Datasets:
url
stringlengths 41
46
| title
stringlengths 10
284
| date
timestamp[us]date 2007-09-12 12:24:22
2025-12-16 16:17:35
| author
stringclasses 1
value | content
stringlengths 113
36.1k
|
|---|---|---|---|---|
https://mg.globalvoices.org/2025/10/15/175717/
|
Ankizy mpangataka ao Sahel, mariky ny faharefoan'ny fiarahamonina manoloana ireo olana marolafy
| 2025-10-15T13:20:58
|
Unknown
|
Sarin'ankizy mpianatra kôrany (talibés). Saripika an'i Soumaila Aya , nahazoana alàlana.
Any amin'ireo tanàndehiben'ireo firenena ao Sahel afovoany, toa an'i Niamey (Nizera), Bamako (Mali) ary Ouagadougou (Burkina-Faso), misy trangan-javatra iray mampiahiahy lasa nivadika ho zavatra iainana andavanandro: ireo ankizy mangataka.
Mazàna mitafy rovi-damba, mitondra kaopy eny an-tànany, tsy hoe seho hita fotsiny eny an-dalambe ireny ankizy ireny. Izy ireny no endrika mibaribary indrindra amin'ny tranga lalina iray ara-tsôsialy, ratsy tantana na tsy noraharahain'ny pôlitika saingy navadiky ny vahoaka ho fenitra. Asehon'io toejavatra io ireo lesoky ny rafitra sôsialy sy pôlitikan'ireo firenena ao Sahel afovoany, toerana ahitàna taham-pahantràna ambony be: araka ireo angondrakitra nasiônaly akaiky indrindra, tamin'ny 2021 dia manodidina ny 43% amin'ireo vahoaka ao Burkina Faso no miaina ambanin'ny fetran'ny fahatràna, 45,5% tao Mali ary 47,4% tamin'ny 2023 ho an'i Nizera. Soritan'ireny tarehimarika ireny ny fianjadian'ny fahantràna vao mainka noharatsian'ireo fanamby ara-piarovana sy ara-toetrandro ao amin'io faritra io.
Rehefa atambatra, ireo firenena telo ao Sahel afovoany dia manana mponina 77 tapitrisa : mihoatra ny 28 tapitrsa ao Nizera, mihoatra ny 25 tapitrisa ao Mali ary mihoatra ny 24 tapitrisa ao Burkina Faso. Ao Mali, araka ny Coalition Malienne des Droits de l'Enfant (COMADE), mihoatra ny 20 000 ireo ankizy miaina an-dalambe no tafiditra anatin'ny asa fangatahana – ka 43% amin'ireo dia ankizivavy . Ao Nizera, fanadihadiana iray nataon'ny Anti Slavery (ONG miorina ao Londôna) no nahatsikaritra tany amina sekoly kôranika miisa 1.543, ny fisian'ireo ankizy 86 824 izay ny 76 080 tamin'izy ireo dia noterena hangataka . Tao Burkina Faso, misy ireo fikambanana no niaiky ny maha-olana goavana ilay fanerena hangataka, saingy tsy ananana ny tarehimarika.
Ankizy ampianarina ny Kôrany (talibés), fitantanana sa fitrandrahana azy ireo?
Any amin'ireo firenena telo ao Sahel ireo, ny finoana Silamo no tena finoana arahan'ny maro amin'ny vahoaka: mihoatra ny 60% ao Burkina-Faso, mihoatra ny 95% ao Mali, 99% ao Nizera.
Ny zaza iray “talibé” , izany hoe ampianarina ny Kôrany”, dia zaza iray atolotr'ireo nahitàny masoandro ho eo an-tànan'ny olona iray mpifehy (mpampianatra) kôranika mba hahazo fanabeazana ara-pinoana miozolmàna. Tsy manana fifehezana an'ireny sekoly kôranika ireny ny fanjakàna na dia kely aza.
Anaty tranga marobe , matetika ireo ankizy noheverina ho tokony handray fanabeazana kôranika no araraotina sy avadika ho loharanom-bola ka mahasimba ilay antso ara-panhy tany am-piandohana.
Araka izany, tamin'ny 2017, notombanan'ny tatitra iray nataon'ny Human Rights Watch ho maherin'ny 50 000 ireo ankizy “talibés” tao Senegaly no noterena hangataka isanandro, matetika rahonana ara-batana mihitsy. Ambana maro isankarazany no atrehan'ireny ankizy ireny : herisetra, fitrandrahana, fanararaotana sy fanaovana an-jorombàla ara-tsôsialy .
Maneho fanitsakitsahana miharihary ny zon'ireo ankizy io trangan-javatra io, amin'ny tsy fanomezana azy ireo ny zo fototra hahazo fanabeazana, fiarovana ary fahazazàna sambatra. Tanora iray nampianarina ny kôrany (talibé) no mijoro ho vavolombelona amin'ny Global Voices:
Isanandro aho alefan'ilay mpifehy ahy hangataka eny an-dalambe tao San (tanàna ao afovoan'i Mali any amin'ny 422 Km miala an'i Bamako) ary, raha tsy mitondra ny vola tadiaviny aho, dia rahonany na darohany. Manao dia an-tongotra elabe aho, matetika tsy mikiraro sy tsy misakafo, miaraka amin'ny tahotra hody amin'ny tànampolo. Tsy mandeha an-tsekoly aho, na dia manonofy ny hianatra hamaky teny sy manoratra aza mba ho lasa mpiasam-bahoaka. Ny tena mampalahelo ahy indrindra, dia ny hanoanana, ny herisetra ary ny fanamavoana ataon'ireo mpandalo, fa indraindray misy tsiky, tapa-mofo na fotoana iray manome ahy hafaliana kely.
Faharefoana vao mainka miharatsy noho ny tsy fisian'ny fitaovam-panjakàna izay matetika tsy misy
Nandritra ny taona marobe i Sahel no niharan'ny fifanoheran-javatra nanosika ireo ankohonana ho amina fahantràna faratampony. Tany lonaka ho an'ny fikisahan'ireo ankizy ho lasa mpangataka izany, atosiky ny fifangaroan'ny singa ara-toekarena, sôsialy sy ara-pianakaviana, araka ny tatitra 2023 SOS enfance en péril au Sahel (SOS fahazazàna tandindonindoza ao Sahel) (2023) avy amin'ny UNICEF. Ny tsy fisiana na ny fahaverezan'ny fanohanan'ny ankohonana, vokatr'ireo fifandonana na ny fifindran-toerana an-tery, dia manery ankizy marobe, tsy misy mpiahy, hitady samirery izay fomba hivelomany.
Mipongatra ireo santatr'andraikitry ny olompirenena, toy ny tao Burkina Faso izay nahitàna ny fikambanana Suudu Baaba, ohatra, nikendry ny hanatsara ny faripiainan'ireo ankizy tamin'ny alàlan'ireo hetsika maharitra eny anaty fiarahamonina. Tao Mali, ny fikambanana Samusocial dia manolotra fanohanana ara-tsaina, ara-tsôsialy ary ara-pitsaboana. Misy ireo fanentanana ho fampahatsiarovan-tena sy ireo fanentanana nomerika miezaka ny mandrava ny fahanginana sy misarika ny sain'ireo manampahefana.
Amin'io sehatra io, tena tsy ampy betsaka ny hetsika avy amin'ireo governemanta ao amin'ilay faritra. Ao Nizera, ohatra, noraràn'ireo manampahefana ny hataka ataon'ireo ankizy ao Niamey renivohitra. Fepetra iray azo deraina, saingy sarotra ny hampihatra azy manoloana ny haben'ilay tranga sy ny tsy fisiana vahaolana hafa azo raisina ho an'ireo ankohonana sy ireo sekoly kôranika. Matetika ilay lohahevitra no apetraka any amin'ny laharana faharoa, heverina ho saropady ara-kolontsaina na tsy laharam-pahamehana ara-pôlitika. Hamafisin'ny tatitra iray nataon'ny ONG Save the Children (Vonjeo ny Ankizy) fa an'aliny maro ireo ankizy eny an'arabe ao amin'ireo firenena ireo no mazàna raisin'ireo vondrona mitam-piadiana. Lazain'ny pejy faha-9 ao amin'ilay tatitra fa:
Any amn'ireo firenena ireo, izay miozolmana ny 60% hatramin'ny 90% amin'ny mponina, ampiasaina ireo lahateny fandresena lahatra ara-pinonana ho toy ny fitaovana iray mahomby hanangonana ny tanora. Hindrahindrain'io lahateny fandresena lahatra io ny anjara toeran'ireo mpiady amin'ny alàlan'ny fanasongadinana ireo fampanantenana hasambarana, na eto an-tany, na any ankoatra.
Toepiainana manahirana manohintohinia ny fivoarany no atrehan'ireo ankizy mpangataka. Gédéon Sangare , Maliàna mpandraharaha amin'ny asa fanorenana trano, nitafàn'ny Global Voices, no mijoro ho vavolombelona:
Eny an-dàlambe, mifanena amina ankizy am-polony maro tsy misy mpiahy aho. Mangataka mitady izay hahavelona azy ry zareo, fa ao ambadik'io zavamisy io, misy herisetra tsy re tsaika miafina : maro ireo araraotina sy voadaroka. Ny tena tsy azo ekena dia ny fahanginan'ireo manampahefana manoloana io loza io. Matetika loatra ny asa fangatahana ataon'ny ankizy no heverina ho toy ny zavatra ara-kolontsaina tsy azo ihodivirana, kanefa ilay izy dia tena hamehana ara-kolontsaina sy ara-piarovana. Misy sasany amin'ireo efa “talibés” fahiny ka lasa mpiasa ankehitriny no mitantara fa tsy nisy, na kely aza, asa nianaran-dry zareo mba hahafahany miantoka hoavy mendrika rehefa rahatrizay lehibe.
Andian-taranaka tandindonin-doza
Ny tsy firaharahàna ny asa fangatahana ataon'ny ankizy dia vanja milevina ho an'ny hoavin'i Sahel. Io andian-taranaka io, izay tsy omena hirika, dia mety hihevitra fa anjara tandrify ny fahantràna sy ny fiezahana ho tafavoaka velona amin'ny alàlan'ny asa fangatahana. Tsy ny fivoaran'ny maha-olona azy ihany no tandindonin-doza amin'izany, fa koa ny fitoniana sôsialy sy ara-toekarena manerana ny faritra manontolo. Ao Nizera, ny fikambanana nizeriàna misahana ny fitsaboana ny fandikàn-dalàna sy fisorohana ny heloka bevava, dia milaza ao anatin'ny tatitra nataony ny Martsa 2020 hoe efa tafahoatra ny rafitra eo an-toerana ny fitrandrahana ireo “talibés”, ary araka izany dia tsy maintsy raisina ho toy ny tranga isam-paritra . Io tatitra io ihany no milaza ao amin'ny pejy faha-5 :
Ny lojikan'ny fanondranana an-tsokosoko sy fitrandrahana ireo “talibés” dia isan'ny fihetsiketsehan'ireo fifindràmonina eo an-toerana sy ao amin'ny faritra (ireo firenena mpifanolo-bodirindrina, fa koa ny lemaka midadasik'i Sahel sy Afrika Afovoany), ary araka izany dia tsy maintsy dinihana manoloana ireny fifaneraseràna ireny.
Alassane Maiga, manampahaizana manokana amin'ny resaka fiarovana, sy firaisankinam-piarahamonina ary fiharetan'ny vondrom-piarahamonina no sady mpikambana ao amin'ny fiarahamonina sivily maliàna, nilaza tamin'ny Global Voices fa:
Mazàna ny asa fangatahana ataon'ny ankizy ao Sahel dia tafiditra anatina toejavatra ara-pinoana iray izay ahitàna ireo ankizy (Talibés) nankinina tamin'ireo mpifehy (mpampianatra) kôranika mandeha mangataka, afenina amin'ny filazàna hoe ho fandrafetana fiharetana ara-pinoana (tanjaka ara-panahy). Na izany aza, takon'io endrika io ny faharefoana lalina iray iainan'ireo fianakaviana, izay ny fahantràny no manosika ireo ankizy hangataka mba hahitàny izay hahavelona.
Manoloana ny haben'ilay olana, maika ny tokony hiarahan'ireo governemanta amin'ny fiarahamonina sivily sy ireo fikambanana iraisampirenena mba handrindràna ireo ezaka. Izay mihitsy, arakaraky ny hitomboan'ny isan'ny ankizy tsy afaka miditra anaty rafitra fampianarana arak'asa, dia ho bebe kokoa ny ambana hivarinany amin'ny fandikàn-dalàna sy ireo vondrona mitam-piadiana izay manohintohina koa ny fitoniana ao Sahel.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/12/05/175904/
|
Fitroarana erantany ataon'ny Génération Z : mihetsika ireo tanora afrikàna manohitra ny kolikoly sy ny fanjanahana amin'ny endrika vaovao
| 2025-12-05T06:12:00
|
Unknown
|
Mpanao fihetsiketsehana tao Madagasikara, milanja sorabaventy misy sary karandoha avy amin'ilay sarimiaina ‘One Piece’, nampisatrohana satroka tsihy malagasy. Pikantsary avy amin'ny lahatsary ‘Nandositra niala ny firenena ny filohan'i Madagasikara raha ireo Gen Z kosa manao fihetsiketsehana’, nakarina tao amin'ny YouTube an'ny Channel 4 News . Fampiasàna nahazoana alàlana.
Nosoratan'i Jessica Northey sy Narda Natioranomena
Manerana ny tanibe afrikàna, manomboka ao Madagasikara hatrany Maraoka , nidina an'arabe nitaky ny rariny sôsialy sy hihainoana ny feony ireo tanora teraka teo anelanelan'ny fiafaràn'ny andian-taona 90 sy ny fiandohan'ny taona 2000, fantatra amin'ny anarana hoe Génération Z .
Tamin'ny fiandohan'ny Septambra 2025, nipoaka ny fihetsiketsehan'ny Gen Z tao Madagasikara, tany am-boalohany dia nifantoka tamin'ny fahatapatapahan'ny herinaratra tsy nitsaha-nitombo sy ny tsy fisian'ny rano nanenika ny firenena nandritra ny volana marobe. Vetivety dia nihitatra izany nankany amin'ny fanaovana ho lasibatra ny kolikoly, ny tsy fitoviana tsy mitsaha-mitombo, ny tsy fanjarian-tsakafo ary taoriana kely dia ny fitakiana ny fialàn'ny filoha. Ny 12 Ôktôbra , rehefa nazava fa nanohintohina ny ainy ny hatezarana niantefa taminy, nanjavona ny filoha Andry Rajoelina . Toa hoe nisidina nandalo ny nosy La Réunion izy taorian'izay mba ho any Dubaï.
Noporetin'ireo manampahefana tamin'ny alàlan'ny herisetra ireo fanetsehana am-pilaminana, nokarakaraina avy any anaty tambajotra sôsialy, niteraka fahafatesan’ olona 22 , hoy ny ONU. Ny mpanolotsaina akaiky ny filoha, raha nitafa tamin'ny TV5 Monde, dia nandà hoe tsy nisy na iray aza maty , izay tena nahasorena ireo mpanao fihetsiketsehana izay niampanga ny governemanta ho nandainga.
Naka aingampanahy avy amin'ireo hetsipanoherana tahàka izany nataon'ireo tanora tany Népal , dia marika famantarana mitovy tamin'izany no nampiasain'ny hetsik'ireo tanora Gen Z malagasy, karandoha avy amin'ilay ‘manga’ japoney « One Piece » , nampisatrohana ny satroka tsihy malagasy. Nanao rodobe ireo mpanohitra namakivaky ny renivohitra, ireo tanàndehibe sy ireo tany amin'ny am-pielezana nanerana izao tontolo izao .
Nifanindran-dàlana tamin'izany, tao Maraoka, marobe ireo hetsipanoheran'ny tanora no nipoaka tamin'ny tapaky ny Septambra, nifantoka tamin'ny fiahiana ara-pahasalamana tsizarizary sy tsy miraharaha marary, ny tsy fahampian'ny fanabeazana sy ny fisian'ny kolikoly. Nahoana no mirehitra amin'izao fotoana izao ireny hetsika mitaky fiovàna ataon'ny Gen Z ireny? Misy ifandraisany ve izy ireny?
Tao Madagasikara, efa hatry ny ela no nisy tsy hafaliana tamin'ny filoham-pirenena sy ireo sangany mpanefoefo nanodidina azy. Mivandravandra manerana ny firenena ny harena miharihary sy ny firoboroboana ara-toekarena, miaraka amin'ireo asa fanorenana vaovao, ireo trano mijoalajoala, ireo SUV vaventy mibahambahana eny an'araben'ny renivohitra, toerana izay ahitàna ny ankamaroan'ny olona mandeha amina moron-dàlana tsy misy. Nokianin'ireo tanora ilay toerana vaovao filalaovam-baolina sy izay heverin'ny maro ho toy ny teleferika tsy voahevitra tsara ary lafo vidy ao an- drenivohitra , na eo aza ny tsy fahampiana goavan'ny rano sy ny herinaratra.
Manambara ny harena anaty rano sy ambanin'ny tany ao Madagasikara ny nahitàna ireo harena ankibon'ny tany tena ilaina, ireo toerana vaovao fitrandrahana ary ireo loharanon-karena vaovao maro manerana ilay firenena. Ny safira, ny volamena, ny granita, ny kôbalta ary hatramin'ny lavanila, ny letisia, ny kafe sy ny kakaô, tena manana harena voajanahary betsaka i Madagasikara.
Kanefa dia mahantra lavitra noho ny tamin'ny 20 taona lasa ny Malagasy salantsalany amin'izao fotoana izao. Dimy amby fitopolo isanjato amin'ny vahoaka no miaina ambanin'ny fetran'ny fahantràna, ary ireo orinasa iraisampirenena mitrandraka ireny harena ireny toa tsy dia miraharaha firy ny tontolo iainana voajanahary ao Madagasikara. Vao mainka niteraka hatezerana ny filoha noho izy tsy maharaka ny fiainan'ny ankamaroan'ny vahoaka rehefa injay nanao fanamarinana ny anton'ny tsy fitoviana mibaribary, tao anatin'ny antsafa nataony tamin'ny TV5 Monde Journal Afrique , tamin'ny nilazàny fa « na izany aza dia sambatra » ireo mahantra any amin'ny faritra ambanivohitra ao Madagasikara.
Raha ny momba an'i Maraoka, ny fahafatesana vao haingana nanjo ireo vehivavy valo nandritra ny fiterahana no niteraka ireo fihetsiketsehana voalohany. Nokarakaraina ihany koa tamin'ny alàlan'ny tambajotra sôsialy, nanao fihetsiketsehana nandritra ny andro maro ireo tanora, niampanga ny fanitàrana goavana ireo kianja filalaovana baolina kitra , kanefa atao an-jorom-bàla ny vehivavy sy ny tanora, ary tsy mahazo izay fikarakaràna ara-pahasalamana sahaza ny ray aman-drenin-dry zareo.
Takian-dry zareo ihany koa ireo tolotra fototra, indrindra fa amin'ny sehatry ny fahasalamana sy ny fampianarana, ny fampitsaharana ny kolikoly, izay araka ny filàzan-dry zareo dia mahakasika ny antanan-tohatra rehetra amin'ny fitantanana raharaham-bahoaka. Tsy misy hafa amin'ny ao Madagasikara, asehon-dry zareo ihany koa ny fitiavany ny tanindrazany sy ny fifikirany mafy amin'ny fahalalahana maneho hevitra.
Mandà ny ho sorona ho ana fotodrafitrasa filalaovana baolina kitra, nanao fihetsiketsehana an'arabe ry zareo, anaty fifanohanana. Mpitsabo an-tsitrapo no mitsabo ireo mpanao fihetsiketsehana naratra, ary mpisolovava miasa an-tsitrapo no miaro maimaimpoana ireo niharam-boina, ary vondrom-piarahamonina no niantoka sakafo, ao anaty toedraharaha iray misy ambana goavana hisiana famoretana sy herisetra avy amin'ny fanjakana. Ahitàna fitoviana manaitra amin'ireo hetsipanoherana any amin'ny tendro roa ao amin'ny tanibe afrikàna ireo.
Ireo faha-fanjanahantany
Tena hita mivandravandra ny iray amin'ireo antony goavana ao Madagasikara. Na mety tsy hijery ilay olana aza ireo media frantsay sy ny iraisampirenena, ny firesahana azy amin'ny fomba mangarahara dia mety hisy fiantraikany lehibe manerana an'i Afrika sy any ivelany. Tamin'ny 2009, fony i Andry Rajoelina, ben'ny tanàna tao an-drenivohitra tamin'izany, nanomboka ny fanonganam-panjakana voalohany nataony, nialokaloka tao amin'ny ambasadin'i Frantsa izy no nikarakara ny zavatra rehetra. Tamin'ny 2014, taona dimy taorian'izay, nahazo ny zom-pirenena frantsay izy . Nanomboka tamin'ilay fanonganam-panjakana nataony tamin'ny 2009 ka hatramin'ny nahatonga azy ho filohan'i Madagasikara tamin'ny 2018, nitosatosaka ny fidiran'ireo orinasa frantsay sy ny dindon'ny frantsay tao amin'ilay zanatany frantsay fahiny.
Ankoatra ireo fandikàndalàna marobe nandritra ny fifidianana filohampirenena natao tamin'ny 2023, nahitàna mpanao hetsipanoherana naiditra am-ponja sy ny fanaovana antsonjay an'ireo mpanohitra, Rajoelina, amin'ny maha-filohan'i Madagasikara azy, dia tsy mahazo alàlana haka zom-pirenen frantsay, araka ny andininy faha-46 ao amin'ny lalàmpanorenana. Tsy tantin'ireo tanora afrikàna ny mety hisian'ireo hery mpanjanaka fahiny hiverina indray ao anaty firenena iray mahaleotena.
Tamin'ny 1947, nandriaka ny rà tao Madagasikara rehefa injay ny fitroarana iray nanoherana ny fanjanahantany ka nivadika ho famoretana an-kerisetra nanerana ny firenena. Tsy misy hafa amin'ireo habibiana natao tao Alzeria tany amin'ny fiafaràn'ny andian-taona 50 fa nanao herisetra faobe tao Madagasikara ny tafika frantsay teo anelanelan'ny 1947 sy 1949. Hita tamin'izany ny famonoana, ny fampijaliana, ny fanolànana, ny fandorana vohitra iray manontolo, ary ny fomba fanao nampihoron-koditra izay nandatsahana velona avy eny ambony fiaramanidina an'ireo Malagasy babo, fantatra tamin'ny anarana hoe « sidin'ny fahafatesana . »
Sarotra hamarinina ny isan'ireo niharam-boina, saingy araka ny tombana sasany dia Malagasy 100.000 no namoy ny ainy , raha anjatony vitsivitsy ho an'ny teratany frantsay. Io habibiana sy ireny holatra tsy mety kosehana ireny dia voarakitra anaty sarimihetsika, toy ny « Tabataba » an'i Raymond Rajaonarivelo sy ireo boky tantara toy ny « Mitaraina ny tany, » an'i Andry Andraina, ary raha ny momba an'i Afrika Avaratra dia ao anatin'ilay sarimihetsika an'i Gillo Pontecorvo « The Battle of Algiers . » (Ny Adin'i Alzeria)
Ankehitriny, 65 taona taorian'ny nahazoana fahaleovantena, nitaky ny vahoaka malagasy, na dia am-panajàna sy am-pilaminana aza, mba ho alain'i Frantsay ilay frantsay filohany, taloha kelin'ny nandosirany ny firenena tamin'ny alàlan'ny fiaramanidina iray an'ny tafika frantsay. Manana ny anjara birikiny i Frantsa raha ny krizy malagasy tamin'ny 2009 no resahana, ary ny tamin'ity iray ity. Ny fakàna fotoana hisaintsainana momba io lohahevitra io dia mety hitarika ireo firenena eorôpeàna handini-tena lalina kokoa.
Ny tsy fahavitàn'ny rafi-pampianarana frantsay sy eorôpeàna tsy hikitika am-pahamendrehana ireo faha-fanjanahantany dia isan'ny olana ara-drafitry ny tsy rariny iraisampirenena sy ny fifehezan'ny mpanambola an'ireo fampahalalam-baovaontsika sy ireo loharanon-karena erantany. Io fahaverezan-tadidy io no mamelona, amin'izao fotoana, ny fiakarana amin-kerin'ny antoko farany havanana ao Eorôpa , manohy mampaharitra ny fitrandrahana sy ny famotehana ireo zanatany fahiny, ary vao mainka manamafy ny tsy fitovian'ny fiarahamonina erantany sy ny krizy ara-tontolo iainana .
Na voafaritra aza ireo teboka iraisana , tsy noraharahiana mihitsy ny antony avy amin'ny fanjanahana. Manerana an'i Afrika, tsapan'ireo tanora ny fahatsapàna tsy rariny miha-mitombo, kanefa tohizan'ireo hery mpanjanaka fahiny ny mitrandraka ireo loharanon-karena, ny toekarena sy ny vahoaka, tsy misy fiaikeny ireo heloka bevava fahiny sy tsy misy fandraisany andraikitra manoloana ireo izay mbola manohy mampanjàka io lova io. Izany dia tsy hoe manimba fotsiny an'i Afrika sy ireo zanatany fahiny manerana izao tontolo izao, fa koa manao tsinontsinona ny disadisa maharitra, izay nofaritan'i Alistair Horne ho toy ny lova « voapoizin'» ny herisetra sy ny tsy fitoviana ao Eorôpa sy ny any amin'ireo mpiara-miombona antoka aminy tamin'ny fanjanahana.
Nirongatra nanohitra ireny tsy fitoviana ireny ny ankamaroan'ny tanora afrikàna sy manerantany, manomboka ao Madagasikara hatrany Maraoka, ny ao Philippines hatrany Népal, ary mitaky ny rariny sôsialy. Raha manokatra ny masontsika ry zareo ho amina fisaintsainana lalina kokoa momba ny fiantraika maharitry ny fanjanahantany amin'ny taonjato faha-21, ary na inona na inona ireo dingana tetezamita hanaraka eo, dia mendrika ny fanohanana feno avy amintsika ry zareo.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/12/16/175948/
|
Senegal: rehefa tsy azy fa an'ny hafa ny vatan'ireo vehivavy
| 2025-12-16T16:17:35
|
Unknown
|
Fihetsiketsehana tamin'ny 2021 nataon”ireo vehivavy tao Senegal nanoherana ny fanolànana; pikantsary avy ao amin'ny fantsona YouTube – Le Dakarois 221
Nosoratan'i Bowel Diop
Ao Senegal, azo saziana ny vehivavy iray niharam-panolanana raha toa manandrana ny haka ny fifehezana ny fiainany ka manapaka hevitra hanàla zaza.
Toy ireo firenena afrikàna maro hafa, Senegal dia nanao sonia , tamin'ny 27 Desambra 2004, ny Fifanarahan'i Maputo , fifanarahana lalàna eo anivon'ny Fiombonambe Afrikàna natao hampiroboroboana sy hiarovana ny zon'ireo vehivavy sy ankizivavy ao Afrika. Araka ny voalazan'ny andininy faha-14, ireo Fanjakàna nanao sonia dia tsy maintsy :
(…) manome alàlana ny fanalàna zaza ara-pitsaboana raha vokatry ny herisetra ara-nofo, fanolànana, fifoterana ( inceste ), na rehefa hita fa hanohintohina ny fahasalamàna ara-tsaina na ara-batan'ilay reny ny fitondràny vohoka, na ny ain'ilay reny na ny an'ilay notorontoronina (zaza am-bohoka).
Na izany aza, mijanona ho taratasy tsy misy lanjany io zo io ao Senegal. Ireo fikambanana mpiaro zon'olombelona toy ny Fédération internationale des droits humains (FIDH), la Ligue sénégalaise des droits humains (LSDH) ny Rencontre Africaine pour la Défense des Droits de l’Homme (RADDHO), ONG nasiônaly iray miorina ao Dakar, dia miampanga ny tsy fanajàn'ny fanjakàna ny zavatra nekeny nanoloana ny fianakaviambe iraisampirenena. Ao anatin'ilay tatitra nataon-dry zareo “ Double peine” , nivoaka tamin'ny 2024, nisintona lakolosy ireo fikambanana telo ireo momba ny zavamisy hoe ny andininy faha-14 amin'ny Fifanarahana tao Maputo dia tsy nentina natsofoka ho ao anatin'ny lalànan'ilay firenena, ary noho izay, ireo vehivavy niharan'izany dia voatery tsy maintsy mitondra hatramin'ny farany ny vohoka azo tamin'ny fanolanana na fifoterana.
Ao Senegal, ny fanalàna zaza dia raràn'ny andininy faha-305 bis ao amin'ny Fehezandalàna famaizana , afa-tsy anaty tranga tena ankavitsiana raha sendra misy fitsaboana ikendrena hanavotana ny ain'ilay reny. Io toedraharaha io dia manosika vehivavy marobe hitodika amin'ny fomba fanao ankiafinafina, mampididoza ary mazàna maningotra aina , isan'izany ireo niharan'ny fanolànana na ny fifoterana.
Ho an'ny Prison-Insider , sehatra iray famokarana sy fanapariahana vaovao momba ny fonja manerana izao tontolo izao, miorina ao Frantsa, hatramin'ny 46 % amin'ireo vehivavy mifonja ao amin'ny fonja Liberté VI ao Sénégal no voaheloka ho namono zaza, mampiseho ny halehiben'ilay tranga.
Raha sahirana mitady fankatoavana ny zo amin'ny fanalàna zaza, dia tsy antony noho ny lalàna fotsiny, fa koa ara-piarahamonina sy ara-kolontsaina.
Tohankevitra ara-pivavahana
Ny tohankevitra ara-pivavahana no tena matetika ampiasaina hanamarinana ny fandraràna ny fanalàna zaza: mihoatra ny 95% amin'ny mponina senegaly dia miozolmàna; kanefa repoblika laika ilay firenena, araka izay voalaza ao amin'ny andininy voalohany :
Laika, demaokratika ary sôsialy ny Repoblikan'i Senegal. Iantohany ny fitoviana manoloana ny lalàna ho an'ny olompirenena tsirairay, tsy anavahana fiaviana, foko, maha-lahy na vavy, na finoana. Hajainy ny karazam-pinoana rehetra.
