunum sem mál þetta varðar ekki lengur. Í skilningi einkamálaréttarfars er sakarefnið í þessu máli þannig ekki það sama og í fyrra dómsmálinu. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 128/1967 hefur því ekki þau áhrif hér, sem um ræðir í 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en hann hefur á hinn bóginn fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem í honum greinir, þar til það gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. sömu lagagreinar. V Um land á því svæði, sem mál þetta varðar, sagði meðal annars eftirfarandi í Landnámabók: „Eiríkr hét maðr ágætr; hann fór af Nóregi til Íslands; hann var son Hróalds Geirmundsonar, Eiríkssonar ǫrðigskeggja. Eiríkr nam land frá Gilá um Goðdali alla ok ofan til Norðrár; hann bjó at Hofi í Goðdǫlum ... Ǫnundr víss hét maðr, er land nam upp frá Merkigili, enn eystra dal allt fyrir austan. En þá er Eiríkr vildi til fara at nema dalinn allan allt fyrir vestan. þá felldi Ǫnundr blótspán til, at hann skyldi verða víss, hvern tíma Eiríkr mundi til fara at nema dalinn, ok varð þá Ǫnundr skjótari ok skaut yfir ána með tundrǫru ok helgaði sér svá landit fyrir vestan ok bjó milli á.“ Í gögnum málsins er gerð grein fyrir tilgátum fræðimanna um að með framangreindum ummælum í Landnámabók um að landnámsmaðurinn Önundur hafi búið „milli á“ hafi verið átt við land milli Ábæjarár og Tinnár. Þessar tilgátur geta samrýmst áðurnefndum orðum í máldagabók Auðuns biskups rauða frá 1318 um kirkju „amillum a. sem kallast ᴀbæ.“ Þótt af þessu virðist mega ætla að Ábær hafi verið landnámsjörð verður með engri vissu ráðið hvort eða hversu langt landið „upp frá Merkigili, enn eystra dal allt fyrir austan“, sem rætt var um í Landnámabók, kunni að hafa náð suður fyrir Tinná. Til þess verður þó að líta að jörðin Nýibær var sunnan þeirrar ár. Eftir gögnum málsins hefur verið ályktað af heiti jarðarinnar einu og sér að hún sé ekki frá elstu tíð byggðar, en talið hafi verið að frá 14. öld hafi verið bær þar sem hann síðan stóð uns jörðin fór samkvæmt áðursögðu í eyði á 19. öld. Í öndverðu hafi bær verið á stað öllu sunnar, sem nefndur er Fagrabrekka, en við fornleifaathugun hafi komið þar í ljós í 335 m hæð minjar eftir bæ, sem hafi verið reistur eftir árið 1104. Að því verður að gæta að heimildir og önnur gögn um byggð, sem um ræðir að framan, snúa að svæði nokkru norðan við mót Austari-Jökulsár og Hvítár, þar sem óbyggðanefnd dró mörk milli eignarlands áfrýjenda innan jarðarinnar Nýjabæjar og þjóðlendu á afréttinum, sem kenndur hefur verið við jörðina. Af þessum gögnum verður ekkert ráðið um hvort land kunni að einhverju leyti að hafa verið numið sunnan Hvítár og stofnað þannig til beins eignarréttar yfir því, en þau útiloka á hinn bóginn ekki að svo kunni að hafa verið. Það gerir gróðurfar í Austurdal heldur ekki, þótt löng og torsótt leið til byggða mæli gegn því að land þar hafi verið numið til eignar. Austan við dalinn, þar sem er meginhluti landsins innan Nýjabæjarafréttar, er á hinn bóginn víðáttumikil og lítt gróin háslétta og verður að ætla af staðháttum einum að líkur standi gegn því að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir því landi með námi. Í málinu hafa áfrýjendur vísað til þess að í áðurnefndu kaupbréfi 29. janúar 1464, þar sem Þorleifur Árnason seldi Sveini Guðmundssyni helmingshlut í Nýjabæ, hafi því verið lýst að land jarðarinnar næði „ath tinnaa. ok suo langt aa fioll fram sem votn dragha.“ Af þessari lýsingu drógu áfrýjendur þá ályktun í héraðsdómsstefnu að til samræmis við hana yrði að skýra fyrrgreind orð í Landnámabók á þann hátt að lönd Eiríks Hróaldssonar og Önundar víss hafi náð allt suður til Hofsjökuls. Fyrir Hæstarétti halda áfrýjendur á hinn bóginn fram þeirri skýringu á kaupbréfinu að orðið „fioll“ hafi verið þar notað sem sérnafn fyrir landsvæðið, sem nú kallist Fjöllin, og hafi land Nýjabæjar samkvæmt því náð allt suður til Geldingsár, en eftir staðbundinni málvenju sé rætt um að fara „fram“ þegar haldið sé til suðurs. Um þessar skýringar áfrýjenda verður að líta til þess að hvorki liggur fyrir í málinu hversu lengi heitið Fjöllin kunni að hafa verið notað um þetta landsvæði né í hvaða mæli skapast hafi festa um það, en að auki er orðið „fioll“ tilgreint í kaupbréfinu án ákveðins greinis. Þá verður jafnframt að gæta að því að samkvæmt kaupbréfinu átti landareign Nýjabæjar að ná svo langt suður á fjöll sem vötn draga, en ekkert er fram komið um að vatnaskil sé að finna á svæðinu, sem hér um ræðir, hvað þá að þau séu í farvegi Geldingsár. Að þessu öllu virtu verður ekki fundið hald fyrir kröfum áfrýjenda í kaupbréfinu frá 29. janúar 1464. Þá hafa áfrýjendur jafnframt vísað til þess að þegar Hólabiskup gaf út afsal fyrir Nýjabæ 10. apríl 1564 var tiltekið að hann áskildi sér að „mega lata giora thil kola j Nyabæiar skogi vppa iij hesta huert ar. suoleingi sem hann lifdi“. Til ítaksréttinda sem þessara hafi að meginreglu verið stofnað í landi, sem háð væri beinum eignarrétti, en eins og gróðurfari sé og hafi verið háttað í Austurdal megi ætla að skógurinn, sem vísað var til í afsalinu, hafi verið sunnan Hvítár. Um þessar röksemdir áfrýjenda verður að gæta að því að ekkert liggur fyrir í málinu um hvernig komið hafi verið fyrir skógi í Austurdal á 16. öld, en af ummerkjum nú verður ráðið að hann gæti jöfnum höndum hafa verið norðan og sunnan við Hvítá á þeim tíma. Verður jafnframt að ætla að líkur hljóti að vera til að skóglendi, sem þessi ítaksréttindi voru veitt í, hafi verið nær Hólum en fjær og þar með sem nyrst í Austurdal, enda verður vart séð hvaða ávinningur hafi átt að vera af svo umfangslitlum réttindum ef fara hefði þurft langa og erfiða leið til að nýta þau. Auk þessa verður að gæta að því að jafnvel þótt skógurinn, sem þetta ítak var veitt í, hefði verið sunnan Hvítár væri ekki fært að draga af því ályktun um eignarrétt yfir því landi, enda gátu þeir, sem nutu réttinda utan eignarlands í afrétti, veitt öðrum heimildir til að nýta þau, sbr. 51. kapítula landsleigubálks Jónsbókar. Geta röksemdir áfrýjenda, sem að þessu snúa, því ekki orðið til stuðnings dómkröfum þeirra. Að framan voru raktar þær heimildir, sem liggja fyrir í málinu um eigendaskipti að Nýjabæ og Ábæ allt frá 15. öld. Eins og ráðið verður af þeim voru báðar þessar jarðir, eftir atvikum helmingur Nýjabæjar, oft og tíðum á einni hendi, en þær fylgdust þó almennt ekki að í kaupum fyrr en komið var fram á 20. öld. Svo virðist sem elstu heimildir um upprekstrarréttindi jarða á þessu svæði sé að finna í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1713, en þar kom fram um Nýjabæ að „afrjett á jörðin, sem kallast Nýjabæjarafrjett“ og ættu þar að auki Ábær, Tinnársel, Miðhús og Merkigil rétt til upprekstrar. Af þessu er ljóst að land, sem átti undir Nýjabæjarafrétt, var að minnsta kosti ekki á þessum tíma talið vera hluti af jörðinni Nýjabæ. Eftir að eigendaskipti höfðu síðan orðið að Ábæ, þar sem rætt var um að þeirri jörð fylgdi afréttur, virðist sem helmingur réttinda yfir Nýjabæjarafrétti hafi verið felldur undir Ábæ þegar fyrrgreint afsal var gefið út fyrir jörðinni á árinu 1844 og verður ekki annað séð en að sú skipan hafa haldist svo lengi sem greinarmunur var gerður á henni og Nýjabæ við kaup og í öðru tilliti. Í áðurgreindum heimildum um kaup á þessum jörðum og mat á þeim, bæði eldri heimildum og yngri, er hvergi að sjá vísbendingu um að réttindi eigenda þeirra yfir Nýjabæjarafrétti hafi verið önnur en til hefðbundinna nota til upprekstrar búfjár og annars þess sem afréttir hafa í aldanna rás almennt verið hafðir til. Að þessu öllu virtu ásamt því að áfrýjendur hafa ekki að öðru leyti fært fram gögn sem hnekkja sönnunargildi fyrrnefnds dóms Hæstaréttar 29. apríl 1969 verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Það athugast að mál þetta var þingfest í héraði 21. janúar 2010 og var greinargerð stefnda lögð fram í þinghaldi 15. apríl sama ár. Eftir það var málið í átta skipti tekið fyrir á dómþingi þar til gengið var á vettvang 30. ágúst 2011. Því næst var málið tekið fyrir 24. október 2013 þegar gagnaöflun var lýst lokið og ákveðin aðalmeðferð, en við upphaf hennar 6. desember sama ár voru allt að einu lögð fram frekari skjöl og var málið síðan munnlega flutt. Dómur var þó ekki kveðinn upp í framhaldi af því, heldur var málið tekið fyrir á ný 7. júlí 2014, þar sem fært var til bókar að dómsuppsaga hafi dregist vegna anna dómara við önnur aðkallandi mál og veikinda hans og var málið flutt á ný. Enn var málið tekið fyrir 18. ágúst 2014 og bókað að lögmenn aðilanna teldu ekki þörf á að flytja málið að nýju, en því var síðan frestað til dómsuppkvaðningar. Hinn áfrýjaði dómur var loks kveðinn upp 21. sama mánaðar. Þessi málsmeðferð, sem tók samkvæmt framansögðu meira en hálft fimmta ár, er stórlega ámælisverð. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 1.500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 21. ágúst 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 7. júlí 2014, eftir endurflutning, hafa Árni Bjarnason, kt. [...] og Drífa Árnadóttir, Uppsölum, Varmahlíð, Jórunn Sigurðardóttir, kt. [...], Sauðárhæðum, Sauðárkróki, Jóhannes Jóhannsson, kt. [...], Silfrastöðum, Varmahlíð, Bryndís Pétursdóttir, kt. [...], Sunnuhvoli, Varmahlíð, Rögnvaldur Ólafsson, kt. [...], Flugumýrarhvammi, Varmahlíð, Anna Hrólfsdóttir, kt. [...], Víðihlíð, Sauðárkróki, Stefán Hrólfsson, kt. [...], Keldulandi, Varmahlíð, Eyþór Árnason, kt. [...], Sólvallagötu 39, Reykjavík, og Elín Sigurlaug Árnadóttir, kt. [...], Stóragerði 8 Akureyri, höfðað með stefnu birtri 20. janúar 2010, á hendur íslenska ríkinu, kt. [...], Arnarhvoli, 150 Reykjavík, sem þingfest var 21. janúar 2010. Dómkröfur stefnenda eru sem hér segir: „Aðallega er þess krafist að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2008: Skagafjörður austan Vestari-Jökulsár, sem upp var kveðinn þann 19. júní 2009, að því er varðar þjóðlendu á landsvæði innan neðangreindra marka: Upphafspunktur er þar sem Hvítá fellur í Austari-Jökulsá. Þaðan er Hvítá og síðan Fremri-Hvítá og loks nyrðri kvísl Fremri-Hvítár fylgt til upptaka árinnar og þaðan stystu leið að sýslumörkum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Þaðan er sýslumörkunum fylgt suður að drögum nyrðri upptakakvíslar Geldingsár. Þaðan eru merkin dregin því sem næst í hásuður í drög syðri upptakakvíslar Geldingsár. Þaðan liggur línan sömu stefnu suður í Jökulkvísl sem síðan er fylgt að upptökum í Hofsjökli. Þaðan liggja merkin með jaðri Hofsjökuls þar til komið er að upptökum Austari-Jökulsár. Austari-Jökulsá er síðan fylgt að þeim stað þar sem Hvítá fellur í hana.“ Stefnendur krefjast viðurkenningar á því að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda, en til vara að á ofangreindu svæði sé þjóðlenda í afréttareign stefnenda. Til vara krefjast stefnendur þess að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í nefndu máli, nr. 4/2008, að því er varðar þjóðlendu á landsvæði innan neðangreindra marka: „Upphafspunktur er þar sem Hvítá fellur í Austari-Jökulsá. Þaðan er Hvítá og síðan Fremri-Hvítá og loks nyrðri kvísl Fremri-Hvítár fylgt til upptaka árinnar og þaðan stystu leið að sýslumörkum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Þaðan er sýslumörkunum fylgt suður að drögum nyrðri upptakakvíslar Geldingsár. Þaðan eru merkin dregin því sem næst í hásuður í drög syðri upptakakvíslar Geldingsár. Þaðan er Geldingsá fylgt í Austari-Jökulsá sem síðan [er] fylgt að þeim stað þar sem Hvítá fellur í hana.“ Stefnendur krefjast viðurkenningar á því að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda. Stefnendur krefjast þess að þeim verði tildæmdur málskostnaður að mati dómsins eins og málið sé ekki gjafsóknarmál, sbr. bréf innanríkisráðuneytis, dagsett 15. mars 2010. Stefndi, íslenska ríkið, krefst þess að það verði sýknað af öllum kröfum stefnenda. Stefndi krefst jafnframt hæfilegs málskostnaðar, en til vara að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. I. 1. Tildrög þessa máls eru þau, að með bréfi, dagsettu 29. mars 2007, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra, f.h. íslenska ríkisins, þá ákvörðun sína að taka til meðferðar tiltekin landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, eins og þau eru nefnd í bréfinu, sbr. 8. gr., 1. mgr. 10. gr. og 11. gr. laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist kröfusvæðið nánar af Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu og Austur-Húnavatnssýslu, austan Blöndu, auk Hofsjökuls. Var þetta landsvæði auðkennt sem svæði nr. 7 hjá óbyggðanefnd. Á síðari stigum meðferðar hjá óbyggðanefnd var afráðið að skipta landsvæðinu í tvennt, og þá þannig að fjallað yrði sérstaklega um syðri hlutann. Var það svæði nefnt vestanvert Norðurland, syðri hluti (7A), en það var nánar afmarka þannig: Norðurmörk fylgja norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps og Seyluhrepps, Norðurá og Norðurárdal, Öxnadalsheiði og Öxnadalsá þar sem hún fellur í Hörgá og Hörgá til ósa. Austurmörk miðast við Fnjóská frá ósum þar til hún sker sveitarfélagsmörk Eyjafjarðarsveitar að austan. Þeim mörkum er fylgt til suðurs í Fjórðungskvísl. Suðurmörk fylgja suðurmörkum Eyjafjarðarsveitar og suðurjaðri Hofsjökuls, þar sem jafnframt eru norðurmörk svæða 1 og 3 hjá óbyggðanefnd. Vesturmörk miðast við Blöndu, frá norðurmörkum fyrrum Bólstaðarhlíðarhrepps til upptaka í Blöndujökli í Hofsjökli. Kröfulýsingar fjármálaráðherra, fyrir hönd íslenska ríkisins, stefnda, um þjóðlendur, á umræddu landsvæði, voru sendar óbyggðanefnd með bréfi dagsettu 14. mars 2008. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum stefnda ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 28. mars 2008, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Í apríl 2008 óskaði íslenska ríkið eftir því við óbyggðanefnd að gerð yrði leiðrétting á þeirri afmörkun sem lýst var þann 14. mars sama ár. Var tilkynning óbyggðanefndar um þessa breyttu afmörkun birt í Lögbirtingablaðinu 30. apríl og var þá jafnframt skorað á þá sem teldu til eignarréttinda á því landsvæði sem félli innan kröfusvæðis ríkisins að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd í síðasta lagi 30. júní. Kom jafnframt fram að yfirlýsingu um kröfugerð og málsmeðferð yrði þinglýst á þær fasteignir á svæðinu sem skráðar væru í þinglýsingabók og málið varðaði. Útdráttur úr efni tilkynningarinnar var birt í fjölmiðlum. Gefið var út yfirlit yfir allar lýstar kröfur og þær færðar inn á uppdrátt. Lögboðin kynning fór fram með því að yfirlit og uppdráttur lágu frammi á skrifstofum sýslumanna frá 18. júlí til og með 18. ágúst 2008, sbr. 12. gr. laga nr. 58, 1998. Kynningargögnin voru gerð aðgengileg á skrifstofum viðkomandi sveitarfélaga, en einnig á heimasíðu og skrifstofu óbyggðanefndar, og var athugasemdafrestur veittur til 25. ágúst sama ár. Engar athugasemdir bárust fyrir lok athugasemdafrests. Fjármálaráðherra, f.h. íslenska ríkisins, lagði fram kröfulýsingar um þjóðlendur á svæðinu í tveimur hlutum. Á móti bárust alls fimmtán kröfulýsingar ýmissa aðila og þar á meðal stefnenda. Lýstu þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins var skipt í fimm mál, nr. 1-4/2008. Mál óbyggðanefndar nr. 4/2008 er takmarkað við Skagafjörð austan Vestari-Jökulsár. Var málið fyrst tekið fyrir af óbyggðanefnd, sem skipuð var Kristjáni Torfasyni formanni, Allan V. Magnússyni héraðsdómara og Benedikt Bogasyni, þáverandi héraðsdómara, og forsvarsmönnum aðila þann 25. ágúst 2008. Voru þá gögn lögð fram og línur lagðar um málsmeðferð, en einnig lagði stefndi, íslenska ríkið, fram greinargerð sína. Við síðari fyrirtökur nefndarinnar 31. ágúst, 1. og 16. september, 13. október og 10. nóvember sama ár var m.a. farið í vettvangsferð og lagðar fram greinargerðir stefnenda. Svokölluð aðalmeðferð hjá óbyggðanefnd fór fram 2. desember sama ár með skýrslutökum og munnlegum málflutningi, en í framhaldi af því var málið tekið til úrskurðar. Málsmeðferðin var endurupptekin 5. júní 2009 og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar að nýju. Hinn 19. júní sama ár kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn, og þar á meðal um það landsvæði sem hér er til umfjöllunar, þ.e. austan Austari-Jökulsár í Fram-Austurdal, Akrahreppi, m.a. á svonefndum Nýjabæjarafrétti og á Fjöllum. Síðastnefnda svæðið er a.m.k. að hluta einnig nefnt Laugfellsöræfi og er þá vísað til afréttarlanda býla í Eyjafirði, einkum Hóla og Möðruvalla í Fram-Eyjafirði. Það var niðurstaða nefndarinnar að umrætt landsvæði væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en þó þannig að nyrsti hlutinn væri að hluta í afréttareign stefnenda, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, líkt og fram kemur í stefnu. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 4/2008 var birtur í Lögbirtingablaðinu. Stefnendur undu ekki niðurstöðu óbyggðanefndar og leitast þeir við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt, og krefjast ógildingar á úrskurðinum. Málið er höfðað innan þess frests sem veittur er í 19. gr. laga nr. 58, 1998 til þess að bera úrskurð óbyggðanefndar undir dómstóla, en fjármálaráðherra er eins og áður sagði í fyrirsvari fyrir íslenska ríkið samkvæmt 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var farið á vettvang í tveimur ferðum, þann 30. og 31. ágúst 2011. Ferðum þessum er nánar lýst í dskj. nr. 68, en einnig með ljósmyndum, sbr. dskj. nr. 69. 2. Hér á eftir verður gerð grein fyrir helstu atriðum og forsendum í úrskurði óbyggðanefndar í nefndu máli, 4/2008, en einnig verður vikið að öðrum gögnum sem aðilar lögðu fram eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins. Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 113 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun svo og þeim sjónarmiðum sem aðilar byggja á. Í síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi og afmörkun, en einnig að nokkru afnotum og sögu landsvæðisins. Þá er gerð grein fyrir niðurstöðum óbyggðanefndar um einstakar jarðir, en að lokum eru forsendur og úrskurðarorð. Með úrskurðinum fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem lýst er almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004. Einnig eru önnur skjöl meðfylgjandi, þ. á m. viðeigandi kort með árituðum merkja- og kröfulínum aðila og greinargerð Þjóðskjalasafns. 3. Í úrskurði óbyggðanefndar segir nánar um hið umþrætta landsvæði: „Landsvæði það sem hér um ræðir er mjög víðfeðmt. Norðan til liggur það á hallalítilli og gróðursnauðri hásléttu sem er milli Eyjafjarðarár og Austari-Jökulsár í Skagafirði. Land rís skarpt upp til austurs upp af Austari-Jökulsá, úr um 400 m í um 1000 m hæð á Nýjabæjarfjalli. Nokkrar ár renna úr giljum þeim er skerast til austurs og suðausturs frá Austari-Jökulsá inn í hásléttuna. Norðarlega er Ytri-Hvítá en Hvítármúli skilur hana frá Fremri-Hvítá. Suður af Fremri-Hvítá liggur Afréttarfjall (927 m). Sunnan þess rennur Fossá og sunnan hennar eru Fossármúli og Hölknármúli og skilur Hölkná þá að. Nokkru sunnan Hölknár rennur Geldingsá til norðvesturs í Austari-Jökulsá og er nokkur gróður meðfram henni. Suðvestur af Geldingsá liggja svokallaðir Pollar en á því svæði er nokkuð samfellt gróðurlendi. Allmikinn gróður er einnig að finna í hlíðunum í Austurdal upp af Jökulsá. Sunnan Geldingsár, allt suður að Hofsjökli, er svæði sem nefnt er Fjöllin. Þar einkennist landslag að mestu af lágum, ávölum og grýttum öldum og hæðum en þeirra á milli er land hallalítið og slétt. Á Fjöllunum finnst gróður helst meðfram ám og lækjum en er þar hvergi samfelldur. Helstu fjöll sunnan Geldingsár eru Laugafellshnjúkur (997 m) sem liggur vestan Hnjúkskvíslar, Langihryggur (891 m) sem liggur þar beint vestur af með leguna norðvestursuðaustur og Kvíslarhæð (854 m) syðst, norðan Jökulkvíslar.“ Í úrskurðinum er vikið að sýslumörkum Skagafjarðar að sunnanverðu, en einnig til austurs gagnvart Eyjafirði. Er m.a. vísað til greinargerðar Eggerts Briem, sýslumanns Skagfirðinga, frá síðari hluta 19. aldar, en þar segir m.a.: „Fjalllendi það, er liggur fyrir framan byggð í Skagafirði, og takmarkar sýsluna að sunnan, er Hofsjökull, er öðru nafni heitir Arnarfellsjökull. Að austan liggur Eyjafjarðarsýsla, og myndar takmörkin fjallgarður, er gengur norður eftir nesi því, er liggur milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar, og endar við Almenningsnöf.“ Þá er í gögnum vísað til greinargerðar, sem dagsett er 20. desember 1875, sem ber yfirskriftina: „Þessi eru takmörk Skagafjarðarsýslu“, og er rituð af Friðriki Stefánssyni, fyrrverandi alþingismanni Skagfirðinga, en þar segir m.a. um sýslumörkin: „... eptir sömu stefnu eftir fjallgarðinum fyrir austan [ ] Hvítárdal _ að Hvítá, sem kemur af síðastnefndum dal, nær Nýjabæjarland, og fyrir framan hann tekur Nýjabæjarafrétt við.“ Um nefnd sýslumörk segir í fræðiriti Steindórs Steindórssonar náttúrufræðings í Lýsingu Eyjafjarðar frá 1949: „Suður frá Öxnadalsheiði liggja mörkin eftir háfjallinu milli Austurdals og Nýjabæjarafréttar í Skagafirði og Eyjafjarðardals. Kann ég þar ekki að rekja örnefni, sem þau séu við tengd, enda mun fátt um þau, ef nokkur eru. Liggja sýsluskilin hlykkjótt þar, engu síður en norðar í fjallgarðinum. Þegar dregur inn fyrir byggðir, eru engar ákveðnar merkjalínur til, og mun gamalt sölubréf Nýjabæjar í Austurdal frá 1464 vera hin eina heimild þar um, en þar segir svo: að Nýibær eigi land „að Tinná og svo langt á fjöll sem vötn draga“. Verður það varla skilið öðruvísi en svo, að vatnaskil ráði merkjum allt inn til jökla. Þó munu Urðarvötn ætíð vera talin til Eyjafjarðar, en samt segja kunnugir, að afrennsli þeirra sé til vesturs. Svo mun almennt talið nú, að öræfasvæðið inn af Eyjafirði sé almenningur frá Geldingsá, er fellur í Jökulsá austari og inn að Hofsjökli og suður á Sprengisand og austur undir drög Fnjóskár. En síðan tekið var að smala land þetta, sem ekki mun hafa verið fyrr en seint á síðastliðinni öld, hefir smalamennska einkum fallið í skaut Eyfirðinga, allt suður undir Fjórðungskvísl, þar sem mörk eru talin milli Norðlendinga- og Sunnlendingafjórðungs. Eftir þessu verður því ekki hægt að ákveða sýsluskil að sunnanverðu, en eftir því sem annars staðar hagar til, ættu þau að liggja á vatnaskilum þar sem vötn byrja að falla til Eyjafjarðar.“ 4. Um landnám og landnámsmörk í Skagafirði er í úrskurði óbyggðanefndar vísað til greinargerðar Þjóðskjalasafns Íslands, þ. á m. austan og vestan Austari-Jökulsár í Austurdal, en einnig í Vesturdal. Er sagt að þær sé helst að finna í Sturlubók Landnámu og að um sé að ræða eitt stærsta landnám hér á landi. Er það eignað Eiríki Hróaldssyni, en einnig Önundi víss. Um nám Eiríks er sagt að hann hafi numið land frá Gilá [Gljúfurá] um Goðdali alla og ofan til Norðurár. Bjó hann að Hofi í Goðdölum. Landnámi Eiríks er þannig lýst: Hann nam „upp frá Merkigili hinn eystra dal allt fyrir austan; en þá er Eiríkur vildi til fara at nema dalinn allan allt fyrir vestan, þá felldi Önundr blótspán til, at hann skyldi verða víss, hvern tíma Eirikr mundi til at nema dalinn, ok varð þá Önundr skjótari ok skaut yfir ána með tundröru ok helgaði sér svo landit fyrir vestan ok bjó milli á.“ Greint er frá því að nefndur Önundur víss hafi numið land í Austurdal upp frá Merkigili, og dalinn allan austan ár, en einnig að hluta til vestan ár, norðarlega, líkt og hér að framan var rakið. Greint er frá því að fyrir norðan Merkigil hafi Tungu-Kári numið land á svonefndum Kjálka og að Norðurá í samnefndum dal að austanverðu. Reisti hann bú sitt í Flatatungu, nærri dalsmynninu. Í greinargerð Þjóðskjalasafns Íslands, sem vísað er til í úrskurði óbyggðanefndar, er auk heimilda um landnám að nokkru raktar heimildir um byggð í Austurdal, austan Jökulsár eystri, og um hin umþrættu hálendissvæði þar ofan, til austurs og suðurs. Þá er þar vikið að samgöngum yfir fjallvegi og þá helst yfir Nýjabæjarfjall, en einnig er fjallað um fjallskil, en þar um er helst vísað til bókaflokksins Göngur og réttir, sem ritstýrt var af Braga Sigurjónssyni, og til Byggðasögu Skagafjarðar sem rituð er af Hjalta Pálssyni og Agli Bjarnasyni og útgefin var árið 2007. Í úrskurði óbyggðanefndar er auk þessa sérstaklega fjallað um dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 128/1967, þar sem skorið var úr ágreiningi aðila í Eyjafirði og Skagafirði um miðja síðustu öld á landsvæði í Fram-Austurdal, á svonefndum Nýjabæjarafrétti, og á Fjöllum/Laugafellsöræfum. Í nefndu riti Byggðasögu Skagafjarðar segir að Austurdalur í Skagafirði sé talinn byrja við Grjótá milli býlanna Keldulands á Kjálka og Stekkjarflata í Austurdal, skammt sunnan ármóta Vestari- og Austari-Jökulsáa. Um mörk Austurdalsins segir að eðlileg landfræðileg mörk hans séu frekar við Merkigil, líkt og er um mörk Silfrastaðasóknar og Ábæjarsóknar. Um endimörk Austurdalsins segir að þau séu venjulega talin fram við Geldingsá, en um sé að ræða um 45-50 km vegalengd. Í nefndum heimildum kemur m.a. fram að á seinni öldum hafa fimm bújarðir verið í Austurdal austan Austari-Jökulsár. Er þar um að ræða býlin Merkigil, Miðhús, Ábæ, Tinnársel, en syðsta býlið í dalnum var Nýibær/Fagrabrekka. Vestan ár voru býlin Skatastaðir, gegnt Ábæ og Miðhúsum, og Skuggabjörg, sem er nokkru utar í dalnum. Allar jarðirnar eru nú í eyði. Vafalaust hefur verið talið að í Austurdalnum hafi auk þessara býla verið til forna nokkur önnur býli, en einnig sel og gerði. Verður hér á eftir greint nánar frá býlum í Austurdal austan Austari-Jökulsár, en landsvæðið hefur um aldir verið innan hreppamarka Akrahrepps í Skagafirði. Áður fyrr var hreppurinn kenndur við Blönduhlíð. Ábær er af fræðimönnum talin hafa getað verið landnámsbær Önundar víss. Býlið er norðarlega í Austurdal, en nafngiftin er talin tilkomin vegna legu jarðarinnar, Ábæjarár að norðan og Tinnár að sunnan. Á Ábæ var sóknarkirkja dalsins og hefur býlið að fornu verið aðalbýlið í dalnum, þótt sumar hinar jarðirnar yrðu síðar taldar hærri að dýrleika. Af Auðunarmáldaga frá 1318, sem er elsti máldagi kirkjunnar, verður ráðið að hún hafi ekki verið auðug að veraldlegum gæðum. Í máldaganum segir að kirkjan eigi engin landsvæði eða ítök, en að hún hafi tekið heytoll af sex býlum. Af heimildum verður ráðið að prestur hafi setið á Ábæ fram um 1400, en um það leyti er greint frá því að kirkjan sé niðurfallin. Af reikningum frá 15. og 16. öld má ráða að kirkjan í Ábæ hafi verið aflögð og sóknin lögð undir Goðdalakirkju vestan ár. Ábæjarkirkja var endurbyggð á 18. öldinni, en núverandi kirkja var byggð árið 1921. Í Byggðasögu Skagfirðinga segir frá því að árið 1469 hafi Þorleifur Árnason, bóndi í Glaumbæ, fengið Ábæjarjörðina ásamt nágrannabýlinu Merkigili í makaskiptagerningi við Skúla Loftsson Guttormssonar ríka á Möðruvöllum í Eyjafirði. Fram kemur í heimildum að í lok 15. aldar hafi Hóladómstóll verið með eignarhald á Ábæ, og hélst sú skipan næstu aldirnar. Í Jarðabók Árna Pálssonar og Páls Vídalíns frá 1713 segir frá því að Ábæjarjörðinni fylgi eyðibýlið Tinnársel, og er staðhæft að til forna hafi verið um eina jörð að ræða. Tinnársel er í mynni Tinnárdals, norðan ár, en býlið hefur engin tilgreind landamerki. Fram kemur í gögnum að auk Tinnársels hafi Ábær átt tvö sel og gerði, en tekið er fram að hætta hafi skapast á jörðinni vegna kletta- og skriðuhruns. Í Jarðabókinni segir að Ábær eigi upprekstur á Nýjabæjarafrétt fyrir toll, líkt og nágrannajarðirnar norðan við, Merkigil og Miðhús. Hið sama kemur fram í Jarðamati frá 1849, en þar segir m.a: „Landrými í besta lagi og landkostir og útbeit að því skapi í kjarngóðu kvistlandi, svo sjaldan tekur þar fyrir jörð á vetrum, hrossabeit því nær engin, því landið er snögglendt, og liggur allt til fjalls. Torfrista svo að kalla eingin, en hrísrif má fá í afrjett þeirri, sem að hálfu leiti tilheyrir jörð þessari, sem að öðru leyti er arðlítil, þar hún er ekki brúkuð til upprekstrar nema fyrir þær jarðir undir hvörjar hún liggur.“ Í heimildum kemur fram að við uppboð Hólastólsjarðeigna árið 1802 hafi ábúandinn Eiríkur Eiríksson keypt Ábæ ásamt Tinnárseli. Í Byggðasögu Skagfirðinga segir að jafnan hafi verið sami eigandi að jörðunum, en að Tinnárbýlið hafi þó verið í sjálfstæðri ábúð þar til hún fór í eyði árið 1849. Var jörðin þá lögð undir Ábæ, en eftir það var þar um langa hríð sel. Samkvæmt heimildum keypti fyrrnefndur Eiríkur Eiríksson í byrjun 19. aldarinnar nágrannabýlið Nýjabæ, syðsta býlið í dalnum. Sagt er frá því að Eiríkur hafi árið 1826 selt báðar jarðirnar, Ábæ og Nýjabæ, Þorsteini Pálssyni, bónda á Hofsstöðum í Skagafirði, og að Þorsteinn hafi árið 1844 selt Ábæjarjörðina ábúandanum Guðmundi Guðmundssyni, en í þeim gerningi er ekki sérstaklega getið um Nýjabæ. Í Byggðasögu Skagfirðinga segir frá því að Guðmundur hafi búið rausnarbúi á Ábæ allt til dauðadags árið 1873 og eftir það um hríð niðjar hans. Landamerkjabréf fyrir Ábæ var útbúið 24. maí 1888 og var því þinglýst sjö dögum síðar. Merkjum jarðarinnar er þar þannig lýst: „... að norðanverðu Ábæará til fremstu upptaka; að austanverðu hábrúnin frá Ábæjarárupptökum til upptaka Tinnár, að sunnan ræður Tinnár til Jökulsár, og að vestanverðu Jökulsáin. Hálf Nýjabæarafrjett liggur undir Ábæ. Samkvæmt sætt framfarinni að Ábæ 2. júlím. 1877, hafa Ábæarbúendur rjett til sambrúkunar á Miðhúsadal út að Silungalæk móts við ábúendur Merkigils yfir alla tíma ársins, nema þann sem verið er með búpening í seli (Miðhúsum) frá Merkigili, en móti þeirri brúkun hafa Merkigils ábúendur frýan upprekstur á Nýjabæjarafrétt [ ] án nokkurs endurgjalds“. Kristín Guðmundsdóttir í Ábæ og Egill Steingrímsson, eigandi Merkigils, skrifuðu undir landamerkjabréfið. Það var samþykkt af Steingrími Jónssyni á Silfrastöðum og er ritað að hann hafi handsalað bréfið sem eigandi Nýjabæjar. Í fasteignamatinu 1916-1918 segir að beitiland Ábæjarjarðarinnar liggi að afrétt, en einnig að jörðin eigi hálfan Nýjabæjarafrétt og hafi til upprekstrar. Skömmu fyrir aldamótin 1900 var Ábæjarjörðin seld Magnúsi H. Gíslasyni, bónda á Frostastöðum í Blönduhlíð. Átti Magnús Ábæjarjörðina um langa hríð eða allt til ársins 1940, en meðal ábúenda á jörðinni var Hrólfur Þorsteinsson, fæddur 1886, en hann bjó þar á árunum frá 1908 til 1929. Hrólfur var síðar bóndi á Stekkjarflötum á Kjálka. Árið 1940 keypti síðasti ábúandi Ábæjar, Gunnar Gíslason, jörðina, en hún fór í eyði ári síðar. Gunnar seldi Ábæ Akrahreppi 1952, en í afsalinu er jörðin nefnd ásamt Nýjabæ. Í afsali 1/9 hluta Ábæjar þann 17. ágúst 1961 segir að 1/9 hluti Nýjabæjar fylgi með. Þann 25. október 1960 seldi Hannes Stefánsson 1/9 hluta jarðanna Nýjabæjar og Ábæjar, auk 1/9 hluta Nýjabæjarafréttar til Sigurðar Friðrikssonar á Stekkjarflötum og Stefáns Hrólfssonar á Keldulandi. Jarðirnar Merkigil og Miðhús eiga land norðan Ábæjar og ræður Ábæjará merkjum. Ábúendur á Merkigilsjörðinni áttu, líkt og aðrir Austurdælingar í austanverðum Austurdal, afar erfitt með alla aðdrætti, þar sem þeir voru innilokaðir af Austari-Jökulsá að vestan og Merkigili að norðan sem oft er ófært. Elsta heimildin um Merkigilsbýlið, líkt og um Miðhús, er fyrrnefndur makaskiptagerningur Þorleifs Árnasonar, bónda í Glaumbæ, og Skúla Loftssonar frá árinu 1469. Miðhúsabýlið virðist um tíma hafa verið undir eignarhaldi Ábæjarjarðeiganda, en jörðin gekk, líkt og Merkigil, síðar undir Hóladómstól og var svo komið er Jarðabókin var rituð árið 1713. Miðhúsajörðin fór í eyði 1853, en eftir það virðist hún hafa fylgt Merkigili og brúkuð sem selstaða. Samkvæmt Jarðabókinni átti Merkigil upprekstur í heimalandi og í Miðhúsadal, en einnig lambaupprekstur fyrir toll á Nýjabæjarafrétt. Jón Höskuldsson keypti Merkigil og Miðhús á uppboði Hólastólsjarðeigna árið 1802, en samkvæmt Byggðasögu Skagfirðinga bjó hann á jörðinni ásamt niðjum sínum ágætu búi um langt skeið. Í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1884 er, líkt og í fasteignamati frá 1916-18, getið um upprekstur jarðarinnar í eigin landi, en einnig á Nýjabæjarafrétti. Merkigilsjörðin fór í eyði árið 1997 og er hún nú nytjuð að hluta frá býlinu Tunguhálsi fyrir sumarbeit hrossa. Nýibær er nærri árbökkum Austari-Jökulsár, rétt sunnan við Tinnáreyrar. Í örnefnaskrá Þormóðs Sveinssonar, alþýðufræðimanns frá Skatastöðum, segir að á milli býlisins og fjallsins í austur sé allbreitt sléttlendi, nú örfoka auðn. Er talið að áður hafi býlið staðið fram og upp með hlíðinni, í um 335 m hæð, og hafi þá verið nefnt Fagrabrekka. Í Jarðabókinni og Byggðasögu Skagfirðinga er greint frá því að við landnám hafi býlið Fagrabrekka verið nokkru sunnar, við Sandagil, í svonefndri Fögruhlíð, millum Hjálmarslækjar og Hvítár, um 7,5 km sunnan Nýjabæjarbýlisins. Í gögnum Þjóðskjalasafns segir að elsta eignarheimildin um Nýjabæ sé frá 29. janúar 1464 er Þorleifur Árnason, bóndi í Glaumbæ, sem var barnabarn Þorleifs, fyrrum sýslumanns Skagfirðinga, og Lofts ríka Guttormssonar á Möðruvöllum í Eyjafirði, seldi jörðina Sveini Guðmundssyni, með kaupgerningi, með öllum gögnum og gæðum er henni fylgdi og fylgt hafði að fornu og nýju. Virðist salan aðeins hafa varðað helming jarðeignarinnar, en takmörkum hennar er þannig lýst: „... med suodann jardar eign. ath tinnaa. ok suo langt aa fioll fram sem votn dragha.“ Frá því er greint að Sveinn hafi goldið jarðarhelminginn í búfénaði, og að hann hafi skömmu eftir kaupin gerst próventumaður á Hólum og þá afhent staðnum hálfan Nýjabæ ásamt nokkru búfé. Nýibær átti samkvæmt reikningum frá 15. öld kirkjusókn í Goðdalakirkjusókn, en jörðin var þá metin 5 hundruð að dýrleika. Verður ráðið af heimildum að jörðin hafi gengið kaupum og sölum, m.a. millum biskupa og tengdra aðila, en hafi að lokum aftur lagst undir Hóladómstól. Í Jarðabók Árna og Páls frá 1713 segir að ábúandinn í Nýjabæ hafi verið þurfamaður og að hann hafi greitt leigugjaldið í hverju sem hann helst megnaði. Um búfjárhald á jörðinni segir, að þar hafi verið 1 kýr, er hafi fóðrast á hrísi, 24 ær, 3 sauðir og 9 hross, en tiltekið er að búfjárhaldinu hafi verið hætt vegna jarðfalla. Enn fremur segir að hagar í hinu forna eyðibóli jarðarinnar, Fögrubrekku, séu merkilega góðir sumar og vetur og að jörðin eigi auk þess afrétt, sem kallist Nýjabæjarafréttur, sem fjögur býli hafi rekið á fyrir toll, sem greiðst hafi til ábúandans. Þá segir að jörðin hafi átt skóg, að hann sé mjög eyddur, en að enn séu leifar eftir til kolagjörðar, og að hrísrif sé notað til eldiviðar. Í jarðamati 1849 segir m.a. um hlunnindi Nýjabæjar: „Þessari jörð tilheyrir og hálf Nýabæar afrétt, sem eingan ágóða gefur, nema hvað eignamaður eða ábúandi notar hana til upprekstar fyrir heimilið og til kolagjörðar.“ Samkvæmt gögnum var Nýjabæjarjörðin seld á uppboði Hólastólsjarða árið 1802 fyrrnefndum Eiríki Eiríkssyni, jarðeiganda Ábæjar. Átti Eiríkur jörðina til ársins 1831, en á því tímabili, 1824-1829, var á meðal ábúenda Hjálmar Jónsson, síðar kenndur við Bólu í Blönduhlíð. Í heimildum kemur fram að eftir að Eiríkur seldi jörðina hafi hún gengið kaupum og sölum, og hafi m.a. Goðdalaprestur eignast jörðina í makaskiptum, en að auki hafi einn afkomenda Skatastaðabóndans átt hana um tíma. Þá var Nýjabæjarjörðin um árið 1870 seld feðgum frá Torfufelli í Saurbæjarhreppi í Eyjafirði, en þeir eru sagðir hafa verið með búrekstur þar aðeins í skamma hríð. Samkvæmt heimildum keypti Steingrímur Jónsson á Merkigili, síðar bóndi á Silfrastöðum, jörðina árið 1874. Var Steingrímur eigandi jarðarinnar allt til ársins 1905. Samkvæmt gögnum voru auk nefndra eigendaskipta tíð ábúendaskipti í Nýjabæ, en síðasti ábúandinn var Jóhannes Árnason. Eru heimildir um að Jóhannesi hafi búnast vel og er sagt að hann hafi m.a. haft beitarhús fram á Hildarseli undir Sandafjalli, um 2,5 km framan við býlið, í um 350 m hæð yfir sjó. Jörðin fór í eyði árið 1880. Áðurnefndur Steingrímur Jónsson á Silfrastöðum seldi eyðijörðina Nýjabæ þann 22. mars 1905 til Davíðs bónda Jónssonar á Kroppi í Hrafnagilshreppi í Eyjafirði með öllu heimalandi hennar, en einnig hálfan Nýjabæjarafrétt og þar að auki þrætulandið Selvelli, handan Jökulsár. Í afsals- og veðmálabók Skagafjarðar er getið jarða, er lagðar voru undir afrétti. Er Nýjabæjar þar getið og sagt að jörðinni hafi verið afsalað til fyrrnefnds Davíðs Jónssonar á Kroppi. Þessa er hins vegar ekki getið í fasteignamati Skagafjarðar. Samkvæmt gögnum seldi Davíð Nýjabæjarjörðina árið 1916 eða 1917 fyrrnefndum Magnúsi H. Gíslasyni á Frostastöðum, sem fyrir átti jörðina Ábæ, eins og áður er rakið. Kaupgerningnum var ekki þinglýst, en þar segir að jörðin Nýibær hafi verið seld „með öllu heimalandi og hálfri Nýjabæjarafrétt.“ Fyrrnefndur Magnús H. Gíslason seldi Ábæ árið 1940 síðasta ábúandanum sem þar bjó, Gunnari Gíslasyni. Í kaupbréfinu var ekki minnst á Nýjabæ, en er Gunnar seldi Ábæ Akrahreppi 1952 var það nefnt í afsalinu að Nýibær fylgdi með. Hreppurinn seldi skömmu síðar báðar jarðirnar saman nokkrum bændum í Akrahreppi og hafa þær framselst eftir það, og m.a. til stefnenda þessa máls. Í úrskurði óbyggðanefndar er fjallað um afréttarlönd Austurdælinga og Eyfirðinga. Er í úrskurðinum að nokkru raktar heimildir um Fram-Austurdal austan Austari-Jökulsár, m.a. Nýjabæjarafrétt, en einnig er vikið að landsvæðinu þar sunnan við, þ.e. Fjöllin og allt að Hofsjökli. Einnig er í úrskurðinum vikið að heimildum um hálendislandsvæðin sunnan og vestan Eyjafjarðardala, m.a. við Laugafell, en einnig á landsvæðinu austan Austurdals, m.a. við Nýjabæjarfjall. Landsvæðin sunnan og vestan Eyjafjarðardala hafa Eyfirðingar nefnt einu nafni Laugafellsöræfi. Eru heimildir um að landsvæði þessi hafi verið brúkuð sem afréttarsvæði stórbýla í Fram-Eyjafirði, einkum Hóla, Möðruvalla og Grundar í Saurbæjarhreppi. Sama svæði eða að minnsta kosti svæðið sunnan Geldingsár í Austurdal hafa af Austurdælingar og Skagfirðingar nefnt einu nafni Fjöllin. Ágreiningur um þetta landsvæði, og þar með um takmörk Nýjabæjarafréttar, var til umfjöllunar í fyrrnefndu hæstaréttarmáli nr. 128/1967: Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps gegn eigendum Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli í Skagafirði. Nýjabæjarfjall er stór hálendisflesja, í 1000-1200 metra hæð, sem liggur á milli Austurdals í Skagafirði og Eyjafjarðardals, og nefnist a.m.k. innanverður hluti hennar þessu nafni. Í heimildum, m.a. í ritum Þormóðs Sveinssonar, fræðimanns frá Skatastöðum, en einnig í Byggðasögu Skagfirðinga, er sagt frá því að Austurdælingar hafi farið yfir fjallið í nokkrum mæli fyrr á öldum, en um er að ræða einhvern hæsta fjallveg landsins. Í heimildum segir að erindisrekstur Austurdælinga hafi aðallega tengst verslun og sláturfjárrekstri til Akureyrar og að þeir hafi í þessum ferðum ýmist farið upp úr Fögruhlíð, sem er norðanvert við Hvítárdalsmynnið, eða upp úr Tinnárdal, og hafi þar ráðið veðrátta og árstíðir. Má ætla að heildarvegalengd þessara fjallvega milli byggðanna í Austurdal og Eyjafjarðardala sé um 810 km. Frá því er sagt að verslunarferðunum hafi fækkað eftir að Nýibær fór í eyði árið 1880, en jafnframt er talið að síðast hafi verið farið með sláturfé yfir Nýjabæjarfjall haustið 1876. Í Byggðasögu Skagfirðinga er staðhæft að Nýjabæjarjörðinni hafi að fornu fylgt fyrrnefndur Nýjabæjarafréttur. Jafnframt er sagt að hálfur afrétturinn hafi síðar verið talinn tilheyra Ábæjarbýlinu, en tekið er fram að skjöl hafi ekki fundist sem tekið hafi af tvímæli um hvenær það gerðist. Í Sýslu- og sóknarlýsingum II, sem rituð var um miðja 19. öld, segir í kaflanum um Goðdala- og Ábæjarprestakall um afréttarmál: „Fram af Austurdalnum liggur Nýjabæjarafrétt, brúkuð af Austurdælingum ...“ Í ritinu Göngur og réttir, II. bindi, frá 1949, er að finna lýsingu Hjörleifs Kristinssonar, alþýðufræðimanns og síðasta ábúandans á Gilsbakka (1918-1992), á Kjálka í Akrahreppi á Nýjabæjarafrétti, en einnig um mörk hans. Segir þar m.a.: „Um það bil sem Austurdalur hefst fellur Geldingsá, sem kemur úr suðaustri, í Austari-Jökulsá. Kallast Nýjabæjarafrétt norðan hennar en Fjöllin sunnan. Norðurmörk Nýjabæjarafréttar verða hér talin Ábæjará. Eigi verður nú með vissu vitað, hver voru hin upprunalegu takmörk þessarar afréttar, en sennilegast þykir, að norðurmörkin hafi verið við Hvítá. Vel má og vera, að suðurmörk Nýjabæjarafréttar hafi verið við Fossá, en ekki Geldingsá, enda ganga Eyfirðingar afréttina framan Fossár. Öræfin fyrir sunnan Geldingsá eru í daglegu tali nefnd Fjöll eða Fjöllin, en stundum eru þau þó kölluð Laugafellsöræfi.“ Um mörk Nýjabæjarafréttar segir í annarri útgáfu af bók Braga Sigurjónssonar, Göngur og réttir, sem kom út árið 1983, að þau séu Ábæjará að norðan og Geldingsá að sunnan. Landsvæðið þar á milli sé því hið raunverulega afréttarland Austurdælinga austan Jökulsár eystri. Bragi segir að ekki sé fullvíst hver hafi verið hin upprunalegu takmörk afréttarins, en segir að líklegast sé að mörk hans hafi áður verið aðrar, þ.e.: „[...] við Hvítá, sem fellur í Jökulsá að austan nokkru norðar en Keldudalsá fellur í hana að vestan, enda náði byggð miklu lengra fram í Austurdal áður fyrr, en nú er Merkigil efsti bær austan ár, síðan Ábær fór í eyði 1941. Vel má og vera, að suðurmörk Nýjabæjarafréttar hafi verið Fossá, en ekki Geldingsá, enda ganga Eyfirðingar afréttina framan Fossár. Er það athyglisvert, að hlíðin milli Hvítár og Fossár er af Austurdælingum kölluð afrétt, og virðist það sérheiti hennar. Fjallið austur af hlíð þessari heitir líka Afréttarfjall.“ Í Byggðasögu Skagfirðinga segir að eftir að Nýibær fór í eyði árið 1880 hafi allt heimaland jarðarinnar lagst til afréttarins og að hann hafi eftir það verið talinn fylgja Ábæ. Er sagt að afrétturinn sé gríðarlega stór og að landflæmi sé á milli Jökulsár eystri og sýslumarka Eyjafjarðarsýslu að austan og þar með Nýjabæjarfjall, en til suðurs taki hann til framhluta Austurdals og dalsins þar fyrir ofan, svonefnds Jökuldals og að Hofsjökli, en einnig yfir fyrrnefnd Laugafellsöræfi. Til norðurs nái afrétturinn að Tinná í Austurdal. Í úrskurði óbyggðanefndar er fjallað um fjallskil á landsvæðinu sunnan Eyjafjarðar- og Skagafjarðardala. Er vísað til fyrrnefndra rita Braga Sigurjónssonar, Göngur og réttir, og sagt að Eyfirðingar hafi að mestu séð um smölun landsvæðisins, á Laugafellsöræfum og á Fjöllum og allt norður að Fossá í Austurdal, en að Austurdælingar hafi einnig leitað á svæðinu og lagt til menn í göngur. Greint er frá því að fyrstu lögskipuðu fjárleitirnar hafi verið farnar um 1850. Hafi nyrstu mörk leitarsvæðis Eyfirðinga í fyrstu verið við Geldingsá í Austurdal, en síðar hafi mörkin færst að Fossá. Þá hafi Austurdælingar farið í eftirleitir á Fjöllin, en að auki hafi þeir um árabil haft samvinnu um fjallskilin við bændur í Eyjafirði. Í fyrrnefndu ritverki, Göngur og réttir, heldur Bragi Sigurjónsson því fram að umrætt hálendissvæði, á Fjöllum og Laugafellsöræfum, hafi verið eignarheimildarlaust, en hann lýsir svæðinu nánar þannig: „Suður á öræfunum er fjallbunga nokkur, sem nú er alltaf nefnd Laugafell, og eru laugar þar nærri. Nokkru vestar er hvassbrýndur hnjúkur, sem kallaður er Laugafellshjnúkur. Sumir vilja telja, að það, sem nú er kallað Laugafell, hafi áður heitið Laugaalda, en þá hafi Laugafellshnjúkur heitið Laugafell. Þó heitir Hnjúkskvísl á, sem fellur fram með hnjúknum. Þarna um öræfin eru víða nokkrir hagablettir, og eru þeir að sjálfsögðu helst við kvíslar, sem falla í Jökulsá, svo og meðfram Jökulsá sjálfri.“ Eyfirðingar reistu gangnamannaskýlið Grána við Geldingsá í Austurdal árið 1920, nokkuð ofan ármóta hennar og Austari-Jökulsár í Austurdal, í svonefndum Réttarhvammi, en áður höfðu þeir byggt þar skilarétt og var þar dregið í sundur fé Eyfirðinga og Austurdælinga. Árið 1922 byggðu Austurdælingar skilarétt við Fossá í Austurdal, og var eftir það dregið þar í sundur sauðfé þeirra og Eyfirðinga. Fyrrnefndur Þormóður Sveinsson greinir frá því í ritgerð um Nýjabæjarfjall, sem birt var í Blöndu VII, og kom út á árunum 1940-1943, að um svipað leyti og Austurdælingar hættu að mestu verslunarferðum sínum til Akureyrar, yfir Nýjabæjarfjall, um árið 1880, hafi fjárrekstrar aukist og hafi þeir verið allalgengir næstu 30-40 árin. Staðhæfir hann að það hafi stafað af því að sauðfé Fram-Eyfirðinga hafi flúið litlar og rýrar afréttir og sótt í góð afréttarlönd í Austurdal. Um fjallskil Eyfirðinga vísar Þormóður m.a. til fræðirits dr. Þorvaldar Thoroddsen náttúrufræðings, Lýsingar Íslands, og segir að fram á síðasta fjórðung 19. aldarinnar hafi haustleitir Eyfirðinga verið stuttar og aðeins náð suður í Polla. Því hafi margt fé orðið úti suður á öræfum, en af þeim sökum hafi Eyfirðingarnir farið að leita öræfasvæðið í kringum Laugafell og suður þar, en þá í félagi við Skagfirðinga. Jafnframt segir Þormóður að lengi vel hafi flestu því eyfirska fé sem fannst á þessum slóðum verið smalað til byggða í Austurdal, en síðan rekið í heimahaga yfir Nýjabæjarfjall. Þormóður greinir frá því að skömmu eftir aldamótin 1900 hafi nokkrir Eyfirðingar keypt hluta úr Nýjabæjarafrétt, syðst í Austurdal, og nefnir hann í því sambandi örnefnið Lönguhlíð. Segir hann að Eyfirðingar hafi haft uppi áform um að reka fé sitt þangað á vorin og geyma þar yfir sumarið. Þetta hafi þó ekki staðið lengi þar sem erfitt hafi verið að koma fénu yfir fjöllin svo snemma á vorin, en að auki hafi féð heimst illa á haustin. Þormóður segir að þrátt fyrir að minna hafi orðið úr áformum Eyfirðinga hafi þeir þrátt fyrir það smalað á hverju hausti með Skagfirðingum suðurhluta Nýjabæjarafréttar og allt út að Fossá í fyrstu göngum. Í svarbréfi sýslumannsins í Skagafjarðarsýslu, dagsettu 14. febrúar 1920, við fyrirspurn Stjórnarráðs Íslands, um þau svæði í sýslunni sem „sem talin eru almenningar svo og um afréttarlönd, sem ekki sannanlega hafa tilheyrt eða tilheyra nokkru lögbýli“, segir að í Skagafjarðarsýslu séu „ekki aðrir almenningar hjer eða afrjettarlönd af þeim, er um er spurt, en hin svonefndu NÝJABÆJARÖRÆFI austan undir Hofsjökli.