source
stringlengths
1
4.98k
target
stringlengths
1
23.2k
A free-base element, like O-N-E, or T-W-O, can stand on its own as a word, like one, or two.
O-N-E ဒါမှမဟုတ် T-W-O လို အုတ်ြမစ်မဲ့ အပိုင်းကျတော့၊ one သို့မဟုတ် two သီးခြား စကားလုံးအနေနဲ့ ရပ်တည်နိုင်ကြပါတယ်။
A bound base, like the R-U-P-T of "erupt" or "rupture" needs another element in order to surface in a word.
"erupt" ဒါမှမဟုတ် "rupture" ထဲက R-U-P-T အသံရဲ့ အုတ်မြစ်ကျတော့ စကားလုံးကို ဖေါ်ထုတ်ရန်အတွက် နောက်အပိုင်း လိုပါသေးတယ်။ အခြေခံ နှစ်ခု သုံးခုတို့က
Two or more bases give us compounds, like "twofold" or "someone" or "bankrupt." Once we figure out a word's meaningful elements, We can peel back its history to shed a little more light on why it's spelled as it is.
"twofold"၊ "someone"၊ "bankrupt" ပေါင်းစပ်စကားလုံးကို ပေးပါတယ်။ စကားလုံးရဲ့ အနှစ်သာရ ပြည့်ဝတဲ့ အပိုင်းကို ဖေါ်ထုတ်လိုက်တာနဲ့၊ ဘာဖြစ်လို့ အဲဒီလို စာလုံး ပေါင်းရကြောင်းကို ကျွန်ုပ်တို့ဟာ ဖေါ်ထုတ်ရှာကြံ နိုင်လာမှာပါ။ ဥပမာ "two" ဆိုတဲ့ စကားလုံးထဲတွင် "W" ရှိနေခြင်းက "twice"၊
The word "two," for example, needs its "W" in order to mark its connection to words like "twice," "twelve," "twenty,"
"twelve"၊ "twenty"၊ "twin" နဲ့
"twin" and "between." A word's history is another layer of the onion. With that understanding, let's investigate the word "one."
"between စကားလုံးများနဲ့ ဆက်စပ်နေခြင်းကို ပြသပေးရန်အတွက် ဖြစ်ပါတယ်။ စကားလုံးရဲ့ သမိုင်းဟာ ကြက်သွန်နီရဲ့ နောက် အလွှာတစ်ခုပါ။ အဲဒီလို နားလည်လာကြတဲ့ နောက်မှာ "one"ကို ထပ်လေ့လာကြပါစို့။ ဦးစွာ ၎င်းရဲ့ ဆိုလိုရင်းကို စစ်ကြည့်ရပါမယ်။ တမူထူးမှု၊ တစ်ခုတည်း၊ အထီးကျန်။
"One's" historical layers include its relatives
"One"ရဲ့ သမိုင်းစဉ် အလွှာများထဲတွင်
"only," "once," "eleven," and even "a," "an" and "any." But it's the morphological relatives - the ones that share the base O-N-E -
"only"၊ "once"၊ "eleven" နဲ့ "a"၊ "an" နဲ့ "any" ဆိုတဲ့ ဆွေမျိုးတွေ ရှိနေကြတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒါတွေဟာ ရုပ်သွင်အားဖြင့် တော်ကြတဲ့ ဆွေမျိုးများပါ- တူညီတဲ့ အခြေခံ O-N-E ရှိကြတယ်။ ၎င်းတို့ဟာ တကယ့်ကို အံ့အားသင့်စရာပါပဲ။ ၎င်းတို့ဟာ "anyone" နဲ့ "one-track" နဲ့
There are the familiar ones, like "anyone," and "one-track" and "oneself" - those are obvious. But let's take a look at some unexpected derivations of the word "one." The word "alone" is built from the prefix A-L plus the base O-N-E.
"oneself"နဲ့ ဆင်တူတာ ထင်ရှားပါတယ်။ ဒါပေမဲ့၊ စကားလုံး "one"ရဲ့ မျှော်လင့်မရနိုင်တဲ့ ဆင့်ပွားတွေကို ယူပြီး လေ့လာကြည့်ရအောင်။ စကားလုံး "alone"ကို ရှေ့ဆက် A-L ကို အခြေခံ O-N-E နဲ့ ပေါင်းထားတာပါ။ အဲဒီ ရှေ့ဆက် A-L ဟာ ကျွန်ုပ်တို့ "always"၊ "already"၊
It's the same A-L prefix that we see in "always," "already," "almighty" and "almost."
"almighty" နဲ့ "almost"ထဲ တွေ့ရတာနဲ့ အတူတူပါပဲ။
It means "all." the word "alone" means "all one."
"အားလုံး"လို့ ဆိုလိုပါတယ်။ စကားလုံး "alone" က "all one"လို့ ဆိုလိုတာပါ။ အလယ်ခေတ်တုန်းက မှားပြီး "asleep"၊
It was misanalysed in the middle ages as having the prefix "a," like in "asleep" and "awake" and "around," and a new base was born: L-O-N-E, which then developed into its own family.
"awake" နဲ့ "around" အထဲက ရှေ့ဆက် "a" ဆိုပြီး ယူဆခဲ့ကြလို့ အခြေခံ အသစ်- L-O-N-E ကို ဖန်တီးခဲ့ကြရာ ၎င်းထံတွင် ကိုယ်ပိုင် မိသားစု ရှိလာခဲ့ပါတယ်။
In the word "atone," we find the familiar preposition "at" compounded with the base O-N-E. See, when we atone for something we've done wrong, we attempt to make things whole again, to fix what's broken, to be at one again with whomever we hurt. But here's perhaps the best one of all: the word "onion," which is also frequently derided as irregular or crazy, for its spelling of "uh" with an O.
"atone" ဆိုတဲ့ စကားလုံးထဲတွင် ခုနက သိလာရတဲ့ "at" ကို အခြေခံ O-N-E နဲ့ ပေါင်းစပ်ထားခြင်းပါ။ ကျွန်ုပ်တို့က တစ်ခုခု မှားပြီးလုပ်မိလို့ ပြေအောင် ပြန်လုပ်ကြရာတွင်၊ အရာတွေ တစ်ခုလုံးကို ပြန်ပြီး လုပ်ကြရပါတယ်၊ ကျိုးနေတာကို ပြင်ဖို့၊ ကိုယ်က နစ်နာအောင် လုပ်ခဲ့သူနဲ့ ပြန်ပေါင်းမိရန် ကြိုးစားတယ်။ အားလုံးထဲက အကောင်းဆုံး တစ်ခုရှိပါတယ်- စကားလုံး "onion" ပါ၊ O နဲ့ စထားပေမဲ့ "uh" လို အသံထွက်ရလို့ ပုံမှန် မဟုတ်ဘူး၊ ဆန်းတယ်လို့ အခေါ်ခံရတာပါ။ ဒါပေမဲ့၊ စကားလုံးရဲ့ ဖွဲ့စည်းထားမှုနဲ့ သမိုင်းကို လေ့လာကြည့်ကြမယ်ဆိုရင်၊ ထူးဆန်းတာ ဘာမှ ရှိတော့မှာ မဟုတ်ပါ။ ကြက်သွန်နီရဲ့ အရင်းအမြစ်ကို လိုက်ကြည့်ရင်၊ ၎င်းကို O-N-E အပေါင်း I-O-N ဆိုပြီး ရေးထားတာကို မြင်နိုင်တယ်၊
When we look at the roots of an onion, we learn that it is written as O-N-E plus I-O-N, the same suffix we find in "tension," "action," "union" and thousands of other words in English. Unlike the many cloves in a head of garlic, an onion has a single bulb. It is marked by the state or condition of oneness.
"tension"၊ "action"၊ "union" များနဲ့ ထောင်ချီ ရှိကြတဲ့ အင်္ဂလိပ် စကားလုံးများထဲက နောက်ဆက်ကို မြင်နိုင်ပါတယ်၊ ကြက်သွန်ဖြူမှာ အမြွှာတစ်ခုမက ရှိတာမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ကြက်သွန်နီမှာ တစ်လုံးတည်းပါ။ တစ်ခုတည်း အဖြစ် ရပ်တည်နေခြင်းကို ထောက်ပြနေတာပါ။ ကြက်သွန်နီလိုပဲ၊ အင်္ဂလိပ်ဟာလည်း တစ်ခုတည်းပါ၊ - ခေတ်အဆက်ဆက် နေရာတိုင်းမှာ တစ်ခုတည်း ရှိလာတဲ့ ရေးသားမှုစနစ်ပါ။ ၎င်းအား ဖွဲ့စည်းမှု နဲ့ သမိုင်းထံတွင် အလွှာတွေ အများကြီးပါ၊ ၎င်းရဲ့ အခွံများကို နွှာယူမှုက ကျွန်မတို့ ဘာသာစကားရဲ့ အရသာကို ထူးလာစေကာ နားလည်မှုကို ပိုရှင်းလာစေပါမယ်။ စာလုံးပေါင်းဟာ ဘယ်တုန်းကမှ အဓိကမဟုတ်ခဲ့ပါ။ စကားလုံးတွေကို ရေးထားမှုကမှ အနှစ်သာရပါ။ ခင်ဗျားတို့ကို ငိုရလောက်အောင်ကို ပြင်းနိုင်ပါတယ်။
Let's say we have some object that's moving in a circular path Let's say this is the center of the object path, the center of the circle So the object is moving in a circular path that looks something like that counterclockwise circular path--you could do that with clockwise as well
အခုကၽြန္ေတာ္တို႔ စေကလာေတြ ဗက္တာေတြအေႀကာင္းကို ပိုသိလာပါၿပီ ကၽြန္ေတာ္တို႕ သိထားတာေလးေတြနဲ႔ ရူပေဗဒစာသင္ခန္းထဲမွာ ေတြ႔ေနက် ပုစၦာေလးေတြကို ေျဖရွင္းျကည့္ရေအာင္ ဒါေပမယ့္ ဒီပုစၦာေလးေတြဟာ လက္ေတြဘဝမွာလည္း ေတြ႕ေနမွာပါ မင္းဟာ ဘယ္ေလာက္အကြာအေဝးကို ဘယ္ေလာက္အျမန္ႏႈန္းနဲ႔ ဘယ္ေလာက္အခ်ိန္အတြင္းမွာ ေရာက္ေအာင္သြားႏိုင္မလဲ ဆိုတာမ်ဳိးေပါ့ ပထမဆံုးအေနနဲ႔ လူတစ္ေယာက္ဟာ ကားနဲ႔ တစ္နာရီကို ၅ မိုင္ႏႈန္း နဲ႔ေျမာက္ဖက္ကို သြားေနတယ္ သူရဲ႕ ပွ်မ္းမွ်အလ်င္ ႏႈနး္က ဘယ္ေလာက္လဲ ေကာင္းျပီ ဗက္တာေတြ စေကလာေတြအေၾကာင္း နည္းနည္း ျပန္ေႏြးရေအာင္ ေျမာက္ဖက္ကို ၅ ကီလိုမီတာသြားတယ္ေျပာတာေၾကာင့္
Remember radians is just one way to measure angles You could do with how degrees per second If we do it with radians, we know that each revolution is 2 pi radians
ဒါ့အျပင္ ဦးတည္ရာ ကိုလည္းေပးတယ္ ၅ ကီလိုမီတာ အကြာအေဝးသည္ စေကလာျဖစ္ေပမယ့္ ဦးတည္ဖက္ ပါတာေၾကာင့္ ဗက္တာကိန္း ျဖစ္သြားပါတယ္ ဒါေၾကာင့္ ဒါဟာ ဗက္တာ ကိန္းပါ သူဟာ တစ္နာရီအတြင္းမွာ ေျမာက္ဖက္ကို ၅ ကီလိုမီတာ ေရာက္ေနပါၿပီ သူရဲ႕ ပွ်မ္းမွ် အလ်င္သည္ ဘယ္ေလာက္လဲ အလ်င္းဆိုတာကို ပံုစံမ်ဳိးစံုနဲ႔ ရွင္းျပႏိုင္ပါတယ္ ပထမေျပာရရင္ အလ်င္ဟာ ဗက္တာကိန္းပါ ဗက္တာကိန္းနဲ႔ စေကလာကိန္း ကြဲျပားခ်င္ရင္ ဗက္တာကိန္းအေပၚမွာ ဒီလိုျမွားေလး ထည့္လိုက္ရံုပါပဲ ဗက္တာေတြရဲ႕ အေပၚမွာ ျမွားေလးပါပါတယ္ အဲလိုမ်ဳိးျမွားပါလာရင္ေတာ့ အဲဒီကိန္းရဲ႕ ပမာဏတန္ဖိုး တင္မကပဲ ဦးတည္ဖက္ကိုပါ ဂရုစိုက္ၿပီး တြက္ခ်က္ရပါမယ္ ျမွားဟာ ဦးတည္ခ်က္ကိုရည္ညႊန္းသလို ဗက္တာကိန္းလို႔လဲ ေျပာပါတယ္ ဒါေၾကာင့္ အလ်င္ဆိုတာ အရာဝတၳဳတစ္ခုရဲ႕ ဦးတည္ဖက္တစ္ခုခုကို တည္ေနရာ ေျပာင္းလဲျခင္းလို႔ သတ္မွတ္ႏိုင္ပါတယ္ ဒါေၾကင့္ အရာဝတၳဳရဲ႕ အေရြ႕ ဟာ အေရြ႕ကို s လို႔သံုးပါတယ္ ဗက္တာပါ ဒါကအေရြ႕ အေရြ႕ ကို ဘာလို႔ d နဲ႔မသံုးတာလဲလို႔ ေမးစရာ ရွိတယ္
You're going 1 2 3 4 5, so that gives us 10, or 2 pi 2 pi 2 pi 2 pi 2 pi radians every time, you're doing it five times a second. So you're doing it 10 pi radians per second
S ထက္ d က ပိုၿပီး သဘာဝက်တယ္လို႔ ထင္စရာပဲ ကၽြန္ေတာ္ထင္တာကေတာ့ ကဲကုလပ္ တြက္တဲ့အခါ
So this right here, either five revs per second or 10 pi radians per second they're both essentially measuring the same thing how fast are you orbiting around this central point?
"d" ကို ေျပာင္းလဲမႈ ေအာ္ပေရတာ အေနနဲ႔ သံုးလိုထင္ပါတယ္ အေရြ႕ကို S လို႔ သံုးလိုက္လို႔ ကဲကုလပ္ တြက္ရင္
And this measure of how fast you're orbiting around a central point is called angular velocity It's called angular velocity because if you think about it this is telling us how fast is our angle changing, or speed of angle changing When you're dealing with it in two dimensions and this is typically when in a recent early physics course how we do deal with it
"d" ႏွစ္လံုးေရာစရာ မရွိေတာ့ပါဘူး ဒီအေၾကာင္းကို ပိုၿပီးဆီေလ်ာ္ေအာင္ရွင္းျပႏိုင္ရင္ ကြန္မန္႔ ေရးထားခဲ့ႏိုင္ပါတယ္ ေနာက္သင္ခန္းစာေတြမွာ ကၽြန္ေတာ္ ျပန္ရွင္းျပေပးပါမယ္ ေကာင္းၿပီ အလ်င္ဆိုတာ အခ်ိန္ေပၚမူတည္ၿပီး ေရြ႕ေနတာကိုေျပာတာ စေကလာျဖစ္တဲ့ အျမန္ကို အေရြ႕နဲ႔ ေရာမသြားေအာင္လို႔ ေနာက္ ဆင္တူယိုးမွား နာမည္တစ္ခုေျပာျပပါမယ္ အဲဒါကေတာ့ ႏႈန္း (rate) ပါ ... or maybe I will write rate. ႏႈန္းဆိုတာ အျမန္ကို ေျပာတဲ့ ေနာက္တစ္နည္းပါ ဦးတည္ဖက္ ထည့္ေျပာရင္ ဗက္တာ ျဖစ္ၿပါတယ္ ႏႈန္းကို ဦးတည္ဖက္ ထည့္မေျပာလဲ ရပါတယ္ ႏႈန္း ဒါမွမဟုတ္ အျမန္ ဆိုတာ အခ်ိန္တစ္ခုၾကာၿပီးတဲ့အခါ မင္းေရာက္ေနတဲ့ အကြာအေဝး ဒါမွမဟုတ္ အေရြ႕ပါ ဒီႏွစ္ခုက္ု ပံုေသနည္း ဒါမွမဟုတ္ အဓိပၸာယ္ဖြင့္ဆိုခ်က္ လို႔လဲေျပာႏိုင္ပါတယ္ ... or you can call them definitions ... ဒါက လြယ္ကူပါတယ္ အရာဝတၳဳတစ္ခုဟာ ဘယ္ေလာက္အျမန္နဲ႔ သြားေနသလဲ အခ်ိန္တစ္ခု ၾကာတဲံအခါ ဘယ္အကြာအေဝးကိုေရာက္ေနသလဲ ဒါက အေၾကာင္းအရာတစ္ခုထဲကို ေျပာေနတာပါ ဒီေနရာမွာ ဦးတည္ဖက္ကို ထည့္တြက္မယ္ဆိုရင္ေတာ့ ဗက္တာေတြကို ေျပာရပါေတာ့မယ္ အျမန္ပဲ ေခၚေခၚ ႏႈန္းပဲ ေခၚေခၚ ဦးတည္ဖက္ ထည့္မတြက္ရင္ စေကလာ ပါပဲ အခုကၽြနေတာ္တို႔က အေရြ႕အေၾကာင္း အလ်င္အေၾကာင္း ေျပာမာွမို႔လို႔ ဒါကိုေမ့ထားၿပီးေတာ့ ပွ်မ္းမွ်အလ်င္ ဘယ္ေလာက္ရွိမလဲဆိုတာကို ျပန္သြားရေအာင္ ပွ်မ္းမွ်ဆိုတဲ့ စကားလံုးက စိတ္ဝင္စားစရာေကာင္းပါတယ္ အလ်င္ဟာ သတ္မွတ္ထားတဲ့ အခ်ိန္ တစ္ခုလံုးမွာ အျမဲ ေျပာင္းလဲေနပါတယ္ ဒါေပမယ္ ပိုရွင္းလင္းသြားေအာင္ ကၽြန္ေတာ္တို႔က အရာဝတၳဳဟာ ပွ်မ္းမွ်အလ်င္ ကိန္းေသအလ်င္တစ္ခုနဲ႔ ေရြ႕လ်ားေနတယ္လို ယူဆၿပီးတြက္တာပါ စိတ္မပူပါနဲ႔ ဒီအခ်ိန္ကာလတစ္ခုလံုးမွာ အလ်င္ဟာ မေျပာင္းလဲပဲ ေနတယ္လို႔ ယူဆၿပီး တြက္ႏိုင္ပါတယ္ အလ်င္က သူဟာေျမာက္ဖက္ကို ၅ ကီလိုမီတာေရြ႕တယ္ အေရြ႕က ၅ ကီလိုမီတာ ကၽြန္ေတာ္ ခ်ေရးလိုက္ပါမယ္ ေျမာက္ဖက္ကို ၅ ကီလိုမီတာ ... 5 kilometers north. အခ်ိန္တစ္ခုၾကာၿပီးတဲ့အခါ ေျပာရရင္ အခ်ိန္နဲ႔အမွ် ေျပာင္းလဲတာပါပဲ အဲလို ေျပာင္းလဲတဲ့အခိ်န္ကို
You could say angular velocity is equal to change in angle over a change in time So for example, this is telling us 10 pi radians per second
"t" နဲ႔ေရးေလ့ရွိပါတယ္ ... sometimes you'll just see a "t" written there. တခ်ဳိ႕ကေတာ့ ဒီၾတိဂံပံုစံ
Or if you want to do in the calculus sense and take instantaneous angular velocity it would be the derivative of your angle with respect to time
"delta" ကို t ရဲ႕ အေရွ႕မွာ ထားၿပီးလည္း ေရးတတ္ပါတယ္
How the angle is changing with respect to time With that out of the way, I want to see if we can see how this relates to speed How does this relate to the actual speed of the object?