Anaty rafitra laika, tokony hipetraka ao anatin'ny sehatra medikaly sy lalàna araka izany ny adihevitra. Amin'ny fitsaboana, avahana aloha ny ‘zaza am-bohoka’. Tsara marihana fa ny fombandrazana miozolmàna sasantsasany dia manombana fa aorian'ny faha-120 andro nanorontoroana am-bohoka ilay zaza no aiditra ao aminy ny fanahy , araka izany, ny fampitsaharana vohoka mialoha io fetra io dia tsy midika ho fanapahana aina.
Na ahoana na ahoana, zon'ny vehivavy tsirairay ny handray fanapahankevitra mahakasika ny vatany manokana, lavitry ny teritery rehetra iraisana ara-pivavahana. Ny tohankevitra milaza hoe ny zaza ho ateraka dia tsy manan-kambara ao anatin'ilay raharaha ve tokony hanafoana ny zon'ny vehivavy iray izay tsy nangatahana akory ny fanekeny?
Nahoana no hanao sorona aina iray vory saina, efa voaratra, mba hamelomana aina iray ‘mety hisy'? Tsy mitombina io fomba fisaina io rehefa dinihana ny haja, ny fahasalamana ara-tsaina sy ara-batan'ilay vehivavy. Ny zo hanàna fizakantena ara-batana no tokony hibahan-toerana. Fihatsaràna ivelantsihy, mahery setra ary tena tsy rariny mihitsy ny fangatahana amin'ny vehivavy iray niharam-panolanana na fifoterana ny hitondràny hatramin'ny farany ny vohoka iray tsy niriany.
Ny fikajiana ny fitondrantena
Ny tohankevitra iray hafa matetika voatanisa hanoherana ny zo amin'ny fanalàna zaza dia ny fombandrazana. “Fitondrantena” toy inona ilay ezahana harovana ? Raha toa ny fikajiana ny “fitondrantena” ka midika ho fifehezana ny vatan'ireo vehivavy, dia fitondrantena efa lany andro izany ireny. Ny tena “fitondrantena” mila kajiana, dia ny haja sy ny fahalalahan'ireo vehivavy, fa tsy ny fifikirana amin'ny fombandrazana mampanjakazaka lehilahy.
Ny tena olana dia ny fanjakàn-dehilahy izay manohy manapaka hevitra amin'izay tokony hataon'ny vehivavy hitondràna ny vatany. Ny tanjak'io ideôlôjia io dia mahatonga ireo vehivavy sasany hiaro azy io, tafiditra amin'izany ireo nahita fianarana. Izany dia manaporofo ny halalin'ny fàkan'ireo fenitry ny fanjakàn-dehilahy latsaka anaty, eny fa na ho an'ireo izay tokony hanafoana azy ireny aza.
Ao Afrika, mahagaga fa tena mitovy sy mifandray mivantana amina sehatra telo ireo tohankevitra manohitra ny fanalàna zaza : ny fivavahana, ny fombandrazana ary ireo “soatoavina afrikàna”. Mihodinkodina amin'ny resaka fandraràna famonoana olona izy ireny, izay hita ao anatin'ireo fivavahana telo manompo andriamanitra tokana, manodidina ny filazàna ny fanalàna zaza ho fomba fanao nalaina tàhaka avy any ivelany, vahiny ao anatin'ny kolontsaina eo an-toerana ary manohintohina ny filaminana ara-maoraly nentindrazana izay manome lanja ny maha-reny, heverina ho toy ny fitahiana. Tohankevitra hafa iray mahazatra ny hoe tsy tokony hizaka ny vokatr'ireo toejavatra nahatonga ilay vohoka ilay zaza notorontoronina am-bohoka, tsy manantsiny sy tsy mahavita miaro tena.
Saingy ireny adihevitra ireny dia miantehitra betsaka amin'ny fihetsehampo, ny fadifady, ary endrika irain'ny fifikirana amin'ny nentindrazana, fa mahàlana vao resaka siansa, zo fototra na ny zavamisy momba ireo herisetra ara-nofo. Ao Sénégal, ny JGEN , ONG iray manolo-tena hiady amin'ireo herisetra mifototra amin'ny maha-lahy na maha-vavy, dia manamafy ireo adisisika mba hampitsaharan'ny lalàna ny fanamelohana ireo niharam-pahavoazana noho ny fanolànana na ny fifoterana, ary mba hanaja amin'izay ilay Fifanarahan'i Maputo.
Amin'ny maha- vehivavy ahy, izaho dia mpomba ny fanalàna zaza tsy arahana fepetra. Satria ny vehivavy tsirairay dia tokony ho afaka hanapaka hevitra an-kalalahana momba izay heveriny ho tsara ho an'ny vatany, ny fiainany, ny fahasalamany, ny hoaviny. Ary indrindra indrindra raha sendra tranga fanolànana na fifoterana: tsy tokony ho aingitraingitra lafo vidy fa zo ny safidy.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/10/20/175704/
|
Ny fanginana lalin'ny fanolanam-bady any Senegal
| 2025-10-20T07:58:58
|
Unknown
|
Ireo vehivavy mpanao fihetsiketsehana mitaky ny fanolanana ho heloka bevava. Sary nalaina avy amin’ny fantsona YouTube WF1tv – Women First .
Fanadihadian'i Bowel Diop
Herisetra mifototra amin’ny lahy sy ny vavy, voasokajy anisan’izany ny fanolanana ao an-tokantrano, izay mitranga maneran-tany, ary matetika dia ny vadin’ilay niharam-boina ihany ny mpanao izany. Voafaritra ho fihetsika iray ataon’ny mpivady iray manery ny ankilany hanao firaisana ara-nofo tsy amin’ny sitrapony ny atao hoe fanolanana ao an-tokantrano. Ary araka ny tatitra navoakan’ny fikambanana Equality , izay miorina any Etazonia ary manana birao any New York, Nairobi ary any Londres. Maro ireo vehivavy tratran’ity tranga ity, ary ny akamaroan’izy ireo dia avy any Afrika.
Mipoitra tsikelikely ireo fijoroana vavolombelona mampahonena momba ny herisetra sy ny fanararaotana iainan’izy ireo ao anatin’ny fifandraisana amin’ireo sehatra an-tserasera manokana izay ahafahan’ny vehivavy maneho hevitra sy mizara traikefa amin’ny fomba tsy mitonona anarana. Ho fiarovana sy ho fanajana ireo vehivavy sahy nizara ny tantarany, dia tsy avoaka ny anarany na ny mombamomba ny sehatra nanatanterahiny izany. Ao ambadik'ireo fijoroana vavolombelona ireo dia hita taratra ny zava-misy mangidy sy mampivarahontsana: ny fisian’ny firaisana ara-nofo atao an-tery ao anatin’ny fanambadiana, ny zava-misy marina momba ny fanolanana ao an-tokantrano.
Notsinontsinoavina ny hevitry ny fanekena an-tsitrapo rehefa mihamaro hatrany ireo tranga herisetra atao amin’ny vehivavy . Mbola matetika loatra no manjaka ny foto-kevitry ny “devoaran’ny mpivady”, ka mitambesatra sy manaloka ny zo fototra ananan’ny vehivavy hanapa-kevitra amin'ny vatany.
Ao anatin’ireo sehatra nomerika ireo, izay toerana ilazana ireo fijaliana sy ny herisetra toa zary lasa zavatra ekena, no miorim-paka tsikelikely ireo vondrona fifanakalozan-kevitra, mampiditra endrika firaisankinan’ny samy vehivavy. Manome toerana hihainoana ireo sehatra ireo, sy hanohanana ary hanehoana hevitra malalaka, ka manampy ny vehivavy hanambatra ny heriny hihaikàna ireo fady mbola manakana ny fivelaran’izy ireo, na amin’ny tontolo virtoaly na amin’ny fiainana andavanandro. manasongadina ny maha-maika sy ny maha-zava-dehibe ny fanokafana adihevitra misokatra sy sahy momba ny fanolanana ao an-tokantrano eto Afrika io sehatra azo antoka io, izay hizaran'ny vehivavy ny zava-niainany.
Adihevitra ara-pitsaràna, ara-kolontsaina ary ara-pivavahana
Tamin’ny volana Mey 2025, nandritra ny fandaharana “ Midi Plus ” tao amin’ny fahitalavitra TFM (Télévision Futur Média) any Sénégal; nahazo sehatra nasionaly i Oustaz Modou Fall, manam-pahefana ara-pivavahana silamo ao amin’ny firenena. Nanambara ity mpitory fivavahana ity fa manan-danja kokoa noho ny fankatoavana an-tsitrapo ny adidin’ny vady, ka toa manamarina ny herisetra ara-nofo amin’ny anaran’ny fanambadiana izany. Hoy ny teniny nandritra ny lahateniny amin’ny teny wolof:
Gnouni loi bi néna sakh sa diabar so beugué teud akk mom té dacoroul daga ko violé . Pfff wakhi dof ! Sa diabar ga takk ko so farata Yallah akk souna Seydouna Mohamed , touki Pape Samba dem tournage soneu baye beugu dé gnibissi beugu teud ak sokhname gnouniko bouné dama soneu damadone fobéré (rires) ga forcéko viol le. Boudé lou amm la , lane moye texte bi. Si diné.
Ambaran'ny lalàna fa raha manery ny vadinao hanao firaisana ara-nofo ianao, dia atao hoe fanolanana izany. Tsss — tsy misy dikany izany, io no vadinao, ilay olona nampiraisin’Andriamanitra taminao. Eritrereto anie, Pape Samba [mpanolotra ny fandaharana]: mandeha lavitra ianao, miasa, reraka rehefa mody, dia te hiaraka amin’ny vadinao, nefa izy mandà. Hoy izy hoe sasatra, satria nanao asa an-trano (hehy). Ka raha manery ianao, dia fanolanana ve izany? Raha izany tokoa, inona amin’ireo boky masina no milaza izany? Tokony hitandrina tsara isika amin’izany resaka izany.
Niteraka hatezerana sy fanehoan-kevitra masiaka avy hatrany tao amin’ny tambajotra sosialy ilay fandaharana. Nihetsika haingana ireo mpikatroka sy manampahaizana ara-dalàna tao amin’ny TikTok. Namoaka andiana lahatsary manohitra ny fanambaràn’i Modou Fall ny pejy Xam Sa Droit, ka nampahatsiahy ny lalàna efa misy. Notondroiny manokana, ny andininy faha-320 amin’ny fehezan-dalàna famaizana ao Sénégal , izay mamaritra ny fanolanana ho ilay fampidirana ny azy ao amin’ny vatana amin’ny alàlan’ny herisetra, faneriterena, fandrahonana na fanambakàna. Hamafisin'ity fampahatsiahivana ity fa tsy manafoana ny zo fototra ananan’ny olona ny fanambadiana, ary zo tsy azo foanana ny fandavana tsy hanao firaisana ara-nofo, na dia eo amin’ny mpivady aza. Nahazo fanohanana betsaka tao amin’ny TikTok ity hetsika fanabeazana ara-pitsarana ity, satria nampiverina indray ny hevitry ny fankatoavana an-tsitrapo ho ivon’ny adihevitra momba ny firaisana sy ny fanajana ny zon’ny vehivavy.
Nisy ihany koa ny feo nivoaka tao amin’ny X. Nabou Diop Lo , mpahay lalàna sy mpikatroka miaro ny zon’ny vehivavy sy ny ankizy, namoaka hoe:
Le viol tel que définit dans le code pénal Sénégalais ne fait pas une distinction entre le viol commis dans le ménage et celui commis hors des liens conjugaux. Tout ce qui compte c'est le consentement de la victime. https://t.co/mJcYsxZunx
—Nabou Diop Lo🇸🇳 (@NabouDiopLo1) July 26, 2025
Ny fanolanana araka ny famaritana ao amin’ny fehezan-dalàna famaizana eto Sénégal dia tsy manavaka ny fanolanana an-tokantrano amin'ny fanolanana ivelan’ny fanambadiana. Ny zava-dehibe dia ny fanekena an-tsitrapon’ilay niharam-boina. https://t.co/mJcYsxZunx
Fa ahoana moa no ahasahian'ny vehivavy miteny fa voaolana izy, raha milaza ny manam-pahefana ara-pivavahana fa tsy misy lanjany ny “tsia” avy amin’ny vadiny? Ity tsy fitovian-kevitra eo amin’ny lalàna, ny resaka ankalamanjàna, ary ny zava-misy marina iainan’ny vehivavy ity no manasongadina fa tena ilaina ny fanavaozana ny lalàna sy ny fijoroana mazava avy amin’ny manampahefana.
Amin’ny fampahazarana ny fanolanana an-tokantrano, manamafy ny herisetra atao amin’ny vatan'ny vehivavy ity fomba fitenin’ny manampahefana ity ary manampy vesatra ara-moraly lehibe sy mavesatra ho an’ireo mety ho niharam-boina.
Miavaka be ny fomba ahafahana manaiky ara-dalàna ny fanolanana an-tokantrano manerana an’i Afrika, araka ny tatitra nataon’ny Equality Now tamin’ny taona 2024. Nanamarika ny tatitra fa manameloka mazava tsara ny fanolanana ao an-tokantrano ny firenena sasany toa an'i Benin, Burkina Faso, Burundi, Côte d’Ivoire, Gabon, Madagasikara, Sénégal, ary Togo .
Any amin’ireo firenena sasany, anisan’izany i Gambia, Equatorial Guinea, Eritrea, Ethiopia, Sodana antsimo, ary Tanzania, ny vady dia mazava tsara fa tsy voaheloka ara-pitsarana , afa-tsy amin’ny toe-javatra manokana sy maningana.
Any amin’ireo firenena Cameroun, Repoblika Afovoany Afrikana, Congo-Brazzaville, Repoblika Demokratikan’i Congo, Guinée, Mali, Ouganda, ary Tchad, mangina ny lalàna momba ity raharaha ity, ka mamorona banga ara-pitsarana tanteraka.
Nohavaozina tamin’ny 2020 ny lalànan’i Sénégal momba ny fanolanana sy ny fampijaliana ara-nofo ny ankizy, ary mametraka ny famaritana ny fanolanana ho toy izao manaraka izao:
Tout acte de pénétration « commis par violence, contrainte, menace ou surprise ».
Ireo fampidirana rehetra “atao amin'ny vatana tsy an-tsitrapo, fa noteriterena, fandrahonana na tampoka.”
Na izany aza, mamela sehatra malalaka ho an’ny fanazavana sy ny fandikana, matetika mamely ny niharam-boina, ny tsy fisian’ny fepetra ara-dalàna mazava momba ny fanolanana an-tokantrano sy ny fankatoavan’ny vady. Vokatr’izany, matetika heverina ho endrika mahazatra amin’ny herisetra an-trano ny fanolanana ao an-tokantrano, fa tsy sokajiana ho heloka bevava.
Ohatra, tany Côte d’Ivoire, tatitra iray nataon’ny gazety frantsay Le Monde tamin’ny Febroary 2024 no nanambara fa niteraka hehy sy fahatsiarovan-tena fotsiny ny lahatsary TikTok iray mampihomehy momba ny fahasahiranan’ny vehivavy amin’ny resaka firaisana ara-nofo — porofo fa tsy raisina ho zava-dehibe ny fandavana ara-nofo.
Araka ny tahirin-kevitra navoakan’ny African Health Sciences , dia 33 isanjaton’ny vehivavy any Afrika no efa niaina herisetra ara-nofo tamin’ny fotoana iray amin’ny fiainany, ary miakatra hatramin’ny 44 isan-jato izany any amin’ny faritra Atsimon'i Sahara. Tany Côte d’Ivoire, 40 isanjaton’ny vehivavy monina ao amin’ny filasiana tantanin’ny ONG Akwaba Mousso no milaza fa efa niaina fanolanana am-panambadiana.
Amin’ny rafitra ara-dalàna maro any Afrika, anisan’izany i Sénégal sy Côte d’Ivoire, ny fiheverana avy hatrany ny fifankatOavan’ny mpivady no misakana amin’ny fomba mahomby ny fanolanana an-tokantrano ho tsy ekena ho heloka bevava.
Rehefa miezaka mampahafantatra momba ity olana ity ny feminista, matetika dia tsinontsinoavina ny resaka. Ao amin’ny lahatsoratra efa voalaza tao amin’ny Le Monde, dia nilaza tamin’ny mpanao gazety i Marie-Paule Okri , mpikatroka ivoarianina ary mpiara-nanorina ny Ligue Ivoiriana miaro ny zon'ny vehivavy hoe:
Quand on essaie d’en parler, on nous répond qu’on exagère. On nous inculque depuis l’adolescence que le corps de la femme est fait pour donner du plaisir à l’homme.
Rehefa miezaka miresaka momba izany izahay, dia lazaina fa manamafy loatra. Hatramin’ny fahatanorana, dia ampianarina izahay fa ny vatana vehivavy dia tokony ho an’ny fahafinaretan’ny lehilahy
Manolo-tena amin’ny fanomezana fiarovana ny zon’ny vehivavy fototra ho an’ireo fanjakana Afrikana,na izany aza, ny Andininy faha-14 amin’ny Arofenitr'i Maputo. Anisan’izany ny zo amin’ny fahasalamana sy ny fankatoavana hiteraka.
Ilaina ny fiovàna lalina eo amin’ny fomba fisaina sy ny fihetsika mba hanatsarana ny toe-piainan’ny vehivavy, ankoatra ny lalàna. Ary izay miorina amin’ny fanajana ny vatany sy ny fitovian-jo eo amin’ny fifandraisana.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/10/27/175707/
|
Madagasikara: mitarika fiokoana anoherana ny delestazy sy ny fahatapahan-drano an-tanandehibe ny Gen Z
| 2025-10-27T04:41:44
|
Unknown
|
Fangon'ny Gen Z Madagascar , nahazoana alalana
An-taonany maro i Madagasikara tsy nitsahatra niatrika krizy ara-tsosialy, indrindra noho ny fahatapahan-jiro tsy mitsahatra sy ny tsy fisian-drano ao an-tokantrano mandritra ny ora maro, indraindray aza andro maromaro mihitsy. Niteraka lonilony mahatonga fihetsiketsehana nanerana ny firenena tamin'ny Septambra 2025 io toe-javatra io.
Matetika tsy miraharaha ny ankamaroan'ny mponina manoloana ny tsy fisian'ireo zavatra ireo, indrindra noho ny tahotra fisamborana na valifaty. Fa rehefa tena nankaleo kosa ny toe-draharaha dia nanao antso hihetsiketsehana antsoina hoe “Leo délestage” ny Génération Z (tanora malagasy miantehitra amin'ny fidirana an-tambajotra sosialy ary mila mamahana ny findainy). Niampitampita haingana tao amin'ny media sosialy ny antso hihetsehana am-pilaminana, ka nahasarika olona an'arivony hanao fihetsiketsehana am-pilaminana tao Antananarivo renivohitra sy tany amin'ny faritra maro teto Madagasikara ho fanoherana ny fanapahan-jiro isan'andro sy hitakiana zo fototra: ny rano sy ny jiro. Nivadika ho herisetra ny toe-draharaha tamin’ny savorovoro rehefa tonga ny alina. Olona dimy farafahakeliny no maty tamin’io andro io, anisan’izany ny ankizy roa, ary maro no naratra .
Fotodrafitrasa marefo
Ny orinasam-panjakana Jiro sy Rano Malagasy (JIRAMA) no miandraikitra ny famokarana sy fitsinjarana ny jiro sy rano fisotro eto amin’ny firenena ahitana mponina 30 tapitrisa. Saingy miaka-midina loatra ny haavon'ny renirano rehefa vanim-potoanan'ny maintany, ary tsy ampy ny rano vokarin'ny tohodrano, ary heverina ho efa lany andro ny fitaova(n'ny JIRAMA).
Misy ireo fokontany sasany eto Antananarivo no tratran’ny fahatapahan-jiro ora maromaro . Betsaka ny mponina tsy mahazo rano na kely dia kely no azony, ary tsy ampy ny kamiao mpitatitra rano. Ny vovo, tsy voakarakara matetika, no hany fomba ahazoana rano.
Noho ny tsy fisian’ny rano dia alahatra eo anoloan’ny paompin’ny daholobe ny tavindrano, paompy mamoaka rano mitsitapitapy sy mivoha amin’ny ora voatondro ihany. Ambonin’izany, 2.000 ariary (eo ho eo amin’ny 0,50 dolara amerikana) ny vidin'ny rano 20 litatra.
Bidons milahatra hakàna rano. Sary nalaina tamin'ny pejy Facebook an’ Ny vaovaon'ny Kolo TV , nahazoana alalana
Herisetram-panjakana
No raràn’ny tompon’andraikitra ny hetsika nokasaina hatao eny Ambohijatovo , zaridainam-panjakana eto Antananarivo tamin’ny 25 septambra 2025 . Tsy niraharaha ny fameperana ireo mpanao fihetsiketsehana, ary natao am-pilaminana ny famoriam-bahoaka. Saingy izaitratra ny fitandroana ny filaminana napetraky ny manampahefana ary nampiasaina ny baomba mandatsa-dranomaso . Maro ny fisamborana , ary maro ireo nanatri-maso nilaza fisìn'ny herisetra ara-batana tamin'ireo mpanao fihetsiketsehana, anisan'izany ireo influenceurs .
Asehon'ity horonantsary avy amin'ny TV5 monde ity ireo mpanao fihetsiketsehana miezaka ny hiditra ao amin'ny kianjan’ Ambohijatovo haneho ny heviny. Miseho koa ny tifitra etona mandatsa-dranomaso.
Ao amin'ny lahatsary, nanambara ny iray amin'ireo mpanao fihetsiketsehana hoe:
Nous avons besoin d’électricité, les entrepreneurs n’en peuvent plus.
Mila jiro izahay, tsy mahazaka intsony ny mpandraharaha.
Ahitana hafatra toy izao ny sora-baventy tazonin’ireo mpanao fihetsiketsehana: “Aoka hohenoina ny zonay”, “Tsy manao politika fa leo fahatapahan-jiro”, ary “Tsy mila korontana izahay, fa fankatoavana ny zonay fotsiny”.
Des pancartes brandis par les manifestants. Photo: MaybeMatchbox , utilisée avec permission
Fandrobàna sy ny tsy fahazoana mivezivezy amin'ny alina
Nony tonga ny alin’ny 25 septambra, nirongatra tamina fokontany maromaro teto Antananarivo ny fandrobana. Manoloana izany, nanambara “ couvre feu ” manomboka amin’ny 7 ora ka hatramin’ny 5 ora maraina, ny lehiben’ny polisy ao amin’ny faritra Analamanga , Angelo Ravelonarivo , ary mbola manan-kery mandra-pilamina tanteraka.
Na dia teo aza ny fandraràna, nitohy nandritra ny alina ny fandrobàna : lasibatry ny andian-jiolahy ny toeram-pivarotana lehibe, tsenambarotra ary banky izay nararaotina tamin'ny fanesorana tanteraka ny mpitandro ny filaminana mba handrobana izay rehetra azo idirana. Main'ny afo ny toerana samihafa, ka niteraka ahiahy mafy teo amin’ny mponina.
Tranombarotra may. Saripika: Rossana Lanja , nahazoana alalana
Fihetseham-po amin'ny Media Sosialy
Ao amin'ny aterineto, mizara ny fihetseham-pony ireo mpisera aterineto, amin'ireo sary maro sy antso fanampiana. Maneho ny fahatezerana, ny havizanana ary ny fanantenana amin'ny fiovana entin'ny tanora ireo ranty ireo.
Niparitaka be tamin'ny tambajotra sosialy, indrindra tao amin'ny Facebook ity lahatsary mampiseho vehivavy iray sahy namaky ny sakan'ny zandary tamin'ny quad ity.
Noderain’ny vahoaka ny fahasahiany, izay niantso azy ho vehivavy be herim-po. Nosamborin’ny zandary anefa izy. Niantso ny hamotsorana ilay vehivavy i Fitiavana Mickael , influenceur malagasy nosamborina tamin’ny fomba feno habibiana, ary navotsotra ny ampitso.
Je demande également la libération d'Alissa car c'est une mère qui a réclamé la justice .
Miantso ny famotsorana an'i Alissa koa aho satria reny nitaky ny rariny izy.
Taorian'ity antso ity sy ny an'ireo mpisera aterineto hafa dia navotsotra izy. Renim-pianakaviana manan-janaka telo volana izy.
Tao amin'ny Facebook, naneho ny alahelony manoloana ny raharaha i Ohappydeal.mg , iray amin'ireo orinasa voaroba :
« Ce que j’ai construit en 12 ans est parti en un clin d’œil. Ça fait mal 😭💔 J’accepte ta volonté, Seigneur 🙏 »
« Lasa tao anatin’ny indray mipi-maso ny zavatra natsangako tao anatin’ny 12 taona. Maharary. 😭💔 Ekeko ny sitraponao, Tompo ô 🙏 »
Maro ireo matihanina nandray fitenenana naneho ny firaisankinany, ny hatezerany, ary nitaky vahaolana mivaingana manoloana ny krizy. Tao amin'ny tambajotra matihanina LinkedIn , Lalaina Minah Ranaivomanana , teratany malagasy, namoaka hoe:
Je suis de cette fameuse Gen Z de Madagascar ❤️🇲🇬. Nous avons trimé pour trouver du travail, et lorsqu'on en a eu un, on nous prend 20% de notre salaire. La majorité d'entre nous ont du mal à joindre les deux bouts. Mais nous payons nos impôts de bon coeur POUR NOTRE PAYS. Nous payons les factures d'eau et d'électricité. Nous essayons tous de donner de notre personne et de faire de notre mieux.
Pourtant : 👉 Nous n'avons que 3 heures d'électricité par jour 👉 Nous devons attendre 1H à 3H du matin pour avoir de l'eau : une longue queue pour ESPERER remplir nos bidons jaunes 👉 Nous ne sommes pas en sécurité dans notre propre pays
Nous n'avons pas engagé de violence ! Nous ne voulons pas provoquer les forces de l'ordre ! D'ailleurs nous avons pensé qu'ils étaient là pour nous protèger 💔
Nous voulons juste DE L'EAU ET DE L'ÉLECTRICITÉ. Nous ne faisons que FAIRE VALOIR NOS DROITS ! 🇲🇬🇲🇬
Anisan'ny Gen Z malaza eto Madagasikara aho ❤️🇲🇬 . Nilofo fatratra izahay hanitana asa, ka rehefa nahazo dia nalaina ny 20%-n’ny karamanay. Zara raha mahavelona iray volana ny karamanay. Fa naloanay an-tsitrapo ny hetra mba HO AN'NY FIRENENAY. Mandoa ny faktioran-drano sy jiro izahay. Nomenay izay rehetra anananay ary manao izay tsara indrindra vitanay izahay.
Kanefa: 3 ora isan’andro monja ny herinaratra azonay. Tsy maintsy miandry rano amin'ny 1 ka hatramin'ny 3 maraina izahay: filaharana lava dia lava MANANTENA hameno bidons jaunes . Tsy mandry fahalemana eto amin’ny firenenay izahay.
Tsy niditra herisetra izahay! Tsy te-hihantsy mpitandro ny filaminana izahay! Ary mihevitra izahay fa hiaro anay ireo. RANO SY JIRO ihany no tadiavinay. Ny hanajàna ny zonay ihany no nataonay!
Mitaraina momba ny fiantraikan ‘ny fahatapahan-jiro amin'ny asany tsy miankina ao amin'ny LinkedIn ihany koa i Santatra Rakotovao , ary miantso ireo mpiaro ny zon'olombelona sy ny lalàna iraisampirenena mba hijery akaiky ny zava-misy:
Tu t’étonnes que les réunions en ligne depuis Madagascar soient souvent retardées ou même annulées ? Essaie de pitcher ton client quand la lumière s’éteint sans prévenir.
Essaie de livrer un projet quand tu dois d’abord faire la queue avec des bidons parce qu’il n’y a pas d’eau au robinet.
Ici, le peuple paie ses factures. Mais au lieu de services, il récolte coupures, obscurité, soif et VIOLENCE.
Et malgré ça, certains osent encore dire aux freelances Malgache : « Ton travail vaut 200 € maximum. » Comme si survivre dans ces conditions ne demandait pas une force et une résilience hors norme.
À Madagascar, ce n’est pas du low cost. C’est du talent bridé par l’injustice. C’est une jeunesse qui devrait créer, mais qui se bat juste pour allumer la lumière et remplir un verre d’eau.
J’appelle ici les défenseurs des droits humains et du droit international : regardez de près la situation.
Ce n’est pas seulement un problème de factures ou de freelances. C’est une question de dignité humaine et de justice.
hashtag # Madagascar hashtag # HumanRights hashtag # StopViolence hashtag # Generation
Gaga ianao hoe maninona no tara na foana mihitsy ny fivoriana anjotra avy eto Madagasikara? Eo ampandaharan-dresaka amin'ny mpanjifa no maty tampoka tsy misy fampiomanana ny jiro.
Andramo ny mamita tetikasa raha tsy maintsy milahatra amin'ny bidon aloha ianao fa tsy mandeha ny rano amin'ny paompy.
Mandoa ny faktiorany ny vahoaka eto. Fa tsy servisy no azo, fa fahatapahan-jiro, aizina, hetaheta ary herisetra.
Fa mbola misy sahy miteny amin'ireo Freelance Malagasy ihany: “€200 raha be ny valinkasasaranao.” Tahaka ny hoe tsy mitaky tanjaka sy faharetana mihoa-pampana ny mivelona amin'ireo toe-javatra ireo.
Eto Madagasikara tsy zavatra amidy mora. Fa talenta voagejan'ny tsy rariny. Tanora tokony hamoron-javatra, fa mbola miady hameloman-jiro sy hamenoana rano iray vera.
Antsoina ny mpiaro ny zon’olombelona sy ny lalàna iraisampirenena: jereo akaiky ny raharaha.
Tsy olana faktiora na asa mamelon-tena fotsiny io. Fa resaka fahamendrehan'olonambelona sy ny rariny.