“ Í úrskurði óbyggðanefndar er vikið að fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands nr. 128/1967: Mál Upprekstrarfélags Saurbæjarhrepps (áfrýjanda) gegn eigendum Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli í Skagafirði (stefndir), sem kveðinn var upp 29. apríl 1969. Málið varðaði samkvæmt orðum Hæstaréttar eignarrétt á umþrættum landsvæðum, en ekki upprekstrarrétt málsaðila. Um dómkröfur aðila segir í dóminum að áfrýjandi, Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps í Eyjafirði, hafi krafist þess að landamerki fyrir umráðasvæði þess til vesturs gagnvart löndum stefndu á hálendinu vestan og sunnan Eyjafjarðardala og í Austurdal yrðu staðfest þannig fyrir dómi: „Nyrzt ráði merkjum Fossá frá upptökum nyrðri hvíslar til ármóta hennar og Jökulsár eystri, síðan ráði Jökulsá eystri merkjum suður að ármótum hennar og Strangalækjar, þaðan ráði bein lína suður í Miklafell í Hofsjökli.“ Nefndir málsaðilar byggðu kröfur sínar og varnir m.a. á eftirfarandi rökum: „Áfrýjandi, Upprekstrarfélag Saurbæjarhrepps, reisir kröfur sínar á því, að hann hafi tekið heimildir á landsvæði þessu frá fyrri eigendum jarðanna Möðruvalla og Hóla í Saurbæjarhreppi, sem frá fornu fari hafi talizt taka yfir landsvæðið. Stefndu, eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli, reisa dómkröfur sínar á afsali fyrir hálfri jörðinni Nýjabæ frá 29. janúar 1464, þar sem landið sé talið vera hluti jarðarinnar.“ Röksemdir og dómsniðurstaða Hæstaréttar í málinu var sem hér segir: „Hvorki áfrýjandi né stefndu hafa fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu. T.d. verður eigi séð, að eigendur Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli eða eigendur Möðruvalla og Hóla hafi fyrrum innt af hendi smölun og fjallskil á landsvæðinu, og svo sem eigendum jarða var boðið að gera á jörðum sínum, sbr. Jónsbók, landsleigubálk 49. Yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi styðjast við önnur gögn, nægja eigi til að dæma öðrum hvorum aðilja eignarrétt til öræfalandsvæðis þessa. Verða því kröfur hvorugs aðilja í málinu teknar til greina.“ 5. Í úrskurði óbyggðanefndar, niðurstöðukafla, er vísað til framangreindra heimilda að því er varðar sögu, afmörkun, ráðstöfun á eignarrétti og nýtingu á hinu umþrætta landsvæði. Það er niðurstaða nefndarinnar að af þessum heimildum, sem nái aftur til 15. aldar, sé ótvírætt að Nýibær hafi verið talin jörð a.m.k. frá þeim tíma og fram á 19. öld, er hún fór í eyði, árið 1880. Að ofangreindu sögðu segir í úrskurðinum að aðila greini á um hvort hið umþrætta svæði og þar með Nýjabæjarafréttur hafi tilheyrt jörðinni Nýjabæ eða verið afréttur með aðra eignarréttarlega stöðu. Um álitaefnið er í niðurstöðukaflanum sérstaklega vikið að fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 128/1967 og bindandi áhrifum hans, þ.e. svonefnd res judicata áhrif. Greint er frá sjónarmiðum málsaðila fyrir óbyggðanefnd um greint atriði, og segir þar um í úrskurðinum: „Íslenska ríkið byggir á því í máli þessu fyrir óbyggðanefnd að dómurinn (Hæstaréttarmálið nr. 128/1967) feli í sér bindandi niðurstöðu - res judicata áhrif - að því er varðar eignarréttarlega stöðu svæðisins. Af hálfu gagnaðila ríkisins (stefnenda) er því mótmælt en þeir telja að málsaðilar hafi ekki verið að deila um inntak eignarréttar á svæðinu og kröfur þeirra hafi ekki verið settar fram með þeim hætti. Hæstiréttur hafi hins vegar breytt sakarefninu án þess að lagaheimild væri fyrir hendi og farið þannig á svig við málsforræðisreglu einkamálaréttarfars.“ Um álitaefnið segir nánar í úrskurðinum: „Enda þótt kröfur málsaðila í umræddu dómsmáli hafi ekki lotið að viðurkenningu beins eignarréttar telur óbyggðanefnd ljóst að rétturinn hafi hafnað því að málsaðilar hefðu sýnt fram á beinan eignarrétt sinn til umrædds landsvæðis, á grundvelli þeirra gagna sem fyrir lágu. Í því sambandi er vísað til orða dómsins þar sem segir: „Í máli þessu er deilt um eignarrétt að landsvæði því, sem um er að tefla, en eigi upprekstarrétt“ og „hvorki áfrýandi né stefndu hafa fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því sem um er að tefla í máli þessu.“ Óbyggðanefnd hefur ekki heimild til að hnekkja eða breyta niðurstöðum dóma, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Ekki skiptir máli í því sambandi þótt aðili máls fyrir nefndinni byggi á því að dómstóllinn hafi farið á svig við réttarfarsreglur við úrlausn sína. Hér þarf þó að taka til sérstakrar skoðunar að hve miklu leyti dómurinn tekur til þess svæðis sem hér er til umfjöllunar. Einnig ber að líta til þess að dómurinn felur ekki í sér úrlausn um eignarréttarlega stöðu Nýjabæjar og Nýjabæjarafréttar samkvæmt lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998, með síðari breytingum. Til athugunar hlýtur því að koma hjá óbyggðanefnd hvaða áhrif aðild að máli því sem hér er til umfjöllunar, viðbótargögn eða önnur þau atriði sem dómstólar hafa ekki þegar tekið afstöðu til, hafi á eignarréttarlega stöðu svæðisins samkvæmt lögum nr. 58/1998. Eftir að hafa borið skjalaskrá þessa máls saman við skjalaskrá Hæstaréttarmáls nr. 128/1967 er niðurstaða óbyggðanefndar sú að engin ný gögn séu komin fram í máli þessu sem skipt gætu máli að þessu leyti.“ Að þessu sögðu fjallar óbyggðanefnd í úrskurði sínum um mörk ágreiningssvæðisins, en um það segir: „Kemur þá til skoðunar að hvaða marki umræddur dómur Hæstaréttar tekur til þess svæðis sem hér er til umfjöllunar. Sem fyrr segir laut krafa Eyfirðinga að því að merkin væru að norðanverðu um Fossá frá upptökum hennar, að vestanverðu um Austari-Jökulsá að ármótum hennar og Strangalækjar og þaðan eftir beinni línu suður í Miklafell í Hofsjökli. Krafa Skagfirðinga laut hins vegar að því að merkin væru að austan vatnaskil á hálendinu allt suður að Klakki við Hofsjökul. Í máli þessu liggur fyrir kort frá vatnamælingum Veðurstofu Íslands sem sýnir vatnaskilin að þessu leyti. Einnig liggja fyrir kröfulínukort aðila máls nr. 128/1967 fyrir Hæstarétti sem lögð voru fram í því máli. Kortin sýna að „vatnaskil á hálendinu“, og kröfulínur eigenda Ábæjar og Nýjabæjar ásamt Tinnárseli í Hæstaréttarmáli nr. 128/1967, liggja mun austar en kröfulínur gagnaðila íslenska ríkisins vegna Nýjabæjar eru dregnar í máli þessu. Óbyggðanefnd telur því að réttaráhrif dóms Hæstaréttar nái til þess hluta ágreiningsvæðis máls þessa sem afmarkast að norðvestan af Fossá, að vestan af Austari-Jökulsá og línu sem dregin er frá ármótum hennar og Strangalækjar í átt að Miklafelli í Hofsjökli, þar til komið er að jökuljaðrinum, og að norðaustan, austan og suðaustan af kröfulínum gagnaðila íslenska ríkisins í máli þessu, þar til komið er að jaðri Hofsjökuls. Dómurinn tekur því til alls ágreiningssvæðis aðila máls þessa nema annars vegar þess hluta þess sem liggur vestan línu sem dregin er frá ármótum Austari-Jökulsár og Strangalækjar í átt að Miklafelli í Hofsjökli og hins vegar þess hluta þess sem liggur norðvestan Fossár. Í máli því sem hér er til úrlausnar hjá óbyggðanefnd gera átta einstaklingar kröfu um beinan eignarrétt að Nýjabæjarafrétti. Aðeins einn þeirra, Stefán Hrólfsson, var aðili að Hæstaréttarmáli nr. 128/1967. Í máli þessu liggja ekki fyrir nein gögn sem sýna fram á að aðrir gagnaðilar ríkisins í máli þessu eigi fremur beinan eignarrétt að svæðinu enda leiða þeir rétt sinn frá þeim sem aðild áttu að Hæstaréttarmálinu vegna Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli. Þá hafa í máli þessu ekki komið fram gögn umfram þau sem lágu fyrir Hæstarétti í nefndu dómsmáli sem bent gætu til þess að á því svæði sem þar var dæmt um hafi stofnast til beins eignarréttar. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu gagnaðila ríkisins (stefnenda) í máli þessu að sá hluti ágreiningssvæðis máls þessa sem dæmt var um með dómi Hæstaréttar í máli nr. 128/1967, svo sem það er afmarkað hér að framan, sé eignarland.“ Í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar er að ofangreindu sögðu tekið til skoðunar hver sé eignarréttarleg staða þeirra landsvæða sem hér eru til umfjöllunar, en utan þess svæðis sem dómur Hæstaréttar í nefndu máli nr. 128/1967 fjallaði um. Um það landsvæði og afmörkun segir nánar: „Annars vegar er um að ræða landsvæði sem afmarkast að austan af línu sem dregin er frá ármótum Austari-Jökulsár og Strangalækjar í átt að Miklafelli í Hofsjökli þar til komið er að jökuljaðrinum, að vestan af Austari-Jökulsá og að sunnan af jaðri Hofsjökuls. Hins vegar er um að ræða landsvæðið sem afmarkast af Fossá að suðaustan, Austari-Jökulsá að suðvestan, sýslumörkum milli Skagafjarðar- og Eyjafjarðarsýslna að norðaustan og að norðvestan af Ábæjará frá fremstu upptökum hennar og síðan af þjóðlendukröfulínu íslenska ríkisins þar sem hún er dregin milli punkta nr. 7 og 8. Ekki eru fyrir hendi heimildir um þessi tvö landsvæði sérstaklega og því eru það heimildir um Nýjabæ og Nýjabæjarafrétt almennt sem hér koma til skoðunar. Sérstaklega verður litið til þess hvort þær taki til þessara tveggja svæða.“ Í umfjöllun sinni um lýst álitaefni segir í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn til landsins landnámið náði á þessu svæði, en sé tekið mið af staðháttum og fjarlægðum við túlkun landnámslýsinga verði þó að telja líklegt að hið nyrðra þeirra tveggja svæða sem hér séu sérstaklega til skoðunar hafi verið numið, a.m.k. að hluta, en ólíklegt sé að svo hafi verið með syðra svæðið. Lætur nefndin það álit í ljós að óvissan um aðferðir við landnám sé of mikil til þess að hægt sé að fullyrða um stærð landnáma, en um það atriði er nánar vísað til umfjöllunar hennar um landnám í Almennum niðurstöðum. Í því sambandi bendir nefndin á að á þeim landsvæðum sem liggja nærri hinu nyrðra svæði séu bæði þjóðlendur og eignarlönd en að hinu syðra liggi þjóðlendur til allra átta, sé litið heildstætt á niðurstöður nefndarinnar í málum nr. 1, 2 og 4/2008 hjá óbyggðanefnd. Í úrskurðinum segir að ekki hafi fundist landamerkjabréf fyrir Nýjabæ, en á það er bent að Nýjabæjarbýlið hafi staðið skammt austan ármóta Tinnár og Austari-Jökulsár, vestan við nyrsta hluta ágreiningssvæðisins, og að eina heimildin sem til sé um merki býlisins sé áðurrakið bréf frá 29. janúar 1464. Þar sé merkjum jarðarinnar þannig lýst: „... ath tinnaa. ok suo langt aa fioll fram sem votn dragha.“ Lætur nefndin í úrskurði sínum það álit í ljós að merkjalýsing kaupbréfsins sé ekki heildstæð og vísar til þess að á vesturmörkunum renni Austari-Jökulsá sem eigi upptök sín í Hofsjökli, að austur af bæjarstæði Nýjabæjar séu brattar fjallshlíðar sem teygja sig yfir 1000 m hæð yfir sjávarmál í Nýjabæjarfjalli, en þar afmarkist svæðið síðan af sýslumörkum Skagafjarðar- og Eyjafjarðarsýslna. Þá bendir nefndin á að nyrst liggi svæðið að sýslumörkunum skammt austan vatnaskila milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar, en þegar komið sé suður fyrir upptök Fremri-Hvítár liggi sýslumörkin vestan vatnaskilanna. Vísað er til þess að landinu halli til suðurs og sé það að jafnaði heldur lægra þegar komið sé suður fyrir Hvítá og Fossá. Það er niðurstaða nefndarinnar að sé horft til greindra staðhátta sé óljóst hvernig túlka eigi hið tilfærða orðalag kaupbréfsins frá 1464. Segir nefndin að þar kunni m.a. að vera átt við þau vatnaskil sem séu gegnt þeim sýslumörkum sem ráði austurmörkum umfjöllunarsvæðisins og jafnvel einnig Austari-Jökulsá sem ráði vesturmörkunum eins og stefnendur byggi á. Einnig kunni að vera átt við þau vatnaskil sem liggi mun norðar þar sem land fari að halla til suðurs sunnan Nýjabæjarfjalls. Að því er varðar Nýjabæjarafrétt áréttar óbyggðanefnd í niðurstöðukafla úrskurðarins að elsta heimildin þar sem sérstaklega sé getið um afrétt í tengslum við Nýjabæ sé Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalínsfrá 1713, þar sem segi m.a.: „Afrjett á jörðin, sem kallast Nýjabæjarafrjett“, og að þangað sé rekið frá fjórum bæjum. Í þessu sambandi bendir nefndin einnig á yngri heimildir, þar á meðal Jarðamatið frá 1849 og Fasteignamatið frá 19161918 um Ábæ, þar sem einnig sé vikið að Nýjabæjarafrétti og upprekstri. Að öllu ofangreindu virtu segir í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar, að þegar virtar séu nefndar heimildir, aðrar en kaupbréfið frá 1464, bendi gögn ótvírætt til þess að skilið hafi verið milli Nýjabæjarjarðarinnar og þess lands sem heyrði undir jörðina og var í afréttarnotum. Að þessu sögðu er það niðurstaða nefndarinnar að innan merkja Nýjabæjar hafi verið landsvæði sem hafi haft stöðu afréttar að lögum og lotið sjálfstæðri afmörkun. Að þessu sögðu tekur óbyggðanefnd til skoðunar hvort fyrirliggjandi heimildir varpi ljósi á hvar hin sérstöku mörk milli heimalands og afréttar liggi. Um það atriði bendir nefndin á áðurraktar heimildir, þ. á m. lýsingu Hjörleifs Kristinssonar frá Gilsbakka á Nýjabæjarafrétti í ritinu Göngur og réttir, II. bindi, frá 1949 og til sama rits frá árinu 1986, en einnig greinargerð Friðriks Stefánssonar frá 1875 um sýslumörk Skagafjarðar- og Eyjafjarðarsýslu. Að auki bendir nefndin á það sem fram kom í aðila- og vitnaskýrslum fyrir landamerkjadómi Eyjafjarðarsýslu, í máli því sem síðar varð mál nr. 128/1967 fyrir Hæstarétti. Er sérstaklega vísað til eftirfarandi frásagnar vitnisins Hrólfs Þorsteinssonar, fyrrum bónda á Stekkjarflötum: „Hrólfur kveðst aldrei hafa séð landamerkjabréf Nýjabæjar, en hins vegar kveðst hann alltaf hafa talið að Nýibær ætti land eins langt suður og vötn draga. Kveður hann austurdalinn vera óslitinn frá Stekkjarflötum og fram að Geldingsá. Hrólfur kveður heimaland Nýjabæjar ná suður að Hvítá, og þegar fært hafi verið frá Nýjabæ, kveður hann lömbin hafa verið rekin suður fyrir Hvítá. [ ] Hrólfur kveðst telja, að norðurtakmörk Nýjabæjarafréttar hafi verið við Hvítá, en suðurtakmörkin við Geldingsá, en þar fyrir sunnan taki við Fjöllin sem nái suður á Háöldu.“ Þá bendir óbyggðanefnd á aðilaskýrslu Jóhanns Lárusar Jóhannessonar, bónda á Silfrastöðum, í nefndu dómsmáli, þar sem segir m.a.: „Hann hefur skýrt svo frá, að er hann hafi keypt Ábæ og Nýjabæ í Akrahreppi ásamt öllu tilheyrandi, hafi hann talið sig meðal annars vera að kaupa alla Nýjabæjarafrétt. [ ] Jóhann kveðst telja að heimaland Nýjabæjar hafi frá fornu fari náð frá Tinná að Hvítá.“ Óbyggðanefnd vísar til þess að Hrólfur og Jóhann Lárus, sem báðir hafi átt Nýjabæ um tíma, hafi samkvæmt ofansögðu borið á sama veg um að mörkin milli „heimalands“ Nýjabæjar og Nýjabæjarafréttar væru um Hvítá, en síðan segir í úrskurðinum: „Óbyggðanefnd telur að notkun orðsins „heimaland“ í tengslum við Nýjabæ í tilvitnuðum heimildum bendi ótvírætt til þess að þar sé átt við jörðina Nýjabæ. Þar sem talað sé um mörk „heimalands“ gagnvart afréttinum sé átt við mörk milli jarðar og afréttar. Engar heimildir liggja fyrir í málinu um önnur mörk að þessu leyti og verður því miðað við að þau hafi legið um Hvítá.“ Um fyrrgreind mörk heimalands og afréttar við Hvítá í Austurdal segir nánar í niðurstöðukafla úrskurðar óbyggðanefndar: „Ekki kemur fram í heimildunum hvort það sé Ytri- eða Fremri-Hvítá sem mörkin miðist við. Óhjákvæmilegt er því að ákvarða það að álitum og er þá einkum við staðhætti að styðjast. Hvítármúli skilur Ytri- og Fremri-Hvítárdal að en árnar sameinast vestan múlans áður en þær falla í Austari-Jökulsá. Fremri-Hvítárdalur er stærri og umfangsmeiri en sá ytri. Óbyggðnefnd telur því líklegra að það hafi verið hann sem réð mörkum „heimalands“ og afréttar. Sú staðreynd að sunnan hans heitir Afréttarfjall kann að benda til hins sama. Með því að miða fremur við Fremri-Hvítá en Ytri-Hvítá njóta gagnaðilar ríkisins (stefnendur) einnig þess vafa sem uppi er að þessu leyti. Fremri-Hvítárdalur greinist í tvennt suðaustan Hvítármúla og norðvestan Afréttarfjalls. Syðri grein dalsins heldur áfram til austurs þar til dalnum sleppir skammt vestan Fossár. Sú nyrðri sveigir hins vegar til norðausturs í átt að vatnaskilum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Síðarnefnd grein dalsins felur því í sér skýrari mörk milli jarðarinnar Nýjabæjar og afréttarins sé við þau miðað. Niðurstaða óbyggðanefndar er því sú að miða við hana að þessu leyti.“ Í úrskurði sínum fjallar óbyggðanefnd nánar um norðausturmörk Nýjabæjarjarðarinnar, og segir ekki liggja fyrir heimildir sem varpi ljósi á hversu hátt til fjalla hún hafi náð. Um það álitaefni bendir nefndin á að í umfjöllun sinni um aðliggjandi jarðir til norðurs, þ.e. býlin Merkigil og Ábæ, en einnig býlin þar norðan við, Egilsá og Flatatungu, á svonefndum Kjálka, hafi niðurstaðan verið að landeignir þeirra séu u.þ.b. á vatnaskilum og sveitarfélagamörkum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Og þar sem ekkert annað hafi komið fram um afmörkun Nýjabæjar að þessu leyti verði við það miðað að jörðin nái einnig að sömu mörkum. Af þessum sökum segir að það sé álit nefndarinnar að réttast sé að fylgja nyrðri kvísl Fremri-Hvítár og síðan drögum hennar svo langt sem þau nái og þaðan stystu leið að vatnaskilum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Í úrskurði sínum bendir óbyggðanefnd á að ekki hafi verið fullt samræmi milli þess hvernig gagnaðilar ríkisins hefðu teiknað kröfulínur sínar á kort og hvar vatnaskilin liggja í reynd. Að því leyti bendir nefndin á framlögð gögn frá vatnamælingum Veðurstofu Íslands um legu vatnaskilanna og að nefndin hafi komist að þeirri niðurstöðu að handan vatnaskilanna sé þjóðlenda nyrst og að um mörk hennar sé miðað við kröfulínu gagnaðila ríkisins eins og hún hafi verið dregin á kort, sbr. umfjöllun nefndarinnar um jörðina Leyning í Eyjafirði í máli nr. 2/2008, að þar sunnan við sé landsvæði sem hún hafi komist að niðurstöðu um að sé eignarland, sbr. umfjöllun hennar um býlin Torfufell, Hólsgerði og Úlfá í Eyjafirði í máli nr. 2/2008. Um landsvæðið vestan nefndrar kröfulínu segir að þessu sögðu í niðurstöðukafla úrskurðarins: „Óbyggðanefnd telur að íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á annað en að jörðin Nýibær hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma allt þar til hún lagðist í eyði 1880. Eigendur jarðarinnar hafi farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt. Staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar verða ekki taldir hafa úrslitaáhrif í þessu sambandi. Þá verður fyrirkomulag smölunar á þessu svæði ekki talið hafa eignarréttarlega þýðingu. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að vestan framangreindrar merkjalínu sé eignarland, án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998.“ Um landsvæðin utan merkja Nýjabæjar, eins og óbyggðanefnd hafði skilgreint þau hér að framan, en utan þess sem dæmt hafi verið um í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar, í máli nr. 128/1967, en innan kröfusvæðis stefnenda vegna Nýjabæjar, er áréttað í úrskurðinum að skipta megi því svæði í megindráttum í tvennt. Þá er það niðurstaða nefndarinnar að heimildir bendi ekki til að þau tilteknu svæði hafi nokkru sinni verið innan merkja jarða. Um nánari afmörkun þeirra er áréttað það sem fyrr sagði, en segir í úrskurðinum: „Annars vegar er um að ræða svæðið sem afmarkast af Fremri-Hvítá að norðvestan, Austari-Jökulsá að suðvestan, Fossá að suðaustan og sýslumörkum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar að norðaustan. Hins vegar er um að ræða svæðið sem afmarkast að austan af línu sem dregin er frá ármótum Austari-Jökulsár og Strangalækjar í átt að Miklafelli í Hofsjökli þar til komið er að jökuljaðrinum, að vestan af Austari-Jökulsá og að sunnan af jaðri Hofsjökuls ...“ Og um þessi tilteknu landsvæði segir í niðurstöðukaflanum: „Að öllu framangreindu virtu telur óbyggðanefnd að ekki hafi verið í ljós leitt að utan merkja jarðarinnar Nýjabæjar, svo sem þau eru skilgreind hér að framan, þ.m.t. því svæði sem fjallað var um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 128/1967, hafi stofnast til eignarlands með námi, hefð eða öðrum þeim stofnunarháttum eignarréttinda sem grein hefur verið gerð fyrir í Almennum niðurstöðum óbyggðanefndar. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda.“ Að þessu sögðu tekur óbyggðanefnd til skoðunar hvort, og eftir atvikum að hvaða marki, stofnast hafi til óbeinna eignarréttinda á þessum síðastnefndu þjóðlendulandsvæðum, þ.m.t. á því landsvæði sem Hæstiréttur hafði fjallað um í margnefndum dómi, máli nr. 128/1967, en ekki tekið afstöðu til. Í umfjöllun sinni um álitaefnið áréttar nefndin efni fyrrnefndra heimilda, en nefnir sérstaklega lýsingu Hjörleifs Kristinssonar um afmörkun Nýjabæjarafréttar, en segir síðan: „Óbyggðanefnd telur að þær heimildir sem raktar hafa verið sýni ótvírætt að það svæði sem hér er deilt um og fellur sunnan marka jarðarinnar Nýjabæjar, eins og þau hafa verið skilgreind hér að framan, þ.m.t. hluti þess svæðis sem dómur Hæstaréttar í máli nr. 128/1967 tekur til, allt suður að Geldingsá, tilheyri Nýjabæjarafrétti frá fornu fari og sé því afréttur eigenda Nýjabæjar. Heimildir eru óljósari varðandi Fjöllin, sunnan árinnar, en benda þó til þess að þau hafi verið smöluð frá því um miðja 19. öld, fyrst af Eyfirðingum, síðan sameiginlega af Eyfirðingum og Skagfirðingum og loks Skagfirðingum einum, nánar tiltekið Akrahreppsbúum. Heimildir styðja ekki að eigendur Nýjabæjar hafi haft einkarétt á nýtingu Fjallanna eins og um afréttareign væri að ræða.“ Óbyggðanefnd skilgreinir nánar efri mörk Nýjabæjarafréttar til suðurs, en einnig landsvæðið þar sunnan við þannig: „Geldingsá greinist í tvær upptakakvíslar. Ekki kemur fram í fyrirliggjandi heimildum hvor þeirra hafi ráðið mörkum Nýjabæjarafréttar og verður því að ákvarða það að álitum. Með því að miða fremur við syðri upptakakvíslina njóta gagnaðilar ríkisins þess vafa sem fyrir hendi er að þessu leyti. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að sunnan við suðurmerki jarðarinnar Nýjabæjar, innan kröfusvæðis eigenda Nýjabæjar í máli þessu, sé þjóðlenda. Með vísan til þess sem að framan greinir, skiptist sú þjóðlenda í tvö svæði sem afmörkuð verða hér á eftir. Landsvæði það sem hér að framan er nefnt Nýjabæjarafréttur er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998, og er þannig fallist á kröfu ríkisins að hluta. Svæðið afmarkast svo: Upphafspunktur er þar sem Hvítá fellur í Austari-Jökulsá. Þaðan er Hvítá og síðan Fremri-Hvítá og loks nyrðri kvísl Fremri-Hvítár fylgt til upptaka árinnar og þaðan stystu leið að sýslumörkum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar. Þaðan er sýslumörkunum fylgt suður að drögum nyrðri upptakakvíslar Geldingsár (punkti nr. 3 á kröfulínu vegna Nýjabæjar). Þaðan eru merkin dregin því sem næst í hásuður í drög syðri upptakakvíslar Geldingsár (punktur nr. 4 á kröfulínu vegna Nýjabæjar). Þaðan er Geldingsá fylgt í Austari-Jökulsá sem síðan er fylgt að þeim stað þar sem Hvítá fellur í hana.“ Sama landsvæði er í afréttareign eigenda Nýjabæjar, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga: Landsvæði það sem hér að framan er nefnt Fjöllin er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998. Svæðið afmarkast svo: „Upphafspunktur er þar sem Geldingsá rennur í Austari-Jökulsá. Þaðan er Geldingsá og síðan syðri upptakakvísl árinnar að drögum hennar, þ.e. punkti nr. 4 á kröfulínu vegna Nýjabæjar. Þaðan er kröfulínunni fylgt suður í Jökulkvísl sem síðan er fylgt að upptökum í Hofsjökli. Þaðan liggja merkin með jaðri Hofsjökuls þar til komið er að upptökum Austari-Jökulsár. Austari-Jökulsá er síðan fylgt að þeim stað þar sem Geldingsá fellur í hana.“ II. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja aðalkröfu sína á því, að hið umdeilda land sé eignarland samkvæmt 1. gr. þjóðlendulaga nr. 58, 1998 og að það hafi því verið röng niðurstaða hjá óbyggðanefnd að telja landsvæðið til þjóðlendu. Stefnendur benda á að óbyggðanefnd hafi í úrskurði sínum komist að þeirri niðurstöðu, að líklegt megi teljast að hluti hins umdeilda lands hafi verið numinn í öndverðu. Þeir byggja á því að hið umþrætta landsvæði hafi allt verið innan landnáms Önundar hins vísa og benda á að samkvæmt Landnámu hafi landnámsmaðurinn numið land upp frá Merkigili, fram Austurdal austan Austari-Jökulsár, en auk þess hluta dalsins vestan ár. Þeir benda á að mörk Akrahrepps ljái landnámslýsingunni sannleiksgildi þótt á henni sé nokkur þjóðsagnablær. Stefnendur byggja á því að landnámið hafi þannig náð allt fram til Hofsjökuls, þ.e. eins og Jökulsáin dragi, og vísa til þess að sú ályktun þeirra hafi stoð í þeim fornu heimildum sem lýst sé í úrskurði óbyggðanefndar. Í því sambandi nefna þeir sérstaklega lýsinguna í Landnámu á námi Eiríks Þorvaldssonar á Goðdölum öllum, þ.e. Svartárdal, Vesturdal og Austurdal. Þeir benda á að landnámsjörð Eiríks að Hofi í Goðdölum hafi verið afar stór, en elstu heimildina um landamerki hennar, utan Gilja, sé að finna í kaupbréfi frá árinu 1377. Stefnendur árétta að landnámslýsingin bendi til þess að landeign Hofs nái suður til Hofsjökuls, enda dragi jökullinn nafn sitt af jörðinni. Stefnendur benda á að elstu rituðu heimildina um Nýjabæ, um hálfa jörðina, sé að finna í kaupbréfi Sveins Guðmundssonar frá 29. janúar 1464, en þar sé merkjum hennar lýst svo: „... ath tinnaa. ok suo langt aa fioll fram sem votn dragha.“ Stefnendur byggja á því að þegar ofannefndar tvær landnámslýsingar séu skýrðar, með hliðsjón af landamerkjalýsingum bréfanna tveggja, sé vart annar skýringarkostur tækur en sá, að landnám á þessu landsvæði hafi náð allt suður til Hofsjökuls, eins og land jarðanna Hofs og Nýjabæjar, og vísa til þess að um algjörlega óháðar heimildir sé að ræða. Stefnendur benda á að jörðin Nýibær komi ekki við sögu í rituðum heimildum svo vitað sé fyrr en á 15. öldinni. Fornleifarannsóknir í landi jarðarinnar hafi á hinn bóginn leitt í ljós að bær hafi verið byggður í hlíðinni fram við Tinná sennilega á 12. öld, en jörðin hafi þá borið heitið Fagrabrekka. Bærinn hafi síðan verið fluttur á núverandi bæjarstæði og hafi jörðin eftir það verið nefnd Nýibær. Stefnendur benda á að Nýjabæjar sé ítrekað getið í heimildum frá 15. og 16. öld. Þannig sé í bréfi fyrrnefnds Sveins Guðmundssonar frá 17. desember 1464 þess getið að hann hafi gefið Hóladómstól hálfa jörðina ásamt ýmsu lausafé gegn próventu. Einnig sé jarðarinnar getið í reikningum kirkjunnar í Goðdölum í lok 15. aldar, en þar sé sagt að hún sé metin á 10 hundruð að dýrleika. Megi ætla af heimildum að Nýjabæjarjörðin hafi á því tímabili og í byrjun 16. aldar verið í eigu Hólastóls og Goðdalakirkju í jöfnum hlutföllum, en að hún hafi síðan að öllu leyti komist í eigu Hóla einhvern tíma fyrir árið 1564. Hólabiskup hafi síðan selt jörðina með þeim skilmálum að hann áskildi sér kolagerð í Nýjabæjarskógi á meðan hann lifði, en að jörðin skyldi frá þeim tíma teljast átölulaus. Stefnendur segja að ekki sé nákvæmlega vitað um syðstu mörk Nýjabæjarskógar en benda á að nú séu fremstu skógarleifar í Nýjabæjarlandi rétt norðan Geldingaróss við Jökulsá, í svonefndum Stóra-Hvammi. Því megi leiða líkur að því að Nýjabæjarskógur hafi í það minnsta náð að Geldingsá. Byggja þeir á því að nýting skógarins á miðöldum bendi til þess að hann hafi verið beinum eignarrétti undirorpinn, en þar um vísa þeir til ákvæða Jónsbókar, sbr. m.a. 17., 21. og 24. kapítula Búnaðarbálks. Stefnendur benda á að Nýjabæjar sé getið í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns í byrjun 18. aldar, en þá hafi jörðin verið í eigu Hólastóls. Stefnendur benda jafnframt á að Jarðabókin sé elsta ritheimildin um tilvist Nýjabæjarafréttar, en þar sé þess m.a. getið að fjórar jarðir sem liggi næst Nýjabæ eigi þar upprekstrarrétt, þ.e. Merkigil, Miðhús, Ábær og Tinnársel. Allar hafi jarðirnar verið í eigu Hólastóls. Þeir benda á að í Jarðabókinni sé getið um skógarnytjar Nýjabæjar, þrátt fyrir að frá því sé greint að skógurinn hafi þá verið mjög eyddur miðað við það sem áður var. Stefnendur benda á að árið 1802 hafi Nýibær komist í einkaeigu á uppboði Hólastólsjarða. Þá hafi í fasteignamati árið 1899 þess verið getið að Nýjabæjarafréttur tilheyrði jörðinni og að hann hafi þá verið nýttur til upprekstrar fyrir heimilið og til kolagjörðar. Stefnendur benda loks á að búskapur hafi verið stundaður á Nýjabæjarjörðinni nær samfellt til ársins 1880. Jörðin hafi hins vegar verið komin í eyði er landamerkjalög nr. 5, 1882 voru sett og því hafi landamerkjabréf aldrei verið gert fyrir hana. Stefnendur byggja á því að engu að síður liggi fyrir skýr merkjalýsing Nýjabæjar, sbr. áðurrakið kaupbréf frá árinu 1464. Þeir benda á að merkjalýsingin taki til lands að norðan frá Tinnárupptökum og með ánni þangað sem hún rennur í Jökulsá, en jafnframt til lands til suðurs, þ.e. svo langt á fjöll fram (suður) sem vötn draga, þ.e. að upptökum Austari-Jökulsár í Hofsjökli. Stefnendur staðhæfa að óbyggðanefnd hafi í úrskurði sínum talið fyrrgreindan skýringarkost um merki jarðarinnar tækan, en að nefndin hafi talið að hún væri bundin af niðurstöðu áðurrakins dóms Hæstaréttar í málinu nr. 128/1967. Stefnendur andmæla þessari ályktun óbyggðanefndar og byggja á því að nefndur dómur Hæstaréttar hafi ekki svokölluð res judicata áhrif og eigi því ekki að binda hendur nefndarinnar. Þeir rökstyðja þá ályktun sína með því að umrætt dómsmál hafi varðað landamerki milli eigenda og umráðamanna tiltekinna jarða og hafi málið verið rekið sem slíkt fyrir landamerkjadómi Eyfjarðarsýslu. Þeir benda á að dómkröfur aðila í umræddu dómsmáli hafi annars vegar lotið að viðurkenningu ákveðinna landamerkja en hins vegar um staðfestingu héraðsdóms. Efnisleg niðurstaða Hæstaréttar hafi aftur á móti verið sú að kröfur hvorugs aðila dómsmálsins hafi verið teknar til greina. Stefnendur byggja á því að þessi niðurstaða Hæstaréttar og forsendurnar fyrir henni hafi í raun verið einsdæmi og telja vafa leika á að heimilt hafi verið að lögum að dæma málið á þennan hátt. Að ofangreindu sögðu fjalla stefnendur um hlutverk dómstóla, og benda á að þeim beri að leysa úr þeim ágreiningi sem til umfjöllunar sé hverju sinni, enda hafi aðilar dómsmáls fullt forræði á kröfugerð sinni. Verði dómstólar heldur ekki krafðir álits um lögfræðileg efni nema að því leyti sem nauðsynlegt sé til úrlausnar um ákveðnar kröfu. Af þessum sökum árétta stefnendur að þeir hafi verulegar athugasemdir við forsendur og niðurstöðu Hæstaréttar í nefndu dómsmáli, nr. 128/1967. Benda þeir á að í dómsmálinu hafi aðilar ekki deilt um inntak eignaréttar á svæðinu, enda hafi kröfur þeirra ekki verið settar fram með þeim hætti. Hafi aðilar málsins gengið út frá því sem vísu að landið væri beinum eignarrétti undirorpið, líkt og jafnan sé gert í landamerkjamálum. Að þessu sögðu byggja stefnendur á því í fyrsta lagi að með dómi sínum í málinu nr. 128/1967 hafi Hæstiréttur algjörlega breytt sakarefninu, án lagaheimildar og þannig farið á svig við málsforræðisreglu einkamálaréttarfars. Í öðru lagi byggja stefnendur á því að aðilar dómsmálsins hafi ekki lagt fram gögn til stuðnings fullkominni eignatöku að fornu eða nýju, enda hafi þeir ekki talið þörf á því, líkt og málarekstri þeirra var háttað og tíðkast hafði í sambærilegum málum. Hið sama hafi gilt um gögn sem vörðuðu smölun og fjallskil á landsvæðinu. Hæstiréttur hafi heldur ekki krafist slíkra sönnunargagna af málsaðilum, en um það atriði vísa stefnendur til eldri ákvæða einkamálalaga nr. 85, 1936, 113. gr. svo og 111. gr. núgildandi laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991. Þá hafi rétturinn ekki gert athugasemdir við formhlið málsins, þar á meðal um aðild. Stefnendur árétta að í dómsniðurstöðu sinni hafi Hæstiréttur farið langt út fyrir kröfur aðila, en af þeim sökum sé dómurinn að engu hafandi. Byggja stefnendur á því að vegna þess sé dómurinn á engan hátt bindandi um úrslit sakarefnis og því séu res judicata áhrif hans heldur ekki fyrir hendi né heldur jákvæð áhrif hans á önnur mál. Í þriðja lagi byggja stefnendur á því að í raun hafi verið ómögulegt fyrir aðila að færa fram önnur gögn og eldri en fyrrnefnda landamerkjalýsingu frá árinu 1464 til stuðnings kröfu um landamerki, en að slíkar sönnunarkröfur séu óheppilegar og ekki í samræmi við almennar réttarfarsreglur. Stefnendur byggja loks á því að dómur Hæstaréttar um Nýjabæjarafrétt hafi ekki meira fordæmisgildi en hver annar frávísunardómur. Í því viðfangi benda þeir á að óbyggðanefnd hafi metið fordæmisgildi dóms Hæstaréttar í máli nr. 368/1999 ekkert að því er varðar úrlausn nefndarinnar á eignarréttarlegri stöðu heiðarbýlisins Víðirhóla. Telja stefnendur að hið sama eigi að gilda um dóm Hæstaréttar í máli nr. 128/1967, þ.e. að hann feli ekki í sér efnislega niðurstöðu um eignarréttarlega stöðu þessa landsvæðis og árétta að dómurinn sé því hvorki formlega né efnislega bindandi. Stefnendur benda á að þegar óbyggðanefnd hafi komist að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum að margnefnd úrlausn Hæstaréttar hefði res judicata áhrif hafi nefndin talið að einungis rúmaðist innan valdsviðs hennar að afmarka hinn svonefnda Nýjabæjarafrétt. Að því sögðu hafi það verið niðurstaða nefndarinnar að afrétturinn lægi á milli Fremri-Hvítár og Geldingsár og jafnframt talið að það svæði væri í afréttareign stefnenda. Þá hafi það verið niðurstaða nefndarinnar að landsvæðið sunnan Geldingsár, svonefnd Fjöll, væri utan Nýjabæjarafréttar og væri því hrein þjóðlenda. Stefnendur andmæla því að hinn svonefndi Nýjabæjarafréttur sé afmarkaður með þeim hætti sem lýst er í úrskurði óbyggðanefndar. Byggja þeir á því að það landsvæði sem nefnt sé Nýjabæjarafréttur hafi aldrei verið sérstaklega afmarkað, enda hafi landsvæðið verið hluti Nýjabæjarlands frá fornu fari. Að því leyti benda þeir á efni hinnar elstu landamerkjalýsingar jarðarinnar frá 1464, en þar sé enginn greinarmunur gerður á landi hennar norðan frá Tinná svo langt fram á fjöll er vötn draga. Stefnendur sækja rök sín fyrir þessu m.a. til þess sem fram kemur í niðurstöðu hins fjölskipaða héraðsdóms í umræddu dómsmáli nr. 128/1967 og segja að því verði varla öðru haldið fram en að Nýjabæjarafréttur hafi verið og sé enn hluti jarðarinnar en ekki aðskilinn frá henni á nokkurn hátt. Því sé landsvæðið beinum eignarrétti undirorpið. Stefnendur segja að óbyggðanefnd virðist í niðurstöðu sinni um afmörkun Nýjabæjarafréttar helst byggja á nafninu sjálfu auk annarra örnefna, en einnig á umfjöllun í ritinu Göngur og réttir sem og á lýsingum á sýslumörkum Skagafjarðarsýslu, auk vitnaskýrslna í héraði í nefndu dómsmáli nr. 128/1967. Stefnendur andmæla því að ummæli í fyrrnefndum ritum almenns eðlis hafi sönnunargildi við mat á eignarréttarlegri stöðu landsins. Þá mótmæla stefnendur því að örnefni með við- eða forskeytunum afréttur hafi sambærileg áhrif. Þá telja stefnendur að tilgreining aðila og/eða vitna til afréttar handan Hvítár hafi heldur enga skírskotun til eignarréttarlegrar stöðu landsins. Þeir segja að t.d. megi ráða af áðurrakinni skýrslu Hrólfs Þorsteinssonar að hann telji að Nýibær eigi land eins langt suður og vötn draga. Hið sama komi fram í öðrum skýrslugjöfum sem óbyggðanefnd vitni til. Byggja stefnendur og á því að mörk milli þeirra landsvæða sem nefnd séu heimalönd og afréttir í daglegu tali séu síbreytileg og í raun samningsatriði, sbr. 3. gr. og 8. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Skagafjarðarsýslu nr. 61/1901. Stefnendur staðhæfa að óbyggðanefnd hafi kosið að líta fram hjá því sem aðilar, sem hafi gefið skýrslu fyrir nefndinni sjálfri, segi um landamerki jarðarinnar Nýjabæjar, en hafi einblínt á það sem einstaka skýrslugjafar hafi sagt um ætluð ummerki Nýjabæjarafréttar jafnvel þó að það hefði ekkert haft með inntak eignarréttar að gera. Að öllu samanlögðu byggja stefnendur á því að niðurstaða óbyggðanefndar sé í algjöru ósamræmi við gögn málsins en einnig hinni almennu niðurstöðu nefndarinnar þar sem segi eftirfarandi: „Innan merkja jarða kunna að vera svæði sem nefndur er afréttur. Í því þurfi þó ekki að felast mismunandi eignarréttarlega staða lands innan jarðarinnar. Hugsanlegt er, að verið sé að vísa til gamalgróinnar notkunar á viðkomandi jarðarhluta sem beitarlandi. Og jafnvel þó slíkur jarðarhluti sé alfarið tekinn undir fjallskilaframkvæmd gefur slík tillögun ein og sér enga vísbendingu um eðli eignarhalds á slíkum jarðarhluta.“ Stefnendur byggja á því að gagnstætt niðurstöðu óbyggðanefndar séu ekki heimildir um annað en að Nýibær hafi verið í byggð og nýttur eftir búskaparlegum háttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan landamerkja jarðarinnar hafi eigendur Nýjabæjar farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildir um eignarland almennt að engu undanskildu. Stefnendur segja að engin gögn bendi til annars en að land jarðarinnar hafi alla tíð verið undirorpið beinum eignarrétti og árétta sem fyrr að samkvæmt hinni elstu heimild um landamerki Nýjabæjar, fyrrnefndu kaupbréfi frá 1464, sé hinn svokallaði Nýjabæjarafréttur ekki skilinn frá eða aðgreindur með öðrum hætti frá öðru landi jarðarinnar. Stefnendur ætla að rekja megi upphaf deilna Skagfirðinga og Eyfirðinga til ársins 1870 þegar bændur ættaðir frá Torfufelli í Eyjafirði keyptu Nýjabæjarjörðina og nýttu. Eftir kaupin hafi upprekstur á eyfirsku fé í landi Nýjabæjar fyrst hafist, en síðan hafi sú nýting lagst af um tíma eða til ársins 1905 er Davíð Jónsson á Kroppi í Eyjafirði keypti hálfan Nýjabæjarafrétt í þeim tilgangi að nota hann sem beitiland. Telja stefnendur að þessi málavaxtalýsing þeirra fái stuðning í skýrslum sem teknar voru fyrir héraðsdómi í fyrrnefndu dómsmáli nr. 128/1967 og byggja á því að beitarafnot Eyfirðinga á Nýjabæjarlandi hafi þannig átt sér stað í skjóli beins eignarréttar eiganda á hverjum tíma. Megi þannig ljóst vera að þrátt fyrir nýtingu Eyfirðinga á landinu hafi inntak eignarréttar á því engum breytingum tekið og hafi það eftir sem áður verið háð beinum eignarrétti. Í það minnsta sé ekki hægt að ráða annað af bréfaskiptum sýslumannsembættanna í Skagafirði og Eyjafirði, en einnig af bréfaskiptum hreppsnefndar Akrahrepps og Davíðs Jónssonar á Kroppi. Hafi og allir þessir aðilar gengið út frá því að landið væri beinum eignarrétti undirorpið þrátt fyrir að vísað væri til afréttar. Stefnendur byggja enn fremur á því að nágrannar þeirra í Eyjafirði, eigendur jarðanna Torfufells, Arnarstaðatungna og Hóla, hafi litið svo á að lönd jarða þeirra lægju saman. Stefnendur benda á að í dómsmálum sem varða það álitaefni hvort land sé þjóðlenda eða eignarland hafi við úrlausn verið á það litið hvort réttmætar væntingar eigenda um eignarrétt sinn nytu verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 1. gr. 1 viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur hafi verið með samnefndum lögum nr. 62, 1994. Stefnendur byggja á því að eigandi verði ekki sviptur þeim fjárhagslegu hagsmunum sem felist í slíkum réttmætum væntingum nema að uppfylltum þeim skilyrðum sem nánar greini í umræddu eignarréttarákvæði. Benda þeir á að athugasemdir við það frumvarp sem varð að lögum nr. 58, 1998 beri skýrlega með sér að það hafi ekki verið ætlan löggjafans að svipta landeigendur eignarheimildum sem þeir hafi aflað og notið athugasemdalaust um aldalangt skeið, með því að gera þeim að sýna fram á órofna sögu eignarréttar þeirra frá landnámi og láta þá bera hallann af vafa um það efni. Stefnendur byggja á því, að gegnum tíðina hafi réttmætar ástæður verið fyrir hendi til að ætla að land innan landamerkja Nýjabæjarjarðarinnar væri undirorpið fullkomnum eignarrétti þeirra og hafi aðgerðir stefnda, íslenska ríkisins, fram til þessa aðeins styrkt landeigendur í þeirri trú. Stefnendur byggja varakröfu sína á sömu málsástæðum og lagarökum og í aðalkröfu hér að framan. Þeir vísa til þess að munurinn á umfangi kröfugerðarinnar byggist á annarri túlkun á hinni elstu landamerkjalýsingu jarðarinnar frá árinu 1464. Varakrafan byggist þannig á því að samkvæmt lýsingunni liggi land Nýjabæjar á milli Tinnár að norðan og Geldingsár að sunnan, og að land sunnan Geldingsár hafi frá fornu fari verið nefnt Fjöll og megi skilja lýsinguna svo, að landið nái allt suður á Fjöll eða að Fjöllum. Stefnendur vísa til þess að raunar bendi niðurstaða Hæstaréttar í málinu nr. 128/1967 til þess að hún hafi einungis tekið til landsins sunnan Geldingsár. Að því leyti benda þeir á tilvísun Hæstaréttar til hins umdeilda landsvæðis sem öræfalandsvæðis. Staðhæfa þeir að ómögulegt sé að kalla land jarðarinnar norðan Geldingsár öræfalandsvæði og því hafi niðurstaða dómsins ekki res judicata áhrif að því er varðar landið norðan Geldingsár. Til stuðnings varakröfu sinni benda stefnendur enn fremur á svarbréf sýslumannsins í Skagafirði við fyrirspurn stjórnararáðsins árið 1919, en þar komi það fram, að eina landsvæðið í Skagafirði, er falli undir skilgreininguna almenningur eða afrétt, sem ekki tilheyri sannanlega einhverju býli, séu hin svonefndu Nýjabæjaröræfi austan undir Hofsjökli. Byggja stefnendur á því að með þessu sé augljóslega átt við landsvæðið Fjöll sunnan Geldingsár. Stefnendur byggja á því að landnámslýsingar á Austurdal verði ekki túlkaðar öðruvísi en svo að allur dalurinn austan Austari-Jökulsár hafi verið numinn, en samfelldur dalur sé alveg fram að Geldingsá, en dalsdrögin þar fyrir framan. Stefnendur byggja á því að lög nr. 58, 1998 verði ekki skýrð á þá leið að þeir þurfi að sýna frekar fram á en þegar hafi verið gert, að umrætt landsvæði sé eignarland þeirra og þar með utan þjóðlendu. Telja þeir það ekki ráða úrslitum þótt víða í heimildum sé notað orðið afréttur um þetta land, enda geti afréttur verið heimaafréttur og ekki eingöngu notaður til sumarbeitar sauðfjár. Þá ráði ekki úrslitum um eignarhald þótt land sé aðeins notað til sumarbeitar líkt og fram komi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 48/2004. Stefnendur staðhæfa að stefndi hafi ekki sýnt fram á að hann eigi nokkurn rétt til umrædds landsvæðis. Byggja stefnendur á því að til að stefndi geti öðlast þann rétt, sem skilgreindur sé í þjóðlendulögum, verði hann að sýna fram á að heimildir um landamerki séu rangar og sömuleiðis þinglesnar landamerkjaskrár, en það hafi hann ekki gert á nokkurn hátt. Að auki þurfi stefndi að sýna fram á að afréttur sé samnotaafréttur en ekki einkaafréttur eða hluti jarðar, en það hafi hann ekki heldur gert og hafi það mikið að segja við ákvörðun um inntak eignarréttarins, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 48/2004. Stefnendur byggja á því, að verði eignarréttur þeirra ekki viðurkenndur á grundvelli fyrirliggjandi gagna, hafi þeir öðlast eignarrétt að hinu umdeilda landsvæði fyrir hefð, en þar um vísa þeir til 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um hefð nr. 46, 1905. Þeir benda á að eignarhefð verði unnin á fasteign með 20 ára óslitnu eignarhaldi. Hafi stefnendur og fyrri eigendur verið í góðri trú enda haft umráð landsins í árhundruð. Vegna þessa sé fullnægt öllum skilyrðum hefðar um eignarhaldstíma, virk umráð og huglæga afstöðu. Því verði að telja, án tillits til uppruna og sögu eignarheimilda fyrir jörðinni, að hefð hafi unnist, sbr. 2. gr. laga nr. 46, 1905 um hefð, að því er varðar hið umþrætta landsvæði. Og með hliðsjón af afstöðu eigenda á hverjum tíma og nýtingu þeirra verði og að telja að sú hefð hafi verið til eignar á landinu, en ekki aðeins náð til takmarkaðra afnota eða ítaksréttinda. Um lagarök vísa stefnendur til 25. og 26. gr. þinglýsingarlaga nr. 39, 1978, um rétt þinglýsts eiganda og til 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttinda, sbr. einnig 1. gr. 1 viðauka mannréttindasáttmála Evrópu, er lögfestur hafi verið með samnefndum lögum nr. 62, 1994. Að auki vísa þeir til óskráðra reglna eignarréttarins um beinan eignarrétt, til 1. gr. laga um þjóðlendur o.fl. nr. 58, 1998, að því er varðar skilgreiningu á eignarlöndum, og 1. gr. laga um landamerki nr. 41, 1919, sbr. eldri lög um sama efni. Stefnendur vísa einnig til 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um hefð nr. 46, 1905, til venju, þ.e. að land, sem að fornu hafi verið notað eingöngu af landeigendum, sé með vísan til venjuréttar talið eignarland þeirra án takmarkana, enda hafi nýting þeirra gefið slíkt til kynna. Þá vísa stefnendur til meginreglna einkamálaréttarfars um sönnunargildi dóma, sbr. og núgildandi ákvæði 116. gr. laga nr. 91, 1991. Loks vísa stefnendur til málsmeðferðarreglna stjórnsýsluréttar, sem m.a. séu lögfestar í stjórnsýslulögum nr. 37, 1993. Um varnarþing vísa stefnendur til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91, 1991. Stefnendur byggja málskostnaðarkröfu sína á XXI. kafla laga nr. 1991 og á gjafsóknarleyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 15. mars 2010. Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins. Af hálfu stefnda er á því byggt að hið umþrætta landsvæði sé svæði utan eignarlanda og teljist því vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. ákvæði 1. gr. og 2. gr. laga nr. 58, 1998. Byggir stefndi á því að fullljóst sé af heimildum að landsvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Að áliti stefnda hvílir sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum, að sýna fram á tilvist eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess. Stefndi bendir á að óbyggðanefnd byggi úrskurð sinn í málinu á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum. Sé niðurstaða nefndarinnar byggð á kerfisbundinni rannsókn á fjölda gagna, sem fram hafi komið við gagnaöflun nefndarinnar eða verið lögð fram af málsaðilum. Að auki hafi nefndin byggt á skýrslum, sem gefnar hafi verið við meðferð málsins fyrir nefndinni. Hafi það verið niðurstaða óbyggðanefndar, að við gildistöku þjóðlendulaga nr. 58, 1998 hafi landsvæði það sem um sé deilt í málinu, þ.e. Nýjabæjarafréttur og Fjöllin, talist svæði utan eignarlanda. Stefndi gerir niðurstöður nefndarinnar að sínum til stuðnings sýknukröfu, auk þeirra málsástæðna sem hér á eftir verða raktar. Af hálfu stefnda er á það bent að Nýjabæjar sé fyrst getið í heimildum frá 15. öld, og að ekki sé ágreiningur um eignarréttarlega stöðu jarðarinnar sem slíkrar, en á hinn bóginn séu heimildir óljósar um mörk jarðarinnar. Stefndi vísar til þess að með úrskurði óbyggðanefndar í þessu máli, nr. 4/2008, hafi nefndin komist að þeirri niðurstöðu að suðurmörk jarðarinnar miðuðust við Fremri-Hvítá, en upphaflegar kröfur stefnda fyrir nefndinni hafi gert ráð fyrir að mörkin væru mun norðar. Niðurstaða óbyggðanefndar hafi hins vegar byggst á ítarlegri rannsókn á þeim fáu heimildum er gefi vísbendingar um mörk milli jarðar og afréttar, en að auki hafi verið tekið mið af staðháttum á svæðinu. Hafi það verið ákvörðun stefnda að una þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar. Stefndi bendir á að ágreiningur máls þessa lúti að svæðinu, sem markist að norðan af Fremri-Hvítá, að vestan af Austari-Jökulsá, að austan af sýslumörkum milli Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslna og að sunnan af Hofsjökli. Sé annars vegar um að ræða svonefndan Nýjabæjarafrétt, en í úrskurði óbyggðanefndar hafi hann verið talinn liggja norðan Geldingsár, og hins vegar landsvæði sem nefnt sé Fjöll og liggi sunnan árinnar. Stefndi bendir á að ekki liggi fyrir landamerkjabréf fyrir Nýjabæ, Nýjabæjarafrétt eða Fjöllin. Hin eina heimild sem til sé um merki Nýjabæjar sé í fyrrnefndu kaupbréfi frá 29. janúar 1464, en þar komi fram að Þorleifur Árnason selji Sveini Guðmundssyni hálfan Nýjabæ með áður tilgreindum merkjum. Af hálfu stefnda er vísað til niðurstöðu óbyggðanefndar um að merkjalýsing kaupbréfsins sé ekki heildstæð og þegar horft sé til staðhátta sé óljóst hvernig túlka megi orðalag þess þar sem segir: „svo langt á fjöll sem vötn draga“. Stefndi bendir á að þegar landamerkjabréfi sé til að dreifa beri við mat á gildi slíkra bréfa að gæta að því að landamerkjabréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland. Og þrátt fyrir að þessum bréfum hafi verið þinglýst þá takmarkist gildi þinglýsingar af því, að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi eigi. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn því ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 48/2004 (Úthlíð). Stefndi bendir enn fremur á að það skipti almennt meginmáli hvort um sé að ræða jörð í eignarréttarlegum skilningi, eða annað landsvæði. Þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig önnur svæði, svo sem afréttarsvæði, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Almennt feli landamerkjabréf fyrir jörð í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða, þó með hliðsjón af eldri heimildum, enda verði við slíkt mat að meta gildi hvers landamerkjabréfs sérstaklega. Stefndi byggir á því að sönnunargildi fyrrnefnds kaupbréfs frá 1464 geti fráleitt verið meira en landamerkjabréf, ef því væri til að dreifa. Stefndi byggir á því að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt inn til lands landnám á umræddu svæði náði. Telur stefndi ólíklegt að land á hinu umþrætta landsvæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum, gróðurfari, víðáttu og því að svæðið sé hálent, en um sé að ræða öræfalandsvæði, langt frá byggðum bólum. Í samræmi við dómafordæmi teljist heimildarskortur hvað þetta varðar leiða til þess, að álitið verður ósannað að heiðarlönd eða öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu, en þetta sé í samræmi við þá reglu, sem ráðin verði af dómaframkvæmd Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess, að álitið verði ósannað að slík svæði hafi verið numin í öndverðu, sbr. til hliðsjónar t.d. dóm Hæstaréttar í málunum nr. 67, 1996 (Eyvindarstaðaheiði) og 48/2004 (Úthlíð). Hvíli sönnunarbyrðin um slíka eignarréttarstofnun á þeim er haldi slíku fram. Stefndi byggir á því að ekki verði af áðurröktum heimildum annað ráðið en að hið umþrætta landsvæði hafi eingöngu verið nýtt með afar takmörkuðum hætti. Þar um vísar stefndi til umfjöllunar í úrskurði óbyggðanefndar, sbr. það sem hér að framan var rakið. Stefndi bendir enn fremur á að svæðið sé umlukið eigendalausum svæðum í allar áttir nema til norðurs. Stefndi bendir á að ekki verði annað séð en að réttur til hins umþrætta landsvæðis hafi upphaflega orðið til á þann veg, að það hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening og e.t.v. annarrar takmarkaðrar notkunar. Stefndi byggir á því, verði talið að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu, að það hafi þá ekki verið numið til eignar heldur eingöngu til takmarkaðra nota, svo sem afréttarnota. Vísar hann til þess að allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi, sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Og meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Um þetta atriði bendir stefndi m.a. á dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Verði hins vegar talið að svæðið kunni að hafa að hluta eða öllu leyti verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti, byggir stefndi á til vara, að allar líkur séu á því að slíkt eignarhald hafi fallið niður, en svæðið hafi verið tekið til takmarkaðra nota, svo sem afréttarnota. Og þó að talið yrði að til beins eignarréttar hafi stofnast í öndverðu liggi heldur ekkert fyrir um, að sá réttur hafi haldist gegnum aldirnar. Stefndi áréttar að öllum sjónarmiðum stefnenda er lúti að landnámi á hinum umþrætta landsvæði sé hafnað. Að því leyti byggir stefndi á því í fyrsta lagi, að frásagnir Landnámu séu engan veginn skýrar um að landnám á svæðinu hafi náð jafn langt inn til landsins og stefnendur haldi fram. Frásögn af landnámi Önundar „frá Merkigili, inn Eystradal allt fyrir austan“ verði vart túlkuð á þann veg og ekki heldur frásagnir af því að Eiríkur hafi numið Goðdali alla og búið á Hofi. Telur stefndi að vart sé hægt að líta svo á að Goðdalir, sem eins og stefnendur bendi á séu taldir vera Svartárdalur, Vesturdalur og Austurdalur, nái alla leið suður að Hofsjökli. Stefndi bendir í öðru lagi á að kaupbréfið fyrir Hof frá 1377 sé óskýrt um merki til suðurs, en þar um vísar hann til áðurrakinnar niðurstöðu óbyggðanefndar. Í þriðja lagi er af hálfu stefnda á því byggt að kaupbréfið fyrir Nýjabæ frá 1464 sé óljóst um merki til suðurs. Þá byggir stefndi á því að ekki verði fram hjá dómi Hæstaréttar í máli nr. 128/1967 horft en þar hafi niðurstaðan orðið sú að hvorugur aðili hafi fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju, auk þess sem yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, er eigi styðjist við önnur gögn, hafi ekki verið taldar nægja til að dæma öðrum hvorum aðila eignarrétt að öræfasvæðinu, eins og segi í dómnum. Stefndi byggir á því að staðhættir og fjarlægð frá byggð bendi til þess að hið umþrætta landsvæði hafi ekki verið numið í öndverðu, eða teljist lúta beinum eignarrétti. Bendir stefndi á að landið sé mjög víðfeðmt, en um nánari staðhætti vísar hann til þess sem áður er rakið í úrskurði óbyggðanefndar. Stefndi byggir einnig á því að engin gögn liggi fyrir um að landsvæðið hafi nokkru sinni verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé og áréttar að um sé að ræða hálent og gróðursnautt öræfasvæði er liggi fjarri byggð. Stefndi bendir á að eldri heimildir bendi til þess að jörðin Nýibær hafi átt afrétt á hluta af hinu umdeilda svæði, en ekki beinan eignarrétt. Þar um vísar stefndi einkum til áðurrakinna heimilda, þ. á m. reikninga Goðdalakirkju frá árunum 1426-1428 og 1491-1493 og kaupbréfs Þorleifs Árnasonar og Sveins Guðmundssonar um hálfan Nýjabæ frá árinu 1464. Stefndi áréttar að merkjalýsing kaupbréfsins sé ekki heildstæð og með orðalaginu; svo langt fram sem vötn draga, kunni vel að vera að átt sé við vatnaskil þar sem land fari að halla til suðurs, sunnan við Nýjabæjarfjall, en þau vatnaskil séu norðar en norðurmörk ágreiningssvæðis máls þessa, líkt og skýrt komi fram á úrskurðarkorti óbyggðanefndar. Að auki vísar stefndi til skrár frá 1550 um eignir Hóladómkirkju og kaupbréfs biskups frá 1564 og telur að það virði Nýjabæjar sem þar komi fram geti ekki lýst því að um gríðarstóra jörð hafi verið að ræða er hafi náð allt suður að Hofsjökli. Stefndi andmælir því enn fremur að stefnendur hafi fært fram gögn er sýni að staðsetning Nýjabæjarskógar hafi verið sú er þeir haldi fram eða að þær ályktanir sem þeir dragi af margnefndu afsali frá 1464 eða ákvæði Jónsbókar séu réttar. Þá bendir stefndi á að í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1713 komi ótvírætt fram að greint sé á milli jarðarinnar Nýjabæjar og Nýjabæjarafréttar. Byggir stefndi á að það sé til marks um að afrétturinn hafi aðra stöðu að eignarrétti en jörðin, en hið sama komi fram í jarðamatinu frá 1849, sölubréfi Steingríms Jónssonar frá 1905 og í afsali hluta jarðarinnar árið 1960. Telur stefndi að framangreindar heimildir bendi ótvírætt til þess að Nýjabæjararfréttur hafi ekki verið háður beinum eignarrétti og byggir á því að um þjóðlendu sé að ræða, sbr. 1. gr. laga nr. 58, 1958, sem sé háð takmörkuðum eignarrétti (upprekstrarrétti) stefnenda, sbr. c-lið 7. gr. sömu laga. Stefndi byggir jafnframt á því að heimildir bendi ekki til að stefnendur eigi slík takmörkuð réttindi að landsvæði því sem nefnt hafi verið Fjöllin og liggi sunnan Geldingsár og þar með sunnan við Nýjabæjarafrétt. Þar um vísar hann jafnframt til röksemda óbyggðanefndar hér að framan. Stefndi andmælir þeim röksemdum stefnenda að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á umræddu landsvæði. Segir hann að sú regla hafi verið leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnenda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlast meiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Stefndi andmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, en þar um vísar hann m.a. til áðurgreindra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta, gróðurfars og eldri heimilda. Áréttar hann að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og fyrrnefndan dóm nr. 48/2004. Þá er það áréttað af hálfu stefnda, að þinglýsing heimildarskjals fyrir svæði feli ekki í sér sönnun um tilvist beins eignaréttar, sbr. þá meginreglu eignarréttarins, að menn geti ekki með eignayfirfærslugerningi öðlast betri rétt en seljandi átti. Af hálfu stefnda er sérstaklega vísað til áðurnefnds dóms Hæstaréttar í máli nr. 128/1967 (Nýjabæjarafrétt). Byggir stefndi á því að dómurinn feli í sér res judicata áhrif að því er varði eignarréttarlega stöðu hins umþrætta svæðis. Að því leyti feli dómurinn í sér bindandi niðurstöðu um eignarréttarlega stöðu svæðisins. Tekur stefndi að því leyti undir áðurrakin sjónarmið óbyggðanefndar og byggir á því að enda þótt kröfur málsaðila í því máli hafi ekki lotið að viðurkenningu beins eignarréttar sé engu að síður ljóst að rétturinn hafi hafnað því að málsaðilar hafi sýnt fram á beinan eignarrétt sinn til umrædds landsvæðis, á grundvelli þeirra gagna sem fyrir lágu. Vísar stefndi í því sambandi einkum til orða dómsins þar sem segir: „Í máli þessu er deilt um eignarrétt að landssvæði því, sem um er að tefla, en eigi upprekstrarrétt ...“ og enn fremur: „Hvorki áfrýjandi né stefndu hafa fært fram gögn fyrir fullkominni eignartöku að fornu eða nýju á landssvæði því sem um er að tefla í máli þessu.“ Stefndi andmælir varakröfu stefnenda með sömu rökum og hér að framan eru rakin. Hann andmælir sérstaklega þeim sjónarmiðum stefnenda að margnefnd úrlausn Hæstaréttar í máli nr. 128/1967 hafi einungis tekið til landsins sunnan Geldingsár. Vísar stefndi um það atriði m.a. til kröfugerðar málsaðila, Upprekstrarfélags Saurbæjarhrepps, er lotið hafi að því að mörkin lægju um Fossá, en Fossá liggi mun norðar en Geldingsá. Þá vísar stefndi til þess að uppdrættir af kröfulínum þeirra í umræddu máli sýni einnig að kröfulínur málsaðilanna hafi verið dregnar mun lengra til norðurs en að Geldingsá. Af hálfu stefnda er einnig mótmælt þeim sjónarmiðum stefnenda um að það hvíli á honum að sýna fram á „rétt til landssvæðisins“, og jafnframt að á honum hvíli að sýna fram á að heimildir um landamerki séu rangar og sömuleiðis þinglesnar landamerkjaskrár og loks að það hvíli á stefnda að sýna fram á stöðu afréttar að lögum. Að þessu sögðu bendir stefndi í fyrsta lagi á þá viðurkenndu sönnunarreglu íslensks réttar að sá sem heldur fram beinum eignarrétti hafi sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu sinni. Sönnunarbyrðin hvíli því alfarið á herðum stefnenda, einkum með hliðsjón af þeim gögnum sem liggi fyrir um eignarréttarlega stöðu svæðisins. Í öðru lagi bendir stefndi á að ekki séu fyrir hendi landamerkjaskrár fyrir ágreiningssvæðið. Í þriðja lagi segir stefndi að hið umþrætta landsvæði kunni í senn að vera þjóðlenda og afréttur án þess endilega að um samnotaafrétt sé að ræða, líkt og fjölmargar niðurstöður Hæstaréttar staðfesti, en að því leyti bendir hann á dóma Hæstaréttar í málum nr. 497/2005 (Hoffellslambatungur) og nr. 133/2006 (Hrunaheiðar). Þá mótmælir stefndi sérstaklega að takmörkuð not geti leitt til þess að fullkominn eignarréttur teljist hafa unnist á grundvelli hefðar, hvorki að hluta til né að öllu leyti. Með vísan til þess, sem hér að framan er rakið, hvers um sig og saman, telur stefndi að stefnendum hafi ekki tekist að sýna fram á eignarrétt sinn á hinu umdeilda landsvæði. Telur stefndi ljóst að einstakir hlutar svæðisins séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, en auk þess séu þau ekki endilega samfelld. Byggir stefndi á því að ágreiningssvæðið, Nýjabæjarafréttur, verði því talið falla undir skilgreininguna „landsvæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé“, sbr. 1. gr. laga nr. 58, 1998. Byggir stefndi á því að landsvæðið, svo sem það hafi verið afmarkað í kröfugerð stefnenda, sem fari saman við niðurstöður óbyggðanefndar, teljist allt þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58, 1998. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo sem þeim er lýst í stefnu, en byggir um leið á þeim röksemdum sem lagðar voru til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar í umræddu máli, nr. 4/2008. Auk þess byggir stefndi á þeim sjónarmiðum og röksemdum sem hann setti fram í kröfugerðinni fyrir óbyggðanefnd og krefst hann þess að úrskurður óbyggðanefndar frá 19. júní 2009, í fyrrgreindu máli nr. 4/2008, verði staðfestur og að miðað verði við þá þjóðlendu sem þar hafi verið dregin og áður er rakin. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá vísar hann til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944. Hann byggir á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not, sem og meginreglum um eignarráð fasteignareiganda og á almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Hann byggir á hefðarlögum nr. 14, 1905, en vísar einnig til laga nr. 6, 1986 um afréttarmálefni og fjallskil. Þá vísar stefndi til eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, þar á meðal málskostnaðarákvæða 129. og 130. gr. III. 1. Með lögum Alþingis nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Í 1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint sem: „Landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er afréttur í lagagreininni skilgreindur sem: „... landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“ Fram að gildistöku laga nr. 58, 1998 voru ýmis landsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar, sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til nefndra laga, sem kölluð hafa verið þjóðlendulög, segir m.a. að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Þá segir að tilgangur laganna sé að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hafi verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Tekið er fram að eigi sé áskilið að landsvæði þessi séu á miðhálendinu og beri eigi að skýra ákvæðið svo þröngt að það geti ekki tekið til landsvæða annars staðar. Loks segir í athugasemdunum að til þess beri að líta að þótt land í þjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu geti verið að einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raski ekki slíkum réttindum. Þannig eigi þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, að halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veiti þannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrum réttindum. Í þjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefnd skuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvað þjóðlenda. Niðurstaðan ræðst því af almennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það eru því grundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda. 2. Samkvæmt framansögðu er upphaf þessa máls það að óbyggðanefnd ákvað í mars 2007 að taka til meðferðar tiltekin landsvæði á vestanverðu Norðurlandi, sbr. 8. gr., 1. mgr. 10. gr. og 11. gr. laga nr. 58, 1998. Við meðferð málsins var svæðið nánar afmarkað og skipt upp í fimm aðskilin mál. Var eitt þeirra það mál sem hér er til umfjöllunar, nr. 4/2008, er varðar landsvæði í Skagafirði, nánar tiltekið í Austurdal í Akrahreppi austan Austari-Jökulsár, á svæðum sem nefnd hafa verið Nýjabæjarafréttur og Fjöllin/Laugafellsöræfi. Tekur fyrrnefnda landsvæðið til Fram-Austurdals og til austurs, m.a. Nýjabæjarfjalls, og allt að mörkum Skagafjarðar- og Eyjafjarðarsýslu. Síðarnefnda svæðið, Fjöllin, er á hálendinu framan Austurdalsins og nær það allt að Hofsjökli, en til austurs að öræfasvæðunum sunnan Eyjafjarðardala, þ.e. kröfusvæða jarða fremst í Eyjafirði, m.a. Hóla, Torfufells, Úlfár og Möðruvalla, sbr. mál óbyggðanefndar nr. 1/2007 og 4/2007. Samkvæmt úrskurðum nefndarinnar eru þessi síðastnefndu landsvæði þjóðlendur, en það var síðar staðfest með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 656/2012, að því er varðar syðsta hluta Möðruvallarafréttar. Vestan ágreiningssvæðis þessa máls, þ.e. vestan Austari-Jökulsár, eru Hofsafréttur og Eyvindarstaðaheiði. Var úrskurðað um þessi svæði hjá óbyggðanefnd í málum nr. 4/2008 og 5/2008. Í báðum tilfellum var úrskurðað að um þjóðlendur væri að ræða, og var það staðfest með dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 350/2011 og 546/2012 og með dómi Héraðsdóms Norðurlands vestra í máli nr. 35/2011. Norðan ágreiningssvæðis þessa máls eru jarðirnar Ábær og Merkigil í Austurdal, en fyrir norðan þær eru jarðirnar Flatatunga á Kjálka og Egilsá í Norðurárdal. Samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar eru eignarlönd síðastnefndu jarðanna á hálendinu á vatnaskilum gegnt eignarlöndum jarða í Eyjafirði. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða óbyggðanefndar í þessu máli, nr. 4/2008, að það landsvæði í Austurdal sem nefnt hefur verið Nýjabæjarafréttur, eins og mörk hans eru nánar skilgreind í úrskurði nefndarinnar, sé þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en þó þannig að svæðið sé í afréttareign stefnenda, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Aftur á móti var það niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæðið þar fyrir framan, áðurnefnd Fjöll, sé hrein þjóðlenda, líkt og hér að framan var lýst. Í máli þessu krefjast stefnendur þess að úrskurður óbyggðanefndar um hin umþrættu landsvæði verði felldur úr gildi með áðurröktum röksemdum. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er í málatilbúnaði tekið undir niðurstöður óbyggðanefndar. Liggur fyrir að stefndi, íslensk ríkið, dró þar með úr fyrri kröfugerð, sem það hafði haft uppi við meðferð málsins fyrir óbyggðanefnd. Með dómi Hæstaréttar Íslands nr. 128/1967: Mál Upprekstarfélags Saurbæjarhrepps gegn eigendum Ábæjar og Nýjabæjar með Tinnárseli í Skagafirði, sem kveðinn var upp 29. apríl 1969, var eins og áður var rakið fjallað um fremsta hluta Austurdals, en einnig hálendið þar fyrir ofan, og allt að Hofsjökli. Það var niðurstaða Hæstaréttar að málið varðaði eignarrétt á hinum umþrættu landsvæðum, Nýjabæjarafrétti og Fjöllum, en ekki um upprekstrarrétt málsaðila. Í úrskurði óbyggðanefndar er sérstaklega fjallað um niðurstöðu þessa dómsmáls og þá í ljósi kröfugerðar aðila fyrir nefndinni, en þær eru sambærilegar og hér fyrir dómi, sbr. kafla I.4, að framan lýst. Í úrskurðinum rökstyður nefndin, eftir að hafa fjallað um aðild og gagnaöflun, þá niðurstöðu að dómur Hæstaréttar Íslands í margnefndu máli sé bindandi um úrslit sakarefnisins fyrir aðila máls og þá sem koma í þeirra stað. Í dómi Hæstaréttar Íslands nr. 656/2012, í máli íslenska ríkisins gegn eiganda Möðruvalla í Eyjafirði vegna Möðruvallaafréttar, er vikið að dómi réttarins nr. 128/1967 og segir þar um m.a.: Af dóminum (mál nr. 128/1967) má meðal annars draga þá ályktun að ekki hafi verið talið sannað, að sá málsaðili sem leiddi rétt sinn frá eiganda Möðruvalla, hefði „fært fram gögn fyrir fullkominni eignatöku að fornu eða nýju á landsvæði því, sem um er að tefla í máli þessu.“ Í nefndum dómi nr. 656/2012 vísar rétturinn sérstaklega til þeirra orða í hinum eldri dómi að yfirlýsingar í afsölum fyrr og síðar, sem eigi hafi stuðst við önnur gögn, hafi ekki nægt til að dæma öðrum hvorum aðila eignarrétt „til öræfalandsvæðis þessa.“ Það er álit dómsins að með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 128/1967 hafi verið leyst úr ágreiningi um eignarréttindi á stærstum hluta þess landsvæðis sem hér er til umfjöllunar. Að því leyti er dómurinn skýrt fordæmi um eignarrétt sunnan Fossár í Austurdal, á svonefndum Nýjabæjarafrétti, en einnig á hálendinu þar ofan, á Fjöllum, og allt að Hofsjökli. Er því tekið undir niðurstöðu óbyggðanefndar að þessu leyti, en að sama skapi er röksemdum stefnenda hafnað. Í úrskurði sínum fjallar óbyggðanefnd, í samræmi við ákvæði laga nr. 58,1998, nánar um eignarréttarlega stöðu á áðurnefndum landsvæðum. Kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að í skilningi laganna sé landsvæðið framan Geldingsár í dalbotni Austurdals og á margnefndum Fjöllum þjóðlenda. Þá kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að landsvæðið frá Fossá og norður að Hvítá og frá ármótunum við Jökulsá, en síðan með Fremri-Hvítá og að mörkum Skagafjarðar- og Eyjafjarðarsýslu, við vatnaskil, sé þjóðlenda, en í afréttareign stefnenda, líkt og svæðið frá Fossá og suður að Geldingsá, eins og nánar er rakið í úrskurðinum. Rökstyður nefndin þessa niðurstöðu sína m.a. með því að Hvítáin marki endimörk heimalands Nýjabæjarjarðarinnar, en að þar til suðurs og austurs taki við hinn eiginlegi Nýjabæjarafréttur. Er það niðurstaða nefndarinnar að syðri mörk afréttarins séu við Geldingsá, en að þar fyrir framan taki við landsvæði sem nefnd séu Fjöllin eða Fjöll. Af hálfu stefnenda er ofangreindri niðurstöðu óbyggðanefndar hafnað, en einnig andmæla þeir sérstaklega að landi Nýjabæjar hafi verið skipt í heimaland og afrétt. Verður hér á eftir fjallað um röksemdir aðila í ljósi fyrrnefndrar niðurstöðu um bindandi áhrif dóms Hæstaréttar í málinu nr. 128/1967. Með málsaðilum er ekki ágreiningur um heildarafmörkun hins umþrætta landsvæðis. Í greinargerðum Eggerts Briem, sýslumanns Skagfirðinga, og Friðriks Stefánssonar, fyrrverandi alþingismanns héraðsins, sem áður var hreppstjóri Seyluhrepps og oddviti Fellshrepps, sem ritaðar voru í lok 19. aldar, er austurmörkum Skagafjarðarsýslu lýst. Það gerði einnig Steindór Steindórsson náttúrufræðingur í fræðiritgerð sinni, eins og rakið var í kafla I.3 hér að framan. Um sýslumörk Skagafjarðar- og Eyjafjarðarsýslu liggur auk nefndra heimilda fyrir auglýsing félagsmálaráðuneytisins frá 21. september 1999, nr. 629, um staðfestingu á samkomulagi milli Eyjafjarðarsveitar og Akrahrepps um mörk sveitarfélaganna inn til landsins, sbr. ákvæði 2. mgr. 3. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Í auglýsingunni eru mörkin talin vera á eða nærri vatnaskilum á fjallgarðinum austan Austurdals og vestan Eyjafjarðardala, eins og hér segir: Frá drögum annars vegar Ábæjar- og Miðhúsadals og Tinnár- og Tinnárdals/Nýjabæjardals og hins vegar við drög Torfufellsdals í Eyjafirði og „þaðan bein lína suður að hæðarpunkti 1.026 m (ofan Hvítármúla). Þaðan er bein lína dregin í suðurenda Urðarvatns nyrðra. Þaðan liggur línan eftir kvísl milli Urðarvatna og eftir miðju Urðarvatni syðra að vörðunni „Drottningu“ sunnan Urðarvatna. Þaðan bein lína í „Svarta hornið“ (við Geldingsá). Þaðan bein lína í vörðu, sem hlaðin var í ferð hreppsnefndarmanna, á bungu norðan Laugafellshnjúks, vestan skálanna við Laugafell. Þaðan áfram suður í Hnjúkskvísl þar sem hún sveigir lengst í norður, norðan Laugafellshnjúks, og fylgir henni síðan suður með hnjúknum að austan og síðan efir Jökulkvísl, sem er heiti á efsta hluta Hnjúkskvíslar, í tindinn Klakk, austan Hofsjökuls, en þar er endapunktur línunnar.“ Verður við úrlausn málsins lagt til grundvallar að hin umþrættu landsvæði, Nýjabæjarafréttur og Fjöllin, séu innan marka Skagafjarðarsýslu. Í úrskurði óbyggðanefndar er landsvæðinu á Fram-Austurdal og hálendinu þar fyrir ofan að nokkru lýst, en þar segir m.a.: „Landsvæði það sem hér um ræðir er mjög víðfeðmt. Norðan til liggur það á hallalítilli og gróðursnauðri hásléttu sem er milli Eyjafjarðarár og Austari-Jökulsár í Skagafirði. Land rís skarpt upp til austurs upp af Austari-Jökulsá, úr um 400 m í um 1000 m hæð á Nýjabæjarfjalli. Nokkrar ár renna úr giljum þeim er skerast til austurs og suðausturs frá Austari-Jökulsá inn í hásléttuna. Norðarlega er Ytri-Hvítá en Hvítármúli skilur hana frá Fremri-Hvítá. Suður af Fremri-Hvítá liggur Afréttarfjall (927 m). Sunnan þess rennur Fossá og sunnan hennar eru Fossármúli og Hölknármúli og skilur Hölkná þá að. Nokkru sunnan Hölknár rennur Geldingsá til norðvesturs í Austari-Jökulsá og er nokkur gróður meðfram henni. Suðvestur af Geldingsá liggja svokallaðir Pollar en á því svæði er nokkuð samfellt gróðurlendi. Allmikinn gróður er einnig að finna í hlíðunum í Austurdal upp af Jökulsá. Sunnan Geldingsár, allt suður að Hofsjökli, er svæði sem nefnt er Fjöllin. Þar einkennist landslag að mestu af lágum, ávölum og grýttum öldum og hæðum en þeirra á milli er land hallalítið og slétt. Á Fjöllunum finnst gróður helst meðfram ám og lækjum en er þar hvergi samfelldur. Helstu fjöll sunnan Geldingsár eru Laugafellshnjúkur (997 m) sem liggur vestan Hnjúkskvíslar, Langihryggur (891 m) sem liggur þar beint vestur af með leguna norðvestursuðaustur og Kvíslarhæð (854 m) syðst, norðan Jökulkvíslar.“ Austari-Jökulsá á upptök sín í Hofsjökli í tveimur aðalkvíslum sín hvorum megin við Illviðrahnjúk. Áin er orðin vatnsmikil þegar kemur norður að Hraunlæk en þó eykst vatn hennar nokkuð eftir það við þverár þær sem í hana falla, aðallega af austurhluta Austurdals. Eru helstar þeirra Geldingsá, Hölkná, Fossá, Hvítá, Tinná, Ábæjará og Merkigilsá, en að vestan fellur Keldudalsá. Jökulsáin fellur víða í hrikalegu gljúfri og er hvarvetna ill yfirferðar, en einungis eru á henni örfá reiðvöð, varasöm og tæp. Skásta vaðið, svokallað Eyfirðingavað, er á hálendinu, nokkru framan við dalbotninn. Austurdalur í Akrahreppi er í stórbrotnu landslagi, en aðgengi að honum er örðugt frá náttúrunnar hendi. Dalurinn er um 50 km langur, en mörk hans að norðan eru við Grjótá, milli Helludals og Stekkjarflata, sem er eini bærinn í dalnum sem nú er í byggð. Landfræðilega hafa mörk hans að norðan með austurhlíðinni oft verið talin vera við Merkigil, sem er eitt hrikalegasta hamragil við byggð ból hér á landi. Þar yfir verður einungis farið gangandi eða ríðandi um litla brú í botni gilsins. Við meðferð málsins fór dómari tvívegis á vettvang ásamt lögmönnum og staðkunnugum aðila máls og leiðsögumanni. Fyrri daginn var vettvangur skoðaður úr flugvél. Var flogið frá Akureyri og vestur yfir Öxnadalsheiði og áfram vestur Norðurárdal, en síðan fram Kjálka og yfir býlin Flatatungu, Tyrfingsstaði og Kelduland, en síðan yfir Grjótárgil og býlið Stekkjarflatir. Áfram var flogið fram Austurdal og með Austari-Jökulsá og yfir býlið Gilsbakka og Merkigil, og samnefnt gil, en síðan yfir býlin, Ábæ, Tinnársel, Nýjabæ og Hildarsel, en einnig Hvítá. Þá var flogið yfir og um samnefnda afdali býla og sela og þar á meðal Fremri-Hvítárdal. Að því loknu var flogið áfram fram aðaldalinn og farið yfir Fossá og litið við í samnefndum dal. Þá var flogið yfir Hölkná, inn með Jökuldalnum að vestan, litið yfir Lönguhlíð og Stórahvamm, og farið að ármótunum við Geldingsá og Eystri-Jökulsá, en síðan yfir gangnamannaskýlið Grána. Eftir það var Jökulsánni fylgt að Hnjúkskvísl, Stangalæk og að Hofsjökli. Þaðan var flogið suður á Kvíslar, en síðan norður og austur yfir Háöldur og Laugafell og að Geldingsárdrögum. Þaðan var flogið niður með ánni og að ármótunum við Jökulsá. Loks var flogið austur yfir Urðarvatnsás og niður Hafrárdal, en þaðan norður Eyjafjarðardal og til Akureyrar. Seinni daginn var farið landleiðina. Var þá ekið upp úr Eyjafirði og áleiðis að Laugafelli, en þá sveigt til norðvesturs og farið niður með Geldingsá að vestan og að fyrrnefndu gangnamannaskýli nærri ármótum Austari-Jökulsár og Geldingsár. Þaðan var haldið fótgangandi til norðurs með Jökulsánni, í Stórahvamm og allt að Lönguhlíðarbrúnum. Eins og fyrr er sagt er landslagið mjög svipmikið í Austurdal, en þó breytilegt nokkuð eftir því sem framar dregur í dalinn. Há, brött og litfríð fjöll eru að dalnum báðum megin Austari-Jökulsár, þó ívið hærri og hvassbrýnni að austan, en bakland dalsbrúnanna, Nýjabæjarfjall, er geysimikið hálendisfjall, sem skilur að Austurdal og framhluta Eyjafjarðardala. Allmargir afdalir ganga inn í austurfjöll dalsins og falla um þá fyrrnefndar þverár, sem auka mjög vatnsmagn Jökulsárinnar. Eru þær tíðum straumþungar og illar yfirferðar ríðandi mönnum, hvað þá gangandi, einkum í leysingum, sem oft standa langt fram á sumar. Eru heimildir um að t.d. Ábæjaráin hafi með öllu orðið ófær vikum saman áður en hún var brúuð. Svipuðu máli gegndi um Tinná, þótt oftast sé hún eitthvað vatnsminni en hin fyrrnefnda. Yfir Tinná var gerð göngubrú árið 1994. Þá var Fossá oft ill yfirferðar vegna straumþunga og stórgrýtis, en fyrst var gerð göngubrú yfir hana árið 2013. Skógarleifar, birki og gulvíðir, eru víða á framdalnum, mest í svokallaðri Fögruhlíð, nálægt miðjum dal að austanverðu, norðan Hvítár. Þar munu nú vöxtulegustu birkitrén vera um sex metra há. Í Stórahvammi, fram undir dalbotni, er sagt að birki vaxi í mestri hæð yfir sjávarmáli hér á landi, í rúmum 600 m, en utarlega í dalnum eru einnig ásjálegar birkihríslur í Jökulgljúfrinu. Frá Merkigili suður að samnefndu býli, í beinni línu nærri árgili Austari-Jökulsár, eru um 2 km. Frá Merkigilsbýlinu eru um 7,5 km að Ábæ, en um miðja vegu þar í millum er hið forna bæjarstæði Miðhúsa. Frá Ábæ eru um 4,5 km suður að Tinnárseli í mynni Tinnárdals/Nýjabæjardals, en þar í millum er fornbýlið Ófriðarstaðir. Handan Tinnár er Nýibær og þar í hlíðinni forveri býlisins, Fagrabrekka, en þaðan eru rúmir 2 km að Hildarseli, sem er nærri Geldingaskarði. Rúmir 8 km eru frá Nýjabæ að Hvítá, en í Byggðasögu Skagfirðinga er staðhæft að við Hvítá hafi verið endimörk heimalands Nýjabæjar. Allnokkru norðan við Hvítána er Hjálmarsselslækur og Sandagil, en við það síðarnefnda eru fornar tóftir, sem voru friðlýstar árið 1926. Um 5 km eru frá Nýjabæ að tóftunum. Frá Hvítá að Fossá eru um 7 km, og er hlíðin eða árgilið á milli ánna nefnd Afrétt af Austurdælingum. Þá heitir fjallið austur af hlíðinni Afréttarfjall. Frá Fossá að Hölkná eru 1,5 km, en tæpir 7 km eru frá Hölkná að Geldingsá, en þar í milli eru áðurnefnd Lönguhlíð og Stórihvammur. Frá Geldingsá og að Eyfirðingavaði, sem er á hálendinu ofan aðaldalsins, eru rúmir 3 km, en um 13 km eru frá Geldingsánni að Laugafelli. Frá Laugafelli og til norðausturs að Eyjafjarðardölum eru um 20 km. Af hálfu stefnenda er m.a. á því byggt að hið umþrætta landsvæði í Fram-Austurdal hafi verið numið í öndverðu. Því til stuðnings vísa þeir til landnámslýsinga austan og vestan Austari-Jökulsár. Einnig benda þeir á kaupbréf, m.a. vegna Nýjabæjar frá miðri 15. öld og á Jarðabókina frá árinu 1713, auk annarra heimilda. Eins og hér að framan var lýst námu samkvæmt Landnámu tveir menn Austurdal, Eiríkur Hróaldsson og Önundur víss. Fræðimenn sem rýnt hafa í landnámslýsingar nefndra manna hafa bent á að augljóslega beri þeim ekki fyllilega saman. Vegna þessa hafa verið vangaveltur um að annaðhvort sé skakkt frá sagt um landnámsmörk Eiríks ellegar að sagan um landnám Önundar vestan árinnar sé einber þjóðsaga. Í þessu sambandi hefur verið bent á að örnefni styrkja sögn Landnámu ekki að neinu ráði. Óumdeilt er að landnámsbær Eiríks var að Hofi vestan ár. Ef frásögn Landnámu er rétt hefur landnám Önundar náð yfir allan Austurdal. Bústaður hans „milli á“ er þá Ábær. Þetta þykir hafa stoð í heimildum, sem raunar voru ritaðar meira en tvö hundruð árum frá lokum landnámsaldar, m.a. Auðunarmáldagi frá árinu 1318. Samkvæmt heimildum og síðar þinglýstu landamerkjabréfi eru syðri mörk Ábæjar við Tinná. Samkvæmt Landnámu byggðist Skagafjörður snemma á landnámsöld og varð snemma þéttbýll, en rökstuddar heimildir eru til um að íbúar héraðsins hafi á 13. og 14. öldinni verið fleiri en 4500. Í héraðinu var lengi ein helsta valdastofnun Íslendinga, biskupstóllinn á Hólum í Hjaltadal. Liggur fyrir að biskupsstólinn átti fjölmargar jarðeignir og þar á meðal í Austurdal, eins og hér að framan hefur verið nefnt. Landnáma getur um að sumir fyrstu landnámsmennirnir sem komu út til Íslands hafi byggt næst fjöllum og merktu af því landkostina að kvikfé fýstist frá sjónum til fjallanna. Landnám hefur verið með þeim hætti í Skagafirði enda grösugt hérað, en óvíða hefur byggð teygt sig jafn mikið til fjalla og hálendisins og í héraðinu. Til marks um þetta er hinn mikli fjöldi eyðibýla og fornra eyðibyggða í héraðinu, en markviss skráning slíkra hýbýla hefur enn ekki farið fram að ráði. Sambærilega afdala- og heiðarbyggð er m.a. að finna í Króksdal framan Bárðardals. Í Byggðasögu Skagfirðinga er greint frá því að Guðrún Sveinbjarnardóttir fornleifafræðingur hafi stundað takmarkaða fornleifarannsókn í Austurdal, sbr. kafla I.4 hér að framan, en áður hafði Daníel Bruun höfuðsmaður rannsakað landsvæðið að nokkru sumarið 1897. Liggur fyrir að á svæðinu frá Gilsbakka á Kjálka og að Fögruhlíð/Sandagili, nokkru norðan Hvítár, hafa fundist tuttugu og átta byggingarleifar, og eru fimm þeirra friðlýstar. Er um að ræða tóftir fornra bújarða, en einnig tóftir afbýla, þrælagerða, sela og beitarhúsa auk annarra mannvistarleifa. Fremur norðarlega í dalnum, millum Tinnár og Ábæjar, var fyrrnefnt fornbýli Ófriðarstaðir. Þekktar eru sagnir um að þar hafi Skagfirðingar og Eyfirðingar á söguöld beitt vopnum vegna deilna um afréttarsvæði á þessum dalaslóðum. Fremstu fornbýlin í dalnum, austan Austari-Jökulsár, eru talin hafa verið áðurnefnd Fagrabrekka, en bæjarstæðið var skammt sunnan Tinnár, og í Föruhlíð, nærri Sandagili, nokkru norðan Hvítár. Nær engar ritaðar heimildir eru til um þessi elstu mannvirki og hjáleigubyggð, en tilgátur fræðimanna hafa m.a. verið um að fyrstu býlin sem ókunnugir menn höfðu valið hafi verið óheppileg og þau því flutt. Þannig hafi byggð fyrsta býlisins í mörgum tilvikum verið skammvinn. Tilgátur eru um að ef til vill hafi verið tíu til þrettán býli í byggð í Austurdal á Sturlungaöldinni, en eftir það hafi þeim fækkað vegna drepsótta sem geisuðu í landinu á árunum 1402-1404 og 1494, og eftir það hafi býlin ekki verið fleiri en sex til sjö. Þegar ofangreind atriði eru virt í heild, m.a. frásögn Landnámu um landnám í Austurdal og nágrenni, en einnig áðurlýstir staðhættir, er að áliti dómsins líklegt að meginhluti dalsins hafi verið numinn við upphaf Íslandsbyggðar, en að vafi þar um vaxi eftir því sem sunnar dregur og land hækkar, en dalurinn er þar djúpur og þröngur. Nýibær, fremsta býlið í Austurdal, hefur að lögum haft stöðu jarðar um aldir. Er í því samhengi til þess að líta að bæjarhús Nýjabæjar eru um 5 km suður af landnámsjörðinni Ábæ, en þar í millum var fyrrum býlið Tinnársel. Frá Nýjabæ og fram að Hvítá er eins og áður var sagt um 8 km, en frá Hvítánni og fram að dalbotni, sé miðað við Geldingsá, eru um 15 km í beinni línu. Í Byggðasögu Skagfirðinga, Jarðabókinni og í fasteignamötum er að nokkru greint frá búfjárhaldi í Austurdal, þ. á m. fjárbúskap. Í þessum heimildum kemur m.a. fram að árið 1713 hafi fjöldi fjár á fyrrnefndum fimm býlum í dalnum verið samtals 439, og fæst í Nýjabæ, 33 ær. Samkvæmt jarðamati virðist flest fé í dalnum hafa verið árið 1850, rétt liðlega 500, en þar af voru 82 ær í Nýjabæ. Árið 1875 voru ærnar á býlinu 42. Eftir því sem fólkinu fækkaði í byggðinni og býlin fóru í eyði fækkaði að sama skapi í fjárstofni Austurdælinga. Stefnendur byggja kröfu sína um beinan eignarrétt á hinum umþrættu landsvæðum ekki síst á kaupbréfinu frá árinu 1464. Í bréfinu, sem varðar helming jarðarinnar, er takmörkum jarðeignarinnar þannig lýst: „... med suodann jardar eign. ath tinnaa. ok suo langt aa fioll fram sem votn dragha.“ Heimildir eru um að þegar kaupbréfið var gert hafi Nýibær verið metinn á 5 hundruð að dýrleika. Landamerkjabréf var aldrei gert fyrir jörðina, en elsta heimildin um afrétt þess, Nýjabæjarafrétt, er í Jarðabókinni frá 1713. Segir í Jarðabókinni að þau fjögur önnur býli, sem þá voru enn í byggð í dalnum, hafi rekið búfénað sinn á afréttinn fyrir toll, sem greiðst hafi til ábúandans. Einnig er þess getið í Jarðabókinni að jörðin hafi átt mjög eyddan skóg og að þar hafi verið eftir leifar til kolagjörðar. Að mati dómsins eru skýrar heimildir um að Nýjabæjarjörðin hafi allt frá því að hennar var fyrst getið í kaupbréfinu árið 1464 gengið kaupum og sölum, m.a. millum biskupa og tengdra aðila, en einnig til utanhéraðsmanna úr Eyjafirði um aldamótin 1900. Í þessum kaupgerningum er oftar en ekki getið um Nýjabæjarafrétt. Jörðin fór í eyði árið 1880, en nokkru áður en það gerðist hafði í jarðamati árið 1849 verið gefin umsögn um hana og afréttinn. Segir þar m.a.: „Þessari jörð tilheyrir og hálf Nýabæar afrétt, sem eingan ágóða gefur, nema hvað eignamaður eða ábúandi notar hana til upprekstar fyrir heimilið og til kolagjörðar.“ Í Byggðasögu Skagfirðinga, sem er í samræmi við aðrar heimildir, er greint frá því að eftir að Nýibær fór í eyði árið 1880 hafi allt heimaland jarðarinnar lagst til afréttarins og að hann hafi eftir það verið talin fylgja Ábæ. Þó eru á því frávik er jörðin var í eigu áðurnefndra utanhéraðsmanna um stutt skeið laust eftir aldamótin 1900. Í úrskurði óbyggðanefndar er fjallað um heimildir sem greina frá fjallskilum bænda og leiguliða í Austurdal, en einnig bænda á fremstu býlum í Fram-Eyjafirði. Að áliti dómsins greina þessi gögn m.a. frá því að eftir að fjárbúskap landsmanna óx fiskur um hrygg á 19. öldinni, þar á meðal á Norðurlandi, hafi Eyfirðingar í fyrstu göngum farið í fjárleitir á hálendinu sunnan og vestan Eyjafjarðardala og allt að Fossá í suðurhluta Fram-Austurdals. Liggur líka fyrir að Eyfirðingarnir reistu af þessum sökum skilarétt og síðar gagnamannakofa í Réttarhvammi, skammt ofan ármóta Geldingsár og Austari-Jökulsár. Af heimildum verður ráðið að Austurdælingar hafi að einhverju leyti leitað á þessum svæðum, en þá helst í eftirleitum. Er þessum fjallskilum m.a. að nokkru lýst í hinni alkunnu Ferðabók dr. Þorvaldar Thoroddsen náttúrufræðings, en einnig er þeim lýst í vitna- og aðilaskýrslum í héraði í nefndu dómsmáli Hæstaréttar Íslands nr. 128/1967. Samkvæmt heimildum tókst formleg skipan og samvinna um fjallskil fyrst með Austurdælingum og Eyfirðingum á nefndum landsvæðum laust fyrir 1920. Var í framhaldi af því reist skilarétt skammt framan við Fossá. Verður af gögnum ráðið að leitarmenn hafi ekki fundið ýkja margt fé í þessum leitum, en samkvæmt skráðum frásögnum þekktra gangnaforingja Austurdælinga og Eyfirðinga virðist a.m.k. framan af helst hafa verið um að ræða flökku- og flóttafé úr Eyjafirði. Af hálfu stefnenda er m.a. á því byggt að allt land Nýjabæjar, og þar með talinn samnefndur afréttur, sé háð beinum eignarrétti þeirra, enda hafi ekki verið gerður skilsmunur á landsvæði jarðarinnar. Um þetta vísa stefnendur sérstaklega til áðurrakins kaupbréfs frá 1464. Í kaupbréfinu er tiltekið að norðurmörk Nýjabæjar séu við Tinná, en um suðurmörkin segir: „... suo langt aa fioll fram sem votn dragha...“, en án frekari skýringa. Í Jarðabókinni 1713 er að áliti dómsins orðalagi hagað svo að eignarréttarleg staða Nýjabæjarjarðarinnar og afréttarins sé ekki hin sama. Það sama kemur ítrekað fram í síðari heimildum um jörðina, þ. á m. í riti Friðriks Stefánssonar, alþingismanns Skagfirðinga, frá 1875 og landamerkjabréfum nágrannajarðanna Ábæjar og Merkigils. Í aðila- og vitnaskýrslum í héraði í Hæstaréttarmálinu nr. 128/1967 er einnig vikið að þessari skiptingu, sbr. aðilaskýrsla Jóhanns Lárusar Jóhannssonar, þáverandi hreppstjóra Akrahrepps, og vitnaskýrslur síðustu ábúendanna í Ábæ, þeirra Gunnars Gíslasonar og Hrólfs Þorsteinssonar, sem telja verður að hafi verið gjörkunnugir sögu og staðháttum í Austurdal. Í dómum sínum hefur Hæstiréttur Íslands í sambærilegum málum margoft vikið að gildi landamerkjabréfa og annarra álíka gagna, m.a. í máli nr. 48/2004. Er það niðurstaða réttarins að þótt landamerkjabréf hafi verið gert fyrir svæði, beri við mat á gildi slíkra bréfa að gæta að því, að þau fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli teljast óskorað eignarland. Þá segir í nefndum dómi að við mat á gildi landamerkjabréfa skuli m.a. líta til þess hvort eldri heimildir styðji efni þess. Þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig t.d. afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Landamerkjabréf fyrir jörð feli í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt. Þá hafi menn ekki eingöngu markað sér landsvæði háð beinum eignarrétti, heldur einnig mörk ítaka, afrétta og allra annarra réttinda í lönd sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Eins og áður sagði var landamerkjabréf aldrei gert fyrir jörðina Nýjabæ í Austurdal. Fyrir utan kaupbréfið frá 1464 varða elstu heimildir sem fjalla um hið umþrætta landsvæði í fremsta hluta Austurdals, afréttarmálefni, sbr. Jarðabókina frá 1713. Til þess er að líta að svæðið er fremur hálent og fer hækkandi allt að dalsbotni. Er í raun um að ræða árfarveg stórfljóts. Verður eins og áður er rakið ekki ályktað hversu langt landnám hafi náð í öndverðu, en ætla má að búfénaður sem rekinn var á landsvæðið hafi a.m.k. síðsumars farið yfir ár og læki án teljandi vandkvæða. Þá liggur fyrir að ekki tíðkaðist í fyrri tíð að reisa afréttargarða eða girðingar á landsvæðinu, en landfræðilega var byggðin harla einangruð frá öðrum héruðum í Skagafirði. Að virtum staðháttum, miklum vegalengdum, gróðurfari og þeim gögnum og skýrslum sem hér að framan hafa verið rakin, auk vettvangsgöngu, er það niðurstaða dómsins að þrátt fyrir tilvist hins forna kaupbréfs frá 1464 þá takmarkist gildi þess, m.a. af fyrrnefndum óskýrleika, og af því, að almennt er ekki unnt að eigna sér meiri rétt en landeigandi átti fyrir, enda er ekki einhliða unnt að auka við land sitt eða annan rétt. Það er mat dómsins að þessu virtu að þeir kaupgerningar sem áður er lýst og varða hið umþrætta landsvæði hafi varðað afréttarnot en ekki önnur og víðtækari réttindi. Samkvæmt framansögðu benda að áliti dómsins eldri sem yngri heimildir ekki til annars en að hið umþrætta landsvæði, Nýjabæjarafréttur, hafi verið afréttarland fyrir býli og kot austan Austari-Jökulsár í Austurdal, sem ábúendur ráku búfénað sinn á, en einnig utanhéraðsmenn úr Eyjafirði. Er í þessu samhengi til þess að líta að skilarétt var reist nærri dalbotninum, við Réttarhvamm við Geldingsá, vegna fjallskila Eyfirðinga, en einnig við Fossá allnokkru norðan dalbotnsins. Það er niðurstaða dómsins að líkur standi til að marglýst orðalag um afrétt í nefndum heimildum varði óbein eignarréttindi á hinu umþrætta landsvæði. Og að öllu framangreindu sögðu, og þegar litið er til legu landsvæðisins, er það niðurstaða dómsins að stefnendur hafi ekki fært fram fullnægjandi sönnun fyrir því að þeir eigi beinan eignarrétt á því svæði sem nefnt hefur verið Nýjabæjarafréttur eða á landsvæðinu þar fyrir ofan og til suðurs, á því sem nefnt er Fjöllin. Nokkur vafi hefur þótt vera á því hvar mörk heimalands Nýjabæjar og afréttarins séu staðsett austan Austari-Jökulsár. Í úrskurði sínum hefur óbyggðanefnd rökstutt álit sitt hvar þessi mörk séu og nefndi í því sambandi Hvítá og Fremri-Hvítá með nánar greindum mörkum, allt að vatnaskilum við sýslumörk Eyjafjarðar- og Skagafjarðarsýslu. Stefnendur hafa að áliti dómsins ekki hrakið niðurstöðu óbyggðanefndar að þessu leyti og verður við hana miðað í málinu. Að öllu þessu virtu og þar sem kröfur og heimildir stefnenda styðjast ekki við önnur gögn en þegar hefur verið greint frá verður fallist á með stefnda að allt deilusvæðið sé þjóðlenda með þeirri afmörkun sem greinir í úrskurði óbyggðanefndar frá 19. júní 2009. Er svæðið jafnframt að hluta afréttareign, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 58, 1998, enda hafa stefnendur ekki sýnt fram á að á hinum umþrættu landsvæðum séu eignarlönd, hvorki fyrir löggerninga né með öðrum hætti. Stefnendur hafa að áliti dómsins ekki fært fram sönnur um að skilyrðum eignarhefðar á hinu umþrætta landsvæði hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem þeir hafa haft af því, ásamt þeim bændum sem þeir leiða rétt sinn frá. Liggur einnig fyrir að landsvæðið hefur um aldir aðallega verið nýtt til sumarbeitar búfénaðar jarðeigenda og ábúenda í Austurdal, en einnig utanhéraðsmanna, svo og til annarra takmarkaðra nota. Að þessu virtu og andmælum stefnda, en einnig með hliðsjón af ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06, verður ekki séð að stefnendur hafi mátt vænta þess að þeir ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot, eins og lýst er í úrskurði óbyggðanefndar. Verður niðurstaða óbyggðanefndar um að umrædd landsvæði, eins og þau eru nánar afmörkuð í úrskurði nefndarinnar, séu þjóðlendur því staðfest, en jafnframt að nyrsti hlutinn, Nýjabæjarafréttur, millum Fremri-Hvítár og Geldingsár sé í afréttareign stefnenda, en aðrir aðilar hafa ekki lýst kröfum til landsins. Verður stefndi samkvæmt öllu því sem að framan er rakið sýknaður af aðal- og varakröfum stefnenda. Eftir atvikum þykir rétt að málsaðilar beri sinn kostnað af málarekstrinum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Friðbjörns Garðarssonar hæstaréttarlögmanns. Með hliðsjón af hagsmunum og umfangi málsins, en einnig vinnuframlagi, m.a. vegna vettvangsferðar og endurflutnings, er nefnd þóknun ákveðin 1.932.700 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Samkvæmt 2. mgr. 127. gr. laga nr. 9, 1991 kemur aðeins í hlut dómstóla að ákveða þóknun handa lögmanni gjafsóknarhafa og á því ekki að réttu lagi að taka afstöðu til útlagðs kostnaðar þeirra í dómi. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91, 1991. Ólafur Ólafsson héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Friðbjörns Garðarssonar hæstaréttarlögmanns, 1.932.700 krónur.