Which expicitly means "change in". ဒီလို သခ်ာၤမွာ "delta" ထည့္တယ္ဆိုတာ ေျပာင္းလဲေနတယ္လို႔ ရည္ညႊန္းတာျဖစ္ပါတယ္ ဒါေၾကာင့္ ဒါဟာ အခ်ိန္ရဲ႕ ေျပာင္းလဲႏႈန္းပါ သူဟာေျမာက္ဖက္ကို တစ္နာရီအတြင္း ၅ ကီလိုမီတာေရြ႕ပါတယ္ ဒါေၾကာင့္ အခ်ိန္ရဲ႕ ေျပာင္းလဲႏႈနး္က တစ္နာရီပါ ဒီမွာ ခ်ေရးျပမယ္ တစ္နာရီအၾကာ ကိန္းဂဏန္းေတြကိုၾကည့္ရင္ ၁ ေပၚမွာ ၅ နဲ႔ ရွိေနမယ္ ၁ အေပၚက ၅ ကီလိုမီတာ ယူနစ္ကိုလည္း ကိန္းေျဖရွင္းသလိုပဲ ေျဖရွင္းရမယ္ တစ္နာရီကို ကီလိုမီတာ ေျမာက္ဖက္ကို ဦးတည္ၿပီး ဒါဟာ ေျမာက္ဖက္ကိုဦးတည္တဲ့ တစ္နာရီကို ၅ ကီလိုမီတာႏႈန္းနဲ႕ အတူတူပဲလို႔ မင္းေျပာရင္ ဟုတ္ပါတယ္ အတူတူပါပဲ ဒါက သူရဲ႕ ပွ်မ္းမွ် အလ်င္ပါ တစ္နာရီကို ၅ ကီလိုမီတာ ေျမာက္ဖက္ကို သြားတဲ့အလ်င္လို႔ တိတိက်က် ေျပာရပါလိမ့္မယ့္ အကယ္၍ တစ္နာရီ ကို ၅ ကီလိုမီတာ လို႔ေျပာရင္ အျမန္ကိုေျပာတာလား ႏႈန္းကိုေျပာတာလား စေကလာ လား ဗက္တာ လား မကြဲျပားပဲ ျဖစ္ေနပါလိမ့္မယ္ ဗက္တာျဖစ္ေၾကာင္းျပဖို႔အတြက္ ဦးတည္ရာကို ထည့္ရပါလိမ့္မယ္ တစ္ေယာက္ေယာက္က ပွ်မးမွ် အျမန္ ဘယ္ေလာက္လဲလို႔ ေမးရင္လဲ ဒီလိုပဲ လုပ္ရပါလိမ့္မယ္
We have one revolution is equal to 2 pi radians Just to be clear, sometimes angular velocity is actually measured in revolutions per second but the SI unit is in radians per second So here I want to convert omega from radians per second into revolutions per second
You could have said: ဦးတည္ဖက္ကို ခဏဖယ္ထားလိုက္ၿပီးေတာ့ သူ႕ရဲ႕ ပွ်မ္းမွ် အျမန္ဟာ အခိ်န္တစ္နာရီအတြင္း သူေရာက္ခဲ့တဲ့ ၅ ကီလိုမီတာပါလို႔ ေျဖရပါလိမ့္မယ္ အခ်ိန္ရဲ႕ ေျပာင္းလဲမႈက ၁ နာရီပါ အေပၚမွာေျပခဲ့သလို တစ္နာရီကို ၅ ကီလိုမီတာပါပဲ ဒါေပမယ့္ ကၽြန္ေတာ္တို႔ အခု ပမာဏသက္သက္ကို ေျပာေနတာေၾကာင့္ ဒါဟာ စေကလာပါ ဗက္တာျဖစ္ခ်င္ရင္ ဦးတည္ရာ ေျမာက္ဖက္ကို ထည့္လိုက္ပါ အရင္သင္ခန္းစာေတြမွာ ကၽြန္ေတာ္တို႔ မီတာပါစကၠန္႔ နဲ႔ သံုးခဲ့ၾကတာပဲ အခုက်ေတာ့ ကီလိုမီတာပါ အာဝါနဲ႔ သံုးရမွာလားေပါ့ တကယ္လို႔ မီတာပါစကၠန္႔နဲ႔ သံုးခ်င္ရင္ တစ္စကၠန္႔ ကို ဘယ္ေလာက္မီတာ ေရာက္သလဲသိခ်င္ရင္ ယူနစ္ေျပာင္းလဲတဲ့ ပုစၦာ တစ္ခုထပ္ေျဖရွင္းရပါမယ္ ဒါက အခု မင္းတို႔အတြက္ သိပ္မခက္ခဲေလာက္ေတာ့ပါဘူး ေကာင္းၿပီ မီတာပါစကၠန္႔ ေျပာင္းခ်င္ရင္ ဘယ္လို လုပ္ရမလဲ ပထမဆံုးတစ္နာရီအတြင္း မီတာဘယ္ေလာက္ေရာက္သလဲ လို႔အရင္တြက္ရမယ္ ၅ ကီလိုမီတာပါ အာဝါကို မီတာေျပာင္းမယ္ မီတာကို ႏ်ဴမေေရတာထဲထည့္ ကီလိုမီတာကို ဒင္ႏိုမီတာထဲထည့္ အဲလိုလုပ္ရတာက ကီလိုမီတာခ်င္း ေက်သြားေအာင္လို႔ပါ တစ္ကီလိုမီတာမွာ ဘယ္ေလာက္ မီတာရွိသလဲ ရၿပီ တစ္ကီလိုမီတာမွာ ၁၀၀၀ မီတာရွိတယ္ ဒါေၾကာင့္ ကီလိုမီတာမရွိေတာ့ဘူး ဒီႏွစ္လံုး ေက်သြားမယ္ ၅ နဲ႔ ၁၀၀၀ နဲ႕ ေျမွာက္မယ္ ၅၀၀၀ ရမယ္ ၅ x ၁၀၀၀ ခ်ေရးရင္ ၅ x အေရာင္တူနဲ႔ပဲ ေရးမယ္ေနာ္ ျပီးရင္ ေျမွာက္လိုက္မယ္ ကိန္းေတြကို ေျမွာက္တဲ့အခါ ကၽြန္ေတာ့္ အေနနဲ႔ ေျမွာက္လဒ္လို႔ေျပာရတာ အသံထြက္ အခက္အခဲရွိပါတယ္ ႏ်ဴမေရတာနဲ႔တြက္လိုက္တာ မီတာ ယူနစ္ ရၿပီ ဒင္ႏိုမေနတာထဲမွာ နာရီ( အာဝါ) ရမယ္ တစ္နာရီကို သြားတဲ့မီတာ ဒါဆို တစ္နာရီကို ၅၀၀၀ မီတာရမယ္
And if this was a vector, I would put an arrow over there then I'll be referring to the thing that's popping out of the page but here I'm talking about the magnitude of the angular velocity and so writing in words, you get speed is equal to angular velocity-- if you want to be particular, this is the magnitude of the angular velocity-- times the radius of the circle that you are going around and if you want to solve for angular velocity you divide both sides by radius and you get angular velocity Omega is equal to speed which we're using v for, divided by the radius So we can actually use this information to do other interesting things later on
And you might say: မင္းကေျပာမွာေပါ့ ၅ ကီလိုမီတာဟာ မီတာ ၅၀၀၀ လို ကၽြန္ေတာ္ သိသားပဲ စိတ္တြက္နဲ႔ တြက္ေတာင္ရတယ္ ဟုတ္ပါတယ္ ဒါေပမယ့္ ဒိုင္မင္းရွင္း ေတြကို ခြဲျခမ္းစိတ္ျဖာတဲ့အခါ ဒီလုိလြယ္ကူတဲ့ ယူနစ္ေတြက အေၾကာင္းမဟုတ္ေပမဲ့ အလြယ္တကူ မသိႏိုင္တဲ့ ယူနစ္ေတြကို ေျဖရွင္းတဲ့အခါ ဒီလိုတြက္တာ ေကာင္းပါတယ္ လြယ္တဲ့ ယူနစ္ေတြုကိုေတာ့ အမွားအမွန္ အလြယ္တကူ သိႏိုင္တာေပါ့ တစ္နာရီ ၅ ကီလိုမီတာ ကို မီတာဖြဲ႕ရင္ ကိန္းဂဏန္းႀကီးႀကီး ရမယ္ဆိုတာ ႀကိဳ သိႏိုင္ပါတယ္ ေကာင္းၿပီ ကၽြန္ေတာ္တို႔ စကၠန္႔ ဖြဲ႕တာကိုေတာ့ စိတ္တြက္နဲ႔ လြယ္လြယ္ကူကူ တြက္ၾကည့္ရေအာင္ နာရီနဲ႔ တြက္ထားတဲ့ ကိန္းတစ္ခုကို စကၠန္႔နဲ႔ ေျပာင္းရင္ ပိုၿပီးေသးငယ္တဲ့ ကိန္းကို ရမယ္ဆိုတာ ႀကိဳသိႏိုင္ပါတယ္ ၃၆၀၀ ပုံ ၁ ပံု ေပါ့ ဘာလို႔ဆိုေတာ့ ဒါဟာ တစ္နာရီမွာ ရွိတဲ့ စကၠန္႔ ေတြပါ စိတ္တြက္အရ နဲ႔ေျပာရင္ ပိုေသးတဲ့ ကိန္းကို ရလာပါလိမ့္မယ္ ေကာင္းၿပီ ဒိုင္မင္းရွင္းခြဲျခမ္းစိတ္ျဖာျခင္းနဲ႔ တြက္ၾကည့္ရေအာင္ နာရီ ေက်သြားျပီး ဒင္ႏိုမင္ေနတာမွာ စကၠန္႔ကိုက်န္ခဲ့ ေစခ်င္တာပါ ဒင္ႏိုမင္ေနတာထဲမွာ နာရီေက်သြားေအာင္လို႔ ႏ်ဴမင္ေနတာထဲမွာ နာရီကိုထည့္ေပးရပါမယ္ တစ္စကၠန္႔ကို ဘယ္ႏွစ္နာရီ ရမလဲ
Let's now account for the same series of events but instead of doing it on a cash basis let's do it on an accrual basis. And the whole idea with accrual accounting, is to match your revenues and expenses to when you actually perform the service, so it actual captures a business activity, as opposed to just capturing when cash changes hands.
ၿပီးခဲ့တဲ့ ျဖစ္စဥ္တူေတြကိုပဲ ျပန္သုံးၿပီး စာရင္းသြင္းၾကည့္ၾကစို႔။ သို႔ေသာ္ cash basis ကိုသုံးမယ့္အစား accrual basisကို သုံးၾကည့္ရေအာင္။ Accrual accountingကို သုံးရတဲ့ ရည္႐ြယ္ခ်က္ကေတာ့ သင့္ရဲ႕ စီးပြားေရး ၀န္ေဆာင္မႈမွရရွိတဲ့ ၀င္ေငြကို အဲဒီ၀န္ေဆာင္မႈကို ေဆာင္႐ြက္ရလို႔ ကုန္က်တဲ့စားရိတ္နဲ႔ ယွဥ္တြဲမိေစဖို႔ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီလို လုပ္တာဟာ အဲဒီ၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ ေငြတကယ္ ေပးေခ်မႈ ရရွိမႈ ျဖစ္ေတာ့မွ စာရင္းသြင္းမယ့္အစား သက္ဆိုင္ရာ စီးပြားေရးလုပ္ေဆာင္ခ်က္ေတြရဲ႕ ၀င္ေငြနဲ႔ ကုန္က်စားရိတ္ကို လုပ္ေဆာင္ၿပီးၿပီဆိုတာနဲ႔ ႏႈိင္းယွဥ္မိေစပါလိမ့္မယ္။ ဒီေတာ့ ဒါဟာဘာကို ဆိုလိုတာလည္း ဆိုတာကို ၾကည့္ရေအာင္။ ပထမလမွာ သင္ဟာ ပြဲတစ္ခုကို အစားအေသာက္အတြက္ ၀န္ေဆာင္မႈေပးရၿပီး အဲဒီအတြက္ $100ကုန္က်တယ္ ဆိုပါစို႔။ သင့္ကို အလုပ္အပ္တဲ့သူက သင့္ရဲ႕၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ $200ေပးတယ္ ဒီမွာ ကၽြန္ေတာ္က accrual accountingကို သုံးၿပီး စာရင္းသြင္းပါမယ္။ ဒီေတာ့ ကၽြန္ေတာ္တို႔ရဲ႕ အ႐ႈံးအျမတ္စာရင္းဟာ accrual accountingကို သုံးတဲ့ အ႐ႈံးအျမတ္စာရင္း ျဖစ္ပါလိမ့္မယ္။ သင္ဟာ အဲဒီပြဲအတြက္ အစားအေသာက္ ၀န္ေဆာင္မႈ ေပးၿပီးပါၿပီ။ သင့္ရဲ႕ ၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ ရေငြက $200 ဒီေတာ့ ကၽြန္ေတာ္က $200ကို ၀င္ေငြထဲမွာ စာရင္းသြင္းပါမယ္ အဲဒီ ၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ သင့္ရဲ႕ ကုန္က်စားရိတ္က $100။ ဒီေတာ့ အျမတ္က $100။ ပထမလ အတြက္ကေတာ့ cash basis ႏွင့္ accrual basis of accountingတို႔ဟာ ဘာမွထူးၿပီးေတာ့ ကြာျခားခ်က္ မရွိပါဘူး။ ပထမလအၿပီး သင့္ေငြစာရင္းထဲမွာ $100 ရွိေနပါၿပီ။ အခု ဒုတိယလကို ၾကည့္ရေအာင္။ အခုတခါ ေပးရတဲ့ အစားအေသာက္၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ သင့္ရဲ႕ ကုန္က်စားရိတ္က $200 သင္နဲ႔ ပြဲကိုစီစဥ္သူတို႔ သေဘာတူညီခ်က္အရ သူကသင့္ကို ေနာက္လမွာမွ $400ေပးပါလိမ့္မယ္။ အဲဒီမွာ စိတ္၀င္စားစရာ ေကာင္းလာပါၿပီ။ သင္ဟာ ဒီလထဲမွာ အစားအေသာက္၀န္ေဆာင္မႈကို ေပးထားၿပီးပါၿပီ။ အဲဒီ ၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ ရစရာရွိတဲ့ေငြက $400 ဒီေနရာမွာ accrual basis of accountingကိုသုံးၿပီး စာရင္းသြင္းမယ္ဆိုရင္ သင့္ကို အလုပ္အပ္သူထံမွ ေငြတကယ္ မရေသးေသာ္လည္း အဲဒီ ၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ သင့္ရဲ႕ ၀င္ေငြက ဒီလမွာ $400ျဖစ္ေနပါၿပီ။ သူကသင့္ကို ေငြအမွန္တကယ္ မေပးရေသးပါဘူး။ အဲဒါကို သင္စာရင္းမွတ္မယ္ ဆိုရင္ သင့္ရဲ႕ balance sheetထဲမွာ ပြဲစီစဥ္သူထံက $400 ရစရာရွိတယ္လို႔ မွတ္ရမွာေပါ့။ ဒီ ရရန္ရွိစာရင္းဟာ အေရးႀကီးပါတယ္။ ဘာေၾကာင့္လည္းဆိုေတာ့ သင္က သူတို႔ဆီက ေငြလက္ခံရဖို႔ ရွိေနလို႔ပါပဲ။ အဲဒါဟာ သင့္ရဲ႕ ပိုင္ဆိုင္မႈပါ။ သူတို႔ေတြက သင့္ထံမွာ အေႂကြးတင္တဲ့ေငြကို ေပးဖို႔တာ၀န္ရွိပါတယ္။ ဒီေတာ့ကာ သင့္ရဲ႕ ရရန္ရွိစာရင္းက $400 သူက သင့္ကိုေငြ $400 ေပးၿပီဆိုရင္၊ အဲဒီ $400ဟာ ရရန္ရွိစာရင္းကေန သင့္ရဲ႕ ေငြစာရင္းထဲကို ေရာက္သြားပါလိမ့္မယ္။ သင့္ရဲ႕ ကုန္က်စားရိတ္က $200 သင္ဟာ အစားအေသာက္၀န္ေဆာင္မႈ ေပးထားၿပီးပါၿပီ။ အဲဒီ ၀န္ေဆာင္မႈရဲ႕ ၀င္ေငြနဲ႔ ကုန္က်စားရိတ္က ဒီဒုတိယလထဲမွာ ျဖစ္ေပၚတာပါ။ အခု သင့္ရဲ႕ ဒုတိယလမွာ အျမတ္က $200 ဒီေတာ့ အခုလို စာရင္းသြင္းနည္းဟာ သင့္ရဲ႕ ၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ ၀င္ေငြနဲ႔ ကုန္က်စားရိတ္ကို အတူယွဥ္တြဲ၍ ရွင္းရွင္းလင္းလင္း သိျမင္ေစပါတယ္။ အဲ ဒါေပမယ္လို႔ သင္ဟာ အမွန္တကယ္ ေငြမရေသးပါဘူး၊ ဒီေတာ့ ခုနက ေျပာထားတဲ့ ကုန္က်စားရိတ္$200ကို သင္ရဲ႕ အိတ္ထဲက စိုက္ထုတ္သုံးထားရပါတယ္။ ဆိုေတာ့ကာ အခုဒီမွာ cash accountingမွာလိုပဲ သင့္ရဲ႕ လုပ္ငန္းေငြစာရင္းမွာ $100 အႏႈတ္ျပ ေနပါလိမ့္မယ္။ ကဲ အခု တတိယလကို ၾကည့္ၾကရေအာင္။ အခု တတိယလထဲမွာ သင္ဟာ အရင္လက ရစရာရွိတဲ့ $400ကိုရပါၿပီ။
Now, with cash basis, you would have added that to your revenue, but here, we already accounted for it in the accounts receivable, we already took that revenue. But because you've got the $400 in cash, it's going to disappear from receivables, and then go into cash, cause you actually got it. You get $400 from the customer in the previous month.