Nanohy ny fihetsiketsehana ny tany amin'ny faritany ny 26 septambra 2025. Nisy mpianatry ny oniversite iray maty tany amin'ny faritanin’ Antsiranana na Diego Suarez [mg] any avaratr'i Madagasikara. Ao amin’ ity horonantsarin'ny Fit Prod-action ity ny mpianatry ny Oniversiten’Antsiranana nanao diabe nankany afovoan-tanàna, nitondra ny vatana mangatsiakan'ny mpiara-mianatra aminy maty voatifitra ara ny asehon’ Ny vaovaon'i KOLO TV
Niova indray ny toe-draharaha taorian'ny nanesoran ‘ny Filoha Andry Rajoelina tamin'ny 27 septambra 2025 an'i Olivier Jean Baptiste , minisitry ny angovo. Na dia natolotra ho vahaolana hampitony ny fahatezeram-bahoaka aza izany fanapahan-kevitra izany dia tsy ampy nampangina ny eny an'arabe, nanohy ny tolony ireo mpanao fihetsiketsehana mihevitra fa mihoatra noho ny fanovana minisitra izao olona izao.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/10/13/174608/
|
Tandindonin-doza ny Debok'i Kôngô, toeram-ponenana tena ilain'ny karazan-javamananaina erantany
| 2025-10-13T11:36:55
|
Unknown
|
ireo olona Isangi mivelona amin'n,y reniranon'i Kôngô. Saripika avy amin'i Julien Harneis tao amin'ny Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0 Deed )
Nosoratan'i Grace Kobare
Ny Debok'i Kôngô no manana ny ala trôpikaly faharoa lehibe indrindra eto an-tany , ny Debok'i Amazôna irery no mahasongona azy . Izy dia fifangaroana renirano, ala, toeram-piraofana ahitra, ary honahona, fantatra ihany koa amin'ny haavon'ireo karazan-javamananaina ao aminy. Na izany aza, niainan'ilay faritra ny fitomboan'ny fanapahana hazo, ireo tetikasa fanorenana foto-drafitrasa, ary ny fitrandrahana mineraly toy ny coltan, diamondra, ary volamena, izay misy fiantraikany amin'ny tontolo iainana sy ny fiainana bibidia.
Ny momba ny Debok'i Kôngô
Nobodoin'ny olombelona ny Debok'i Kôngô ary nampiasainy nandritra ny 50.000 taona mahery . Izy no manohana olona 75 tapitrisa amin'ny sakafo, rano, ary fialofana. Manankarena hazo, solika ary mineraly, ampiasaina izy ho toy ny toerana midadasika fitahirizana karbôna manana ny lanjany manerana izao tontolo izao amin'ny fandrindràna ny entona mampitombo hafanàna, ny diôksida-na karbôna. Ny alan'ilay Deboka koa dia mandrindra ny toetrandro eo an-toerana sy any amin'ny faritra no sady manampy mampikoriana ireo loharano tena ilaina ho ana faritra iray midadasika ao Afrika.
Hita anatin'ireo sasany amin'ny tena mponina malaza indrindra ao amin'ilay Deboka ny elefanta, ny rajako, ny ragidro, ny okapi, ny leôparda, ny lalomena (hipôpôtama), ny ombidia ary ny liona . Samy manana ampahan-taniny ao amin'ny Debok'i Kôngô ireo firenena sivy (Angôla, Kameron, Repoblikan'i Afrika Afovoany, Repoblika Demaokratikan'i Kôngô (RDC), Repoblikan'i Kôngô, Borondi, Roandà, Tanzania, ary Zambia). Na izany aza, amin'ny ankapobeny dia firenena enina manana rakotrala midadasika ao amin'ilay faritra no misy ifandraisany amin'ilay ala trôpikalin'i Kôngô: Kamerona, Repoblikan'i Afrika Afovoany, Repoblika Demaokratikan'i Kôngô, Ginea ekoatôrialy, ary Gabôna. Notaterin'ny World Wide Fund (WWF) fa ao amin'ny Debok'i Kôngô dia ahitàna karazan-javamaniry mihoatra ny 10.000, ka 30 isanjato dia faritra tsy manampaharoa an'io farita io irery. Ny àlany dia mampialokaloka ireo biby tandindonin-doza, mihoatra ny 400 ireo biby mampinono, ary mihoatra ny 1.000 ireo karazana vorona . Ny sasany amin'ireo karazana dia manana anjara toerana lehibe amin'ny famolavolàna ny toetoetry ny ala fonenan-dry zareo. Ohatra, amin'ny ankapobeny ireo ala ao Afrika Afovoany dia manana hazo lava kokoa, saingy ireo hazo kely dia tsy mikitroka miohatra amin'ireo ala ao Amazôna na Bôrneô.
Fanamby goavana ao amin'ny Debok'i Kôngô
Olona marobe, indrindra fa ireo vondrom-piarahamonina indizeny, no miankina amin'ny Debok'i Kôngô amin'ny sakafo, rano ary ireo fitaovana hikarakaràny ny famboleny. Any amin'ireo faritra sasany ao RDC , Kamerona sy Gabôna, dia nanaratsy ny toedraharaha ny fahasahirànana ara-toekarena. Noho ny tsindry ara-toekarena sy ny tsy fisian'ny asa any amin'ireo faritra an-tanandehibe, maro ireo olona tsy an'asa avy any an-tanandehibe no miverina any an'ala mba hiremby sakafo sy hahita izay hivelomana, izay vao mainka mametraka tsindry bebe kokoa amin'ny fiainan'ireo bibidia sy ireo harena natoraly.
Araka ny voalazan'ny Greenpeace, tato anatin'ny taona vitsivitsy dia nirohotra nankao Afrika daholo ireo mpampiasa vola mba haka tombony amin'ny harena voajanahary ananany. Indrisy, matetika izy io no atao amin'ny fomba manimba ny fiarahamonina sy ny tontolo iainana eo an-toerana. Marobe ireo orinasa no mividy na manofa tany ao Afrika mba hitrandrahany harena voajanahary sy hanondrànany azy ireny. Io fakàna malaky be sy amin'ny fomba midadasika io dia antsoina hoe “fakàna an-kery ny tany” noho ny fomba fitrangàn'ilay izy malaky be sy noho ny tsy fangaraharàn'ny sasany amin'ireo fifanarahana. Ny Firenena Mikambana dia mampitandrina hoe ireny fifanarahana ireny dia mety hampihena ny fahafahan'ny olona mahazo sakafo, mampihisatra ny fandrosoana ara-toekarena anaty fotoana maharitra ary handrava ireo faritra voajanahary manandanja.
Mba hambolena voanio fanaovana menaka sy hévéa dia mametraka toeram-pambolena goavana ao amin'ny Debok'i Kôngô ireo orinasa iraisampirenena . Matetika ireny toerana fambolena ireny no fototry ny fandripahana ala goavana sy mitarika fifandonana amin'ireo vondrom-pirahamonina eo an-toerana. Ny fanapahana hazo amin'ny fomba tsy mijery lavitra sy tsy ara-dalàna ao amin'ny Debok'i Kôngô dia miteraka fanohintohinana henjana ny tontolo iainana sy ireo vondrom-piarahamonina ao an-toerana . Na orinasa lehibe na madinika dia samy manapaka hazo amin'ny taha mampiahiahy avokoa, mitarika mankamin'ny fandripahana ala, fahaverezan'ny toerana fonenan'ny bibidia, ary mahatonga ilay faritra ho marefo kokoa manoloana ny fitovàn'ny toetrandro. Nandritra ny taona maro, nokapaina sy naondrana ireo hazo sarobidy mba ho ampiasaina amin'ireo vokatra toy ny fanaka sy gorodona. Na amin'izao fotoana izao aza, alefa sambo manerana izao tontolo izao ireo hazo azo avy amin'ny fitrandrahana ao amin'ny Debok'i Kôngô, isan'ireny i Etazonia (US), ireo firenena ao anatin'ny Fiombonambe Eorôpeàna (UE), ary mihabetsaka ny mankany Shina. Manana lalàna mipetraka i US sy ny UE ho fanakànana ny fanafàrana hazo tsy ara-dalàna — ny lalàna Lacey ao Etazonia sy ny Fandrindràna ny Hazo ao amin'ny UE . Nanomboka nihatra ireny lalàna ireny ary nanery ireo mpandraharaha ho tomponandraikitra hanamarina ny fiavian'ny hazo nafàrany. Na izany aza, raha mbola misy ny fahafahana mandefa hazo tsy ara-dalàna mankany Shina, avadika ho vokatra fampiasa, ary amidy manerana izao tontolo izao, dia mbola hisy foana ny fandrisihana ireo orinasa hanohy hanapaka tsy ara-dalàna ireo hazo ao amin'ny Debok'i Kôngô.
Ny Debok'i Kôngô dia iray amin'ireo honahonan-karibôna farany eto an-tany no sady toeram-ponenana tena ilain'ny fahamaroam-piainana (biodiversity) . Tena zavadehibe ny fiarovana azy io, saingy tsy maintsy ampifandanjana amin'ny filàn'ny sasany amin'ireo vondrom-piarahamonina mahantra indrindra eto amin'izao tontolo izao.
Ho an'ny maro ao RDC, mitondra hirika tsy fahita firy ara-toekarena ireo orinasa toy ny fitrandrahana ala sy harena ankibon'ny tany. Ny fanamby dia ny fikarohana làlana hanesorana ny olona ao anatin'ny fahantràna no sady mikajy ny tontolo iainana. Raha misy pôlitika mahitsy, dia azo ato io fampifandanjàna io. Ireo tetikasa toy ny Tohodrano Gaovana ao Inga , izay drafitra hanorenana toby fito famokarana herinaratra ahodin-drano ao amin'ny Riandrano Inga ao RDC, dia heverina hamokatra 40 gigawatts eo ho eo, izay mihoatra noho ny avo roa heny amin'ny herin'ilay Tohodrano Three Gorges ao Shina , izay tohodrano lehibe indrindra eto amin'izao tontolo izao. Lazain'ireo mpanohana azy fa ilay tetikasa dia hanampy hanome herinaratra azo antoka kokoa ao Afrika, hamorona asa, ary hampitombo ny fidirambolan'ny isan-tokantrano. Raha tsara tantana ilay tetikasa dia mety hahatonga an'i RDC ho ny lohany amin'ny resaka angovo azo havaozina. Ny fitrandrahana ‘coltan’ amin'ny fomba maharitra sy manaraka etika koa dia hanosika ny toekarena nefa tsy hanimba ilay deboka; na izany aza, amin'izao fotoana izao dia miatrika fiampangàna fanitsakitsahana zon'olombelona amin'ny endrika marobe ireo indostria, toy ny fampiasàna ankizy .
Raha hitarina, any anatin'ny fandraisan'izy ireo fanapahankevitra ara-toekarena dia tokony handray anaty kajiny ny karazan-javamananaina ireo tomponandraikitra ara-pôlitika, araka izay voalazan'i Profesora Sir Partha Dasgupta avy ao amin'ny Anjerimanontolon'i Cambridge ao anatin'ny 2021 Dasgupta Review , izay manindry fa raha tsy arovana araka ny tokony ho izy ny natiora, mety hisy fiantraikany henjana ara-toekarena sy ara-tontolo iainana. Nefa raha tena karakaraina tsara ilay deboka, dia hiroborobo anaty fotoana maharitra, na ny olona, na ny toekarena.
Fanantenana ho an'ny hoavy
Araka ny tatitry ny Center for International Forestry Research (CIFOR) – Ivontoerana Iraisampirenena Fikarohana momba ny Ala, raha mitohy tsy voara-maso ny fandripahana hazo sy faharavàn'ny ala dia ho fongana hatramin'ny 2050 ny 27% raha kely indrindra amin'ireo ala trôpikaly tsy mbola voakitika ao amin'ny Debok'i Kôngô izay nisy hatramin'ny 2020 .
Notsindrian'ireo mpikaroka fa afaka manampy hampihena ny fandripahana ala sy ny fahapotehany ny pôlitika tsara kokoa fampiasàna ny tany, toy ny famoronana faritra voaaro, fanomezandàlana ho ana faritra ala azo trandrahana, ary ny ala sahanin'ny vondrompiarahamonina. Araka ny nambaran'i Pierre Ploton avy amin'ny Coopération Internationale en Recherche Agronomique pour le Développement (CIRAD), tsy hoe miaro fotsiny ny ala sy manohana fa manohana ihany koa ireo vondrompiarahamoina ireny tetikasa ireny, amin'ny alàlan'ny fampandraisana anjara azy ireo amin'ny fitahirizana no sady manampy an-dry zareo hamaly ny filàny andavanandro.
Nomarihan'ireo manampahaizana ihany koa fa i Afrika Afovoany dia faritra mitàna toerana goavana amin'ny fiarovana ny fahamaroam-piainana (biodiversity) noho ny lova voajanahary ananany sy ireo karazam-biby marobe tsy hita any an-toerana hafa . Nilaza i Richard Atyi, mpandrindram-paritra ao Afrika Afovoany ho an'ny CIFOR-ICRAF, fa ny rindravoary (ecosystem) ao amin'ilay faritra no mandrafitra ny loharanonkarena iraisana izay manohana ny vahoaka amin'izao fotoana izao ka tsy maintsy arovana ho an'ny taranaka ho avy. Notsipihany fa tsy ireo firenena ao Afrika Afovoany irery no tokony hiandraikitra ny fiarovana azy, fa koa ny fianakaviambe erantany.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/08/30/175542/
|
“The Other Sahel” (Ilay Sahel Iray Hafa), fanadihadiana iray manome sary hafa anankiray momba ny faritra iray izay mazàna no ahetry ho toy ny “faritra fifandonana”
| 2025-08-30T17:38:58
|
Unknown
|
Eo amin'ny sary, ireo mpanakanto, mpamorona ary mpandraharaha ara-kolontsaina ao Sahel ; pikantsary avy amin'ilay lahatsary fanadihadiana
Sahel, izay mivelatra avy eo amin'ny Atlantika amin'ny morontsiraka andrefan'ny Ranomasina Mena hatrany amin'ny morontsiraka atsinanan'i Afrika, dia mazàna ahetrin'ireo fampahalalambaovao ho faritra iray voamariky ny fifandonana mitam-piadiana sy ny krizy ara-piarovana.
Kanefa, faritra ara-kolontsaina midadasika sy isankarazany koa izy io, izay mbola tsy fantatry ny any ivelan'ny sisintaniny. Misy vondrom-piarahamonin'ireo mpanakanto, mpamorona sy mpandraharaha ara-kolontsaina manandrana ny hanome sary tsara misongadina kokoa sy isankarazany momba ilay faritra, araka ny asehon'ny fanadihadiana iray mitondra lohateny hoe ” The Other Sahel – Faharetan'ireo Mpanakanto ao Mali, Nizera& Burkina Faso ” notontosain'i Joël Hevi , Tôgôley mpanao gazety sady mpandraharaha ara-kolontsaina nirotsaka ho amin'ny indostrian'ny famoronana.
Jean Sovon (JS): Ahoana no nahatonga tao aminao io hevitra hanome tombon-dahiny ny kolontsaina ao Sahel io?
Joël Hevi (JH) : Matetika loatra any anatin'ireo fitantaràna mibahan-toerana i Sahel no ahetry ho sarintanin'ny krizy, fifandonana ary loza voajanahary . Takon'io fanehoana tsotsotra io ny haren'ny tantaran'olombelona mitranga isanandro ao. Ireo mpanakanto sy mpamorona nifampiresahako dia mpanorina, mpitsinjo lavitra mamadika ny teritery ho hirika fanararaotra. Ho ahy, ny fitantaràna ny dingana nizoran-dry zareo dia fanehoana lafiny hafa iray amin'ilay faritra, ka any ny faharetana, ny fahaizana mamorona ary ny dikan'ny hoe vondrom-piarahamonina no milina manosika ny fiovàna lovainjafy.
JS: Ahoana no hahatongavan'ny zavakanto ho fitaovana fifandraisana ho an'ireo mpankanto ao Sahel?
JH : Ireny mpamorona avy ao Mali, Burkina ary Nizera ireny dia mampiasa ny zavakanto ho toy ny fiteny iray iraisana afaka ny hamakivaky sisintany, hampiray ireo vondrom-piarahamonina sy hanangana habaka fifampiresahana ary fanehoana hevitra.
Ankoatra izay, fitaovana mivaingana ihany koa ho an'ny fanovàna ara-tsôsialy ny zavakanto. Manosika ny toekarena eo an-toerana ireo santatr'andraikitra ara-kolontsaina ary manamafy ny firaisankinan'ny vondrom-piarahamonina no sady ahafahan'ireo tanora sy ny vehivavy mahita habaka iray hitondràny ny feony sy ny fahaizany mamorona. Amin'ny alàlan'ireo santatr'andraikitra hitako, ohatra, tao amin'ny habaka Boul Yam ao Ouagadougou , renivohitra pôlitikan'i Burkina Faso , mba hilazàna ny hetaheta sy ny zavamisy iainan'ireo tanora sy ny vahoaka ao an-toerana dia lasa fanoitra iray matanjaka ny zavakanto. Io no ohatra avy amin'ny fetibe Les Récréâtrales , natao tamin'ny 24 Ôktôbra hatramin'ny 2 Nôvambra tao Ouagadougou.
Ho an'ireo mpanakanto, hirika iray iny fetibe iny hanehoany ny fanoherany manoloana ireo krizy.
JS: Amin'ny lafiny inona no ihoaran'ity fanadihadiana ity an'ireo hevi-draikitra hita eny anaty fampahalalam-baovao iraisampirenena?
JH : Matetika ireo fitantaràna mibahan-toerana no manana fironana hampiseho an'i Sahel fotsiny amin'ny alàlan'ny fijery ny herisetra sy ny fikorontanana. The Other Sahel dia manolotra fijery iray mifanohitra amin'izany, izay manasongadina ny fahavitrihana ara-kolontsaina sy ny fahaizana mamorona ananan'ireo mponina. Hita ao ireo mpanakanto sy mpandraharaha ara-kolontsaina manavao, mandrindra tetikasa iraisana ary mikajy ny lovan-dry zareo na eo aza ny krizy. Asehon'io fanehoana io fa i Sahel dia habaka misy fiainana, haranitan-tsaina ary hirika fanararaotra, lavitra an'ilay sary tokana maneho fahalemena.
Toherin'ilay fanadihadiana ihany koa ny fiheverana milaza hoe tsy afaka ny hiara-honina ny kolontsaina sy ireo fahasahiranana ara-toekarena sy ara-piarovana. Asehony fa ny zavakanto sy ny fandraharahàna dia fitaovana fanoherana, fitompoana indray ary fanovàna ara-tsôsialy. Amin'ny fanomezana feo ireo mpisehatra eny an-toerana, ampifandanjain'ilay sarimihetsika ny fitantaràna iraisampirenena ary asainy ny mpijery mba hijery an'i Sahel ho toy ny faritra iray manankarena talenta, fandraisana andraikitra ary tantaran'olombelona manainga fanahy.
Ao anatin'ilay sarimihetsika (3:56), Zabda, Borkinabe mpanakanto sady mpampiroborobo ny habaka Boul Yam ao Ouagadougou , no milaza ireo Fomba Fanao Ara-javakanto sy Ala Sarona ara-Kolontsaina izay hetsika mivondrona ao anatin'io habaka io.
Ohatra iray hafa amin'ny santatr'andraikitra ny an'i Zerbo Siaka fantatra amin'ny anarana hoe Fasky , mpanakanto mpakasary manasongadina ny tetikasany fampirantiana sary izay isarihany ny sain'ny rehetra ho amin'ireo olana sôsialy sy zo maha-olona, indrindra fa ny an'ny vehivavy.
JS : Inona avy ireo sàkana tsy maintsy noresenao tamin'ny fanatontosana ity sarimihetsika fanadihadiana ity?
JH : Te-hitantara Sahel iray hafa aho, ny an'ireo mpanorina, saingy vetivety dia nahatratra ahy ny zavamisy eny an-kianja. Tsapako fa voalohany indrindra, nitaky famakivakiana tsy fandriampahalemana ny fandraketana ilay faharetana, satria ny fivezivezena tamin'ny làlana eny anelanelan'ireo tanàna, raha mba azo natao ihany fahiny, dia lasa tena nampidi-doza.
Ny haavon'ny fahamailoan'ireo manampahefana koa dia niteraka endrika fanivànana ankolaka. Niainako ny fandàvana sy ny fisalasalàna avy amina mpanakanto roa samy manana ny niaviany tena tsy nahazatra. Nitaky ny fahazoana ny fitokisan'ireo olona nitafàna ny antsafa natao, mba hisokatra tsy amin-tahotra ry zareo. Tamin'ny tranga sasany, nila niantehitra tamin'ireo namana mpanao gazety mba hanatrarana ireo feo tena izy marina. Mahagaga anefa fa manamafy ny hafatra entin'ilay sarimihetsika ireny fahasarotana ireny. Porofoin'izy ireny fa ny fahaizana mamorona sy ny faharetana dia hery mitoetra maharitra na dia anatin'ny toejavatra sarotra indrindra aza.
JS: Inona no tena hafatra fototra tokony horaisin'ireo mpijery anao?
JH : Ny ivon'ny hafatra dia ny hoe mifàka lalina ao anatin'ireo fiarahamonina ao Sahel ny faharetana sy ny fahaizana mamorona. Ny tetikasa ara-javakanto tsirairay, ny hetsika ara-kolontsaina tsirairay dia valinkafatra mivantana amin'ireo fanamby isanandro ary asa fanovàna ara-tsôsialy. Tokony ho tsapan'ireo mpijery fa i Sahel, ankoatra ireo krizy lalovany, dia ilay Sahel rafetin'ny vahoakany amin'ny herimpony, ny nofinofiny ary ny firaisankinany.
Antenaiko ihany koa ny olona mba hahatsiahy ny maha-zavadehibe ny fanomezana feo ireo mpisehatra ao an-toerana ary hanome lanja ny santatr'andraikitra avy amin-dry zareo. Ao ambadik'ireo fahasarotana, misy tantarana fanantenana sy famoronana mendrika hotantaraina. Ilay fanadihadiana dia mandrisika hijery amin'ny fomba hafa an'i Sahel, hankalaza ireo feo avy ao aminy, ary hahatakatra hoe ny kolontsaina dia tena fanoitra iray ho an'ny fanovàna, afaka ny hanova ny fiainana sy ny fiarahamonina.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/08/22/175196/
|
Nahatohina Afrikana maro anjotra ny fanamarihan'ny Filoha Trump ny teny anglisin'ny Filoha Liberiana
| 2025-08-22T04:25:39
|
Unknown
|
Ny Filoha Donald Trump nandray ny Filoha Joseph Nyuma Boakai avy ao Liberia tao amin'ny Birao Lavalava, Alarobia 9 jolay 2025, mialoha ny sakafo niaraha-nihinana tamin'ireo mpitarika afrikana. (Sarin'ny Trano Fotsy Ofisialy nopihan'i Daniel Torok). Sary avy amin'ny Trano Fotsy ao amin'ny Wikimedia Commons ( Azon'ny rehetra ampiasaina ).
Niteraka tadio nanerana an'i Afrika sy ireo any ampielezana ny fanamarihana toa tsy misy dikany nataon'i Donald Trump , filohan'i Etazonia, nandritra ny fihaonany tamin'ireo mpitarika Afrikana tao amin'ny Trano Fotsy tamin'ny 9 Jolay .
Raha nampiantrano mpitarika Afrikana Tandrefana sy Afovoany miisa dimy avy any Gabon, Ginea-Bissau, Liberia, Maoritania, ary Sénégal hiresaka momba ny varotra sy ny fampandrosoana ny Filoha Trump, dia naneho hevitra momba ny teny Anglisin'ny Filoha Liberiana Joseph Boakai .
“Tena tsara izany teny anglisy izany,” hoy ny fanamarihany taorian'ny nitenenan'ny Filoha Boakai. Nanontany avy eo ny filoha Trump hoe taiza no nianatra ny filoha Liberiana.
“Any Liberia?” hoy ny fanontanian'ny Filoha Trump. “Eny, tompoko”, hoy i Boakai nanamafy.
“Tena mahaliana,” hoy ny filoha Trump. “Manana olona eto amin'ity latabatra ity aho izay tsy mahay miteny tahaka izany.”
Na dia nilaza tamin'ny CNN aza i Sara Beysolow Nyanti, Minisitry ny Raharaham-bahinin’ Liberia, fa tsy tafintohina tamin'ny fanamarihan'ny Filoha Trump ny filoha Liberiana, dia maro ireo Afrikana anjotra no nahita ny fanehoan-kevitra ho manafintohina sy manambany.
Niteraka fiampangana tsi-fahalalana, famelezana bitika, ary fitenim-panjanahantany ilay horonan-tsary , izay nahazo jeripejy an-tapitrisany manerana ny media sosialy amin'izao fotoana izao. Nihevitra ny fanehoan-kevitra ho taratry ny hevi-diso tandrefana raiki-tapisaka manao ny teny anglisy ho vahiny any Afrika ny Liberiana sy ireo Afrikana hafa, na maro aza ny firenena ao amin'ny kaontinanta mpiteny anglisy, ary noho ny tantaran'ny fanjanahantany ny ankamaroan'izany.
Nanontany ny Liberiana iray Mpisera X hoe:
Our official language is English, our flag is literally like the US flag, but with only one star, how didn’t he do his research? https://t.co/1ejD7g8wjD
— Ami (@AmiKK30) July 9, 2025
Ny teny ofisialy ny anglisy, ny sainanay mitovy ara-bakiteny amin'ny sainam-pirenena amerikana, saingy tokana ny kintana, ahoana no tsy nanaovany fikarohana?
Nanoratra ny Zambiana mpisera X iray hoe:
Africans, listen: “Your English is so good” is not a compliment. It’s a backhanded slur, a reminder that people still see our fluency as “unexpected.” Language isn’t inherited by passport. #DecolonizeYourMind
— Sampa Kabwela (@ukusefya) July 10, 2025
Ry Afrikana, mihainoa: Tsy fiderana izany “Tena tsara ny teny Anglisinao” izany. Fanesoana izany, fampahatsiahivana fa mbola ataon'ny olona ho “tsy ampoizina” ny fahaizantsika miteny misosasosa. Tsy nolovaina tamin'ny pasipaoro ny fiteny.
Nanazava bebe kokoa ny resabe tao amin'ny ranty iray tao amin'ny X i Shehu Sani, Senatera Nizeriana teo aloha : “I Liberia no manana tantara sy ifandraisana akaiky indrindra amin'i Etazonia , mihoatra noho ny firenena rehetra aty Afrika. Gaga ny filoha Trump fa miteny ‘anglisy tsara’ ny filohany ary nanontany azy mihitsy hoe taiza no nianarany izany. Ohatra mahazatra amin'ny tsi-fahalalàna sy ny tsi-firaharahiana ny kaontinantantsika izany”.
Fiteny ofisialin'i Liberia ny teny anglisy, firenena manana mponina 5 tapitrisa mahery any amin'ny morontsiraka andrefan'i Afrika izay naorina tamin'ny taona 1822 araka ny tetikasan'ny American Colonization Society (ACS), izay mikendry ny hamerenana ny andevo noafahana i Liberia ary nanambara ny fahaleovantenany tamin'ny taona 1847.
Niezaka niaro ny fanamarihan'i Trump ho fiderana tsy manan-tsiny ny sasany. @Christinalb77, mpaneho hevitra ao amin'ny X nilaza hoe:
It was meant as a compliment, as many ‘English’ speaking Americans don’t even speak proper English!
Natao ho fiderana izany, satria maro amin'ireo Amerikana miteny ‘anglisy’ no tsy miteny anglisy araka ny izy akory!
Ilaina ny fahatsapana ara-kolontsaina amin'ny diplaomasia
Naneho ny ahiahiny amin'ny tsy firaharahiana ara-kolontsaina eo amin'ny fifandraisana iraisampirenena i Jasmine Crockett , vehivavin'ny Kongresin'i Etazonia, indrindra rehefa ataon'ireo mpitondra ambony izany. Nanoratra tao amin'ny X izy:
Trump never misses an opportunity to be racist and wrong, and every day he finds a new way to be embarrassing.
Asking the President of Liberia where he learned English when it’s literally the official language is peak ignorance.
I’m pretty sure being blatantly offensive is not… https://t.co/Jhvf9dvqZE
— Congresswoman Jasmine Crockett (@RepJasmine) July 9, 2025
Mahita hirika hatrany i Trump hanavakavaka sy hanao ny tsy mety, ary mahita fomba vaovao mahamenatra isan'andro izy.
Tsy firaharahiana faratampony indrindra ny fanotaniana ny Filohan'i Liberia hoe taiza no nianatra teny anglisy raha io no fiteny ofisialy ara-bakiteny.
Tena azoko antoka fa tsy manafintohina miharihary…
Tao amin'ny fanambaràna iray, nilaza ny Trano Fotsy fa “fankasitrahana avy amin'ny fo” ny fanamarihana heverin'ny sasany ho manafintohina.
Tsy vao sambany ny filoha Trump no nahatonga resabe amin'ny fomban'ny vahiny miteny anglisy na ny lantom-peony. Ohatra, tamin'ny Febroary 2025, noderain ‘i Trump ny “lantom-peo mahafinaritry” ny praiminisitra britanika Keir Starmer , ary taorian'izay tamin'io volana io, niteny tamin'ny Afghana mpanao gazety iray izy fa tsy misy azony ny “lantom-peony mahafinaritra”.
Ho fanampin'izay, hoy i Trump tamin'ny Indiana mpanao gazety iray, “Tsy misy azoko izay lazainy”, ary nampiany hoe: “‘Somary mafy amiko ny lantom-peo.”