|
Mál nr. 625/2016
|
Kyrrsetning Veðsetning Skilasvik Refsiákvörðun Skilorð
|
A var sakfelldur fyrir skilasvik, sbr. 2. og 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa sem eigandi og stjórnarmaður D ehf. ráðstafað öllum vörubirgðum félagsins til DL ehf., sem einnig var í hans eigu, á þann hátt að ekki samrýmdist veðréttindum lánardrottins D ehf. í vörubirgðunum og fyrir óhæfilega lágt verð þannig að það skerti rétt sama lánadrottins til að öðlast fullnægju af eignum félagsins. Þá var hann sakfelldur fyrir skilasvik, sbr. 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. sömu laga, með því að hafa sem fyrrverandi eigandi og stjórnarmaður D ehf., sem þá hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta, og eigandi og stjórnarmaður félagsins Sp/F D ráðstafað flutningaskipi, sem þá var skráð eign síðargreinda félagsins, með þeim hætti að ekki fékkst samrýmst tryggingarréttindum þb. D ehf. yfir skipinu samkvæmt kyrrsetningargerð og miðaði að því að eignartilkall þb. D ehf. til skipsins eða krafa þess um endurgjald fyrir skipið kæmi lánadrottnum búsins ekki að notum. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brot A hefðu tekið til umtalsverðra verðmæta. Á hinn bóginn var horft til þess að hann hafði ekki áður gerst sekur um refsivert brot. Var refsing A ákveðin fangelsi í átján mánuði en fullnustu fimmtán mánaða hennar var frestað skilorðsbundið í þrjú ár.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirViðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 18. ágúst 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefstaðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að refsing verði milduð. Kostnaðarverðvörulagersins, sem fyrsti liður ákæru tekur til, eins og það er réttilega lagttil grundvallar í héraðsdómi, nam 84.891.550 krónum, en ekkert endurgjaldskilaði sér fyrir lagerinn til veðhafans. Þá laut brot ákærða samkvæmt öðrum liðákærunnar einnig að umtalsverðum verðmætum. Það brot var fullframið þegarákærði stóð að ráðstöfun vélskipsins AXEL þannig að ekki fékkst samrýmsthagsmunum þrotabús Dregg ehf. Með vísan til þessa verður refsing ákærða ákveðineins og í dómsorði greinir og er þá tekið tillit til þess tíma sem liðinn erfrá því að brot ákærða voru framin. Að öðru leyti verður hinn áfrýjaði dómurstaðfestur með vísan til forsendna hans.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns semákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði, Ari Axel Jónsson, sæti fangelsi í átján mánuði enfresta skal fullnustu fimmtán mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennarniður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 902.620krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Einars Huga Bjarnasonarhæstaréttarlögmanns, 744.000 krónur.DómurHéraðsdóms Norðurlands eystra 22. júlí 2016.Mál þetta, sem dómtekið var aðlokinni aðalmeðferð 3. júní 2016, er höfðað með ákæru sérstaks saksóknarasamkvæmt þág. lögum nr. 135/2008, útgefinni 13. apríl 2015, á hendur Ara AxelJónssyni, kt. [...], Hindarlundi 9, Akureyri, „fyrir eftirtalin skilasvikabrot:IFyrir að hafa 31. mars 2011 semeini eigandi, stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Dregg ehf., kt. 660606-3190,Oddeyrartanga á Akureyri, nú gjaldþrota, ráðstafað öllum vörubirgðum félagsins,lagnaefni og skyldum vörum, til Dregg Lagna ehf., kt. 480908-0900,Oddeyrartanga á Akureyri, í eigu Dregg eignarhaldsfélags ehf., kt. 700496-2369,sem var einnig í eigu ákærða, á þann hátt að ekki samrýmdist veðréttindum Byrhf., lánardrottins Dregg ehf., í vörubirgðunum og fyrir óhæfilega lágt verðþannig að skerti rétt sama lánardrottins til að öðlast fullnægju af eignumfélagsins. Samkvæmt tryggingarbréfiundirrituðu af ákærða fyrir hönd Dregg ehf., dags. 3. desember 2007 ogþinglýstu 17. sama mánaðar, voru vörubirgðir Dregg ehf. veðsettar SparisjóðiNorðlendinga til tryggingar öllum þáverandi og síðari skuldum Dregg ehf. viðsparisjóðinn, þar með töldum yfirdrætti á tékkareikningi. Samkvæmttryggingarbréfinu var Dregg ehf. óheimilt að framselja hinar veðsettuvörubirgðir ef slíkt væri ekki í samræmi við eðli rekstrarins og skerti að muntryggingu sparisjóðsins. Byr sparisjóður og síðar Byr hf. yfirtóku á næstu árumþær fjárkröfur og veðréttindi á hendur Dregg ehf. sem áður tilheyrðu SparisjóðiNorðlendinga. Ráðstöfun ákærða á vörubirgðunum31. mars 2011 var gerð án samþykkis veðhafans Byr hf. en þá skuldaði Dregg ehf.Byr hf. 205.831.933 krónur vegna yfirdráttar á bankareikningi Dregg ehf. nr.1145-26-340. Félagið greiddi aldrei þá skuld að nokkru leyti. Dregg ehf. gaf út reikning fyrirvörubirgðunum til Dregg Lagna ehf. 31. mars 2011, að fjárhæð 12.834.110 krónur.Engin greiðsla var þó innt af hendi til Dregg ehf. heldur var kaupverðið gertað fullu upp bókhaldslega með skuldajöfnuði við kröfu ákærða á hendur Dreggehf. að fjárhæð 16.525.108 krónur en ákærði var í bókhaldi Dregg ehf. sagðurhafa lánað Dregg Lögnum ehf. þá kröfu. Dregg Lagnir ehf. leystu til sínvörubirgðirnar á móti þessari kröfu og skulduðu eftir það ákærða jafnvirði hinsskráða kaupverðs vörubirgðanna, eða 12.834.110 krónur. Ákærði fékk þá kröfusíðar greidda að fullu frá Dregg Lögnum ehf.Hið skráða söluverð var mun lægraen verðmæti vörubirgðanna við söluna. Samkvæmt lista um verðmæti birgða Dreggehf. hinn 15. október 2010, staðfestum af ákærða með undirritun þann dag, varkostnaðarverðmæti þeirra þá bókfært 93.176.038 krónur, lagermagn 40.348 stykkien söluverðmæti 138.100.406 krónur. Óverulegur hluti birgðanna var seldur fráþessum tíma og fram til þess þegar ákærði ráðstafaði þeim frá Dregg ehf. tilDregg Lagna ehf. Samkvæmt skráningu á verðmæti birgða í rafrænu bókhaldi Dreggehf. á söludegi 31. mars 2011 var kostnaðarverðmæti þeirra þá bókfært57.010.019 krónur, lagermagn 38.927,8 stykki en söluverðmæti 128.833.442krónur.Vörubirgðirnar voru fyrstbókfærðar í birgðabókhaldi hjá Dregg Lögnum ehf. 25. maí 2011 en rafræntbókhald félagsins sýnir að félagið byrjaði að selja af birgðunum frá og með 1.apríl 2011. Samkvæmt rafrænu bókhaldi félagsins voru vörubirgðirnar taldar inní birgðabókhald félagsins smám saman á næstu mánuðum, samhliða því að selt varaf þeim. Kostnaðarverðmæti birgðanna í birgðabókhaldi Dregg Lagna ehf. varskráð 28.207.899 krónur 25. maí 2011 en nam hæst 61.601.564 krónum 31. júlí2011. Dregg Lagnir ehf. átti engar birgðir af lagnavörum og seldi engarlagnavörur fram að kaupunum á vörubirgðunum frá Dregg ehf. Þá voru önnurvörukaup Dregg Lagna ehf. allt árið 2011 hverfandi. Frá viðtöku vörubirgðannafrá Dregg ehf. og út árið 2011 seldu Dregg Lagnir ehf. vörur af birgðunum fyrir66.291.213 krónur fyrir utan virðisaukaskatt en þær voru að endingu allarseldar á vegum Dregg Lagna ehf. án þess að neitt endurgjald fyrir þær rynni tilDregg ehf.Við ráðstöfun ákærða 31. mars2011 á vörubirgðunum stöðvaði hann rekstur Dregg ehf. og var starfsemifélagsins í reynd engin eftir það. Héraðsdómur Norðurlands eystra úrskurðaðiDregg ehf. gjaldþrota 7. maí 2012 samkvæmt kröfu eins kröfuhafa félagsins sembarst dóminum 30. mars 2012. Réttindi Byr hf. á hendur félaginu höfðu þá veriðyfirtekin af Íslandsbanka hf. Eftirstöðvar kröfu Íslandsbanka hf. á hendurþrotabúinu vegna fyrrnefndrar yfirdráttarskuldar að fjárhæð 205.101.279 krónurstanda nú óverðtryggðar í þrotabúinu en samþykktar kröfur í búið nema samtals275.381.779 krónum. Eignir þess nema 66.171.655 krónum við útgáfu ákæru án þessað líkur séu taldar á frekari endurheimtum. Háttsemi ákærða var til þess fallinað valda kröfuhöfum Dregg ehf. verulegri fjártjónshættu og leiddi til fjártjónsþeirra í reynd.IIFyrir að hafa í lok júlí ogbyrjun ágúst 2012, sem fyrrverandi eigandi og stjórnandi Dregg ehf., sem tekiðvar til skipta sem þrotabú 7. maí 2012, og sem eigandi og stjórnandi færeyskafélagsins Sp/f Dregg, með færeysku skrásetningarnúmeri 5323, ráðstafaðflutningaskipinu AXEL, með IMO númeri 8800133, þá skráðri eign Sp/f Dregg, meðþeim hætti að ekki fékkst samrýmst tryggingarréttindum þb. Dregg ehf. yfirskipinu samkvæmt kyrrsetningargerð og miðaði að því að eignartilkall þb. Dreggehf. til skipsins eða krafa þb. Dregg ehf. um endurgjald fyrir skipið kæmilánardrottnum þrotabúsins ekki að gagni.Þessar ráðstafanir voru nánartiltekið: Með afsali dagsettu 16. júlí 2012 en mótteknu hjá færeyskuskipaskránni 1. ágúst 2012, afsalaði ákærði flutningaskipinu AXEL fyrir höndfæreyska félagsins Sp/f Dregg til færeyska félagsins Sp/f Dregg Shipping, meðfæreysku skrásetningarnúmeri 5324, einnig í eigu og undir stjórn ákærða.Fáeinum dögum síðar, með afsali dagsettu 7. ágúst 2012, en mótteknu hjáfæreysku skipaskránni 8. ágúst 2012, afsalaði ákærði skipinu fyrir hönd Sp/fDregg Shipping til færeyska félagsins Sp/f Saga Shipping, með færeyskuskrásetningarnúmeri 5770, að hluta í eigu ákærða og þá eða síðar undir stjórnhans, og lét jafnframt þá breyta nafni skipsins í SAGA. Hvort tveggja gerðiákærði þrátt fyrir yfirlýsingu skiptastjóra þb. Dregg ehf. sem beint var aðSp/f Dregg og ákærða sem fyrirsvarsmanni þess félags, birtri fyrir ákærða 25.júlí 2012, um riftun á afsali Dregg ehf. á skipinu til Sp/f Dregg í júní 2009og í andstöðu við kyrrsetningargerð sýslumannsins á Akureyri 25. júlí 2012 ískipinu til tryggingar fullnustu fjárkröfu gerðarbeiðandans þb. Dregg ehf. áhendur gerðarþolanum Sp/f Dregg að upphæð 5.000.000 bandaríkjadalir vegnaáðurnefnds afsals skipsins milli félaganna. Sú krafa var krafa þb. Dregg ehf.um endurgjald fyrir skipið, sem þrotabúið kvað aldrei hafa verið greitt íreynd.Ákærði var fyrrum eigandi,stjórnarmaður og framkvæmdastjóri hins gjaldþrota einkahlutafélags Dregg ehf.Ákærði var stjórnarmaður í færeysku félögunum Sp/f Dregg og Sp/f Dregg Shippingsem voru í eigu Dregg Eignarhaldsfélags ehf., en það félag var í eigu ákærða.Færeyska félagið Sp/f Dregg Shipping var stofnað 7. ágúst 2012 af færeyskuhlutafélagi en fyrirsvarsmaður þess var færeyskur lögmaður, F, sem starfaðhafði fyrir ákærða vegna félagarekstrar hans í Færeyjum. Stjórnarmaður í Sp/fSaga Shipping við stofnun var C, kt. [...], sem hafði í umboði ákærða sinntumsýslu vegna félagarekstrar ákærða í Færeyjum, en félagið var í eigu ákærða, Cog D, kt. [...], tengdasonar ákærða. Síðar, eða í febrúar 2013, tók ákærði formlegavið stjórnarformennsku í Sp/f Saga Shipping.Með úrskurðum Nord-Troms tingrettí Tromsö í Noregi 6. og 14. september 2012, en þangað hafði ákærði þá látiðsigla skipinu, var fallist á kröfu þb. Dregg ehf. um að skipið yrði tekið úrumráðum Sp/f Dregg Shipping uns leyst hefði verið úr ágreiningi um eignarhaldþess.Með samkomulagi 18. september2012 milli þb. Dregg ehf. annars vegar og Sp/f Dregg, Sp/f Dregg Shipping ogSp/f Saga Shipping hins vegar var af hálfu Sp/f Saga Shipping fallist á að gefaút veðskuldabréf til þrotabúsins að fjárhæð 250.000.000 krónur sem skyldiþinglýst á fyrsta veðrétt í flutningaskipinu SAGA (áður AXEL). Veðskuldabréfiðvar gefið út samdægurs og þinglýst á skipið hjá færeysku skipaskránni. Ákærðiundirritaði samkomulagið fyrir hönd Sp/f Dregg og Sp/f Dregg Shipping en Cfyrir hönd Sp/f Saga Shipping. Á móti féllst þb. Dregg ehf. á að afléttafyrrnefndum kyrrsetningargerðum í skipinu á Íslandi og í Noregi og einnig aðfella niður dómsmál á hendur færeysku félögunum á Íslandi og í Færeyjum vegnaráðstafana ákærða á skipinu, en þrotabúið hafði þá meðal annars höfðað dómsmálá Íslandi til riftunar á fyrrnefndu afsali skipsins frá Dregg ehf. í júní 2009.Ákærði gaf Sp/f Saga Shipping upptil gjaldþrotaskipta í Færeyjum 8. mars 2013. Flutningaskipið SAGA (áður AXEL)var selt nauðungarsölu við búskiptin 21. ágúst 2013. Söluverð var 5.200.000danskar krónur en af því runnu að endingu 83.032.255 íslenskar krónur tilþrotabúsins með úthlutun á grundvelli fyrrnefndrar veðkröfu þrotabúsins.Fyrrgreindar ráðstafanir ákærða ollu kröfuhöfum þb. Dregg ehf. verulegrifjártjónsáhættu og leiddu til tjóns þeirra í reynd vegna kostnaðar sem féll áþrotabúið út af nauðsynlegum ráðstöfunum þess til að ná fram réttindum sínumyfir skipinu og einnig vegna kostnaðar sem naut lögveðs í skipinu og féll tilmeðan Sp/f Saga Shipping hafði umráð þess og við gjaldþrotaskipti Sp/f SagaShipping.IIIBrot ákærða samkvæmt ákærulið Itelst varða við 2. og 4. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Brot ákærða samkvæm ákærulið IItelst varða við 2. og 3. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“Ákærði neitar sök og krefstsýknu. Til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfi. Hann krefst þessað allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin hæfilegmálsvarnarlaun verjanda. Aðalkröfu ákærða um frávísun málsins var hafnað meðúrskurði.Undir rekstri málsins tók embættihéraðssaksóknara við saksókn málsins.Málavextir.Hinn 7. maí 2012 var bú Dreggehf. tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms Norðurlands eystra.Jafnframt var Sigmundur Guðmundsson hdl. skipaður skiptastjóri. Með bréfi tilríkislögreglustjóra, dags. 1. ágúst sama ár, fór hann fram á að fram færitafarlaus opinber rannsókn vegna refsiverðra athafna sem ákærði og annarnafngreindur maður hefðu viðhaft. Skiptastjóri sagði að við rannsókn sína hefðikomið í ljós að flestum eignum félagsins hefði verið ráðstafað til félaga íeigu ákærða, bæði rekstrartækjum og vörubirgðum. Vörubirgðum hefði veriðráðstafað til Dregg Lagna ehf., í eigu ákærða, og söluverð að mati skiptastjóralangt frá bókfærðu verði og markaðsverði. Þá hefði söluverðið ekki verið greittmeð öðru en skuldajöfnuði á móti kröfu er ákærði hafi átt að eiga á hendurþrotamanni. Helstu eign félagsins, flutningaskipinu Axel, hafi verið afsalaðtil færeysks félags, Sp/f Dregg, í júní 2009 en færeyska félagið hafi verið íeigu Dreggja Eignarhaldsfélags ehf., sem hafi verið í eigu ákærða. Hafi skipinuverið afsalað án veðbanda og annarra kvaða, langt frá markaðsverði, og söluverðgreitt með síðari skuldajöfnuði milli kaupanda og seljanda.2.Hinn 3. desember 2007 gaf Dreggehf. út tryggingarbréf þar sem það veðsetti Sparisjóði Norðlendinga „Allavörureikninga sem félagið fær í rekstri sínum sbr. 47. gr. laga nr. 75, 1997auk allra vörubirgða félagsins sbr. 33. gr. laga nr. 75, 1997.“ Skyldi veðiðstanda til tryggingar allra skulda félagsins við sparisjóðinn, þá sem síðar,hvaða nafni sem nefndust, „að samtaldri fjárhæð allt að kr. 120.000.000“, aukvísitöluálags, vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar. Í skilmálum bréfsins segir aðmeð vörubirgðum sé átt við það sem veðsali eigi eða eignist af hráefni, vörum ívinnslu, fullunnum vörum og verslunarvörum, rekstrarvörum og öðrum vörum semnotaðar séu í atvinnurekstrinum. Þá segir að veðsala sé óheimilt að skipta úteða framselja veðsettar vörubirgðir ef slíkt sé ekki í samræmi við eðlirekstrarins og skerði tryggingu veðhafa að mun. Ákærði ritaði undirtryggingarbréfið fyrir hönd Dregg ehf.Íslandsbanki hf., sem þá hafðitekið við öllum réttindum og skyldum Byrjar hf., lýsti kröfu að fjárhæð241.146.611 krónur í þrotabú Dregg ehf. hinn 1. júní 2012. Segir kröfunni aðhenni sé lýst sem veðkröfu á grundvelli tveggja tryggingarbréfa. Sé annaðútgefið 3. desember 2007 með veði í öllum vörureikningum sem félagið fái írekstri sínum og öllum vörubirgðum þess. Skiptastjóri samþykkti kröfuna aðfjárhæð 241.138.077 krónur. Samkvæmt bréfi skiptastjóra, sem liggur fyrir ímálinu og rakið verður nánar síðar, var eina eign þrotabúsins við upphaf skiptalóðarréttindi samkvæmt lóðarleigusamningi við Akureyrarkaupstað og áttiÍslandsbanki hf. veð í. Við skiptin tók bankinn eignina yfir á 36.353.111krónur og runnu 36.036.798 til lækkunar krafna bankans.Hinn 5. október 2011 sendi Byrhf. Dregg ehf. greiðsluáskorun þar sem krafist var greiðslu yfirdráttarskuldar,auk vaxta, kostnaðar og fleira, alls að fjárhæð 222.703.629 krónur. Þá stendurí áskoruninni: „Vakin er sérstök athygli á eftirfarandi: Með vísan til 2. tl.tryggingarbréfs (í eigu Byrs) með veði í vörubirgðum og vörureikningum frá 3.desember 2007 er óheimilt að selja af lager eða innheimta kröfur nema meðsamþykki veðhafa eftir móttöku greiðsluáskorunar þessarar.“ Greiðsluáskoruninvar birt með stefnuvotti 8. október 2011.Samkvæmt samandregnumársreikningi Dregg ehf. fyrir árið 2009 voru vörubirgðir félagsins að verðmæti22.678.320 krónur en höfðu ári áður verið að verðmæti 27.909.333 krónur. Framkemur í ársreikningnum að ákærði eigi allt hlutafé félagsins.Í samandregnum ársreikningi Dreggehf. fyrir árið 2010 voru vörubirgðir félagsins sagðar að verðmæti 22.678.320krónur, svo sem verið hefði ári áður. Fram kemur í ársreikningnum að ákærðieigi allt hlutafé félagsins.Samkvæmt ársreikningi félags erþá hét AAJ ehf. fyrir árið 2010 voru vörubirgðir félagsins engar. Á árinu voruseld „þjónusta og vörur“ fyrir 1.200.000 krónur. Samkvæmt ársreikningnum varDregg eignarhaldsfélag ehf. eini hluthafi félagsins. Samkvæmt upplýsingum meðársreikningi Dregg eignarhaldsfélags fyrir árið 2010 var ákærði eini hluthafifélagsins. Með tilkynningu til ríkisskattstjóra, dags. 30. mars 2011 og mótt.5. apríl 2011, var tilkynnt að nafni AAJ ehf. hefði verið breytt í Dregg Lagnirehf.Í málinu liggur skrá um „verðmætibirgða“ Dregg ehf. og er undirrituð og dagsett af ákærða 15. október 2010.Segir þar að lagermagn sé 40.399,96, kostnaðarverðmæti 93.176.038 ensöluverðmæti 138.100.406.Í málinu liggur skjal og muninnanbúðar úr Byr hf. Ber það með sér að vera unnið innan bankans en fram kemurað „markmið/undirbúningur“ snúist um að „Ari fyrir hönd Dregg ehf. óskar eftiráframhaldandi fjármögnun gegn lækkun skulda um 100 mkr. og sömu tryggingar þ.e.birgðir og iðnaðarlóð.“ Í skjalinu er nánari „Lýsing á verkefni“ og segir þarmeðal annars: „Lækkun og endurskipulagning skulda. Ari óskar eftir því aðgreiða niður skuld félagsins niður [svo] um 100 m.kr á árinu, 70 m.kr strax en30 m.kr á næstu 4-5 mánuðum. Eftirstöðvar skulda væru þá um 126,2 m.kr með veðií Hafnarlóðinni Skipatangi 2-4 (105 m.kr) og lager (137,5 m.kr) auksjálfskuldarábyrgðar Ara og eiginkonu hans að hluta eða fyrir 40 mkr.“ Þá segirannars staðar í skjalinu, þar sem tryggingar eru taldar upp: „Vörubirgðir íformi röra og fráveitulagna að söluvirði 137,5 mkr. og kostnaðarvirði 85 mkr.“Einnig segir: „Um er að ræða beiðni um áframhaldandi fjármögnun að upphæð 121m.kr. á móti sömu tryggingum og við erum með í dag með LTV 50% auk sjálfskuldarábyrgðarAra og eiginkonu hans. Útibúið metur stöðu félaganna og Ara sjálfs sterka og aðhann sé að vinna af heilindum með bankanum í þessu ferli. Jafnframt lítum við áfélögin sem framtíðar viðskiptavini og vonumst til að geta jafnvel komið aðlánveitingu í framtíðinni með veð í MV/ Axel.“ Þá liggur fyrir í málinu skjalþar sem skráðar eru birgðir og verðmæti þeirra. Efst á skjalið er skráð nafniðDregg ehf. og dagsetningin 29. mars 2011. Þá er handskrifað á skjalið „Birgðirnúna“. Eru því næst taldar upp á hálfri fimmtu blaðsíðu ýmsar einingar þar tiltalið er upp í lok skráningarinnar að lagermagn sé 40.406,11, kostnaðarverðmætisé 82.636.919 og söluverðmæti 131.747.947. Þar fyrir neðan eru handritaðartölur vegna ófærðra innkaupa annars vegar og sölu hins vegar en loks handritaðað „Staða 26/4 2011“ sé sú að lagermagn sé 44.404, kostnaðarverðmæti 84.891.550og söluverðmæti 137.479.003“. Undir þetta er handritað: „Akureyri 26/4 2011 AriAxel Jónsson“ og stimplað myndmerkið „DREGG“.Samkvæmt reikningi, dags. 31.mars 2011, seldi Dregg ehf. Dregg Lögnum ehf. „Vörulager án vsk samkv. tilboði“og var verð hins selda 12.834.110 krónur. Í málinu liggur útprentun úrbirgðabókhaldi Dregg-Lagna ehf. fyrir árið 2011. Fyrsta skráða sala fer fram 1.apríl það ár en hin síðasta 20. desember. Sala án virðisaukaskatts er alls85.546.218 krónur en með virðisaukaskatti 107.326.424 krónur.Þá liggur fyrir í málinuSaldólisti skráður fyrir Dregg Lagnir ehf. og segir á honum að hann gildi alltárið 2011. Er þar liðurinn „Vörukaup erlend“ og þar skráð upphæðin 9.933.538.3.Með kaupsamningi dags. 25. maí2007 keypti Dregg ehf. skipið Greenland Saga og var kaupverð skráð 28,5milljónir danskra króna.Með kaupsamningi, þar sem skráðer að „Date of Memorandum of Agreement“ sé 9. júní 2009, seldi Dregg ehf.skipið Axel til færeyska félagsins Sp/f Dregg og var kaupverð skráð tværmilljónir Bandaríkjadala. Fyrir hönd seljanda skrifaði ákærði undir samninginn.Hinn 24. júlí 2012 sendiskiptastjóri þrotabús Dregg ehf. ákærða fyrir hönd Sp/f Dregg tilkynningu umriftun þeirrar ráðstöfunar Dregg ehf. að afsala skipinu Axel til Sp/f Dregg ogvar jafnframt gerð krafa um að Sp/f Dregg endurgreiddi þrotabúinu fimmmilljónir Bandaríkjadala. Tilkynningin var birt fyrir ákærða 25. júlí 2012.Hinn 25. júlí 2012 tóksýslumaðurinn á Akureyri fyrir kröfu þrotabús Dregg ehf. á hendur Sp/f Dreggþess efnis að kyrrsettar yrðu eignir Sp/f Dregg sem nægja myndu til fullnustukröfu að fjárhæð fimm milljónir Bandaríkjadala auk kyrrsetningargjalds. Afhálfu Sp/f Dregg mætti ákærði við gerðina. Að ábendingu gerðarbeiðanda en gegnmótmælum gerðarþola kyrrsetti sýslumaður skipið Axel. Í gerðabók er bókað aðákærða hafi verið „leiðbeint um þýðingu gerðarinnar og þar [með] að ekki megiráðstafa eigninni þannig að í bága fari við rétt gerðarbeiðanda.“ Sýslumaðurfrestaði til næsta dags ákvörðun um hvort skipið yrði tekið úr vörslugerðarþola, Sp/f Dregg. Þann dag hafnaði sýslumaður svo kröfu gerðarbeiðanda,Dregg ehf. þb., um vörslutökuna. Samkvæmt afsali dags. 16. júlí2012 en mótteknu hjá færeysku skipaskránni 1. ágúst sama ár, seldi Sp/f Dreggskipið Axel til félagsins Sp/f Dregg Shipping og er kaupverð skráð 6.760.000danskar krónur. Í afsalinu segir að skipið sé „free from encumbrances, debtsand maritime liens of any kind whatsoever.“ Undir skjalið ritar ákærði fyrirhönd seljanda en sem vottur ritar á skjalið lögmaðurinn F. Þá liggur í málinu stofnskjalfélagsins Sp/f Saga Shipping, dags. og mótt. til skrásetningar í Færeyjum 7.ágúst 2012. Segir þar að framkvæmdastjóri félagsins sé C. Undir skjalið ritarF. Samkvæmt kaupsamningi dags. 7.ágúst 2012 en mótteknum hjá færeysku skipaskránni degi síðar seldi Sp/f DreggShipping skipið Axel til félagsins Sp/f Saga Shipping. Kaupverð var skráð6.760.000 danskar krónur. Ákærði ritaðiundir skjalið fyrir hönd seljanda en sem vottur ritaði undir það F lögmaður.Með tilkynningu til skipaskrár íFæreyjum, dags. 7. ágúst og mótt. degi síðar var tilkynnt að nafni skipsinsAxels hefði verið breytt og nefndist skipið nú Saga.Óumdeilt er að skipinu var siglttil Tromsö. Þrotabú Dregg ehf. gerði þar þá kröfu fyrir Nord-Troms tingrett aðSp/f Saga Shipping yrði gert að láta skipið af hendi til þrotabúsins. Hinn 6.september 2012 var í þeim rétti kveðinn upp úrskurður og í íslenskri þýðingulögg. skjalaþýðanda segir svo í úrskurðarorði: „1. Þar til fyrir liggurendanleg niðurstaða ellegar samkomulag milli þrotabúsins Dreggjar ehf. og Sp FSaga Shipping um eignarréttinn yfir skipinu „Saga“ er skipið tekið úr umsjá SpF Saga Shipping. Þetta er gert með því að lögtaksmaðurinn í Tromsö tekurhlutinn í sína vörslu og leggur hald á skipspappírana. 2. Þrotabúið Dregg ehf.skal leggja fram tryggingu innan viku fyrir hafnargjöldum sem á falla á meðan ámálinu stendur, sbr. § 97 í lögum um sjóferðir. Tryggingin skal á hverjum tímanægja fyrir hafnargjöldum að minnsta kosti 14 daga fram í tímann. 3. Sp F SagaShipping greiði NOK 22.150 [...] í málskostnað [...].“ Sp/f Saga Shippingóskaði eftir munnlegum málflutningi um þessa niðurstöðu og í framhaldi af honumvar nýr úrskurður kveðinn upp hinn 14. september 2012. Samkvæmt íslenskriþýðingu lögg. skjalaþýðanda var niðurstaða síðari úrskurðarins efnislega súsama og hins fyrri, en að auki var kveðið á um að þar til fyrir lægi „endanlegniðurstaða ellegar samkomulag milli þrotabúsins Dreggjar ehf. og Sp f SagaShipping um eignarréttinn yfir skipinu „Saga“ [væri] Sp f Saga Shipping neitaðum að ráðstafa skipinu, þar með talið að veðsetja það. Bannið og tímabundiðlögbann [skyldi] skráð í skipaskrá á Færeyjum.“ Þá var Sp/f Saga Shipping gertað greiða þrotabúinu 103.900 norskar krónur í málskostnað.Hinn 18. september 2012 gerðuþrotabú Dregg ehf., Sp/f Saga Shipping, Sp/f Dregg og Sp/f Dregg Shipping meðsér samkomulag og komst með því á sátt í máli því sem rekið hafði verið íNoregi. Samkvæmt samkomulaginu skyldi Sp/f Saga Shipping gefa út tilþrotabúsins veðskuldabréf að fjárhæð 250 milljónir króna. Bréfið skyldi veravaxtalaust en falla í gjalddaga sex mánuðum eftir þinglýsingu þess, en þvískyldi þinglýst á 1. veðrétt í skipinu. Samhliða þessu skyldi Sp/f SagaShipping gefa út yfirlýsingu sem þinglýst skyldi á skipið, þess efnis aðóheimilt væri að selja skipið nema salan leiddi til fullrar greiðsluveðskuldabréfsins, og þá væri óheimilt að veðsetja skipið eða setja á það aðrarkvaðir eða ráðstafa því á annan hátt sem kynni að fara „í bága við ítrustuhagsmuni þrotabúsins“ nema skuldabréfið hefði áður verið greitt. Samhliðasamkomulaginu skyldi Sp/f Saga Shipping undirrita afsal skipsins tilþrotabúsins og skyldi afsalið geymt í vörslu skiptastjóra sem héti því aðþinglýsa afsalinu ekki nema skilyrði væru til þess samkvæmt samkomulaginu.Skipinu skyldi ekki siglt úr höfn í Tromsö fyrr en þinglýsingar í samræmi viðsamkomulagið hefðu farið fram. Ákærði skrifaði undir samkomulag þetta fyrirhönd Sp/f Dregg og Sp/f Dregg Shipping, C fyrir hönd Sp/f Saga Shipping enskiptastjóri fyrir hönd þrotabúsins.Yfirlýsingu Sp/f Saga Shipping, ísamræmi við ákvæði samkomulagsins, var þinglýst í Færeyjum 18. september 2012.Samkvæmt endurriti úr þingbókskiptaréttarins í Færeyjum 8. mars 2013, sem liggur fyrir í þýðingu lögg.skjalaþýðanda, var Sp/f Saga Shipping þá gefin upp til gjaldþrotaskipta. Erbókað að mættir hafi verið fyrir félagið ákærði sem forstjóri og F lögmaður oghafi hinn síðarnefndi lagt fram beiðni um gjaldþrotaskipti. Í þinghaldinu var Fsettur forstöðumaður félagsins. Hinn 4. apríl var gjaldþrotamálið tekið fyrirað nýju og er bókað að í greinargerð setts forstöðumanns félagsins segi aðfélagið hafi verið stofnað árið 2012 og hafi eigendur félagsins verið C, AriJónsson og D. C hafi verið forstjóri í upphafi og fram til febrúar 2013 þegarAri Jónsson hafi tekið við starfinu. Félagið hafi keypt skipið Sögu fyrir sjömilljónir færeyskra króna sem lánað hafi verið án tryggingar í skipinu. Þá erbókað að rétturinn hafi talið F ekki uppfylla lagaskilyrði til að veraforstöðumaður félagsins vegna lögmannstengingar sinnar við félagið Sp/f Dregg„ásamt því að það er sami aðilahópur sem hefur haft á hendi stjórnarstörf íöllum félögunum“. Var því annar nafngreindur lögmaður settur forstöðumaður.Hinn 21. ágúst 2013 var skipiðselt nauðungarsölu og var kaupverðið 5,2 milljónir danskra króna. Við úthlutunrunnu 1.326.982 danskar krónur til sjóveðréttarhafa en til kröfuhafans Dreggehf. var úthlutað 3.873.018 dönskum krónum. Í málinu liggur bréf skiptastjóraDregg ehf. til saksóknara, dags. 19. febrúar 2015. Þar segist skiptastjóriupplýsa eftirfarandi vegna fyrirspurnarsaksóknara: „1. Við upphaf skipta var eina eign þrotabúsins lóðarréttindisamkvæmt lóðarleigusamningi við Akureyrarbæ, vegna lóðar við Skipatanga 2-4 áAkureyri. Þeirri eign afsalaði þrotabúið þann 21. febrúar 2013 tilÍslandsbanka, er veð átti í eigninni. Bankinn tók eignina yfir á kr. 36.353.111og runnu kr. 36.036.798 til lækkunar kröfu hans. Við skiptin samþykktiskiptastjóri kröfu Íslandsbanka, kr. 241.138.077. Eftirstöðvar kröfu hans eruþví kr. 205.101.279.2. Samkvæmt samningi þrotabúsinsog færeyskra félaga Ara Axels Jónssonar, Sp/f Dregg, Sp/f Dregg Shipping ogSp/f Saga Shipping, er gert var þann 18. september 2012, var gefið útveðskuldabréf til þrotabúsins að fjárhæð kr. 250 milljónir, með veði íflutningaskipinu Axel. Nauðungaruppboð á skipinu fór fram í Þórshöfn í Færeyjumþann 21. ágúst 2013 og var þrotabúinu í kjölfarið úthlutað upp í kröfu sína kr.83.032.255. Að greiddum skiptakostnaði og að teknu tilliti til inneignarvaxta,eru í dag á bankareikningi þrotabúsins kr. 66.171.655. Er það eina eign þrotabúsins.Skiptastjóri telur ekki líkur á frekari endurheimtum. 3. Að teknu tilliti til lækkunarkröfu Íslandsbanka (sjá 1) eru samþykktar kröfur í þrotabúið kr. 275.381.554.Komi til þess að krafa Lýsingar hf., að fjárhæð kr. 19.495.225, verði samþykkt,en henni var upphaflega hafnað af skiptastjóra, munu samþykktar kröfur nema kr.294.876.779. Að þessu virtu má vænta að við úthlutun úr þrotabúinu renni um69%-74% af andvirði eigna þess til Íslandsbanka, eða um kr. 46-49 milljónir. 4. [...]“Í málinu liggur bréf skiptastjóraDregg ehf. til saksóknara, dags. 2. júní 2016. Þar segir: „1. Eignirþrotabúsins eru í dag inneign á fjárvörslureikningi skiptastjóra, kr.64.741.529. Skiptabeiðandi lýsti við skiptin búskröfu að fjárhæð um 9,6milljónir króna. Um er að ræða kröfu er ekki hefur verið hafnað formlega, ensamningar munu væntanlega nást um greiðslu kr. 3 milljóna vegna þessa.Skiptastjóri telur ekki líkur á að frekari eignir renni til búsins. Meðhliðsjón af þessu má vænta að til úthlutunar verði ríflega 60 milljónir kr. Með úrskurði HéraðsdómsNorðurlands eystra, dags. 6. apríl s.l., var hafnað kröfu er Sp f Dregg lýsti íbúið að fjárhæð USD 2.199.100. Sóknaraðili var úrskurðaður til greiðslu kr. 3milljóna í málskostnað. Upp í hann greiðast væntanlega kr. 600.000 úrmálskostnaðartryggingu er sóknaraðila var gert að setja. Skiptastjóri væntirekki frekari greiðslna.“NiðurstaðaÍ máli þessu er lítt deilt umatvik. Ágreiningslaust er hvaða gerninga ákærði framkvæmdi þótt deilt sé umhvort með þeim hafi hann gerst brotlegur við lög. .Að því er varðar það erákæruliður I tekur til, er ljóst að ákærði ákvað einn að Dregg ehf. seldivörubirgðir félagsins í einu lagi til Dregg lagna ehf., við verði sem ákærðiákvað sjálfur. Á þeim tíma voru vörubirgðirnar allar veðsettar samkvæmttryggingarbréfi, sem upphaflega hafði verið gefið út til SparisjóðsNorðlendinga en þegar þarna var komið sögu höfðu réttindi sparisjóðsins ogskyldur færst til Byrjar hf. Í skilmálum tryggingarbréfsins er kveðið á um að„veðsala sé óheimilt að skipta út eða framselja veðsettar vörubirgðir ef slíktsé ekki í samræmi við eðli rekstrarins og skerði tryggingu veðhafa að mun.“ Ígreinargerð sinni byggir ákærði á því að salan hafi verið gerð í fullu samráðivið veðhafann og með samþykki hans og á því að fyrir lagerinn hafi verið greittmarkaðsverð þess tíma. Ekkert hefur komið fram í málinu sem styður að veðhafinnhafi verið hafður með í ráðum, hvað þá að hann hafi samþykkt söluna. Fyrir dómisagði ákærði að hann hefði ekki látið Byr hf. vita af sölunni fyrir fram. Þávirðist blasa við af áðurröktu innanbúðarskjali úr Byr hf. að þar á bæ hefurverið litið svo á að vörubirgðir að verðmæti 137,5 milljónir króna stæðu tiltryggingar skuldum Dregg ehf. við bankann. Ákærði afhenti bankanum birgðalistaDregg ehf., og ritaði þar á dagsetninguna 26. apríl 2011, og var þar greint frábirgðum að „kostnaðarverðmæti 84.891.550 og söluverðmæti 137.479.003“. Afframanrituðu má slá föstu að ákærði hafi ekki upplýst veðhafann um það fyrirfram er hann ráðstafaði öllum vörubirgðum Dregg ehf. til annars félags.Ljóst er að ákærði var í rauneini eigandi beggja félaga, en Dregg Lagnir ehf. voru í eigu Dreggeignarhaldsfélags ehf. og ákærði var eini hluthafi þess félags.Ákærði byggir á því að það verðsem hann hafi ákveðið hafi í raun verið markaðsverð en aðstæður á markaði hafibreyst mjög til hins verra eftir bankahrun. Í greinargerð sinni segir ákærði aðlagerinn hafi verið seldur „í lok árs 2010“ en það fær ekki stuðning af öðru ímálinu og verður að miða við að salan hafi farið fram hinn 31. mars 2011. Ákærði afhenti viðskiptabankasínum, sem átti veð í birgðum félagsins, ítrekað birgðalista þess. Voru þartaldar upp birgðir sem voru sagðar að verðmæti langt yfir því sem getið var umí ársreikningi félagsins. Vitnið A, sem var [...] Byrjar hf. á Akureyri, sagðiDregg ehf. hafa oft lagt fram slíka birgðalista. Mun frekar hefði verið horfttil slíkra lista en birgðastöðu samkvæmt ársreikningum. Mjög væri „þekkt íviðskiptum sem þessum að aðilar afskrifa birgðir mjög hratt, af skattalegumástæðum, og það er mjög þekkt að bókfært virði birgða er ekki sambærilegt ograunverulegt markaðsvirði þeirra eða kostnaðarverðmæti [...] þannig að það eryfirleitt ekkert horft neitt mjög mikið á bókfært virði í ársreikningi viðaðstæður sem þessar heldur miklu frekar á birgðalista eða talningar eða því umlíkt.“ Bankinn hefði alltaf „unnið út frá þeim birgðalistum sem við fengumafhenta frá félaginu.“ Kvaðst vitnið geta fullyrt að þar hefði ekki verið horftá bókfært verð í ársreikningum. Eins og áður segir liggur fyrir ímálinu birgðaskrá Dregg ehf. og er undirrituð og dagsett af ákærða 15. október2010. Samkvæmt henni er lagermagn 40.399,96, kostnaðarverðmæti 93.176.038krónur en söluverðmæti 138.100.406 krónur. Samkvæmt þeirri birgðaskrá semákærði afhenti viðskiptabanka félagsins í apríl 2011 er lagermagn 44.404,kostnaðarverðmæti 84.891.550 krónur og söluverðmæti 137.479.003 krónur. Samkvæmtsamandregnum ársreikningi Dregg ehf.fyrir árið 2009 voru vörubirgðir félagsins að verðmæti 22.678.320 krónur enhöfðu ári áður verið að verðmæti 27.909.333 krónur, og samkvæmt samandregnumársreikningi Dregg ehf. fyrir árið 2010 voru vörubirgðir félagsins enn aðverðmæti 22.678.320 krónur. Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. laga nr. 3/2006 umársreikninga skal meta birgðir á kostnaðarverði eða dagverði, hvort sem lægrareynist. Í 2. mgr. sömu greinar segir að séu birgðir metnar við dagverði og þaðer verulega lægra en kostnaðarverð skuli gera grein fyrir því í skýringum.Dagverð er almennt skilgreint sem söluverð birgða. Í ársreikningi Dregg ehf.fyrir árið 2010, sem dagsettur er í september 2011, eru vörubirgðir færðar þará bókfærðu verði 22.678.320 krónur. Er sú fjárhæð verulega lægri en þaðkostnaðarverðmæti sem félagið kynnti veðhafa sínum í apríl 2011. Í ársreikningier sagt að birgðir séu metnar á kostnaðarverði eða dagverði, hvort sem lægrareynist, en engar skýringar eru gefnar á því hvers vegna vörubirgðir eru færðará 22.678.320 krónur þegar kostnaðarverðmæti þeirra er nær fjórföld sú fjárhæð.Slíkur munur á kostnaðarverði og dagverði er sjaldgæfur í ársreikningum félaga.Fyrir dómi kvaðst vitnið B, semaðstoðaði við gerð ársreikninga félaganna, ekkert hafa komið að færslubirgðabókhalds heldur eingöngu hafa byggt á upplýsingum ákærða umbirgðastöðuna. Samkvæmt ársreikningum Dregg ehf.fyrir árin 2009 og 2010 var verðmæti birgða hið sama, bæði ár. Þykir það bendasterklega til þess að ekkert sérstakt mat á birgðum hafi farið fram vegnaársreikningsins, en engin skrifleg gögn liggja fyrir um slíkt mat né annað sembent gæti til þess að það hafi farið fram.Þegar á allt framanritað er horftþykir mat á verðmæti birgðanna, við ráðstöfun þeirra til Dregg Lagna ehf., ekkiverða byggt á ársreikningum félagsins. Það að skattframtal Dregg ehf. 2010geymi sömu tölu þykir ekki breyta neinu í þessu samhengi. Virðist ljóst aðgengið hafi verið út frá því milli félagsins og viðskiptabanka þess að verðmætivörubirgða félagsins hafi verið verulega hærra en ráða hefði mátt af opinberumgögnum. Ákærði ritar á birgðalista í apríl 2011 að hann greini „birgðir núna“.Er í samskiptum félagsins og bankans miðað við verðmæti sem greint er íbirgðalistum en ekki ársreikningum og skattframtölum. Í saldólista vegna Dregg Lagnaehf., sem ákærði lagði fram í málinu, er greint frá erlendum vörukaupum aðfjárhæð 9.933.538 krónur. Um þetta liggur ekki meira fyrir sem hönd á festir,en allt að einu þykir rétt að miða við í sakamáli þessu að Dregg Lagnir ehf.hafi keypt vörur að utan fyrir þessa fjárhæð. Dregg Lagnir ehf. áttu ekki aðrarvörubirgðir er þær fengu lager Dregg ehf. ráðstafað til sín 31. mars 2011.Hafði félagið ekki verið í rekstri af þessum toga. Árið 2011 seldi félagiðvörur fyrir 85.546.218 krónur án virðisaukaskatts. Jafnvel þótt miðað sé við aðfélagið hafi keypt inn birgðir að verðmæti rúmar 9,9 milljónir króna annarsstaðar frá, er ljóst að félagið selur vörur fyrir mjög verulega hærri fjárhæðen þær birgðir, er það fékk framseldar frá Dregg ehf., voru metnar á.Hér voru gerð viðskipti millifélaga sem í raun voru í sömu eigu og eykur það kröfur um rökstuðning efveðsettar vörur eru seldar við verði sem er verulega lægra en kostnaðarverð ogbókfært verð. Jafnvel þótt miða ætti við bókfærða verðið, 22.678.320 krónur,væri það söluverð, sem ákærði ákvað, talsvert undir raunverði birgðanna.Ákærði byggir á því að verðmætivaranna hafi aukist í meðförum Dregg Lagna ehf. Jafnvel þótt eitthvað kunni aðvera til í því breytir það ekki því að vörubirgðum, sem ákærði staðfesti viðveðhafa að væru að kostnaðarverðmæti 84.891.550 krónur, ráðstafaði hann tilfélags í sjálfs sín eigu, fyrir 12.834.110 krónur, og það án þess að viðviðskiptin kæmi inn í félagið nokkurt fé sem stæði veðhafanum til boða. Þegar áallt framanritað er horft verður að líta svo á að hafið sé yfir skynsamleganvafa að ákærði hafi með þessari háttsemi brotið gegn 2. og 4. tl. 1. mgr. 250.gr. almennra hegningarlaga svo sem honum er gefið að sök í ákæru. Umrædd ráðstöfunhans gat ekki samrýmst veðréttindum Byrjar hf. og hún leiddi til skerðingar árétti bankans og síðar Íslandsbanka hf. sem tók við réttindum og skyldum Byrjarhf., til að fá fullnægju af þeim upp í fjárkröfur sínar. Ekkert hefur komiðfram í málinu sem bendir til þess að veðhafinn hafi fengið fullnustu krafnasinna með öðru móti, svo sem með öðrum tryggingum. Með dómum HæstaréttarÍslands í málum nr. 181 og 184/2015 voru ákærði og eiginkona hans dæmd til aðgreiða Íslandsbanka hf. in solidum alls 225.600.560 krónur ásamt nánar greindumdráttarvöxtum en að frádregnum 36.036.798 krónum, vegna tryggingarvíxla vegnaskulda Dregg ehf. Ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að bankinn hafi íframhaldi þessara dóma fengið kröfur sínar greiddar að fullu. Var háttsemiákærða höfð í frammi til hagsbóta félagi er var í raun í eigu ákærða. 2.Sýslumaðurinn á Akureyri lýstihinn 25. júlí 2012 yfir kyrrsetningu skipsins Axels. Í gerðabók er bókað aðákærða, sem mætti við gerðina, hafi verið leiðbeint um þýðingu gerðarinnar ogþar með að ekki mætti ráðstafa eigninni þannig að í bága færi við réttgerðarbeiðanda, þrotabús Dregg ehf. Samkvæmt 1. mgr 20. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl. er eiganda kyrrsettrar eignar óheimilt að ráðstafahenni með samningi þannig að í bága fari við rétt gerðarbeiðanda. Samkvæmt 3.mgr. sömu greinar er gerðarþola óheimilt að nýta eða fara með kyrrsetta eign,sem hann heldur umráðum yfir, á nokkurn hátt sem farið gæti í bága við réttgerðarbeiðanda. Fyrir dómi sagði ákærði aðdagsetning afsals skipsins frá Sp/f Dregg til Sp/f Dregg shipping, 16. júlí2012, væri röng. Rétt væri að miða við 1. ágúst 2012 er tilkynning hefði veriðmóttekin hjá skipaskrá í Færeyjum. Þykir óhætt að miða við það.Er ákærði undirritaði skjal umveðbanda- og kvaðalausa sölu skipsins hafði sýslumaður kyrrsett það. Vargerðarþola, Sp/f Dregg, þá óheimilt að ráðstafa skipinu þannig að færi í bágavið rétt gerðarbeiðanda. Þinglýsing kyrrsetningar skráningarskylds skips erskilyrði réttarverndar gagnvart grandlausum þriðja manni en gerðarþola ber aðvirða kyrrsetningu þótt henni hafi ekki verið þinglýst. Er Sp/f Dregg seldi hiðkyrrsetta skip til Sp/f Dregg Shipping var ákærði forsvarsmaður beggjafélaganna. Sem forsvarsmaður síðarnefnda félagsins seldi hann skipið svo áframtil þriðja félagsins, Sp/f Saga Shipping. Fyrir dómi var ákærði spurður hvorthann hefði átt hlut í því félagi og sagðist hann ekki geta svarað því. Spurðurum tengsl sín við félagið sagði hann „ja ég allavega tók, ég stoppaði skipiðaf, þetta var svo reynt að gera skipið út þarna það fékk vinnu í mars 2012, þáyfirtek ég þetta félag minnir mig og stoppa skipið því að þá er, þá er þettakomið í þvílíka hönk að það muni verða stoppað í næstu höfn og ég vildi þá komaþví þá annað hvort til Íslands eða Færeyja.“ Spurður hvers vegna C hefði veriðskráður stjórnandi félagsins svaraði ákærði að það hefði verið vegna þess aðbúið hefði verið að „rústa persónu“ ákærða og þess manns sem verið hefði meðhonum í skiparekstrinum. Spurður hvort C hefði verið í þessu fyrir hönd ákærðasvaraði hann: „Ja, þetta hefur ekki verið rætt enn þann dag í dag, það voruallir sem að voru að hugsa um það hvernig væri hægt að bjarga þeim verðmætum aðþetta yrði ekki allt saman eyðilagt, sem að reyndar varð, okkur tókst þettaekki.“Samkvæmt endurriti úr þingbókskiptaréttarins í Færeyjum sótti ákærði þing sem forstjóri Sp/f Saga Shippinger félagið óskaði eftir gjaldþrotaskiptum. Þá segir í greinargerð F tilskiptaréttarins að ákærði hafi verið meðal eigenda félagsins. Þykir í ljósialls framanritaðs óhætt að byggja á að ákærði hafi átt hlut í félaginu og hafistýrt því um tíma.Kyrrsetning skipsins Axels var ígildi þegar ákærði hlutaðist til um eigendaskipti þess án þess að réttindagerðarbeiðandans væri gætt. Með þeim var brotið gegn rétti gerðarbeiðandans,þrotabús Dregg ehf. Var þrotabúinu þannig valdið verulegri fjártjónshættu entelja verður ljóst að þrotabúið hafi orðið fyrir fjártjóni sem nemur þeimlögveðskostnaði sem safnaðist á skipið og var að endingu dreginn frá því semkom til úthlutunar uppboðsandvirðis þess. Þrotabúinu var úrskurðaðurmálskostnaður vegna deilna fyrir dómstóli í Tromsö og liggur ekki skýrt fyrir ímálinu hvort sá málskostnaður var greiddur þrotabúinu. Verður því ekki slegiðföstu að hann sé hluti þess tjóns sem félagið varð sannanlega fyrir vegnaþeirra gerninga sem fóru gegn kyrrsetningunni. Með gerningunum var þessfreistað að flytja eignarhald skipsins og rekstur þess yfir í félög sem voruýmist að öllu leyti eða að minnsta kosti hluta í eigu ákærða. Hafði hann þvífjárhagslega hagsmuni af þeim.Með vísan til þessa er sannað aðákærði hafi ráðstafað skipinu Axel, sem þá var skráð eign Sp/f Dregg, þannig aðekki fékkst samrýmst tryggingarréttindum þrotabús Dregg ehf. samkvæmt kyrrsetningargerðmiðaði að því að eignartilkall þrotabúsins til skipsins eða krafa þrotabúsinsum endurgjald fyrir skipið kæmi lánardrottnum þrotabúsins ekki að notum. Meðþessu hefur ákærði brotið gegn 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennrahegningarlaga svo sem honum er gefið að sök í ákæru. Háttsemi hans þykir hinsvegar ekki verða færð undir 3. tl. sömu greinar.Ekki var á valdi ákærða að faragegn kyrrsetningu sýslumanns, jafnvel þótt hann teldi slíkt nauðsynlegt til aðafla skipinu verkefna.Með vísan til alls framanritaðser ákærði sannur að sök samkvæmt ákæru að öðru leyti en tekur til 3. tl. 1.mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga. Brot hans tekur til umtalsverðra fjárhæðaog horfir það til refsiþyngingar. Ákærða, sem er hálfsjötugur, hefur ekki áðurverið gerð refsing. Hann reyndi ekki að breiða fjöður yfir gjörðir sínar. Fyrirdómi sagðist sækjandi líta svo á að ákærði hefði skýrt hreinskilnislega fráþætti sínum í málinu. Þegar á allt er litið verður ákærði dæmdur til tíu mánaðafangelsisvistar en fullnustu refsingarinnar frestað og niður skal hún falla aðliðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Við munnlegan málflutning andmælti sækjandi sérstaklegamálskostnaðarreikningi verjanda ákærða og taldi hann úr hófi. Ákærða verðurgert að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Karls Eyjólfssonarhéraðsdómslögmanns, sem með hliðsjón af umfangi málsins verða ákveðin 3.580.500krónur með virðisaukaskatti, og 248.100 króna útlagðan kostnað hans, en annarsakarkostnaður mun ekki hafa fallið til. Gætt var 1. mgr. 184. gr. laga nr.88/2008.Af hálfu ákæruvaldsins fór FinnurÞór Vilhjálmsson aðstoðarsaksóknari með málið.Málið dæma héraðsdómararnirÞorsteinn Davíðsson og Erlingur Sigtryggsson og Ljósbrá Baldursdóttir lögg.endurskoðandi.DÓ M S O R ÐÁkærði, Ari Axel Jónsson, sætifangelsi í tíu mánuði. Fullnustu refsingarinnar skal frestað og niður skal húnfalla að liðnum þremur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði greiði málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, Ólafs Karls Eyjólfssonar héraðsdómslögmanns, 3.580.500krónur og 248.100 króna útlagðan kostnað hans.