Cash basisအတိုင္း လိုက္နာမယ္ဆိုရင္ သင္ဟာ အဲဒီေငြ$400ကို သင့္ရဲ႕လုပ္ငန္း၀င္ေငြထဲကို အခုမွ စာရင္းသြင္းရမွာေပါ့၊ သို႔ေသာ္ ဒီမွာေတာ့ ကၽြန္ေတာ္တို႔က အဲဒီေငြ$400ကို ရရန္ရွိစာရင္းထဲမွာ မွတ္ထားၿပီးပါၿပီ၊ အဲဒီ ေငြ$400ဟာ ကၽြန္ေတာ္တို႔ လုပ္ငန္းရဲ႕၀င္ေငြအျဖစ္ ယခင္လမွာတည္းက စာရင္း၀င္ထားၿပီးသား ျဖစ္ပါတယ္။ အခု သင္ဟာ ေငြသား $400ကို တကယ္ရၿပီ ျဖစ္တဲ့အတြက္ အဲဒါဟာ ရရန္ရွိစာရင္းထဲကေန ေပ်ာက္ၿပီး၊ လုပ္ငန္းရဲ႕ ေငြစာရင္းထဲကို ေရာက္လာမွာ ျဖစ္ပါတယ္။ ဟုတ္ၿပီ သင္ဟာ ၿပီးခဲ့တဲ့လမွာ ရစရာေႂကြးက်န္ $400ကို ရလိုက္ပါၿပီ။ ထို႔အတူ သင္ဟာ အျခားပြဲစီစဥ္သူတစ္ဦးထံမွ ေငြ$200ကို ေနာက္လမွာမွ ေပးရမယ့္ ၀န္ေဆာင္မႈအတြက္ ႀကိဳတင္ၿပီး ရထားပါတယ္။ ဒီလိုဆိုေတာ့ သင္ဟာ တတိယေျမာက္လမွာ ဘာ၀န္ေဆာင္မႈမွ မေပးရပါဘူး။ ဒီလို တတိယေျမာက္လမွာ ဘာလုပ္ငန္းေဆာင္႐ြက္ခ်က္မွ မရွိတဲ့အတြက္ သင့္မွာ အဲဒီလအတြက္ ၀င္ေငြေရာ ကုန္က်စားရိတ္ပါ ရွိမွာ မဟုတ္ပါ။ သင္ဟာ $400ကို ရရန္ရွိစာရင္းကေန ဖယ္ထုတ္ၿပီး ျဖစ္တဲ့အတြက္ အခုအခါမွာ သင့္ရဲ႕ ရရန္ရွိစာရင္းဟာ 0 ျဖစ္ေနပါၿပီ။ အဲ... လုပ္ငန္းရဲ႕ ေငြစာရင္းမွာကေတာ့ အႏႈတ္ $100 ျဖစ္ေနရာကေန $400 ထည့္ေပါင္းလိုက္တဲ့အတြက္ အသားတင္ ေငြသား$300 ရွိလာပါတယ္။ အလုပ္အပ္သူထံကရတဲ့ ႀကိဳတင္ေငြ $200ကိုေတာ့ ကၽြန္ေတာ္တို႔က ဆိုင္းငံ့၀င္ေငြ "deferred revenue" လို႔ ေခၚပါမယ္။ ဟုတ္ၿပီ ေရွ႕မွာတုန္းက ေငြစာရင္းထဲမွာ အႏႈတ္ $100 ျဖစ္ေနရာကေန အသားတင္ $300 ျဖစ္လာတယ္၊ အခု ေနာက္ထပ္ $200 ထပ္ရတယ္ဆိုေတာ့ ကၽြန္ေတာ္တို႔မွာ ေငြသား$500 လက္ကိုင္ရွိေနၿပီေပါ့။ ဒါေပမယ္လို႔ အဲဒီေငြ $200ကို ကၽြန္ေတာ္တို႔ တကယ္ပိုင္ၿပီလို႔ေတာ့ မဆိုႏိုင္ေသးပါဘူး။ အဲဒီေငြ $200ဟာ ႀကိဳတင္ေပးေငြ ျဖစ္ေနလို႔ပါပဲ။ ဒါေၾကာင့္ ကၽြန္ေတာ္တို႔ ဒါကို "deferred revenue"ထဲမွာ ထည့္ထားပါမယ္။ အဲဒီေငြဟာ ကၽြန္ေတာ္တို႔ အနာဂတ္မွာမွ ရရမယ့္ ၀င္ေငြျဖစ္ပါတယ္။ ကၽြန္ေတာ္တို႔ အနာဂတ္မွာ အဲဒီေငြကို ရရမွာ ျဖစ္ေပမယ္လို႔ ေလာေလာဆယ္မွာေတာ့ ကၽြန္ေတာ္တို႔ဟာ အဲဒီေငြကို တကယ္ရဖို႔အတြက္ ၀န္ေဆာင္မႈျပန္ေပးရမယ့္ တာ၀န္ရွိေနပါတယ္။ ဒီေတာ့ကာ ၀န္ေဆာင္မႈတကယ္ေပးရတဲ့ စတုတၳေျမာက္လမွာမွ အဲဒီေငြ $200ကို ကၽြန္ေတာ္တို႔ တကယ္ပိုင္မွာ ျဖစ္ပါတယ္။ ဒီေတာ့ စတုတၳေျမာက္လမွာ အဲဒီေငြ $200ကို ကၽြန္ေတာ္တို႔ အ႐ႈံးအျမတ္စာရင္းထဲကို တကယ္ထည့္ႏိုင္ပါမယ္။ ကၽြန္ေတာ္တို႔မွာ အဲဒီ လုပ္ငန္းလုပ္ေဆာင္ခ်က္အတြက္ ကုန္က်စားရိတ္က $100 ရွိပါတယ္။ ဒီေတာ့ $100ကို ကၽြန္ေတာ္တို႔ ဒီေနရာမွာ ေရးသြင္းပါမယ္။ အလားတူပဲ ကၽြန္ေတာ္တို႔အတြက္ စတုတၳေျမာက္လ အျမတ္ေငြက $100ပါ။ ကုန္က်စားရိတ္အတြက္ ကၽြန္ေတာ္တို႔ ေငြစာရင္းထဲက $100 ထုတ္သုံးလိုက္ၿပီးေနာက္မွာ ကၽြန္ေတာ္တို႔ ေငြစာရင္းထဲ $400 က်န္ေနပါလိမ့္မယ္။ ဒီေတာ့ ကၽြန္ေတာ္တို႔ cash basisကိုပဲသုံးသုံး ဒါမွမဟုတ္ accrual basisကိုပဲသုံးသုံး ကၽြန္ေတာ္တို႔ လက္ထဲမွာ က်န္ရွိေနမယ့္ ေငြသား ပမာဏကေတာ့ အတူတူပါပဲ။ ေနာက္ထပ္ စိတ္၀င္စားစရာ ေကာင္းတာကေတာ့ ကၽြန္ေတာ္တို႔ လုပ္ငန္းရဲ႕ အျမတ္ေငြဟာ အမွန္တကယ္ျဖစ္ေပၚတဲ့ သက္ဆိုင္ရာ အခ်ိန္ပိုင္းအလိုက္ ဘယ္လိုဆက္စပ္မိသြားလည္းဆိုတာကိုပါ။ အဲဒီအေၾကာင္းကို ကၽြန္ေတာ္ ေနာက္ထပ္သင္ခန္းစာ ပို႔ခ်ခ်က္ တစ္ခုမွာ နည္းနည္းပိုၿပီး အေသးစိတ္ ေျပာျပပါဦးမယ္ခင္ဗ်ာ။
In the last video, we talked about how the Serbians were able to hold back the Austro-Hungarians at the beginning of World War I. But eventually they had to give in. They were essentially -
ျပီးခဲ့တဲ့ ဗီဒီယိုထဲမွာ ပထမကမာၻစစ္တုန္းက ဆားဗီးယားေတြ ၾသစထရိုဟန္ေဂရီတပ္ေတြကို ဘယ္လို ခုခံႏိုင္ခဲ့လဲဆိုတာ ေျပာခဲ့ၾကတယ္ ဒါေပမဲ့ ဆားဗီးယားေတြ ေနာက္ဆံုးက်ရံႈးခဲ့ရတယ္ ဘူေဂးရီးယားေတြ ၾသစထရိုဟန္ေဂရီတပ္ေတြနဲ႕ ဂ်ာမန္တပ္ေတြ ပူးေပါင္းတိုက္ခိုက္တာကို ခံရတာေၾကာင့္ ဆားဗီးယားေတြဟာ ေနာက္ဆံုးမွာ ေတာင့္မခံႏိုင္ၾကေတာ့ပါဘူး ၁၉၁၅ခုႏွစ္မွာပဲ ဆားဗီးယား သိမ္းပိုက္ခံခဲ့ရပါတယ္ မဟာမိတ္တပ္ေတြလာေရာက္တိုက္ထုတ္ေပးဖို႕ကို ဆားဗီးယားဟာ ၁၉၁၈ခုႏွစ္ထိ ေစာင့္ဆိုင္းခဲ့ရတယ္ အေရးၾကီးတဲ့အခ်က္တစ္ခုရိွတယ္ ပထမကမာၻစစ္မွာက မွတ္သားစရာေတြအမ်ားၾကီးပါ အားလံုးေျပာျပဖို႕တာ့ မ်ားလြန္းသြားမယ္ အဲဒီေတာ့ ဆားဗီးယားျပည္သူေတြအတြက္ ပထမကမာၻစစ္မွာ ဆံုးရံႈးမႈ ဘယ္ေလာက္ၾကီးခဲ့လဲဆိုတာပဲ ေျပာမယ္ ဆားဗီးယားႏိုင္ငံနဲ႔ ပတ္သက္ျပီး ေလ့လာၾကည့္ရင္ ဆားဗီးယားဟာ ႏိုင္ငံငယ္ေလးတစ္ခုပါ လူဦးေရအေနနဲ႕ ၄.၅သန္းတည္းပဲရိွတယ္ ပထမကမာၻစစ္ၾကီးထဲကို ပါ၀င္လာခဲ့ရတဲ့အခါ အဲဒီလူဦးေရနဲ႔ပဲ စစ္တပ္ဖြဲ႕ခဲ့ရတယ္ တစ္ႏိုင္ငံလံုးပဲ စစ္တပ္ထဲ၀င္တိုက္ခဲ့ပံုရပါတယ္ စစ္တပ္အေနနဲဲ႕ အင္အားအသင့္အတင့္ပဲ စစ္တပ္ၾကီးဖြဲ႕တဲ့အခါ စစ္သားေပါင္း ၄သိန္းေတာင္ ပါ၀င္ေစခဲ့တယ္ တစ္ႏိုင္ငံလံုးနီးနီးပါပဲ တပ္ထဲ၀င္လို႔ရတဲ႔သူမွန္သမွ် အကုန္လံုးဟာ တပ္ထဲ၀င္ကို၀င္ခဲ့ရပါတယ္ အဲဒီလိုနဲ႕ပဲ မက္ဆီဒီုးနီးယန္း စစ္မ်က္ႏွာျပင္မွာ ျဖစ္ပြားခဲ့တဲ့ ဆားဗီးယားတိုက္ပြဲမွာ ဆားဗီးယားတပ္သားေတြဟာ တစ္စတစ္စ က်ဆံုးလာခဲ့ပါတယ္ ဆားဗီးယားတပ္သား ၆၀%က်ဆံုးခဲ့ပါတယ္ ဆားဗီးယားတစ္တပ္လံုးရဲ႕ ၆၀%ေသာ စစ္သားေတြ ေသေၾကခဲ့ပါတယ္ ႏို္င္ငံရဲ႕လူဦးေရအေနနဲ႕ၾကည့္မယ္ဆိုရင္ ဆားဗီးယားႏိုင္ငံဟာ လူဦးေရ ၁၆% ဆံုးရံႈးခဲ့ရတယ္ လူဦးေရ ၁၆%ဆိုတဲ႔အထဲမွာ စစ္သားေတြေရာ ျပည္သူေတြေရာ အပါအ၀င္ အားလံုးဟာ ပထမကမာၻစစ္မွာ ေသေၾကခဲ့ၾကရပါတယ္ ႏိုင္ငံအေတာ္မ်ားမ်ားဟာလည္း ပထမကမာၻစစ္ထဲမွာ ပ်က္ဆီးဆံုးရံႈးမႈေတြ ရိွခဲ့တယ္ အပ်က္အဆီးအမ်ားဆံုး ႏိုင္ငံေတြထဲမွာ ျပင္သစ္ႏိုင္ငံနဲ႕ ရုရွားအင္ပါယာတို႕ေတြလည္း ပါ၀င္ပါတယ္ ဆံုးရႈံးမႈမ်ားတဲ႔ တျခားႏို္င္ငံေတြလည္း အမ်ားၾကီးပဲ ဒါေပမဲ့ ဆားဗီးယားႏို္င္ငံထက္ေတာ့ တျခားဘယ္ႏို္င္ငံမွ ဆံုးရံႈးမႈ မမ်ားခဲ့ဘူးလို႔ပဲ ေျပာရပါမယ္ စစ္တပ္တစ္တပ္လံုးရဲ႕ ၆၀%နဲ႕ ႏို္င္ငံရဲ႕လူဦးေရ ၁၆%ကို ဆားဗီးယားႏို္င္ငံဟာ ဆံုးရံႈးခဲ့ပါတယ္
Anna wants to celebrate her birthday by eating pizza with her friends. p boxes of pizza cost $40 total. Each box of pizza costs $8. Select all equations that describe this situation.
Anna
In this talk, I'm going to give you the single most important lesson my colleagues and I have learned from looking at 83,000 brain scans. But first, let me put the lesson into context. I am in the middle of seven children.
ဒီဟောပြောချက်ထဲမှာ ကျွန်တော်ဟာ ကျွန်တော့ လုပ်ဘက်များ နဲ့ ကျွန်တော်တို့က ဦးနှောက် စကင်လုပ်မှု ၈၃၀၀၀ မှ သိလာရတဲ့ အရေးကြီးဆုံးအချက်တွေကို ပြောပြပါမယ်။ ဒါပေမဲ့၊ ဦးစွာ အဲဒါနဲ့ ဆက်စပ်နေတဲ့ အကြောင်းတွေကို ပြောဖို့ လိုပါမယ်။ ကျွန်တော်ဆီမှာ ကလေး ခုနစ်ယောက် ဝန်းရံလျက် ရှိနေသူပါ။ ကြီးလာတော့ အဖေက ကျွန်တော့ကို သမရိုးကျ မဟုတ်ဘူးလို့ ခေါ်ခဲ့ပါတယ်၊ သိပ်ကောင်းတာ မဟုတ်တဲ့ သဘောပါ။ (ရယ်မောသံများ) ၁၉၇၂ ခုနှစ်မှာ စစ်တပ်က ကျွန်တော့ဆီ ဖုန်းဆက်လာတယ်၊ ခြေလျင်တပ် ဆရာဝန်အဖြစ် သင်တန်းတက်ခဲ့ရာ ဆေးပညာကို မြတ်နိုးစိတ် ပေါ်လာခဲ့တာပါ။ ဒါပေမဲ့ ပစ်သတ်ခံရမှာ ဒါမှမဟုတ် ရွှံနွံထဲ အိပ်ရမှာကို ကျွန်တော် မကြိုက်ခဲ့တော့ ကျွန်တော်ဟာ ဓာတ်မှန် ကျွမ်းကျင် ပညာရှင် သင်တန်းကို ပြန်တက်ခဲ့ပါတယ်၊ ကုသမှုအတွက် ပုံရိုက်ကူးမှု ပညာကို သိပ်ကြိုက်လို့ အထူးပြုလေ့လာခဲ့ပါတယ်။
As our professors used to say: "How do you know, unless you look?" In 1979, when I was a second-year medical student, someone in my family became seriously suicidal, and I took her to see a wonderful psychiatrist.
"မကြည့်ဘဲနဲ့ ဘယ်လိုလုပ် သိနိုင်မှာလဲ?"- ပါမောက္ခတွေကို ဆိုကြတာိကိုး။ ၁၉၇၉ ခုနှစ်မှာ ဒုတိယနှစ် ဆေးကျောင်းသား ဘဝတုန်းက ကျွန်တော့ မိသားစုထဲက တယောက်ဟာ တကယ့်ကို ကိုယ့်ကိုယ်ကို လုပ်ကြံလိုစိတ် ရှိလာခဲ့တယ်၊ အဲဒါနဲ့ သူ့ကို သိပ်ကောင်းတဲ့ စိတ်ရောဂါကု ဆရာဝန်ဆီ ခေါ်သွားတယ်။ နောက်မှာ ကျွန်တော် စဉ်းစားမိတာက ဆရာဝန်ဟာ သူ့ကို ကူညီပေးနိုင်ခဲ့တာက သူ့အသက်ကို ကယ်ပေးလိုက်ရုံသာမက၊ စိတ်ချမ်းသာနေကာ တည်ငြိမ်နေတဲ့ လူတယောက်က သူတို့ကို စောင့်ရှောက်ပေးမယ်ဆိုတော့ သူ့ကလေးတွေကို၊ သူ့အနာဂတ် မြေးတွေကိုတောင် ကူပေးလိုက်တာပါပဲ၊ စိတ်ရောဂါ ပညာရှင်တွေဟာ လူသားမျိုးဆက် တခုမကကို ကူညီပေးနိုင်တာမို့ ကျွန်တော်ဟာ စိတ်ရောဂါပညာကို သိပ် လေးစားလာခဲ့ပါတယ်။
In 1991, I went to my first lecture on brain SPECT imaging.