Tsy gafy fotsiny, ho an'ny Afrikana maro, ny fanehoan-kevitr'i Trump, fa akon'ny hevi-draikitra maharary fony fanjanahantany. Mampijoro ny herim-panintonany manerantany i Afrika, manasongadina ny halehiben'ny fifanajana amin'ny fampiroboroboana ny fiaraha-miasa manan-danja ny fahadisoan-dingana tahaka izao.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/08/26/175525/
|
Kamerona : ny tambajotra sôsialy, toerana niaingàn'ireo fanetsehana goavana talohan'ny fifidianana izay ho filoha
| 2025-08-26T17:12:53
|
Unknown
|
Ny sainam-pirenen'i Kamerona arahan'ireo fanamarihana “Tiako”, mariky ny fanolorantenan'ny olompirenena eny anaty tambajotra sôsialy. Sary Canva.
Ny taona 2025, mihoatra lavitra noho ny maha-fitaovana fandraharahàna azy fotsiny ny aterineto. Ao Afrika, ampiasain'ireo tanora ihany koa izy io hanamafisana ny feon-dry zareo sy handraisana anjara amin'ny pôlitika. Izany no mitranga ao Kamerona.
Noho ny fivoarana teknôlôjika ao amin'ilay firenena, nahitàna fitomboany be ny isan'ny fidirana aterineto tao Kamerona rehefa nifandimby ny taona. Araka ny lazain'ny DataReportal , nisy 12,4 tapitrisa ireo mpampiasa aterineto tao amin'ny firenena tamin'ny Janoary 2025, miaraka amin'ny taham-pidirana manodidina ny 41,9 isanjato. Maneho fihatsaràna 18 isanjato io hatramin'ny 2025. Mbola mijanona ho sàkana ny vidiny midangana, noho ireo fehezana tolotra aterineto marobe sandaina lafo sy fohy monja ny fotoana mampanan-kery azy.
Ampiasain'ireo tanora kameroney sasany mba hanentanana ny hafa ny aterineto, momba ny filàna mandray anjara amin'ny dingan'ny fifidianana, raha ao anaty fiomanana indrindra ilay firenena mba hifidy izay ho filohampirenena manaraka amin'ny 12 Ôktôbra 2025.
Election présidentielle de 2025 :
Un décret du Président de la République a convoqué les électeurs au urnes pour la prochaine élection présidentielle
#ÉlectionPrésidentielle #ElectionsCameroon #Elecam #Cameroun #election #Elections #Cameroon pic.twitter.com/u9U2JRQKSi
— ELECAM Elections Cameroon (@elecamofficiel) 11 juin 2o25
Didim-panjakana iray avy amin'ny filohan'ny repoblika no nampiantso ireo mpifidy handatsa-bato mandritra ny fifidianana ho avy
#FifidiananaFilohampirenena #FifidiananaKamerona #FifKam #Kamerona #fifidianana pic.twitter.com/u9U2JRQKSi
— ELECAM Elections Cameroon (@elecamofficiel) 11 Jona 2o25
Latsaky ny volana telo mialoha ny fifidianana ho filohampirenena atao ny taona 2025 ao Kamerona, miomana hifidy ihany koa ireo olompirenena, indrindra fa efa nampahafantarina sahady ny daholobe ny lisitra iray misy ireo kandidà 14 mendrika hifaninana hitantana ny firenena mandritra ny taona fito ho avy, araka ny nambaran'ny ELECAM ( Elections Cameroon ), andrimpanjakana miandraikitra ny fikarakaràna fifidianana ao amin'ny firenena.
Présidentielles 2025 : #2025PresidentialElection #Présidentielle2025 #ElectionsCameroon #Elecam #Cameroun #Elections #Cameroon pic.twitter.com/6ERtRjE1tb
— ELECAM (Elections Cameroon) (@elecamofficiel) 18 juillet 2025
Voasariky ny efijeriny ireo tanora, mandray anjara mavitrika anatin'ireo fanentanana faramparany eny anaty tambajotra sôsialy. Saripika an'i Sandra Tuombouh, fampiasàna nahazoana alàlana.
Anisan'ireny olompirenena ireny ireo tanora mampiasa ny tambajotra sôsialy, toy ny Facebook, Twitter (X), TikTok, LinkedIn sy Instagram, mba hampahafantarana sy hanentanana ireo mpanjohy azy momba ny lanjan'ny fanànana karatra maha-mpifidy sy ny fandraisana anjara amin'ny dingan'ny fifidianana. Amin'ny alàlan'ny lahatsary na votoaty voasoratra, amporisihan'ireny tanora ireny ireo mendrika ny ho mpifidy mba ho ilay fiovàna tian-dry zareo ho hita, indrindra fa miaraka amin'i Paul Biya, 92 taona izay mitondra ny firenena efa nandritra ny taompolo efatra mahery ary nanambara ny fikasàny mbola hàka fe-potoana fitondràna fanimbalony indray.
Azo lazaina tsy ho vita mihitsy ny hitety ireo sehatry ny tambajotra sôsialy ka tsy hitontona hahita ireo tenifototra « #FifidiananaFiloha2025 . ». Io fanetsehana goavana tety an-tambajotra io dia nitarika ho amin'ny fisoratana anarana mpifidy vaovao niisa 373,588 teo anelanelan'ny Janoary sy Jona tamin'ity taona ity, araka ny voalaza ao amin'ity kaonty X ity :
ELECAM affirme que plus de 8,2 millions de Camerounais se sont inscrits sur les listes électorales en vue de l'élection présidentielle d'octobre 2025. Selon Dr. Enow Abrams Egbe, Président du Conseil Electoral, 373,588 nouveaux électeurs ont été enregistrés entre le 2 janvier et le 26 juin 2025.
— Mimi Mefo Info (@MimiMefoInfo) 30 juin 2025
Hamafisin'ny ELECAM fa mihoatra ny 8,2 tapitrisa ireo Kameroney nisoratra anarana ho ao anatin'ny lisi-pifidianana hiatrika ny fifidianana ho filohampirenena hatao amin'ny Ôktôbra 2025. Ho an'ny Dr. Enow Abrams Egbe, Filohan'ny Filankevi-Pifidianana, mpifidy vaovao miisa 373.588 no voarakitra teo anelanelan'ny 2 Janoary sy 26 Jona 2025.
— Mimi Mefo Info (@MimiMefoInfo) 30 Jona 2025
Nandritra ireo fifidianana filohampirenena natao farany tamin'ny 2018, nihoatra ny 6.667.700 ireo Kameroney voasoratra hifidy araka ny nambaran'ny ELECAM. Rehefa atambatra, misy 8,2 tapitrisa amin'ireo Kameroney 27 tapitrisa no mendrika ho mpifidy mandritra ireo fifidianana ho filohampirenena ho avy.
Ao Kamerona, misy santatr'andraikitra isankarazany mifandraika amin'ny fifidianana mitranga any anaty tambajotra mba hanamafisana ny fanolorantenan'ny olompirenena sy ny mangarahara. Anisan'ireny santatr'andraikitra ireny ny fampiasàna ireo sehatry ny tambajotra sôsialy ho an'ny fanentanana fanabeazana ny mpifidy, ka amin'izany no izaràn'ireo olontsotra na ireo fikambanana ny torohay momba ny dingana ara-pifidianana, ny mombamomba ireo mpifaninana ary ny zo hifidy. Manamora ny fisoratana anaran'ireo mpifidy ireny santatr'andraikitra amin'ny alàlan'ny tambajotra ireny, no sady mampiroborobo ny fahaizan'ny mpifidy, mandray anjara araka izany amin'ny dingana demaokratika kokoa.
Hanson Miysh , Kameroney tanora iray, mpikatroka ho an'ny tanora sy ny fanolorantenan'ny olompirenena, no mamoaka fanavaozana tsy tapaka ao amin'ny pejiny Facebook, miantso ireo nàmany hanatevina ilay hetsika. Nandrisika tanora mihoatra ny 500 mba hisoratra anarana ireo ezaka an-tambajotra nataony. Toy izany koa, mahazo vàhana ety anaty tambajotra ny fikambanana iray avy amin'ny firaisamonim-pirenena Network for Solidarity Empowerment and Transformation for All (NEWSETA), miaraka amin'ny fanentanan-dry zareo hoe « Vote First ».
Amin'izao herinandro faha-12 izao, voaporofon'ilay hetsika fa nahomby izy, fahombiazana niteraka jery an'arivony sy fifaneraseràna maro tao amin'ny Instagram, Facebook ary LinkedIn. Tanjon-dry zareo ny hampiroborobo fiarahamonina iray mahafantatra ary hampitombo ny isan'ny mpifidy. Tsindrian'i Derick Ndzi, tale mpanatanteraka ao amin'ny NEWSET, fa:
Mamolavola ny safidintsika ireo torohay sy ireo hetsika ataontsika. Raha tsy mahafantatra ianao, tsy afaka ny handray anjara amin'ny fandraisana fanapahankevitra. Araka izany, arakaraky ny fahafantaranao, manandanja kokoa ny fandraisanao anjara.
Asongadin'ireo lahatsary sy ireo taratasy zaraina ny mpisehatra iray antsoina hoe « Ballot Buddy », liona noforonina ary mampianatra ny vahoaka ny dingan'ny fifidianana. Mamaly fanontaniana maro manandanja mifandraika amin'ireo dingana mialoha sy aorian'ny fifidianana izy io, amin'ny fiteny anglisy, frantsay ary fulfulde , fiteny afrikàna tandrefana, mba ho mety amina mpihaino isankarazany. Ambaran-dry zareo fa miitatra hatrany ivelan'ny aterineto ny faritra tratrany, satria mampiasa olona ry zareo mba hiantohana araka izay tratra ny hahatafita ireo torohay ho amin'olona maro kokoa any amin'ireo faritra folo ao Kamerona.
Raha maro no mihevitra io fanentanana an-tambajotra io ho toy ny santatr'andraikitra miabo mba ho fampitomboana ny taham-pahavitrihan'ny mpifidy, somary manahy ihany kosa ny sasany manoloana ny ho fahombiazany. Mpanaramaso iray no nanambara tamin'ny Global Voices hoe :
Marobe ireo tanora tsy miraharaha, avelan-dry zareo mandalo fotsiny ilay ranty fa tsy ivakiany loha.
Tanora hafa iray nilaza hoe:
Raha jerena ny fanjakazakan'ny RDPC (Rassemblement Démocratique du Peuple Camerounais), tsy azoko eritreretina mihitsy ny hoe hisy olona iray hafa ho afaka handresy.
Na eo aza ny fahasamihafan'ny fomba fijery, marobe no miombona hevitra hoe raha tsy misy hetsika, tsy hisy zavatra hiova. Fotoana izao ho an'ireo tanora mba handraisana fanapahankevitra momba izay ho mpitondra azy ireo manaraka.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/08/28/175467/
|
Ao Nizera, Ibrahim Oumarou Yacouba, mpikatroka miady ho fampandrenesana ny feon'ireo vehivavy lazaina hoe “vady fahadimy”
| 2025-08-28T07:31:43
|
Unknown
|
Vondrom-behivavy Wahaya mpisitraka ny Tetikasa Bridge an'ny OIT ao amin'ny faritr'i Tahoua sy Agadez any Nizera ; Pikantsary avy amin'ny fantsona YouTube an'ny OIT
Ao Nizera, misy vondrom-piarahamonina sasantsasany tena miaina ny atao hoe fanavakavahana ka mahatonga azy ireny ho tsy hita ara-tsôsialy sy ara-toekarena. Toy izany no mahazo ireo vehivavy Wahaya izay matetika vidiana ao anatin'ny tena mbola fahatanoràny eny amin'ny ray aman-drenin-dry zareo ary miditra any an-tokantrano ho toy ny vady fahadimy.
Ibrahim Oumarou Yacouba , nizeràna mpikatroka sady manampahaizana manokana amin'ny lalàna ho an'ireo vondrom-piarahamonina atao anjorom-bàla dia nanao io olana io ho adiny manokana mba ho fanajàna ny zon'olombelona. Nanomboka tamin'ny 2021, niaraka niasa izy tamin'ny Global Forum of Communities Discriminated on Work and Descent (GFoD) , sehatra iraisampirenena najoro tamin'ny 2019 tao New York, izay miaro ny zon'ireo vondrom-piarahamonina manerana izao tontolo izao iharan'ny fanavakavahana mifototra amin'ny asa sy ny fiaviana.
Tanaty antsafa tamin'ny alàlan'ny imailaka nifanaovany tamin'ny Global Voices, nohazavainy ny antony ilàna adihevitra ampahibemaso ho fampandrosoana ny zon'ny vehivavy.
Joel Hevi (JH): Ho an'ireo vondrom-piarahamonina voakasika, ahoana no tena fisehoan'ireny endrika tsy fitoviana sôsialy ireny eo amin'ny fiainana andavanandro ?
Ibrahim Oumarou Yacouba (IOY) : Ao Nizera, ny rafitra saranga , na dia miovaova arakaraky ny vondrom-poko aza, dia mitoetra ho zavamisy ara-tsôsialy any anivon'ireo vondrom-piarahamonina sasantsasany ny anjara asa sôsialy izay voafaritra mialoha sy mandeha araka ny ambaratonga.
Any amin-dry zareo Touaregs, ny Peuls sy any amin'ireo vondrona hafa , misy olona sasantsasany mizaka fanavakavahana manakaiky ny fanandevozana maoderina, tsy manan-jo hanana tany, na hivady amin'ireo saranga antsoina hoe “andriana”. Mazàna ireny ambaratongam-pahefana voafaritra hatrany am-pahaterahana ireny no mifototra amin'ny asa nentimpaharazana ataon'ireo saranga samihafa, toy ny Imajaghan (andriana), ny Ineslemen (mpiady), ny Imrad (mpanao asatànana) ary ny Iklan (andevo).
Tena vitsy ny zon'ireo andevo, izay heverina ho ambany. Haratsiana imasombahoaka rahateo koa ny asan-dry zareo . Matetika dia any amin'ireo sehatra tsy omena lanja loatra ry zareo no miasa, toy ny fanomànana ny hoditra na ny fanefena, ireo asa heverina ho toy ny “ambany saranga ”. Io fanilikilihana io dia midika ihany koa fanilihana ara-pôlitika.
JH: Iza ireo Wahaya ary nahoana no tsy hita ny zavamisy iainan-dry zareo ?
IOY : Mitàna toerana iray tena miavaka ao anatin'ny fiarahamonina nizeràna ny rafitra Wahaya . Amin'ny fomba fijerin'ny finoana silamo, eken'ny lalàna ho afaka manana vady hatramin'ny efatra ny lehilahy iray. Ao Nizera, mandika io fitsipika io ny sasany amin'ireo fomba fanao ary mandefitra ny fisian'ny « vady iray fahadimy », antsoina hoe “Wahaya “. Ny sasany aza tsy misalasala mihitsy maka vehivavy fanineniny na fanimpitony.
Manana sata mampiavaka azy ny vehivavy Wahaya: tsy heverina ho toy ny vady iray araka izay voafaritry ny lalàna izy . Matetika izy no jerena ho toy ny « fanomezana »; tonga ao anivon'ny ankohonana izy hamaly ny filàn-drangahy, ny ankizy, ary hatramin'ny an'ireo vady hafa aza, kanefa tsy misitraka ny zo sy ny fiarovana mifandraika amin'ny fanambadiana ôfisialy.
Tsy misy taona voafaritra mba haha-Wahaya. Nahita izahay vehivavy ao anatin'ny atao hoe ‘tsy ampy taona’, indraindray 12 na 13 taona monja. Matetika ireny vehivavy ireny no miasa tontolo andro mba hamaly ny filàn'ilay tokantrano. Ny sasany nifampiteraka tamin'ilay rangahy. Kanefa, ireny ankizy ireny dia tsy misitraka zo mitovy amin'ireo izay teraka avy amin'ny fanambadiana ara-dalàna. Izy ireny koa dia iharan'ny fanavakavahana ara-tsôsialy sy araka ny lalàna, mandova ny fanilikilihana zakain'ny reniny.
JH: Inona avy ireo sàkana tsy haharenesana ireny feo voahilikilika ireny?
IOY : Tamin'ny fihaonana iraisampirenena momba ireo vondrom-piarahamonina voahilikilika noho ny asa sy ny fiaviana (CDWD) ao Afrika , natao tamin'ny fiandohan'ny Aprily tao Accra, nanentanana antsika ny manodidina ireo Tanjon'ny Fampandrosoana Maharitra (ODD), nahitàna mpandray anjara an-jatony avy amin'ny oniversite sy mpikatroka maro avy amin'ireo firenena marobe izay niampanga ny fitohizan'ireo fanavakavahana mifamatotra amin'ny fiaviana.
Ao amin'ny firenena misy ahy, ireo olona arovanay, iharan'ny fanavakavahana lalina, dia tsy manana fahafahana miditra araka ny tokony ho izy amin'ny fiahiana ara-pahasalamàna . Zara raha misy ny fotodrafitrasa ho an'ny fitsaboana na lavitra an'ireo toerana iainan-dry zareo, lafo ny saram-pitsaboana. Mazàna no tsy manana antom-pivelomana maharitra ireny vahoaka ireny mba hahafahan-dry zareo miantoka ireo fandaniana ireo.
Ankoatra izay, ivon'ny adihevitra ny resaka miralenta. Marobe no mitaky fomba fitondra mitovy atao amin'ny lehilahy sy ny vehivavy, saingy ny sasany mbola mifikitra ihany amin'io hevitra io, izay tsaraina ho tsy azo ekena izany hoe ny vehivavy hisitraka zo sy hirika mitovy amin'ireo lehilahy izany. Arovanay fatratra ny zo hanana asa mendrika sy iraisan'ny rehetra, azon'ny lahy sy ny vavy hidirana.
Ara-tantara, ao Nizera, tsy maintsy ekena fa ireny vahoaka voahilikilika ireny dia tsy tena nanana velively ny vintana hahazo fanabeazana na fanofanana , fepetra tena ilaina hivoarana. Araka izany ny tena fanamby dia ny fiantohana fanànana hirika mitovy amin'ny fahazoana fiofanana sy asa, mba hahafahan'ny olona tsirairay mandray anjara feno ao anaty fiarahamonina.
JH : Misy fijoroana vavolombelona manamarika manokana ve tao anatin'ireo fikarohana nataonao?
IOY : Rehefa mihaino ny fitantarana'ireo vehivavy Wahaya aho, ny manamarika ahy dia ny faharetan-dry zareo. Mahavaky fo ireny tantara ireny.
Noraketiko ny sasany tamin'ireny tantara ireny, indrindra fa ny an'ny vehivavy iray izay nilaza tamiko fa teo amin'ny faha-12 taonany izy no namidin'ny dadatoany tamina lehilahy iray mpivarotra. Tsy tiany ny hahafantarana izany, satria ny fitenenana dia mety hahazoana valifaty. Tsy nanambady velively izy fa “natolotra” toy ny entam-barotra, tsy nisy vodiondry, tsy nisy lanonana, tsy nanan-jo. Nanomboka teo dia niaina tanaty fanandevozana nosarontsaronana izy. Miasa andro sy alina izy mikarakara ny ao an-trano, ny zanak'ilay rangahy tompontrano, ireo vehivavy hafa, ary tsy manana zo handà. Niteraka izy, saingy izy ireo koa dia tsy manana ny sata rehetra ara-dalàna. Ankehitriny, 25 taona eo ho eo io vehivavy io. Tohizany ny miaina anaty rafitra iray izay mbola tena mijanona ho voakenda be ny feon'ny vehivavy toa azy.
Nandritra ny fampirantiana iray momba ny takaitra navelan'ny fanandevozana, dia tafahaona ihany koa aho tamin'i Moussa, zanaka lahin'ny vehivavy iray Wahaya, izay poaka maso an'ila noho ny sazy natao azy. Very biby iray izy raha nitondra ireo andiam-bibin'ny tompony, ary voadaroka mafy dia mafy ka nahapoaka ny masony. Asehon'ny fijoroana vavolombelona nataony ny habibiana ara-drafitra atrehan'ireny olona ireny.
Eo koa i Hadizatou Mani-Karoau , Wahaya iray izay ny zotram-piainany no marika ankehitriny amin'ny tolona ataon'ireo vehivavy marobe ao Nizera, afrikàna mihitsy aza. Niady ho an'ny fahalalahany izy ary tontosany izany, noho ny fanohanan'ny fikambanana Timidria , izay nanampy azy hisitraka indray ny zony.
Mangirifiry ireny tantara ireny, saingy asehon'izy ireny fa na eo aza ny herisetra sy ny famoretana, misy ny tara-panantenana. Noho ny asan'ireo mpikatroka, fikambanana, indrindra fa Ny fandalinana momba ny fanandevozana ao Nizera : fijoroana vavolombelona, hetsipanoherana sy antony , ary ireo santatr'andraikitra toy ny GFOD Inclusivity Project , mitohy ny tolona hisian'ny fitoviana sy ny zo maha-olona.
JH : Maneho ny zavatra niainan'ireny vondrona voahilikilika ireny ve ny angon-drakitra voaray?
IOY : Amin'ny maha-mpikaroka ao anivon'ny GFOD Inclusivity Project , dia niatrika sàkana aho, saingy miezaka mandresy azy ireny.
Tsy maintsy ambara fa mbola fady lalimpàka ilay lohahevitra entiko. Anaty vondrom-piarahamonina marobe, lavina ny hiresaka momba izany. Tsy noho ny tsy fahalalàna, fa satria ny manohitra azy io dia matetika ireo izay mahazo tombony avy aminy.
Tena mino aho fa ny fanaovana ady iray ara-drariny dia manome endrika iray fiarovana ara-panahy ho antsika. Tena faharesendahatra lalina izany. Rehefa miaro ny fahamendrehan'ny olombelona ianao, dia misy zavatra lehibe kokoa manohana anao. Araka izany, na eo aza ireo fandrahonana, manohy aho.
Vavahady marobe no itondràko ny adiko, amin'ny fampiasàna ny mozika, ny fanelanelanana ara-kolontsaina ary ny zo iraisampirenena ho toy ny fanoitra ho entina mitondra ireo feo naetry ho anaty fahanginana ary ho fanentanana momba ireo tsy rariny. Fa tsy mijanona hatreo amin'ny sisintanin'ny fireneko ihany ny hafatro. Satria hita any an-kafa ihany koa io zavamisin'ny fanandevozana noho ny fiaviana io.
Andraisako anjara ihany koa ny sehatra akademika, amin'ny fanoratana sy fanangonana ireo fijoroana vavolombelona. Eo amin'ny sehatra pôlitika, takianay ny hisian'ny rafitra fiarovana mampiaty bebe kokoa ny rehetra.
Ezahanay ny hitondra ny anjara birikinay hanorenana ampitso iray tsy hisy intsony olona hotapenam-bava noho ny fiaviany. Mba tsy hisy intsony ankizy teraka ho andevon'ny rafitra iray tsy nosafidiany.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/08/18/175487/
|
Ireo firenena Afrikana manome zom-pirenena ho an'ireo ampielezana
| 2025-08-18T14:29:59
|
Unknown
|
Nancy Pelosi, Filohan'ny Antenimieram-pirenena teo aloha nitarika ny delegasionan'ny Antenimieran'i Etazonia tany Ghana ny 28-31 Jolay 2019, hanamarika ny “Taona Nodiana” sy hanamarika ny 400 taona nahatongavan'ireo Afrikana andevo voalohany tao Jamestown, Virginia. Sary avy amin'ny Masoivohon'i Etazonia ao Ghana ao amin'ny Flickr ( azon'ny rehetra ampiasaina ).
Misy firenena afrikana tandrefana nampiditra lalàna manome zom-pirenena ireo Afrikana am-pielezana ho ampahan'ny ezaka lehibe mankany amin'ny fampihavanana, fankatoavana ary fanohizam-pifandraisana indray. Ho karazam-panonerana ny tsi-rariny ara-tantara tamin'ny olan'ny varotra andevo transatlantika no tanjon'izao fanaovan-dalàna izao ka ankatoavina amin'ny fomba ofisialy ho mpiray tanindrazana ireo Afrikana taranaka noandevozina.
Fampiharana hetsika
Nandritra ny hetsika “ Back to Africa ” (mody any Afrika) tamin'ny taonjato faha-18 ka hatramin'ny taonjato faha-20, nafindra monina tamin'ny alalan'ny tetikasa kolonialy na misionera taty amin'ny kaontinanta ireo olona andevo noafahana. Naorina i Sierra Leone tamin'ny faramparan'ny taompolo 1700s nitondra ireo Black Loyalists (taranaka Afrikana niandany tamin'ny Anglisy nandritra ny Revolisiona Amerikana) sy ny Maroons nankany Freetown teo ambany fanaraha-maso britanika, raha nametrahana ireo Afrikana Amerikana tamin'ny alàlan'ny American Colonization Society kosa ny fananganana an'i Liberia tamin'ny taonjato faha-19 .
Mifantoka amin'ny fiverenana an-tsitrapo, ny fifandraisana indray amin'ny vakoka ary ny fifanolorana tombontsoa ara-toekarena kosa ny hetsika ankehitriny.
Namoaka lalàna manome zom-pirenena ireo taranak'andevo i Benin tamin'ny taona 2024. Foiben'ny famarinana andevo manan-tantara io firenena io taloha. Misokatra ho an'ireo mpangataka mihoatra ny 18 taona ka tsy manana zom-pirenena afrikana hafa ny lalàna, izay najoron'ny Filoha Patrice Talon , fepetra ihany koa ny fahafahana manome porofo fananana razambe Afrikana atsimon'i Sahara amin'ny alàlan'ny fitiliana ADN, fijoroana vavolombelona voamarina, na firaketana an-tsoratry ny fianakaviana. Nanetsika sehatra ankihy ahafahan'izay mangataka sertifikà zom-pirenena Beninoà vonjimaika ny governemanta, saingy tsy maintsy mamita ny dingana any Bénin ireo mpangataka nankatoavina.
Nandritra ny fanamarihana ny Andro Iraisampirenena ho an'ny vehivavy sy ny tovovavy taranaka Afrikana tamin'ny 25 Jolay, no nahazoan'i Ciara , kintan'ny pop Amerikana, sertifikàn'ny zom-pireneny tany Bénin.
Tamin'ny Janoary 2025 ny Governemantan'i Guinée-Bissau , araka ny hetsika Taompolon'ny Fodiana natomboka tamin'ny taona 2021 hifandraisana indray amin'ny taranaka Afro, indrindra fa ireo manana razambe avy amin'ny foko Balanta , Fula , Djola, Baga, na Mandinka nanome zom-pirenena ho an'ireo taranaka afrikana sivy mpikambana ao amin'ny Fikambanana Tantara sy Tetiharana B'urassa miorina ao Balanta.
Taorian'ny fahombiazan'ny Taom-Podiana 2019 , izay nahasarika Afrikana-Amerikana sy Karaiba an'arivony ho any Ghana, dia nitarin'ny firenena ny firotsahan'ny any am-pielezana tamin'ny alalan'ny hetsika Beyond the Return (2020–2030). Ampiroboroboan'ny fandaharan'asa ny fifandraisana ara-kolontsaina indray, ny fizahan-tany ary ny fampiasam-bola sady manolotra fonenana maharitra ary, amin'ny tranga voafaritra, ny zom-pirenena feno ho an'ny taranaka Afrikana noandevozina. Mahazo ny “ zo honina “, manori-ponenana tsy voafetran-taona, ny ankamaroan'ny mpangataka fa ny olona voazaha toetra voaporofo ho manana fifandraisana ara-drazana na ara-kolontsaina no naturalisé, na nahazo zom-pirenena, toy ireo 126 nomena zom-pirenena tamin'ny taona 2019 .
Mihoatra noho ny fihetsika saimbôlika ny nataon'ireo firenena Afrikana, manome zom-pirenena ho an'ny am-pielezana ho toy ny fampihavanana ara-kolontsaina sy fitaovam-pampandrosoana stratejika. Governemanta maro no mihevitra ny fianakaviambeny manerantany ho olom-pirenena mitondra renivola (vola sy fahaizana). Nahatratra 54 lavitrisa dolara US ny vola fanampiana nalefa taty Afrika atsimon'i Sahara tamin'ny taona 2023. Ny fankatoavan'i Ghana ny fisian'izany no nanangany forum sy fitaovana toy ny forum fampiasam-bolan'ny any am-pielezana sy ireo sehatra fitadiava-namana ara-pihariana toy ny WIDU.africa entina mampiasa ny renivolan'ny am-pielezana any amin'ny famatsiana vola ny orinasa madinika sy salantsalany mbamin'ny fotodrafitrasa sy famoronana asa.
Fantaro bebe kokoa ny fanentanana fitia tsy mba hetra ataonay.
Traika any amin'ireo tafody sy ny ao an-toerana Mipaka lalina ny fiantraikany ho an'ireo tafaverina. Nilaza tamin'ny AP i Deijha Gordon, izay nifindra avy any New York ho any Ghana, raha nahazo zom-pirenena fa “tahaka ny tsara ery izany manana fifandraisana tsara amin'ny firenena afrikana iray izany amin'ny maha-Afrikana-Amerikana, Amerikana mainty. Raha tany Amerika manko, tsy misy ahafahanay manjohy ny fototra niavianay ankoatra ny hoe Afrika. Ny fananana izany fifandrohizana izany no ahatsapako hoe mety ny zavatra nataoko”. Tombony iray amin'ny fahazoana zom-pirenena Afrikana Andrefana ny fahazoana pasipaoro CEDEAO ( ECOWAS ), izay ahafahana mivezivezy malalaka amin'ireo firenena 15 ao Afrika Andrefana. Vakio bebe kokoa: Moving to Africa? Check your privilege at the gate Na izany aza, mbola misy ireo fanamby mitampikitra. Any Ghana, nampirongatra ny fizahantany ny “Taonan'ny Fodiana”, saingy nampitandrina ny mpitsikera fa tsy voazara ara-drariny ny tombony ara-toekarena ary mety hampiakatra ny vidin-javatra ho an'ny mponina ao an-toerana. Nametraka fanamby ao Ghana ny fodian'ireo ampielezana, indrindra ireo avy any amin'ny tany Tandrefana, amin'ny fampideraderana ireo tombontsoa izay manimba ny lalàna sy ny zon'ireo eo an-toerana. Nampiakatra ny vidin'ny tany ny fivoaran'ny tanàna, nanery ny mponina teo ho any an-tanàna itatra, mampihena ny toerana maitso ary lasan'ny olon-tsotra ho fananany manokana ny moron-dranomasina. Amin'ny alàlan'ny fivoaran'ireo lasitrasa ireo, tsy manasa ny ampielezany ihany i Afrika fa mikolokolo azy ireo ho mpiara-miombon'antoka amin'ny fahaterahan'ny kaontinanta indray.