|
Mál nr. 291/2002
|
Kærumál Frávísunarkröfu hafnað EFTA-dómstóllinn Ráðgefandi álit
|
Synjun héraðsdóms á að óska ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á ákvæðum 2. félagaréttartilskipunar Evrópusambandsins var kærð til Hæstaréttar. Kröfu varnaraðila um frávísun var hafnað þar sem talið var að heimild til að kæra slíkan úrskurð gilti hvort sem héraðsdómur hefði synjað eða tekið til greina kröfu um ráðgefandi álit. Þá var Hæstiréttur í fyrsta lagi þegar talinn hafa skýrt þau ákvæði hlutafélagalaga, sem byggðu á umdeildum ákvæðum félagaréttartilskipunarinnar, í máli þar sem mælt var fyrir um lögbann við tilteknum athöfnum sóknaraðila í máli þessu. Í öðru lagi hafi Hæstiréttur í því máli byggt niðurstöðu sína á atriðum sem skýringar EFTA-dómstólsins myndu ekki snerta en þau ein sér hafi nægt til að lögbannið næði fram að ganga. Var synjun héraðsdóms því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Haraldur Henrysson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2002, sem barst réttinum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2002, þar sem synjað var kröfu sóknaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á ákvæðum 2. félagaréttartilskipunar Evrópusambandsins nr. 77/91/EBE, einkum 27., sbr. 10. gr. um greiðslu hlutafjár með öðru en reiðufé, svo sem nánar greinir í úrskurði héraðsdóms. Sóknaraðili krefst þess að úrskurðinum verði hrundið og lagt fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur að afla framangreinds álits. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að kærunni verði vísað frá Hæstarétti en til vara að úrskurðurinn verði staðfestur. Báðir aðilar krefjast kærumálskostnaðar sér til handa. I. Varnaraðilar reisa frávísunarkröfu sína á því að synjun héraðsdóms á því að leita álits EFTA-dómstólsins sæti ekki kæru. Sérstök kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Gildir heimildin samkvæmt orðalagi ákvæðisins og athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögunum, hvort sem héraðsdómur synjar eða tekur til greina slíka kröfu. Hins vegar vísar ákvæðið til almennra reglna um meðferð einkamála um aðferð við málskotið. Kröfu varnaraðila um frávísun er því hafnað. II. Málsatvika er getið í héraðsdómi. Þar er rakið að ágreiningur aðila varði ákvörðun fyrri stjórnar Lyfjaverslunar Íslands hf. í júní 2001 um að kaupa hlutafé sóknaraðila í Frumafli ehf., sem hann greiddi 20. sama mánaðar með hlutafé í fyrrnefnda félaginu að nafnverði 170.000.000 krónur. Fyrir héraðsdómi krefjast varnaraðilar þess að staðfest verði lögbann sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði á 10. júlí 2001 við því að sóknaraðili nýti sér rétt sem fylgi hlutafjáreign hans í varnaraðila Lyfjaverslun Íslands hf. sem honum var afhent með rafrænum hætti 20. júní 2001, samtals að nafnvirði 170.000.000 króna, eða ráðstafi umræddri hlutafjáreign sinni til þriðja aðila. Jafnframt krefjast þeir þess að viðurkennt verði með dómi að samningur sóknaraðila og Lyfjaverslunar Íslands hf. frá 20. júní 2001 um að þeir kaupi allt hlutafé Frumafls ehf., Hlíðarsmára 8 í Kópavogi, sé ógildur. Sóknaraðili krefst aftur á móti aðallega sýknu en til vara að hafnað verði kröfu varnaraðila um ógildingu kaupsamnings Lyfjaverslunar Íslands hf. og hans um sölu á 44,44 af hundraði hluta í Frumafli hf. og að synjað verði staðfestingar á framangreindu lögbanni að því er varðar sölu á sama hundraðshluta. Sýslumaðurinn í Reykjavík lagði framangreint lögbann á eftir að Hæstiréttur hafði með dómi sínum 10. júlí 2001 í málinu nr. 256/2001 lagt það fyrir hann. Féllst Hæstiréttur þar með á það með varnaraðilum að fyrirvaralaus ákvörðun stjórnar Lyfjaverslunar Íslands hf. 11. júní 2001 um að kaupa allt hlutafé í Frumafli ehf. við tilteknu verði hafi verið tekin áður en aflað hafði verið sérfræðiskýrslu löggilts endurskoðanda samkvæmt 37. gr., sbr. 5.-8. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Þegar af þessari ástæðu taldi rétturinn að ekki hefðu verið uppfyllt skilyrði laganna um að stjórnin mætti ákveða kaupin. Aðilar eru sammála um að nefnd ákvæði hlutafélagalaga hafi verið sett til að fullnægja skuldbindingum samkvæmt 2. félagaréttartilskipun nr. 77/91/EBE frá 13. desember 1976, sem vitnað sé til í XXII. viðauka EES-samningsins og að íslensk lög verði skýrð til samræmis við skuldbindingar, sem Ísland hafi gengist undir í þeim samningi eftir því sem framast sé unnt. Sóknaraðili telur að oftúlkunar gæti hjá Hæstarétti í framangreindum dómi varðandi greind ákvæði hlutafélagalaga og félagaréttartilskipunar. Hann mótmælir því ekki að ákvörðun stjórnarinnar um hlutafjárhækkunina hafi verið tekin 11. júní 2001 en heldur því hins vegar fram að hlutafjárhækkunin hafi ekki í raun verið framkvæmd fyrr en síðar. Hún hafi ekki orðið í skilningi félagaréttartilskipunarinnar fyrr en þegar sóknaraðili og Lyfjaverslun Íslands hf. undirrituðu kaupsamning um hlutaféð 20. sama mánaðar, en þá hafi sérfræðiskýrslan legið fyrir. Af þessum sökum krefst hann með vísun til 1. gr. laga nr. 21/1994 að álits EFTA-dómstólsins verði aflað um skilning á ákvæðum 1. og 2. töluliða 27. gr. tilskipunarinnar. Augljóst eigi að vera að túlkun á þessum ákvæðum hafi verulega þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. III. Í framangreindum dómi Hæstaréttar kemur fram að við uppkvaðningu hans lá fyrir hvenær sérfræðiskýrsla löggilts endurskoðanda var gerð. Hæstiréttur hefur því þegar skýrt þau ákvæði hlutafélagalaga, sem byggja á umdeildum ákvæðum félagatilskipunarinnar, áður en lagt var fyrir sýslumann að leggja á umdeilt lögbann, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Þá byggði Hæstiréttur niðurstöðu sína á því að áður en kaupin gerðust höfðu varnaraðilar krafist hluthafafundar Lyfjaverslunar Íslands hf. í því skyni að allir hluthafar ættu þess kost að taka afstöðu til kaupa félagsins á hlutum í Frumafli ehf. Taldi Hæstiréttur að skilyrðum hlutafélagalaga og samþykkta Lyfjaverslunar Íslands hf. hefði verið fullnægt til að varnaraðilar hefðu getað krafist fundarins. Stjórn Lyfjaverslunarinnar hefði verið í aðstöðu til að boða til fundarins svo fljótt sem auðið yrði og við þessar aðstæður hefði stjórninni verið óheimilt að ákveða sjálf að ganga frá kaupum á öllu hlutafé í Frumafli ehf. áður en slíkur fundur yrði haldinn, svo sem löglega hafði verið krafist. Af því sem að framan greinir verður Hæstiréttur í fyrsta lagi þegar talinn hafa skýrt þau ákvæði hlutafélagalaga sem framangreindur ágreiningur er um. Í öðru lagi byggði rétturinn niðurstöðu sína á atriðum sem skýringar EFTA- dómstólsins myndu ekki snerta en þau ein sér nægðu til að áðurgreint lögbann næði fram að ganga. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 21/1994 er ekki skylt að leita álits EFTA-dómstólsins að kröfu aðila dómsmáls. Eins og mál þetta liggur fyrir Hæstarétti verða ekki taldar svo miklar líkur fyrir því að álit EFTA-dómstólsins geti haft þýðingu fyrir úrslit máls þessa að rétt sé að leita skýringa hans á fyrrgreindum ákvæðum félagaréttartilskipunarinnar og fresta þannig málinu. Niðurstaða héraðsdóms er því staðfest. Rétt þykir að ákvörðun málskostnaðar bíði endanlegs dóms í málinu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 119/2009
|
Varnarþing Frávísun frá héraðsdómi
|
G gekkst í sjálfskuldarábyrgð á greiðslu láns sem N hf. hafði veitt E ehf. að jafnvirði fjárhæð 80.000.000 krónur í sterlingspundum. Var G ábyrgðarmaður pro rata ásamt fleirum og miðaðist ábyrgð G við 56.147 sterlingspund. Lánið fór í vanskil og stefndi N hf. G fyrir Héraðsdómi Reykjaness til greiðslu þeirrar fjárhæðar er ábyrgð hans hljóðaði upp á. Í lánssamningnum var ákvæði þess efnis að ef ágreiningur risi um réttindi og skyldur aðila samkvæmt samningnum skyldi mál vegna hans rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Talið var að orðalag samningsins væri skýrt um að samið hefði verið um varnarþing í málinu, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. mars 2009. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara sýknu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að því frágengnu krefst hann þess að honum verði einungis gert að greiða stefnda 1.631.954 krónur og að málskostnaður verði látinn niður falla. Stefndi krefst nú staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til 2. mgr. 161. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála fór sérstaklega fram munnlegur málflutningur um frávísunarkröfu áfrýjanda. Hinn áfrýjaði dómur Héraðsdóms Reykjaness var kveðinn upp 3. mars 2009, en með úrskurði dómsins 25. nóvember 2008 var hafnað kröfu áfrýjanda um að vísa málinu frá héraðsdómi. Er óskað endurskoðunar á þeim úrskurði með áfrýjun málsins með vísan til 1. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991. Byggir áfrýjandi aðalkröfu sína fyrir Hæstarétti á sömu málsástæðum og í héraði, annars vegar að málið hafi verið höfðað á röngu varnarþingi, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991, og hins vegar á því að málið sé vanreifað, sbr. 80. gr. sömu laga. Áfrýjandi vísar til þess að í lánssamningi þeim, sem stefndi byggir á, hafi verið samið um varnarþing í samræmi við 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 á þann veg að ágreiningsmál vegna hans skyldi reka fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Stefndi mótmælir frávísun með þeim rökum að aðeins sé um heimildarákvæði að ræða sem fyrirbyggi ekki að mál verði höfðað á heimilisvarnarþingi áfrýjanda. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti taldi stefndi ennfremur að slíkt samningsákvæði um varnarþing yrði að vera mjög skýrt orðað ætti það að binda aðila. Áfrýjandi væri einn margra sjálfskuldarábyrgðarmanna, sem ekki hefðu haft neitt um skilmála lánasamningsins að segja, væri því alltaf heimilt að höfða mál gegn þeim á heimilisvarnarþingi. Skjal það sem krafa stefnda er byggð á er lánssamningur upphaflega gerður 27. júlí 2005 samkvæmt heiti sínu á „milli Landsbanka Íslands hf. sem banka og Hydra efh. sem lántaka og tiltekinna einstaklinga sem sjálfskuldarábyrgðaraðila.“ Í grein 10.1. eru nafngreindir 24 einstaklingar og eitt félag sem tókust á hendur pro rata sjálfskuldarábyrgð á fullum efndum allra skuldbindinga samkvæmt samningnum þar til skuldin yrði að fullu greidd, hver að nánar tilgreindri fjárhæð. Samþykktu allir sjálfskuldarábyrgðarmenn samninginn með undirskrift sinni. Viðaukar voru gerðir við lánssamninginn 1. nóvember 2006 og 22. nóvember 2007 og samþykktu allir ábyrgðarmenn þá viðauka einnig. Í grein 16.1. er samið um varnarþing en þar segir: „Ef ágreiningur rís um réttindi og skyldur aðila samkvæmt samningi þessum skal mál vegna hans rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur.“ Orðalag þetta er skýrt. Samkvæmt því er um gagnkvæmt og bindandi ákvæði að ræða. Sjálfskuldarábyrgðarmenn eru aðilar að samningnum og bundnir af ákvæðum hans og geta jafnframt eftir atvikum reist rétt á þeim. Áfrýjandi krafðist frávísunar vegna varnarþingsákvæðisins þegar í greinargerð sinni til héraðsdóms. Verður að fallast á með áfrýjanda að stefndi sé bundinn gagnvart honum samkvæmt þessu ákvæði samningsins og verður málinu þegar af þessari ástæðu vísað frá héraðsdómi. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, NBI hf., greiði áfrýjanda, Gunnari Þórarinssyni, samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 3. mars 2009. I. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð 10. febrúar sl., var upphaflega höfðað af Landsbanka Íslands hf., nú NBI hf., Austurstræti 11, Reykjavík, á hendur Gunnari Þórarinssyni, Tunguvegi 5, Reykjanesbæ, með stefnu birtri 15. ágúst 2008. Málið var þingfest 24. september 2008. Við fyrirtöku málsins 29. október sl. tók NBI hf. við aðildinni sóknarmegin með vísan til framlagðrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október sl. þar sem mælt er fyrir um að Nýi Landsbanki Íslands hf. taki við öllum tryggingaréttindum Landsbanka Íslands hf., þ.m.t. öllum veðréttindum, ábyrgðum og öðrum sambærilegum réttindum sem tengjast kröfum bankans. Nafni Nýja Landsbanka Íslands hf. hafði verið breytt í NBI hf. þann 23. október sl. Sú ráðstöfun að breyta aðild málsins sóknarmegin sætti ekki andmælum af hálfu stefnda. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð GBP 56.147 ásamt samningsvöxtum samkvæmt vaxtaákvæðum lánssamnings, sem eru breytilegir vextir jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2,25% vaxtaálags, af GBP 56.147 frá 10. febrúar 2009 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Loks krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins ef krafa stefnda um sýknu er tekin til greina en annars krefst stefndi þess að málskostnaður verði felldur niður. Málið var þingfest 24. september 2008 og tekið til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 18. nóvember sama ár. Krafðist stefnandi þess að frávísunarkröfunni yrði hafnað. Með úrskurði uppkveðnum 25. sama mánaðar var frávísunarkröfunni hafnað. Í dómi þessum eru því eingöngu til úrlausnar endanlegar dómkröfur stefnanda samkvæmt ofanrituðu og varakrafa og þrautavarakrafa stefnda sem og málskostnaðarkrafa hans. II. Þann 27. júlí 2007 var undirritaður lánssamningur milli Landsbanka Íslands hf. og Eignarhaldfélagsins City Star Airlines ehf., ECSA ehf., sem þá hét Hydra ehf. en verður hér eftir nefnt ECSA ehf. Með lánssamningnum veitti Landsbanki Íslands hf. ECSA ehf. lán að jafnvirði 80.000.000 krónum í sterlingspundum. Lánið var til 5 ára og skyldi greiðast með 20 jöfnum afborgunum á 3 mánaða fresti, í fyrsta sinn 10. september 2005. Lánið bar breytilega vexti jafnháa LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni auk 2,25% vaxtaálags. Gerðir voru tveir viðaukar við lánssamninginn, þann fyrri 1. nóvember 2006 og þann síðari 27. nóvember 2007. Tilgangur með viðaukunum báðum var að bæta gjaldföllnum afborgunum við höfuðstól lánsins. Lánið var allt gjaldfellt 8. maí 2008 og þann 28. maí var bú ECSA ehf. tekið til gjaldþrotaskipta með dómsúrskurði. Lánið var tryggt með sjálfsskuldarábyrgðum nokkurra aðila pro rata og þar á meðal stefnda. Miðaðist ábyrgð stefnda við GBP 56.147. III. Stefnandi byggir kröfu sína um að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnukröfuna á því að fyrir liggi lánssamningur eins og lýst er hér að framan þar sem stefndi hafi verið sjálfskuldarábyrgðarmaður ásamt nokkrum öðrum aðilum. Ábyrgð stefnda hafi verið pro rata og miðast við dómkröfufjárhæðina GBP 56.147. Stefndi sé því krafinn um greiðslu á sínum hlut ábyrgðarinnar enda hafi hvorki lánið fengist greitt að fullu, né hafi stefndi greitt samkvæmt ábyrgð sinni. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu kröfu- og samningaréttarins um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála og kröfu um virðisaukaskatt við lög nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. IV. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því í fyrsta lagi að skuld samkvæmt framangreindum lánssamningni sé ekki skuld samkvæmt viðskiptabréfi þannig að sérreglur laga þar um eigi ekki við í málinu varðandi málsvörn stefnda. Þá bendir stefndi á að sönnunarbyrði varðandi ábyrgð stefnda hvíli alfarið á stefnanda enda hafi hann samið lánsskjalið og beri hallann af ónákvæmni við túlkun þess. Í þriðja lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á því að það hafi verið grundvallarforsenda samþykkis hans, þegar hann áritaði lánssamninginn, að athugun sérfræðinga stefnanda hefði leitt í ljós að áhætta af þargreindri ábyrgðartöku væri óveruleg og þá ekki síður hinu, að samkvæmt ákvæðum samningsins hefðu sérfræðingar stefnanda virkt eftirlit með rekstri og afkomu félagsins á hverjum tíma, sbr. t.d. 9. gr. samningsins. Þá hafi það einnig verið forsenda stefnda, að báðir samningsaðilar virtu og færu í öllu eftir ákvæðum 9. gr. samningsins, ekki síst g-, h- og i- liðum, en þau ákvæði feli í sér aðgerðir samningsaðila í því skyni að minnka og draga úr áhættu ábyrgðaraðila. Trygging ábyrgðaraðila hafi verið veitt á þeim tíma og við þær aðstæður félagsins þegar það hefði ekki haft í önnur hús að venda til öflunar tryggingar fjárskuldbindinga sinna þótt stefnandi hafi skýrt stefnda frá því að félagið væri vel gjaldfært á þeim tíma. Stefndi hafi gengið út frá því að við nýjar lántökur félagsins myndi hann að minnsta kosti njóta sömu tryggingaverndar og aðrir samkvæmt ákvæðum 9. gr. samningsins. Við samþykki stefnda á viðaukunum tveimur, hafi hann ekki verið upplýstur um neitt annað en það, sem í þeim stóð, og einungis gerð grein fyrir því að öll málefni félagsins væru í góðu og vaxandi gengi. Það hafi ekki verið fyrr en á fyrri hluta ársins 2008 sem hann hafi komist að því að stefnandi og ECSA ehf. hafi þverbrotið framangreind ákvæði samningsins strax í janúar 2006 þegar stefnandi veitti ECSA ehf. tvö lán samtals að fjárhæð USD 7,8, tryggðum í flugvélum félagsins með 1. veðrétti, án þess að hlutast til um samsvarandi tryggingu lánsins samkvæmt þeim lánssamningi, sem liggur til grundvallar kröfu stefnanda í málinu, þótt í samningnum sé skýrt kveðið á um að það skuli gert við nýjar lántökur. Þá hafi stefnandi veitt félaginu ýmsa aðra fyrirgreiðslu, sem nú muni að fullu gerð upp við stefnanda án þess að hann hafi séð til þess að lán samkvæmt lánsskjalinu í þessu máli fengi notið hliðstæðra kjara eða uppgreiðslna. Þegar stefnda hafi orðið kunnugt um, að allar þessar grundvallarforsendur hans fyrir veitingu ábyrgðar hans samkvæmt lánssamningnum voru löngu brostnar, hafi hann talið ljóst að ábyrgð hans samkvæmt samningnum væri niður fallin vegna brostinna forsendna og vanefnda stefnanda og félagsins á samningnum. Þá hafi einnig legið fyrir að báðir samningsaðilar hefðu í viðskiptum sínum í eiginhagsmunaskyni algjörlega litið framhjá hagsmunum og áhættu stefnda og annarra ábyrgðaraðila. Verði ekki fallist á að ábyrgð stefnda hafi verið niður fallin á grundvelli framangreinds forsendubrests og vanefnda, byggi stefndi á því að það beri að víkja ákvæði lánssamningsins um ábyrgð hans á efndum til hliðar sem ósanngjörnum á grundvelli ákvæða 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Vísar stefndi um þetta til meginreglna samninga- og kröfuréttarins um rangar og brostnar forsendur auk ákvæða áðurnefndrar 36. gr. samningalaga, sbr. lög nr. 11/1986 um það efni. Þessi málsástæða leiði til þess að víkja beri ákvæðum samningsins til hliðar varðandi ábyrgð stefnda og leiði ein og sér til sýknu. Verði ekki á framangreint fallist, byggi stefndi á því, að þar sem kröfu stefnanda í þrotabú ECSA ehf. hafi verið hafnað og þar sem hún sé þannig úr garði gerð að óvíst sé hvort úr verði bætt undir meðferð þrotabúsins, kunni það að valda því að stefndi verði fyrir fjárhagslegu tjóni. Við þær aðstæður verði að telja að ábyrgð stefnda hafi fallið niður vegna þeirra mistaka stefnanda, ef til kæmi, hvort sem eitthvað kynni að hafa komið upp í kröfu stefnanda eða ekki, ef rétt hefði verið að kröfulýsingu staðið, sbr. 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Loks er á því byggt af hálfu stefnda, að stefnandi hafi valdið stefnda fjárhagslegu tjóni með saknæmum hætti. Tjónið nemi nákvæmlega þeirri fjárhæð sem hann kynni að verða dæmdur til að greiða stefnanda ef fallist yrði á ábyrgðarkröfu stefnanda í máli þessu, höfuðstóll, vextir og kostnaður. Saknæm háttsemi stefnanda felist í því að framkvæma ekki samningsbundnar ráðstafanir gagnvart skuld samkvæmt lánssamningnum og að gæta ekki umsaminnar tryggingaverndar skuldarinnar svo sem samið sé um í 9. gr. samningsins. Hefði stefnandi virt og framkvæmt í samræmi við ákvæðið, væri dómskuld þessa máls löngu greidd upp á sama hátt og aðrar skuldir félagsins við stefnanda, síðar til komnar, og allar sérstaklega tryggðar með öðrum hætti en þessi skuld. Stefnanda hafi mátt vera ljós sú aukna áhætta sem varpað var á herðar ábyrgðaraðila samningsins með því að sjá ekki til þess að þeir nytu a.m.k. sömu tryggingaverndar og stefnandi sjálfur við hinar auknu lántökur félagsins eftir útgáfu lánssamningsins. Sú aukna áhætta hafi nú orðið virk og fallið á ábyrgðaraðilana við gjaldþrot félagsins. Því til viðbótar sé kröfulýsing stefnanda í þrotabú félagsins með þeim hætti að henni hafi verið hafnað af skiptastjóra og óljóst sé hvort fjárhagslegt tjón fyrir stefnda kunni að verða af þeim orsökum eða öðrum ágöllum á kröfulýsingunni. Krafa þessi sé byggð á 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þrautavarakröfu sína um lækkun á kröfu stefnanda, byggi stefndi á því að stefnandi hafi lækkað kröfu sína gagnvart aðalskuldara og breytt henni í íslenskar krónur í kröfulýsingu í þrotabú ECSA ehf. Það sé grunnregla í ábyrgðarrétti að ábyrgðarmaður njóti lækkana og breytinga á kröfu á hendur aðalskuldara. Þessi breyting á aðalkröfu, bæði fjárhæð og gengi, komi skýrt fram á kröfulýsingu án nokkurs fyrirvara. Ábyrgðaryfirlýsing stefnda sé pro rata en hundraðshluti ábyrgðar hans nemi 7,6561%. Eftirstöðvar kröfu samkvæmt kröfulýsingu í þrotabú ECSA ehf. nemi 21.315.734 krónum og 7,6561% af þeirri fjárhæð nemi 1.631.954 krónum. Sú fjárhæð ætti því að vera hámark ábyrgðar stefnda á kröfu stefnanda og ætti því að lækka kröfu stefnanda með þeim hætti. V. Óumdeilt er að stefndi undirritaði lánssamning þann, sem liggur frammi í málinu og málsókn þessi byggir á, sem sjálfskuldarábyrgðarmaður. Þá er ágreiningslaust að lán samkvæmt samningnum var veitt lántaka og hefur verið sýnt fram á það með gögnum að lánið er í vanskilum. Jafnframt er óumdeilt að með undirritun sinni á lánssamninginn tókst stefndi á hendur sjálfsskuldarábyrgð pro rata að fjárhæð GBP 56.147 á fullum efndum allra skuldbindinga samkvæmt samningnum. Þá liggur fyrir að stefndi undirritaði sem sjálfskuldarábyrgðarmaður báðar skilmálabreytingarnar, sem gerðar voru á samningnum, þ.e. 1. nóvember 2006 og 27. nóvember 2007. Samkvæmt greinargerð stefnda byggir hann sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að sérreglur laga um viðskiptabréf eigi ekki við varðandi málsvörn stefnda þar sem framlagður lánssamningur sé ekki skuldabréf. Í stefnu kemur fram að stefnandi byggi mál þetta á meginreglu kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Er þar ekki vísað til ákvæða XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem mælt er fyrir um takmarkanir á því hvaða varnir stefndi í máli um víxla, tékka og skuldabréf getur haft uppi. Er málatilbúnaður stefnanda því ekki til þess fallinn að hafa áhrif á málsvörn stefnda að þessu leyti. Stefndi byggir einnig á því að það hafi verið grundvallarforsenda þess að hann samþykkti að verða sjálfskuldarábyrgðarmaður á lánssamningnum að athugun sérfræðinga stefnanda hefði leitt í ljós að áhætta af ábyrgðinni væri óveruleg og að sérfræðingar stefnanda hefðu virkt eftirlit með rekstri og afkomu lántaka á hverjum tíma eins og mælt sé fyrir um í samningnum, t.d. 9. gr. Þá hefði það einnig verið forsenda ábyrgðar stefnda að bæði stefnandi og lántaki virtu og færu eftir öllum ákvæðum samningsins, ekki síst g-, h- og i-liðum 9. gr. hans. Af hálfu stefnanda er þessum fullyrðingum stefnda mótmælt sem röngum enda hafi stefndi engan fyrirvara sett fyrir ábyrgð sinni. Ákvæði 9. gr. lánssamningsins í heild lúta að sérstökum skyldum lántakanda gagnvart lánveitanda. Þar kemur fram að lántaki skuldbindi sig til þess að hlíta nánar tilgreindum skilmálum uns skuld samkvæmt samningnum er að fullu greidd. Ákvæðin fjalla um skyldur lántaka gagnvart lánveitanda en ekki verður litið svo á að þau feli í sér sérstaka skyldu lánveitanda til að gæta hagsmuna sjálfskuldarábyrgðaraðila að þessu leyti. Þá hafa engin gögn verið lögð fram um að stefndi hafi sett fyrirvara fyrir sjálfskuldarábyrgð sinni, hvorki við undirritun hans í upphafi né við undirritanir hans í tvígang undir viðauka við samninginn. Er heldur ekkert komið fram um það að stefndi hafi óskað sérstaklega eftir upplýsingum um stöðu lánsins eða önnur atriði varðandi efndir hans. Gegn mótmælum stefnanda verður því að telja ósannað að það hafi verið grundvallarforsenda stefnda fyrir sjálfskuldarábyrgð sinni að sérfræðingar hefðu talið áhættu af ábyrgðinni óverulega, að sérfræðingar stefnanda hefðu virkt eftirlit með rekstri og afkomu lántakanda og að lánveitandi og lántaki færu í öllu eftir ákvæðum 9. gr. samningsins. Þá er það mat dómsins með sömu rökum, að stefnanda hafi verið heimilt að veita lántaka samkvæmt lánssamningnum frekari lánafyrirgreiðslu gegn veði í flugvélum félagsins eftir gerð umrædds lánasamnings, enda þótt ekki hafi verið hlutast til um samsvarandi tryggingu vegna hans. Í ljósi framanritaðs eru ekki efni til að fallast á með stefnda að stefnandi hafi vanefnt ákvæði lánssamningsins gagnvart stefnda. Í 10. gr. samningsins, sem ber yfirskriftina tryggingar, segir að til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta samningsins, takist tilgreindir aðilar á hendur sjálfskuldarábyrgð pro rata fyrir nánar tilgreindri upphæð á fullum efndum samkvæmt samningnum. Eru ábyrgðaraðilarnir síðan taldir upp og við nöfn þeirra tilgreindar ákveðnar fjárhæðir í breskum pundum. Þá segir að sjálfskuldarábyrgðin taki til greiðslu höfuðstóls allra lánshluta auk vaxta, dráttarvaxta og vaxtavaxta, svo og alls kostnaðar sem af vanskilum kunni að leiða. Loks segir í lok 10. gr. að ábyrgðin gildi jafnt þótt greiðslufrestur verði veittur á skuldbindingum samkvæmt samningnum einu sinni eða oftar uns skuldin sé að fullu greidd. Við nafn stefnda er ritað GBP 56.147 en stefnandi hefur í máli þessu krafið stefnda um greiðslu þeirrar fjárhæðar ásamt vöxtum, vaxtavöxtum og kostnaði. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að víkja beri þessum ákvæðum lánssamningsins um ábyrgð hans á efndum samningsins til hliðar sem ósanngjörnum með vísan til ákvæða 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Því til stuðnings hefur stefndi í greinargerð látið nægja að vísa til málsatvika og ákvæða lánssamningsins án þess að benda á ákveðin atriði til stuðnings því að ógilda beri ábyrgðarákvæði samningsins gagnvart honum. Ekki verður talið að það eitt, að um er að ræða banka annars vegar og einstakling hins vegar, leiði undantekningarlaust til þess að litið verði svo á að ójafnræði hafi verið með aðilum, þ.e. að bankinn hafi með einhverjum hætti neytt yfirburðastöðu gagnvart viðsemjanda sínum. Þegar litið er til framangreinds um efni ábyrgðarákvæðis 10. gr. lánssamningsins verður ekki fallist á það með stefnda að efni þess sé svo ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að víkja beri því til hliðar í heild eða að hluta með hliðsjón af 36. gr. samningalaganna. Er ekki unnt að fallast á sýknukröfu stefnda af þessum sökum. Stefndi byggir jafnframt á þeirri málsástæðu, að ábyrgð hans teljist fallin niður þar sem hann kunni að verða fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þess að kröfu stefnanda í þrotabú ECSA ehf. hafi verið hafnað auk þess sem hún sé þannig úr garði gerð að óvíst sé hvort úr verði bætt undir meðferð þrotabúsins. Ef ekki verði úr henni bætt séu það mistök sem leiði til þess að ábyrgð stefnda falli niður, hvort sem eitthvað kynni að hafa komið upp í kröfu stefnanda eða ekki. Samkvæmt framlagðri kröfuskrá í þrotabúi ECSA ehf. var kröfu stefnanda í búið hafnað að svo stöddu þar sem endanleg kröfufjárhæð lá ekki fyrir enda hefði kröfuhafi gert fyrirvara um það. Stefndi hefur hvorki skýrt ætluð mistök stefnanda við kröfulýsingu né hvert ætlað tjón stefnda er, ef til tiltekinnar afgreiðslu á kröfu stefnanda í þrotabú ECSA ehf. kemur. Er það mat dómsins að ekki verði á þessari málsástæðu byggt. Með sömu rökum er það niðurstaða dómsins að ekki verði byggt á þeirri málsástæðu stefnda fyrir sýknukröfu sinni, að stefnandi hafi með þeirri saknæmu háttsemi að framkvæma ekki samningsbundnar ráðstafanir gagnvart skuld samkvæmt lánssamningnum við síðari lánveitingar stefnanda til ECSA ehf. og gæta þannig ekki umsaminnar tryggingaverndar þessarar skuldar svo sem samið sé um í 9. gr. samningsins. Skiptir hér einnig máli það sem áður er komið fram um að efni 9. gr. lánssamningsins lýtur að skyldum lántaka við lánveitanda og verður ekki litið svo á að þau ákvæði feli í sér sérstaka skyldu lánveitanda til að gæta hagsmuna sjálfskuldarábyrgðaraðila að þessu leyti. Verður sýkna því ekki byggð á þessari málsástæðu Kröfu sína um lækkun á kröfu stefnanda byggir stefndi á því að stefnandi hafi lækkað kröfu sína gagnvart aðalskuldara og breytt henni í íslenskar krónur í kröfulýsingu sinni í þrotabú ECSA ehf. og eigi ábyrgðarmaður að njóta þess. Hér verður að líta til þess, að þegar um er að ræða ábyrgð skuldara að hluta (pro rata), ábyrgist hver ábyrgðarmaður tiltekinn hluta af heildarskuldinni þannig að samtala verðmætis hlutanna er jöfn heildarskuldinni. Þegar svo háttar til verður hver skuldari aðeins krafinn um hans hluta af skuldinni. Það hefur því ekki áhrif á efndaskyldur hvers einstaks skuldara hvort kröfuhafa lánast að fá efndir hjá hinum skuldaranum eða skuldurunum. Það er meginregla að ábyrgðarmaður er skuldbundinn samkvæmt loforði sínu samkvæmt þeim skilmálum sem hann hefur gengist undir. Í greinargerð sinni hefur stefndi ekki byggt á því að lán samkvæmt samningnum sé uppgreitt en gögn málsins bera með sér að greitt hefur verið inn á heildarskuldina en eftirstöðvar hennar nema hærri fjárhæð en sem nemur ábyrgð stefnda. Þá byggir stefndi heldur ekki á því að hann hafi sjálfur greitt ábyrgð sína. Að öllu þessu virtu verður því að hafna kröfu stefnda um lækkun á dómkröfu stefnanda. Að öllu framanrituðu virtu er krafa stefnanda um að stefndi greiði honum GBP 56.147 tekin til greina. Í framlögðum lánssamningi eru ákvæði í 7. gr. um vanskilavexti. Þar segir að standi lántaki ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar á gjalddaga, beri honum að greiða dráttarvexti af gjaldfallinni fjárhæð frá gjalddaga til greiðsludags og fari um dráttarvexti samkvæmt ákvæðum vaxtalaga nr. 38/2001. Síðan segir að bankinn hafi um það val hvort krafist sé dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynd eða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur. Samkvæmt endanlegri kröfugerð stefnanda krefst hann þess hins vegar að með dómi verði stefnda gert að greiða stefnufjárhæðina með „samningsvöxtum skv. vaxtaákvæðum lánssamnings, sem eru breytilegir vexti jafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2,25% vaxtaálags“ frá 10. febrúar 2009. Eru ekki færð frekari rök fyrir kröfu þessari í stefnu og hefur málatilbúnaður aðila að engu leyti snúist um hana. Að því virtu er málið svo vanreifað að þessu leyti af hendi stefnanda að vísa verður vaxtakröfu hans sjálfkrafa frá dómi. Í samræmi við meginreglu 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 334.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnfríður Einarsdóttir kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Vaxtakröfu stefnanda er vísað frá dómi. Stefndi, Gunnar Þórarinsson, greiði stefnanda, NBI hf., GBP 56.147. Stefndi greiði stefnanda 334.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 60/2002
|
Líkamsárás Skilorð Miskabætur
|
G var sakfelldur fyrir líkamsárás samkvæmt 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa slegið Á í andlitið, með þeim afleiðingum að hann hlaut brot á neðri kjálka á tveimur stöðum. Árásin var talin fólskuleg og tilefnislaus. Refsing G þótti hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði, en fullnustunni frestað skilorðsbundið. Þá var G og dæmdur til greiðslu bóta.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða verði staðfest. Þess er jafnframt krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða Ármanni Hólm Smárasyni 500.000 krónur í miska- og þjáningabætur, en að öðru leyti verði staðfest ákvæði héraðsdóms um skaðabætur. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar að nýju. Ákærði styður varakröfu sína við það að rannsókn málsins hafi verið áfátt og að ekki sé fram komið hvernig Ármann Hólm Smárason hlaut þá áverka, sem ákærða er gefið að sök að vera valdur að. Málið var rannsakað hjá lögreglu og við meðferð þess fyrir dómi voru teknar ítarlegar skýrslur af þeim, sem gátu greint frá atvikum aðfaranótt 4. ágúst 2000. Eru haldlausar þær staðhæfingar ákærða að rannsókn málsins hafi verið ófullnægjandi. Árás ákærða var fólskuleg og tilefnislaus. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og ákvörðun refsingar, enda hefur af hálfu ákæruvalds verið fallið frá fyrri kröfu um að refsing verði þyngd. Samkvæmt læknisfræðilegum gögnum, sem fyrir liggja í málinu, tvíbrotnaði neðri kjálki Ármanns Hólm Smárasonar við þá atlögu, sem hann varð fyrir. Þykir hæfilegt að taka kröfu hans um miskabætur til greina með 200.000 krónum, en niðurstaða héraðsdóms um bætur úr hendi ákærða verður staðfest að öðru leyti. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði skal greiða allan kostnað af áfrýjun málsins, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, Grétars Freys Vésteinssonar, skal vera óraskað. Ákærði greiði Ármanni Hólm Smárasyni 270.919 krónur. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Gunnars Sólnes hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var þann 27. desember s.l., er höfðað með ákæruskjali sýslumannsins á Akureyri, útgefnu 27. ágúst 2001, á hendur Grétari Frey Vésteinssyni, kt. 091178-4359, Smárahlíð 16 F, Akureyri, og Birgi Þór Þrastarsyni, kt. 290983-3559, Grænugötu 12, Akureyri; „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 4. ágúst 2000, veist að Ármanni Hólm Smárasyni, kt. 230981-4779 á gangstétt fyrir utan veitinga- og skemmtistaðinn Góða Dátann, Geislagötu 14 á Akureyri og slegið hann margsinnis í andlitið, með þeim afleiðingum að hann hlaut brot á neðri kjálka á tveimur stöðum. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu skaðabóta til handa Ármanni Hólm Smárasyni, kt. 230981-4779, Þórunnarstræti 87, Akureyri, að fjárhæð kr. 835.014,-.“ Skipaður verjandi ákærða Grétars Freys, Gunnar Sólnes hæstaréttarlögmaður, hefur fyrir hönd hans aðallega krafist sýknu af refsikröfu ákæruvalds og að skaðbótakröfu Ármanns Hólm Smárasonar verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess, að ákærði Grétar Freyr verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög heimila og að skaðabótakrafan verði lækkuð. Þá hefur lögmaðurinn krafist hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa. Skipaður verjandi ákærða Birgis Þórs, Hreinn Pálsson hæstaréttarlögmaður, hefur fyrir hönd hans aðallega krafist sýknu af refsikröfu ákæruvalds og að skaðabótakröfu Ármanns Hólm Smárasonar verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess, að ákærði Birgir Þór verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og að skaðabótakrafan verði stórlega lækkuð. Þá krefst verjandi hæfilegra málsvarnarlauna. I. Samkvæmt frumskýrslu Jóhannesar Sigfússonar, lögregluvarðstjóra, var lögregla aðfaranótt föstudagsins 4. ágúst 2000 á eftirlitsferð í lögreglubifreið í miðbæ Akureyrar. Er ekið var norður Geislagötu veitti lögregla athygli hópi ungmenna sem hafði frammi háreysti og fyrirgang á gangstéttinni skammt frá skemmtistaðnum Kaffi Akureyri. Á vettvangi gaf sig fram við lögreglu Ármann Hólm Smárason, blóðugur um munninn og á höndum, og kvaðst vilja kæra líkamsárás. Var lögreglu bent á tvo aðila sem sagðir voru tengjast málinu, þá Jón Ivan Jónsson Ólafsson og ákærða Birgi Þór. Var Jón blóðugur um munninn líkt og Ármann Hólm, en engir áverkar sáust á Birgi Þór. Nefndir þrír aðilar voru færðir í lögreglubifreiðina og þess freistað, að fá upplýsingar um það sem á undan hefði gengið. Reyndist lögreglu erfitt að fá heilsteypta frásögn af því sem gerst hefði vegna æsings og ölvunar en þó skildist henni að vinur Birgis Þórs, ákærði Grétar Freyr, hefði gengið í skrokk á Ármanni Hólm. Ber lögregluskýrslan ekki með sér frá hverjum þessar upplýsingar hafi komið. Því næst ók lögregla Ármanni Hólm og Jóni Ivan á slysadeild. Samkvæmt framlögðu læknisvottorði Eiríks Sveinssonar, yfirlæknis, sem skoðaði Ármann Hólm Smárason við komu á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri snemma að morgni 4. ágúst 2000, kom fram á röntgenmyndum sem teknar voru af höfði Ármanns að lokinni almennri skoðun, að neðri kjálki hans var brotinn á tveimur stöðum. Var Ármann í kjölfarið fluttur á Landspítalann í Fossvogi þar sem gert var að brotunum. Lögregla tók skýrslur af ákærðu og vitnum í beinu framhaldi af framangreindum atburðum. Af skýrslunum má ráða að ölvun hafi verið almenn á vettvangi. Vitnið Jóhann Ásgrímur Pálsson gaf skýrslu að nýju þann 12. október 2000, að eigin frumkvæði, og dró í land frá fyrri skýrslu hvað varðaði aðild ákærða Grétars að málinu. Þá var skýrsla tekin af vitninu Jóni Benedikt Gíslasyni þann 2. janúar 2001, en fram kemur í skýrslunni að heimili vitnisins væri í Finnlandi. Bótakrafa Ármanns Hólm Smárasonar í málinu var kynnt fyrir ákærðu 19. og 22. desember 2000. II. Ákærði Grétar Freyr gaf fyrst skýrslu vegna málsins fyrir lögreglu þann 4. ágúst 2000. Í skýrslunni er eftirfarandi m.a. bókað eftir ákærða: „Kærði segir að það hafi komið til stympinga milli hans og Ármanns. Hann segir að annaðhvort Jón eða Ármann, hafi snúið hann niður. Kærði segist hafa reynt að losa sig. Hann segist ekki muna hvort hann kýldi eða eitthvað. Kærði segir að ef hann segi alveg satt þá hafi hann losnað úr hálstakinu og verið einhvernveginn hokinn niður. Hann hafi sveiflað sér til og slegið hnefanum í annaðhvort Jón eða Ármann. Kærði er spurður, hvað hann telji að hann hafi slegið Ármann Hólm Smárason mörg högg. Hann segist ekki vita það. Hann segist bara hafa slegið frá sér til að reyna að koma sér út úr þessu. Kærði er spurður, hvar þessi högg hafi komið í Ármann. Hann segir að þau hafi örugglega komið í skrokkinn á honum og í andlitið. Hann segir að honum finnist skrítið að þeir skuli vera að kæra hann, fyrir árás á þá, því að þetta hafi verið meira sjálfsvörn en árás.“ Fyrir dómi bar ákærði Grétar Freyr, að hann hafi að kvöldi fimmtudagsins 3. ágúst 2000 farið á skemmtistaðinn Club 13 ásamt unnustu sinni og vini. Þar hafi hann hitt fyrir bróður Ármanns Hólms Smárasonar sem verið hafi svo ölvaður að ákærði hafi í félagi við aðra stutt hann að Bifreiðastöð Oddeyrar. Hann hafi svo snúið aftur á Club 13 og þá rekist á Ármann Hólm og sagt honum frá því sem gerst hefði. Ármann Hólm hafi eitthvað misskilið ákærða og hótað að ráðast á hann. Aðspurður neitaði ákærði því að hafa verið að ögra Ármanni. Kvað ákærði ekki hafa komið til átaka og hafi hann fljótlega yfirgefið staðinn og farið yfir á veitinga- og skemmtistaðinn Góða Dátann. Á Góða Dátanum hafi ákærði rekist á Ármann á ný og er þeir mættust hafi Ármann Hólm rekið olnbogann viljandi í ákærða. Það hafi hins vegar ekki komið til átaka milli þeirra. Síðar þegar ákærði kom út af Góða Dátanum hafi hann séð Ármann Hólm og meðákærða Birgi Þór þar sem þeir hafi staðið á malarplaninu sunnan við skemmtistaðinn og rifist. Kvaðst ákærði hafa gengið á milli þeirra í þeim tilgangi að skakka leikinn og hafi þá komið til einhverra stympinga, sem endað hafi með því að ákærði var „tekinn niður“, annað hvort af Ármanni Hólm eða Jóni Ivan Jónssyni Ólafssyni, og í kjölfarið hafi verið sparkað, slegið og kýlt í hann. Ákærði kvaðst hafa slegið frá sér og þannig tekist að losa sig. Kvaðst hann telja að Jón Ivan hafi orðið fyrir högginu, en ekki Ármann Hólm eins og hann hafi í fyrstu greint frá fyrir lögreglu. Um ástæðu þessa misræmis bar ákærði, að hann hafi einfaldlega hugsað málið betur og þá komist að þeirri niðurstöðu að höggið/höggin hafi lent á Jóni Ivan. Eftir að ákærði losnaði úr áðurlýstum tökum kvaðst hann hafa gengið út úr hópnum og farið heim. Var á ákærða að skilja að þá hafi lögregla ekki verið komin á vettvang. Kvað ákærði að í raun hafi verið komin í gang hópslagsmál þegar hann yfirgaf vettvang. Ákærði kvaðst hafa hlotið smávægileg meiðsl í umræddum atgangi. Hann hafi verið rispaður og marinn á hálsi og þá hafi hann í nokkra daga á eftir fundið fyrir eymslum í síðunni. Ákærði Birgir Þór var yfirheyrður hjá lögreglu vegna málsins 14. og 23. ágúst og 19. desember 2000. Lýsti hann ávallt yfir sakleysi sínu og neitaði að hafa slegið Ármann Hólm Smárason umrædda nótt. Fyrir dómi bar ákærði Birgir Þór, að hann hafi farið út að skemmta sér að kvöldi fimmtudagsins 3. ágúst 2000. Um nóttina hafi hann hitt Ármann Hólm Smárason efst í tröppunum á veitinga- og skemmtistaðnum Góða Dátanum og hafi komið til rifrildis milli þeirra, sem tengst hafi Ingibjörgu unnustu Ármanns Hóm, en hún hafði áður verið með ákærða. Í kjölfarið hafi þeir tekist á og ákærði fallið í gólfið. Hafi þeir þá verið skildir að. Bar ákærði að engin hnefahögg hafi farið á milli þeirra í þessum átökum. Félagi Ármanns Hólm, Jóhann Ásgrímur Pálsson, hafi því næst beðið ákærða að koma út og hafi ákærði gert það. Þar hafi rifrildi hans og Ármanns Hólm haldið áfram. Er þeir hafi verið að rífast hafi vinnufélagi hans, ákærði Grétar Freyr, komið að og gengið á milli. Hafi ákærði þá ákveðið að ganga í burtu og með honum hafi farið vinur hans Jón Benedikt Gíslason, sem í sömu andrá hafi borið að. Bar ákærði þetta hafi verið það fyrsta sem hann sá af Grétari Frey umrædda nótt. Aðspurður kvað ákærði Ármann Hólm og Grétar Frey hafa orðið eftir á vettvangi og þar hafi einnig verið vinir Ármanns Hólm, Jón Ivan Jónsson Ólafsson og áðurnefndur Jóhann Ásgrímur, ásamt fleira fólki, sem ákærði gat ekki sagt deili á. Í framhaldinu kvaðst ákærði hafa gengið að Hótel Norðurlandi ásamt Jóni Benedikt þar sem hann hafi sótt sér drykk í poka, sem áður hafði verið komið fyrir við hótelið. Þegar þeir hafi komið til baka hafi þeir séð hvar Grétar Freyr lá í götunni og hafi Ármann Hólm, Jón Ivan og Jóhann Ásgrímur verið að sparka í hann. Hafi ákærði og Jón Benedikt gengið að og þremenningarnir þá dregið sig í hlé að mestu. Kvaðst ákærði þá hafa séð, að Ármann Hólm var orðinn blóðugur og hafi hann því tekið hann frá og spjallað við hann. Að því loknu hafi ákærði gengið áleiðis niður í bæ ásamt Ármanni Hólm og Jóni Ivan. Örskömmu síðar hafi lögreglubifreið borið að og ákærði verið færður inn í hana. Er inn var komið hafi Ármann Hólm og Jón Ivan borið það á ákærða, að hann hafi lamið þann fyrrnefnda. Ákærði kvaðst enga áverka hafa hlotið þetta kvöld og þá hafi ekkert séð á fötum hans. Aðspurður kvaðst ákærði Birgir Þór ekki kannast við að hafa haft í hótunum við Ármann Hólm og Ingibjörgu Maríu Þórarinsdóttur, unnustu hans, áður en atvikið við Góða Dátann átti sér stað. III. Vitnið Ármann Hólm Smárason, fæddur 23. september 1981, kvaðst hafa farið að skemmta sér í miðbæ Akureyrar fimmtudagskvöldið 3. ágúst 2000. Kvaðst vitnið fyrst hafa farið á skemmtistaðinn Club 13 þar sem það hafi rekist á ákærða Grétar Frey. Hafi hann reynt að stofna til illinda við vitnið og það því ákveðið að yfirgefa staðinn ásamt félögum sínum. Af Club 13 hafi leiðin legið á veitinga- og skemmtistaðinn Góða Dátann. Þar hafi vitnið hitt fyrir ákærða Birgi Þór og hafi komið til stympinga þeirra á milli, en hvorugur slegið til hins. Dyraverðir hafi gengið á milli og haldið vitninu upp við vegg inni á staðnum meðan Birgi Þór hafi verið vísað út. Kvað vitnið Birgi Þór hafa hrópað til sín á leiðinni út og hafi það því ákveðið að fara á eftir honum og ræða við hann fyrir utan. Þegar út var komið hafi vitnið tekið að ræða við Birgi Þór og hafi samræðurnar tengst unnustu vitnisins, sem áður hafði verið í vinfengi við Birgi Þór, en hún hafi verið búin að fá hótanir og niðrandi ummæli frá honum með SMS skilaboðum. Skyndilega hafi vitnið fengið högg á hægri kjálka frá hlið, vitnið hafi ekki séð hver veitti því höggið en kvaðst telja að það hafi verið ákærði Grétar Freyr. Síðan hafi höggin dunið á vitninu frá sitt hvorri hliðinni. Kvaðst vitnið hafa hálfvankast við fyrsta höggið og því geti það ekki borið skýrlega um rás atburða eftir það. Vitnið kvaðst þó reka minni til að hafa séð glitta í andlit beggja ákærðu í atganginum. Þá hafi það skynjað að sum högganna komu frá ákærða Grétari Frey. Sum hafi komið frá vinstri, en ákærði Birgir Þór hafi verið eini maðurinn vinstra megin við ákærða. Vitnið kvaðst engum vörnum hafa komið við og kannaðist ekki við að hafa tekið neitt á ákærðu eða slegið til þeirra á meðan á atganginum stóð. Vitnið kvaðst vita til þess að vinur þess, Jón Ivan Jónsson Ólafsson, hafi reynt að koma því til hjálpar. Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafa séð ákærða Grétar Frey liggja í götunni á meðan á atganginum stóð. Kvaðst vitnið telja að hann hefði ekki fallið í götuna, það væri ósatt að svo hefði verið. Þegar atganginum lauk kvaðst vitnið hafa náð áttum að einhverju leiti og litið í kringum sig og séð ákærða Birgi Þór vera að hörfa frá, en ákærða Grétar Frey hafi það hvergi séð. Því næst hafi lögreglubifreið komið á vettvang og kvaðst vitnið hafa gengið beint að honum. Þegar inn í hann var komið kvaðst vitnið hafa reynt að gefa til kynna að Birgir Þór hefði verið einn árásarmannanna. Kvaðst vitnið muna að þegar Birgir Þór hafi komið inn í lögreglubifreiðina hafi hann snúið sér að vitninu og sagt: „Ármann, þú ætlar þó ekki að kæra mig? Taktu þessu eins og maður.“ Vitnið kvaðst enn ekki hafa náð sér að fullu af kjálkabroti því sem það hlaut umrædda nótt. Það geti ekki opnað munninn að fullu og finni til ef það opni hann of mikið. Vitnið kvaðst hafa verið frá vinnu vegna þessara meiðsla sinna. Vitnið Jón Ivan Jónsson Ólafsson, fæddur 10. nóvember 1980, bar fyrir dómi, að það hafi farið að skemmta sér í miðbæ Akureyrar að kvöldi fimmtudagsins 3. ágúst 2000 ásamt vini sínum Ármanni Hólm Smárasyni og Jóhanni Ásgrími Pálssyni. Þeir félagarnir hafi fyrst farið á skemmtistaðinn Club 13 og þar rekist á ákærða Grétar Frey. Hafi komið til rifrildis þar milli Ármanns Hólm og Grétars Freys, en þeim félögunum hafði borist til eyrna að Grétar hefði ráðist á bróður Ármanns. Ekki hafi hins vegar komið til átaka. Að loknu rifrildinu við Grétar Frey hafi vitnið ásamt félögum sínum tveimur farið af Club 13 og yfir á veitinga- og skemmtistaðinn Góða Dátann. Þar hafi þeir rekist á ákærða Birgi Þór og hafi komið til rifrildis milli Birgis og Ármanns Hólm tengt Ingibjörgu unnustu Ármanns, en hún hafi áður verið í tygjum við Birgi. Rifrildið hafi endað með tuski þeirra í milli, sem dyraverðir meðal annarra hafi stöðvað. Kvað vitnið engin hnefahögg hafa farið milli Ármanns og Birgis í þessum átökum. Vitnið kvaðst síðan hafa yfirgefið Góða Dátann ásamt félögum sínum. Aðspurt kvað vitnið það alls ekki hafa verið ætlun þeirra félaga að stofna til slagsmála fyrir utan skemmtistaðinn. Fyrir utan staðinn hafi þeir aftur rekist á ákærða Birgi Þór og þeir Ármann Hólm aftur tekið tal saman. Kvað vitnið fjóra félaga Birgis Þórs hafa staðið þarna álengdar og hafi vitnið staðið fyrir framan þá, en snúið baki í Birgi Þór og Ármann Hólm. Er vitnið hafi síðan litið yfir öxl sér hafi það séð ákærðu báða halda Ármanni Hólm á milli sín og „hamra“ viðstöðulaust á honum, en Grétar Freyr hafi þá skyndilega verið kominn á vettvang. Kvað vitnið höggin hafa lent á kjálkum Ármanns Hólm. Vitnið kvaðst hafa rokið í ákærða Grétar Frey og hrint honum frá og hélt vitnið því fram, að ef það hefði ekki stöðvað atganginn hefðu ákærðu hreinlega gengið frá Ármanni Hólm. Hafi Birgir Þór ekki haft sig meira í frammi eftir að vitnið hrinti Grétari Frey frá. Vitnið kvað Grétar í kjölfarið hafa veitt því tvö hnefahögg í andlitið, en vitnið hafi ekki svarað þeim höggum heldur ítrekað lýst því yfir að það ætlaði ekki að slást við hann. Grétar Freyr hafi því næst hlaupið á brott. Eftir þetta hafi lögreglubifreið komið á staðinn og Ármann Hólm gefið sig fram og lýst því yfir að hann vildi kæra líkamsárás. Kvað vitnið Birgi Þór hafa fylgt þeim Ármanni Hólm eftir að lögreglubifreiðinni og hafi hann haft á orði við Ármann: Ætlarðu nokkuð að kæra mig? Geturðu ekki tekið þessu eins og maður? Vitnið kvaðst hafa tjáð lögreglu að það þyrfti einnig aðhlynningu á slysadeild svo það gæti fylgt Ármanni Hólm þangað, sem vitnið hafi haft áhyggjur af, en lögregla hafi í fyrstu ætlað að meina vitninu að fylgja honum. Kvaðst vitnið hafa hlotið áverka vegna hnefahögga ákærða Grétars Freys, en þeir hafi verið óverulegir. Vitnið Jóhann Ásgrímur Pálsson, fæddur 20. janúar 1981, gaf fyrst skýrslu vegna málsins fyrir lögreglu þann 4. ágúst 2000. Í skýrslunni er eftirfarandi m.a. bókað eftir vitninu: „Jóhann segir að þarna úti hafi orðið átök milli Grétars og Ármanns. Jón hafi eitthvað lítið blandast í átökin. Hann kveðst ekki hafa séð né muna eftir því að Ármann og Jón hafi ráðist á Grétar eða veitt honum einhverja áverka, með því að taka um háls hans eða á einhvern annan hátt. Átökin séu aðeins einhverjar hrindingar. Jóhann segir að átökin endi með því að Grétar berji Ármann tvö föst högg í andlitið. Hann kveðst ekki muna annað en að Grétar hafi þá bara staðið þarna einn og sér. Grétar hafi ekki verið að losa sig úr neinum tökum eða svoleiðis, að hann telur. Jóhann kveðst þó ekki geta lýst höggunum nákvæmlega en telur að Grétar hafi barið Ármann með krepptum hnefa hægri handar. Það hafi strax farið að blæða úr munni Ármanns og hann hafi átt erfitt með að tala.“ Þann 12. október 2000 gaf Jóhann Ásgrímur Pálsson, að eigin frumkvæði, aðra skýrslu vegna málsins. Í skýrslunni er eftirfarandi m.a. bókað eftir vitninu: „Jóhann kveðst kominn til lögreglu að eigin frumkvæði til að breyta fyrri vitnaskýrslu sinni í máli þessu. Jóhann segir að eftir að hann hafi gefið fyrri skýrsluna hafi hann farið að hugsa betur um málið. Hann segir að það sem hann hafi séð hafi verið að margir aðilar hafi verið í átökum fyrir utan Dátann. Jóhann segir að hann hafi ekki þekkt tvo af þessum aðilum. Hann muni eftir og þekki þá Birgi Þór Þrastarson, Grétar Frey Vésteinsson, Ármann Hólm Smárason og strák sem heiti Jón. Þessir aðilar hafi verið þarna á vettvangi og í átökum, ásamt þessum tveimur. Jóhann segir að eftir að hafa hugsað um málið geti hann ekki sagt til um hver barði hvern. Hann getur ekki fullyrt að Grétar Freyr hafi barið Ármann Hólm, því hann hafi ekki séð hver hafi barið Ármann Hólm.“ Fyrir dómi lýsti vitnið atburðum svo, að umrædda nótt hafi það verið að skemmta sér í miðbæ Akureyrar ásamt Ármanni Hólm Smárasyni og Jóni Ivan Jónssyni Ólafssyni. Á veitinga- og skemmtistaðnum Góða Dátanum hafi þeir rekist á ákærða Birgi Þór. Hafi komið til einhverra átaka milli Birgis og Ármanns og þeir fallið í gólfið og veltst þar um. Var á vitninu að skilja að þessi átök hafi ekki verið stórvægileg og staðið skamma stund. Fyrir utan Góða Dátann hafi komið til rifrildis að nýju milli Ármanns Hólm og ákærða Birgis Þórs. Hafi það rifrildi endað þegar Grétar Freyr hafi birst og lamið Ármann Hólm, sem hafi virst vankast við höggið. Síðan hafi ákærðu báðir ráðist að Ármanni Hólm, sem ekki hafi komið við vörnum. Tók vitnið fram að það hafi aldrei séð Birgi Þór slá Ármann, en hann hafi þó verið þarna í „bögginu“. Kvað vitnið fleiri aðila hafa verið á vettvangi, en því var að skilja að þeir hafi lítið sem ekkert komið nálægt þessum atgangi. Vitnið kvaðst ekki hafa greint rétt frá aðburðum í lögregluskýrslu sem tekin hafi verið þann 12. október 2000. Vitnið kvað þá skýringu vera á framburði þess við það tækifæri, að ákærði Grétar Freyr, frændi vitnisins, hafi komið að máli við það vegna þessara atburða. Hafi þeir rætt um það, að: „ ... ég myndi hérna sleppa því að, eða myndi breyta þessu eitthvað aðeins, eða hugsa minn gang sko, en svo hef ég hugsað málið og ég vill náttúrulega að hið rétta komi í ljós.“ Vitnið Sævar Már Árnason, fæddur 20. febrúar 1980, kvaðst aðfaranótt föstudagsins 4. ágúst 2000 hafa verið statt á veitinga- og skemmtistaðnum Góða Dátanum. Þegar vitnið hafi komið út af staðnum hafi verið nokkur mannsöfnuður fyrir utan og einhver læti, smá stympingar, sem síðan hafi fjarað út og ekki orðið að neinu. Þetta hafi aðallega verið rifrildi og menn ýtt hver á annan, vitnið hafi engan séð sleginn niður eða nokkuð í þá veru. Aðspurt kvað vitnið ákærða Grétar Frey hafa tekið þátt í nefndum stympingum og einnig ljóshærðan strák, sem vitnið kvað mögulega heita Jón. Hafi þeir á ákveðnum tímapunkti staðið eilítið fyrir utan hópinn og hrint hver öðrum og hafi Grétar Freyr veitt þeim ljóshærða eitt högg, sem hann hafi staðið af sér. Eftir að atgangurinn var yfirstaðinn kvaðst vitnið hafa orðið vart við að þrír aðilar hafi gengið af vettvangi og verið „allir eitthvað voðalega ákveðnir í að gera mál úr þessu við lögguna“. Fyrir dómi kvaðst vitnið, eftir að hafa litið á Ármann Hólm Smárason, vera nokkuð visst um að hann væri ekki sá ljóshærði strákur, sem hafi umrætt sinn fengið högg frá ákærða Grétari Frey. Vitnið Haukur Þór Sigurðsson, fæddur 6. júní 1980, bar að það hafi umrædda nótt gengið út af veitinga- og skemmtistaðnum Góða Dátanum ásamt félaga sínum Sævari Má Árnasyni og hafi þrír aðilar verið á undan þeim, Jóhann Ásgrímur Pálsson, Jón Ivan Jónsson Ólafsson og Ármann Hólm Smárason. Þegar út var komið hafi þeir tekið að rífast við ákærða Birgi Þór og hafi þá fleiri drifið að, þ. á m. ákærða Grétar Frey. Komið hafi til slagsmála og hafi einhver farið í jörðina, en þetta leystist þó fljótt. Var á vitninu að skilja að allir framangreindir aðilar hafi tekið þátt í slagsmálunum auk nokkurra annarra, sem vitnið gat ekki sagt nein deili á. Því næst hafi ákærði Grétar Freyr og Jón Ivan farið eilítið frá hópnum. Hafi þeir eitthvað tekist að kljást og hafi „létt högg“ verið veitt. Í framhaldinu hafi lögregla komið á vettvang og leystist hópurinn upp. Vitnið kvaðst hafa horft á hina lýstu atburði í um 10-15 metra fjarlægð. Vitnið Jón Benedikt Gíslason, fæddur 31. júlí 1983, kvaðst umrædda nótt hafa verið á veitinga- og skemmtistaðnum Góða Dátanum ásamt ákærða Birgi Þór. Inni á skemmtistaðnum hafi þeir hitt Ármann Hólm Smárason og hafi Ármann og Birgir tekið tal saman. Hafi samtal þeirra endað með átökum þeirra á milli og hafi þeir veltst um á gólfi staðarins með hálstak hvor á öðrum. Í kjölfarið hafi þeim verið vísað út af staðnum. Aðspurt kvaðst vitnið telja að tvímenningarnir hafi ekkert meiðst í þessum átökum. Þá kom fram hjá vitninu, að engin hnefahögg hafi farið á milli Ármanns Hólm og Birgis Þórs í átökunum inni á skemmtistaðnum. Þegar út var komið kvað vitnið Ármann Hólm og Birgi Þór hafa haldið áfram að tala saman. Ákærða Grétar Frey hafi þá borið að og hafi hann gengið á milli og beðið tvímenningana að róa sig. Í kjölfarið hafi menn róast og vitnið ásamt ákærða Birgi Þór farið yfir Geislagötuna til að ná í bjór í tösku, sem þeir hafi verið búnir að koma þar fyrir. Þegar þeir hafi komið til baka hafi verið búinn að myndast hópur manna og hafi ákærði Grétar Freyr legið í jörðinni. Vitnið og Birgir Þór hafi hlaupið til og reist Grétar við. Bar vitnið að í gangi hafi verið einhver slagsmál en kvaðst ekki alveg vita hverjir áttu í þeim. Hins vegar kom fram hjá vitninu að á vettvangi hafi verið ákærðu, vitnið sjálft, Ármann Hólm Smárason, Jón Ivan Jónsson Ólafsson, Jóhann Ásgrímur Pálsson og einhverjir fleiri, sem vitnið gat ekki sagt nein deili á. Var á vitninu að skilja að mannskapurinn hafi smám saman róast og hafi vitnið þá fljótlega tekið eftir því að Ármann Hólm spýtti blóði, en vitnið kvaðst ekki vita hvernig hann hlaut þau meiðsl. Því næst hafi vitnið gengið ásamt nokkrum öðrum í átt að Videolandi. Þá hafi lögreglubifreið komið að og hafi Ármann Hólm farið inn í hana og skömmu síðar hafi ákærði Birgir Þór og Jón Ivan verið beðnir um að koma þangað inn líka. Vitnið kvaðst hafa verið með ákærða Birgi Þór allan tímann fyrir utan Góða Dátann og fullyrti vitnið að það hafi aldrei séð Birgi slá frá sér. Aðspurt kvaðst það heldur ekki hafa séð ákærða Grétar Frey slá frá sér. Vitnið Jóhannes Sigfússon, lögregluvarðstjóri, kvaðst umrædda nótt hafa verið á eftirlitsferð í miðbæ Akureyrar á lögreglubifreið. Þegar lögregla hafi verið á ferð norður Geislagötu hafi hún orðið vör við hóp af ungu fólki, sem verið hafi á gangstétt rétt norðan skemmtistaðarins Kaffi Akureyri. Nokkrir aðilar hafi gengið í veg fyrir lögreglubifreiðina og í kjölfarið hafi Ármann Hólm Smárason gefið sig á tal við lögreglu og lýst vilja til að kæra líkamsárás. Vitnið kvað nokkuð erfitt hafa verið að henda reiður á framburði aðila á vettvangi vegna ölvunar og æsings. Kvað vitnið lögreglu hafa tekið þrjá aðila inn í lögreglubifreiðina til að reyna að fá einhverja mynd af því sem gerst hefði. Þessir aðilar hafi verið nefndur Ármann, ákærði Birgir Þór og Jón Ivan Jónsson Ólafsson. Vitnið kvað Ármann Hólm og Jón Ivan hafa verið blóðuga í andliti, en engin áverkamerki hafi sést á ákærða Birgi Þór. Að loknu viðtali hafi Birgir Þór farið ferða sinna, en Ármanni Hólm og Jóni Ivan ekið á slysadeild til aðhlynningar. Auk framangreindra vitna gáfu vitnin Ingibjörg María Þórarinsdóttir, unnusta Ármanns Hólm Smárasonar, og Páll Þorkelsson, lögreglumaður, einnig skýrslu fyrir dómi. Þykir ekki ástæða til að rekja framburð þeirra sérstaklega. IV. Óumdeilt er að til allnokkurs atgangs kom á milli ungra manna utan við skemmtistaðinn Góða Dátann á Akureyri aðfaranótt 4. ágúst 2000 og voru hendur látnar skipta. Í yfirheyrslum fyrir dómi kom fram, að ölvun var almenn á vettvangi og að mati dómsins bar framburður beggja ákærðu, sem og þeirra vitna er á vettvangi voru, þess nokkur merki. Þá mátti greina það hjá ákærðu og vitnum við skýrslutökurnar, að viðstaddir skiptust að meginstefnu til í tvo kunningja- eða vinahópa. Ármann Hólm Smárason kvaðst fyrir dómi ekki geta með vissu borið um hver hafi veitt honum fyrsta höggið, en þó telja að það hafi verið ákærði Grétar Freyr. Kom fram hjá Ármanni, að við það högg hafi hann vankast og bar framburður hans fyrir dómi þess nokkur merki. Var þó á Ármanni að skilja að hann hafi, er högg dundu á honum, séð andlit beggja ákærðu í atganginum og þá kvaðst hann hafa skynjað að sum högganna hafi komið frá ákærða Grétari Frey. Jón Ivan Jónsson Ólafsson var afdráttarlaus í þeim framburði sínum, að báðir ákærðu hafi látið höggin dynja á Ármanni Hólm. Lýsingar Jóns Ivans á því að um einhliða árás ákærðu á Ármann hafi verið að ræða fá hins vegar takmarkaða stoð hjá öðrum vitnum í málinu, sbr. einkum framburð Sævars Más Árnasonar, Hauks Þórs Sigurðssonar og Jóns Benedikts Gíslasonar, og er framburður Jóns Ivans því að þessu leiti úr takti við frásagnir annarra viðstaddra, þ.m.t. ákærðu, af atburðum. Enginn þeirra Sævars Más, Hauks Þórs eða Jóns Benedikts kvaðst hafa séð ákærðu slá Ármann Hólm í andlitið. Jóhann Ásgrímur Pálsson bar fyrir dómi að hann hafi séð ákærða Grétar Frey slá Ármann Hólm Smárason í andlitið umrætt sinn og hafi Ármann virst vankast við höggið. Síðan hafi ákærðu báðir ráðist að Ármanni, sem ekki hafi komið við vörnum. Tók Jóhann Ásgrímur fram, að hann hafi ekki séð Birgi Þór slá Ármann, en hann hafi þó verið í „bögginu“. Fyrir lögreglu gaf Jóhann Ásgrímur tvær misvísandi skýrslur um þátt Grétars Freys í málinu. Fyrir dómi kom fram, að síðari skýrsluna hafi hann gefið í kjölfar viðræðna við Grétar Frey, sem mun vera frændi vitnisins. Er það mat dómsins að framangreindu athugðu, og þegar horft er til allrar framkomu Jóhanns Ásgríms fyrir dómi, að lýsingar hans þar á atburðum verði að teljast trúverðugar. Ákærði Birgir Þór hefur frá upphafi neitað því að hafa slegið Ármann Hólm Smárason umrædda nótt. Þó svo framburður Jóns Ivans Jónssonar Ólafssonar, og að nokkru framburður Ármanns sjálfs, leiði að því nokkrar líkur, að ákærði hafi aðfaranótt 4. ágúst 2000 slegið Ármann í andlitið, þykja þær líkur hins vegar ekki, gegn staðfastri neitun ákærða, að athuguðum framburði Jóns Benedikts Gíslasonar og þess sem áður hefur verið rakið um framburð Jóhanns Ásgríms Pálssonar, Sævars Más Árnasonar og Hauks Þórs Sigurðssonar, vera svo sterkar, að sekt hans verði hafin yfir skynsamlegan vafa. Verður því, með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála, að sýkna ákærða Birgi Þór af öllum kröfum ákæruvalds í málinu. Vætti Jóhanns Ásgríms Pálssonar, Jóns Ivan Jónssonar Ólafssonar, og að nokkru Ármanns Hólm Smárasonar, fyrir dómi, sem og framburður ákærða Grétars Freys sjálfs fyrir lögreglu sama dag og atvik máls gerðust, leiðir að því ákveðnar líkur að ákærði hafi aðfaranótt 4. ágúst 2000 slegið Ármann Hólm í andlitið fyrir utan skemmtistaðinn Góða Dátann. Að mati dómsins eru þær líkur svo sterkar, að ákæruvaldinu hafa tekist að sanna, svo hafið verði yfir skynsamlegan vafa, þrátt fyrir neitun ákærða, að hann hafi á umræddum stað og tíma slegið Ármann Hólm í andlitið. Eru þeir áverkar Ármanns Hólm Smárasonar, er fram koma í framlögðu vottorði Eiríks Sveinssonar læknis, að mati dómsins, sennileg afleiðing af lýstri háttsemi ákærða Grétars Freys. Að öllu ofangreindu virtu þykir hann því hafa gerst sekur um líkamsárás og varðar sú háttsemi hans við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði Grétar Freyr ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Þykir refsing hans eftir atvikum hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og skal hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Davíð B. Gíslason, héraðsdómslögmaður, hefur f.h. Ármanns Hólm Smárasonar haft uppi eftirfarandi skaðabótakröfu í málinu, en krafan er dagsett 13. desember 2000: Í máli þessu hefur ákærði Birgir Þór verið sýknaður af refsikröfu og kemur ofannefnd bótakrafa því ekki til álita að því er hann varðar, sbr. 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19, 1991. Ákærði Grétar Freyr hefur hins vegar verið sakfelldur fyrir líkamsárás og ber hann því bótaábyrgð gagnvart bótakrefjanda vegna meiðsla hans. Undir rekstri málsins var bótakrefjanda af hálfu dómsins boðið að skýra kröfugerð sína frekar en gert var með fyrrgreindu bréfi lögmannsins dags. 13. desember 2000, sbr. 5. mgr. 172. gr. laga nr. 19, 1991, en hann kaus að gera það ekki. Liður 1: Til stuðnings miskabótakröfu hefur bótakrefjandi m.a. vísað til þess, að kjálkabrot hans hafi verið mjög slæmt. Hann hafi verið frá vinnu í nokkra daga og átt mjög erfitt vegna eymsla og þjáninga. Ákærði Grétar Freyr er líkt og áður var rakið bótaskyldur gagnvart bótakrefjanda og þykir um þennan lið mega líta til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993. Þykja bætur samkvæmt þessum kröfulið hæfilega ákveðnar kr. 100.000,-. Liður 2: Til stuðnings kröfulið þessum hefur bótakrefjandi vísað til vottorða læknanna Eiríks Sveinssonar og Guðmundar Á. Björnsson, en þó sér í lagi til vottorðs og áætlunar Árna Páls Halldórssonar, tannlæknis. Af ofangreindum gögnum er ljóst, að árás ákærða hafði í för með sér alvarlegar líkamlegar afleiðingar fyrir bótakrefjanda. Fram kemur í tilvísuðu bréfi dags. 13. desember 2000 og var það áréttað fyrir dómi, að umræddur kröfuliður byggir tölulega alfarið á áætlun Árna Páls Halldórssonar tannlæknis. Áætlar hann að kostnaður vegna nauðsynlegra tannlæknisaðgerða sé á bilinu kr. 170.000-270.000,-. Árni Páll Halldórsson nefnir enga ákveðna fjárhæð í vottorði sínu heldur vísar til þess að kostnaður við tannlæknisaðgerðir muni verða á bilinu kr. 170.000-270.000. Þrátt fyrir áskorun dómara voru ekki lögð fram frekari gögn til stuðnings umræddum kröfulið. Að þessu athuguðu er það álit dómsins, að tjón bótakrefjanda samkvæmt kröfulið 2 hafi hvorki verið nægjanlega rökstutt né afmarkað. Þykir því verða að vísa kröfum samkvæmt nefndum lið frá dómi. Liður 3: Þessi kröfuliður er studdur afritum reikninga. Verður ekki annað séð en til þessa kostnaðar hafi verið stofnað með réttu vegna meiðsla bótakrefjanda og verður hann því tekin til greina. Liður 4: Eins og áður hefur verið rakið naut bótakrefjandi aðstoðar lögmanns við framsetningu bótakröfu. Hæfilegt þykir að dæma honum kr. 40.000,- í bætur vegna þessa og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð. Samkvæmt framansögðu verður ákærði Grétar Freyr dæmdur til að greiða bótakrefjanda kr. 170.919,- í bætur fyrir fjártjón og miska. Með vísan til ofangreindra málsúrslita ber að leggja allan sakarkostnað að því er varðar þátt Birgis Þórs Þrastarsonar á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Hreins Pálssonar, hæstaréttarlögmanns, kr. 110.000,- en við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til þess að Hreinn var skipaður verjandi ákærða Birgis Þórs á rannsóknarstigi og gætti hagsmuna hans er málið var til rannsóknar hjá lögreglu. Með vísan til málsúrslita skal annar málskostnaður en að ofan greinir greiðast af ákærða Grétari Frey Vésteinssyni, þar á meðal málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Gunnars Sólnes hæstaréttarlögmanns, kr. 110.000,- en við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til þess að Gunnar var skipaður verjandi ákærða Grétars Freys á rannsóknarstigi og gætti hagsmuna hans er málið var til rannsóknar hjá lögreglu. Mál þetta var dómtekið eftir munnlegan málflutning hinn 30. október sl. Vegna starfsanna dómara dróst dómsuppsaga og var málið því endurflutt og dómtekið að nýju þann 27. desember sl. Dóm þennan kvað upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Birgir Þór Þrastarson, er sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds í máli þessu. Ákærði, Grétar Freyr Vésteinsson, sæti fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og skal hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði Grétar Freyr Vésteinsson greiði Ármanni Hólm Smárasyni kr. 170.919,-. Allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Hreins Pálssonar hæstaréttarlögmanns, kr. 110.000,-, vegna þáttar Birgis Þórs Þrastarsonar, greiðist úr ríkissjóði. Annar sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Gunnars Sólnes hæstaréttarlögmanns, kr. 110.000,-, skal greiðast af ákærða Grétari Frey Vésteinssyni.
|
Mál nr. 400/2005
|
Kærumál Lögræði
|
Með beiðni dagsettri 5. ágúst sl. hefur velferðarsvið Reykjavíkurborgar krafist þess að Y, [kt.], verði svipt sjálfræði með vísan til a liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Í þinghaldi 23. ágúst sl. var kröfu sóknaraðila breytt á þann veg að krafist var tímabundinnar sjálfræðissviptingar varnaraðila í tvö ár, sbr. 1. mgr. 5. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. september 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. ágúst 2005 þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í tvö ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissvipting verði til sex mánaða. Þá krefst hún þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Evu B. Helgadóttur héraðsdómslögmanns, 60.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 469/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19.júlí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. júlí 2017, þar sem varnaraðila var gertað sæta gæsluvarðhaldi á meðan áfrýjunarfrestur varir og mál hans sætir meðferðfyrir Hæstarétti, komi til áfrýjunar málsins, en þó eigi lengur en tilmiðvikudagsins 11. október 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, til vara að beitt verði vægari úrræðum en að því frágengnu aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness miðvikudaginn 19. júlí 2017 Héraðssaksóknari hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X, fæddur [...], skuli sætaáfram gæsluvarðhaldi, á meðan áfrýjunarfresti stendur í máli hans og eftiratvikum, á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands, þó eigilengur en til miðvikudagsins 11. október nk. kl. 16.00. Dómfelldimótmælir kröfu lögreglustjóra og krefst þess að henni verði hrundið.IÍ greinargerðhéraðssaksóknara segir meðal annars að höfðað hafi verið sakamál á hendurákærða með ákæru 12. júní 2017 fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot, framiðmiðvikudaginn 22. mars 2017. Ákærða sé í málinu gefið að sök að hafa staðið aðinnflutningi á samtals 1.950 ml af kókaíni sem verið hafi af 69% styrkleika ogætlað til söludreifingar hér á landi í ágóðaskyni. Fíkniefnin hafi ákærði flutttil Íslands sem farþegi með flugi [...] frá [...] til Keflavíkurflugvallar oghafi tollverðir fundið þau í fjórum brúsum undir snyrtivörur í farangri ákærðavið komu hans til landsins. Brot ákærða séu í ákæru talin varða við 173. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og þess krafist í málinu að hann verðidæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá sé gerð krafa um að fíkniefnin verði gerðupptæk.Við þingfestingumálsins 26. júní sl. hafi ákærði neitað sök. Aðalmeðferð málsins hafi fariðfram 12. júlí sl. og málið verið tekið til dóms þann dag. Í dag hafi veriðkveðinn upp sakfellingardómur yfir ákærða.Héraðssaksóknari vísar til þess að ákærði hafi sættgæsluvarðhaldi vegna málsins frá 23. mars sl., fyrst á grundvelli a- og b-liða1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. úrskurði HéraðsdómsReykjaness í málum nr. [...] og [...], en frá 4. maí sl. á grundvelli b-liðar,sbr. úrskurði í málum nr. [...],[...],[...] og [...].Ákærði hafi nú veriðsakfelldur fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot og dæmdur til fangelsisrefsingar.Ákærði sé erlendur ríkisborgari sem engin tengsl hafi við landið og hafi hannkomið hingað til lands í þeim eina tilgangi að flytja inn fíkniefni, háttsemisem hann hafi nú verið sakfelldur fyrir. Með hliðsjón af framangreindu teljiákæruvaldið að veruleg hætta sé á að hann reyni að koma sér undan frekarimeðferð málsins og fullnustu refsingar gangi hann laus. Því telji ákæruvaldiðlagaskilyrði uppfyllt fyrir því að ákærði sæti gæsluvarðhaldi þar tilendanlegur dómur gengur í máli hans. IIDómfelldi var fyrr í dag dæmdur til þriggjaára og sex mánaða fangelsisrefsingar fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot. Var því lýst yfir af hálfu dómfellda að hann tæki sér lögbundinn fjögurra vikna frest til ákvörðunar um áfrýjun.Dómfelldi er erlendur ríkisborgari sem hefurengin tengsl við Ísland svo vitað sé. Á það verður að fallastmeð héraðssaksóknara að ætla megi að dómfelldi muni reyna að komast úr landi,leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu fari hannfrjáls ferða sinna. Skilyrðum b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála telst því fullnægt í málinu. Samkvæmt því og með vísan til 3. mgr. 97. gr. sömu laga verður dómfellda gert að sæta áframgæsluvarðhaldi og er krafa héraðssaksóknara því tekin til greina eins og hún erfram sett og nánar greinir í úrskurðarorði, en ekki verður talið að vægariúrræði komi að gagni eins og hér háttar til.Úrskurð þennan kveður upp KristinnHalldórsson héraðsdómari.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Dómfelldi, X, fæddur [...], skal sæta áframgæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti í sakamálinu nr. [...]stendur, svo og á meðanmálið er til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands, komi til áfrýjunar málsins,uns dómur er þar upp kveðinn, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 11. október nk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 354/2016
|
Kærumál Útburðargerð Frávísun frá Hæstarétti
|
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem S var heimilað að fá M borinn út úr nánar tiltekinni fasteign með beinni aðfarargerð. Málinu var vísað frá Hæstarétti á þeim grundvelli að kröfu S hefði þegar verið fullnægt með aðfarargerð og gat úrskurður um heimild til hennar því ekki komið til endurskoðunar fyrir Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. maí 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 3. maí 2016, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um aðhonum yrði heimilað að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð út úrfasteigninni Skógarhlíð 20 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laganr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri kröfuvarnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt endurrit úr gerðabók sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu þar sem fram kemur að útburðargerð hafi farið fram 1. júní2016 í samræmi við hinn kærða úrskurð. Þar sem kröfu varnaraðila hefur þegarverið fullnægt með aðfarargerð getur úrskurður um heimild til hennar ekki komiðtil endurskoðunar og verður málinu því vísað frá Hæstarétti.Rétt er að kærumálskostnaður falli niður.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 3. maí 2016. Aðfararbeiðnibarst dóminum 8. febrúar sl. og var málið tekið til úrskurðar 18. apríl sl. Sóknaraðilier Stofnun múslima á Íslandi ses, Skógarhlíð 20, Reykjavík. Varnaraðilier Menningarsetur múslima á Íslandi, með aðsetur á sama stað. Sóknaraðilikrefst þess að honum verði heimilað að fá varnaraðila borinn út úr fasteigninniSkógarhlíð 20 í Reykjavík með beinni aðfarargerð. Sóknaraðili krefst einnig málskostnaðar og aðfjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Varnaraðilikrefst þess aðallega að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Til vara krefst hann þess að málskot til æðradóms fresti framkvæmd gerðar.Varnaraðili krefst í öllum tilvikum málskostnaðar. Sóknaraðilikeypti fasteignina að Skógarhlíð 20 á árinu 2010 og fékk afsal í ágúst2012. Hann kveðst hafa gertafnotasamning við varnaraðila um eignina.Í desember 2012 hafi staðið til að aðilar gerðu með sér húsaleigusamningum fasteignina. Hafi því verið útbúindrög að samningi dags. 20. desember 2012, sem hafi átt að vera tímabundinn oggilda til 31. desember 2023. Aðilar hafihins vegar strax ákveðið að breyta fyrirkomulaginu þannig að varnaraðili fengiafnotarétt af hluta af fasteigninni án endurgjalds, sem hafi verið staðfest meðsamningi, dags. 21. desember 2012.Samtímis hafi hinn dagsgamli samningur verið felldur niður. Sóknaraðililagði fram ljósrit af fyrri samningnum sem hafði verið undirritaður af einummanni fyrir hönd hvors aðila, en var óvottaður.Varnaraðili lagði fram annað ljósrit af samningnum, þar sem tveir vottarhöfðu undirritað og samningnum verið þinglýst.Var hann afhentur til þinglýsingar 22. janúar 2015. Sóknaraðililagði fram ljósrit af síðari samningnum.Er hann undirritaður af sömu aðilum og fyrri samningurinn og ekki vottaður. Í honum er varnaraðila veitt heimild tilafnota af efri hæð hússins vegna ákveðinnar starfsemi. Skyldi varnaraðili hafa þessa afnotaheimild ítvö ár frá 1. janúar 2013 að telja. Sóknaraðililagði fram bréf sem endurskoðunarskrifstofan PricwaterhouseCoopers ritaðivarnaraðila, dags. 27. febrúar 2015. Þarsegir að fyrir nokkru hafi fulltrúar varnaraðila falast eftir og fengiðafhentan áðurnefndan húsaleigusamning, sem hafi verið varðveittur áendurskoðunarskrifstofunni sem hluti af bókhaldsgögnum sóknaraðila. Þegar samningnum hafi síðan verið skilað hafiverið búið að votta samninginn og þinglýsa honum. Síðan segir: „Umbjóðandiokkar er þeirrar skoðunar að framangreindur húsaleigusamningur sé ekkigildur. Því til staðfestingar er vísaðtil bréfs sem umbjóðandi okkar ritaði og sendi Menningarsetri múslima á Íslandiþann 21. desember 2012 ... Þáverandiformaður Menningarsetursins staðfesti með áritun sinni á bréfið móttökuþess. Í bréfinu kemur fram að umbjóðandigeti ekki fallist á eða undirritað þau drög að leigusamningi sem lágu fyrir áþeim tíma. Um leið er tekið fram aðfallist er á afnot Menningarsetursins á þeim hluta húsnæðisins sem ekki eru íútleigu til Reykjavíkurborgar....“ Samkvæmthinum þinglýsta samningi var allt húsið selt á leigu. Fyrri eigandi hússins hafði leigtReykjavíkurborg neðri hæð hússins með samningi dags. 6. október 2009, sem varendurnýjaður í júní 2012 og skyldi gilda til 1. júlí 2015. Málsástæður og lagaröksóknaraðila Sóknaraðilibyggir á því að enginn samningur sé í gildi um afnot varnaraðila affasteigninni. Samningurinn sem útbúinnhafi verið 20. desember 2012 hafi verið felldur úr gildi daginn eftir. Fyrir mistök hafi eintak af honum veriðafhent varnaraðila og hann látið þinglýsa honum. Hann bendir á að aldrei hafi verið fariðeftir samningnum, t.d. hafi ekki verið greidd húsaleiga. Sóknaraðilibyggir einnig á því að samningurinn frá 20. desember sé ógildur þar semvarnaraðili hafi ekki farið eftir ákvæðum hans.Hann hafi t.d. ekki greitt leigu.Það stoði ekki varnaraðila að bera fyrir sig viðtökudrátt, því honumhefði þá borið að geymslugreiða. Þaðhafi hann ekki gert. Þá hafi varnaraðiliekki annast neitt viðhald eins og ákvæði sé um í samningnum, ekki greittrekstrarkostnað eða lagt fram tryggingu eins og áskilið hafi verið. Sóknaraðilivísar til 72. gr. laga nr. 90/1989. Málsástæður og lagarökvarnaraðila Varnaraðilihefur umfjöllun um málsástæður sínar með ábendingu um að rétt væri að vísamálinu frá dómi. Sóknaraðili vísi ekkitil annarra lagaákvæða en 72. gr. aðfararlaga, sem fjalli um skyldursýslumanns. Ekki sé vísað til neinnaraðfararheimildar og engin slík heimild liggi fyrir. Í aðfararbeiðni skuli vísa til aðfararheimildar,sbr. 10. gr. laganna. Telur varnaraðiliað gera verði sömu kröfur til málsútlistunar í aðfararbeiðni og gerðar séu tilstefnu í einkamálum, sbr. 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Varnaraðilimótmælir því að enginn leigusamningur sé í gildi milli aðila. Hann vísar til leigusamningsins sem gerðurvar 20. desember 2012. Undir hann hafiverið ritað af hálfu beggja aðila og honum hafi ekki verið hnekkt. Þá hafi samningnum verið þinglýst. Varnaraðilitelur eftirtalin atriði draga úr líkum á því að málatilbúnaður sóknaraðila séréttur. 1. Nýr samningur eigi að hafa verið gerðurdaginn eftir að húsaleigusamningur var gerður.Ólíklegt sé að aðilar hafi skipt um skoðun á einum degi. 2. Misræmi sé í málatilbúnaði sóknaraðila. Annars vegar haldi hann því fram aðhúsaleigusamningurinn hafi ekki verið undirritaður af hans hálfu, hins vegarsegi hann að aðilar hafi ógilt samninginn. 3. Nafnritun forsvarsmanns sóknaraðila ásamninginn, sem dags. er 21. desember, sé ólík nafnritun hans í öðrum skjölum,t.d. hjá Fyrirtækjaskrá og hjá sýslumanni. 4. Karim Askari undirriti samningana fyrirvarnaraðila. Honum hafi verið vikið úrstjórn varnaraðila 30. desember 2014 og beri hann persónulega óvild í garðnúverandi forsvarsmanna. Hinn svokallaðisamningur frá 21. desember hafi fyrst komið í ljós nokkru eftir að Karim hættistörfum, en enginn hafi séð hann áður.Telur varnaraðili einsýnt að ekki hafi verið skrifað undir þennansamning fyrr en Karim hafi verið hættur störfum. 5. Sóknaraðili hafi framvísað samningnum frá 20.desember til þess að fá undanþágu frá greiðslu fasteignagjalda. Það bendi til þess að hann hafi verið talinnvera í gildi. 6. Fram komi að húsaleigusamningurinn frá 20.desember hafi verið varðveittur hjá endurskoðanda sóknaraðila meðbókhaldsgögnum hans. Hafi samningurinnaðeins verið drög að samningi og ekki haft neitt gildi, hafi ekki veriðóeðlilegt að geyma hann með bókhaldsgögnum. 7. Þá hafi fyrrverandi forsvarsmaður varnaraðilastaðfest að leigan væri mjög lág, hún væri aðeins táknræn. Sé þetta í samræmi við það að leigan sé10.000 krónur. Þá byggirvarnaraðili á því að jafnvel þótt sóknaraðili hefði sent honum bréf þann 21.desember 2012 jafngildi það ekki því að húsaleigusamningnum hafi veriðrift. Varðandiþá málsástæðu sóknaraðila að varnaraðili hafi ekki uppfyllt ákvæðileigusamningsins bendir varnaraðili á að hann hafi greitt leigu, en sóknaraðiliskilað greiðslunum. Varnaraðilisegir að tilvísun sóknaraðila til 2. mgr. 28. gr. húsaleigulaga sétilgangslaus. Það ákvæði styðji ekkikröfur hans. Varnaraðilisegir að ekki séu lagaskilyrði til beinnar aðfarargerðar. Skilyrðum XII. kafla aðfararlaga sé ekkifullnægt og þá sé varhugavert að gerðin nái fram að ganga á grundvelliframlagðra sönnunargagna, sbr. 3. mgr. 83. gr. laganna. Niðurstaða Sóknaraðilibyggir á því að enginn samningur sé í gildi sem heimili varnaraðila umráðhúsnæðisins í Skógarhlíð. Ef það er réttværi þar komin næg heimild til beinnar aðfarargerðar samkvæmt 78. gr. laga nr.90/1989. Þótt lagatilvísanir sóknaraðilaséu ófullkomnar kemur það ekki að sök, en augljóst er af beiðni hans á hverjuhann byggir og greinargerð varnaraðila sýnir að hann hefur skiliðmálatilbúnaðinn. Verður að takaefnislega afstöðu til krafna sóknaraðila. Aðilarhafa lagt fram annars vegar húsaleigusamning og hins vegar yfirlýsingu umafnotaheimild. Ekki er sannað að eintökþau sem lögð voru fram séu ekki rétt afrit frumrita. Verður að leggja til grundvallar að þessiskjöl hafi verið útbúin og undirrituð á þeim dögum sem þau tilgreina. Þá er ósannað að nafnritanir á þeim séufalsaðar. Þessi tvöskjöl eru ósamrýmanleg. Þar semyfirlýsingin um afnotaheimild án endurgjalds er gerð á eftirhúsaleigusamningnum og var undirrituð af sömu aðilum, felur hún í sér aðhúsaleigusamningurinn er fallinn úr gildi.Því getur varnaraðili ekki byggt heimild til afnota af húsinu á þeim samningi. Engu skiptir í þessu sambandi þótt honum hafiverið þinglýst, en ágreiningur er einungis á milli upphaflegrasamningsaðila. Um þauatriði sem varnaraðili byggir á þá málsástæðu sína að ekki sé hægt að byggja ásíðari yfirlýsingunni, skal taka fram til viðbótar því sem áður er sagt: Varnaraðila hefur ekki tekist að sanna aðKarim Askari hafi útbúið þessa yfirlýsingu löngu eftir að hún er sögð hafaverið gefin. Ekki er óeðlilegt að eintakaf ógiltum samningi sé varðveitt. Þáhefur varnaraðili ekki sannað að sóknaraðili hafi blekkt Reykjavíkurborg til aðkomast hjá greiðslu fasteignagjalda.Loks eru framlögð gögn næg heimild um að varnaraðili á engan rétt tilhúsnæðisins. Dómurinntelur, eins og áður segir, að heimild varnaraðila til afnota af húsnæðinu hafifallið niður 1. júlí 2015. Heimildinhefur ekki verið endurnýjuð. Verður aðfallast á kröfu sóknaraðila um útburð, sbr. 78. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðilikrefst þess til vara að kæra til Hæstaréttar fresti framkvæmdúrskurðarins. Hann hefur ekki stuttþessa kröfu sína neinum rökum í greinargerð sinni og bætti lítt úr því ímunnlegum málflutningi. Þar semmeginregla 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 er sú að málskot fresti ekkiaðfarargerð, og varnaraðili hefur ekki rökstutt frávik frá þeirri reglu, verðurað hafna þessari kröfu. Vegnaákvæðis 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 er ekki nauðsynlegt að mæla fyrir umheimild til fjárnáms vegna kostnaðar af væntanlegri gerð. Varnaraðilaverður gert að greiða sóknaraðila málskostnað, sem er hæfilega ákveðinn 600.000krónur. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r or ð Að kröfusóknaraðila, Stofnunar múslima á Íslandi, skal varnaraðili, Menningarseturmúslima á Íslandi, borinn út úr fasteigninni Skógarhlíð 20 í Reykjavík meðbeinni aðfarargerð. Kröfu umað málskot fresti framkvæmd gerðar er hafnað. Varnaraðiligreiði sóknaraðila 600.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 288/2001
|
Kærumál Ákæra Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Talið var að í ákæru væri nægilega greint frá þeim efnisatriðum sem um ræddi í 116. gr. laga nr. 19/1991. Á þessu stigi málsins væru ekki að öðru leyti annmarkar á reifun þess af hendi ákæruvaldsins. Frávísunarúrskurður héraðsdóms var því felldur úr gildi og lagt fyrir dómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. júlí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 27. júlí 2001, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sýslumaðurinn á Höfn höfðaði mál þetta gegn varnaraðilum með ákæru 19. mars 2001. Meginefni hennar er tekið upp orðrétt í hinum kærða úrskurði. Í henni er nægilega greint frá þeim efnisatriðum, sem áskilin eru í 116. gr. laga nr. 19/1991. Á þessu stigi málsins eru ekki að öðru leyti annmarkar á reifun þess af hendi ákæruvaldsins, sem gefa tilefni til að vísa málinu frá dómi. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Mál nr. 438/2000
|
Kærumál Frestur Gagnaöflun Aðalmeðferð
|
Fram er komin krafa ákæruvaldsins fyrir dómi um að vitnið, B, komi fyrir dóminn og frestun á aðalmeðferð í því sambandi. Telur ákæruvaldið að með hliðsjón af málinu S-785/2000 sé þörf á því að fá að leiða vitnið fyrir dóminn og óskar eftir því að aðalmeðferð sé frestað til þess að unnt sé að leiða vitnið.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. desember 2000, þar sem hafnað var kröfu ákæruvaldsins um að leiða vitnið B í máli, sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðila, og fresta aðalmeðferðí því skyni. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur að heimila að vitnið B verði leitt fyrir dóminn. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 420/1998
|
Vátrygging
|