၁၉၉၁ ခုနှစ်မှာ ကျွန်တော်ဟာ ဦးနှောက် SPECT ပုံရိုက်ကူးမှု ပို့ချက်ချက်ကို တက်ခဲ့တယ်။
SPECT is a nuclear medicine study that looks at the blood flow and activity, it looks at how your brain works. SPECT was presented as a tool to help psychiatrists get more information to help their patients. In that one lecture, my two professional loves, medical imaging and psychiatry, came together, and quite honestly, revolutionized my life.
SPECT ဟာ ဦးနှောက်ရဲ့ သွေးစီးမှု နဲ့ တက်ကြွမှုဆိုင်ရာ နျူကလီယား ကျန်းမာရေးပညာပါ၊ ဦးနှောက် အလုပ်လုပ်ပုံကို လေ့လာတာပါ။ စိတ်ရောဂါကို ဆရာဝန်တွေအတွက် လူနာကို ကူပေးနိုင်မယ့် အချက်အလက်အသစ်တွေကို ပညာရှင် ပေးနိုင်မယ့် ကိရိယာ တခုအဖြစ် SPECT ကို မိတ်ဆက်ပေးခဲ့ပါတယ်။ ပို့ချချက်ထဲမှာ ဆေးကုသဖို့ ပုံရိုက်ကူးမှု နဲ့ စိတ်ရောဂါကု ပညာတို့ဟာ ပေါင်းစည်း လက်တွဲမိလာကြကာ ကျွန်တော့ဘဝကို တော်လှန်ပြောင်းလဲ ပစ်ခဲ့တယ်လို့ ပြောနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီနောက်ပိုင်း ၂၂ နှစ်အတွင်းမှာ ကျွန်တော် နဲ့ ကျွန်တော့ လုပ်ဖက်တို့ဟာ လူနာတွေရဲ့ ပြုမူပုံကို လေ့လာဖို့အတွက် ဦးနှောက်ကို စကင်လုပ်ထားတဲ့ ကမ္ဘာ့အကြီးမားဆုံးဒေတာကို စုစည်းနိုင်ခဲ့ရာ ၉၃ နိုင်ငံမှ လူနာတွေပါဝင်ကြတယ်။
SPECT basically tells us three things about the brain: good activity, too little, or too much. Here's a set of healthy SPECT scans. The image on the left shows the outside surface of the brain, and a healthy scan shows full, even, symmetrical activity.
SPECT ဟာ ဦးနှောက်နဲ့ ပတ်သက်ပြီး ပြောပြနိုင်တဲ့ အဓိက အချက် သုံးချက်ရှိတယ်- ကောင်းမွန်တဲ့ တက်ကြွမှု၊ သိပ်နည်းနေခြင်း ဒါမှမဟုတ် သိပ်များနေခြင်းပါပဲ။ ဒါက ကျန်းမာနေတဲ့ SPECT စကင်တွေပါ။ ဘယ်ဘက် ပုံထဲမှာ ဦးနှောက်ရဲ့ ပြင်ပ မျက်နှာပြင်ကို ပြထားပါတယ်၊ ကျန်းမာတဲ့ စကင်ဆိုရင် ပြည့်ဝ၊ ညီညာနေကာ အချိုးညီတဲ့ တက်ကြွမှုကို ပြသပါတယ်။ အရေးကြီးတာက အရောင် မဟုတ်ဘဲ ပုံပန်းသဏ္ဍာန်ပါ၊ ညာဘက် ပုံထဲမှာ အနီရောင် နေရာတွေဟာ တက်ကြွမှု မြင့်မားတာကို ပြပါတယ်၊ ကျန်းးမာတဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် ဦးနှောက်ရဲ့ နောက်ပိုင်းမှာ ရှိတာပါ။ ဟောဒီမှာကျတော့ ကျန်းမာတဲ့ စကင်ကို လေနှစ်ကြိမ်ဖြတ်ခဲ့သူရဲ့ စကင်နဲ့ ယှဉ်ထားတယ်။ တက်ကြွမှု ဟာပေါက်တွေကို ခင်ဗျားတို့ မြင်နိုင်ကြမှာပါ။ ဒီမှာ Alzheimer ရောဂါကို မြင်ရပုံပါပဲ၊ ဦးနှောက်ရဲ့ ကျောပိုင်း တဝက်ဟာ ပျက်စီးလာနေပါတယ်။ လက်တွေ့မှာ ကျတော့ Alzheimer ရောဂါဟာ ရောဂါလက္ခဏာ တစုံတခု ပေါ်မလာမီ နှစ်ပေါင်း 30 မှ 50 စောပြီး ဦးနှောက်ထဲမှာ စလာတာကို ခင်ဗျားတို့ သိကြလား?
Here's a scan of a traumatic brain injury. Your brain is soft, and your skull is really hard. Or drug abuse.
ဟောဒါက ဒဏ်ရာရထားတဲ့ ဦးနှောက်ရဲ့ စကင်ပါပဲ။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ ပျော့နေကာ ဦးခေါင်းခွံကျတော့ တကယ့်ကို မာပါတယ်။ ဆေးအလွဲသုံးစာမှု ဆိုပါစို့။ ဦးနှောက်ကို ဖျက်ဆီးပစ်နေကြလို့ ဆေးတွေကို မသုံးစွဲသင့်ပါ။ စွဲလန်းမှုဟာ - ဆန္ဒပြင်းပြတဲ့ ပျက်စီးမှုပါ၊ ဦနှောက်ရဲ့ ရှေ့ပိုင်းဟာ အပြင်းအထန် အလုပ်လုပ်နေလို့ လူတွေဟာ သူတို့ရဲ့ အတွေးကို ပြောင်းလဲနိုင်စွမ်း မရှိကြတော့ပါ။ ဝက်ရူးပြန် ရောဂါဆိုရင် တက်ကြွမှု မြင့်တဲ့ နေရာတွေကို မကြာခဏ မြင်ရပါတယ်။
In 1992, I went to an all-day conference on brain SPECT imaging, it was amazing and mirrored our own early experience using SPECT in psychiatry. But at that same meeting, researchers started to complain loudly that clinical psychiatrists like me should not be doing scans, that they were only for their research. Being the maverick and having clinical experience,
၁၉၉၂ ခုနှစ်တုန်းက ကျွန်တော်ဟာ တနေ့လုံး တက်ရတဲ့ ဦးနှောက် SPECT ပုံရိုက်ကူးမှု တွေ့ဆုံပွဲကို တက်ခဲ့ရာ အံ့ဩစရာပါပဲ၊ ကျွန်တော်တို့က အစောပိုင်းနှစ်များထဲ စိတ်ရောဂါအတွက် SPECT ကို အသုံးချခဲ့ကြပုံ သုံးသပ်လေ့လာခဲ့ကြပါတယ်။ အဲဒီတွေ့ဆုံပွဲမှာ လေ့လာသူတွေက ကျယ်လောင်စွာ ညည်းလာကြတာက ကျွန်တော့လို ဆေးခန်းမှာ စိတ်ရောဂါကုသူတို့ဟာ စကင်ကို မလုပ်သင့်ဘူး၊ အဲဒါဟာ လေ့လာသူတွေအတွက် သက်သက်ပဲလို့ ဆိုလာကြပါတယ်။ သူများနဲ့မတူ စဉ်းစားတတ်သူ ဖြစ်ပြီး ဆေးခန်း အတွေ့အကြုံရှိတဲ့ ကျွန်တော်က အဲဒါဟာ စိတ်ညစ်စရာ အတွေးအခေါ်ဖြစ်တာ နားလည်လိုက်တယ်။ (ရယ်မောသံများ) ပုံကိုမရိုက်ကူးဘဲနဲ့ဆိုရင် စိတ်ရောဂါကု ဆရာဝန်ဟာ အရင်တုန်းကရော အခုပါ အဗရာဟမ် လင်ကွန်း စိတ်ဓာတ်ကျနေခဲ့စဉ် ၁၈၄၀ ခုနှစ်တုန်းကလိုပဲ၊ လူနာနဲ့ စကားပြောရင်း ရောဂါ လက္ခဏာတွေ တပုံကြီးကို ထည့်စဉ်းစားရင်း ကုခဲ့ကြတာပါ။ ပုံတွေကျတော့ ပိုကောင်းတဲ့ နည်းလမ်းရှိတာကို ကျွန်တော်တို့ကို ပြလာကြတယ်။ စိတ်ရောဂါကု ဆရာဝန်တွေဟာ သူတို့ ကုသပေးတဲ့ ခန္ဓာကိုအပိုင်းကို ကြည့်ရှုခြင်း မပြုလုပ်ကြတဲ့ တခုတည်းသော ပညာရှင်တွေဆိုတာ ခင်ဗျားတို့ သိခဲ့ကြလား? အဲဒါကို စဉ်းစားကြည့်ကြပါ! နှလုံးကု ပညာရှင်၊ အာရုံကြော ပညာရှင်၊ အရိုးကု ပညာရှင်၊ အားလုံး ကြည့်ကြပါတယ်၊ ကုသပေးကြတဲ့ အထူးကျွမ်းကျင် ပညာရှင်တွေ အားလုံးတို့ဟာ ကြည့်ရှုကြပါတယ်၊ စိတ်ရောဂါကုသူတွေကျတော့ ခန့်မှန်းကြပါတယ်။ ပုံကိုမရိုက်ကူးနိုင်စဉ်တုန်းက မှောင်မဲနေချိန်မှာ ကျွန်တော့ လူနာတွေကို မြားငယ်တွေနဲ့ ပစ်နေသလို ခံစားမိခဲ့တယ်၊ အဲဒါ တယောက်ယောက်ကို ထိမှန်သွားမှာကို ကျွန်တော် သိပ်ကို စိတ်ခြောက်ခြားနေခဲ့တယ်။ စိတ်ရောဂါကု ဆေး တော်တော်များဆီမှာ အထူးသတိပေးချက်တွေ ပါရှိတတ်တာဟာ အကြောင်းရှိပါတယ်။ အဲဒီလို ဆေးကို မတည့်တဲ့ လူကို ပေးမိရင် ဆိုးဆိုးဝါးဝါး ဖြစ်လာမှာ မျှော်လင့်ရတယ်။ အစောပိုင်းနှစ်များတုန်းက ပုံရိုက်ကူးမှုမှ အရေးကြီးတဲ့ သင်ခန်းစာတွေ ပေးခဲ့ပါတယ်၊
Early on, our imaging work taught us many important lessons, such as illnesses, like ADHD, anxiety, depression, and addictions, are not simple or single disorders in the brain, they all have multiple types. For example, here are two patients who have been diagnosed with major depression, that had virtually the same symptoms, yet radically different brains. One had really low activity in the brain, the other one had really high activity.
ADHD ရောဂါ၊ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှု၊ စိတ်ဓာတ် ကျဆင်းမှု၊ စွဲလန်းမှုလို ရောဂါတွေဟာ၊ ဦးနှောက်ထဲက သာမန် ပြဿနာ ဒါမှမဟုတ် တခုတည်းသော ပြဿနာ မဟုတ်ဘဲ ပြဿာနာ မျိုးစုံ ရောယှက်နေခြင်းမို့လို့ပါ။ ဥပမာ၊ ဒီမှာ လူနာ နှစ်ယောက်ရှိတယ်၊ သူတို့နှစ်ယောက်စလုံးဆီမှာ စိတ်ဓာတ် အကြီးအကျယ် ကျနေတဲ့ ရောဂါရှိခဲ့တယ်။ အပြင်ပမ်းအားဖြင့် ရောဂါလက္ခဏာတွေ တူသလိုလို ရှိပေမဲ့၊ ဦးနှောက်ကျတော့ လုံးဝကို မတူပါ။ တယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ တက်ကြွမှု နည်းတယ်၊ အခြားတယောက်ကျတော့ တက်ကြွမှု သိပ်မြင့်လှတယ်။ ဒါကို မမြင်ဘဲနဲ့ သူတို့ကို ဘာလုပ်ပေးရမယ် ဆိုတာ ဘယ်လိုလုပ်ပြီး သိနိုင်မလဲ? ကုသမှုကို ရောဂါလက္ခတွေ တပုံကြီးကို ကြည့်ပြီး မဟုတ်ဘဲ တဦးချင်ရဲ့ ဦးနှောက်ကို လိုက်ပြီး ညှိနှိုင်းလုပ်ဖို့ လိုအပ်တယ်။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ပုံတွေရိုက်ကူးမှက ထောက်ပြနေသေးတာက ဦးနှောက်ကို နဲနဲလေး ထိခိုက်မှုဟာ စိတ်ရောဂါ ဖြစ်လာခြင်းရဲ့ အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်ကာ လူတွေရဲ့ ဘဝတွေကို ဖျက်ဆီးနေပါတယ်၊ တချိန်တည်းမှာ သူတို့ဟာ စိတ်ရောဂါကု ပညာရှင်အား ပြပေမဲ့ အဲဒါကို လက်တွေ့မှာ မသိတော့ စိတ်တိုမှု၊ ပူပန်မှု၊ စိတ်ဓာတ်ကျမှု နဲ့ အိပ်မရခြင်းလို ပြဿနာတွေကို ပြောပြကြတယ်၊ သူတို့က ပြဿနာဇာတ်ြမစ်ကို မမြင်နိုင်ကြတော့၊ ဘယ်လိုမှာမှ မသိနိုင်ခဲ့ကြပါ။ ဒါက ၁၅ နှစ်အရွယ် ကလေးတယောက်ရဲ့ စကင်ပုံပါ၊ သူဟာ သုံးနှစ်အရွယ်တုန်းက လှေခါးထစ် အတိုင်း အောက်ကို လဲကျသွားခဲ့တာပါ။ သူဟာ မိနစ်အနည်းငယ်ကြာမျှသာ သတိလစ်နေခဲ့ပေမဲ့၊ အဲဒီဒဏ်ရာရမှုကြောင့် အဲဒီကလေးရဲ့ ဘဝထဲမှာ ခံစားလာရတာဟာ မသက်သာလှခဲ့ပါ။ သူ့ကို ကျွန်တော် တွေ့ခဲ့စဉ် ၁၅ နှစ်အရွယ်မှာ သူဟာ အကြမ်းဖက်မှုကို ကုသရေး ရပ်ကွက်ဆိုင်ရာ အစီအစဉ်ထဲမှ ထုတ်ပစ်ခံလိုက်ရပါတယ်။ သူလိုအပ်နေခဲ့တာက ဦးနှောက် နာလန်ထူရေး အစီအစဉ် ဒါမှမဟုတ် ပြုမူမှု ကုသမှုကိုပါ၊ ဒါပေမဲ့ သူ့ကို ဘာမှမကြည့်ဘဲနဲ့ ဆေးတွေတပုံကြီးနဲ့ ကုသပေးမှုဟာ ရက်စက်လှပါတယ်။ သူရဲ့ ပြုမူမှုဟာ ပြဿနာ မဟုတ်ခဲ့ဘဲ ပြဿနာအား ထုတ်ဖေါ်ပြသမှု ဖြစ်ပေမဲ့၊ ပြုမူမှုကို ကုသဖို့ ကြိုးပမ်းနေခဲ့ကြတာပါ။ ဦးနှောက် ဒဏ်ရာရမှု ရောဂါကို စူးစမ်းဖေါ်ထုတ် မပေးနိုင်ခဲ့ခြင်းဟာ အိမ်မဲ့၊ ဆေးစွဲမှု၊ အရက်အလွဲသုံးစားမှု၊ စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှု၊ ရုတ်တရက် ထိုးနှက်လိုမှု၊
Researchers have found that undiagnosed brain injuries are a major cause of homelessness, drug and alcohol abuse, depression, panic attacks, ADHD, and suicide. We are in for a pending disaster with the hundreds and thousands of soldiers coming back from Iraq and Afganistan, and virtually no one is looking at the function of their brain. As we continued our work with SPECT, the criticism grew louder, but so did the lessons.
ADHD နဲ့ လုပ်ကြံလိုမှုတို့ရဲ့ အကြောင်းရင်း ဖြစ်တာကို သုတေသီတွေ့ တွေ့ခဲ့ကြပါတယ်။ အီရတ် နဲ့ အာဖဂနစ္စတန် နိုင်ငံများမှနေပြီး ပြန်လာကြတဲ့ စစ်သားတွေ ရာချီ၊ ထောင်ချီတို့ဟာ လက်တွေ့မှာမှ ဘသူမှာမှ သူတို့ရဲ့ ဦးနှောက်ကို ရိုက်မကြည့်ကြတော့ ကျွန်တော်တို့ဟာ တကယ့် ကပ်ဘေးကြီးကို အချိန် ဆိုင်းငံ့ထားသလို ဖြစ်နေပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ဟာ SPECT ကို ဆက်လုပ်ကိုင်လာကြရာ ဝေဖန်သံတွေ ပိုပိုကျယ်လောင်လာခဲ့တယ်၊ ရရှိတဲ့ သင်ခန်းစားတွေလဲ တိုးလာခဲ့ပါတယ်။ တရားသူကြီး နဲ့ ရှေ့နေတွေဟာ ရာဇဝတ်ကောင်ရဲ့ အပြုအမူကို နားလည်ဖို့ အကူအညီတောင်းလာကြတယ်။ ဒီနေ့အထိ ကျွန်တော်တို့ဟာ ပြစ်မှုကြီးတွေကို ကျူးလွန်ခဲ့သူ ၅၀၀ ကို စကင် လုပ်ခဲ့ပါပြီ၊ လူသတ်ကောင် ၉၀ ပါခဲ့ပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ အလုပ်မှ သိလာရတာက ဆိုးဝါးတဲ့ အရာတွေကို လုပ်ကြတဲ့ လူတွေရဲ့ ဦးနှောက်ထဲမှာ မကြာခဏဆိုသလို ပြဿနာတွေ ရှိတတ်ပါတယ်။ အဲဒါဟာ ဘာမှ အံ့အားသင့်စရာ မဟုတ်ခဲ့ပါ။ ကျွန်တော်တို့ကို အံ့ဩလာစေခဲ့တဲ့ အချက်က အဲဒီလို ဦးနှောက် တော်တော်များများကို ပြန်လည်ကုသပေးလို့ ရနိုင်ခဲ့ခြင်းပါပဲ။ အဲဒါနဲ့ လုံးဝကို ဆန်းသစ်တဲ့ စိတ်ကူးပေါ်လာခဲ့တယ်။ ကျွန်တော်တို့ဟာ ပြဿနာရှိနေကြတဲ့ ဦးနှောက်တွေကို အန္တရာယ်များကာ ဖိစီးနေတဲ့ ဝန်းကျင်မျိုးထဲမှာ ပစ်ထားမယ့်အစား ခေါ်ယူပြီး စိစစ်ကုပေးကြမယ် ဆိုရင်ကော? ကျွန်တော့အတွေ့အကြုံအရဆိုရင် အဲဒီလိုလူတွေကို ပိုနေထိုင်လွယ်အောင် လုပ်ပေးလိုက်ခြင်းဖြင့်၊ သူတို့ ထောင်ထဲမှ ထွက်လာကြတဲ့ အခါမှာ၊ သူတို့ဟာ အလုပ်လုပ်လာနိုင်ကြမယ်၊ သူတို့ မိသားစုကို ကူပေးနိုင်ကြကာ အခွန်တွေကို ထမ်းဆောင်ပေးနိုင်ကြမှာပါ။
Dostoyevsky once said: "A society should be judged not by how well it treats its outstanding citizens, but by how it treats its criminals." Instead of just crime and punishment, we should be thinking about crime evaluation and treatment.