Traika any amin'ireo tafody sy ny ao an-toerana
Mipaka lalina ny fiantraikany ho an'ireo tafaverina. Nilaza tamin'ny AP i Deijha Gordon, izay nifindra avy any New York ho any Ghana, raha nahazo zom-pirenena fa “tahaka ny tsara ery izany manana fifandraisana tsara amin'ny firenena afrikana iray izany amin'ny maha-Afrikana-Amerikana, Amerikana mainty. Raha tany Amerika manko, tsy misy ahafahanay manjohy ny fototra niavianay ankoatra ny hoe Afrika. Ny fananana izany fifandrohizana izany no ahatsapako hoe mety ny zavatra nataoko”.
Tombony iray amin'ny fahazoana zom-pirenena Afrikana Andrefana ny fahazoana pasipaoro CEDEAO ( ECOWAS ), izay ahafahana mivezivezy malalaka amin'ireo firenena 15 ao Afrika Andrefana.
Na izany aza, mbola misy ireo fanamby mitampikitra. Any Ghana, nampirongatra ny fizahantany ny “Taonan'ny Fodiana”, saingy nampitandrina ny mpitsikera fa tsy voazara ara-drariny ny tombony ara-toekarena ary mety hampiakatra ny vidin-javatra ho an'ny mponina ao an-toerana. Nametraka fanamby ao Ghana ny fodian'ireo ampielezana, indrindra ireo avy any amin'ny tany Tandrefana, amin'ny fampideraderana ireo tombontsoa izay manimba ny lalàna sy ny zon'ireo eo an-toerana. Nampiakatra ny vidin'ny tany ny fivoaran'ny tanàna, nanery ny mponina teo ho any an-tanàna itatra, mampihena ny toerana maitso ary lasan'ny olon-tsotra ho fananany manokana ny moron-dranomasina.
Amin'ny alàlan'ny fivoaran'ireo lasitrasa ireo, tsy manasa ny ampielezany ihany i Afrika fa mikolokolo azy ireo ho mpiara-miombon'antoka amin'ny fahaterahan'ny kaontinanta indray.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/07/22/175249/
|
Fitsaram-bahoaka: Afa-mamarana ny herisetran'andian'olona ve i Nizeria?
| 2025-07-22T03:36:04
|
Unknown
|
Polisy Nizeriana lahy sy vavy. Sary avy amin'i AMISOM Public Information ao amin'ny Flickr ( CC0 1.0 Universal )
Avy amin'i Pamela Ephraim sy Adewale Fajana
Manjaka any Nizeria ny fitsaram-bahoaka , endrika fanasaziana tsy ara-dalàna ataon'andian'olona na vondrom-piarahamonina mandray ny lalàna ho eo ampelantanany. Mitatitra ny Amnesty International fa farafahakeliny 555 ny trangam-pitsaram-bahoaka voarakitra tao Nizeria tanelanelan'ny taona 2012 ka hatramin'ny taona 2023 ary lazainy fa sady mihamahazo vahana no mihamahazo faka ny herisetra.
Mazàna tafiditra anatin'izany ny fanalam-baraka ampahibemaso, daroka, fampijaliana, eny fa na hatramin'ny famonoana ho faty mihitsy aza — noho ny fiahiahiana heloka bevava, tsy misy porofo, fisamborana, na fitsarana. Tamin'ny taona 2022, tovolahy iray voampanga ho nangalatra môtô no maty nodoran'ny andian'olona tao amin'ny fanjakan'i Edo , nahitana ny nataon'andian'olona tanaty horonantsary nivezivezy tao amin'ny media sosialy. Ny ampitso, vehivavy kristiana mpianatra iray 22 taona no notorahan'andiana mpianatra miozolomana vato mandra-pahafatiny rehefa nampangaina ho niteny ratsy ny finoana silamo. Tamin'ny taona 2024, nenjehina sy nosamborina ary nodoran ‘ andian'olona romotra ireo olona nahiahiana ho mpangalatra finday tao Jos , Fanjakana Plateau . Nasehon'ireo trangan-javatra ireo ny endrika tsimatimanota manahiran-tsaina sy ny fidorororo na tsy-fisian'ny fitsarana, satria mahalana no fantatra na tsaraina ny ankamaroan'ireo mpanetsi-bahoaka.
Nahoana no mbola misy ny fitsaram-bahoaka?
Hamarinin'ny Nizeriana sasany ho ratsy ilaina noho ny habibiany ny fitsaram-bahoaka. Mandresy lahatra ry zareo fa mahatonga ny fanarenana ara-pitsarana ho tsy azo ianteherana ny kolikoly ataon'ny polisy , ny fanemorana ny fitsarana , ary ny tsimatimanota tsikaritra.
“Amin'izao fotoana izao, toa hita ho tsara kokoa noho ny rafi-pitsarana nizeriana ny fitsaram-bahoaka”, hoy ny mpisera X iray nizara tamin'ny ranty malaza iray. Skales , Nizeriana mpampiala voly, niteny hoe : “Vitsy kokoa ny heloka bevava eto Nizeria raha oharina amin’ny any UK noho ny fitsaram-bahoaka.”
Raha niresaka tao amin'ny X Space mitondra ny lohateny hoe “Fitsaram-bahoaka sy zon'olombelona: Antony sy fiantraikany eto Nigeria,” Nilaza i Olalekan I. Oladapo, mpisolovava, hoe:
The Constitution provides for a presumption of innocence until proven guilty, and the burden of proof lies on the prosecution, not the defendant. So the problem does not largely lie in the judiciary; it lies in the system. The criminal justice system takes a long time, and people want justice immediately. Until we are able to put all the necessary reforms on this, we are still going to face the same problem.
Iantohan'ny Lalàmpanorenana fa tsy manan-tsiny ny olona iray mandraka ny fanaporofoana azy ho meloka, ary miankina amin'ny fampanoavana ny havesatry ny porofo, fa tsy amin'ny voampanga. Ka tsy miankina loatra amin’ny fahefam-pitsarana ny olana; fa amin'ny rafitra. Maka fotoana maharitra ny rafi-pitsarana heloka bevava, fa mitady rariny eo noho eo ny olona. Mandra-pahavitantsika mametraka ny fanavaozana rehetra ilaina amin'izany dia mbola hiatrika karazan'olana iray ihany isika.
Nampifandray ny fifaharan'ny fitsaram-bahoaka amin'ny psikolojiam-bahoaka i Olatunji Dusi, inspektera jeneraly mpanampy ao amin'ny polisy, vondrom-piarovana manokana ao Nizeria.
“Tsy afa-miresaka fitsaram-bahoaka isika raha tsy miresaka psikolojiam-bondron'olona mitangorona; ny fihetsiky ny olona rehefa ao anaty vondron'olona betsaka, hitany ho hirika ahafahan'izy ireo manao fihetsika diso sy ahafahany manao izay tiany atao io satria afa-miafina anaty herin-tangoron'olona ry zareo ny fitaomam-bahoaka no ahafahan'izy ireo mandray fanapahan-kevitra iraisana. ” Nampiany fa mety iharan'ny fitsaram-bahoaka na iza na iza.
Inona no azo atao?
Tondroin ‘i Oladapo ho “fahantrana sy tsi-fahalalana” ny anton'ny fitsaram-bahoaka. Hoy izy: “Mila manao zavatra bebe kokoa ny fitondram-panjakana mba hiantohana ny fiahiana ny vahoaka sy hanome vahana ireo sampan-draharaha misahana ny fampiharana ny lalàna mba hahazoana antoka fa mahomby sy miasa ny rafi-pitsarana eto amintsika.”
Nilaza tamin'ny Global Voices i Fukky Danladi Mashat, mpahay lalàna ao Abuja, Nizeria, fa azo atolefika ny fandrahonana amin'ny alalan'ny “fanafainganana sy fampahombiazana kokoa ny raharahan-heloka bevava, fanabeazana eny ifotony amin'ny loza ateraky ny fitsaram-bahoaka, fanamafisana ny tamberina andraikitra eo anivon'ny fampiharana ny lalàna sy ny fahefam-pitsarana, ary ny fanaovana ho laharam-pahamehana ny fitsarana mizotra haingana sy mangarahara.
Afaka mamerina ny fitokisan'ny besinimaro isika rehefa atrehina ireo antony fototra ireo, manapaka ny ranomodin'herisetran'andrimasom-pokonolona, ary mampanjaka ny tena fahamarinana,” hoy izy nanampy.
Nilaza ny matihanina amin'ny haino vaky jery Nizeriana, Sola Jaiyesimi, fa manana anjara toerana amin'ny fanononana sy fampamenarana ireo mpitarika herisetram-bahoaka ny fampitam-baovao. Raha nitanisa ilay trangam-pitsaram-bahoaka malaza namonoana olona efatra ivelan'ny fitsarana tao Aluu (Aluu Four) izy dia noderainy ny rafi-pitsarana nanameloka polisy iray ho mpiray tsikombakomba amin'ny fitsaram-bahoaka .
Ao anatin'ireo tolo-kevitra maromaro nataon'ny Amnesty International, nomarihiny fa tena tsy ampy hiantohana fanaraha-maso mahomby ny mpitandro filaminana ao Nizeria latsaky ny 400.000 hikarakara olona maherin'ny 200 tapitrisa. Nomeny hevitra ny governemanta hametraka lalàna miady amin'ny herisetra ataom-bondron'olona, hampahomby ny fampiharana ny lalàna, sy hampahomby ny ady amin'ny herisetra amin'ny anaran'ny fivavahana.
Amnesty International Nigeria held a townhall stakeholders engagement on eradicating mob violence. The event held on Tuesday 1 July 2025 in Benin Edo state brought under one roof, market associations, law enforcement, civil society, activists, lawyers, journalists and students. pic.twitter.com/LI1mZYcY63
— Amnesty International Nigeria (@AmnestyNigeria) July 5, 2025
Nanatontosa fivoriana ampahibemaso hanetsehana karazana mpandray anjara maro ny Amnesty International Nigeria hamongorana ny herisetran'andian'olona. Notontosaina tamin'ny Talata 1 Jolay 2025 tao amin'ny fanjakan'i Benin Edo ny hetsika namoriana fikambanan'ny tsena, mpampihatra lalàna, fiarahamonim-pirenena, mpikatroka, mpahay lalàna, mpanao gazety ary mpianatra.
Afaka manampy betsaka ireo tolo-kevitra ireo amin'ny fiantohana fa ho faty ankaranany ny fitsaram-bahoaka ary ho latsaka hatrany amin'ny kely indrindra ny ( herisetra )m-bahoaka, satria ny tena fototry ny lalàna dia ny hifehy sy hampitony ny fitondrantenan'olombelona ho amin'ny fiaraha-miaina milamina sy mandry fahalemana.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/07/20/175213/
|
Nahazo loka teo amin'ny sehatra iraisampirenena, Mouhamed Zamal Guèye mampahatsiahy ny lova manankaren'ny literatioran'i Senegaly
| 2025-07-20T09:00:54
|
Unknown
|
Mouhamed Zamal Guèye, ankavanana eo amin'ny sary. Pikantsary avy amin'ny fantsona YouTube Lofleaudumal.
Mitohy mampanan-karena ny tontolo mampiasa sy miteny frantsay ny literatiora senegaly: tanora senegaley iray poeta, i Mouhamed Zamal Guèye, no vao avy nahazo loka iray malaza sy iraisampirenena ho an'ny tononkalo.
26 taona i Guèye, ary ny 5 Jolay teo no nahazoany ny andiany 2025 tamin'ny fifaninanana iraisampirenena momba ny tononkalo nokarakarain'ny fikambanana Femmes au Secours de la Paix , ONG iray noforonin'ireo vehivavy mitolona hisian'ny fandriampahalemana, tamin'ny 2015 tao Frantsa. Ilay loka dia atolotra ivelan'ny fankalazana ny Andro Erantany ho an'ny Fandriampahalemana ankalazaina rehefa 21 Septambra manerana izao tontolo izao.
Tamim-pamirapiratana tokoa no nahazoan'i Guèye ny loka voalohany tamin'ilay fifaninanana nafantoka tamin'ny lohahevitra hoe “Ny fandriampahalemana ao an-jaridainako”. Ao amin'ny kaontiny X , manoratra izy:
Ce qui m’arrive aujourd’hui n’est pas le fruit du hasard, ni le simple résultat d’un effort personnel. C’est plus grand que moi, plus juste, plus profond. C’est un signe, un souffle, une bénédiction. Je le ressens dans chaque regard bienveillant, dans chaque message reçu, dans… pic.twitter.com/EnZLNbIsGO
— Zamal_gueye🇸🇳 (@gueye_zamal) July 7, 2025
Tsy zavatra kisendrasendra akory izay mitranga amiko androany, na hoe vokatry ny ezaka manokan'ny tena. Lehibe kokoa noho izaho, mety kokoa, lalina kokoa. Famantarana iray io, fofonaina, fitahiana. Tsapako any anatin'ny tsipalotra tsirairay feno hatsaram-panahy, any anatin'ny hafatra tsirairay voaray, any anaty … pic.twitter.com/EnZLNbIsGO
— Zamal_gueye🇸🇳 (@gueye_zamal) 7 Jolay 2025
Io zotra io dia ahatsiarovana ny an'ilay filoham-pirenena voalohany, Léopold Sédar Senghor (1906-2001), izay poeta iray goavana ary Afrikana voalohany tafiditra tao amin'ny Akademia frantsay , no sady nanao raharaha pôlitika, tsy frantsay fotsiny, avy eo senegaley, fa manerana an'i Afrika manontolo. Tahaka izany koa, tamin'ny 2021, nahazo ny loka Goncourt, iray amin'ireo loka ho an'ny literatiora malaza indrindra ao Frantsa sy manerana ny tontolon'ireo tany mampiasa sy miteny frantsay, ilay Senegaley, Mohamed Mbougar Sarr, tamin'ny alalan'ilay tantara noforoniny La plus secrète histoire des hommes . Izy dia nianatra rahateo tao amin'ny lisea Prytanée Militaire ao an-tanànan'i Saint-Louis, faritra avaratry ny firenena, izay toy izao no nambaran'i Guèye tao anaty antsafa iray ho an'ny gazety senegaley Le Soleil :
Avy eo aho niaraka tamin'ireo ankizy tao amin'ny tarika Prytanée Militaire , ireo ankizy mendrika indrindra tao amin'ny firenena, ary nezahako ny hitovy laharana tamin-dry zareo: namaky rakibolana aho, nitadidy voambolana, niezaka nihoatra ny tenako ihany. Io kolontsain'ny mba ho lafatra io, dia azoko avy amin'io fitakiana lasa aloha loatra io, avy amin'io faniriana ny hanao tsara kokoa hatrany io.
Ao anatin'ity lahatsary manambatra ny fiteny wolof sy frantsay ity, hazavain'i Guèye ny zotra nodiaviny ary velabelariny ny dikan'ilay angona tononkalo nataony:
Araka ny ambarany ihany ao anatin'ilay antsafa ho an'ny gazety Le Soleil, ny fifehezantena no fanalahidy iray nahitany fahombiazana:
Nangatahan'i Binetou Dieye, zokiko vavy, ny hamintinako ireo boky, raha tsy izany tsy nomena ody am-bavafo sy vola fanao am-paosy aho. Tamin'ny alalan'io fombafomba io, nampitainy tamiko ny fifehezantena ara-tsaina izay, rehefa nandeha ny fotoana, dia nivadika ho fankafizana.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/07/18/175174/
|
Ao Burundi, fitondràna miaina krizy sy tanora mandositra faobe ny fireneny
| 2025-07-18T05:00:53
|
Unknown
|
Afovoan-tanànan'i Bujumbura, renivohitra ara-toekaren'i Burundi ; pikantsary tamin'ny fantsona YouTube France 24.
Ao anatin'ny fifanomezan-tànana amin'ny www.afriquexxi.info no amerenan'ny Global Voices ity lahatsoratra ity. Hita ao amin'ny tranonkala Afriquexxi ny lahatsoratra niandohana.
Ao Burundi, noteren'ny krizy lalina ara-toekarena handao ny tokantranony sy mba hitsapa vintana any amin'ireo firenena mpifanolo-boridindrina ireo tanora an'aliny marobe diso fanantenana.
Nanjombona sy tsy nisy mpiraharaha nandritra ny fotoana ela, tsy afaka ny hotsinontsinoavina ny famirapiratan'i Gitega ankehitriny, tanàna ao afovoan'ny firenena, renivohitra pôlitikan'i Burundi ary toerana niavian'i Évariste Ndayishimiye (filohampirenena nanomboka tamin'ny 2020). Ankehitriny i Gitega dia toy ny misitraka ireo soa maro mifangaro, ara-tantara sy ara-pôlitika ary jeôgrafika, miaraka amin'ny fananganana ireo hôtely vaovao saika eny rehetra eny, ny fisokafan'ireo fandraharahana vaovao (indrindra fa ireo magazay mpivarotra fitaovana fanorenana), ao anatin'ny kotaba isanandron'ireo anjomara mifandimby mba hisava lalana ho ana minisitra iray handeha hamonjy kaonferansa, na manamboninahitra ambony iray ao amin'ny tafika handeha hitsirika ny toeram-piompiany, na olona ambony iray ao amin'ny Conseil National de Défense de la Démocratie-Forces pour la Défense de la Démocratie (CNDD-FDD), antoko eo amin'ny fitondrana, avy namonjy fivoriana pôlitika iray.
Mampisalasala ny momba io fitaomana io rehefa atodika ny maso tsy hijery ireo toeram-panorenana goavana ka mankany amin'ireo olompirenena tsotra, eny an'arabe na eny amin'ireo havoana. Eo anoloan'i Matergo (afovoan'i Gitega), toerana ifanolosoloan'ireo manampahefana, diplaomaty sy mpandraharaha…. Misy fiara roa mijanona mifanila, misokatra ny fitoeran-tsolikany. Lehilahy iray eo anelanelan'izy roa mitroka ny ao amin'ny iray mba hamenoana ilay iray hafa. Matahotra ny momba azy, nibitsibitsika ny mpandalo iray, nanodina ny lohany havia havanana mba hiantohana fa tsy hisy sofina ranga handray ny teniny :
Tsy maintsy mahaliana ny adivarotra, hoy ny mpandalo iray. Mety nanolotra azy avo dimy heny amin'ny vidiny ara-dalàna ilay mpividy, na nihoatra mihitsy aza. Izany izao no fandraharahana vaovao eto, raha manana fiara ianao. Milahatra mandritra ny andro maro eny amin'ny tobin-tsolika ianao ka raha manam-bintana hahazo solika, amidinao indray amin'olona hafa tsy manana izay faharisihana izay. Izany no ilay Burundi ankehitriny. Tena mivaralila marina tokoa ilay fireneko !
Eto amin'ny firenena, toa manan-tsofina hatramin'ireo arabe izao. Ny fitenenana hoe mivaralila ilay firenena, ny hoe tsy mandroso ny fiainan'ny olompirenena noho ny olana ankapobeny amin'ny solika izay efa ho taona telo no naharetany, dia fanoherana ny fitantarana ôfisialy, ny an'ilay firenena iray izay tondra-dronono sy tantely. Eny tokoa, tsy tokony hisy afa-tsy haravoana ao amin'ny « sahan'i Edena », araka ny iantsoan'i Evariste Ndayishimiye tamim-pahasahiana an'i Burundi.
Fitondrana marary saina
Firenena iray ambany fanarahamaso hentitra i Burundi. Notanterahana tao anaty fanidiana pôlitika ireo fifidianana solombavambahoaka sy kaominaly natao tamin'ny 5 Jona: efa nandritra ny folo taona ireo mpanohitra ara-pôlitika no nipetraka any an-tsesitany, ary efa saika ngoly avokoa ireo nijanona tao amin'ny firenena. Vokany : ny CNDD-FDD , antoko eo amin'ny fitondrana, no nahazo 100% ireo seza ao amin'ny Antenimieram-pirenena, zavabita toy ny an-dry zareo Koreana Tavaratra izay tsy mbola nisy antoko pôlitika nahatratra hatramin'izao, hatramin'ny nampidirana ny fahamaroan'antoko, tany amin'ny taona 1990 tany.
Azo tsapain-tanana ny fihenjanana eny an'arabe. Ireo tanora an-jatony avy amin'ny antokon'ny fitondrana, ry zareo Imbonerakure , tondroin'ny Firenena Mikambana ho milisy, manao jogging , indraindray mitam-piadiana sy manao fanamiana, miventy ireo hiran'ny tafika, raha ny polisy kosa manao sava hao. Manjaka ny honohono momba ny fisian'ireo borondey mpihoko tafatsofoka any anatin'ny firenena. Mikaroka toerana fanafenana fitaovam-piadiana ny pôlisy, any ambany sezan'ny fiara, anaty fitoeran'entana, na aiza na aiza. Tsy maintsy raisina koa ny toedraharahan'ny faritra, miaraka amin'ny fisian'ny hetsika mpihoko M23 (tohanan'i Roandà, araka ny tatitra maro avy amin'ny ONU) any am-baravaran'i Bujumbura , renivohitra ara-toekaren'i Burundi. Efa ny mpihoko sahady no mifehy ny tanàna ao Bukavu, ankoatra an'i Goma , renivohitr'i Kivu Atsimo sy Kivu Avaratra, izay mandrafitra ny faritany atsinanan'i RDC. Lalana atao ora efatra monja avy ao Bujumbura i Bukavu.
Ny fitondrana ao Burundi, izay efa mahatsiravina nandritra ny efa ho folo taona ny fifandraisany diplaomatika amin'i Roandà, dia matahotra ny hiondranan'ny ady avy any atsinanan'i RDC ho ao amin'ny taniny. Tsy mbola ambony be tahàka izao ny ambana hatramin'ny 2015, fony nisy ireo Borondey anjatony maro nandeha an-tsesitany , taorian'ny fanapahankevitr'i Pierre Nkurunziza (nodimandry tamin'ny 2020) hikatsaka fepotoana fiasàna fanintelony sy ny krizy pôlitika naterak'izany. Roandà no nandray ny ampahany betsaka tamin'ireo mpitsoa-ponenana. Hatreo, tsy nitsahatra niampanga an'i Kigali i Gitega ho mampiantrano mpihoko maniry hanongana azy.
Ambana hisiana firodanana ara-pôlitika
Fa mahagaga, tsy fitaovampiadiana ihany no karohana. Lasibatra koa ny labiera. Saingy tsy ny labiera rehetra: ny Primus sy/na ny Amstel , vokarin'ny Brarudi , ilay goavana sy tranainy indrindra amin'ireo mpamokatra labiera ao amin'ny firenena. Toy ny solika ihany, ny fahazoana labiera Brarudi dia fitadiavana fanjaitra anaty mololo. Raha zavapisotro azo noraisina nandritra ny taompolo maro, lasa vokatra avo lenta ilay izy, tsy hita raha tsy any anatin'ireo hôtely lehibe. Ary nandray andraikitra sarotra ny fanjakana tamin'ny fitsinjarana ny fanapariahana azy. Mpanao gazety nanaraka fampielezankevitra no mijoro ho vavolombelona:
Hisy fiantraikany amin'ny vokatry ny fifidianana ny tsy fisian'ny solika, satria izay solika kely misy dia omena ny antokon'ny mpitondra hanaovany fampielezankevitra. Toy izany koa ny labiera. Ao Bururi, atsimon'ny firenena, nandeha namonjy trano fisotroana aho mba hividy labiera, tsy lavitra ny toerana nivorian'ny CNDD-FDD. Dia nampahafantarina ahy hoe efa lasan'ny antoko eo amin'ny fitondrana daholo ny zavapisotro tao amin'ilay toerana.
Tamin'ny taona lasa ny Brarudi, lehibe indrindra mpandoa hetra ao amin'ny firenena (lazaina fa 68 lavitrisa farantsa borondey ny hetra tamin'ny 2024, izany hoe 19,8 tapitrisa euros ( 23138379 dôlara amerikana), dia nanambara ho tsy ampy malt , akora fototra ilaina amin'ny fanamboarana ireo zavapisotrony, ary io, noho ny « tsy fahampian'ny vola vahiny » . Burundi, voasokajy ho laharana faharoa erantany mahantra indrindra, eo alohan'i Sodàna atsimo, dia tsy nanana afa-tsy ny fanampiana iraisampirenena, indrindra fa avy amin'ny Fiombonambe Eorôpeana, ho toy ny loharano fototry ny vola vahininy. Nitsahatra io tohana io tamin'ny 2016 noho ny fandavan'ny fitondrana tsy hifanakalo hevitra amin'ireo mpanohitra azy.
Miaraka amin'ny toekarem-pirenena miala aina (87% amin'ny vahoaka no miaina ambanin'ny 1,6 euro/1,87 dôlara amerikana isanandro, hoy ny Banky Iraisampirenena), ireo olan'ny fahaiza-mitantana, indrindra fa ireo trangana kolikoly goavana sy fanodinkodinana vola izay tsy mbola hay hatramin'izao ny tena habeny (faran'ny 2023, tamin'ny fanamelohana azy higadra mandra-maty noho ny andrana fanonganam-panjakana, fantatra fa i Alain-Guillaume Bunyoni , praiminisitra fahiny, dia nanana efa ho trano 150 azy manokana, tao Burundi fotsiny), atambatra amin'ny toedraharaha pôlitika mitsingilahila, ankehitriny ny fitondran'i Évariste Ndayishimiye, kikisan'ny ady anatiny ifanaovan'ireo jeneraly matanjaka, dia toa miatrika ambana roa sosona: firodanana ara-toekaren'ny firenena sy ny firodanana pôlitika azy manokana.
Mandositra firenena amin'ny lafiny rehetra ireo tanora
Ho an'ny vahoaka, ny olana dia mihoatra noho izay hahatafavoaka velona ara-toekarena, araka ny fanazavan'ny mpandalina iray izay nangataka tsy hotononina anarana:
Amin'ny ankapobeny ny Borondey dia efa zatra miaina amin'izay kely ananany. Tsy firenena nandroso velively i Burundi miaraka amin'ireo harena rehetra miaraka amin'izany. Saingy ho an'ireo mponina ao an-toerana, izany dia tsy noheverina mihitsy ho toy ny fara andro. Ankehitriny, ny olana goavana dia ilay firenena mihalasa tsy azo iainana. Ho an'ireo tanora mandositra ny fireneny amin'ny lafiny rehetra dia tsy misy intsony fanantenana ny hoavy. Mbola tsy ela akory izay, tsy azo noeritreretina ny hahita lehilahy arahan-jafikely handao ny fianakaviany ary hiala ny firenena. Tena mifamatotra amin'ny fianakaviana ny Borondey. Saingy indrisy, efa miharovitra io lambanany io. Tafatsofoka hatrany anatin'ny selan'ny ankohonana ny fanjakana. Mangirifiry fa tsy afaka akory hilaza izany, eny fa na ao an-tokantranony aza. Tonga hatrany an-tokantrano ny fitsikilovana.
« Ireo tanora mandositra ny firenena amin'ny lafy rehetra » angamba no tena mampanahy indrindra ho an'ny hoavin'io firenena kely ao Afrika Atsinanana io, misy vahoaka mihoatra ny 13 tapitrisa ary latsaky ny 25 taona ny 65 % -n'ny mponina. Hatramin'ny nisian'ny famoretana feno rà nandriaka nanoherana ny fepotoana fitondrana fanintelony ho an'i Pierre Nkurunziza, taona folo lasa izay, dia tsy nitsahatra ny fifindramonina. Feno tanora Borondey, indraindray mbola ankizy, ireo renivohi-paritany lehibe Kigali, Kampala, Nairobi. Tamin'ny Febroary lasa, mpampahalala vaovao roa ao an-toerana no nanokana fandaharana manokana mba hanairana ny saina manoloana ny taha manan-tantaran'ny fandaozana sekoly, 70%, raha nitanisa ireo « ankizy mihoatra ny 4 500 » izay niala an-daharana tao anatin'ny volana telo monja, tao amina faritany iray monja, Kayanza (avaratr'i Burundi), nandritra ny taompianarana 2024-2025.
Teo anelanelan'ny Janoary sy Ôktôbra 2022, 20 000 no nandeha
Midoladola any amin'ireo havoana ambanivohitr'i Kenya amin'izao fotoana izao, indraindray tsy manana antontan-taratasy ôfisialy, mivarotra voanjo sy mofo amin'ireo mpandalo i reny tanora ireny ihany, izay tsy mino intsony ny hisian'ny azon'ny sekoly omena an-dry zareo (ao Burundi, lazaina fa tsara kokoa noho ny diplaoma ny karatra maha-mpikambana ao amin'ny antokon'ny mpitondra). Manazava ny iray amin'izy ireny:
Io fandraharahàna io dia ahafahanay, fahafaharatsiny, mandefa zavatra any amin'ny fianakavianay miaina anaty fahantrana tsy hay faritana ao Burundi.
Manamafy izy hoe afaka mandefa 3.000 shillings keniàna isambolana raha kely indrindra, eo ho eo amin'ny 20 euros (23,50 dôlara amerikana), izany hoe mihoatra kely noho izay fandrain'ireo mpiasam-mpanjakana sasantsasany ao Burundi. Alefa any amin'ireo firenena arabo ny tovovavy, amin'ny alàlan'ireo masoivoho mpanelanelana izay ny sasany dia tomponandraikitra ao amin'ny antoko eo amin'ny fitondrana no tompony. Ny tanora sasany hafa koa, an'aliny maro, indrindra fa avy amin'ireo fianakaviana antonontonony, mandeha mifindra monina mankany Eorôpa, mandalo an'i Serbia , nihoatra ny 20 000 no nandeha teo anelanelan'ny Janoary ny Ôktôbra 2022, araka ny VOA Afrique ). An'arivony maro ireo mpitsabo tsy an'asa no nandositra lasa nitady asa any amin'ireo firenena mpifanila vodirindrina. Ho fampahatsiahivana, mpitsabo 0.14 ho an'olona 1.000 no nananan'i Burundi tamin'ny 2020, latsaka folo heny noho ny fetra ambany indrindra nomen'ny OMS (Fikambanana Erantany misahana ny Fahasalamana).