K keypti innbústryggingu hjá vátryggingafélaginu V og var hann þá búsettur í einbýlishúsi einu. Vátryggingarfjárhæð var 4.000.000 kr. Ári síðar var vátryggingin endurnýjuð, en þá hafði K flutt úr húsinu og leigt það út, en komið búslóð sinni fyrir á lofti hússins. Á miðju síðara vátryggingartímabilinu fór K fram á við V að vátryggingarfjárhæð yrði hækkuð í 5.500.000 kr. Talið var, að K hefði mátt vera ljóst að við afgreiðslu beiðni um hækkun vátryggingarfjárhæðar hefðu upplýsingar um þá óvissu, sem ríkti um aðstæður á geymslustað skipt V miklu máli. Var V ekki talið skuldbundið af beiðni K um hækkun vátryggingarfjárhæðar. Matsmenn töldu verðmæti þess lausafjár, sem K hélt fram að stolið hefði verið úr húsinu hafa verið 6.135.000 kr. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að samkvæmt vátryggingarskilmálum skyldu verkfæri, sem voru á loftinu bætt með allt að 5% af vátryggingarfjárhæðinni. Sönnunarbyrði um hvað farið hefði forgörðum var talin hvíla á K, en ekki var talið unnt að gera ríkar kröfur til sönnunar um muni, sem voru týndir. Talið var, að K hefði vanrækt upplýsingaskyldu sína vegna tjóns síns og voru bætur til K lækkaðar vegna þessa. Var niðurstaða héraðsdóms um heildarfjárhæð vátryggingarbóta staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. október 1998. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 5.364.700 krónur, en til vara 3.901.600 krónur, aðallega með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. júlí 1995 til greiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 21. júlí 1995 til 26. febrúar 1998, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi kvaðst hafa keypt vátryggingu á innbúi hjá Vátryggingarfélaginu Skandia hf. gegn tjóni af völdum eldsvoða, vatns eða innbrots í ágúst 1993. Innbústrygging þessi var endurnýjuð og varðar mál þetta vátryggingartímabilið frá 1. ágúst 1994 til 1. ágúst 1995. Vátryggingarfjárhæð var 4.000.000 krónur og vátryggingarstaður Skólatún I í Vogum, Vatnsleysustrandarhreppi. Stefndi tók síðar við réttindum og skyldum Vátryggingarfélagsins Skandia hf. Innbú það, sem málið varðar, var ekki allt í eigu áfrýjanda. Nokkur hluti þess var eign Hrafnhildar Þórarinsdóttur, þáverandi sambúðarkonu hans. Óumdeilt er að vátryggingin tók til innanstokksmuna þeirra beggja, en í 1. gr. skilmála fyrir innbústrygginguna segir meðal annars, að auk vátryggingartaka sé sambúðarmaki hans vátryggður. Hefur Hrafnhildur samþykkt að áfrýjandi fari einn með aðild sóknarmegin í máli þessu. Í dómi Hæstaréttar í dómasafni 1997, bls. 2440, var skorið úr ýmsum ágreiningsefnum, er risu um greiðsluskyldu stefnda vegna muna, sem hurfu af vátryggingarstaðnum eða skemmdust. Í dóminum var talið leitt í ljós, að brotist hafi verið inn í íbúðarhúsið að Skólatúni I á vátryggingartímabilinu og að þá hafi verið stolið munum úr innbúi áfrýjanda. Hins vegar vísaði Hæstiréttur málinu frá héraðsdómi vegna þess að krafa áfrýjanda þótti vanreifuð. Aðilar deila nú einkum um þrennt. Í fyrsta lagi hvort stefndi sé bundinn af beiðni áfrýjanda 31. janúar 1995 um hækkun vátryggingarfjárhæðar í 5.500.000 krónur, í annan stað hverjir hinna vátryggðu muna hafi týnst eða skemmst og loks um fjárhæð vátryggingarbóta. II. Í héraðsdómi er því lýst að áfrýjandi og sambúðarkona hans fluttu úr íbúðarhúsinu að Skólatúni I til Spánar síðla árs 1993. Þá um haustið var húsið leigt nafngreindri konu, en innbúið, sem deilt er um í málinu, var geymt í húsinu, að mestu á háalofti. Kona þessi bar fyrir dómi, að engin hurð eða hleri hafi verið fyrir geymslunni „bara op upp á loft og opinn stigi beint upp“. Hún flutti úr húsinu seinni hluta árs 1994 í húsnæði í Skólatúni II, sem áfrýjandi notaði áður sem verkstæðishús, en það stendur rétt hjá fyrrnefndu húsi. Um sama leyti tók maður að nafni Ottó Sigurðsson húsið á leigu. Annaðist þáverandi lögmaður áfrýjanda fyrir hans hönd samskipti við þann leigutaka. Í hinum áfrýjaða dómi er sagt frá tilefni þess að lögmaðurinn gerði sér ferð suður í Voga 21. desember 1994 til að kanna ástand hússins ásamt manni, sem var honum til aðstoðar. Þar var fyrir Rúnar nokkur Jóhannsson, sem sagðist dvelja í húsinu með leyfi leigutakans. Lögmaðurinn lét aðstoðarmann sinn þá skipta um skrá í útidyrum og tók lykla að henni með sér, en skildi við Rúnar innan dyra. Svo sem greinir í héraðsdómi ritaði lögmaðurinn áfrýjanda og sambúðarkonu hans bréf 6. janúar 1995 og lýsti heimsókn sinni í húsið og hvernig komið væri leigumálum. Er í dóminum tekið upp orðrétt úr bréfinu, þar sem fram kom að nágrannar væru óttaslegnir vegna framferðis leigutaka og manna, sem voru með honum í húsinu. Um væri að ræða „einhvern dópistalýð og þjófa“. Þar kom og fram, að lögmaðurinn hafi fengið staðfest að lögregla hefði gert leit að fíkniefnum í húsinu. Í bréfinu lét lögmaðurinn þess einnig getið að nefndur Rúnar hafi virst vera í annarlegu ástandi í umrætt sinn. Þá segir svo í bréfinu: „Ég vil gjarnan vita hvað þið viljið gera í þessu. Ég tel það affærasælast að ganga í þessi mál strax og er reiðubúin að liðsinna ykkur við það. Mín skoðun er sú að betra sé að leigja húsið aftur þótt leigumarkaður þarna sé sjálfsagt þungur. Þegar þið hafið gert upp hug ykkar hafið þá samband í faxi eða símleiðis. Viljið þið „leigjendurnar“ út er nauðsynlegt að fá sent skriflegt umboð til þess að gera leigusamning fyrir Hrafnhildi svo ég geti farið með málið til Héraðsdóms Reykjaness í þeim tilgangi að reyna að fá útburð. Búslóðin uppi virtist alveg ósnert við skoðun mína. Þekkið þið einhvern þarna á staðnum sem gæti fylgst með búslóðinni og/eða staðnum fyrir ykkur?“ Bréfi lögmannsins lýkur með þessum orðum: „Vonast eftir að heyra frá ykkur án tafar!“ Ekki er komið fram að áfrýjandi eða sambúðarkona hans hafi í kjölfar þessa bréfs brugðist við með þeim hætti að hirða um húsið eða innanstokksmuni þar. Bar lögmaðurinn fyrir dómi, að áfrýjandi hafi hvorki svarað bréfinu né beðið sig um að flytja búslóðina eða gera einhverjar sérstakar ráðstafanir. Kvaðst lögmaðurinn aldrei hafa farið í húsið í janúar 1995. Samkvæmt framburði fyrrnefndrar konu, sem fluttist í Skólatún II, var leigutakinn Ottó Sigurðsson í Skólatúni I ásamt öðru fólki fram í janúar 1995. Kvað konan fólk hafa búið í húsinu fram til mánaðamóta janúar og febrúar. Þegar rannsóknarlögreglumenn komu á vettvang 30. janúar var húsið mannlaust og ekkert, sem benti til að í því væri búið. Aðaldyr voru þá opnar og rúða brotin í útihurð. Tekið var fram í skýrslunni að ljóst væri að húsið lægi undir skemmdum, ef ekkert yrði að gert. Rannsóknarlögreglumennirnir tilkynntu lögreglunni í Keflavík um atvikið og komu lögreglumenn þaðan samdægurs á vettvang. III. Ágreiningslaust er að áfrýjandi átti símtal við skrifstofu Vátryggingarfélagsins Skandia hf. 31. janúar 1995 og bað um að vátryggingarfjárhæð innbústryggingar sinnar yrði hækkuð úr 4.000.000 krónum í 5.500.000 krónur. Hafði hann komið til landsins frá Spáni tveimur dögum áður. Stefndi hefur til stuðnings því að hann sé óbundinn af hækkunarbeiðni þessari vísað til 4. gr., 6. gr. og 7. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Ósannað er að áfrýjandi hafi, þegar símtalið fór fram, haft beina vitneskju um hvernig komið var fyrir húsinu eða um ferðir lögreglumanna á staðinn daginn áður. Áfrýjandi var staddur erlendis, er þáverandi lögmaður hans ritaði honum áðurgreint bréf 6. janúar 1995. Er ómótmælt að áfrýjandi hafi fengið bréfið. Þegar hann kom til landsins 29. janúar 1995 var liðinn nokkur tími frá því að honum hlaut að vera ljóst að ekki var allt með felldu að Skólatúni I. Af málsgögnum verður ekki séð, að hann hafi þá kannað eða látið kanna ástand hússins eða hverjir höfðust þar við. Hafði hann þó ríkt tilefni til að gera það, til dæmis með því að leita fregna hjá lögmanninum um hvort ætlaðir fíkniefnaneytendur eða afbrotamenn hefðu verið fjarlægðir úr húsinu eða væru þar enn. Í stað þess að sinna þessu bað hann um að fjárhæð innbústryggingar sinnar yrði hækkuð. Telja verður að áfrýjanda hafi mátt vera ljóst, að máli skipti við afgreiðslu vátryggingafélagsins á beiðninni að það fengi vitneskju um að mikil óvissa ríkti um aðstæður á geymslustaðnum, þar á meðal hvernig varðveislu hinna vátryggðu muna væri háttað. Það að áfrýjandi lét hjá líða að skýra frá þeim sérstöku breytingum, sem orðið höfðu á aðstæðum á vátryggingarstaðnum, varð til þess að félagið hafði ekki ástæðu til að kanna þær og ástand húss og búslóðar, áður en það tók afstöðu til beiðni um hækkun vátryggingarfjárhæðar. Þegar til alls framangreinds er litið þykir beiðni áfrýjanda 31. janúar 1995 ekki vera skuldbindandi fyrir stefnda, sbr. niðurlagsákvæði 4. gr. laga nr. 20/1954. Verður því lagt til grundvallar að vátryggingarfjárhæð hafi verið 4.000.000 krónur, svo sem áfrýjandi gerir í varakröfu sinni. Við gerð varakröfu sinnar miðar hann við að vátryggingarverð allra hinna vátryggðu muna hafi verið 8.663.500 krónur. Frá þeirri fjárhæð dregur hann 213.000 krónur, sem er metið verð þeirra hluta, sem komu í leitirnar eftir vátryggingaratburðinn. Mismuninn 8.450.500 krónur telur hann vera fjárhæð heildartjónsins, en þar sem vátryggt var undir verði telur hann að stefnda sé skylt að greiða sér 97,54% af vátryggingarfjárhæðinni 4.000.000 krónum eða 3.901.600 krónur. IV. Málsaðilar fengu tvo menn til að meta til fjár lausafé það, sem áfrýjandi heldur fram að stolið hafi verið úr Skólatúni I. Er matsgerð þeirra dagsett 27. janúar 1998. Eru í héraðsdómi teknar upp orðrétt athugasemdir matsmanna, en í þeim kemur meðal annars fram, að matsmenn höfðu lítil önnur gögn til að styðjast við en lista, sem gerðir voru af áfrýjanda og Hrafnhildi Þórarinsdóttur. Lausafé þetta er annars vegar innanstokksmunir og hlutir, sem áfrýjandi heldur fram að tilheyri almennu heimilishaldi. Niðurstaða matsmanna var sú, að verð þeirra í heild hafi verið 6.135.000 krónur. Hins vegar eru vélar, verkfæri, byggingarefni og annar varningur, sem virðist hafa tengst atvinnurekstri áfrýjanda, að heildarverðmæti 2.528.500 krónur. Sagði áfrýjandi fyrir dómi að öll verkfæri, sem hann taldi týnd, hafi verið geymd á loftinu í Skólatúni I, en gaskútar hafi ekki verið þar. Meðal þessara muna, sem matsmenn kalla verkfæri, er eldvarnarkerfi, skrifstofukallkerfi, kallkerfi fyrir atvinnuhús, hátalarar, ljósker, ljóskastarar, vatnsslökkvitæki, kolsýruhleðslutæki, fjöldi handverkfæra, trésmíðavélar, gastæki og tilheyrandi mælar, stór og smá tæki til bifreiðaviðgerða, varahlutir, loftverkfæri, iðnaðarrykksuga, vatnssuga, suðuvél, rafmagnsgirðing, raflagnaefni, rafmagnsmælar og múráhöld. Eftir gögnum málsins verður að fallast á með stefnda að litlar líkur séu á að allur þessi varningur hafi verið geymdur á háalofti Skólatúns I með innbúi áfrýjanda. Það má meðal annars ráða af vætti fyrrverandi lögmanns áfrýjanda og framburði áðurnefndar konu, sem bjó í húsinu frá því um haustið 1993 til jafnlengdar næsta árs, er hún flutti í næsta hús, Skólatún II. Síðargreinda vitnið bar, að á lofti Skólatúns I hafi verið búslóð, að mestu í kössum. Engin stór verkfæri hafi verið sýnileg, en vitnið taldi þó að verkfæri hefðu getað verið í einhverjum kassanna. Samkvæmt þessu er ekki loku fyrir það skotið, að eitthvað af lausafé því, sem talið er til verkfæra í matsgerðinni og metið er á samtals 2.528.500 krónur, hafi verið í geymslurisinu og horfið við innbrot á vátryggingartímanum. Fallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms, að eftirfarandi ákvæði í 2. gr. vátryggingarskilmálanna taki til muna þessara: „Verkfæri, varahlutir og áhöld, sem vátryggður á og notar sjálfur í atvinnu sinni, bætast með allt að 5% af vátryggingarfjárhæðinni ...”. Svo sem greinir í III. kafla hér að framan var vátryggingarfjárhæðin 4.000.000 krónur og er hámark greiðsluskyldu stefnda vegna þessara muna 200.000 krónur. V. Eiginlegt innbú áfrýjanda og Hrafnhildar Þórarinsdóttur var samkvæmt framansögðu metið í heild á 6.135.000 krónur. Eins og greinir í I. kafla hér á undan lagði Hæstiréttur í fyrra dómsmáli aðila þessa máls til grundvallar að munum úr innbúi áfrýjanda hafi verið stolið við innbrot á vátryggingartímabilinu. Stefndi vefengir að allir framtaldir munir hafi verið á vátryggingarstaðnum og týnst vegna innbrots. Hann heldur fram að ekki sé líklegt að allir þessir munir hafi verið á staðnum og bendir meðal annars á að hluti innbús áfrýjanda og Hrafnhildar hafi verið í íbúð þeirra á Spáni. Þá séu ekki talin á listum áfrýjanda og Hrafnhildar ýmis verðmæt heimilistæki, sem alla jafna fylgi venjulegu heimilishaldi, svo sem þvottavél, þurrkari og frystikista. Matsmenn telji verðmæti þess, sem geymt var á loftinu hafa verið 8.663.500 krónur, þar af innbúsmuna 6.135.000 krónur, þrátt fyrir að áðurnefnd heimilistæki vanti. Sú fjárhæð sé mun hærri en almennt nemur verðmæti innbúsmuna. Áfrýjandi hefur hins vegar bent á að meðal munanna hafi verið innbúshlutir, sem hann hafi fengið í arf eftir föður sinn, er hafi látist 14. maí 1992, og einnig munir, sem þáverandi sambúðarkona hans hafi fengið í arf eftir foreldra sína. Meðal annars af þeim sökum hafi heildarverðmæti búslóðarinnar verið meira en ella. Sönnunarbyrði um hvað farið hafi forgörðum hvílir á áfrýjanda, en eðli málsins samkvæmt verða ekki gerðar ríkar kröfur til sönnunar um muni, sem týndir eru. Eins og sönnunaraðstöðu er háttað þykir mega miða við að innbúshlutir þeir, sem taldir eru í matsgerðinni, hafi verið í húsinu og horfið eða skemmst á vátryggingartímanum. Í matsgerð er getið verðs muna úr innbúi, sem komu í leitirnar síðar. Hluti þeirra er þýfi, sem samkvæmt skýrslum lögreglu var rakið til leigutakans Ottós Sigurðssonar og áðurnefnds Rúnars Jóhannssonar, sem dvaldist um skeið í Skólatúni I. Stefndi hefur í þessu máli ekki reist kröfur á því að einhverjir af hinum vátryggðu munum hafi horfið af öðrum orsökum en innbroti. VI. Stefndi ber fyrir sig, að áfrýjandi hafi ekki fært viðhlítandi sönnur fyrir verðmæti þeirra muna, sem hann haldi fram að hafi horfið eða skemmst. Áfrýjandi bendir hins vegar á að krafa sín styðjist við mat tveggja manna, sem valdir hafi verið í samræmi við ákvæði í gr. 6.4 í vátryggingarskilmálunum. Sé stefndi bundinn af því. Stefndi telur matið haldið annmörkum, sem valdi því að það verði ekki notað við ákvörðun vátryggingarbóta. Matsmenn mátu til fjár muni, sem áfrýjandi og Hrafnhildur Þórarinsdóttir töldu týnda eða eyðilagða. Þeir kváðust fyrst og fremst hafa haft til hliðsjónar 37. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga. Stefndi hefur ekki gert athugasemdir við að matsmenn miðuðu verð við þann tíma, sem matið var gert, en ekki verðlag, sem síðast var á hlutunum áður en vátryggingaratburðurinn gerðist, svo sem segir í 37. gr. laga nr. 20/1954. Málsaðilar hafa heldur ekki borið fyrir sig að matsmenn virðist ekki hafa beitt ákvæðum gr. 6.3 í vátryggingarskilmálunum að því leyti, sem þau víkja frá reglum 37. gr. laganna. Í athugasemdum í matsgerðinni tóku matsmenn fram, að þeir hafi afskrifað einstaka hluti lítið sem ekkert, enda hafi varla verið fyrir hendi upplýsingar um aldur hlutanna, brúkun þeirra eða minnkað notagildi, sem hafa skuli til hliðsjónar við afskriftir. Í framburði annars matsmanna fyrir dómi kemur þó fram, að við mat á notuðum hlutum, sem rýrna við aldur, hafi matsmenn miðað við verð á sams konar notuðum hlutum. Þegar litið er til óvissuþátta varðandi tegund, aldur, ástand og gerð horfinna muna og þess, sem fram er komið um aðferðir, er matsmenn beittu við ákvörðun vátryggingarverðs, verður ekki fallist á með stefnda að víkja beri verðákvörðun matsmanna til hliðar. VII. Stefndi styður mál sitt meðal annars við 22. gr. laga nr. 20/1954. Bendir hann á að áfrýjandi hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmt þeirri lagagrein, ekki síst með því að hafa ekki veitt upplýsingar, sem nauðsynlegar séu til að ákveða fjárhæð þá, er stefnda beri að greiða. Eftir að áfrýjandi tilkynnti Skandia hf. um vátryggingaratburðinn fékk félagið í hendur tvö bréf, annað frá áfrýjanda, en hitt frá þáverandi sambúðarkonu hans, þar sem taldir voru margir hlutir, sem þau héldu fram að horfið hefðu við innbrot í Skólatún I. Auk þess liggur fyrir í málinu skjal frá áfrýjanda með fyrirsögninni „Listi yfir verkfæri og búnað sem ég hef keypt af Bílasm. Kyndli h/f.”, en á því eru engir innanstokksmunir. Í bréfunum tveimur eru greindir fjölmargir munir, sem taldir eru hafa horfið úr Skólatúni I, en engin grein gerð fyrir ætluðu verðmæti innbúsmuna. Um þetta segir í matsgerð, að lítið sem ekkert sé tiltekið í gögnunum um tegund, aldur, ástand eða gerð munanna. Þá vanti víða tilgreiningu á magni muna. Úr skorti á upplýsingum um innbúsmuni hefur ekki verið bætt. Matsmenn fóru reyndar yfir listana með áfrýjanda, en af framburði þeirra fyrir dómi verður ráðið að upplýsingar frá honum hafi verið takmarkaðar. Þótt fallist verði á með áfrýjanda, að ekki verði gerðar strangar kröfur til sönnunarfærslu af hálfu vátryggðs um týnda muni, verður að telja að áfrýjanda hafi verið unnt að veita frekari upplýsingar um ýmsa þeirra en raun ber vitni. Má þar nefna eftirfarandi dæmi. Í matinu er trékistill með skartgripum metinn í heild á 200.000 krónur og silfur á þjóðbúning og stokkabelti í heild á 150.000 krónur. Vegna ákvæðis í 2. gr. vátryggingarskilmálanna um að einstakir skartgripir bætist með allt að 1% af vátryggingarfjárhæðinni hefði verið þörf nánari tilgreiningar um þessa muni frá vátryggðum. Þá eru 4 pör kuldastígvéla kvenna metin alls á 332.000 krónur og 2 sett minkapelsa og húfur á 325.000 krónur án þess að þeim sé lýst frekar. Um tvö sett af kjólfötum, sem samtals eru talin 80.000 króna virði, liggja ekki fyrir skýringar með tilliti til aldurs og ástands. „Sauna ofn”, sem metinn er á 65.000 krónur, virðist fremur verða talinn til fylgifjár með fasteign en lausafé, sem fylgir almennu heimilishaldi, sbr. 2. gr. vátryggingarskilmálanna. Sama á við um mótor og dælu úr nuddpotti að verðmæti 30.000 krónur. Skýringar frá áfrýjanda hefðu sennilega getað varpað ljósi á þetta. Ekki verður annað séð en að áfrýjandi hefði getað veitt einhverjar upplýsingar um leirpotta, sem í heild eru metnir á 50.000 krónur og vökvunarkerfi og dælu, sem einnig er metið alls á 50.000 krónur. Metið verð framangreindra muna er samtals 1.282.000 krónur. Í upphafi sinnti áfrýjandi ekki áskorun um að sundurliða kröfu sína. Þess í stað hélt hann fram, að um vátrygginguna giltu reglur um verðsetningu í 2. mgr. 39. gr. laga nr. 20/1954 og ætti hann því kröfu til óskertrar vátryggingarfjárhæðar innbústryggingar sinnar að frádregnu andvirði þeirra búsmuna, sem síðar komu fram. Var það ekki fyrr en að gengnum áðurnefndum dómi Hæstaréttar, að áfrýjandi léði máls á að hafa annan hátt á uppgjöri við stefnda og beiddist mats með vísun til ákvæðis í vátryggingarskilmálum. Telja verður að áfrýjandi hafi haft sérstaka ástæðu til koma á framfæri við matsmenn upplýsingum, er skipt gátu máli um mat á munum þeim, sem hann taldi verðmætasta. Matsmenn komu fyrir héraðsdóm. Eru skýrslur þeirra misnákvæmar og ber þeim ekki alveg saman um nokkur atriði. Samkvæmt framburði matsmannsins, er tilnefndur var af áfrýjanda, veitti hann að vísu upplýsingar, sem að gagni komu við mat á ákveðum hlutum, en framburðinn má að öðru leyti að skilja svo, að upplýsingar frá áfrýjanda hafi ekki breytt miklu. Hinn matsmaðurinn bar fyrir dómi að ekki hafi fengist miklar upplýsingar frá áfrýjanda. Samkvæmt framansögðu þykir áfrýjandi hafa vanrækt upplýsingaskyldu, sbr. 1. mgr. 22. gr. laga nr. 20/1954, en í 2. mgr. þeirrar greinar er mælt svo fyrir, að slík vanræksla hafi þau áhrif, sem segir í 2. mgr. 21. gr. laganna. Telja verður líkur að því leiddar, að stefndi hafi vegna þessarar vanrækslu áfrýjanda misst af tækifæri til að leiða sönnur að atvikum, sem myndu hafa orðið til þess að ábyrgð stefnda yrði minni en ella. Þykir því með heimild í síðasttöldu lagaákvæði rétt að lækka bætur til áfrýjanda. Þegar litið er til þess og að vátryggt var undir verði, sbr. grein 6.2 í vátryggingarskilmálum og 40. gr. laga nr. 20/1954, þykir mega staðfesta ákvörðun héraðsdóms um heildarfjárhæð vátryggingarbóta. Samkvæmt 24. gr. laga nr. 20/1954, sbr. 7. gr. laga nr. 33/1987, ber vátryggingafélagi að greiða vexti af bótunum eftir ákvæðum vaxtalaga frá gjalddaga, sem kveðið er á um í 1. mgr. fyrrnefndu greinarinnar. Þegar niðurstaða matsgerðar lá fyrir í janúar 1998 skorti enn frá áfrýjanda upplýsingar, sem þörf var á til að meta fjárhæð bóta, sbr. 1. mgr. 24. gr. Hefur áfrýjandi ekki bætt þar úr. Verður niðurstaða héraðsdóms um upphafstíma dráttarvaxta því staðfest. Eftir þessum úrslitum og þegar litið er til þess að stefndi hafnaði í upphafi greiðsluskyldu verður hann dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Kristni Ó. Kristinssyni, samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október 1998. Mál þetta var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu af lögmanni stefnda 25. febrúar 1998. Það var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 26. febrúar 1998 og dómtekið að afloknum munnlegum málflutningi 1. október sl. Stefnandi málsins er Kristinn Ó. Kristinsson, kt. 100640-7599 til heimilis Hoybratenbeien 3E, Oslo, Noregi, en stefndi er Vátryggingafélag Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík (hér eftir nefnt stefndi). Dómkröfur. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði aðallega dæmdur til greiðslu vátryggingarbóta að fjárhæð 5.364.700 krónur, en til vara til greiðslu vátryggingarbóta að fjárhæð 3.901.600 krónur, aðallega með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 21. júlí 1995 til greiðsludags, en til vara með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 21. júlí 1995 til þingfestingardags máls þessa 26. febrúar 1998, en með dráttarvöxtum, samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum gerir stefnandi kröfu til málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu mati dómsins Stefndi gerði upphaflega kröfu til frávísunar málsins. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði uppkveðnum 18. júní sl. Málavextir, málsástæður og lagarök. Samkvæmt gögnum málsins eru málavextir í meginatriðum, sem hér segir: Stefnandi keypti tryggingu á innbúi sínu og sambýliskonu sinnar Hrafnhildar Þórarinsdóttur hjá Vátryggingafélaginu Skandia hf. gegn tjóni af völdum bruna, vatns og innbrots í ágústmánuði 1993. Vátryggingarfjárhæðin nam 4.000.000 króna. Þessi viðskipti áttu sér stað símleiðis, án nokkurrar könnunar tryggingafélagsins á umfangi og verðmæti hins tryggða. Tryggingin var síðan framlengd til eins árs frá 1. ágúst 1994 að telja. Stefnandi og sambýliskona hans voru búsett í húsi sínu að Skólatúni I í Vogum á Vatnsleysuströnd, þegar tryggingin var fyrst tekin. Í októbermánuði s.á. fluttist stefnandi búferlum til Spánar. Kom hann búslóð sinni fyrir í geymslu upp á lofti í húsinu, en tók óverulegan hluta þess með sér til Spánar að eigin sögn. Húsið var leigt Margréti Ingimarsdóttur í nóvembermánuði sama ár. fyrir milligöngu Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns. Um það bil ári síðar eða í byrjun nóvember 1994 þurfti að leigja húseignina að nýju og sá Helga Leifsdóttir hdl. einnig um þann leigumála. Leigutaki var maður að nafni Ottó Sigurðsson. Í lok desembermánaðar sama ár. hafði lögmaðurinn spurnir af því, að í húsinu þrifist margs konar ólifnaður m.a. væru þar fíkniefni höfð um hönd. Jafnframt fékk hún vitneskju um það, að nýi leigjandinn stæði ekki í skilum með húsaleigugreiðslu desembermánaðar, en útibú Landsbanka Íslands í Keflavík hafði átt að sjá um móttöku húsaleigugreiðslna og ráðstöfun þeirra. Fór hún því suður í Voga 21. desember 1994 í fylgd lögreglumanna úr Keflavík og manns, sem ætlað var það hlutverk að komast inn í húsið án lykla og skipta um skrá í útidyrum þess. Er þangað var komið var leigutaka hússins ekki að finna, en þar hittu þau fyrir Rúnar Jóhannsson, sem sagðist vera þar á vegum leigutaka, sem lítið hefði búið í húsinu. Rúnari var gerð grein fyrir því, að hann væri þar í heimildarleysi en honum var leyft engu að síður að dveljast áfram í húsinu. Helga litaðist um í húsinu m.a. fór upp á loft, þar sem búslóð stefnanda var geymd. Sá hún þar fullt af dóti, sem breitt hafi verið yfir með plasti og ábreiðum og allt hafi virst óhreyft og í réttu og eðlilegu horfi að hennar sögn. Skipt var um skrá í útidyrum hússins, eins og ráðgert hafði verið. Helga Leifsdóttir hdl. ritaði stefnanda bréf dags. 6. janúar 1995, þar sem hún lýsti heimsókn sinni í húsið og hvernig komið væri leigumálum. Í bréfi hennar kom fram, að sveitarstjórinn í Vogum hafi hringt í hana og sagt henni frá því, „að nágrannarnir væru óttaslegnir yfir leigutakanum/fólkinu í Skólatúninu. Um væri að ræða einhvern dópistalýð og þjófa. Ég hef haft samband við lögregluna út af þessu og hef fengið staðfest símleiðis að gerð var húsleit á vegum fíkniefnalögreglunnar í húsinu, þessi Ottó væri ekki með hreinan sakaferil og væri auk þess dópisti.” Í bréfinu segir ennfremur: „Búslóðin uppi virtist alveg ósnert við skoðun mína. Þekkið þið einhvern þarna á staðnum sem gæti fylgst með búslóðinni og/eða staðnum fyrir ykkur?”. Hinn 30. janúar 1995 gerðu lögreglumenn hjá Rannsóknarlögreglu ríkisins sér ferð að Skólatúni I þeirra erinda að hafa tal af Rúnari Jóhannssyni. Í skýrslu þeirra um ferðina segir m.a. svo: „Er við komum á staðinn kom í ljós að aðaldyr hússins voru opnar upp á gátt og rúða brotin í dyrunum. Gerðum við vart við okkur og gengum inn í húsið og blasti þá við okkur mikill sóðaskapur, bækur, matarleifar og ýmsir munir á víð og dreif en ekkert sem benti til þess að í húsinu væri búið, utan rotnandi matarleifar í eldhúsi. Við athugun á bílskýli sem fylgir húsinu kom í ljós að hann var opin og lá hurðin að honum á jörðinni, brotin upp. Virðist okkur að Rúnar Jóhannsson, sem er skráður leigjandi að húsinu hafi ekki búið þar um skeið. Ennfremur er ljóst að húsnæðið liggur undir skemmdum ef ekkert verður að gert. Fórum við af vettvangi kl. 15.30 og lokuðum húsinu en auðvelt er að komast inn í húsið þar sem rúða er brotin í aðaldyrum. Ekki tókst að loka bílskýlinu og liggur það sem geymt er þar inni undir skemmdum.” Einnig fóru lögreglumenn úr Keflavík að húsinu sama dag að ábendingu rannsóknarlögreglumannanna, sem þangað höfðu komið fyrr um daginn í því skyni að eyða framköllunarvökva, sem lægi á víð og dreif umhverfis húsið, eins og segir í skýrslu þeirra. Í niðurlagi skýrslunnar segir svo: „Enginn var í húsinu þegar við komum á staðinn og svo virtist sem að ekki væri búið þar þar sem að engin húsgögn var að sjá í húsinu. Vitað er að Ottó Sigurðsson kt. 110454-3279 Bergþórugötu 51 Reykjavík og Sigurjón Pétursson kt. 110464-4289 Suðurhólum 22, Reykjavík hafa haft aðgang að húsinu ásamt fleirum”. Stefnandi kom til landsins í lok janúar 1995 til að gangast undir læknisaðgerð. Kveðst hann hafa haft símasamband við Þórð Þórðarson framkvæmdastjóra vátryggingasviðs Skandia hf. daginn eftir heimkomu sína eða 30. janúar og óskað eftir því, að innbústrygging hans yrði hækkuð úr 4.000.000 í 5.500.000 krónur. Stefndi telur að símtal þetta hafi átt sér stað 31. janúar eða daginn eftir heimsókn lögreglu, sem fyrr er lýst. Að sögn stefnanda var honum tilkynnt um það 11. febrúar sama ár að brotist hafi verið inn í húsið. Gerði hann sér ferð þangað daginn eftir og sá þá að búið var að fjarlægja mikinn hluta búslóðar hans, sem geymd var á lofti hússins. Gerði hann lögreglunni í Keflavík viðvart, sem kom á staðinn. Í skýrslu lögreglunnar í Keflavík um atburðinn segir m.a. svo: „Er við komum að húsinu veittum við athygli að búið var að brjóta rúðu í útidyrahurðinni. Þegar inn var komið blasti við okkur bækur, tímarit og myndbandahylki á víð og dreif um gólf svefnherbergisins, gangsins og stofunnar. Búið var að taka niður veggljós í stofu, gangi svefnherbergi, geymslu, og hafa á brott úr húsinu. Einnig var búið að fjarlægja ljósakrónu úr stofu. Kristinn vísaði okkur upp á geymsluloft hússins. Þar var búið að dreifa búslóð hans um loftið. Ekki var hægt að átta sig á hvað var skemmt eða hvað vantaði þar sem ekkert rafmagn var í húsinu og því var notast við vasaljós til þess að skoða geymsluloftið. Það dót sem var á gólfi hússins var allt tekið úr búslóðinni sem var til geymslu á loftinu”. Í skýrslunni kemur og fram og haft eftir stefnanda, að hann hafi lánað Margréti Ingimarsdóttur, fyrri leigjandi hússins nokkur heimilistæki og hafi þau vantað, þegar hún fór úr húsinu. Síðan segir orðrétt: „Kristinn sagði að fljótt á litið sæi hann að málverk, verkfærasett, bækur og húsgögn hafi verið fjarlægð úr búslóðinni. Hann kvaðst ætla að skrá niður þess sem hann saknaði og það sem skemmt var og koma því til lögreglu. Hann sagði að vitjað var um húsið í gær og var það í lagi með rúðuna í útidyrunum. Hann kvaðst telja að farið hafi verið inn í húsið í nótt sem leið” Loks er þess getið í skýrslunni, að Ólafur Ólafsson flokksstjóri, sem hana skráði, hafi komið þangað í embættiserindum 16. desember 1994 og hitt fyrir Rúnar Jóhannsson. Sá hefði sagt sér, að veggljós og ljósakróna, sem þá voru í heilu lagi væru eign húseigenda. Í kjölfar þessa atburðar sneri stefnandi sér til vátryggingafélagsins með kröfu um greiðslu vátryggingarbóta. Miðaði hann kröfu sína við það, að öll búslóð hans hefði farið forgörðum við innbrotið. Sendi hann félaginu lista gerða eftir minni hans og þáverandi sambýliskonu, þar sem upp voru taldir þeir munir, sem horfið höfðu við innbrotið. Hinn 24. febrúar s.á. tókst rannsóknarlögreglu að hafa upp á nokkrum þeim munum, sem taldir voru upp á lista stefnanda. Vátryggingafélagið Skandia hf. hafnaði kröfum stefnanda og leitaði hann sér því lögmannsaðstoðar. Lögmaður hans ritaði félaginu bréf dags. 21. júní 1995, þar sem gerð var krafa til greiðslu vátryggingarfjárhæðarinnar 5.500.000 krónur, enda lægi ekki annað fyrir en allt innbúið hefði farið forgörðum, eins og segir í bréfi lögmannsins. Að sögn stefnanda var kröfu hans hafnað en félagið hafi gert munnlegt boð um að greiða 2.000.000 króna í heildarbætur. Samkomulag náðist ekki á þessum grundvelli. Stefnandi höfðaði því mál á hendur félaginu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 30. nóvember 1995 aðallega til greiðslu á 5.400.000 krónum en til vara til greiðslu á 3.927.200 krónum. Aðalkrafan var byggð á því, að vátryggingarfjárhæðin hafi numið 5.500.000 krónum, en varakrafan miðaðist við vátryggingarfjárhæðina 4.000.000 króna. Fjárhæðin var lækkuð lítillega vegna þeirra muna, sem fundust eftir innbrotið, eins og segir í stefnu málsins. Félagið krafðist sýknu og byggði kröfu sína m.a. á því, að stefnandi og sambýliskona hans hafi ekki búið sjálf á staðnum, stefnandi hafi fyrirgert bótarétti vegna aukningar áhættu, hann hafi ekki gert viðeigandi ráðstafanir til að varna tjóni, ekki sinnt varúðarreglu vátryggingarskilmálanna, og leynt félagið upplýsingum. Héraðsdómur gekk 7. október 1996, þar sem Vátryggingafélagið Skandia hf. var dæmt dæmt til að greiða að álitum 3.000.000 króna í vátryggingarbætur, auk málskostnaðar. Stefndi, Vátryggingafélagið Skandia hf. áfrýjaði dóminum en stefnandi gagnáfrýjaði fyrir sitt leyti. Fyrir Hæstarétti tók Vátryggingafélag Íslands hf. við aðild málsins úr höndum Vátryggingafélagsins Skandia hf. Hæstiréttur felldi dóm í málinu 25. september 1997 (Hæstaréttarmál nr. 385/1996) og vísaði málinu frá héraðsdómi. Frávísun Hæstaréttar var m.a. á því byggð, að gagnáfrýjandi hafi enga grein gert fyrir verðmæti þeirra muna, sem glötuðust við innbrotið né heldur hafi þeir munir verið verðlagðir, sem síðar komu í leitirnar eða skildir voru eftir í húsinu, sbr. 22. gr. vátryggingasamningalaga nr. 20/1954. Því sé ekki unnt að taka afstöðu til þess, hvert hafi verið vátryggingarverð þeirra muna, sem gagnáfrýjandi krefjist bóta fyrir. Við ákvörðun bóta beri því að fara eftir 6. gr. vátryggingaskilmála innbústryggingarinnar og almennum reglum um vátryggingarverð í lögum nr. 20/1954, sbr. einkum 37. gr. og 1. mgr. 39. gr. þeirra. Hæstiréttur hafnaði þeim málsástæðum áfrýjanda (stefnda hér), sem byggt var á í héraði og lýst er að framan. Í kjölfar dóms Hæstaréttar ritaði lögmaður stefnanda stefnda bréf, dags. 16. október 1997, og fór fram á það, að félagið tilnefndi mann til mats á innbúi stefnanda samkvæmt þeim skrám, sem hann og Hrafnhildur Þórarinsdóttir fyrrverandi sambýliskona hafi gert um muni þá sem forgörðum fóru við innbrotið í hús hans að Skólatúni I, Vogum, Vatnsleysustrandarhreppi. Í bréfinu segir m.a. „Félagið seldi vátrygginguna á sínum tíma án þess að hafa fyrst skráð innbúsmunina, hvað þá verðmetið þá. Er því ekki annarri aðferð til að dreifa heldur en þeirri að byggja þetta á frásögn vátryggingartakans eftir að tjónið er orðið og munirnir farnir forgörðum.” Jafnframt tilkynnti lögmaðurinn, að stefnandi tilnefndi Valdimar Johnsen til matsins af sinni hálfu. Eftir nokkur bréfaskipti milli stefnda og lögmanns stefnanda tilnefndi stefndi Jón Trausta Guðjónsson starfsmann sinn til starfsins með bréfi dags. 7. nóvember 1997. Í niðurlagi bréfsins segir: „Þar sem það eru eindregin tilmæli yðar, að mat fari fram með þeim hætti sem þér óskið, getum vér eftir atvikum fallist á málaleitan yðar, en viljum taka fram, að í því fellst ekki viðurkenning á því, að þau verðmæti, sem talin eru upp á lista, hafi verið til staðar.” Matsgerð tilnefndra matsmanna er dags. 27. janúar 1998. Niðurstaða þeirra var sú, að verðmæti innbús næmi 6.135.000 krónum, en verkfæra 2.528.500 krónum. Matsmenn mátu verðmæti þeirra muna, sem fundust eða skildir voru eftir í húsinu og tilheyrðu innbúi á 213.000 krónur. Matsmenn gerðu eftirfarandi athugasemdir um matsgerð sína: „Í máli þessu voru lítil önnur gögn til að verðmeta innbú það sem meint er að stolið hafi verið heldur en listar sem gerðir voru af Kristinn (þannig) Ó Kristinssyni og þáverandi sambýliskonu hans á sínum tíma. Þessir listar voru einfaldir að gerð og lítið sem ekkert tiltekið þar um tegund, aldur, ástand eða gerð þeirra muna sem meint er að saknað sé. Sömuleiðis vantar víða tilgreiningu á magni muna í safni. Matsgerð þessi hlýtur því að vera gerð með þeim fyrirvara sem að ofan greinir og með tilliti til þess að metnir voru munir sem hofnir eru og engin leið er að skoða eða staðreyna. Matsnefndarmenn höfðu fyrst og fremst til hliðsjónar 37. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga og mátu hluti eftir áætluðu enduröflunarvirði þeirra á þeim tíma sem matið er gert og afskrifuðu einstaka hluti lítið sem ekkert enda voru varla til staðar upplýsingar um aldur hlutanna, brúkun þeirra eða minnkaðs notagildis sem skv. 37. gr. laga nr. 20/1954 skal m.a. hafa til hliðsjónar við afskriftir. Þá voru á listum þessum ýmsir munir sem hafa hugsanlega antikgildi. Matsmenn töldu að útilokað væri að finna verð á óséða, meinta antikmuni þannig að til grundvallar var lagt verð á nýjum sambærilegum hlutum.” Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir dómkröfur sínar í fyrsta lagi á því, að Hæstiréttur hafi í fyrrnefndum dómi sínum tekið af öll tvímæli um greiðsluskyldu stefnda. Þar hafi öllum andmælum stefnda verið hafnað. Stefnandi hafi að forsögn Hæstaréttar farið þá leið, sem skilmálar vátryggingarinnar geri ráð fyrir um ákvörðun fjárhæðar vátryggingarbótanna. Ákvörðun matsmanna um fjárhæð á tjóni stefnanda liggi fyrir og sé bindandi fyrir stefnda, samkvæmt því sem berum orðum segi í vátryggingarskilmálunum. Vátryggingafélagið hafi selt stefnanda innbústrygginguna, án þess að hið vátryggða innbú væri fyrirfram skoðað eða skráð. Í því hljóti að felast skuldbinding af hálfu félagsins til að hlíta upptalningu vátryggingartaka á innbúshlutum, eftir að bótaskylt tjón hafi orðið og hlutir farið forgörðum. Félagið geti ekki fyrst selt mönnum vátryggingar án skoðunar á hinu vátryggða og innheimt iðgjöld, en borið síðan brigður á það, hvaða hlutir hafi verið í innbúi eftir að tjón hafi orðið og gert tjónþola að sanna það, þegar það sé ekki lengur hægt. Ágreiningslaust sé, að stefnandi hafi haft símasamband við Vátryggingafélagið Skandia hf. 31. janúar 1995 og hækkað innbústryggingu sína úr 4.000.000 krónum í 5.500.000 krónur. Hann hafi þá verið nýkominn til landsins til læknismeðferðar. Félagið hafi í bréfi dags. 23. febr. 1995, en eigi að vera 23. maí s.á., neitað að taka til greina hækkun vátryggingarfjárhæðarinnar, sem samið hafi verið um 31. janúar sama ár eða degi eftir „að lögreglan í Keflavík hafi tilkynnt eigendum eða umboðsmanni hans að húsið hafi staðið opið er að því var komið. Hér sé um misskilning að ræða. Fyrir liggi í málinu lögregluskýrsla, þar sem greint sé frá heimsókn tveggja lögreglumanna frá Rannsóknarlögreglu ríkisins að Skólatúni 30. janúar 1995. Húsið hafi þá verið mannlaust en aðaldyr opnar og rúða brotin í hurðinni. Þeir segist hafa lokað húsinu en taka fram, að auðvelt sé að komast inn í það, þar sem rúða hafi verið brotin. Rannsóknarlögreglumennirnir hafi aðeins látið lögregluna í Keflavík vita af þessari heimsókn sinni, sem hafi af því tilefni farið samdægurs á staðinn til að fjarlægja þaðan plastbrúsa með framköllunarvökva, sem lágu utan við húsið og stafaði hætta af. Hvorki stefnandi né heldur Helga Leifsdóttir, þáverandi umboðsmaður hans, hafi haft vitneskju um þessar heimsóknir, þegar viðbótartryggingin var keypt. Stefnandi hafi gert þá grein fyrir hækkun tryggingarinnar, að hann hafi átt inni fé hjá vátryggingafélaginu vegna niðurfellingar bifreiðatryggingar og hafi starfsmaður félagsins ráðlagt honum að nota féð til að hækka vátryggingarfjárhæð innbústryggingarinnar. Það hafi hann gert. Því sé á því byggt af hálfu stefnanda að komist hafi á samningur um hækkun fjárhæðarinnar, sem stefndi sé skuldbundinn við. Aðalkrafan sé við þetta miðuð. Varakrafan miðist við vátryggingarfjárhæðina, eins og hún hafi verið fyrir hækkun. Stefnandi miðar aðalkröfu sína við það, að umsamin vátryggingarfjárhæð hafi numið 5.500.000 krónum. Samkvæmt niðurstöðu tilkvaddra matsmanna hafi heildarverðmæti innbúsins verið samtals 8.663.500 krónur. Verðmæti þeirra hluta, sem fundust síðar eða voru skildir eftir hafi numið 213.000 krónum, samkvæmt niðurstöðu matsmanna. Tjón stefnanda sé því 8.450.000 krónur, sem sé 97,54% af heildarverðmæti hins vátryggða. Ljóst sé, að vátryggt hafi verið undir verði, eins og það sé orðað í 2. mgr. 6. gr. vátryggingarskilmálanna. Stefnda beri að greiða 97.54% af vátryggingarfjárhæðinni, sem svari til 5.364.700 króna, sem sé aðalkrafa stefnanda. Varakrafan hljóði um greiðslu á 3.901.600 krónum, sem sé 97,54% af 4.000.000 króna, verði talið, að sú vátryggingarfjárhæð hafi gilt í skiptum aðila. Stefnandi kveðst styðja kröfur sínar við ólögfestar meginreglur í kröfu- og samningarétti og ákvæði laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga (vsl.), einkum 37. gr. og 1. mgr. 39. gr. Vaxtakröfur séu studdar við þau lagaákvæði sem í þeim greini, sbr. 3. mgr. 24. gr. vsl. Dráttarvaxtakrafan miðist við 21. júlí 1995, en þá hafi verið liðinn einn mánuður frá dagsetningu kröfubréfs lögmanns stefnanda til Vátryggingafélagsins Skandia hf. Þá þegar hafi félagið haft í höndum upptalningu frá stefnanda og sambýliskonu hans á þeim innbúsmunum, sem forgörðum fóru í innbrotinu og hafi félagið þá getað gert viðeigandi ráðstafanir til að meta fjárhæð bótanna. Raunar sé sá frestur, sem félagið hafi ekki nema 14 dagar samkvæmt 1. mgr. 24. gr. vsl. Stefnandi vísar til 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda, að starfsmaður Skandia hf. hafi ráðlagt honum að nota iðgjaldsinneign hans af bifreiðatryggingum til hækkunar á innbústryggingunni í símtali í lok janúar 1995. Samkvæmt framlögðum gögnum hafi beiðni um endurgreiðslu bifreiðatryggingar fyrst verið sett fram af hálfu stefnanda í júní 1995. Þá mótmælir stefndi lýsingu stefnanda á umfangi tjónsins. Í lögregluskýrslu, sem lýsir heimsókn lögreglu í hús stefnanda hinn 12. febrúar 1995, geri stefnandi grein fyrir þeim hlutum sem horfið höfðu sjá bls. 4 efst hér að framan. Sú lýsing sé í engu samræmi við þann lista, sem stefnandi og þáverandi sambýliskona hans gerðu síðar og matsmenn lögðu til grundvallar. Í sömu skýrslu segi, að bækur, matarleifar og ýmsir munir hafi legið á víð og dreif um gólf „svefnherbergisins, gangsins og stofunnar” og eins komi þar fram, að munir á geymslulofti hafi verið dreifðir um loftið, sjá bls. 3 neðst. Engin lýsing liggi fyrir á þeim munum, sem skildir voru eftir við innbrotið og því síður verðmæti þeirra. Þá byggir stefndi á því, að stefnandi hafi haft vitneskju um ástand hússins þann 31. janúar 1995, þegar tryggingarfjárhæðin var hækkuð. Hann bendir á í því sambandi, að Helga Leifsdóttir hdl., sem gætti hagsmuna stefnanda, hafi í kjölfar heimsóknar lögreglunnar 31. janúar 1995, sent skriflega kæru til Lögreglunnar í Keflavík, dags. 10. febrúar sama ár. Þar komi fram, að hún hafi verið í sambandi við lögregluna í fjóra til fimm daga þar á undan. Eggert Bjarnason, lögreglumaður, sem litið hafi eftir húsinu fyrir stefnanda, hafi látið hana vita um fyrrnefnda komu lögreglunnar í hús stefnanda. Í kærunni segi m.a. „Líklega í byrjun janúar hafa umræddir aðilar flutt allt sitt hafurtask úr húsinu. Hinn 31.1.1995 fór Rannsóknarlögregla ríkisins á vettvang og kom í ljós að húsið lá þá undir skemmdum og meira að segja skilið eftir galopið fyrir gestum og gangandi, veðrum og vindum og var aðkoman í einu orði sagt hryllileg. Tvisvar hefur verið skipt um sílinder og húsinu lokað, auk þess hefur verið neglt fyrir glugga sem brotinn var upp. Þrátt fyrir þetta hefur verið brotist inní húsið síðan. M.a. hefur komið í ljós að stolið hefur verið riffli í eigu húseiganda.” Því sé ljóst, eins og áður segi, að stefnanda og umboðsmanni hans hafi verið kunnugt um, hvernig aðkoman hafi verið, þegar lögregla kom að húsinu þann 31. janúar 1995, auk þess sem fullyrt sé í kærunni að brotist hafi verið inn í húsið áður. Þessi kæra sé send, áður en stefnandi telji sig hafi fengið vitneskju um að brotist hafi verið inn í húsið. Einnig liggi fyrir, að stefnandi hafi fengið bréf Helgu Leifsdóttur dags. 6. janúar s.á. þar sem hún lýsir ferð sinni suður í Voga 21. desember 1994, sjá bls. 2 neðst. Því megi vera ljóst, að stefnandi hafi haft vitneskju um það, að óreglumenn hefðust við í húsi hans, án þess að upplýsa tryggingafélagið þar um, þegar vátryggingarfjárhæðin var hækkuð. Ekkert tilefni hafi verið til hækkunar vátryggingarfjárhæðarinnar, enda hafi innbúið, sem var í geymslu á þessum tíma, verið það sama og upphaflega hafi verið komið fyrir á geymsluloftinu að frádregnum munum sem fluttir voru til Spánar í desember 1994 og muna, sem lánaðir voru Margréti Ingimarsdóttur leigutaka. Stefndi byggir málsvörn sína að öðru leyti á eftirfarandi málsástæðum. Sönnunarbyrðin um það, hvaða munir hafi horfið í umræddum atburðum hvíli á vátryggingartaka. Stefndi mótmæli því, að þeir munir, sem tilgreindir séu á framlögðum listum og ekki hafi fundist síðar eða verið til staðar að Skólatúni eftir meintan tjónsatburð, hafi verið staðsettir í húsinu að Skólatúni, þegar meintur tjónsatburður eða atburðir hafi átt sér stað. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn, sem styðji það, að hann hafi átt þessa muni og að þeir hafi verið að Skólatúni, þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir. Á hinn bóginn gefi ýmis gögn og aðrar upplýsingar í málinu það sterklega til kynna, að tilgreiningar á listunum séu rangar: a. Áður sé þess getið, að í upphaflegri lögregluskýrslu komi fram, að búslóðin, sem geymd var á loftinu, hafi að mestu verið dreifð um loftið og gólfin í húsinu. Í upphaflegri lögregluskýrslu tilgreini stefnandi aðeins fáeina muni, sem horfið höfðu, t.d. málverk, verkfærasett, bækur og húsgögn. Málatilbúnaður stefnanda og listi hans byggi hins vegar á því, að öll búslóðin hafi farið forgörðum í innbrotinu. Á myndum, sem liggi frammi í málinu og teknar voru í kjölfar tilkynningar um innbrotið, sjáist mikið af búslóð. Sé þetta í samræmi við lýsingu í lögregluskýrslu. Einnig komi fram á myndum, sem teknar voru við sama tilefni, fjölmargir munir, sem finnist á lista stefnanda og stefnandi krefjist að bættir verði. b. Í vitnisburði, sem Margrét Ingimarsdóttir, leigutaki, gaf fyrir dómi í fyrra málinu komi fram, að stefnandi hafi fullyrt að engin verkfæri væru geymd á loftinu heldur eingöngu í verkstæðisbyggingu. Þá liggi fyrir í gögnum málsins, að Landsbanki Íslands hafi tekið í sínar vörslur öll þau verkfæri, sem í verkstæðinu voru og selt þau til fullnustu á kröfum sínum á hendur stefnanda. Þetta komi fram í framburði Ársæls Más Gunnarssonar og Brynjólfs Þórs Brynjólfssonar í fyrri dómsmáli stefnda, sem varði sama sakarefni. Margrét hafi einnig borið fyrir dómi í fyrra dómsmálinu, að stefnandi hafi tjáð henni, að geymsludótið væri drasl sem skipti þau ekki máli. c. Í bréfi stefnanda til Helgu Leifsdóttur, lögmanns, dags. 14. febrúar 1995 komi fram, að eitthvað af þeim munum sem krafist sé bóta fyrir hafi verið lánað Margréti leigutaka. d. Hluti hinna horfnu muna, sem sé að finna á lista stefnanda, hafi fundist og liggi lýsing þeirra fyrir í málinu, sbr. skýrslu Sigurðar V. Benjamínssonar, rannsóknarlögreglumanns, dags. 24. febrúar 1995. Þessir munir hafi verið mávastell, spánskt kaffistell, og 34 eintök af skálum, vösum, karöflum ofl. e. Í gögnum málsins komi fram, að stefnandi hafi flutt innbú sitt a.m.k. í tveimur ferðum til Spánar. Fyrst er hann fluttist upphaflega af landi brott á árinu 1993 og einnig komi fram í framburði Helgu Leifsdóttir í fyrra máli stefnanda, að eitthvað af innbúi hafi verið fjarlægt af Jórunni dóttur stefnanda og sé hún þar að vísa til flutninganna í desember 1994. f. Þrátt fyrir að stefnandi hafi flutt búslóð sína til Spánar, séu verðmæti þess sem sett var upp á geymsluloft talið vera rösklega 8,6 milljónar króna virði. Á listanum sé þó ekki að finna muni, sem oft séu dýrustu hlutir innbús eins og þvottavél, þurrkara og frystikistu. Í vátryggingum sé meðalinnbú talin vera að verðmæti 4.0 milljónir króna, eins og upphafleg vátryggingarfjárhæð sýni. Samkvæmt þessu ætti að vera um sérstakt innbú að ræða og því eðlilegt, að ríkari kröfur verði gerðar til sönnunar en ella. Af öllu þessu leiði, að stefnandi hafi ekki stutt það neinum gögnum, að þeir munir, sem hann tilgreini, hafi horfið frá Skólatúni. Framangreind atvik málsins bendi hins vegar sterklega til þess, að listi stefnanda eigi ekki við rök að styðjast. Verði talið, að stefnandi hafi fært viðhlítandi sönnur fyrir því, hvaða munir hafi horfið, byggir stefndi á því, að hann hafi ekki sett fram nægilegar sönnur fyrir verðmæti þeirra muna, sem talið sé að horfið hafi. Í dómi Hæstaréttar komi skýrlega fram, að sönnun um þetta atriði hvíli á stefnanda. Matsgerð sú, sem liggi frammi í málinu, verði ekki lögð til grundvallar við mat á verðmætum, þótt stefnandi gæti sannað að einhverjir munir hafi horfið. Í athugasemdum matsmanna komi fram, að greinargerð þeirra sé gerð með þeim fyrirvara, að þeir hafi ekki fengið neinar lýsingar á hinum horfnu munum og því sé matið byggt á ágiskunum t.d. um aldur muna, fjölda þeirra og gerð ofl. Þá sé sérstaklega tekið fram, að matsmenn treysti sér ekki til að afskrifa verðmæti hluta vegna þess skorts á upplýsingum um aldur þeirra eða notagildi. Ágallar þessir á undirstöðu matsins séu svo verulegir, að matsgerðin uppfylli á engan hátt skilyrði ákvæða 6.3. í vátryggingarskilmálum eða ákvæða 1. mgr. 37. gr. og 39. gr. laga 20/1954. Í 2. gr. vátryggingarskilmálanna séu tilgreindir þeir munir, sem falli undir vátrygginguna og takmarkanir á bótafjárhæðum vegna tiltekinna tegunda af lausafé. Undir trygginguna falli venjulega innbú, þ.e. lausafjármunir er fylgi almennu heimilishaldi. Verulegur hluti þeirra muna, sem krafist sé bóta fyrir samkvæmt upptalningu stefnanda séu ýmiss konar verkfæri til bifreiðaviðgerða, sem stefnandi hafi notað í atvinnurekstri. Á dómskjali nr. 26 sem sé forsíða á skilmálum, sem stefnandi hafi lagt fram í héraði í fyrra málinu, sé handrituð athugasemd hans um, að verkfærin séu að stærstum hluta flutt inn af honum til endursölu. Þessi munir falli því ekki undir vátryggða muni. Í öllu falli eigi verkfæri, varahlutir og önnur áhöld ekki að bætast nema með 5% af vátryggingarfjárhæðinni. Ennfremur sé sérstaklega tilgreint í 2. gr. að vátryggingin taki ekki til dýra, vélknúinna farartækja, hjólhýsa, tjaldvagna, báta eða hluta sem tilheyri nefndum tækjum. Í lista stefnanda sé að finna kompás og rafmagnstöflu, og segi þar, að þessir munir séu úr bát. Þá sé tilgreint á lista hans hnakkar, beisli og hnakktaska, sem tilheyri væntanlega dýrum. Í 2. gr. skilmálanna komi einnig fram, að m.a. skartgripir, handrit og teikningar bætist ekki nema með 1% af vátryggingarfjárhæðinni. Munir af þessum toga séu einnig tilgreindir á lista stefnanda. Til þess að unnt sé að reikna tjónið út, verði að taka tillit til þessara þátta til lækkunar. Stefndi byggir ennfremur á því, að stefnandi hafi vísvitandi eða í öllu falli af gáleysi leynt félaginu upplýsingum, þegar hann óskaði eftir hækkun á vátryggingunni þann 31. janúar 1995. Hefðu réttar upplýsingar legið fyrir, hefði það leitt til þess, að hækkunarbeiðninni hefði verið hafnað. Þessar upplýsingar séu þær, í fyrsta lagi, að stefnandi og umboðsmaður hans höfðu strax í desember 1994 fengið upplýsingar um að afbrotamenn byggju í húsinu. Í öðru lagi, að legið hafi fyrir vitneskja um það, áður en beiðni um hækkun hafi verið sett fram, að þá þegar hafi verið brotist inn í húsið. Í þriðja lagi, að þeir munir sem teknir hafi verið, hafi þegar verið horfnir þegar vátryggingarfjárhæðin var hækkuð, sbr. skýrslu lögreglunnar um heimsókn í húsið þann 30. janúar 1991 og kæru Helgu Leifsdóttur frá 10. febrúar 1992, svo og framburð Helgu fyrir dómi í fyrra málinu. Stefndi byggir ennfremur á því, að búslóð stefnanda hafi verið undirtryggð. Samkvæmt reglum 40. gr. laga 20/1995 sé ábyrgð félags aðeins hlutfallsleg, ef verðmæti hins vátryggða sé hærra en vátryggingarfjárhæðin. Verði þessari lagareglu beitt við útreikning bóta í þessu máli, geti bætur ekki orðið nema 63,5% af vátryggingarfjárhæðinni í aðalkröfu eða 3.492.500 krónur og 46,2% í varakröfu eða 1.848.000 krónur. Samkvæmt matinu nemi heildarverðmæti hinna vátryggðu hagsmuna, sem kröfur stefnanda byggjast á, 8.663.500 krónum og hlutföllin miðað við mismunandi vátryggingarfjárhæðir svari því til þess sem að ofan greini. Stefndi mótmælir vaxtakröfu stefnanda bæði að því er varðar upphafstíma og vaxtafót. Hæstiréttur hafi staðfest, að kröfur stefnanda hafi verið vanreifaðar og að stefndi hafi því ekki haft undir höndum nægjanleg gögn að meta honum bætur. Dráttarvextir verði því ekki dæmdir, fyrr en að gengnum dómi Hæstaréttar. Verði skaðabætur dæmdar, geti dráttarvextir í fyrsta lagi lagst á dómkröfu stefnanda eftir að matsgerð lá fyrir eða eftir atvikum frá dómsuppsögudegi. Stefndi byggir og á því, að því er varðar málskostnað, að stefnandi hafi ekki, þrátt fyrir ítrekaðar áskoranir, látið félaginu í té nauðsynlegar upplýsingar til þess að ákvarða greiðsluskyldu þess eða til þess að meta tjónið. Fyrirliggjandi misvísandi upplýsingar hafi gefið stefnda fulla ástæðu til að sýna ítrustu varfærni í tjónsuppgjörinu. Í ljósi þessa sé rétt, að stefnandi greiði stefnda málskostnað eða í öllu falli, að málskostnaður verði felldur niður verði stefnanda tildæmdar einhverjar bætur. Stefndi vísar til stuðnings kröfum sínum til þeirrar almennu reglu í vátryggingarétti, að vátryggingartaki verði að sanna að skilyrði séu fyrir hendi til greiðslu bóta og vísar þessu til frekari stuðnings til laga 20/1954 um vátryggingasamninga, einkum til 4., 6. og 7. gr. um rangar upplýsingar við samningsgerð, 37. og 38. gr. um mat á tjóni, 40. gr. um undirtryggingu. Um vexti á vátryggingabætur vísar stefndi til 24 gr. laga 20/1954 og ákvæða vaxtalaga nr. 25/1987, en styður málskostnaðarkröfu sína við 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og a. lið 1. mgr. 131. gr. sömu laga. Forsendur og niðurstaða. Við aðalmeðferð málsins mættu matsmennirnir Jón Trausti Guðjónsson og Valdimar Johansen og staðfestu matsgerð sína. Þeir greindu frá því, að þeir hafi leitað upplýsinga hjá verslunum og öðrum þeim, sem til þekktu við verðákvörðun á þeim munum á listum þeim, sem stefnandi gerði og horfið höfðu við innbrotið. Við verðmat á málverkum hafi þeir haft samband við listaverkasala, sem þekkt hafi til einhverra mynda á lista stefnanda. Valdimar kvað matsmenn hafa í mati sínu fremur hallað á stefnanda en stefnda, einkum þar sem matið hafi beindist að því að meta safn muna, þar sem talað hafi verið um mikið magn. Þegar svo stóð á hafi þeir miðað við fjölda slíkra hluta á meðalheimili. Þeir hafi ennfremur reynt að verðmeta þá hluti, sem fundust í húsi stefnanda eftir innbrotið. Hafi þeir stuðst við ljósmyndir þær, sem teknar voru á vettvangi 12. febrúar 1995 og metið þá hluti, sem heillegir virtust. Verðmat þessara hluta sé innifalið í niðurstöðutölu í matsgerðinni undir liðnum "hlutir sem eftir voru og skiluðust" að fjárhæð 213.000 krónur. Þeir hafi leitast við að standa eins vel að þessu verki og frekast var kostur og haft til hliðsjónar í mati sínu 37. gr. og 1. mgr. 39. gr. laga nr. 20/1954 (vsl) og 6. gr. í vátryggingaskilmálum vátryggingafélagsins Skandia hf. Ágreiningslaust er, að stefnandi hafði gilda innbústryggingu hjá vátryggingafélaginu Skandia hf., þegar innbrotið í hús stefnanda átti sér stað. Ekki er heldur ágreiningur um það, að stefnandi hafi 31. janúar 1995 hringt í Þórð Þórðarson, starfsmann Skandia hf. og hækkað tryggingarfjárhæðina í 5.500.000 krónur. Hins vegar greinir málsaðila á um umfang tjóns stefnanda og eins hvort hækkun tryggingarfjárhæðarinnar hafi gildi gagnvart stefnda. Fyrst verður tekin afstaða til þess, hvort hækkun vátryggingarfjárhæðarinnar hafi gildi gagnvart stefnda, eins og á stóð, þegar til hennar var stofnað. Stefndi byggir á því í þessu sambandi, að stefnandi hafi vísvitandi eða í öllu falli af gáleysi leynt viðkomandi starfsmann vátryggingafélagsins Skandia hf. þýðingarmiklum upplýsingum, sem leitt hefði til þess, að hækkunarbeiðninni hefði verið hafnað, a.m.k. þar til könnun hefði farið fram á vettvangi og upplýsingar lægju fyrir um ástand búslóðarinnar Stefnanda hafi verið kunnugt um það, að afbrotamenn hefu haft leiguafnot af húsinu, sbr. bréf Helgu Leifsdóttur dags. 6. janúar 1995 (sjá neðst á bls. 2 hér að framan), sem hann upplýsti tryggingafélagið ekki um. Einnig hafi legið fyrir á þessum tíma, að brotist hafði verið inn í húsið, sem hlaut að auka áhættu tryggingasala. Loks byggir stefndi á því í þessu tilliti, að þeir hlutir, sem stefnandi geri kröfu til að bættir verði, hafi þá þegar verið horfnir, þegar vátryggingarfjárhæðin var hækkuð sbr. kærubréf Helgu Leifsdóttur dags. 10. febrúar 1995, (sjá leturbreytingu á bls. 8 um miðja síðu). Dómurinn lítur svo á, að stefnanda hafi borið að gera viðkomandi starfsmanni vátryggingafélagsins Skandia hf. grein fyrir efni bréfs Helgu Leifsdóttur í símtali því, sem leiddi til hækkunar tryggingarfjárhæðarinnar. Stefnanda var á þessum tíma kunnugt um, að leigjandi hússins var óreglumaður og fíkniefnaneytandi, sem lögreglan hafði haft afskipti af. Stefnanda mátti vera það vel ljóst, að aukin áhætta er því samfara að slíkur maður og fylgdarlið hans hefðu aðgang að húsinu. Búslóð stefnanda var geymd á geymslulofti hússins, eins og áður er vikið að, sem leigjandi og/eða fólk á hans vegum gátu hæglega komist að og hagnýtt sér. Að fengnum réttum upplýsingum hefði tryggingafélagið átt þess kost að kanna aðstæður og ástand húss og búslóðar, áður en tekin var afstaða til hækkunar vátryggingarfjárhæðarinnar. Þykir stefnandi hafa sýnt af sér svo stórkostlegt gáleysi og skeytingarleysi með því að hafa látið hjá líða að upplýsa viðkomandi starfsmann Skandia hf. um rétta stöðu mála að leiða eigi til þess að hækkun tryggingarinnar er metin ógild með vísan til 7. gr. sbr. 6. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954. Í fyrrnefndum Hæstaréttardómi er talið sannað að brotist hafi verið inn í hús stefnanda á vátryggingartímanum og munum stolið úr innbúi stefnanda. Þar eru einnig tekin af öll tvímæli um greiðsluskyldu stefnda og því ennfremur því slegið föstu að stefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því, að einstakir hlutir hafi horfið eða skemmst af öðrum orsökum en innbroti í læst íbúðarhús. Á hinn bóginn leggur Hæstiréttur þá skyldu á herðar stefnanda að sanna umfang tjóns síns, sbr. 22. gr. vsl. m.a. með því að verðsetja þá muni, sem glötuðust við innbrotið svo og þá muni, sem eftir voru skildir í húsinu og þá er síðar fundust. Í 6. gr. vátryggingaskilmálanna, sem Hæstiréttur vísaði til, er fjallað um bótaákvörðun og uppgjör tjóns. Í 4. mgr. 6. gr. skilmálanna er mælt svo fyrir, að hvor málsaðila um sig geti krafist þess, að bætur séu ákveðnar með mati og velji hvor aðili sinn matsmann, ef ágreiningur rís um fjárhæð vátryggingarbóta. Oddamann skal tilkveðja komi matsmenn sér ekki saman og ræður þá afl atkvæða úrslitum. Ákvörðun matsmanna skuli vera bindandi fyrir báða aðila. Næst liggur fyrir að fjalla um bótakröfu stefnanda á hendur stefnda. Matsgerð sú, sem liggur frammi í málinu og áður er lýst tekur alfarið mið af upptalningu stefnanda á þeim munum, sem hann telur að horfið hafi, eða eyðilagst við innbrotið í hús hans. Stefndi gerði fyrirvara er laut að réttmæti lista stefnanda yfir horfna muni, þegar hann tilnefndi matsmann sinn. Verður að telja, þann fyrirvara eiga rétt á sér, eins og hér háttar til. Samkvæmt 22. gr. vsl. sem Hæstiréttur vísar til í fyrrnefndum dómi sínum, ber vátryggðum að veita félaginu allar þær upplýsingar, er honum er unnt að veita um atvik, er máli kunna að skipta, er dæma skal um vátryggingaratburðinn eða er ákveða skuli fjárhæð þá, er félaginu ber að greiða. Þegar svo stendur á sem í máli þessu er stefnanda óhægt um vik um sönnur á því, hvað forgörðum fór við innbrotið. Hlutirnir eru horfnir. Vátryggingafélagið Skandia hf. seldi stefnanda tryggingu, án þess að kanna umfang og verðmæti hins tryggða. Verður því við mat á umfangi á tjóni stefnanda og ákvörðun á skaðabótum honum til handa að líta til þessa. Stefnandi hefur aftur á móti ekkert aðhafst til að færa sönnur á tjón sitt, þrátt fyrir áskoranir stefnda. Í framburði sínum fyrir héraðsdómi í fyrra dómsmálinu, upplýsti stefnandi, að hluti þeirra muna, sem hurfu við innbrotið hafi stafað frá tveimur dánarbúum. Stefnanda ætti að vera auðvelt að færa sönnur á þessa frásögn sína með því að leggja fram erfðafjárskýrslur, sem sýni það a.m.k. að hann hafi hlotið arf. Þá hefur stefnandi ekkert afhafst til reyna að færa sönnur á eignarhald sitt að verðmætum munum s.s. málverkum, minkapelsum og öðrum verðmætum sérstæðum munum, sem upp eru taldir á listum hans og fyrrverandi sambýliskonu með framburði vitna, listaverkasala, fjölskylduljósmyndum eða með öðrum hætti í samræmi við áskoranir stefnda en slík sönnunarfærsla í einhverri mynd hefði átt að vera stefnanda möguleg. Í 2. tl. vátryggingaskilmálanna er því lýst til hvaða muna vátryggingin taki. Þar kemur fram, að með innbúi sé átt við lausafjármuni, er fylgja almennu heimilshaldi og talið upp í dæmaskyni ýmsir hlutar búslóðar, sem tryggingin taki til, m.a. málverk, viðleguútbúnaður og tómstundaáhöld o.fl. Þá er þess ennfremur getið, að verkfæri, varahlutir og áhöld, sem vátryggður á og notar í atvinnu sinni bætist með allt að 5% af vátryggingarfjárhæðinni, enda verði tjónið á þeim stað, sem nefndur sé í vátryggingarskírteininu. Loks er lýst nokkrum eignum, sem vátryggingin tekur ekki til, m.a. dýra, báta eða hluta, sem tilheyra nefndum tækjum. Stefndi byggir á því, með vísan til síðastgreinds ákvæðis í vátryggingaskilmálunum, að líta eigi á tæki þau, sem upp eru talin á lista stefnanda sem tæki tengd atvinnu hans, enda hafi stefnandi starfað sem bifvélavirki, áður en hann hvarf af landi brott á árinu 1993. Sama gildi um reiðtygi, sem talin séu upp í listum stefnanda. Ljóst þykir, þegar litið er til upptalningar stefnanda á tækjum þeim, sem hann telur að horfið hafi, að umfang þeirra og gerð er langt umfram það, sem tilheyrir venjulegu heimilishaldi. Verður því að fallast á það með stefnda að bætur fyrir þau skuli nema 5% af matsverði þeirra. Samkvæmt niðurstöðu matsmanna nam heildarverðmæti tækja stefnanda 2.528.500 krónum og skulu bætur fyrir þau því nema 126.425 krónum. Að því er varðar reiðtygi og fleira tengt hestamennsku, sem stefnandi tilgreinir á listum sínum, ber að mati dómsins að líta á þau, sem tæki til tómstundaiðkunar sem bæta skuli að fullu. Eins og áður er lýst hefur stefnandi ekki uppfyllt skilyrði 22. gr. vsl. og ekki orðið við tilmælum stefnda um að renna frekari stoðum undir bótakröfur sínar en hann hefur þegar gert. Þrátt fyrir það þykir sannað, að stefnandi hefur orðið fyrir tjóni, sem er þess eðlis að erfitt er að sanna með fullnægjandi og ótvíræðum hætti. Í ljósi þessa og með vísan til þess, að tryggingarfélagið Skandia hf. veitti stefnanda vátryggingarvernd m.a. gegn innbroti, án þess að kanna áður umfang og verðmæti innbús hans, þykir verða, eins og hér stendur á að ákvarða stefnanda skaðabætur að álitum, sem þykja hæfilegar 3.000.000 króna. Er þá tekið tillit til ákvarðaðra bóta vegna tækja stefnanda hér að framan. Rétt þykir, eins og mál þetta er vaxið, að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá uppsögudegi dóms þessa til greiðsludags og er þá m.a. litið til þess, að stefndi bauð stefnanda munnlega 3.000.000 króna í heildarbætur, þegar niðurstaða matsmanna lá fyrir. Með vísan til tilboðs stefnda þykir rétt, að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málinu. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf. greiði stefnanda, Kristni Ó. Kristinssyni, 3.000.000 króna og skal tildæmd fjárhæð bera dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá uppsögudegi dóms þessa til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 10/2002
|
Börn Kynferðisbrot Sératkvæði
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn stúlkunni Y. Við sönnunarmat þótti ekki verða litið fram hjá því að Y hafði átt við margvísleg heilsufarsleg vandamál að stríða, einkum frá því er hún varð fyrir alvarlegum höfuðáverka í bílslysi og hafði síðan meðal annars borið á athyglisvanda og andfélagslegri hegðun hjá henni. Annarra sönnunargagna naut ekki við um sök X en skýrslna Y og þeirra sem hún hafði sagt frá umræddu atviki. Gegn staðfastri neitun X þótti framburður Y einn og sér ekki skera úr um sekt X. Þegar þetta var virt og sönnunaraðstaðan að öðru leyti var ekki talið að ákæruvaldinu hefði tekist að sanna sekt X svo hafið yrði yfir skynsamlegan vafa, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 og var hann því sýknaður.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. desember 2001 að ósk ákærða. Ákæruvaldið krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða en að refsing verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar. Til vara krefst hann hins vegar sýknu. I. Ákærði reisir aðalkröfu sína á því að í héraði hafi meginreglan um milliliðalausa málsmeðferð verið brotin. Hafi enginn af dómurum málsins verið viðstaddur skýrslutöku af ætluðum brotaþola Y og tveimur vitnum öðrum en þó sé byggt á framburði þeirra við sönnunarmat. Þá er á það bent að í málinu liggi fyrir gögn um heilsufar stúlkunnar á þeim tíma sem umræddur atburður á að hafa gerst. Samkvæmt þeim gögnum sé ljóst að hún hafi átt við alvarleg veikindi að stríða á þessum tíma, sem ekki verði horft fram hjá við mat á framburði hennar, þar sem þau geti haft áhrif á trúverðugleika hans. Ekkert bendi til að líðan hennar hafi verið betri þegar kæra var lögð fram og því hefði verið eðlilegt að fram færi sérfræðirannsókn á heilsu hennar við meðferð málsins. Stúlkan gaf skýrslu að viðstöddum verjanda ákærða á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið var af Hervöru Þorvaldsdóttur héraðsdómara 23. október 2000. Var skýrslan tekin af Vigdísi Erlendsdóttur sálfræðingi undir stjórn dómarans og sett á myndband. Vitnið R gaf skýrslu að viðstöddum verjanda ákærða fyrir dómþingi Héraðsdóms Norðurlands vestra, sem haldið var af Halldóri Halldórssyni héraðsdómara 19. febrúar 2001. Vitnið Z kom fyrir dómþing Héraðsdóms Austurlands, sem haldið var af Loga Guðbrandssyni dómsformanni héraðsdóms 23. sama mánaðar að viðstöddum fulltrúa verjanda. Báðar þessar skýrslur voru teknar upp á hljóðband. Mál þetta var höfðað með ákæru 21. maí 2001 fyrir Héraðsdómi Austurlands og fór aðalflutningur fram 28. september sama ár. Dómurum gafst ekki kostur á að hlýða á framburð áðurnefndra vitna við aðalflutninginn. Gátu þeir því ekki metið sönnunargildi skýrslna þeirra milliliðalaust á þann hátt, að því undanskildu þó að dómsformaður hafði tekið skýrslu af vitninu Z, svo sem áður er frá skýrt. Skýrslurnar lágu hins vegar fyrir við aðalflutning málsins og auk þess gátu dómararnir virt fyrir sér myndband af skýrslugjöf stúlkunnar. Ekkert þessara vitna hafði náð 18 ára aldri, þegar að aðalflutningi kom, og skyldu því ekki koma fyrir dóm að nýju nema dómarar teldu þess sérstaka þörf samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 16. gr. laga nr. 36/1999. Verður héraðsdómur ekki ómerktur þessa vegna. Hins vegar verður að virða mat héraðsdómaranna á sönnunargildi skýrslna þessara vitna í ljósi þess að þau komu ekki fyrir dóminn sjálfan, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991. Stúlkan hefur átt við margvísleg heilsufarsleg vandamál að stríða, einkum frá því er hún varð fyrir alvarlegum höfuðáverka í bílslysi 1993. Við slysið mun hún hafa hlotið framheilaskaða og breytingar orðið á skapferli hennar. Í ágúst og september 1999 gekkst hún undir þverfaglegt mat á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins vegna gruns um þroskaraskanir o.fl. Tóku þátt í henni sálfræðingur, barnalæknir, iðjuþjálfi og félagsráðgjafi. Í héraðsdómi er getið umsagna barnalæknis og félagsráðgjafa. Í umsögn sálfræðingsins kemur fram að 1993 hafi farið fram ítarleg taugasálfræðileg athugun á stúlkunni, aftur 1996 og enn í apríl 1999. Fram kemur að við síðustu athugunina hafi fjögur atriði kvarða, sem meta eiga hegðunarerfiðleika, verið utan eðlilegra marka. Það sem vekur athygli í sambandi við atvik máls þessa er að athyglisvandi og andfélagsleg hegðun eru utan marka. Sálfræðingurinn kom fyrir dóm og aðspurður kvað hann andfélagslega hegðun vera fólgna í því að gera hluti sem ekki eigi að gera og þá einnig að segja hluti sem ekki séu sannir. Rannsóknir þær sem hér hefur verið vitnað til höfðu nýlega verið gerðar þegar atvik málsins eiga að hafa orðið. Verður því ekki fallist á það með verjanda ákærða að tilefni hafi verið til þess að láta fara fram nýja skoðun á stúlkunni vegna máls þessa. Hins vegar verður ekki, eins og hér hagar til, litið fram hjá heilsufarssögu hennar við sönnunarmatið. II. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Svo sem þar kemur fram er ákærða gefið að sök að hafa sumarið 1999 þuklað á brjóstum stúkunnar innan klæða og reynt að setja höndina inn undir buxur hennar þegar hann hafi setið með hana í fanginu og leyft henni að stýra bifreið sinni utan bæjar í [ ]. Stúlkan var 12 ára er þetta á að hafa orðið. Segir hún að viðbrögð sín hafi verið þau að hún hafi tekið höndina á honum frá, opnað bifreiðina og hlaupið út. Bifreiðin hafi ekki verið á ferð. Vitnið Z, sem er fjórum árum yngri en stúlkan, á að hafa verið í bifreiðinni með þeim, en hann varð ekkert við þetta var. Hins vegar eru hann og stúlkan sammála um að ökuferðin hafi verið farin, að þau hafi fengið að stýra bifreiðinni hvort á eftir öðru sitjandi í fangi ákærða og hún hafi strax að lokinni ökuferðinni kvartað undan framkomu ákærða við sig. Ákærði hefur frá upphafi neitað allri sök og að hafa sumarið 1999 farið með stúlkuna og Z saman í ökuferð, en segir stúlkuna hafa getað verið fyrr í bifeiðinni hjá honum, en hann hafi oft ekið börnum, sem heima eigi í nágrenni við hann. Hins vegar hafi Z oft farið með honum í bifreiðinni á þessum tíma ásamt syni hans sem sé á svipuðum aldri. Hann þvertekur fyrir það að hann myndi hafa leyft þeim að stýra bifreiðinni. Samkvæmt því sem að framan er rakið nýtur ekki annarra sönnunargagna um sök ákærða en skýrslna stúlkunnar og þeirra sem hún hefur sagt frá þessu atviki. Hæstaréttardómarar hafa horft á myndbandsupptöku af skýrslu stúlkunnar. Eru þeir í jafngóðri aðstöðu til að meta trúverðugleika framburðar hennar og héraðsdómararnir. Þegar virt er að vitnið Z á að hafa verið í bifreiðinni án þess að verða var við ætlaðar athafnir ákærða og óánægju stúlkunnar eða geðshræringu þykir framburður hennar einn og sér ekki gegn staðfastri neitun hans skera úr um sekt hans. Þegar þetta er virt og sönnunaraðstaðan í málinu að öðru leyti, svo sem að framan er rakið í kafla I, verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi tekist að sanna sekt ákærða svo að hafið verði yfir skynsamlegan vafa, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Ber því að sýkna hann af kröfum ákæruvaldsins. Samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 ber þá að vísa bótakröfu stúlkunnar frá dómi. Samkvæmt þessari niðurstöðu skal allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðast úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, skal sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu. Miskabótakröfu Y er vísað frá dómi. Sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda og þóknun réttargæslumanns, eins og þau voru ákveðin í hérðsdómi, svo og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Garðars Gíslasonar Ég er sammála meiri hluta dómenda um að ekki beri að ómerkja héraðsdóm. Fallast ber á með héraðsdómi, að telja verði sannað með vætti barnanna Y og Z að ökuferð sú, sem þau kveðast hafa farið í með ákærða á árinu 1999, hafi verið farin, og að ákærði hafi leyft þeim að stýra bifreiðinni á þann hátt sem þau hafa skýrt frá. Ákærði hefur neitað því að hafa farið í þessa ferð með börnunum og er þessi niðurstaða því gegn neitun hans. Verður að fallast á með héraðsdómi að af þessu leiði að afdráttarlaus neitun ákærða á sakargiftum sé ótrúverðug. Sakargiftir eru þukl og þreifingar manns sem situr undir stýri bifreiðar með 12 ára stúlku í víðri peysu í fangi sér og leyfir henni að stýra bifreiðinni og stíga á bensíngjöfina. Ekki er ástæða til annars en að fallast á með héraðsdómi að framburður stúlkunnar fyrir dómi hafi verið trúverðugur og ekki eru fram komin rök til að telja að heilsufarssaga hennar breyti nokkru í því efni. Að þessu virtu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður fallist á að fram sé komin af hálfu ákæruvalds nægileg sönnun í skilningi 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála fyrir sekt ákærða. Tel ég því að staðfesta beri héraðsdóm og dæma ákærða til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins. Málið, sem þingfest var 21. maí 2001 og dómtekið var 28. september sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 21. maí 2001 gegn X, kt. [ ], til heimilis að [ ], „fyrir kynferðisbrot, sumarið 1999, gagnvart telpunni Y, fæddri [ ], með því að hafa í bifreið, sem ákærði ók utan bæjar í [ ], þuklað á brjóstum telpunnar innan klæða og reynt að setja höndina inn undir buxur hennar. Telst þetta varða við 2. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 40, 1992. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Y er krafist skaðabóta að fjárhæð 500.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III kafla vaxtalaga nr. 25, 1987.“ Af hálfu ákæruvaldsins er auk þess, sem fram kemur í ákæru, krafist að ákærða verði gert að greiða allan sakarkostnað. Af hálfu ákærða eru gerðar þær kröfur, að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Verjandinn gerir kröfu um að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun að mati réttarins. Málavextir eru þeir, að S, móðir Y kom ótilkvödd á skrifstofu [ ] þann 26. júlí 2000 og skýrði félagsmálafulltrúa, [ ], frá því, að hún vildi kæra ákærða fyrir kynferðislega áreitni við Y. Í framhaldi af þessu skrifaði félagsmálafulltrúinn bréf til lögreglunnar á [ ], og óskaði eftir rannsókn á hinu ætlaða broti. Kærandi, Y, gaf skýrslu í Héraðsdómi Reykjavíkur, skýrði svo frá, að hún og Z vinur hennar hefði verið að fara upp í fjall að tína ber og hefðu þau hitt ákærða fyrir ofan húsið, sem hún býr í og nærri heimili ákærða. Hefðu þau spurt hann hvert hann væri að fara, en hann hefði svarað því til, að hann væri að fara að ná í einhvern kassa. Þau hefðu spurt hann hvort þau mættu fara með. Ákærði hefði játað því. Þau hefðu öll sest inn í bílinn, ákærði í bílstjórsætið, Z í framsætið við hlið hans og Y í aftursætið. Það hafi verið einhvers staðar fyrir utan bæinn, sem hann hafi leyft þeim að keyra. Ákærði hefði boðið henni að byrja, en hún hefði sagt, að Z mætti byrja. Ákærði hafi setið undir Z á meðan hann keyrði. Þegar Z hætti að keyra, hafi hann sest aftur í framsætið við hlið ákærða. Ákærði hefði einnig setið undir Y við stýrið. Hefði hún þá stýrt bílnum og einnig stigið á bensíngjöfina. Meðan hún hafi verið að keyra, hafi ákærði farið með hendurnar alveg innanundir bolinn og þreifað um brjóst henni. Þá hafi ákærði ætlað að fara innanundir brókina og hafi hann verið kominn með hálfa höndina þangað. Hún hafi þá tekið höndina þaðan og hlaupið út. Hún hafi farið aftur upp í bílinn og ákærði hafi svo keyrt þau upp í fjall, þangað, sem þau höfðu ætlað sér að fara, enda hafi Z verið mjög ákveðinn með að hann gerði það og orðaði Y það svo, að Z hafi skipað honum það. Þau Z hafi svo farið að tína ber, en hún sagðist hafa sagt Z þarna í fjallinu, að ákærði hefði farið innundir hana eða undir peysuna og ætlað að fara innundir brókina. Y mundi við yfirheyrsluna ekki nákvæmlega, hvenær atburður þessi hefði orðið, en taldi, að það hefði verið í fyrrasumar (skýrslan var tekin 23. október 2000). Y kvaðst hafa sagt vinkonu sinni R frá þessu atviki á sama hátt og hún hafði sagt Z. Það hefði hún gert einhvern tíma um veturinn. Öðrum hefði hún ekki sagt frá þessu, fyrr en hún hefði sagt móður sinni. Aðdragandi þess, að hún hefði sagt móður sinni frá þessu, hefði verið, að R hefði sagt henni frá fundi, sem Rauði krossinn hefði haldið á [ ], og hefði R komið með henni á fundinn og önnur vinkona hennar. Á fundinum hefði verið talað um nauðganir og þess háttar. Eftir fundinn hefði hún farið heim. Hún hefði með aðstoð R fengið kjark til að segja mömmu sinni frá atvikinu. Vitnið Z, gaf skýrslu fyrir dómi skv. c. lið 1. mgr. 74. gr. a, laga nr. 19/1991, 23. febrúar 2001, þá 10 ára gamall. Hann sagði svo frá, að ákærði, sem hann þekkti, hafi boðið honum og Y að sitja í bíl ákærða. Vitnið taldi, að Y hefði sest fram í fyrst, en hann sjálfur aftur í. Ákærði hafi keyrt að ruslahaugunum og svo hafi Y byrjað að keyra. Hún hafi setið í bílstjórasætinu og ákærði setið undir henni. Vitnið sagðist ekki hafa séð neitt annað en þetta. Þegar Y hafi hætt að keyra, hafi hún flutt sig um sæti, og setið í sætinu við hliðina. Þá hafi vitnið fengið að keyra og hafi ákærði einnig setið undir honum, en hann hafi ekki fengið „að ýta á kúplingar eins og hún. Ég fékk bara að halda um stýrið”, enda hafi hann ekki náð niður. Y hafi setið í bílnum á meðan vitnið keyrði. Þegar vitnið hætti að keyra, hafi ákærði keyrt bílinn inn í bæinn og hafi þau vitnið og Y setið í þangað. Vitnið og Y hafi svo verið á leið gangandi á skólaleikvöllinn, þegar hún hafi sagt honum, að hún ætlaði aldrei aftur með ákærða í bíl. Vitnið hafi þá spurt af hverju og hafi hún þá sagt: „Hann var bara að káfa á mér.” Kom jafnframt fram, að Y hefði ekki þorað „að rífa kjaft við hann”. Þessi orð hafi hún haft við vitnið á leið þeirra upp í skóla, þegar þau voru komin á grasbrekkuna, þá hafi orðin tínst upp úr henni. Þau hafi svo labbað upp í fjall og aðeins á róló og rólað eitthvað. Þau hafi einnig farið yfir læk og eitthvað um fimmtíu skref og hafi þá verið komin þar sem eru krækiber og bláber. Vitnið taldi að atburður þessi hefði orðið fyrir um einu og hálfu ári síðan og örugglega ekki síðasta sumar. Vitnið R gaf skýrslu fyrir dómi skv. c. lið 1. mgr. 74. gr. a, laga nr. 19/1991, 19. febrúar 2001, þá 12 ára gömul. Hún sagði, að Y hefði fyrir um það bil einu ári síðan sagt henni frá því, að hún og Z hefðu verið að leika sér fyrir ofan húsið hennar. Þá hafi komið þar að maður og Z hafi spurt hvað hann væri að gera og hafi hann sagt, að hann væri að fara að ná í kassa fyrir utan bæinn. Z hefði þá spurt, hvort þau mættu koma með. Hann hafi leyft það. Svo hafi hann farið eitthvað út fyrir bæinn og hafi sennilega Z spurt, hvort þau mættu keyra bílinn. Y hafi síðan keyrt fyrst og þá hafi hann farið eitthvað að káfa á henni, hann hafi farið upp fyrir bolinn og svo hafi hann reynt að fara niður. Vitnið taldi, að atburður þessi hafi gerst um sumar. Vitnið sagði, að Y hefði sagt henni þetta og beðið hana að segja ekki öðrum. Y hefði ekki þorað að segja mömmu sinni frá. Vitnið S, móðir Y, sagði, að henni hefði orðið kunnugt um atvik það, sem varð tilefni þessa máls í febrúar eða mars 2000. Hafi verið haldinn fundur á vegum Rauða kross Íslands um viðbrögð við ofbeldi og það hafi verið brýnt fyrir börnunum að segja frá, ef eitthvað slíkt kemur fyrir, og hafi Y komið heim af þessum fundi og sagt henni þá frá þessu atviki. Vitnið sagði, að eftir á að hyggja hafi komið fram breyting á Y á þessum tíma, mikil reiði í henni og þunglyndi, hún hafi verið farin að loka sig inni og fór ekki út og var ekki með neinum félögum. Vitnið gerði sér ekki grein fyrir, hve lengi þetta hefði gengið, en taldi það vera nokkra mánuði. Vitnið sagði frá því, að ákærði hefði séð um [ ] í húsi vitnisins og hefði Y brugðist þannig við, að hún hafi orðið heiftarlega reið. Vitnið hafi skammað hana fyrir að tala svona um nágranna þeirra, en hún hafi þá hlaupið út og látið sig hverfa. Vitnið segir, að Y hafi orðið fyrir aðkasti frá eiginkonu ákærða vegna þessa atviks. Vitnið sagði, að Y væri mjög hrædd og skelkuð yfir þessu öllu saman. Hún sé ekki í annarri stuðningsmeðferð eins og er, en að hún fari reglulega til skólasálfræðings. Fyrir dómi kannaðist ákærði ekki við að hafa boðið þeim Y og Z í neina ökuferð sumarið 1999. Sérstaklega aðspurður um hvort hann hafi farið með þau í bílferð í maí 1999, segir ákærði það af og frá. Hann hafi verið erlendis 22 daga í maí þetta ár. Ákærði kvaðst stundum hafa leyft sínum eigin börnum að sitja í og þá hefðu stundum slæðst með önnur börn. Þetta hefði verið fyrir mörgum árum, og geti verið, að Y hafi verið þar á meðal, en hann minntist þess ekki sérstaklega. Z hafi stundum komið með honum í bíl ásamt syni ákærða, en þau tvö saman Y og Z hafi aldrei komið með honum í bíl. Þá kveðst ákærði aldrei hafa leyft börnum, hvorki þessum né öðrum að stýra bíl á ferð. Hann kvaðst hafa stundum leyft syni sínum og vinum hans að leika sér í bíl sínum, en bíllinn hafi þá ekki verið á ferð. Ákærði kvaðst þekkja Y, enda búi hún í næsta húsi við hann. Ákærða var um það kunnugt, að hún hafði lent í bílslysi og átt í erfiðleikum þess vegna. Ákærði kannaðist við að hafa átt á þessum tíma [ ]. Í skýrslu ákærða fyrir lögreglu var ákærði spurður um það, hvort rétt væri það, sem fram kom í skýrslu Y, að hann hefði farið með hendur inn undir bol hennar og síðan farið með hálfa hendina niður í brókina og svaraði ákærði því, að þetta væri rangt. Þau læknisfræðilegu gögn, sem við nýtur í málinu eru um rannsókn, sem fram fór á Y í ágúst og september 1999, en hún hefur átt við margvísleg heilsufarsleg vandamál á stríða einkum frá því, að hún slasaðist í bílslysi í apríl 1993, þá sex ára gömul. Vegna þess, hvenær rannsóknin fór fram, er ekki unnt að styðjast við hana varðandi afleiðingar af þeim atburðum, sem mál þetta snýst um, en bent hefur verið á atriði í rannsókn þessari, sem varpað gætu ljósi á trúverðugleika Y. Í umsögn barnalæknis segir m.a.: „Y er mjög uppstökk að sögn móður hennar, en auk þess ber á áráttukenndri hegðun, sem m.a. lýsir sér í því að hún virðist eigna sér ýmsa hluti sem ekki tilheyra henni. Móðir stúlkunnar lýsir því, að Y sé ákaflega einangruð félagslega, hún lokar sig mest inni og á mjög fáa vini.” Í umsögn félagsráðgjafa segir m.a.: „Nú eru sex ár liðin frá því telpan lenti í slysinu og segir móðir hegðunarvandamál vaxandi. Í skólanum er hún eins og ljós en heima fer hún ekki eftir neinum reglum. Móðir segir hana vera tvær persónur, hún geti verið mjög blíð og góð en síðan getur heiftin verið þvílík ef eitthvað er henni á móti skapi. Y missir fljótt áhuga á því, sem hún tekur sér fyrir hendur. Móður finnt erfitt að treysta telpunni þar sem hún hefur staðið hana að því að ljúga og stela.” Ekki hafa verið lögð fram nein læknisfræðileg gögn í málinu um ástand Y eftir að mál þetta kom upp. Réttargæslumaður Y hefur fyrir hennar hönd gert kröfu á hendur ákærða um miskabætur að fjárhæð kr. 500.000 ásamt vöxtum, eins og greinir í ákæru. Krafan er rökstudd með því, að um hafi verið að ræða alvarlegt brot gagnvart líkama og persónu brotaþola, sem hafi orðið fyrir miskatjóni vegna þessa. Brotaþoli hafi verið aðeins um 12 ára gömul þegar brotið var framið. Brotið hafi verið framið af henni mun eldri manni, sem sé næsti nágranni hennar í litlu þorpi og hafi haft í för með sér alvarlegar andlegar afleiðingar fyrir brotaþola og mikla röskun á lífi hennar. Umfang tjóns tjónþola sé mikið og beri að líta til þess og hversu alvarlegt brotið hafi verið, til sakarstigs og huglægrar upplifunar brotaþola. Niðurstaða: Ákærði hefur með öllu neitað að hafa nokkurn tíma, hvort heldur er sumarið 1999 eða í annan tíma farið í ferð með þeim Y og Z saman, eða að hann hafi nokkurn tíma leyft börnum að stýra bíl hans á ferð. Y hefur borið um ferð þessa, sem hún hafi farið með ákærða í bíl hans ásamt Z, sennilega sumarið 1999, og hafi ákærði leyft þeim báðum að keyra bílinn, en hann hafi setið undir þeim. Z hefur borið að þau hafi farið í ferð þessa út úr bænum í [ ], sennilega að ruslahaugunum. Ber þeim Y og Z saman um ferðina í öllum meginatriðum. Ákærði hefur alfarið neitað að hafa farið í ferð þessa með börnunum og einnig að hann hafi við það tækifæri framið það brot, sem honum er gefið að sök í ákæru, að hafa þuklað á brjóstum telpunnar innan klæða og reynt að setja höndina inn undir buxur hennar. Að áliti dómsins fær þessi framburður ekki staðist þegar höfð er hliðsjón af eindregnum framburði barnanna um ökuferðina, en telja verður sannað með vætti þeirra að hún hafi verið farin. Þykir afdráttarlaus neitun ákærða á sakargiftum ótruverðug og verður ekki lögð til grundvallar í málinu. Fram kemur í skýrslu Z, að hann hafi ekki séð neitt þess háttar til ákærða í ökuferðinni eða þegar ákærði hafi setið undir Y. Hins vegar bar Z að Y hefði þegar eftir að þau höfðu yfirgefið bíl ákærða, sagt honum frá því, að ákærði hefði verið að káfa á henni, og jafnframt kom fram, að henni hefði orðið nokkuð um, þar sem hún sagði um leið, að hún ætlaði aldrei aftur í bíl með ákærða. Þá bar vitnið R, að Y hefði sagt henni frá atvikinu þá um veturinn, og þá mjög á sömu lund og Y hefur sagt frá í réttinum. Framburður Y fyrir dómi er að áliti dómenda trúverðurgur og breytir heilsufarssaga hennar engu í því efni. Hefur stúlkan verið eindregin og staðföst í framburði sínum allt frá því hún skýrði félögum sínum frá ökuferðinni, fyrst Z þegar í kjölfar ökuferðarinnar og síðan R, þrátt. Fær framburður hennar einnig stuðning af framburðum þeirra Z og R. Þegar þetta er virt, þykir þrátt fyrir neitun ákærða komin fram næg sönnun um, að ákærði hafi við þetta tækifæri leyft Y að stýra bílnum, jafnframt því sem hann sat undir henni, og hafi þá þreifað á brjóstum hennar og reynt að setja hendina inn undir buxur hennar. Telst þannig sannað, að ákærði hafi gerst sekur um brot það sem honum er gefið að sök í ákæru og er þar rétt fært til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði dagsettu 16. maí 2001 hefur ákærði ekki gerst sekur um nein þau brot, sem ítrekunarverkun hafa í þessu máli. Þykir hæfileg refsing ákærða, X, vera fangelsi í fjóra mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að þremur árum liðnum, frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki eru í málinu gögn um hverjar afleiðingar brotsins kunna að hafa orðið fyrir tjónþola, en þó hefur komið fram, að henni hafði orðið nokkuð um, þegar við atburðinn, samkvæmt frásögn Z. Þá kom fram hjá móður hennar, að hún teldi eftir á að hyggja, hafa komið fram breytingar á skapferli Y eftir atvikið. Með vísan til b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999 verður ákærði dæmdur til að greiða Y, miskabætur, sem ákveðast 150.000 krónur, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. degi eftir dómsuppkvaðningu til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun og þóknun fyrir réttargæslu á rannsóknarstigi 400.000 krónur til skipaðs verjanda ákærða, Brynjars Nielssonar, hrl., og þóknun til réttargæslumanns brotaþola, Sifjar Konráðsdóttur, hrl. 86.838 krónur, sem þegar hefur verið greidd. Dóm þennan dæma Logi Guðbrandsson, dómstjóri, ásamt meðdómsmönnunum, Benedikt Bogasyni, héraðsdómara og Sigurði Halli Stefánssyni, héraðsdómara. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögskilinn tíma vegna embættisanna dómsformanns. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í fjóra mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að þremur árum liðnum, frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði, Y, kr. 150.000 í miskabætur, með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. degi eftir dómsuppkvaðningu til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun og þóknun fyrir réttargæslu á rannsóknarstigi 400.000 krónur til skipaðs verjanda ákærða, Brynjars Nielssonar, hrl., og þóknun til réttargæslumanns kæranda, Sifjar Konráðsdóttur, hrl. 86.838.
|
Mál nr. 739/2012
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. desember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. desember 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 397/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhaldsvist
|
Hæstiéttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að aflétt yrði takmörkunum á aðgangi X að fjölmiðlum á meðan gæsluvarðhaldsvist hans stæði, sbr. e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. ágúst 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. ágúst 2002, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að aflétt yrði takmörkunum á aðgangi hans að fjölmiðlum á meðan gæsluvarðhaldsvist stæði. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði áfram gert að sæta takmörkunum á aðgangi að fjölmiðlum, sbr. e. lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Magnús Björn Brynjólfsson hdl. hefur krafist þess fyrir hönd gæsluvarðhaldsfangans X að aflétt verði fjölmiðlabanni sem hann sætir í gæsluvarðhaldi. Kærði hefur verið í gæsluvarðhaldi frá 3. ágúst sl. og hefur lögreglustjórinn í Reykjavík, sem fer með rannsókn málsins, takmarkað rétt fangans samkvæmt b-, c-, d- og e-liðum 1. mgr. 108. gr. laga um meðferð opinberra mála á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Krafan er rökstudd á þann veg að með bréfi, dags. 20. ágúst sl., hafi þess verið óskað að fjölmiðlabanni samkvæmt e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 yrði aflétt. Lögreglustjórinn hafi hafnað framangreindri beiðni með bréfi dags. 22. ágúst 2002 án þess að tilgreina ástæður eða rökstuðning. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991 gildi sú meginregla að gæslufangar megi lesa dagblöð og bækur svo og fylgjast með útvarpi. Aðeins sé heimiluð takmörkun að þessum fjölmiðlum ef nauðsyn beri til í þágu rannsóknar. Ekki verði séð að lögreglan hafi rökstutt eða fært sönnur á nauðsyn þess að útiloka kærða frá fjölmiðlum. Eftir tæplega þriggja vikna algera einangrun sé farið að reyna alvarlega á líkamlegt og andlegt ástand kærða. Það sé ljóst að aflétting fjölmiðlabanns myndi gera einangrunina bærilega og minnka hinar hættulegu og varanlegu afleiðingar hennar til muna. Af hálfu lögreglustjórans í Reykjavík er þess krafist að kröfu verjandans verði hafnað. Bent er á að kærði sé í gæsluvarðhaldi grunaður um að hafa ásamt tveimur öðrum ráðist á mann og séu sakargiftir mjög alvarlegar. Óheppilegt sé að hann geti fengið fréttir af málinu og geti það ógnað stöðu rannsóknar málsins en lögreglan hafi ekki stjórn á öllum fréttaflutningi. Niðurstaða. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, skulu gæsluvarðhaldsfangar sæta þeirri meðferð sem nauðsynleg er til þess að gæslan kom að gagni og góð regla haldist í gæslunni. Varast skal að beita þá hörku eða harðýðgi. Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi í um þrjár vikur vegna gruns um alvarlegra líkamsárás framda í félagi við tvo aðra sem einnig sæta gæsluvarðhaldi. Upplýst hefur verið að síðast var tekin af honum lögregluskýrsla 12. ágúst sl. Þegar kærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald 3. ágúst sl., með vísan til a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, var tilhögun gæsluvarðhalds ákveðin með takmörkunum samkvæmt b-, c-, d- og e-liðum 108. gr. laga nr. 19/1991 og er svo enn. Samkvæmt e-lið 108. gr. mega gæslufangar lesa dagblöð og bækur, svo og fylgjast með útvarpi. Þó getur sá sem rannsókn stýrir takmarkað aðgang gæslufanga að fjölmiðlum ef nauðsyn ber til í þágu rannsóknar. Fallast má á með verjanda að takmörkun á aðgangi kærða að fjölmiðlum sé honum verulega íþyngjandi við þessar aðstæður. Verður því að gera þá kröfu að sérstaklega sé rökstudd nauðsyn þess að beita slíkri takmörkun á frelsi í þágu rannsóknar málsins. Þetta á sérstaklega við þegar gæsluvarðhaldsvist hefur staðið svo lengi sem raun ber vitni. Að mati dómara hefur þetta ekki verið gert heldur er aðeins af hálfu lögreglu á það bent að óheppilegt sé að kærði geti fengið fréttir af málinu eins og staða rannsóknar sé. Fellst dómar ekki á að sýnt hafi verið fram á að hálfu lögreglu að nauðsyn beri til að takmarka aðgang kærða að fjölmiðlum. Er því krafa kærða um að aflétt verði takmörkunum á aðgangi hans að fjölmiðlum, samkvæmt e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, tekin til greina. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Krafa gæsluvarðhaldsfangans, X, um að aflétt verði takmörkunum á aðgangi hans að fjölmiðlum, samkvæmt e-lið 1. mgr. 108. gr. laga nr. 19/1991, er tekin til greina.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.