Dostoyevsky က တကြိမ်တုန်းက ပြောခဲ့တာက၊ "လူ့အဖွဲ့အစည်း တရပ်ကို အကဲဖြတ်ရာတွင် ၎င်းက နာမည်ကြီး ပုဂ္ဂိုလ်တွေကို ဆက်ဆံပုံကို မဟုတ်ဘဲ ၎င်းရဲ့ ရာဇဝတ်ကောင်တွေကို ဆက်ဆံပုံကို ကြည့်သင့်ပါတယ်။" ရာဇဝတ်မှုကို ဒဏ်ခတ်စီရင်မှုအစား ကျွန်တော်တို့ဟာ ရာဇဝတ်မှုကို အကဲခတ်မှု နဲ့ ကုသမှု အကြောင်းကို စဉ်းစားသင့်ပါတယ်။ (လက်ခုပ်သံများ)
So after 22 years and 83,000 scans, the single most important lesson my colleagues and I have learned is that you can literally change people's brains. And when you do, you change their life. You are not stuck with the brain you have, you can make it better, and we can prove it.
ဒီတော့ ၂၂ နှစ်ကြာ အလုပ်လုပ်ခဲ့ကာ စကင် ၈၃၀၀၀ လုပ်ပြီးခဲ့တဲ့နောက်မှာ ကျွန်တော်နဲ့ လုပ်ဘက်ကိုင်ဘက်တို့ ရယူနိုင်ခဲ့တဲ့ တခုတည်းသော သင်ခန်းစာမှာ ကျွန်တော်တို့ လူတွေရဲ့ ဦးနှောက်ကို တကယ့်ကို ပြောင်းလဲနိုင်ကြပါတယ်။ အဲဒီလို လုပ်ပေးနိုင်ခြင်းက သူတို့ရဲ့ ဘဝကိုပါ ပြောင်းလဲပေးတာပါ။ ကျွန်တော်တို့ဟာ ရှိနေတဲ့ ဦးနှောက်နဲ့ တသက်လုံး နေထိုင်ရန် မလိုပါ၊ ကျွန်တော်တို့ဟာ ၎င်းကို ပိုကောင်းလာအောင် မြှင့်တင်ပေးနိုင်ပါတယ်။ ကျွန်တော်နဲ့ လုပ်ဘက်ကိုင်ဘက်တို့ဟာ ကစားနေဆဲ နဲ့ အငြိမ်းစား NFL အားကစားသမားတွေကို ပထမဦးဆုံး အကြိမ်အဖြစ် အကျယ်ပြန့်ဆုံး လေ့လာမှုကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြရာ အဲဒီ အားကစားသမားတွေဆီမှာ ဒဏ်ရာတွေ အများအပြား ရှိနေတာကို တွေ့ခဲ့ကြတယ်၊
My colleagues and I performed the first and largest study on active and retired NFL players, showing high levels of damage in these players at the time when the NFL said they didn't know if playing football caused long-term brain damage. The fact was they didn't want to know. That was not a surprise.
NFL ကျတော့ ဘောလုံးကစားမှုက ရေရှည် ဦးနှောက် ဒဏ်ရာတွေ ရှိတာကို မသိရှိခဲ့ပါ။ တကယ်တော့ သူတို့ဟာ အဲဒါကို မသိချင်ခဲ့ကြတာပါ။ အံ့အားသင့်စရာ မဟုတ်ခဲ့ပါ။ တကယ်လို့များ အစဉ်းစားတတ်ဆုံး ၉ နှစ်အရွယ် ကလေးတွေကို ခေါ်ယူပြီး၊ ဦးနှောက်ဟာ ပျော့ကာ ထောပတ်လို အနေအထားမျိုး ရှိတာ၊ ၎င်းကို တကယ့်ကို မာကျောလှပြီး ချွန်ထက်နေတဲ့ အရိုးတွေရှိတဲ့ ဦးခေါင်းခွံထဲမှာ ရှိနေတာ ပြောပြပါက လူ ၃၀ အထဲက ၂၈ ဦးတို့က၊
"Probably a bad idea for your life." (Laughter) But what really got us excited was the second part of the study where we put players on a brain-smart program and demonstrated that 80% of them could improve in the areas of blood flow, memory, and mood, that you are not stuck with the brain you have, you can make it better on a brain-smart program.
"ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဘဝအတွက် သိပ်မကောင်း ပါကလား"လို့ ဆိုကြမှာ သေချာတယ်။ (ရယ်မောသံများ) ကျွန်တော်တို့အတွက် စိတ်လှုပ်ရှားစရာ ကောင်းခဲ့တာက အားကစားသမားတွေကို ဦးနှောက် စမတ်ဖြစ်လာရေး အစီအစဉ်ကို လုပ်ခိုင်းခဲ့ကြလို့ သူတို့ထဲက ၈၀ % တို့ဟာ သူတို့ရဲ့ဒ သွေးစီးမှု၊ မှတ်ဉာဏ်၊ စိတ်နေစိတ်ထား စတာတွေကို များစွာမှ တိုးတက်လာတာကို တွေ့လိုက်ရခြင်းပါပဲ၊ ကျွန်တော်တို့ဟာ ကျွန်တော်တို့ဆီမှာ ဦးနှောက်နဲ့ တသက်လုံး နေထိုင်ဖို့ မလိုပါ၊ ကျွန်တော်တိုဟာ ဦးနှောက် စမတ်ဖြစ်ရေး အစီ အစဉ်နဲ့ဆိုရင် ပိုကောင်းလာစေနိုင်ပါတယ်။ အဲဒါ စိတ်လှုပ်ရှားစရာ မကောင်းပေဘူးလား? ကျွန်တော်ဟာ သိပ်ကို စိတ်လှုပ်ရှားမိပါတယ်။ ဦးနှောက် ဒဏ်ရာရမှုကို ပြန်ပြုပြင်ပေးရေးဟာ သိပ်ကို စိတ်လှုပ်ရှားစရာ မျက်နှာစာပါပဲ၊ ဒါပေမဲ့ လက်တွေ့မှာ အသုံးချနိုင်မှုဟာ များစွာမှ ကျယ်ပြန့်ပါတယ်။
Here is this scan of a teenage girl who has ADHD, who was cutting herself, failing in school, and fighting with her parents. When we improved her brain, she went from D's and F's to A's and B's, and was much more emotionally stable.
ADHD ရှိနေတဲ့ ဆယ်ကျော်အရွယ် ကလေးမ တစ်ယောက်ရဲ့ စကင်ကို ကြည့်ကြပါ၊ သူဟာ သူ့ကိုသူ လှီးဖြတ်နေခဲ့တယ်၊ ကျောင်းမှာ စာမေးပွဲကျနေခဲ့ကာ မိဘတွေနဲ့ တိုက်ပွဲဖြစ်နေသူပါ။ ကျွန်တော်တို့က သူ့ဦးနှောက်ကို မြှင့်တင်ပေးလိုက်တော့၊ သူဟာ D တွေ F တွေကို ရခဲ့ရာမှ A တွေနဲ့ B တွေကို ရလာတယ်၊ ပြီးတေ့ သူ့စိတ်ဟာ များစွာမှ တည်ငြိမ်လာခဲ့တယ်။
Here is the scan of Nancy.
Nancy ရဲ့ စကင်ကို ယူကြည့်ကြပါစို့။
Nancy had been diagnosed with dementia, and her doctor told her husband that he should find a home for her because within a year, she would not know his name. But on an intensive, brain-rehabilitation program,
Nancy ဆီမှာ ဦးနှောက် ဒဏ်ရာရှိခဲ့ဘူးတယ်၊ သူမဆရာဝန်က သူမအတွက် ဂေဟါတခုကို ရှာဖို့ သူ့ယောင်္ကျားကို မှာတယ်၊ တနှစ်အတွင်းမှာ သူမဟာ သူ့နာမည်ကို မှတ်မိတော့မှာ မဟုတ်လို့ပါ။ ဒါပေမဲ့ ဦးနှောက် နာလန်ထူရေး အစီအစဉ်နဲ့ အပြင်းအထန် ကုပေးလိုက်လို့
Nancy's brain was better, as was her memory, and four years later, Nancy still knows her husband's name. Or my favorite story to illustrate this point: Andrew, a 9-year-old boy who attacked a little girl on the baseball field for no particular reason, and at the time, was drawing pictures of himself hanging from a tree and shooting other children.
Nancy ရဲ့ ဦးနှောက်တင်မက မှတ်ဉာဏ်ပါ ပိုကောင်းလာကာ လေးနှစ် ကြာလာတာတေ င် Nancy ဟာ သူ့ယောက်ျားရဲ့ အမည်ကို မှတ်မိနေတုန်းပါ။ ဒီအချက်ကို ထောက်ပြဖို့ ကျွန်တော် သိပ်ကြိုက်တဲ့ ဖြစ်ရပ်ရှိပါတယ်- Andrew ။ ၉ နှစ်အရွယ် ကလေးဘဝတုန်းက သူဟာ ခိုင်လုံတဲ့ အကြောင်းမရှိဘဲ ကလေးမလေးကို ဘေ့စ်ဘော ကစားကွင်းမှာ တိုက်ခဲ့ပါတယ်။ ပြီးတော့ သူဟာ သူ့ကိုသူ ပုံဆွဲလေ့ ရှိတတ်ရာ သစ်ပင်ပေါ်မှနေပြီး အခြားကလေးတွေကို သေနတ်နဲ့ ပစ်တဲ့ ပုံပါပဲ။
Andrew was Columbine, Aurora, and Sandy Hook waiting to happen. Most psychiatrists would have medicated Andrew, as they did Eric Harris and the other mass shooters before they committed their awful crimes, but SPECT imaging taught me that I had to look at his brain and not throw darts in the dark at him to understand what he needed. His SPECT scan showed a cyst, the size of a golf ball, occupying the space of his left temple lobe.
Andrew ဟာ တနေ့နေ့တွင် Columbine၊ Aurora နှင့် Sandy Hook လိုဟာမျိုး ဖြစ်လာခဲ့မှာပါ။ စိတ်ရောဂါကု ပညာရှင် အများစုဟာ Eric Harris နဲ့ လူတွေကို အစုလိုက် သတ်ခဲ့တဲ့ အခြား လူသတ်သမားတွေလိုပဲ သူတို့ကို အဲဒီရာဇတ်မှုတွေ မကျူးလွန်ခဲ့မှာ ဆေးတွေနဲ့ ကုသခဲ့ကြသလိုပဲ Andrew ကိုပါ ကုသခဲ့ကြမှာပါ။ ဒါပေမဲ့ SPECT ပုံတွေကို လုပ်ကိုင်မှုအရ သူ့ဦးနှောက်ကို ကြည့်ရန် လိုပြီး သူလိုအပ်တာကို သိလာဖို့အတွက် အမှောင်ထဲမှာ မြားငယ်တွေနဲ့ မပစ်သင့်တာ ကျွန်တော် သိနေပြီ။ သူရဲ့ SPECT စကင်က သူ့ဆီမှာ ဂေါက်သီးအလုံးလို ပြည်တည်အိတ် တခု ဘယ်ဘက် နားထင်မှာ ရှိနေတာကို ပြသပါတယ်။ ဒီတော့ Andrew ဘယ်လောက်ဘဲ ပေးကုကု ကုပေးနိုင်ခဲ့မှာ မဟုတ်ပါ။ အဲဒီ ပြည်တည်အိတ်ကို ဖယ်ရှားပစ်လိုက်တော့၊ သူရဲ့ ပြုမူပုံဟာ လုံးဝကို ပြောင်းသွားပြီး ပုံမှန် ပြန်ဖြစ်လာတတယ်၊ သူဟာ သူ အစဉ် လိုချင်ခဲ့သလိုပဲ အချစ်ဆုံး အကောင်းဆုံး ကောင်လေး ဖြစ်ခဲ့တယ်။ ဒီနေ့ ၁၈ နှစ်ကြာသွားတဲ့ နောက်မှာ ကျွန်တော့တူ ဖြစ်တဲ့ Andrew ဟာ ကိုယ်ပိုင် အိမ်နဲ့နေထိုင်သူ၊ အလုပ်ရှိနေသူ အခွန်ထမ်း တယောက်ပါ။ (ရယ်မောသံများ) တယောက်ယောက်က သူ့ဦးနှောက်ကို ပုံရိုက်ကြည့်ဖို့ စိတ်ကူးရခဲ့လို့၊ သူဟာ ပိုကောင်းတဲ့ သားတယောက် ဖြစ်လာခဲ့တယ်၊ ကြည့်ရတာ ယောက်ျားကောင် တယောက်၊ ကောင်းမွန်တဲ့ ဖခင်၊ အဖိုးလည်း ဖြစ်လာမှာပါ။ အဲဒီလို လူတယောက်ရဲ့ ဦးနှောက်ကို ပြောင်းလဲပေးနိုင်တယ် ဆိုရင်၊ အဲဒီလူရဲ့ ဘဝကိုသာ ပြောင်းလဲ ပေးလိုက်ခြင်း မကဘဲ နောင်လာ မျိုးဆက်များကိုပါ ပြောင်းလဲ ပေးနိုင်တဲ့ အခွင့်အလားကြီးပါပဲ။ ကျွန်တော်က ဒေါက်တာ Daniel Amen ပါ။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ (လက်ခုပ်သံများ)
In most topics you have to get pretty advanced before you start addressing the philosophically interesting things, but in chemistry it just starts right from the get-go with what's arguably the most philosophically interesting part of the whole topic, and that's the atom. And the idea of the atom, as philosophers long ago, and you could look it up on the different philosophers who first philosophized about it, they said, hey, you know, if I started off with, I don't know, if I started off with an apple if I started of with a apple and I just kept cutting the apple -- let me draw a nice looking apple just so it doesn't look just like a heart .