Nandritra ny fampielezankevitra, manoloana ny fahantrana saiky efa iainan'ny rehetra, tsy maintsy namoaka ny fitaovampiadiana mavesatra ny filoham-pirenena mba hanandramana handresena lahatra ny olona: ny 15 May, nanome toky 1 tapitrisa farantsa ho an'ny Borondey tsirairay izy ato anatin'ny taona roa tao Gitega, tanànany, izy. Afa-tsy ny hoe angamba ho very ny sandany amin'izao fotoana izao io iray tapitrisa farantsa borondey io (eo amin'ny 291 euros/340 dôlara amerikana), raha toa ny toekarena ka mitohy miharatsy. Ho voatazona ve ilay fanomezantoky ? Tamin'ny 2020, fony izy nandray ny fitondrana, saika ireo teny ireo ihany no nambarany, tamin'ny fampanantenana « vola ho any am-paosin'ny tsirairay » . Taona dimy aty aoriana, mbola tokony hino azy ihany ve ny Borondey ? Vonjy aina bebe kokoa no ilain'ilay firenena fa tsy fampanantenana.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/07/10/174822/
|
Filoha afrikana fahiny, miatrika fitsaràna: ohatra amin'ny fahaiza-mitantana sa valifaty pôlitika?
| 2025-07-10T13:00:27
|
Unknown
|
Macky Sall, filoha teo aloha tao Senegaly (2012-2024) ; pikantsary avy amin'ny fantsona YouTube an'ny United Nations Global Compact
Ao Afrika, marobe ireo filoha taloha no henjehin'ny fitsaràna any amin'ny firenen'izy ireny, saingy moa ve io dingana io hetsiky ny fahaiza-mitantana sa valifaty pôlitika?
Matetika no voatondro ho toy ny olana raikitampisaka ao Afrika ny faharatsiam-pitantanan-draharaha any amin'ny faratampon'ny Fitondràna. Ireo mpanohitra, mpisehatra avy amin'ny fiarahamonina sivily, mpanaramaso ny fiainana sôsialy sy toekarena afrikana dia tsy mitsahatra misarika ny saina hijery ny lisitra lavabe ahitàna ireo olana tsy nahitàm-bahaolana: faharatsiam-pitantanana, fanodinkodinam-bola, kolikoly, fanitsakitsahana zo maha-olona, sns… Mandritra ny fepotoana fiasàny dia mazàna no tsy azo kitikitihana ireo filoha amperinasa, saingy mitsahatra ny maha-tsimatimanota azy ireny vantany vao tapitra ny fepotoana fiasàny. Ho an'ny sasany araka izany dia mifanojo amin'ny fiandohan'ireo fanenjehana eny amin'ny fitsaràna miainga avy amin'ireo fitarainana voapetraka tao amin'ny firenen-dry zareo io vanimpotoana io.
Lahatsoratra iray an'ny Radio France Internationale (RFI) nivoaka tamin'ny 2021 no manao fandihadiana iray momba izay miandry ireo Afrikana marobe mpitondra fahiny very hasina taorian'ny fepotoana nitondràn'izy ireny. Hita anatin'io lisitra io ry Yahya Jammeh (filoha taloha tao Gambia, 1994-2017), ilay Liberiàna Charles Taylor (1997-2003), Omar el-Béchir (filoha taloha tao Sodàna, 1989-2019), Jacob Zuma (filoha taloha tao Afrika Atsimo, 2009-2018), Ahmed Abdallah Sambi tao Kômôro (2006-2011), Hissène Habré filoha taloha tao Tchad (1982-1990), Blaise Compaoré (filoha taloha tao Burkina-Faso, 1987-2014), Laurent Gbagbo (Côte d'Ivoire, 2000-2011), Mohamed Ould Abdel Aziz (filoha taloha tao Maoritania, 2009-2019), na ihany koa i Macky Sall (Senegaly, 2012-2024).
Ohatra vitsy vao haingana tany amina firenena roa – Senegaly sy Maoritania – no maneho anaty tranga marobe ny fahasarotan'io dingana io, izay mipetraka mazàna eo anelanelan'ny fitsaràna sy ny valifaty pôlitika.
Ny sasany miala ary miatrika fitsaràna
Macky Sall dia filoha tao Senegaly, firenena iray nekena ho fakàna tàhaka raha resaka demaokrasia tao amin'ilay tanibe, nandritra ny fepotoana fiasàna indroa. Nandray anjara tamin'ny fampandrosoana ny fireneny, niainan'i Macky ny fifandirana pôlitika nifanandrinany tamin'i Ousmane Sonko , filohan'ny antoko Patriotes du Sénégal pour le travail, l’éthique et la fraternité (PASTEF), mpanohitra azy voalohany no sady mpifaninana ho filohampirenena nandritra ny fifidianana tamin'ny 2024.
Ny fahalanian'i Bassirou Diomaye Faye , mpirotsaka avy amin'ny antoko PASTEF nisolo toerana an'i Sonko, ary filoha amin'izao fotoana izao ao Senegaly hatramin'ny Martsa 2024 no manamarika ny fiandohan'ny famaliana faty. Ny tarik'i Faye, izay Ousmane Sonko no mpitarika azy, lasa praiminisitra teo anelanelany teo, dia miampanga an'i Macky ho nanao famadihana tanindrazana manoloana ny Fanjakana senegaly, tamin'ny nampibaribariany trosa iray mitentina 7 lavitrisa dôlara izay toa nafenin'ny fitondran'i Macky teo anelanelan'ny 2019 sy 2024. Tao anaty lahatsoratra iray nivoaka tamin'ny Septambra 2024, France24 dia nitanisa vesatra marobe fanenjehana an'i Macky: fampiasàna vola tany amin'ny tsy izy, faharatsian'ny fitantanana ary “fanodinkodinana volam-bahoaka”, fanaovana fanambaràna diso momba ny hetra” sy ny trosam-panjakana ao amin'ny firenena tamin'ireo mpiara-miombona antoka iraisampirenena.
Taorian'ny nandaozany ny asa maha-filoha azy, nipetraka tany Maraoka aloha i Macky Sall. Nambara ho persona non grata (olona tsy iriana) i Macky noho ireo fangatahana maro ho fampodiana azy nataon'ny governemanta vaovao ao Dakar tamin'i Maraoka tamin'ny Martsa 2025 ao anatin'ilay fifanarahana fampodiana nifanaovan'ny firenena roa tonta, ka toa lasa nipetraka tany Côte d'Ivoire . Saingy mety hiatrika ny fanesorana ny sata tsimatimanota ananany izy, izay sambany teo amin'ny tantaran'ny demaokrasia senegaly, ary mety hiharan'ny fanenjehana eny amin'ny fitsaràna.
Toy izany no nitranga tamin'ilay raharaha tamin'ny Janoary 2025 nanjo an'i Mouhamadou Ngom , solombavambahoaka avy amin'i Macky; ary ny an'i Moustapha Diop sy Rtoa Salimata Diop, minisitra roa fahiny fony fitondrany izay nesorina tamin-dry zareo ny sata maha-tsimatimanota azy tamin'ny May 2025 noho ny raharaha fanodinkodinam-bola.
Tamin'ny fanindrahindràna ireo ohatra fanenjehana filoha taloha tany amin'ny firenena hafa, Hayati Fall , Senegaly iray monina ao Etazonia no manoratra ao amin'ny kaontiny X :
La France a jugé et condamné Sarkozy, Yaya Jammeh va être jugé pour ses crimes en Gambie, Abbré a été jugé et condamné avec l’aide de Macky Sall, mais Macky Sall et ses suiveurs croient qu’il vont revenir tranquille dans ce pays pour réclamer les suffrages des sénégalais.
— Hayati Fall (@hayatifall) December 18, 2024
Notsarain'i Frantsa sy nohelohiny i Sarkozy, hotsraina noho ny heloka vitany tao Gambia i Yaya Jammeh, niaraka tamin'ny fanohanan'i Macky Sall, notsaraina sy nohelohina i Abbré saingy mino i Macky Sall sy ireo mpanaraka azy fa hiverina am-pilaminana ao amin'ny firenena ry zareo haka ny vaton'ireo Senegaly.
— Hayati Fall (@hayatifall) 18 Desambra 2024
Ao Maoritania, vao avy nahita ny hoaviny any ambadiky ny karakara vy i Mohamed Ould Abdel Aziz , filoha nanomboka ny 2009 ka hatramin'ny 2019. Taorian'ny nitarihana fanonganam-panjakana indroa tamin'ny 2005 sy 2008 , lany ho filohampirenena izy tamin'ny 2009, dia mbola lany indray tamin'ny 2014.
Voatery tsy mainty mamerina ny fahefana rehefa tapitra ny fepotoana roa, napetrany haka ny fitondrana i Mohamed Ould Ghazouani , tànan-kavanany tao anatin'ny fitondràna. Saingy vao tafakatra ho eo amin'ny toerana maha-filoha izy ity farany dia nanomboka hetsika nanohitra ilay teo alohany mba hanaovana fanadihadiana momba ny fitantanany ny fanjakana. Tamin'ny 2020, nisy ireo fiampangana resaka kolikoly natao tamin'ny enina tamin'ireo minisitra tao aminy, izay eo ambany fanarahamason'ny fitsaràna. Ny Martsa 2021, Ould Abdel Aziz dia nampangaina ho namory vola, nanao kolikoly , nanangona harena tamin'ny tsy ara-dalàna, ary nanao heloka bevava ara-toekarena . Taorian'ny ady teny amin'ny fitsaràna nifanaovan'ireo mpisolovava azy sy ny rafi-pitsaràna maoritaniàna, ny Desambra 2023 izy dia voampaga hifonja dimy taona, sazy mihatra, noho ireo raharaha voatanisa, ary hatramin'ny fanagiazana ny fananany sy ny fanesorana ny zo sivika ananany .
Tamin'ny Desambra 2023, niampanga fisiana fitsaràna ara-pôlitika ary nanao fampakarana ho fandravàna didy ireo mpisolovava an'i Ould Abdel Aziz. Tamin'ny Febroary 2025, ny fanapahana farany navoakan'ny fampanoavana dia nitaky 20 taona an-tranomaizina . Io sazy io izay ny niafaràny dia nahena ihany tamin'ny 14 May 2025: araka izany, voaheloka higadra 15 taona an-tranomazina, sazy mihatra, ilay filoha teo aloha.
Mankany amin'ny fiafaràn'ny fepotoana fitondrana tsy misy fetra ve?
Marobe ireo Afrikana mpanao pôlitika no mirona mankany amin'ny fanalavàna tsy hisy fetra ny fepotoana fitondran'izy ireo ny fireneny, amin'ny fametrahany ny tenany eo imason'ny rehetra ho toy ny mpitarika tsy misy mahasolo. Tamin'ny May 2025, Deutsche Welle (DW) dia namoaka lahatsoratra iray nitondra ny lohateny hoe “ Pourquoi les dirigeants africains s’accrochent au pouvoir ” (Nahoana no mamikotra eo amin'ny fitondràna ireo Afrikana mpitondra), ka tao anatin'izany no nananganany ny lisitr'ireo filoha afrikana marobe izay indraindray nitondra am-polo taona maro: Teodoro Obiang Nguema (45 taona nitondràna an'i Ginea Ekoatôrialy); Paul Biya , (42 taona nitondràna an'i Kamerona); Denis Sassou-Nguesso (27 taona teo amin'ny fitondràna); Paul Kagame (25 taona teo amin'ny fitondràna); Faure Gnassingbé (20 taona teo amin'ny fitondràna), ary Alassane Ouattara (14 taona nitondràna an'i Côte d'Ivoire). Ito farany, na mbola tsy nanambàra ny faniriany indray hitady fepotoana fitondràna faninefany aza, dia mitoetra ho mpifaninana manana ny lanjany amin'ny fifidianana filohampirenena hatao ao Côte d'Ivoire. Ny taona 2025, ireo filoham-panjakana voatanisa ireo dia samy mbola eo amin'ny toerany avokoa.
Ity fironana manan-tantara hamikitra amin'ny fahefana amin'ny fomba rehetra ity, na hanitsakitsahana ny lalàm-panorenana aza, dia toa toherin'ireo fiarahamonina afrikana izay mandà hanome fitokisana an-jambany an'ireo mpitarika nofidiany satria ny rafi-pitantanana ankehitriny dia tsy ahitàna soritra ny famaliana ny hetahetam-bahoaka no sady mampametra-panontaniana momba ny maha-azo itokiana ireo fenitra demaokratika .
|
https://mg.globalvoices.org/2025/07/02/175028/
|
Saron'ny ‘loton-drivotra maro fiaviana’ avy amin'ny vovok'i Sahara sy ny doro tanety Kanadiana ny ao atsimon'i Frantsa
| 2025-07-02T08:01:10
|
Unknown
|
Trangan-toetrandro isidinan'ny fasika avy any an-taniefitr'i Sahara avaratr'i Afrika any amin'ny Ranomasina Mediterane, manova ny lokon'ny lanitra ho volomboasary any atsimon'i Frantsa, anisan'izany ny Alpes, araka ny asehon'ity sary ity. Pikantsary avy amin'ny YouTube.
Tamin'iny volana Jona iny, iharan'ny fahalotoan-drivotra mahery vaika avy amin'ny toerana tsy mahazatra ny faritra atsimon'i Frantsa , namadika ny lanitra ho lalambe migodàna maneran-tany izay ifangaroan'ny zavona avy amin'ny doro tanety mahery vaika any Canada mamakivaky an'i Atlantika sy ny tafio-drivotra feno vovoka avy any Sahara miala avy any Afrika Avaratra. Nandritra ireo andro ratsy indrindra tamin'ny tapaky ny volana jona, nahatratra haavo teo anelanelan'ny 130 sy 150 ny Tondron'ny Kalitaon'ny Rivotra (AQI) tao Marseille — heverina ho tsy mahasalama ho an'ny vondrona marefo — raha oharina amin'ny haavo tamin'ny fahavaratra mahazatra, izay matetika eo anelanelan'ny 40 sy 60.
Nanomboka volana Mey, nisy doro tanety mahery vaika tao Canada Afovoany, indrindra tany Manitoba, Saskatchewan ary Alberta. Ao Manitoba fotsiny, mbola tsy maty ny doro tanety miisa 27, anisan'izany ny lelafo goavana teo akaikin'i Flin Flon sy Sherridon, izay nahamay tanety maherin'ny 300.000 hektara tamin'ny fiandohan'ny volana Jona fotsiny. Tao anatin'ny andro vitsivitsy, nitsofoka nianavaratra ny afo, ka niteraka ahiahy fa mety hitambatra ao anatin'ilay antsoin'ny manam-pahaizana hoe “ Giga-fire ” ny lelafo — tranga tsy fahita firy izay andevonan'ny lelafo iray hatramin'ny 400.000 hektara mahery.
Pika sarintanin'ny doro tanety any Canada avy amin'ny Canadian Interagency Forest Fire Centre tamin'ny 12 Jona 2025. Misedra doro tanety “tsy voafehy” ny ankamaroan'ny faritra avaratr'i Canada. Sary avy amin'ny Situation Report.
Mifoka fifangaroana setroka tsy fahita firy vokatry ny doro tanety, ny vovoka ao Sahara ary ny ôzôna ireo Marseillais , mponina ao an-tanàna. Nihamafy ny fiantraikan'ity trangam-pandotoana miampita kontinanta ity nandritra ny volana Jona. Ny niandoha tamin'ny poti-javatra manify misavoana avy amin'ny doro tanety any Canada no nivadika ho antsoin'ny manampahefana eo an-toerana hoe “ loto avy amin'ny loharano maro ”, tafio-drivotra mpandoto goavana. Raha miaina tsy tapaka ireo vovoka mandalo vetivety avy ao Sahara i Marseille, dia nisongadina ity indray mandeha ity noho ny setroky ny doro tanety nitranga manerana an'i Atlantika — fifangaroana tsy fahita firy izany. Araka ny filazan'ny AtmoSud , lasa miha-matetika sy mihamafy kokoa ity zava-boalaza farany mifangaro ity rehefa mihalava kokoa ny fiovaovan'ny toetr'andro sy ny vanim-potoanan'ny fahamaizana.
Ity misy lahatsary amin'ny teny Frantsay manazava ny olan'ny rivo-bovoka Sahara any amin'ny faritra Mediterane.
Nandefa fampandrenesana fandotoana haavo faha-2, izay mety ho avo indrindra ny Prefektioran'i Bouches-du-Rhône , manampahefanam-panjakana miahy ny filaminam-bahoaka tamin'ny 13 jona, satria nandrakitra fifangaroana mampidi-doza ahitana poti-javatra manify, ôzôna, ary vovoka an-tany efitra hafa tonga avy any Afrika Avaratra ny fanaraha-maso ny kalitaon'ny rivotra .
Pikantsary amin'ny sarintany fandotoana OpenAir ao Bouche du Rhöne, departemanta misy an'i Marseille. Mampiseho ny sarintany fa miatrika ny kalitaon'ny rivotra “ratsy” ny ankamaroan'ny faritra atsimon'i Frantsa.
Tsy vahiny amin'ny vovok'i Sahara intsony i Marseille, tanàna iray efa roa arivo taona. Matetika isan-taona, mitondra poti-javatra manify avy any an-tany efitra mianavaratra manerana an'i Mediterane ny rivotra mafana, mandrakotra ny tanàna amin'ny zavona miloko laoranjy ka mampitombo vetivety ny fandotoana, indrindra rehefa mitambatra amin'ny hafanana, ny tara-masoandro sy ny rivotra miandrona – fepetra tsara indrindra hiforonan'ny ôzôna. Ny mampiavaka an'ity tranga ity dia ny sosona fanampiny amin'ny setroky ny doro tanety Kanadiana, manangona loharanon-doto iray eo ambonin'ny iray hafa.
Pikantsary mampiseho ny haavon'ny loto ao Marseille tamin'ny 12 Jona 2025. Pikantsary tao amin'ny YouTube.
Nitatitra ny AtmoSud , mpandinika ny kalitaon'ny rivotra ao amin'ny faritra fa nihoatra ny fenitry ny fiarovana ara-pahasalamana ofisialy ny haavon'ny loto ao Marseille nandritra ny efatra andro nisesy, manampy amin'ny risika ara-pahasalamana, mampitombo ny aretin'ny taovam-pisefoana. Mety hiharatsy ny sohika, hiteraka areti-pisefoana, hanampy trotraka ny aretin'ny fo, indrindra eo amin'ny ankizy, ny zokiolona, ary ny olona manana toe-pahasalamana marefo, ary mampitombo ny mety hahafeno hika ny hôpitaly ny fiparitahan'ireo poti-javatra manify manana haavo ambony (PM2.5 sy PM10) sy ôzôna ireo.
Manoloana ny fiharatsian'ny fiparitahana maharitra, nametra ny fifamoivoizana ao amin'ny Faritra Mandefa ôzôna iva (ZFE) ny manam-pahefana any Marseille, ka ireo fiara tsy mandoto ihany no afa-mandeha. Nahena 20 kilometatra isan'ora ny fetran'ny hafainganam-pandeha eny amin'ny arabe lehibe noho ny tsy fahitana firy, ary tsy navela tamin'ny fomba ofisialy ny fivoahana an-kalamanjana .
Satria miakatra ny maripàna maneran-tany, mamadika ny fahalotoan'ny rivotra ao an-toerana ho fandrahonana miampita kontinanta ireo fisehoan-javatra mifanosona ireo. Ho an'ireo tanàndehibe amorontsiraka toa an'i Marseille, izay efa tratran'ny onjan'ny hafanana, ny haintany ary ny fiakaran'ny haavon'ny ranomasina, na dia ny voina any lavitra aza dia mivantana any amin'ny rivotra iainan'ny olona.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/06/26/174946/
|
Nofinofin-koavin'ny tanora Afrikana tapaka tarangana eny ambava adin'ny Rosiana sy ny Okrainiana
| 2025-06-26T04:24:08
|
Unknown
|
Eo amin'ny sary, Dosseh Koulekpato, Mpianatra togoley iray azon'ny vondro-tafika okrainiana ; pikantsary tao amin'ny YouTube United24
Nanomboka ny volana Febroary 2022, nanjary lasa ady iraisampirenena haingana ny fananiham-bohitry ny tafika Rosiana ao Okraina, ; izay namela fiantraikany goavana hatrany Afrika. Naneho tsy fiandaniana na tamin'ny andaniny na tamin'ny ankilany ny ankamaroan'ireo mpitondra afrikana teo anatrehan'izany, saingy tsy hita ho afenina ny fanohanan'ny tanora Afrikana sasantsasany na an'i Okraina, na an'i Rosia.
Tamin'ny volana Marsa 2022, i Ottah Abraham, tanora nizeriana anankiray 27 taona, tsy nitsanga-menatra naneho ny fahavononany hiara-dia amin'i Okraina hifanandrina amin'i Rosia. Ampahandahatsoratr'i BBC Afrique , tamin'ny fotoan'androny tamin'izany, nilazan ‘i Ottah Abraham ny hoe :
Nous savons que c'est la guerre, ce n'est pas un jeu d'enfant. Mais être un soldat en Ukraine serait mieux que d'être ici. Je serai probablement autorisé à rester si la guerre se termine, en plus je serai un héros et je combattrai un ennemi indéniable.
“Fantatray fa ady izao, tsy sanatria kilalaon-jaza. Tsara kokoa ny lasa miaramila any Okraina noho ny eto. Mety afaka ny hijanona any aho rehefa mifarana ny ady, no sady ho lasa maherifo hiady amin'ny fahavalo tsy azo tsinontsinoavina.”
Imbetsaka ireo haino aman-jery afrikana no nitatitra ny fandraisana tanora Afrikanina ho amin’ny ady. Nisy lahatsoratra nivoaka tao amin’ny Radio France Internationale (RFI) tamin’ny volana marsa 2022, mahakasika ny fanehoan-kevitr'ireo manampahefana senegaley manoloana ny fanambaràna (izay nofafàna indray) momba ny fandraisana an-tsitrapo nataon’ny masoivohon’i Okraina tao Sénégal, izay navoakany tao amin’ny pejiny Fesiboky . Nanamarika tamin’izany ny minisiteran’ny Raharaham-bahiny senegaley fa hoe:
… que le recrutement de volontaires, mercenaires, et combattants étrangers sur le territoire sénégalais est illégal et passible de peines prévues par la loi.
“… ny fandraisana ireo mpirotsaka an-tsitrapo, mpikarama an'ady, sy mpitolona vahiny eto Sénégal dia voararan'ny lalàna no sady iharan'ny sazy araka ny lalàna mifanandrify amin'izany.”
Mbola maro anefa ny tsaho nielipatrana mahakasika io fandraisana mpiady io tany amin'ny tanàna hafa, fa nandà malaky izany ny diplomasia Okrainiana sy Rosiana. Tsy nitsahatra nitady ny fomba rehetra handraisana Afrikana ho anisan'ny miaramila hiady ho azy anefa i Rosia. Anisan'ny kinendrin'i Moskoa amin'izany ireo mpianatra Afrikana mipetraka ao amin'ny tanin'i Rosia.
Fandrika ara-pitantanam-panjakana rosiana
Raha ho an'ny ankamaroan'ny tanora Afrikana, matoa mifindra monina mankany Eoropa dia ny mba hahazoana fepetra tsara indrindra na resaka fianarana, na fiainana na fomba hahazoana vola ihany koa, izany koa anefa no mahatonga ny safidin'ny hafa sasany handranto fianarana any Rosia, izay matetika mihitsy aza tohanan'ny fanjakana Rosiana ara-bola.
Kanefa ny governemanta Rosiana koa dia malaza amin'ny resaka fitantanana feno kolikoly , izay entiny hanararaotana ireo teratany vahiny, na io mpifindra monina ara-toekarena na io mpianatra vahiny.
Manjary lasa fanararaotam-pahefana indraindray ny fanavaozana visa efa ho lany daty, izay anomen'izy ireo toky fa ho vita malaky raha toa ka manaiky handeha hiady ao ambava ady okrainiana, araka ny lahatsoratr'i Bloomberg sy i Kyiv Independent nanomboka ny taona 2024. Nolavin'i Rosia anefa izany fiampàngana azy izany, fa nisy fijoroana vavolombelona nanaporofo fa tena nisy tokoa izany fomba izany ny taona 2025.
Izany no nahazo an'i Dosseh Koulékpato , nohamarinin'ny gazety Le Monde, sy Malick Diop , ary mbola nohamafisin'i BBC ihany koa.
Ao anatin'ity horonantsary navoaka tao amin'ny tambajotra YouTube an'ny United24 ity, sehatra iray natsangan'ny governemanta Okraniana tamin'ny taona 2022 entina hanagonam-bola sy hifampizaràna vaovao, natao fanadihadiana tamin'ny teny frantsay, ary mitantara ny lalana nodiaviny i Dosseh Koulékpato , mpianatra Togoley iray 27 taona, tovolahy iray voasambotry ny tafika okrainiana tamin'ny volana Febroary 2025. Taorian'ny tsy nahazoanay alàlana hijanona amin'ny firenena hafa, tapa-kevitra ny ho lasa mpianatra ofisialy ao Rosia ny tenany. Vetivety monja anefa, nisy nifandray taminy hanao sonia taratasy amin'ny teny Rosiana – izay fiteny tsy hainy akory – hay taratasy fanekena hiditra ho isan'ireo tafika Rosiana ilay nosoniaviny. Taorian'izay nalefan'izy ireo hiaro ny sisintany izy, ka voasambotry ny Okrainiana ary nogadrainy.
Mpiantara senegaley 25 taona i Malick Diop, isan'ireo nosamborin'ny tafika Okrainiana ny volana aprily 2025. Nandeha ny fanairana mahakasika io nahasamborana mpianatra teratany senegaley io, izay naparitaka tamin'ny alàlan'ny pejy Facebook tao amin'ny kaontin'ny ady ao Okraina :
Nanambara i Diop fa antony nahatonga azy ho isan'ny tafika Rosiana ny tsy fahampian'ny hoentiny manana handehanana ho any Alemaina, araka ny tatitry ny BBC Afrique izay nifandray tamin'ireo havan'i Malick Diop, toy izany koa ny momba an'ilay mpianatra senegaley iray niaraka taminy.
On s'est connu avant d'aller en Russie parce qu'on avait postulé tous les deux pour une Bourse d'études offerte par la Russie au Sénégal. Nous avons eu la chance d'être sélectionné et nous avons fait la procédure ensemble jusqu'à notre voyage en Russie. C'est une fois en Russie que notre relation a évolué, nous sommes devenus très proches, comme des frères je peux dire.
“Nifankafantatra izahay talohan'ny nandehanana ho any Rosia satria niara-nangataka vatsim-pianarana natolotr'i Rosia tao Sénégal. Nanam-bitana ka isan'ireo voasarika izahay tamin'izany ary niara-nanatanteraka ireo dingana rehetra mandra-pahatonganay tany Rosia. Nony tonga tany, vao maika nihamafy ny fifandraisanay ka niha-nifanakaiky izahay, toy ny mpirahalahy mihitsy raha izay no azo ilazàna azy.”
Manantena ny fanampian'ny manam-pahefana senegaley, ny fianakavian'i Malick Diop hamerenana ny zanany an-tanindrazana.
Ny fanehoan-kevitry ny manam-pahefana Afrikana
Any Togo, tsikaritra ny nahababo an'i Dosseh Koulékpato . Niantso ny fandraisan'ny manam-pahefana togoley andraikitra ny vondrona mpiaro ny zon'olombelona mahakasika io raharaha io. Ohatra amin'izany ny Mouvement Martin Luther King (MMLK). Araka ny fanambaràna, notononin'ny fampahalalam-baovao Plume d'Afrique , ny 17 Marsa 2025, dia hoe efa nampilaza ny manam-pahefana Togoley izy :
(…) le MMLK a été informé de la triste nouvelle avec des preuves à l’appui. Aussitôt, le Chef de l’État Togolais et le Ministre des Affaires ont été saisis pour toutes fins utiles. Le MMLK demande aux autorités togolaises de s’engager avec les autorités ukrainiennes pour sauver la vie à notre compatriote.
“(…) Nampahafantarina mahakasika io vaovao mampalahelo io niaraka tamin'ny porofo mavesa-danja ny MMLK. Avy hatrany dia nifandraisana ny Filoham-pirenena Togoley sy ny minisitry ny Raharaham-bahiny hitady vahaolana. Nangataka ny manam-pahefana Togoley ny MMLK mba hifampiraharaha amin'ny manampahefana okrainiana hamonjena ny ain'ireo mpiray tanindrazana aminy.”
Raha mbola tsy nahenoana fanehoan-kevitra mihitsy hatramin'izao ny senegaley, namaly ny antson'ireo fikambanan'ny fiarahamonim-pirenena etsy ankilany ny manampahefana Togoley. Nanambara ny Minisiteran'ny Raharaham-bahiny tao amin'ny fanambarana an-gazety Nouvel Angle tao amin'ny lahatsoratra iray :
Les autorités togolaises ont été saisies de cas de ressortissants togolais capturés et détenus par les forces ukrainiennes alors qu’ils participaient à des opérations militaires aux côtés des forces armées russes dans le cadre du conflit actuel.
Le ministère en charge des affaires étrangères travaille activement avec certains partenaires diplomatiques, à faire toute la lumière sur cette situation et apporter dans la mesure du possible, l’assistance nécessaires aux personnes concernées.
“Nampandrenesina ny manampahefana Togoley mahakasika ny tranga misy, tahaka ny fisamborana teratany Togoley izay notazonin'ny tafika Okrainiana kanefa nandray anjara tamin'ny hetsika ara-miaramila niaraka tamin'ny tafika Rosiana amin'ny ady misy ankehitriny.
Miara-miasa amin-kafanam-po ny ministeran'ny raharaham-bahiny sy ny mpiombon'antoka diplomatika, mba hitady ny fomba rehetra araka izay azo atao, hanohanana ireo rehetra voakasika amin'izany.”
Ny endrika fandrebirebena rakofan'ny ny vatsim-pianarana Rosiana
Anisan'ny mahatonga ny tanora maro hitady vatsim-pianarana any ivelany mba hanatsarany kokoa ny fiainany ny fahantrana, ny firongatry ny isan'ireo tsy an'asa ary ny kolikoly. Saingy tsy azo antoka araka ny eken'ny governemanta ao Togo ireo tolotra vatsim-pianarana rehetra,.
Tao anatin'ny fanambaràna iray, voatonona etsy ambony, nataon'ny ministeran'ny raharaham-bahiny Togoley dia nohamafisiny ny antony handehanan'ireo tanora togoley mankany Rosia hanohy fianarana :
(…) la majorité de ces compatriotes, en particulier de jeunes étudiants, auraient quitté le Togo dans le cadre de prétendues bourses d’études offertes par des structures se présentant comme basées en Russie.
Face à cette situation préoccupante, le ministère des affaires étrangères appelle les citoyens notamment les jeunes désireux de poursuivre leurs études à l’étranger à la plus grande vigilance.
“(…) ny ankamaron'ireo mpiray tanindrazana amintsika, indrindra indrindra ireo tanora, izay nandao an'i Togo dia noho ny fampanantenana vatsim-pianarana tsy misy akory atolotr'ireo rafitra milaza azy ho miorina ao Rosia.
Manoloana io toe-javatra mampiahiahy io, miantso ny olom-pirenena ny ministeran'ny raharaham-bahiny, indrindra fa ireo tanora voasarik'ity fandehana hanohy fianarana any ivelany ity, ho mailo tanteraka.”
Manentana azy ireo ny ministera hamakafaka lalina amin'ny fangaraharahana mahakasika ny tena fisian'ireo vatsim-pianarana ireo alohan'ny hirotsahana amin'izany :
Il les exhorte à vérifier l’authenticité des offres de bourses avant tout engagement, et à se rapprocher de ses services compétents ou de tout autre ministère concerné, notamment le ministère de l’enseignement supérieur et de la recherche, pour obtenir des informations fiables et sécurisées avant tout départ à l’étranger, en particulier à destination de la Russie.
“Manentana mafy izy hanamarina ny tena fisian'ireo vatsim-pianarana alohan'ny hidirana lalina, ary hifandray amin'ireo sampan-draharaha mifandraika amin'izany na ireo ministera hafa voakasik'izany, fa indrindra ny Minisiteran'ny Fampianarana ambony sy ny Fikarohana, mba hahazoana vaovao azo antoka alohan'ny fandehanana ho any ivelany, indrindra ny mankany Rosia.”
Saingy indrisy, toa tsy hahomby ireo fampitandremana ireo : isan-taona mantsy, an'arivony ireo Togoley mikasa handao ny taniny noho izay hantenainy fa ho vintana fanindroany amin'ny fiainany, ary vonona ny hirisika izy ireo, eny fa na dia hoe hipetraka any amin'ny firenena miady aza.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/07/17/175199/
|
An'ny voambolana ny fitenenana: Fizarana faha-28
| 2025-07-17T04:26:25
|
Unknown
|
Pikantsary avy amin'ny fantsona YouTube an'i Diana Eyango Officiel .
Tsy voatery hitovy hatrany ny endrika teny frantsay ifampiresahana manerana ny lafivalon'izao tontolo izao. Ato anatin'ny fizaràna “An'ny voambolana ny fitenenana” izahay manasongadina ireo voambolana na fomba fiteny manavaka ny faritra iray, firenena iray, na vondrom-piarahamonina iray, sy ireo izay tsy mety adika ka tazonina ho teny frantsay ihany na adika amin'ny ampahany, ary farany dia ireo voambolana frantsay mitsofoka any anatin'ireo fiteny hafa, tsy nasiana fandikàna saingy miova tanteraka ny heviny indraindray.
Hita ato avokoa ireo fizaràna rehetra nataonay teo aloha: Les mots ont la parole .
Anio, ireto fomba fiteny sy voambolana telo ireto no nosafidianay:
Aplatventrisme : voambolana fampiasa mahazatra any Québec , vao tafiditra ao amin'ny Petit Larousse 2026 , rakibolana fakàna hevitra ao Frantsa. Matetika soratana hoe à-plat-ventrisme , fomba fitenenana manondro toe-tsaim-panompoana olona mba hahazoana tombontsoa sasantsasany avy amin'izany fihetsika izany. Mamariparitra mazava izany fomba fiasa izany ity rantin'ny gazety gabôney ity :
L’aplaventrisme. Ce mot vient de «s’aplatir» et «ventre». Mais aussi de l’expression «se coucher à plat ventre», exprimant entre autres une attitude de soumission extrême, voire d’humiliation ou de renoncement à sa dignité.
Ny aplaventrisme . Voambolana miainga amin'ny «s’aplatir» na manafisaka sy «ventre» na kibo. Nefa manondro ihany koa ny fomba fitenenana «se coucher à plat ventre» na mandry mihohoka, maneho fihetsika fanoavana faratampony, hatramin'ny fahafaham-baraka na tsy mandray ny fahamendrehany.
Thanatopracteur : Voambolana tambateny grika roa: “ thanatos ” (θάνατος) na “maty” sy “ praxis ” (πρᾶξις) na “fomba fanao”. Entina anondroana ireo mpikarakara faty alohan'ny fandevenana ny teny hoe “thanatopractor”. Tsy dia fantatra loatra eto Afrika ny anarana anondroana io asa io. Antsoina hoe “ morguiers ” ireo matihanina amin'ity sehatra ity eto amin'ny kaontinanta. Lasa jerena amin'ny fomba tena manokana, araka ny hazavaina ao amin'ity lahatsary natokana amin'ny sehatrasan'ny fahafatesana ao Kamerona ity ireo mpiasa amin'ity sehatry ny fahasalamana ity noho ilay misitery miompana amin'ny fahafatesana:
A la togolaise : fiteny ampiasaina any Togo marika esoeso amin'ny valinteny izay matetika efa fantatra mialoha ny valin'ny fanontaniana iray. Ohatra, rehefa anontaniana amin'ny lehilahy na vehivavy Togoley iray ny hoe “manahoana ianao?”, ny valiny dia hoe “tsara à la togolaise ” na “mandeha à la togolaise aho”. Marina fa mampihomehy ny valinteny amin'izao endriny izao saingy manondro toe-pahasorenana na lonilony ezahina ho mahazatra ao amin'ny tontolon'i Togo.
Raha manana voambolana na fomba fiteny hozaraina ianao ho hita anatin'ny fizarana ataonay “An'ny voambolana ny fitenenana- Les mots ont la parole”, mifandraisa aminay: filip.noubel@globalvoices.org na jean.dedieusovon@globalvoices.org [teny frantsay]
|
https://mg.globalvoices.org/2025/07/05/175102/
|
Atrikasa hampiroboroboana ny fizian'ny teny malagasy anjotra
| 2025-07-05T05:01:38
|
Unknown
|
Notontosaina teto Antananarivo tamin'ny 31 May 2025 ny atrikasa nampitondraina ny anarana hoe Wikiteny , vokatry ny fiaraha-miasa teo amin'ny vondro-mpisera Wikimedia Madagascar sy ny Global Voices Malagasy . Tontosa ity atrikasa ity noho ny fanohanana ara-bola avy amin'ny Knowledge Equity Fund ao amin'ny Wikimedia Foundation , izay manohana ireo tetikasa mampitovy tantana ny fahalalàna manerana izao tontolo izao.
Tafiditra ao anatin’ny fankalazana ny Iray Volan’ny teny malagasy , izay atao isaky ny volana jona, ity hetsika ity. Ny teny malagasy no tenim-pirenen'i Madagasikara ary eo amin'ny 30 tapitrisa eo ny olona miteny izany .
Atrikasa hampiroboroboana ny teny malagasy
Tanjona voalohany tamin’ny atrikasa ny fampiroboroboana ny teny malagasy sy ny fampahafantarana an’i Madagasikara sy ny kolontsainy amin’ny alalan’ny teknolojia nomerika. Nohamafisina ny fampiasana ny Wikimedia ho sehatra fanehoan-kevitra, ary ireo lahatsoratra ao amin'ny Global Voices ho loharanom-baovao azo antoka mba hampanan-karena ny votoaty amin'ity fiteny ity.
Miroso handray anjara
Olona efatra amby roapolo no nandray anjara tamin’ity fivoriana ity, voasolotena ny mpianatra, ny olom-pirenena, ny bilaogera, ary ny mpankafy ny teny malagasy. Nazoto nianatra sy sariaka ny rehetra. Naneho ny fahafaham-pony ireo mpandray anjara ary vonona hanohy manoratra amin'ny teny malagasy ao amin'ny tetikasa Wikimedia .
Maminirina , mpianatra teny malagasy taona faharoa ao amin’ny Oniversiten’Antananarivo, nanao hoe:
J’ai toujours voulu écrire en malgache, mais je ne savais pas par où commencer. Grâce à cet atelier, j’ai découvert Wikipédia comme un espace libre et accessible pour partager nos connaissances. C’est motivant de savoir que ce que j’écris peut être utile à d’autres.
Te hanoratra amin'ny teny malagasy hatrany aho fa tsy fantatro hoe aiza no hanombohana. Noho ity atrikasa ity no nahitako ny Wikipedia ho sehatra malalaka sy azo idirana hizaràna ny fahalalantsika. Mampazoto ny mahafantatra fa mety hahasoa ny hafa ny zavatra soratako.
Nafana fo niresaka momba ny fandraisany anjara i Ny Avotiana Gael , iray amin'ireo mpianatra :
Je suis très satisfait de cet atelier. Je ne savais pas que contribuer sur internet dans ma langue était possible et aussi utile. Maintenant je veux écrire davantage pour montrer la richesse de notre culture.
Tena afa-po amin'ity atrikasa ity aho. Tsy nahalala aho hoe azo tanterahina ary tena ilaina ny mandray anjara amin'ny fiteniko amin'ny aterineto. Ankehitriny aho te-hanoratra bebe kokoa hampiseho ny haren'ny kolontsaintsika.
Indro misy lahatsarin'ny iray amin'ireo mpandray anjara, Rojo Ravaka, izay mizara ny retsika manosika azy handray anjara amin'ity atrikasa ity. Nohazavainy fa amin’ny maha tompon’andraikitry ny serasera azy dia mahasarika azy ity atrikasa ity noho ny fitiavany ny teny malagasy. Fotoana sarobidy ho azy izany mba hanamafisany ny fahaizany manoratra sy hifehezany tsara kokoa ny fiteny. Nahazoana alalana ity horonantsary ity.
Amin'ity horonantsary iray hafa ity Rohy Ramasinatrehana , mpandray anjara iray, maneho ny fahavononany hampiroborobo ny teny malagasy amin'ny aterineto. Nohazavainy fa miainga amin’ny maha zava-dehibe ity fomba fiasa ity no andraisany anjara, satria, araka ny nambarany, dia tsy misy ny mijoro ho tompon’andraikitra amin’ny fomba ofisialy amin’izany. Nampiasaina ity horonantsary ity rehefa nahazoana alalana
Fifaninanana hanentanana ny fandraisana anjara
Fanamarihana ny fanombohan'ny fifaninanana amin'ny fanoratana, fanitsiana, ary fanatsarana lahatsoratra ihany koa ny atrikasa, edit-a-thon (hazakazam-panitsiana)madiorano tontosaina mandritra ny volana Jona ao amin'ny Wikimedia . Asaina hanoratra, hanitsy, na hanatsara lahatsoratra amin’ny teny malagasy araka izay azo atao ny mpandray anjara, mba hanamafisana ny fisian’ny teny Malagasy eo anivon’ny tontolo nomerika.
Amin'ny faran'ny volana Hahazo valisoa rakibolana teny roa frantsay-malagasy ireo mpandray anjara mavitrika sy namokatra lahatsoratra be indrindra ary feno fanoloran-tena.
Fanomezam-boninahitra
Nanome voninahitra ny lanonana ny fanatrehan’i Nalisoa Ravalitera , akademisiana, poeta ary olo-malaza amin’ny fampiroboroboana ny teny malagasy. Nitondra aingam-panahy ho an’ny mpandray anjara rehetra ny fahatongavany.
Lanonana niara-notontosaina amin'ny faritra hafa
Tsy voafetra amin'ny toerana iray ihany ny atrikasa Wikiteny. Niara-nanatontosa izany koa ny faritra efatra teto Madagasikara: Analamanga ( Antananarivo renivohitra), Matsiatra Ambony (any Fianarantsoa ), Boeny (any Mahajanga , tanàna misy seranan-tsambo any amin’ny morontsiraka avaratra andrefana), ary Diana (any Antsiranana ), ahafahan’olona maro kokoa handray anjara. Mampiaty vondrom-piarahamonina isam-paritra bebe kokoa izao fomba fitsinjaram-pahefana izao amin'ny fampiroboroboana ny teny malagasy anjotra ary ahafahana manangona karazam-pomba fijery sy fandraisana anjara bebe kokoa.
Maneho hetsika mivaingana hampiroboroboana ny tenindreny ny atrikasa Wikiteny, ezaka iombonana hitsofohan'ny teny malagasy ao anaty tontolo anjotra manerantany. Ahafahana mitahiry ny vakoka ara-pitenenana sy mampita izany amin'ny taranaka ho avy ny famoronana votoaty amin'ny teny malagasy amin'ny sehatra misokatra toa ny Wikipedia.
Ao anaty tontolom-pifandraisana mihamahazo vahana, dia zava-dehibe ny mitazona ny fahasamihafan'ny fiteny, anatin'izany ny anjotra, satria ny teny anglisy amin'izao fotoana izao no manjaka fijoroana an'aterineto, mahasahana ny mihoatra ny 60 isanjaton'ny tranonkala.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/06/24/174898/
|
Etazonia: fampiatoana vizà ho an'ireo vahiny mpianatra, miantraika koa amin'ireo firenena afrikàna
| 2025-06-24T15:57:34
|
Unknown
|
(Fanamarihana: lahatsoratra frantsay nivoaka tamin'ny 05 Jona)
Pikantsary avy amin'ny fantsona YouTube : The Indian Express
Tsy afa-bela ireo mpianatra avy amin'ny firenena afrikàna, isan'ireny i Tôgô, amin'ilay politika vaovaon'ny fitantanan'i Trump mikendry ny hampiatoana ny fanomezana vizà ho an'ireo vahiny mpianatra maniry hankao Etazonia mba hanohy ny fianarany.
Tamin'ny 27 May 2025, toy ny vara-datsaka teo an-tampon-dohan'ireo mpianatra niomana ny handeha ho any Etazonia hanohy ny fianarany ny nilatsahan'ilay fanambaràna . Namoaka didy mampiato ny fikarakaràna vizà ho an'ireo vahiny mpianatra i Marco Rubio , sekreteram-panjakàna amerikàna. Io fanapahankevitra io dia narahana fepetra fanamarinana ny kaontin'ireo vahiny mpianatra teny anaty tambajotra sôsialy. Voatanisa tao anaty lahatsoratra iray an'ny France24 , Tammy Bruce, mpitondra tenin'ny sekreteram-panjakana amerikàna no manazava:
Ny tanjona, araka ny nambaran'ny filoha sy ny sekreteram-panjakana (Marco) Rubio, dia ny hiantohana ny hahatakaran'ireo olona eto ny atao hoe lalàna, tsy hanànan-dry zareo eritreritra hanao heloka bevava.
Nampian'ilay mpitondra tenin'ny sekreteram-panjakana amerikàna fa io fepetra io dia mihatra, na ho an'ireo mpianatra efa ao Etazonia, na ireo izay nametraka fangatahana vizà:
…Raha mangataka vizà ianareo, araho ny zotra mahazatra, ireo dingana ara-dalàna, ary miomàna ny hotsinkafonina.
Sahotaka any amin'ireo firenena afrikàna
Nandritra ny taom-pianarana 2023-2024, mitontaly 56 780 ireo mpianatra avy ao Afrika atsimon'i Sahara no nanjohy ireo oniversite amerikàna, nametraka an'i Etazonia ho fitodiana tena ankafizin'ireo afrikàna mpianatra.
Fa ho an'ity taona ity, anaty fisalasalàna ireo mpianatra momba ny vintany hahazo ilay voantsinampy sarobidy mba hahafahany misidina sy manomboka ara-potoana ireo fianarana amin'ny fararano. Nitafàn'ny Global Voices momba io fampiatoana io, Tôgôley iray mpianatra [mangataka tsy hotononina anarana] no milaza hoe:
Tsy misy na iray aza antony afaka manamarina io fiovàn-javatra nataon'ny fitantanan'i Trump manoloana ireo vahiny mpianatra io, izay tsy mikatsaka afa-tsy ny hanao ny fianarana anaty fepetra mba hanangonany ireo hirika rehetra ho eo an-tànany eo amin'ny tsenan'ny asa. Saingy takatro fa izay rehetra tia ny fireneny sy saro-piaro dia hiaro azy amin'ny ratsy rehetra. Ny vavaka ataoko dia mba hihatsara anaty fotoana fohy ny toedraharaha.
Ho an'i Marceline [anarana tsy azy], tovovavy beninoà mpianatra, io pôlitikan'i Donald Trump mahavoa ny vahiny mpianatra io, dia mandoto ny lazan'i Etazonia ary manokatra ny varavaran'ireo anjerimanontolo hafa manana ny lazany any amin'ireo firenena hafa eto an-tany. Hoy izy tamin'ny Global Voices:
Ny kalitaon'ny fandaharam-pianaran'ny sekoly sy ny mpianatra ao Etazonia no manazava ny fanirian'ireo rehetra mpianatra manerana izao tontolo izao hanohy ny fianarany any amin'io firenena io ary hisitraka , araka izany, ireo hirika tsara indrindra. Kanefa tsy maintsy ekena fa tsy azo atao ny hitaky zavatra tsy efany amin'ny olona iray. Na eo aza ny lazan-dry zareo, mitondra ambony ampanga amin'ny toekaren-dry zareo ihany koa ireo vahiny mpianatra. Amin'izao fotoana izao aho dia mitrandraka faravodilanitra hafa mba tsy hiaina taona fotsy.
Rehefa tsy i Etazonia, marobe ireo Afrikàna mpianatra no misafidy firenena hafa: Kanadà, Fanjakana Mitambatra, Alemaina, Frantsa, Irlandy, Brezila ary hatramin'i Shina mba hanohizan-dry zareo ny fianarany noho ireo hirika maro atolotr'ireo anjerimanontolo any amin'ireo firenena ireo.
Taom-pianarana iray manalasala
Ho an'ny sasany, ny nofinofina vondrompiarahamonina iray manontolo no rava raha toa ka tsy misy torolàlana vaovao tonga hanàla ilay fampiatoana. Toy izany no mahazo an'i Fatou Wurie, tovovavy iray mpianatra avy ao Sierra Leone, mpiomana haka ny doctorat ao amin'ny fakiolten'ny fahasalamam-bahoaka T.H. Chan ao amin'ny anjerimanontolon'i Harvard (Etazonia) voatanisa ao anaty lahatsoratra iray an'ny BBC Afrique . Mba hahatontosa ny nofinofiny, ny fianakaviany manontolo sy ny vondrompiarahamonina misy azy dia nihetsika mba hitadiavana 200.000 dôlara amerikàna ho azy hahafahana mamatsy ny fianarany ao amin'io anjerimanontolo io. Tena very hevitra izy, manazava ao amin'ny BBC Afrique :
Nindrana vola aho, niasa nandritra ny fanomanako ny diplaomako, ary niantoka ireo fandaniana tsy nisy farany – vizà, trano fonenana, fitsaboana. Ankoatra ny vola, misy koa ny sandany ara-pihetsehampo amin'ny filomanosana tsy mitsahatra ao anatin'ireo rafitry ny fifandramonina sy ny fiantohana fa mba hijanona hatrany manaraka ny fenitra izahay ary hankato ireo lalànan'i Etazonia. Mihoatra noho ny vola ny fahataràna tsirairay – andaniana fifantohana sy fiadanan-tsaina izany.
Voatohintohin'ilay toromarika vaovao ny vintan'i Fatou Wurie ho afaka hahazo alàlana hiverina any Etazonia. Manampy izy :
Miteraka fisalasalàna lalina izany. Amin'ny maha-mpanomana doctorat ahy […], miankina amin'ny fahafahana mivezivezy sy ny fitohizan-draharaha ny asako. Tsy ny fianarana ihany no korontanin'ireo fahataràna, manakana hetsika iray izy ireny.
Fiantraikany maharitra
Ny fiantraika maharitr'io pôlitikan'ny fitantanan'i Trump io dia mety ho lasa fampiatoana tanteraka na faneriterena ny vizà ho an'ireo rehetra mpianatra iraisampirenena. Atahoran'i Fatou Wurie ny hisian'ny fiantraikany ratsy be amin'ireo Afrikàna ho mpikaroka any aoriana. Mbola teo amin'ny fandraisampeon'ny BBC Afrique hatrany, hoy izy:
Tena naharary iny. Tsy ho ahy ihany, fa ho an'ireo izay mila izany. Efa tery ho an'ireo Afrikàna mianatra ny varavaran'ny fampianarana eran'izao tontolo izao. Rehefa mikatona izy ireny, milaza amintsika izany fa misy fepetra ny fanatrehantsika.
Eo am-piandrasana ny fanafoanana io fampiatoana io, na ny fanamafisana azy ao amin'ny tany amerikàna, tohizan'ny Anjerimanontolo Havard ny manohitra ny fanapahankevitr'i Trump. Tamin'ny Aprily 2025, nilaza ilay anjerimanontolo fa tsy hanaraka ireo fitakian'ny fitantanan'i Trump. Nanomboka teo, nampiditra dingana ara-pitsaràna ny tao Harvard hanoherana ilay fanapahankevitry ny manampahefana amerikàna. Ny ramatoa iray mpitsara aza dia niteny nanome rariny azy tamin'ny fibahanana ilay didim-pitondrana momba ny fisoratana anarana nataon'ny filoha amerikàna.
Ankoatra io fandraràna io, izay miantraika mivantana amin'ireo mpianatra, dia vao avy navoakan'i Trump ny antontan-taratasy iray mandràra ny fandehanana mankany Etazonia ho ana firenena roambinifolo, ka firenena afrikàna ny fito amin'izany: Tchad, Congo-Brazzaville, Ginea Ekoatôrialy, Eritrea, Libia, Sômalia, Sodàna. Fandraràna amin'ny ampahany ho ana firenena fito hafa, anisan'izany i Borondi, Sierra Leone, ary Tôgô.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/06/09/173282/
|
Tsy Satàna i Esu: Fanentanana Yoruba hanoherana ny fanavakavahana ara-pivavahana
| 2025-06-09T09:46:55
|
Unknown
|
Ireo mpandàla ny fivavahana nentim-paharazana Yoruba nandritra ny diabe “Tsy Satàna i Esu” tao Osogbo. Saripikan'i Iyanifa Egletunmise, nahazoana alalana.
Tamin'ny 24 Desambra, ireo mpandàla ny finoana nentim-paharazana Yoruba dia nidina an-dalambe tao Lagos renivohitr'i Nizeria, ao Osogbo, ary tany amin'ireo tanàndehibe manerana izao tontolo izao hanohitra ny hadisoana ara-tantara izay niteraka fanavakavahana ara-pinoana nandritra ny taonjato maro. Hita teny an-dalambe ireo mpandàla ny nentin-drazana, nanao akanjo lava ary nitazona takelaka sy famantarana nahitana sora-baventy. Nandritra ny taonjato maro, irao mpandàla ny finoana avy tamin'i Abraham dia nampitovy ny andriamanitra Yoruba iray antsoina hoe Esu (antsoina koa hoe Eshu ) amin'i Satàna, izay heveriny ho toy ny devoly hita vatana sy fahavalon'Andriamanitra ao amin'ny finoana Silamo, ny Kristianisma ary ny Jodaisma. Vondrom-poko iray manandanja ao Afrika andrefana ny Yoruba, ahitàna olona marobe any Nizerià, Benin sy Tôgô, ary any am-pielezana manerana ny tany. Maro ny olona Yoruba no manaraka ny fivavahana nentim-paharazana Yoruba.
Ireo mpandàla ny finoana nentim-paharazana ireo dia nandefa ny fampielezan-kevitra tamin'ny onjam-peo sy ny fahitalavitra nanerana an'i Nizeria ary nizara votoaty tamin'ny sehatry ny fampahalalam-baovao sosialy tamin'ny tenifototra #TsyiSatanaiEsu mba hisarihana ny saina momba ilay diabe:
Will you be there? #esuisnotsatan #december24 #africashrine pic.twitter.com/ch8JP6gbLl l
— BABA AJISEFA (@ILE_AJISEFA) December 1, 2024
Ho any ve ianao? #TsySatànaEsu #desambra24 africashrine pic.twitter.com/ch8JP6gbLl — BABA AJISEFA (@ILE_AJISEFA) 1 Desambra 2024
Nisy lahateny ho an'ny daholobe natao tao Osogbo sy Lagos , Nizerià. Ny fanentanana dia natao ihany koa tany amin'ireo firenena toa an'i Meksika , Espaina , Etazonia ary faritra hafa misy Afrikanina am-pielezana izay misy marobe ireo mpandàla ny finoana nentim-paharazana Yoruba.
Ny fototry ny lesoka ara-tantara
Tamin'ny 1860, ny Eveka Samuel Ajayi Crowther , eveka afrikanina voalohany tao amin'ny Fiangonana Anglikanina, dia notendren'ny Fikambanan'ny Asa fitoriana Kristiana handika ny Baiboly Masina ho amin'ny fiteny Yoruba mba hahafahan'ny vahoaka Yoruba mamantatra ny filazantsara amin'ny fitenin-drazany.
Tena zava-dehibe ny asany, satria nila namorona endri-tsoratra ho ana fiteny iray izay tany aloha tsy nisy afa-tsy tamin'ny endrika am-bava ihany. Niasa nandritra ny androm-piainany ny eveka Crowther mba hampanara-penitra ny fiteny Yoruba sy ireo fiteny Afrikana hafa toy ny Nupe sy ny Igbo . Tsy ny fandikana ny Baiboly ihany no vitany ; nanambatra ny rakibolana Yoruba voalohany ihany koa izy ary namoaka ny boky fitsipi-pitenenana Yoruba tamin'ny taona 1843.
Raha nandika ny Baiboly i Crowther, dia nanao hadisoana izay nahatonga ny fanavakavahana ara-pivavahana nandritra ny taonjato maro. Esu no anarana nanondroany an'i Satàna. Io fanondrona io dia naneho ny andriamanitry ny Yoruba ho toy ny endriky ny ratsy, toa an'i Satàna. Tsy toy ny fivavahana Abrahamika, izay mametraka matetika ny ratsy sy ny tsara ho hery mifanohitra, fa ny tontolon'ny fivavahana Yoruba dia mahita azy ireo ho toy ny hery mifameno. Esu no andriamanitra miandraikitra ny fifehezana sy ny fandrindràna ireo hery eto an-tany. Ireo mpino Yorubas dia mino fa tsy tsara na ratsy tanteraka ny zavatra iray; ary ny zavatra tsara dia mety ho teraka avy amin'ny zavatra ratsy, ary ny zavatra ratsy mety ho tonga avy amin'ny trangan-javatra tsara.
Miady amin'ireo hevi-diso
Na dia 140 taona taorian'ny nivoahan'ny dikanteny manontolon'ny Baiboly Yoruba nataon'i Crowther aza, dia mbola miparitaka hatrany ny hevi-diso iheverana an'i Esu ho Satàna. Nampita io fitantaràna diso io ihany koa ireo kolontsaina malaza sy ny haino-vaky-jery. Rehefa nahita ny fiantraikany ratsy tamin'ny fivavahan-dry zareo, dia nisy andiana mpandàla nentim-paharazana nanomboka fanentanana iray tamin'ny taona 2014 mba hanitsiana ilay lesoka amin'ny alàlan'ny fanondroana ny 24 Desambra ho andro iray hanabeazana ny vahoaka momba ny fivavahana sy ny kolontsaina Yoruba.
Namaly tanaty resaka WhatsApp niarahany tamin'ny Global Voices tamin'ny 28 Desambra 2024 i Akanbi Ifadola Afofun, izay mpandàla nentim-paharazana sy mpandraharaha monina ao Lagos, Nizerià, nizara hevitra momba ireo hevi-diso mahakasika an'i ESU sy ny fanentanana #TsySatànaEsu.
Abdulrosheed Fadipe (AF): Ahoana ny fahatsapanao ny fanehoana an'i Esu eny anivon'ny kolontsaina malaza sy haino-vaky-jery?
Ifadola Afofun (IA): Mampalahelo ahy ireo vahoaka Yoruba noho ilay fomba nanehoana an'i Esu teny anaty haino-vaky-jery. Ampahany amin'ny zavatra ataoko ny fanabeazana mavitrika ny olona momba ny maripamantarana sy ny maha-zava-dehibe an'i ESU mba hahafahan'izy ireo mahatakatra fa tsy mitovy amin'i Satàna i Esu. Esu no andriamanitra izay mitarika ny fidirana, ny fivoahana, ny sampanan-dàlana ary ny tsena ao anatin'ny tontolo Yoruba. Sady tsy ratsy no tsy tsara tanteraka no amaritana azy. Manasazy ireo izay mandika ny lalàna kosmika i Esu. Raha ny tena izy, heverina ho irak'i Orunmila izy, i Orisha izay nitondra ny tenin'i Olodumare ho an'izao tontolo izao. Ezahanay ny hampitsahatra ireo fiheverana diso momba an'i Esu eny anivon'ny haino-vaky-jery.
AF: Afaka mizara ny zavatra niainanao manokana tamin'ny hevi-diso momba an'i Esu ho toa an'i Satàna ve ianao?
IA : Rehefa niha-lehibe aho dia niatrika ireo hevi-diso momba an'i Esu noho ny fifangaroan'ny ara-panahy Yoruba amin'ny fotokevitra ara-pivavahana tandrefana. Matetika nampitoviana tamin'i Satana i Esu, tsy fahatakàrana izay nisy fiantraikany ratsy teo amin'ny fifandraisako tamin'io andriamanitra nohajaina fatratra io.