အကြောင်းအရာတော်တော်များများမှာ မင်းဟာတော်တော်လေးကို ရှေ့ပြေးဖြစ်နေတယ် မင်း အင်မတန်စိတ်ဝင်စားတဲ့ အရာတွေကို စပြီးမစူးစမ်းခင်မှာပေါ့ ဒါပေမယ့် ဓာတုဗေဒမှာတော့ ခေါင်းစဉ်ကြီးတစ်ခုလုံးရဲ့စိတ်ဝင်စားဖွယ် အပိုင်းကတော့ အက်တမ်ပဲ ပြီးတော့ အက်တမ်ရဲ့ သဘောသဘာဝ၊ နှစ်ပေါင်းများစွာက ဒဿနပညာရှင်တွေလိုမျိုး၊ ပြီးတော့ မင်း တခြား ဒဿနပညာရှင်တွေရဲ့ ထင်မြင်ချက်ပေါ်မှာ ထပ်ဖြည့်နိုင်တယ် သူတို့တွေက အဲ့ဒါကို ပထမဆုံးတွေ့ရှိခဲ့သူတွေပဲ၊ သူတို့ပြောတာတော့ မင်းသိပါတယ်။ မင်းစခဲ့တာလား... ကျွန်တော်မသိဘူး။ ကျွန်တော် an apple လို့ စခဲ့တာလား... a apple လို့စခဲ့တာလား ကျွန်တော် အဲ့ဒီပန်းသီးကို လှီးဖြတ်ခဲ့တာ ကြည့်လို့ကောင်းတဲ့ပန်းသီးတစ်လုံးကျွန်တော်ဆွဲကြည့်မယ် ကြည့်လို့ကောင်းတဲ့ပန်းသီးတစ်လုံးကျွန်တော်ဆွဲကြည့်မယ် အသဲပုံနဲ့တော့ မတူဘူး ဒါမင်းလိုချင်တာပဲ မင်းမှာ ကြည့်လို့ကောင်းတဲ့ပန်းသီးတစ်လုံးရှိမယ် ပြီးတော့ မင်းက အဲ့ဒါကို လှီးဖြတ်လိုက်မယ် ပိုပြီးသေးတဲ့အပိုင်းလေးတွေအဖြစ် နောက်ဆုံးမှာတော့ အရမ်းသေးငယ်တဲ့အပိုင်းလေးကိုရမယ် အဲ့ဒါကို နောက်ထပ် ထပ်မပိုင်းဖြတ်နိုင်တော့ဘူး ပြီးတော့ ကျွန်တော်ထင်ပါတယ်။ အဲ့ဒီ ဒဿနပညာရှင်တွေဟာလည်း ဓားတစ်ချောင်းနဲ့ လုပ်ဖို့ကြိုးစားခဲ့မှာပဲ၊ ပြီးတော့ သူတို့ အဲ့ဒီလိုပဲတွေ့ရှိခဲ့မှာပဲ။ ကျွန်တော် ဓားကို နည်းနည်းပိုပြီးထက်အောင်လုပ်နိုင်ခဲ့ရင် ကျွန်တော် ထပ်ထပ်ပြီးဖြတ်လို့ရနိုင်တယ်။ ဒါကြောင့် ဒီဟာက လုံးဝကို စိတ်ကူးနဲ့ဖန်တီးကြည့်တာပဲ။ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်းပြောရရင် နည်းလမ်းပေါင်းများစွာနဲ့ ဒီနေ့ခေတ်မှာ အက်တမ်က ဘယ်လိုမျိုးလဲဆိုတာနဲ့ သိပ်မကွဲပါဘူး ဒါဟာ တကယ့်ကို စိတ်ကူးသက်သက်ပဲ။ ကျွန်တော်တို့ စင်္တြာဝဠာမှာ မြင်တွေ့ရတဲ့ လေ့လာစူးစမ်းမှုတွေကို ဖော်ပြနိုင်တဲ့ ဒါပေမယ့် ဘယ်လိုပဲဖြစ်ဖြစ် ဒီဒဿနပညာရှင်တွေပြောခဲ့တာက တချို့အချက်တွေမှာ ပန်းသီးရဲ့တချို့အပိုင်းလေးတွေကို ထပ်ပိုင်းလို့မရနိုင်တော့ဘူး အဲ့ဒါကို သူတို့က အက်တမ်လို့ခေါ်ကြတာ ဒါဟာပန်းသီးတစ်မျိုးတည်းအတွက်တင်မဟုတ်ပါဘူး စင်္တြာဝဠာမှာ တွေ့ရှိရတဲ့ ဘယ်အရာဝတ္ထု (သို့) ဒြပ်စင် အတွက်မဆို မှန်ပါတယ်။ အက်တမ် ဆိုတဲ့ ဝေါဟာရဟာ တကယ်တော့ ဂရိဘာသာစကားမှ ဆင်းသက်လာတာပါ။ ထပ်မပိုင်းဖြတ်နိုင်သော ထပ်မပိုင်းဖြတ်နိုင်သော အခု ကျွန်တော်တို့သိတာက ထပ်ခွဲလို့ရတယ်။ ကျွန်တော်တို့သိတဲ့ အရာဝတ္ထုတွေရဲ့ အသေးဆုံးပုံစံမဟုတ်ပါဘူး အက်တမ်ဆိုတာ အခြေခံကျသော အမှုန်လေးများနှင့် ပါဝင်ဖွဲ့စည်းထားတာဖြစ်တယ် ကျွန်တော် ဒီလိုရေးကြည့်မယ် ကျွန်တော်တို့မှာ နယူထရွန် ရှိတယ် ပြီးတော့ အက်တမ်တစ်ခုရဲ့ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံနဲ့ သူတို့ဘယ်လိုတည်ရှိနေတယ်ဆိုတာကို ဆွဲကြည့်ကြမယ်။ ကျွန်တော်တို့မှာ နယူထရွန် ရှိတယ် ပရိုတရွန် ရှိတယ် အီလက်ထရွန် ရှိတယ် အီလက်ထရွန် မင်း အဏုမြူစီမံကိန်းအကြောင်း အရင်ကဗီဒီယိုတွေကို ကြည့်လျှင် ဒါတွေနဲ့ ရင်းနှီးပြီးသားဖြစ်မှာပါ။ ဒီလိုမျိုးရှိတဲ့ ပုံတစ်ပုံကို တွေ့ရမယ်။ မင်းဆွဲနိုင်လား ကြည့်ရအောင် ဒါကြောင့် မင်းမှာ ဒီလိုမျိုးရှိတဲ့ ပုံတစ်ပုံရှိမယ်။ ပြီးတော့ မင်းမှာ ဒီလိုမျိုးလည်နေတဲ့ အရာတွေရှိမယ်။ သူတို့မှာဒီလိုမျိုး ပတ်လမ်းကြောင်းရှိတယ် ဒီလိုပုံစံမျိုးဖြစ်နိုင်တယ်။ ဒီအဏုမြူစွမ်းအင်ဆိုင်ရာရုပ်ပုံကားတွေရဲ့ နောက်ဘက်ရှိ ယေဘူယျ အယူအဆ .. ပြီးတော့ သူတို့တွေဟာ အစိုးရကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာဓာတ်ခွဲခန်းတွေမှာ ထင်ရှားနေဆဲပဲဆိုတာ သေချာပါတယ်။ မင်းမှာ အက်တမ်ရဲ့အလယ်မှာရှိတဲ့ နယူကလိရပ်စ် တစ်ခုရှိတယ် မင်းမှာ အက်တမ်ရဲ့အလယ်မှာရှိတဲ့ နယူကလိရပ်စ် တစ်ခုရှိတယ် ပြီးတော့ နယူကလိရပ်စ်မှာ နယူထရွန်နဲ့ပရိုတရွန်တွေရှိတယ် ဆိုတာ ကျွန်တော်တို့သိတယ်။ နယူထရွန်နဲ့ပရိုတရွန် ကျွန်တော်တို့ ဘယ်ဒြပ်စင်မှာ နယူထရွန် ဘယ်လောက်နဲ့ပရိုတရွန်ဘယ်လောက်ရှိလဲဆိုတဲ့အကြောင်း အနည်းငယ် ပြောပါမယ်။ ပြီးနောက် ပတ်လမ်းတွင်လှည့်ပတ်ခြင်း (orbiting)၊ ကျွန်တော် အခုဒီမှာ ပတ်လမ်းဆိုတဲ့စကားလုံးကို သုံးမယ်။ ကျွန်တော်တို့ နောက်နှစ်မိနစ်လောက်အတွင်းမှာ ပတ်လမ်းဆိုတဲ့စကားလုံးဟာ အက်တမ်တစ်ခုဘာလုပ်လဲဆိုတာကို တကယ်တော့ မမှန်ဘူးဆိုတာ (သို့) စိတ်ထဲမှာ အမြင်အားဖြင့်မမှန်ဘူးလို့သိသော်လည်းပဲပေါ့ အီလက်ထရွန်တွေက နယူကလိရပ်စ်ကို ပတ်တဲ့နည်းတူ ကမ္ဘာကလည်း နေကိုပတ် (သို့) လက ကမ္ဘာကို ပတ်တယ်လို့ ရှေးဟောင်းအယူအဆရှိတယ်။ တကယ်တော့ ဒါဟာ မှားတဲ့နည်းလမ်းပဲ၊
How do we know what it is? Well if we haven't memorized it, we could look it up on the periodic table of elements, which we'll be dealing with a And you'd say, oh, four protons, that is beryilium.
အဲ့ဒါဘာလဲဆိုတာကို ကျွန်တော်တို့ဘယ်လိုသိမလဲ အခု ဒါက ဘာကိုဆိုလိုတာလဲ ကျွန်တော် ခြောက်ခုဆွဲလိုက်မယ် -- နှစ်၊ သုံး၊ လေး၊ ငါး၊ ခြောက် အနည်းဆုံးတော့ အဲ့ဒါက ကျွန်တော့်အတွက်ပါ။
So in this case we have six protons, so we must also have six neutrons. Six neutrons plus six protons. Now, where are the electrons?
ဒါကြောင့် ဒီကိစ္စမှာ ကျွန်တော်တို့မှာ ပရိုတရွန် ခြောက်ခုရှိတယ် ဒါကြောင့်ကျွန်တော်တို့မှာနယူထရွန် ခြောက်ခုလည်းရှိရမယ် ပရိုတရွန် ခြောက်ခု အပေါင်း နယူထရွန် ခြောက်ခု အခု အီလက်ထရွန်တွေ ဘယ်မှာလဲ ကောင်းပြီ ကျွန်တော်ဒီလိုဆွဲလိုက်မယ် ဒါ့ကြောင့် ကျွန်တော် နယူထရွန် ခြောက်ခုရှိတယ်လို့ပြောခဲ့တယ်။ တစ်၊ နှစ်၊ သုံး၊ လေး၊ ငါး၊ ခြောက်၊ ခုနှစ် တစ်၊ နှစ်၊ သုံး၊ လေး၊ ငါး၊ ခြောက် သူတို့က အီလက်ထရွန်တွေကို မသိကျိုးကျွန်ပြုလိုက်တယ်။ ကျွန်တော် ဒီလိုရေးလိုက်မယ်
Now, what does that mean? Does that mean that carbon has six protons and then the remainder, the remaining 6.0107 neutrons, it has kind of this fraction of a neutron? No.
အခု ဒါက ဘာသဘောလဲ မဟုတ်ဘူး ကျွန်တော်ဆိုလိုတာက အမှန်တကယ် အခြေခံကျသော အရာ မင်း ပျမ်းမျှအားဖြင့် အက်တမ်တစ်ခုကိုကြည့်လျှင် ကျွန်တော်တို့ နယူကလိရပ်စ်အကြောင်းပြောနေတာမိို့လို့ပါ၊ ဟုတ်တယ်မလား ဒါဘာမှ မဟုတ်ပါဘူး ဒါလေဟာနယ်ပါ ဟုတ်လား
It's 1/100,000. So if you had-- let's say you had liquid helium, which you'd have to get very cold to get. If you're looking at that, most of it is free space.
အဲ့ဒါက တစ်သိန်းပုံ တစ်ပုံပါ ကျွန်တော် ထပ်ပြီးတော့ အံ့သြဖွယ်ရာတွေကို နောက်ဗီဒီယိုမှာ ပြောပါမယ်
A single postage stamp costs $0.44. How much would a roll of 1000 stamps cost? And there is really a couple of ways to do it, and I'll do it both ways just to show you they both work.
တံဆိပ္ေခါင္းတစ္ခုက0.44ေဒၚလာရွိတယ္။တံဆိပ္ေခါင္းအခု1000ဆိုဘယ္ေလာက္က်မလဲ? နည္းလမ္း2ခုရွိတယ္။ကြ်န္ေတာ္ကအဲ့2ခုလံုးကိုရွင္းျပပါမယ္ နည္းလမ္းတစ္ခုကပိုျမန္ပါတယ္။ဒါေပမဲ့ကြ်န္ေတာ္ကဘာေႀကာင့္အဲလိုလုပ္လဲဆိုတာနားလည္ေစခ်င္တယ္ ျပီးရင္အေျဖမွန္ျဖစ္ေႀကာင္းကိုလည္းသက္ေသျပမယ္ အေျဖမွန္ဖို႕ဒသမေတြကိုသံုးျပီးေျမွာက္တာကပိုျပီးေရွးက်တဲ့နည္းျဖစ္တယ္ 0.44လို႕ေရးမယ္ တံဆိပ္ေခါင္းတစ္ခုလို႔ေရးမယ္ တံဆိပ္ေခါင္း10ခုဆိုဘယ္ေလာက္က်မလဲ 1ခုကို0.44ဆိုရင္10ခုကို ဒသမကိုအေနာက္1ေနရာေရႊ႕မယ္ အခုဆိုရင္အေရွ႕ဆံုးသုညကတန္ဖိုးမရွိေတာ့ပါ ဒါေႀကာင့္ပိုျပီးရွင္းလင္းေအာင္ေဒၚလာ4.4လို႕ေရးႏိုင္တယ္ တံဆိပ္ေခါင္းအခု100ဆိုရင္ဘယ္ေလာက္ရမလဲ တြက္နည္းကေတာ့အတူတူပါပဲ 10နဲ႕ထပ္ေျမွာက္ဖို႕လိုတဲ႔အတြက္ဒသမကိုေနာက္တစ္ေနရာထပ္ေရႊ႕မယ္ တံဆိပ္ေခါင္းအခု100ဆိုရင္44.00ေဒၚလာက်မည္ သင္ဒါကိုသိမွာပါ တံဆိပ္ေခါင္း၁ခုကို4400ေဒၚလာဆိုရင္တံဆိပ္ေခါင္း100ဆိုရင္ 440000ေဒၚလာရမည္ ဒသမတစ္ေနရာထပ္ေရႊ႕ရံုပဲ တံဆိပ္ေခါင္းအခု1000လိုခ်င္ရင္ ေနာက္ထပ္တစ္ေနရာထပ္ေရႊ႕မယ္ ဒသမကိုညာဘက္သို႕1ေနရာေရႊ႕တာက10နဲ႔ေျမွာက္တာနဲ႔တူပါတယ္။ေနာက္ဆံုး440ရပါတယ္။ ဒသမေရွ႔မွာတန္ဖိုးမရွိတဲ့အတြက္ရွင္းလင္းေအာင္သုညတစ္လံုးကိုထပ္ထည့္ႏို္င္တယ္ အဲဒါကိုပိုျပီးျမန္ျမန္လုပ္ခ်င္ရင္ေဒၚလာ0.44နဲ႔စရမယ္ 10နဲ႔ေျမွာက္တာမဟုတ္ပါဘူး။100နဲ႔ေျမွာက္တာလည္းမဟုတ္ပါဘူး။ 1000နဲ႕ေျမွာက္ေနတာေႀကာင့္သုညတစ္လံုးထပ္ထည့္ေပးဖို႕လိုပါတယ္ ဒသမကိုတစ္ေနရာမွတစ္ေနရာသို႕ေရြ႕ေပးရပါမယ္ 10ကိုသံုးႀကိမ္ေျမာက္တဲ့အတြက္1000နဲ႔ေျမွာက္တာျဖစ္သြားပါတယ္ ေဒၚလာ440ရလာပါတယ္ ဒီနည္းလမ္္းကဒသမနဲ႔ေျမွာက္တဲ့နည္းနဲ႔တူတူပါပဲ 0.44ကို1000နဲ႔ေျမွာက္မယ္ဆိုရင္ 40=0,40=0,40=0,41=4 ဒါမွမဟုတ္4*1000=4000 ထိုေနာက္0ေနာက္တစ္လံုးထပ္ထည့္ရပါမယ္ ထပ္ျပီး40=0,40=0,40=0,41=4 ဒါမွမဟုတ္4*1000 အေရွ႕ဆံုးမွာ0ထည့္ေပးဖို႕မလိုဘူး ဘာေႀကာင့္လဲဆိုေတာ့ဘယ္ဘက္မွာရွိေနလို႔ျဖစ္တယ္ ဘာမွမက်န္ေတာ့ဘူး။ဒသမေတြကိုေနရာမခ်ထားရေသးဘူး ဒသမေတြကိုထည့္မတြက္ပဲ1000နဲ႕44ကိုေျမွာက္လာပါတယ္ 44*1000ျဖစ္မယ္ 0+0=0,0+0=0,0+0=0,4+0=4ျဖစ္တယ္ 4+0=4,ဒသမကိုလ်စ္လ်ဴရႈရင္တြက္ရတာလြယ္တယ္ 41000=4000,401000=40000 ရမွာက44000 ဒသမႏွစ္ေနရာရွိပါတယ္ ဒါေႀကာင့္အေျဖမွာဒသမ2ေနရာညာဘက္မွစျဖတ္ေပးရမယ္ ဒသမတစ္ေနရာႏွစ္ေနရာ ေနာက္ဆံုးမွာတံဆိပ္ေခါင္းအခု1000အတြက္440.44ေဒၚလာရတယ္
I want to address the issue of compassion. Compassion has many faces. Some of them are fierce; some of them are wrathful; some of them are tender; some of them are wise.
ကရုဏာတရားအကြောင်း ပြောချင်ပါတယ်။ ကရုဏာတရားမှာ ရှုထောင့်များစွာရှိပါတယ်။ တစ်ချို့က အမျက်ဒေါသဖြစ်တယ်၊ တစ်ချို့က သိမ်မွေ့တယ်၊ တစ်ချို့က ဉာဏ်အမြော်အမြင် ရှိပါတယ်။
A line that the Dalai Lama once said, he said, "Love and compassion are necessities.
Dalai Lama တစ်ခါက ပြောတဲ့ စာကြောင်းလေးက
They are not luxuries. Without them, humanity cannot survive." And I would suggest, it is not only humanity that won't survive, but it is all species on the planet, as we've heard today.
"မေတ္တာနဲ့ ကရုဏာဟာ လိုအပ်မှုတွေပါ၊ ဒါတွေဟာ ဇိမ်ခံပစ္စည်းတွေ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါတွေမရှိရင် လူ့လောက မတည်ရှိနိုင်ပါဘူး" တဲ့။ ကျွန်မ အကြံပြုလိုတာက လူ့လောက မတည်ရှိနိုင်ရုံမက ဒီကနေ့ ကျွန်မတို့ ကြားဖူးသလိုပေါ့၊ ကမ္ဘာပေါ်က မျိုးစိတ်အားလုံးရောပါ။ ဒါကတော့ ကြောင်ကြီးတွေ၊ ဒါက မျောလှေးပေါ့။ လွန်ခဲ့တဲ့ နှစ်ပတ်က အိန္ဒိယက ဘင်္ဂလားမှာ ရှိခဲ့တယ်။ ဘင်္ဂလား ဆင်ခြေဖုံးက နာတာရှည်ဆေးရုံ တစ်ရုံမှာ သင်ကြားနိုင်ခွင့်ရတာ အထူးအခွင့်အရေးပါ။ မနက်စောစောမှာ လူနာဆောင်ကိုသွားတယ်၊ ဒီနာတာရှည် ဆေးရုံမှာ ရောဂါကျွမ်းပြီး သေတော့မယ့် ယောကျာ်း၊ မိန်းမ ၃၁ ဦးရှိပါတယ်။ အဖွားအိုတစ်ဦးရဲ့ ကုတင်ဘေး လျှောက်သွားလိုက်တယ်၊ အသက်ရှုအရမ်းမြန်နေပြီး မမာမချာနဲ့ ရောဂါကျွမ်းပြီး သေခြင်း နောက်ပိုင်း အဆင့်မှာဆိုတာ ရှင်းနေပါတယ်။ သူမရဲ့မျက်နှာကို ကြည့်လိုက်တယ်။ သူမဘေးမှာ ထိုင်နေတဲ့သားရဲ့ မျက်နှာကို ကြည့်မိတော့ သူ့မျက်နှာက ပူဆွေးမှု၊ မရေရာမှုတွေနဲ့ ပြိုအက်နေတယ်။ မဟာဘာရတ အိန္ဒိယ ကဗျာရှည်ကြီးထဲက စာတစ်ကြောင်းကို သွားသတိရမိတယ်။
"What is the most wondrous thing in the world, Yudhisthira?" And Yudhisthira replied,
"ကမ္ဘာမှာ အဘယ်အရာက အံ့စရာ အကောင်းဆုံးလဲ ယုဒ္ဓိရှိယျ၊" ယုဒ္ဓိရှိယျ ပြန်ပြောတာက
"The most wondrous thing in the world is that all around us people can be dying and we don't realize it can happen to us."
"အံ့စရာအကောင်းဆုံးက ကျွန်ုပ်တို့ အားလုံး အနားမှာ သေခါနီးသူတွေ ရှိနိုင်ပြီး၊ ဒါ ကိုယ့်ဆီမှာ ဖြစ်လာနိုင်တာကို သဘောမပေါက်ကြတာပါ။"
I looked up. Tending those 31 dying people were young women from villages around Bangalore. I looked into the face of one of these women, and I saw in her face the strength that arises when natural compassion is really present.