AF: Inona ireo tena inoanao momba ny anjara toeran'i ESU ao amin'ny kôsmôlôjia Yoruba? Inona no tsy itovian'i Esy amin'ny foto-kevitra momba an'i Satàna ao anatin'ny fivavahana Abrahamika?
IA: Tsy mpahairaha manokana momba ny Baiboly aho, fa raha mijery ny fomba namaritan'ny Baiboly an'i Satàna ho ilay miady foana amin'ny andriamanitr'i Abrahama, dia mino aho fa tsy misy zavatra itovizan'i Esu amin'ilay Satàna ao anatin'ny fivavahan'i Abrahama. Tsy miady fihamboniana amina fahefana ambony kokoa i Esu. Ny Esu-nay manokana dia ilay endrika izay mitazona ny lalàna sy ny firindràna ao anatin'ny tontolo kôsmika. Antsoinay hoe polisy i Esu. Fahadisoan'ny eveka Ajayi Crowther, ilay lehilahy nandika ny Baiboly ho amin'ny fiteny Yoruba, no nahatonga izany hevi-diso izany.
AF: Inona no nanentana anao handray anjara amin'ny fanentanana #TsySatanaiEsu?
I A: Ny nanosika ahy handray anjara amin'ilay fanentanana dia ny fahatsapako fa tsy marina sy mamitaka ny betsaka amin'ny fandikàna ireo foto-kevitra Yoruba ho amin'ny fiteny anglisy. Ny zavatra iray hafa izay nanosika ahy dia ny filàna maika ny fitehirizana ny fiteny sy ny kolontsaina Yoruba. Ankoatra izay koa dia pretra Ifa aho, avy amin'ny taranaka mpanaraka an'i ESU.
AF: Ahoana no fiantraikan'ilay fanentanana tamin'ny fahitàna ny finoana sy ny kolontsaina Yoruba, na ao Nizeria na any am-pielezana?
IA: Nisy fiatraikany lehibe tamin'ny fivavahana sy ny kolontsaina Yoruba ny fanentanana #TsySatanaiEsu . Ohatra iray tsara amin'ny fiantraika miabon'ilay fanentanana ny fomba nanovàn'ny Google, ilay milina fikarohana be mpampiasa indrindra, ny fanehoana sy ny fandikana ny Esu. Tsy maintsy lazaiko ny anaran'i Oluwo Solagbade PoPoola, ilay lehilahy nanomboka ny fanentanana, folo taona lasa izay. Hatramin'ny niandohan'ny fanentanana, dia nisy fitomboana be ny isan'ireo olona niova nanaraka ny fivavahana nentim-paharazana Yoruba. Ny tenifototra #TsySatanaiEsu no tena nalaza indrindra tao amin'ny Twitter tamin'ny 24 Desambra. Marobe ny olona mikatsaka indray izay hifandraisany amin'ny loharano nipoirany. Ilay fanentanana dia nanokatra ihany koa ny mason'ireo mpandàla ny nentim-paharazana Yoruba momba ny maha-zava-dehibe ny fampiroboroboana ny finoany.
AF: Inona avy ireo fanamby natrehanareo tamin'ny fampahafantarana ity olana ity?
IA: Tsy mora izany. Ny iray amin'ireo fanamby dia ny tsy fahampian'ny fanohanan'ny governemanta amin'ny fampidirana ny fampahalalana marina momba ny rafitra ara-pinoana Yoruba ho ao amin'ny fandaharam-pianarana. Nahafahan'ireo hevi-diso ho tafiditra tany amin'ireo taranaka tanora izany. Na fitaovana nanampy aza ny haino aman-jery sosialy, namahàna ny fototry ny olana, mbola mitoetra ho fanamby lehibe ny fandaharam-pianarana. Miasa amin'ny fanovàna ny fandaharam-pianarana izahay mba hanehoana tsara ny fahitàna ny tontolon'ny Yoruba.
AF: Ahoana no iheveranao fa nisy fiantraikany tamin'ny fifampiresahana sy ny fifandeferana ara-pinoana ilay fanentanana?
IA: L asa mandefitra kokoa amin'ireo mpandàla ny nentim-paharazana n y sasany amin'ireo mpanaraka ny finoan'i Abrahama. Natsahatry ny sasany amin'ireo mpitory ny fampitoviana an'i Satana amin'i Esu. Hitanay ny fitomboan'ny fomba fandraisan'ny olona ny kolontsaina Yoruba amin'ny alàlan'ny fampiasàn-dry zareo ilay fiteny sy ny fomba fitafiny. Haintsika fa tsy ho vita ovaina ao anatin'ny andro iray ny hevi-diso, fa mankàny tsikelikely isika.
Ity misy lahatsary iray misy an'ireo mpandàla ny nentim-paharazana nandritra ilay diabe an-tongotra tao Lagos.
Antenain'ireo mpandàla ny nentim-paharazana fa ity fanentanana ny daholobe ity dia hanampy amin'ny fampihenana ireo hevi-diso ary hitarika ny fifandeferana ara-pivavahana.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/06/20/174999/
|
An'ny voambolana ny fitenenana: Fizaràna faha #27
| 2025-06-20T04:55:23
|
Unknown
|
Andiana Almajiri ao Nizerià ; pikantsary avy amin'ny fantsona YouTube an'ny Journeyman Pictures
Tsy voatery hitovy daholo ny dikanteny frantsay ifampiresahana manerana ny lafivalon'izao tontolo izao. Ato anatin'ny fizaràna “An'ny voambolana ny fitenenana”, asongadinay ireo voambolana na fomba fiteny miavaka ho an'ny faritra iray, firenena iray, na vondrom-piarahamonina iray, sy ireo tsy mety adika ka tazonina ho amin'ny fiteny frantsay ihany na adika amin'ny ampahany, ary farany dia ireo voambolana frantsay mitsofoka any anatin'ireo fiteny hafa, tsy nasiana fandikàna saingy miova tanteraka ny heviny indraindray.
Hita eto avokoa ireo fizaràna rehetra nataonay teo aloha: Les mots ont la parole .
Androany, ireto fomba fiteny telo ireto no nosafidianay:
Gamín Ity voambolana espaniôla kôlômbiàna ity, soratana miaraka amin'ny tsindrimpeo mafy atao eo amin'ny “i” ary tononina hoe “gamine” dia ampiasaina hanondroana ireo zanaky ny làlana – amin'ny ankapobeny dia ny zazalahy, matory eny amin'izay azony hatoriana, mivenjivenjy manerana ny tanàna, mangalatra na mangataka mba hivelomana, mameno ireo fivorivoriana lehibe toy ny lalao baolina kitra, mandeha fiara fitateram-bahoaka tsy manefa sarany.
Ity horonantsary fanadihadiana fohy ity dia mampiseho “gamín” iray ao Bogota, renivohitr'i Kôlômbia.
Surtourisme Ity voambolana ity dia manoritra tranga iray fantatra tsara, saingy vao natsofoka ao anatin'ny rakibolana Petit Robert, taona 2025 . Fandikàna ilay fomba fiteny anglisy “ overtourism ” izy io, izay ampiasaina amina toejavatra ahitàna fizahantany tafahoatra miafara amin'ny fanimbàna ny kalitaon'ny fiainan'ireo mponina eo an-toerana, na ny zavaboary eo an-toerana. Marobe ireo hetsika manilika ny “ surtourisme ” (fizahantany tafahoatra) izay heverin-dry zareo ho toy ny endrika iray amin'ny fananiham-bohitra ary mitaky pôlitika miaro ny fomba fiainan-dry zareo.
Hazavain'ity tatitra ity ny trangana “ surtourisme ” ao Provence:
Almajiri ity voambolana mpifindrafindra toerana ity dia isan'ireo voambolana teraka avy amin'ny fiteny haoussa , ifampiresahan'ireo olona maherin'ny 55 tapitrisa ao Afrika Andrefana, ary ampiasaina amin'io endriny io tsy nasiana fandikàna amin'ny fiteny frantsay. Na izany aza, io voambolana io dia nindramina avy amin'ny fiteny arabo: مُهَاجِر muhājir midika hoe « mpifindra monina ».
Almajiri amin'ny fiteny “haoussa” dia manondro ireo ankizy any amin'ireo sekoly kôranika, indrindra fa ao Nizerià. Ireny ankizy ireny, amin'ny ankamaroan'ny tranga misy, dia mpangataka sy tsy mahay mamaky teny na manoratra, izay sahirana mafy miditra ho isan'ny fiarahamonina. Ny sasany amin-dry zareo dia amin'ny alàlan'ny fampianarana ara-pivavahana no mahita làlana, ny hafa mijanona eny an'arabe, ary mazàna no lasa lasibatra tena ankafizin'ireo vondrona mahery fihetsika.
Raha toa ianao manana voambolana na fomba fiteny hozaraina, mba ho entina haseho ao anatin'ny fizarana ataonay “An'ny voambolana ny fitenenana- Les mots ont la parole”, mifandraisa aminay: filip.noubel@globalvoices.org ou jean.dedieusovon@globalvoices.org
|
https://mg.globalvoices.org/2025/06/12/174952/
|
Ao Nizera, ny “haoussa” no misolo ny frantsay ka lasa fiteny ôfisialy, anaty dingana fanamafisana ny fiandrianam-pirenena
| 2025-06-12T04:45:44
|
Unknown
|
Ny tsena lehibe ao Niamey (renivohitr'i Nizera) ; pikantsary avy ao amin'ny fantsona YouTube an'ny Sky Travel
Ao Nizera, tamin'ny Martsa 2025 teo dia verin'ny fiteny frantsay ny sata noterena haha-fiteny ôfisialy azy hatrany amin'ny vanimpotoana fanjanahantany, novaina ho ny fiteny “ haoussa ” izay ifampiresahan'ny antsasaky ny vahoaka. Tsy dia lanin'ny vavonin'ny vahoaka ao Nizera loatra io fanapahankevitra io, ao anatin'ny fihenjanana diplaomatika misy aminy sy Frantsa.
Ny 17 Marsta 2025, nanambara ny fisintahany tsy ho isan'ny ao anatin'ny Organisation Internationale de la Francophonie (OIF) ny Repoblikan'i Nizera sy Borkina Fasô . Ny ampitson'io fanambaràna io, ny 18 Martsa 2025, nanaraka ny dian'ireo firenena roa hafa i Mali . Nizera sy Mali izay samy mpikambana mpanorina ilay fikambanana, araka izany dia vely kanonta iray hafa ho an'io andrimpanjakana iraisampirenana nisy azy ireo io ny fisintahan'ireo firenena telo ireo mitambatra mandrafitra rahateo koa ny Alliance des États du Sahel (Fikambanana'ireo Firenena ao Sahel).
Tao amin'ny tambajotra X, ny Conseil National pour la Sauvegarde de la Patrie (Filankevitra Nasiônaly ho Fitandroana ny Tanindrazana) ao Nizera ( rantsam-pitantanan'ireo andrimpanjakana hatramin'ny nisian'ilay fanonganam-panjakana tamin'ny 26 Jolay 2023), dia namoaka tao amin'ny kaontiny hoe:
🔴Retrait du Niger de l'Organisation Internationale de la Francophonie pic.twitter.com/yrX9vAeN0Y
— Conseil National pour la Sauvegarde de la Patrie (@NIGER_CNSP) March 17, 2025
Fisintahan'i Nizera amin'ny Organisation Internationale de la Francophonie pic.twitter.com/yrX9vAeN0Y
— Conseil National pour la Sauvegarde de la Patrie (@NIGER_CNSP) 17 Martsa 2025
Andro vitsy taorian'io fanambaràna io, nandray fanapahana iray hafa ireo manampahefana miaramila tao Nizera hanapaka ireo fifamatorana amin'i Frantsa: ny fampidinana ny fiteny frantsay ho amin'ny laharan'ny fiteny entina miasa. Nanomboka teo, ny “haoussa” no nakarina ho fiteny ôfisialy . Ao amin'ilay firenena, 13% amin'ny vahoaka no mampiasa ny fiteny frantsay.
Fisarahana amin'ny lovan'ny mpanjanatany
Raha misy iraika ambinifolo ireo fiteny avy ao an-toerana manana ny sata maha-fiteny nasiônaly azy ao amin'ilay firenena, 47% amin'ireo ao Nizera no miteny ny fiteny “haoussa”, efa ho ny antsasak'ireo vahoaka maherin'ny 27 tapitrisa amin'ireo mponina ao . Io zavamisy io dia manamarina ny fanandratana io fiteny io ho amin'ny laharana maha-fiteny ôfisialy azy hoy i Ismaël, tanora mpianatra ao amin'ny Anjerimanontolo Abdou Moumouni ao Niamey, renivohitry ny firenena. Raha nitafàn'ny Global Voices tao amin'ny Whatsapp, hoy izy manazava:
Tsy afaka hiverina hiady hevitra momba io fanapahakevitry ny manampahefana io aho. Manana fiteny marobe ifampiresahana izahay eto amin'ny firenenay, saingy sata maha-fiteny nasiônaly fotsiny no ananan'izy ireny, nefa dia manana mpiteny marobe izy ireny raha mitaha amin'ny frantsay. Ankoatra izay, io fitenin'ny mpanjanaka io dia tsy misy afa-tsy latsaky ny 15% amin'ny vahoaka ao Nizera no miteny azy. Fankatoavana ny fiteny “haoussa” io, izay ifampiresahana sy azon'ny olona marobe ato amin'ny firenena.
Ho an'i Ibrahima Amadou [anarana nindramina], mbola nitafàna ihany koa tao amin'ny WhatsApp, io fanapahankevitra io dia tafiditra amin'ny fanalavàna ny fanamafisana ny fiandrianam-pirenena ataon'ireo vaovao mitarika ny firenena. Ho azy, ireto farany dia nanolo tena hiditra anaty dingan'ny fiandrianam-pirenena tanteraka ho an'ilay firenena, ary araka izany dia mandray izay fanapahana hanamarinana ny zavatra ataon-dry zareo.
Tokony raisina amin'ny ambaratonga rehetra ny fotokevitry ny fiandrianam-pirenena. Tsy azon-dry zareo atao ny miampanga ireo fomba fanaon'ny mpanjanaka dia hitazona ny fiteny frantsay, fiteny iray an'ny mpanjanaka noterena ho ampiasainay, ho toy ny fiteny nasiônaly. Rariny ny fanomezana ho an'ny fiteny “ haoussa ” ny sata maha-fiteny ôfisialy azy.
Tao amin'ny tambajotra X, kaonty iray amin'ny anarana African Stream no miarahaba sy manohana io fanapahankevitr'i Nizera io:
NIGER SAYS ‘GOODBYE FRENCH, HELLO HAUSA!’
Niger has broken free from another colonial chain – the French language – by adopting Hausa as the country’s new national idiom. Hausa is indigenous to, and widely spoken in, West Africa. Along with fellow Alliance of Sahel States. members Burkina Faso and Mali, Niger also recently ditched the body representing La Francophonie – i.e., the ‘French speaking’ world (or rather, those parts of the world that had French imposed on them by colonial France). Hausa is one of the most commonly spoken African languages. More Nigerians speak Hausa than French. In 2012, only 20% of Nigerians were literate in French. Switching to Hausa is a powerful affirmation of African heritage, identity and sovereignty. pic.twitter.com/hHCiZipnOk
— African Stream (@african_stream) April 10, 2025
HOY I NIZERA « VELOMA RY FITENY FRANTSAY », ARAHABA RY HAOUSSA ! Afaka tamina gejam-panjanahana iray hafa i Nizera – ny fiteny frantsay – tamin'ny nanekeny ny fiteny “haoussa” ho toy ny fomba fiteny nasiônaly vaovao. Ny ” haoussa” dia fiteny teratany ary ampiasaina be ao Afrika Andrefana. Toa an'i Borkina Fasô sy Mali, mpikambana ao amin'ny Alliance des États du Sahel , nilaozan'i Nizera tsy ela akory izao ilay fikambanana misolo tena ny Frankôfônia – izany hoe ny tontolon'ny tany mampiasa sy miteny frantsay (na ny marina kokoa, ireo faritra eto an-tany noteren'i Frantsa mpanjanaka hampiasa ny fiteny frantsay). Iray amin'ireo fiteny afrikàna be mpiteny indrindra ny “haoussa”. Ry zareo ao Nizera no marobe indrindra mampiasa ny fiteny “houssa” fa tsy ny fiteny frantsay. Tamin'ny 2012, 20 % tamin'ny olona ao Nizera no nahay namaky sy nanoratra ny teny frantsay. Ny fikisahana ho amin'ny “haoussa” dia fanamafisana mahery vaika ny lova, ny maripamantarana ary ny fiandrianana afrikàna.
pic.twitter.com/hHCiZipnOk
— African Stream (@african_stream) 10 Aprily 2025
Vely kanonta ho an'ny fampianarana
Anatin'ny rafi-pampianarana ao Nizera, ny frantsay hatrany no fiteny fototra nentina nampianatra, na dia namporisihana aza ny fampianarana amin'ireo fiteny nasiônaly hatrany amin'ny fahazazàna .
Tamin'ny 2018, noho ny fitomboan'ny fandaozana sekoly teny anivon'ny ankamaroan'ny ankizy sy ny tanora, safidy noraisin'ny fanjakana ny hanamafy ny fampianarana amin'ny fiteny avy eo an-toerana, araka ny lazain'ity lahatsoratry ny gazety LeMonde ity. Raha nitafàna tamin'ny Febroary 2018, nanamafy tamin'ny gazety LeMonde i Rabiou Rachida, ramatoa mpampianatra voafehina fifanarahana asa ho an'ny kilasy CIB (taona voalohany ho an'ny ambaratonga fototra), fa :
Amin'ny fiteny zarma [fiteny faharoa be mpiteny indrindra ao Nizera, misy 18% no mampiasa azy], mora mahazo kokoa ny ankizy ary malaky raha ampitahaina amin'ny fiteny frantsay.
Ity fanambaràn'ilay ramatoa mpampianatra ity dia manamafy ny lanjan'ny fampianarana amin'ireo fiteny avy eo an-toerana, tohankevitra noraisin'ireo manampahefana miaramila eo amin'ny fitondràna ao Nizera amin'izao fotoana izao.
Nefa inoan'i Affiz Ousmane, mpianatra ao amin'ny Anjerimanontolo Dan Dicko Dankoulodo ao Maradi (UDDM) ao an-tanànan'i Maradi (faritra afovoan'ny firenena) nifampiresaka tamin'ny Global Voices, fa ilay fanovàna nalaky be ny satan'ny fiteny frantsay dia mety hisy fiantraikany ratsy amin'ny rafi-pampianarana:
Tampoka ny fanovàna, mahery setra ary ny fampianarana no hitaty ny vokany. Tamin'ny fiteny frantsay hatrany ny rafi-pampianarana teto aminay, indrindra fa ny ambaratonga ambony. Tsy maintsy hiverina handamina hatrany ifotony mba tsy hisy ho tra-pahavoazana.
Manantena fatratra aho mba tsy ho toy ny nanapahan'ireo manampahefana miaramila ny fifandraisana tamin'i Frantsa sy ireo andrimpanjakana iraisampirenena nisy antsika no hanaovana io fanovàna io.
Hatramin'ilay fanonganam-panjakana tamin'ny 26 Jolay 2023, mazava fa hita niteraka fiovàna lalina teny anivon'ny fiarahamonina ao Nizera ny fiharatsian'ny fifandraisan'i Nizera sy Frantsa. Tamin'ny Ôktôbra 2024 sahady, nirosoan'ireo manampahefana miaramila ny fanesorana ireo anarana frantsay teny amin'ireo toerana natao ho an'ny daholobe, tamin'ny fanomezanana anarana vaovao ireo lalambe migodana, tsangambato sy toerana hafa nisy anaran'olona ka lasa tena avy ao Nizera fotsiny.
|
https://mg.globalvoices.org/2025/06/15/174799/
|
Mety ho fandrisika amin'ny fiovan'i Afrika ny fanabeazana ho an'ny zazavavy
| 2025-06-15T04:22:18
|
Unknown
|
Ankizy feno hafaliana mandritra ny fakan-drivotra any an-tsekoly. Sary tao amin'ny Pexels . Azo ampiasaina malalaka .
Avy amin'i Raby S. Diallo sy Stéphanie Manguele
Mbola fanamby lehibe hatrany ny fanabeazana ho an’ny zazavavy na dia nahitana fandrosoana amin'ny fitovian-jon'ny lahy sy ny vavy sy fivoarana lehibe teo amin'ny fanabeazana aza ny firenena Afrikana any atsimon'i Sahara. An-tapitrisany ny tovovavy no mbola tsy manana fahafahana mankany any an-tsekoly. Na dia mankany aza izy ireo dia zara raha mahavita ny fianarany. Efa ho 32,6 tapitrisa amin'izao fotoana izao ny zazavavy manana ny taonan'ny sekoly fanabeazana fototra sy ambaratonga faharoa amin'izao fotoana izao no tsy mianatra. Niakatra ho 52 tapitrisa ity isa ity any amin'ny ambaratonga faharoa ambony kokoa (lisea). Fantatra tsara anefa fa ny fanomezan-danja ny vehivavy no mitondra ny firoboroboana ara-toekarena, izay tsy ho tratra raha tsy misy ny antoka amin’ny fahafaha-misitraka fanabeazana.
Sakana ara-tsosialy sy ara-kolontsaina raiki-tapisaka
Tsy azo fintinina amin'ny resaka fidirana an-tsekoly fotsiny ny fanabeazana ny zazavavy any Afrika; tsy maintsy vahana ny tsy fitoviana ara-drafitra sy ny fenitra fanjakazakan-dray izay manakana ny fandrosoany.
Lalim-paka any amin'ny fiarahamonina maro any Afrika ny fanavakavahana eo amin'ny lahy sy ny vavy ary mitoetra ao anatin'ny rafitra sosialy, anisan'izany ny sekoly. Manasarotra ho an'ny tovovavy hirotsaka an-tsehatra amin’ny andraikitra mihoatra izay efa mahazatra nomena azy ireny fitongilanana ireny. Matetika manamafy izany tsy fitoviana eo amin'ny lahy sy ny vavy izany ny fitaovam-panabeazana: zara raha manana andraikitra amin’ny fitantanana ny vehivavy fa amin'ny raharaha any an-tokantrano ihany izy ireo no asongadina. Mampiseho izany fifanoherana izany ny torolalana vao haingana navoakan’ny sampan-draharaham-pirenena sasany tany Sénégal izay namelana ny vehivavy hirava aloha amin'ny asany mandritra ny Ramadany mba hikarakara ny raharaha ao an-tokantrano. Tsy azo atao tsinontsinona ity ohatra ity satria maneho ny fitsinjarana asa miraiki-tapisaka amin'ny mahalahy sy mahavavy izay mametraka ny vehivavy hisahana ny ankohonana raha mitana toerana stratejika amin'ny fanapahan-kevitra ao amin'ny orinasa kosa ny lehilahy.
Takian'ny fanabeazana tsimanavaka ny politika miantoka ny hananan’ny ankizivavy tontolom-pampianarana azo antoka sy mizàka. Zava-dehibe noho izany ny fanavaozana ny votoaty ara-panabeazana mba handravana ny fijery vilana ary handrisihana ny fandraisan'ny zazavavy anjara amin'ny sehatry ny siansa sy teknika.
Tsy maintsy ankatoavina koa ny fisian'ny sakana ara-toekarena. Mitaky fandaniana be ny fanabeazana ny ankizy, ka manery ny fianakaviana hisafidy na hanabe zazalahy na zazavavy. Satria ny fandefasana ny zanakavavy hanambady dia heverina ho toy ny fomba hivoahana amin'ny fahantrana, hany ka tsy heverina ho laharam-pahamehana ny fandaniam-bola amin'ny fianarany, fa tsy toy ny ankizilahy, izay ampiroboroboina ny fahombiazany sy handaniam-bola.
Araka ny voalazan’ny Banky iraisampirenena sy ny UNESCO , taraiky 30 taona aorian’ireo firenena mandroso ny fanabeazana ny zazavavy any Afrika atsimon'i Sahara. Ilaina ny fepetra maika mba handravana ny rindrina fanavakavahana ny lahy sy ny vavy, hametrahana ny zon'ny zazavavy hobeazina amin'ny alalan'ny lafin-javatra telo lehibe dia ny fanairana ny sain'ny fiarahamonina ny maha zava-dehibe azy, ny fanomezana vatsim-pianarana sy fanohanana ara-bola ho an'ireo fianakaviana sahirana, ary ny famoronana tontolom-panabeazana any an-tsekoly iombonana sy azo antoka.
Midika fampiasam-bola hanomezan-danja ny vehivavy sy ny fampandrosoana an'i Afrika ny fampiasam-bola amin'ny fanabeazana ny zazavavy. Na izany aza, tinakin'ny tena fandrosoana ny miasa mihoatra ny sekoly mba handravana ny fenitra ara-piarahamonina mametraka ny ankizivavy ho ambany fifehezana hatramin'ny fahazazany.
Fiantohana ny zon'ny zazavavy hahazo fanabeazana
Mitaky fanoloran-tena avy amin'ny mpandray anjara rehetra ny fampiroboroboana ny zon'ny zazavavy hahazo fanabeazana. Ilaina bebe kokoa ny ezaka mba hanomezana vahaolana mifanaraka amin'ny zava-misy sarotra aty Afrika. Tsy maintsy mandray anjara avokoa ny rehetra ary samy manana ny anjara toerany avokoa ny fiarahamonim-pirenena, ny governemanta ary ny fikambanana tsy miankina. Ny fitondram-panjakana indrindra indrindra no manana andraikitra amin'ny fiantohana io zo io ary tsy maintsy mandray ny fepetra rehetra ilaina ho amin'izany.
Na dia nampanantena aza ny fanjakana afrikanina fa hanome fampianarana fanabeazana fototra sy ambaratonga faharoa maimaim-poana mandritra ny 12 taona ho an'ny ankizy rehetra — lahy sy vavy — dia matetika zara raha ampiharina ny politika toy izany noho ny fahantrana sy ny fenitra ara-tsosialy sy ara-kolontsaina mbola manjaka ao anatin'ny vondrom-piarahamonina eny an-toerana izay mamelona ny tsy fitovian'ny lahy sy ny vavy.
Noho izany, tsy maintsy mivaingana ny fanavaozana ataon'ny governemanta Afrikana amin'ny politikam-panabeazana ary ampitomboiny ny fampiasam-bola mba hiantohana fa tsara kalitao ny fanabeazana ny tovovavy Afrikana rehetra. Tafiditra ao anatin'izany ny fanafoanana ny sakana ara-tsosialy amin'ny fandehanan’ny zazavavy any an-tsekoly, fametrahana rafitra ara-dalàna mba hiantohana ny zazavavy rehetra hamita ny fianarany hatramin'ny faha-16 taonany, ny famatsiam-bola ho an'ny fanabeazana maimaimpoana tsy maintsy tanterahina amin'ny alalan'ny fanomezana ampahany betsaka kokoa amin'ny teti-bolam-pirenena ho an'ny sekoly ambaratonga voalohany sy faharoa, ary ny fiantohana ny tontolom-panabeazana azo antoka sy mahazaka — anisan'izany ny fanavaozana ny fandaharam-pianarana mba hanafoanana ny fijery vilana manoloana ny lahy sy ny vavy.
Tsy maintsy mamolavola safidy fanofanana arak'asa ho an'ny reny tanora sy tovovavy marefo ihany koa izy ireo mba hisorohana ny fanilikilihana azy ireo, ary handray fepetra mifanaraka amin'izany hisorohana ny fanambadiana aloha loatra. Na ahoana na ahoana, tsy maintsy ampiharina ny rafitra fanaraha-maso sy fanombanana mba hahazoana antoka fa mihatra (sy) mahomby ireo politika ireo.
Raha heverina fa manolotra hatramin'ny 90 isanjaton'ny fidiram-bolany ho an'ny fanasoavana ny fianakaviany sy ny fiaraha-monina ny ankamaroan'ny vehivavy, raha ampitahaina amin’ny an’ny lehilahy izay 30 sy 40 isanjato monja, dia zava-dehibe ny mampitombo ny loharanom-bola, ny lalàna, ary ny maha-olona hanohanana ny fanabeazana ny zazavavy. Ankoatra ny fanatsarana ny toe-piainan'ny tsirairay, hametraka fototra ho amin'ny tena fanovana eo amin’ny fiarahamonina Afrikana io fampiasam-bola io.
|
End of preview. Expand
in Data Studio
Dataset Description
This dataset contains news articles, stories, and cultural reports scraped from Global Voices Malagasy. It is intended to support Natural Language Processing (NLP) tasks for the Malagasy language, such as language modeling and text generation.
The data is automatically scraped and updated once a month to ensure freshness.
Dataset Structure
The dataset is formatted in JSONL (JSON Lines). Each entry represents a single article.
Data Fields
url(string): The original URL of the article.title(string): The title of the article.date(string): The publication date (ISO format or similar).author(string): The name of the author or translator.content(string): The main body text of the article (cleaned).
Example
{
"url": "https://mg.globalvoices.org/2025/12/15/example-story",
"title": "Lohateny momba ny fiarahamonina",
"date": "2025-12-15T10:00:00+03:00",
"author": "Rakoto",
"content": "Ity dia ohatra iray amin'ny lahatsoratra hita ao amin'ny Global Voices..."
}
Use Cases
This dataset is ideal for training models on formal and standard Malagasy. Because news articles follow specific grammatical rules and journalistic standards, they provide a clean baseline for NLP.
- Language Modeling (LLM Pre-training): To teach models the core grammar, syntax, and vocabulary of the Malagasy language in a formal context.
- Named Entity Recognition (NER): The dataset contains numerous mentions of people, locations, organizations, and dates relevant to Madagascar and the world, useful for training entity extractors.
How to use
from datasets import load_dataset
dataset = load_dataset("Lo-Renz-O/GBV-Malagasy")
# Print the first example
print(dataset['train'][0])
- Downloads last month
- 17