ကျွန်မ မော့ကြည့်လိုက်တယ်။ သေခါနီး လူ ၃၁ ယောက်ကို စောင့်ရှောက်နေတာက ဘင်္ဂလားတစ်ဝိုက်က ရွာတွေက အမျိုးသမီးငယ်တွေပါ။ အမျိုးသမီးတစ်ယောက်ရဲ့ မျက်နှာကို ကြည့်လိုက်တော့ သူမမျက်နှာပေါ်မှာ တွေ့လိုက်ရတာက ပင်ကို ကရုဏာ တကယ်ပဲ ရှိတဲ့အခါ ပေါ်လာတဲ့ အင်အားပါ။ အဖိုးအိုတစ်ဦးကို သူမရေချိုးပေးတုန်း သူမရဲ့ လက်တွေကို စောင့်ကြည့်မိတယ်။ နောက်ထပ် အမျိုးသမီးငယ်ဆီ ငေးကြည့်မိတယ်။ နောက်ထပ် သေခါနီးဖြစ်နေတဲ့ သူတစ်ယောက်ရဲ့ မျက်နှာကို သူမသုတ်ပေးနေစဉ်မှာပါ။ ဒါက ကျွန်မကို အခုပဲ ကျွန်မရောက်ရှိနေတာကို သတိပေးလိုက်တယ်။ နှစ်တိုင်းဆိုသလို ကျွန်မမှာ ကုသရေးဆရာဝန်တွေကို ဟိမဝန္တာနဲ့ တိဗက်ကုန်းမြင့်ဆီ ခေါ်ဆောင်သွားဖို့ အထူးအခွင့်အရေးရှိပါတယ်။ ဘာဆေးဝါး စောင့်ရှောက်မှုမှ မရှိတဲ့ အရမ်းဝေးလံတဲ့ ဒီဒေသတွေမှာ ဆေးခန်းတွေ ဖွင့်ပါတယ်။ ပထမနေ့က နီပေါရဲ့ အနောက်ဘက်ဖျားက
And on the first day at Simikot in Humla, far west of Nepal, the most impoverished region of Nepal, an old man came in clutching a bundle of rags. And he walked in, and somebody said something to him, we realized he was deaf, and we looked into the rags, and there was this pair of eyes. The rags were unwrapped from a little girl whose body was massively burned.
Humla က Simikot မှာပါ၊ နီပေါမှာ အဆင်းရဲဆုံးဒေသပါ၊ အဖိုးအိုတစ်ဦးဟာ အဝတ်စုတ် တစ်ထုပ်ကို ပွေ့ပိုက်ရင်း လာပါတယ်။ သူဝင်လာတော့ လူတစ်ယောက်က သူ့ကို တစ်ခုခု ပြောလိုက်တယ်၊ သူဟာ နားမကြားဘူဆိုတာ သိလိုက်တယ်၊ အဝတ်စုတ်တွေထဲ ကြည့်လိုက်တော့ ဒီမျက်လုံးတစ်စုံရှိပါတယ်။ ကိုယ်မှာ မီး အပြင်းအထန်လောင်ခံထားတဲ့ ကလေးမလေးဆီက အဝတ်တွေကို ဖြည်လိုက်တယ်။ တစ်ဖန်
Again, the eyes and hands of Avalokiteshvara. It was the young women, the health aids, who cleaned the wounds of this baby and dressed the wounds. I know those hands and eyes; they touched me as well.
Avalokiteshvara ရဲ့ မျက်လုံးတွေနဲ့ လက်တွေပါ။ ဒီကလေးရဲ့ ဒဏ်ရာတွေကို သန့်စင်၊ ပတ်တီး စည်းပေးသူတွေဟာ ကျန်းမာရေးအကူ အမျိုးသမီးငယ်တွေပါ။ ဒီလက်တွေနဲ့ မျက်လုံးတွေကို ကျွန်မသိတယ်။ ဒီလက်တွေက ကျွန်မကိုလည်း ထိကြတယ်လေ။ အဲဒီအချိန်က ဒီလက်တွေက ကျွန်မကို ထိကြတယ်။ ကျွန်မရဲ့ အသက် ၆၈ နှစ်တွေ တစ်လျှောက်လုံး ကျွန်မကို ထိထားပါတယ်။ ကျွန်မ လေးနှစ်တုန်းက မျက်စိကွယ်ပြီး အကြောတစ်ပိုင်းသေတုန်းက ဒီလက်တွေက ကျွန်မကို ထိခဲ့တယ်။ ကျွန်မရဲ့ မိသားစုက သူမရဲ့မိခင်ဟာ ကျွန်မကို စောင့်ရှောက်ဖို့ ကျေးကျွန် ဖြစ်ခဲ့ဘူးတဲ့ အမျိုးသမီး တစ်ဦးကို ခေါ်လာခဲ့တယ်။ ဒီအမျိုးသမီးမှာ တွယ်တာတဲ့ ကရုဏာ မရှိခဲ့ဘူး။ သူမမှာ ထူးကဲတဲ့ အင်အားရှိခဲ့တယ်။ သူမရဲ့ တကယ့် အားအင်ပါ။ ဒါက ကျွန်မ ဘဝမှာ အလင်းရောင်ကို လမ်းပြနေခဲ့တဲ့ မုဒြာနဲ့ တရားဝင် ခွင့်ပြုမိန့်လိုမျိုး ဖြစ်လာတယ်လို့ ကျွန်မယုံကြည်တယ်။ ဒီတော့ ကျွန်မတို့ မေးနိုင်တာက ကရုဏာတရားဟာ ဘာနဲ့ဖွဲ့စည်းထားတာလဲ။ ရှုထောင့် အမျိုးမျိုးရှိပါတယ်။ ရည်ညွှန်းလို့ရတာနဲ့ ရည်ညွှန်းလို့မရတဲ့ ကရုဏာ ဆိုတာရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ပထမက ကရုဏာဆိုတာ ဝေဒနာခံစားခြင်း သဘောထဲကို ရှင်းလင်းစွာ သိမြင်ဖို့ အစွမ်းနဲ့ ဖွဲ့စည်းထားပါတယ်။ ဒါက တကယ်ပဲ ခိုင်မာစွာ ရပ်တည်ပြီး ငါဟာ ဒီဝေဒနာကနေ မကင်းကွာဘူးဆိုတာကိုလည်း အသိအမှတ်ပြုတဲ့ အရည်အချင်း တစ်ခုပါ။ ဒါပေမဲ့ မလုံလောက်သေးပါဘူး။ အကြောင်းကတော့ ကရုဏာတရားဟာ ဦးနှောက်အပြင်လွှာကို ခလုတ်ဖွင့်ပေးတာ ဆိုလိုတာက ကျွန်မတို့ကို ဆန္ဒပြင်းပြစေတာ၊ တကယ်တော့ ဝေဒနာခံစားခြင်းကို ပြောင်းလဲ ဖို့ ဆန္ဒပြင်းပြစေတာပါ။ ကျွန်မတို့ဟာ တကယ်ပဲ ကံထူးတယ်ဆိုရင် ဝေဒနာခံစားခြင်းကို ပြောင်းလဲတဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေမှာ ပါဝင်တာပေါ့။ ဒါပေမဲ့ ကရုဏာတရားမှာ အခြား အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ရှိပြီး ဒီအစိတ်အပိုင်းက တကယ်ကို မရှိမဖြစ်ပါ။ ဒါက ကွန်မတို့ အကျိုးနဲ့ တွဲချည် မထားနိုင်တဲ့ အစိတ်အပိုင်းပါ။ ကဲ ကျွန်မဟာ သေအံ့အံ့ လူတွေနဲ့ အနှစ် ၄၀ ကျော် တွဲလုပ်ခဲ့ပါတယ်။ လုံခြုံမှု အပြည့်အဝရှိတဲ့ ထောင်က ကြိုးတိုက်မှာ ခြောက်နှစ်တာ လုပ်ကိုင်ဖို့ အထူးအခွင့်အရေးရခဲ့တယ်။ သေအံ့အံ့ လူတွေနဲ့ တွဲလုပ်ခြင်းနဲ့ စောင့်ရှောက်သူတွေကို လေ့ကျင့်ပေးတာကနေ ကိုယ့်ဘဝ အတွေ့အကြုံကို ယူဆောင်ရင်း ရှင်းရှင်းလင်းလင်း သိလိုက်ရတာက အကျိုးကို တွယ်ငြိမှုဟာ ကိုယ်ပိုင်အစွမ်းကို အလွန်အမင်း ပုံပျက်စေပြီး ကပ်ဆိုးကြီး တစ်ခုလုံးကို လုံးလုံးလျားလျား ရောက်စေလိမ့်မယ်ဆိုတာပါ။ ထောင်ဖွဲ့စည်းမှုထဲမှာ လုပ်ခဲ့တုန်းက ကျွန်မအတွက်အရမ်းရှင်းသွားတာက ဒီအခန်းထဲက ကျွန်မတို့အများအပြားနဲ့ ကြေးတိုက်မှာ ကျွန်မနဲ့ တွဲလုပ်ခဲ့တဲ့ ယောကျာ်းအားလုံးနီးပါးဟာ သူတို့ကိုယ်ပိုင် ကရုဏာတရားရဲ့ သစ်စေ့တွေကို တစ်ခါမှ ရေလောင်းပေးတာ မခံခဲ့ရတာကိုပါ။ တကယ်တော့ ကရုဏာတရားဟာ လူသားရဲ့ မွေးရာပါ အရည်အသွေးပါ။ ဒါက လူသားတိုင်းရဲ့ ကိုယ်တွင်းမှာရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကရုဏာတရားအတွက် အခြေအနေတွေဟာ အသက်သွင်းဖို့၊ နှိုးဆွဖို့ ထူးခြားတဲ့ အခြေအနေတွေပါ။ ကျွန်မမှာ အတိုင်းအတာတစ်ခုအထိ ကလေးဘဝက မကျန်းမာခြင်းတွေကနေ ဒီအခြေအနေ ရှိခဲ့တယ်။ ရှင်တို့ နောက်ပိုင်းမှာ ကြားရမယ့် Eve Ensler ဟာ သူမခံစားရဖူးတဲ့ ဝေဒနာရဲ့ အဖုံဖုံသော ရေထုကို ဖြတ်ပြီး ဒီအခြအနေကို အံ့မခန်းအောင် အသက်သွင်း ခံခဲ့ရတယ်။ ပြီးတော့ စိတ်ဝင်စားဖို့ကောင်းတာက ကရုဏာတရားမှာ ရန်သူတွေ ရှိနေပြီး ဒီရန်သူတွေဟာ သနားမှု၊ ကိုယ်ကျင့်ပိုင်း ရမ်းကားမှု၊ ကြောက်စိတ် အရာလိုမျိုးတွေပါ။ သိတဲ့အတိုင်း ကျွန်မတို့မှာ ကြောက်စိတ် ကြောင့်ကို သွတ်ချာပါဒလိုက်နေတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု၊ ကမ္ဘာတစ်ခု ရှိပါတယ်။ ဒီသွတ်ချာပါဒလိုက်တာဟာ တကယ်တော့ ကျွန်မတို့ရဲ့ ကရုဏာအစွမ်းကိုလည်း သွတ်ချာပါဒလိုက်စေပါတယ်။ ကြောက်ခြင်းဆိုတဲ့ စကားလုံးကိုက ကမ္ဘာအနှံ့ဖြစ်နေပါတယ်။ ကြောက်ခြင်းကိုခံစားမှု ဆိုတာကိုက ကမ္ဘာအနှံ့ ဖြစ်နေပါတယ်။ ဒီတော့ နည်းလမ်းတစ်ခုမှာ ကျွန်မတို့ အလုပ်က ဒီစိတ်ပုံလွှာကို ကျွန်မတို့ တစ်ကမ္ဘာလုံးရဲ့ စိတ်သဘောကို စိမ့်ဝင်နေပြီဖြစ်တဲ့ သမရိုးကျပုံစံမျိုးကို ကိုင်တွယ်ဖို့ပါ။ အခု အာရုံကြောသိပ္ပံကနေ သိရတာက ကရုဏာတရားမှာ အလွန်ထူးခြားတဲ့ အရည်အသွေးတွေရှိတယ်တဲ့။ ဥပမာ ကရုဏာတရားပွားများ နေသူတစ်ဦးဟာ သူတို့ ဝေဒနာ ရှေ့မှောက်ရှိခိုက်မှာ ဒီဝေဒနာဟာ အခြားလူအများခံစားရတာထက် အများကြီး ပိုတယ်လို့ခံစားရတယ်။ ဒါပေမဲ့ သိပ်မကြာခင်ပဲ အခြေခံမျဉ်းကို ပြန်ရောက်သွားကြတယ်။ ဝေဒနာဒဏ်ခံနိုင်မှုလို့ ခေါ်ပါတယ်။ အများက ကရုဏာတရားဟာ ကျွန်မတို့ကို ကုန်ခမ်းသွားစေတယ် ထင်ကြတယ်၊ ဒါက ကျွန်မတို့ကို တကယ်ကို သက်ဝင်လှုပ်ရှားရှိစေတဲ့ တစ်ခုခုဆိုတာ ကျွန်မ ကတိပေးတယ်။ ကရုဏာတရားရဲ့ နောက်အကြောင်းတစ်ခုက အာရုံကြော ပေါင်းစည်းခြင်းလို့ ခေါ်တာကို တကယ် တိုးမြှင့်ပေးတာပါ။ ဒါက ဦးနှောက် အစိတ်အပိုင်းအားလုံးကို ချိတ်ဆက်ပါတယ်။ နောက်တစ်ခုက Emory နဲ့ Davis စတာမျိုးတွေမှာ သုသေသနပညာရှင်မျိုးစုံက တွေ့ရှိထားတာက ကရုဏတရားဟာ ကျွန်မတို့ရဲ့ ခုခံအားစနစ်ကို တိုးမြှင့်စေတယ်ဆိုတာပါ။ ဟေ့၊ ကျွန်မတို့ဟာ အင်မတန် အဆိပ်ရှိတဲ့ ကမ္ဘာမှာ နေတာနော်။ (ရယ်သံများ) ကျွန်မတို့ အများစုဟာ စိတ် လူမှုရေးနဲ့ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အဆိပ်တွေ၊ ကျွန်မတို့ ကမ္ဘာရဲ့အဆိပ်တွေနဲ့ ရင်ဆိုင်ကာ ကျုံ့ဝင်နေတာပါ။ ဒါပေမဲ့ ကရုဏာတရား၊ ကရုဏာစိတ်ဖြစ်ခြင်းက ကျွန်မတို့ရဲ့ ခံနိုင်ရည်ကို တကယ်ကို ဆော်သြစည်းရုံးပေးတာပါ။ သိတဲ့အတိုင်း၊ ကရုဏာတရားက ကိုယ့်အတွက် ကောင်းတယ်ဆိုရင် ကျွန်မမှာ မေးခွန်းတစ်ခုရှိတယ်။ ကျွန်မတို့ ကလေးတွေကို ဘာလို့ ကရုဏာတရားနဲ့ မသွန်သင်ကြတာလဲ။ (လက်ခုပ်သံများ) ကရုဏာတရားက ကိုယ့်အတွက် ကောင်းတယ်ဆိုရင် ကျန်းမာရေးစောင့်ရှောက်မှု ပေးသူတွေကို သူတို့ လုပ်သင့်တာ လုပ်လို့ရအောင် ကရုဏာတရားနဲ့ လေ့ကျင့်ပေးရအောင်လေ။ ဒါက ဝေဒနာကို တကယ်ပြောင်းလဲဖို့လေ။ ပြီတော့ ကရုဏာတရားက ကိုယ့်အတွက် တကယ် ကောင်းတယ်ဆိုရင် ကရုဏာတရားကို မဲပေးရမှာပေါ့။ ကရုဏာစိတ်အပေါ် အခြေခံထားတဲ့ ကျွန်မတို့ အစိုးရထဲက လူတွေကို မဲပေးရမှာပေါ့။ ပိုပြီး စောင့်ရှောက်ပေးတဲ့ ကမ္ဘာတစ်ခု ရနိုင်အောင်လို့လေ။ ဗုဒ္ဓဝါဒမှာ ပြောတာက
In Buddhism, we say, "it takes a strong back and a soft front." It takes tremendous strength of the back to uphold yourself in the midst of conditions. And that is the mental quality of equanimity.
"နောက်ကျောမှာ ခိုင်မာပြီး၊ မျက်နှာစာမှာ သိမ်မွေ့ဖိုလိုတယ်။" အခြေအနေတွေ အလယ်မှာ ကိုယ့်ကိုယ်ကို တောင့်ခံဖို့ နောက်ကျောရဲ့ ဧရာမ အင်အားလိုပါတယ်။ ဒါဟာ ဥပက္ခာတရားရဲ့ စိတ်အရည်အသွေးပါ။ ဒါပေမဲ့ ဒါက သိမ်မွေ့တဲ့ မျက်နှာစာလိုပါတယ်။ ကမ္ဘာကြီးကို အရှိအတိုင်း ဖွင့်ပေးဖို့ တကယ့် အစွမ်းပါ၊ ကာကွယ်မထားတဲ နှလုံးသားတစ်ခုရဖို့ပါ။ ဗုဒ္ဒဘာသာမှာရှိတဲ့ ရှေးရိုး ပုံစံကတော့
And the archetype of this in Buddhism is Avalokiteshvara, Kuan-Yin. It's a female archetype: she who perceives the cries of suffering in the world. She stands with 10,000 arms, and in every hand, there is an instrument of liberation, and in the palm of every hand, there are eyes, and these are the eyes of wisdom.
Avalokiteshvara, ကွမ်ရင်ပါ။ ဒါက အမျိုးသမီး ရှေးရိုးပုံစံပါ၊ ကမ္ဘာကြီးထဲက ဝေဒနာ ငိုညည်းသံတွေကို သိရှိထားသူပါ။ သူမဟာ လက်ပေါင်း တစ်သောင်းနဲ့ ရပ်ပါတယ်။ ပြီးတော့ လက်တိုင်းမှာ လွတ်မြောက်ခြင်းရဲ့ လက်နက်တစ်ခုရှိပြီး လက်တိုင်းရဲ့ ဖဝါးပြင်မှာ မျက်လုံးတွေရှိကာ ဒါတွေဟာ ဉာဏ်ပညာရဲ့ မျက်လုံးတွေပါ။ ကျွန်မပြောတာက နှစ်ထောင်နဲ့ချီပြီး အမျိုးသမီးတွေဟာ ရှင်သန်ခဲ့တယ်၊ စံပြုဖြစ်ခဲ့တယ်၊ တွေ့ဆုံရင်းနှီးခဲ့တယ်၊ ကမ္ဘာကြီးထဲက ဝေဒနာ ငိုညည်းသံတွေကို သိရှိထားသူ Avalokiteshvara၊ ကွမ်ရင်တို့ရဲ့ ရှေးရိုးပုံစံနဲ့ပါ။ အမျိုးသမီးတွေဟာ နှစ်ထောင်နဲ့ချီပြီး ဝေဒနာကို အရှိအတိုင်းသိရှိခြင်းရဲ့ မစစ်ထုတ်၊မဖျန်ဖြေတဲ့နည်းထဲမှာ ကရုဏာတရားက ပေါက်ဖွားလာတဲ့ အင်အားကို ပြသကြပါတယ်။ သူတို့ဟာ ကြင်နာစိတ်နဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်း တွေကို အသက်သွင်းကြပါတယ်၊ ပြီးခဲ့တဲ့ တစ်ရက်နဲ့ တစ်ပိုင်း အမျိုးသမီး တစ်ဦးပြီးတစ်ဦး ဒီစင်ထက်မှာ ရပ်ခဲ့ကြတာကို အရမ်းခံစားမိပါတယ်။ သူတို့ဟာ တိုက်ရိုက်လုပ်ဆောင်ချက်ကနေ ကရုဏာတရားကိုအစစ်အမှန်ဖြစ်အောင် လုပ်ကြတယ်။
Jody Williams called it: It's good to meditate. I'm sorry, you've got to do a little bit of that, Jody.
Jody Williams ကတော့ တရားထိုင်တာ ကောင်းပါတယ်တဲ့၊ ခွင့်လွှတ်နော်၊ နည်းနည်းလေးတော့ လုပ်ဖို့လိုတာပါ့ Jody ရေ၊ လျှော့ပါဦး၊ မင်းအမေကို အနားပေးလိုက်ဦးလေ၊ ရတယ်နော်။ (ရယ်သံများ) ဒါပေမဲ့ ညီမျှခြင်းရဲ့ တစ်ခြားဘက်မှာက ရှင်တို့ဟာ ဂူထဲက ထွက်လာလိုက်တာပါ။ ဂူထဲမှာ ၁၂ နှစ်ထိုင်ပြီး အရိမေတ္တယျ ဘုရားပွင့်လာဖို့ အားကိုးတကြီးမျှော်လင့်နေတဲ့ Asanga လိုပဲ လောကကြီးထဲ ဝင်လာဖို့လိုတာပေါ့။ သူပြောတာက "ကျုပ်ဒီမှာ ထွက်လာပြီ၊" လမ်းကြောင်းအတိုင်းသူဆင်းသွားတယ်။ လမ်းမှာ တစ်ခုခုကို တွေ့လိုက်တယ်။ သူကြည့်လိုက်တယ်။ ခွေးတစ်ကောင်ပါ။ သူ ဒူးကွေးချလိုက်တယ်။ ခွေးရဲ့ ခြေထောက်မှာ ဒီအနာကြီးရှိတာ သူ တွေ့တယ်။ အနာက လောက်တွေနဲ့ ပြည့်နေတယ်။ လောက်တွေကို ဖယ်ဖို့ သူ့လျှာကို ထုတ်လိုက်တယ်၊ သူတို့တွေ မထိခိုက်ဖို့ပါ။ အဲဒီအခိုက်မှာ ခွေးဟာ မေတ္တာနဲ့ ကြင်နာမှုရဲ့ ဘုရားအဖြစ် ပြောင်းသွားတယ်။ ကျွန်မ ယုံကြည်တာက ယနေ့ အမျိုးသမီးနဲ့ မိန်းကလေးဟာ အမျိုးသားတွေနဲ့ အစွမ်းထက်တဲ့နည်းနဲ့ ပူးပေါင်းဖို့လိုပါတယ်၊ ဖခင်တွေ၊ သားတွေ၊ အကိုတွေ၊ ပိုက်ပြင်သမားတွေ၊ လမ်းဆောက်သူတွေ၊ စောင့်ရှောက်ပေးသူတွေ၊ဆရာဝန်တွေ၊ ရှေ့နေတွေ၊ ကျွန်မတို့ရဲ့ သမ္မတကြီးနဲ့၊ ပြီးတော့ သတ္တဝါ အားလုံးနဲ့ပေါ့။ ဒီအခန်းထဲက အမျိုးသမီးတွေဟာ မီးပင်လယ်ပြင်က ကြာပန်းတွေပါ။ နေရာတိုင်းက အမျိုးသမီးတွေအတွက် အစွမ်းကို တကယ်ဖြစ်အောင် လုပ်နိုင်ကြပါစေ။ ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။ (လက်ခုပ်သံများ)
Lets say we have one ray over here that starts at point A and then goes through point B, and so we could call this ray (we could call, let me draw that a little bit straighter) we could call this ray AB. Ray AB
ဆိုပါစို႔။ ဒီမွာ အလင္းတန္းတစ္ခု၊ အမွတ္ A ေနစျပီး အမွတ္ B ကိုျဖတ္သြားတယ္။ ကၽြန္ေတာ္တို႔က ဒီအလင္းတန္းကို.. (မ်ဥ္းေၾကာင္းကိုနည္းနည္း ေျဖာင့္ေအာင္ဆြဲလိုက္ဦးမယ္) ဒီအလင္းတန္းကို AB လို႔ေခၚႏိုင္တယ္။
starts at A or has a vertex at A and lets say that there is also a ray AC.
ဒီအလင္းတန္း AB ဟာ A မွာစတယ္ (သို႔) စမွတ္ A ရွိတယ္။ ေနာက္ျပီးေတာ့ ဒီဘက္မွာ အလင္းတန္း AC လည္းရွိမယ္။
So lets say that C is sitting right over there and then i can draw another ray that goes through C, so this is ray AC. and what's interesting
C ကိုဒီထားမွာရွိတယ္လို႔ထားရင္ ကၽြန္ေတာ္တို႔ C ကိုျဖတ္သြားမယ့္ အလင္းတန္းတစ္ခု ဆြဲလို႔ရတယ္။ ဒါက အလင္းတန္း AC ေပါ့။ ဒီမွာစိတ္ဝင္စားစရာျဖစ္လာတာက
about these two rays is that they have the exact same vertex. (they have the exact same vertex at A)
ဒီအလင္းတန္းႏွစ္ခုလံုးမွာ တစ္ထပ္တည္း တူညီတဲ့ ဆံုမွတ္တစ္ခုရွိေနတယ္။ (အဲဒါက ဒီ A ဆိုတဲ့စမွတ္ေပါ့)
and in general what we have when we have two rays with the exact same vertex, you have an angle. and
ေယဘုယ်အားျဖင့္ ဆံုမွတ္တစ္ခုမွာ ထပ္တူက်ေနတဲ့ အလင္းတန္းႏွစ္ခုဟာ ေထာင့္(Angle) တစ္ခု ကို ျဖစ္ေပၚေစတယ္။
you've probably, you're probably already reasonably familiar with the concept of an angle which i believe comes from the latin for corner, which makes sense this looks a little bit like a corner right over here that we see at point A and, but the geometric definition, or the one you are more likely to see
ၾကည့္ရွဴသူေတြက ေထာင့္ဆိုတာ ရင္းႏွီးျပီးသား ျဖစ္ပါလိမ့္မယ္။ ကၽြန္ေတာ္ သိသေလာက္ေတာ့ Angle ဆိုတာ ေထာင့္ခ်ိဳးကို လက္တင္ဘာသာနဲ႔ ေခၚတာတဲ့ဗ်။ ဒါျဖစ္ႏိုင္တယ္။ ဒီမွာ ေထာင့္ခ်ိဳးတစ္ခုျဖစ္ေနတယ္ေလ အမွတ္ A မွာ။ ဂ်ီၾသေမၾတီ အဓိပၺာယ္ဖြင့္ဆိုခ်က္အရဆိုရင္ေတာ့
is when two rays share a common vertex. and that common vertex is actually called the vertex of the angle.
မ်ဥ္းေၾကာင္းႏွစ္ခုမွာ တူညီတဲ့ဆံုမွတ္တစ္ခုရွိတဲ့အခါ ေထာင့္ျဖစ္တာပဲဗ်။ အဲဒီ ဆံုမွတ္ကို ေထာင့္စြန္းမွတ္လို႔ ေခၚတယ္။
so A is vertex. Not only is it the vertex of each of these rays, ray AB and ray AC, it is also the vertex
ဒီေတာ့ အမွတ္ A က AB နဲ႔ AC မ်ဥ္းႏွစ္ခုရဲ့ ဆံုမွတ္တင္မကဘူး။ အဲဒီႏွစ္ခုဆံုျပီးျဖစ္လာတဲ့ ေထာင့္ရဲ့ ေထာင့္စြန္းမွတ္လည္း ျဖစ္တယ္။
of, of the angle. so the next thing i want to think about is how do we label, how do we label an angle
ေနာက္ထပ္ စဥ္းစားစရာ အခ်က္က အဲဒီေထာင့္ကို နာမည္ဘယ္လိုေခၚမလဲဆိုတာပဲ။
you might be tempted to just label it angle A, but i'll show you in a second why that's not going to
အဲဒီေထာင့္ကို ေထာင့္ A လို႔ပဲ အလြယ္တကူေခၚႏိုင္တယ္လို႔ ေတြးေကာင္းေတြးေနမွာပဲ။ ဒါေပမယ့္ အဲဒီလိုေခၚရင္ ရွဳပ္ေထြးလာႏိုင္တာကို
be so clear to someone based on where, where our angle is actually sitting. so the way that you specify an angle, and hopefully this will make sense in a second, is that you say ANGLE, (this is the symbol for angle) and it actually looks strangely similar to this angle right over here, but this little pointy thing almost looks like a less than sign, but it's not quite. its flat on the bottom right over here. this is the symbol for angle, you would say angle BAC, BAC, or you could say angle CAB, or angle CAB. and either case there kind of specifying this corner, or sometimes you could view it as this opening right over here. and the important thing to realize is that you have the vertex in the middle of the
ကၽြန္ေတာ္ျပမယ္။
When I was studying ancient Rome one of the most difficult things for me to understand is how all of these ancient ruins fit together, but luckily we have Dr. Bernard Frischer who has built an extraordinary video simulation that allows us to move through this space. The difficulty is always two-fold. First of all, that ancient cities are now in ruins so the one problem we have is how do you go from ruins to the way it did look in antiquity.
ေရွးေဟာင္းေရာမကို ကြ်န္ေတာ္ေလ့လာခဲ့တုန္းက ကြ်န္ေတာ့္အတြက္ နားလည္ရအခက္ဆံုးထဲကတစ္ခုက အဲ့ဒီေရွးေဟာင္းပ်က္စီးမႈေတြ ဘယ္လိုေကာင္းမြန္ခဲ့တာလဲ ဒါေပမဲ့ကံေကာင္းစြာပဲ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔မွာ ေဒါက္တာဘားနပ္ဖရစ္ခ်ာ ရွိတယ္ သူက အံ့မခန္းဗြီဒီယိုနည္းတစ္ခုကို တည္ေဆာက္တဲ့သူ အဲ့အရာက ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ကို ဒီေနရာမွာေရြ႕ေစတယ္။ အခက္အခဲ ႏွစ္ခုရွိတယ္။ ပထမဆံုးအေနနဲ႔ အဲ့ဒီေရွးေဟာင္းၿမိဳ ႕ေတာ္ေတြ အခုပ်က္စီးေနၿပီ ဒီေတာ့ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔မွာရွိတဲ့ ျပႆ နာတစ္ခုက ပ်က္စီးတာေတြကို ဘယ္လိုျပဳ ျပင္မလဲ ေရွးေဟာင္းပံုစံလည္း မပ်က္ေအာင္ ဒုတိယတစ္ခုက ကြ်န္ေတာ္တို႔မွာ က်ပန္းပ်က္စီးေနတာေတြပဲရွိတယ္ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔မွာ အကုန္လံုးမပ်က္စီးဘူး ဒီေတာ့ ဘုရားေက်ာင္းေဆာင္ေတြ ဒါမွမဟုတ္ ကိုလက္စီယမ္ အဲဒါေတြ ဘယ္လိုပံုစံဆိုတာ ျမင္ေယာင္ၾကည့္ႏိုင္ရင္ေတာင္မွ သူတို႔ေတြက တစ္မိုင္အကြာမွာရွိတယ္။ တျခားဘာရွိေသးလဲ။ အမ်ားစုကေတာ့ ေပ်ာက္ေနတယ္။ ဒီေတာ့ တစ္ၿမိဳ႕လံုးရုပ္လံုးေပၚလာေအာင္ ပံုနဲ႕ၾကည့္မယ္ ၾကည့္ၾကည့္ရေအာင္။ အုိေက။ ၿမိဳ ႕ေလးက လွပတယ္။ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔အခု ၿမိဳ႕ေပၚနားေလးမွာ နိမ့္နိမ့္ေလးကပ္ပ်ံေနတယ္၊ တီဘရီေပၚမွာ။ ဒီေနရာကစဖို႔အေကာင္းဆံုးဘဲ ဘာလုိ႔လဲဆိုေတာ့ တီဘရီက ေရာမကို ႏွစ္ပိုင္းခြဲထားတယ္။ ၿပီးေတာ့ အေ၀းမွာ ဘုရားေက်ာင္းႀကီးတစ္ခု ကြ်န္ေတာ္ျမင္တယ္။ အဲ့ဒါက ဂ်ဴ ပီတာေအာ္ပတီမက္စ္မက္စီမက္စ္ရဲ႕ ဘုရားေက်ာင္းျဖစ္တယ္ အေကာင္းဆံုးနဲ႔ အႀကီးဆံုး ဂ်ဴ ပီတာ ေရာမၿမိဳ႕သားေတြ အဓိကထားကိုးကြယ္တဲ့ ဘုရားေက်ာင္း ျဖစ္ခဲ့တယ္။ ၿပီးေတာ့ အဲဒါက ကပီတုိလိုင္းေတာင္ကုန္းေပၚမွာ ရွိတယ္ ဒီဘုရားေက်ာင္းနဲ႕ တျခားေက်ာင္းေတြေၾကာင့္ ကပီတုိလိုင္းေတာင္ကုန္းကို ကိုးကြယ္ရာ အခ်က္အခ်ာေနရာေဒသ ၿပီးေတာ့ အဲ့ဘာသာကို ႏိုင္ငံေတာ္ဘာသာ အျဖစ္စဥ္းစားခဲ့တယ္။ ဒီေတာ့ ေရာမသမိုင္းရဲ႕ ဘယ္ေခတ္ကို သင္ေရြးခ်ယ္ထားတာလဲ။ ဒီဟာက ေအဒီ ၃၂၀ ကာလပါ ေရာမ ၿမိဳ႕ျပတိုးတက္မႈ ထိပ္ဆံုးေရာက္ေနတဲ့ကာလပါ လူေနအေဆာက္အအံုေတြရဲ႕ ဗိသုကာပညာ တိုးတက္တဲ့ကာလပါ အေၾကာင္းျပခ်က္ကရိုးရိုးေလးပဲ အဲ့ဒီအခ်ိန္တုန္းက ဧကရာဇ္က ကြန္စတန္႔တိုင္းသယ္ဂရိတ္ ပါ ၿပီးေတာ့ အဲ့ဒီႏွစ္ေနာက္ပိုင္း သိပ္မၾကာခင္မွာ သူက ၿမိဳ႕ေတာ္ကို ေရာမကေန သူ႔ၿမိဳ႕ ကြန္စတန္တင္ႏိုပယ္သို႔ ေရႊ႕ေျပာင္းအေျခစိုက္ခဲ့တယ္။ အခု ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ ျမစ္ေပၚမွာ ပ်ံ သန္းေနတယ္ ကပီတိုလိုင္းေတာင္ကုန္း ၿပီးေတာ့ ပလတိုင္းေတာင္ကုန္းကို ေတြ႕တယ္၊ ေရာမရဲ႕ ကန္ႏိုနစ္ကယ္ေတာင္ကုန္းခုႏွစ္လံုးထဲက ေနာက္တစ္ခုပါ ၿပီးေတာ့ ပလတုိင္းက ေရာမကိုလာလည္တဲ့သူတုိင္းအတြက္ ထင္ရွားတဲ့အရာတစ္ခုျဖစ္တယ္။ သင္က လူစုေဝးရာမွာဆိုရင္၊ ဒီေနရာက နန္းေတာ္ေတြရွိတဲ့ ေတာင္ႀကီးတစ္ခုပဲဆိုတာ ေတြ႕မွာပါ တကယ္ေတာ့ ပဲေလ့စ္ဆိုတဲ့စကားလံုးက ပလတိုင္းဆိုတဲ့စကားလံုးကေန ဆင္းသက္လာတာပါ။ ေရာမသားေတြက သူတို႔သမိုင္းတစ္ေလွ်ာက္လံုးမွာ
The Romans, as time went on in their history, said "where ever the emperor is, there the palace is," or the paletine. So, the term palace got detached from this physical hill and came to just mean "a place where the ruler lives". And actually as we're flying past what is the Circus Maximus,
"အင္ပါယာရွိတဲ့ဘယ္ေနရာမဆို နန္းေတာ္ရွိတယ္၊"လို႕ ေျပာၾကတယ္ ဒါမွမဟုတ္ ပလတုိင္း ရွိတယ္ေပါ့။ ဒါေၾကာင့္ ပဲေလ့စ္ဆိုတဲ့ အသံုးအႏႈန္းက မူလ Palatine ဆုိတဲ့ေတာင္စကားလံုးကေန ခြဲထြက္ခဲ့တယ္ ၿပီးေတာ့ "အုပ္ခ် ဳ ပ္သူေတြေနတဲ့ေနရာတစ္ခု" ဆိုၿပီးျဖစ္လာတယ္။ အခု ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ ဆားကပ္မက္ဆီမက္စ္ဆိုတဲ့ေနရာကို ျဖတ္ေနပါတယ္ ႀကီးမားတဲ့ ဧကရာဇ္နန္းေတာ္ကို ေတြ႕ရတယ္။ အဲ့နန္းေတာ္ကို ေတာင္ေစာင္းတစ္ခုလံုးနဲ႕ ကာရံထားပါတယ္ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔မွတ္ထားရမွာက ဒီနန္းေတာ္က ဧကရာဇ္နဲ႔ သူ႔မိသားစုေနခဲ့တဲ့ ေနရာျဖစ္ရံုသာမက အုပ္ခ် ဳ ပ္ေရးဗဟိုဌာနလည္း ျဖစ္ခဲ့တယ္။ ဒီႀကီးမားတဲ့လဟာျပင္ႀကီးနဲ႕ နန္းေတာ္ၾကားမွာ ဘာဆက္ႏြယ္မႈေတြရွိလဲ အမွန္အားျဖင့္ေတာ့ သူတုိ႕က ဆက္စပ္ေနပါတယ္ ဧကရာဇ္က ဒီမွာ ဆပ္ကပ္ပြဲေတြ အမ်ားႀကီးက်င္းပခဲ့တယ္ နန္းေတာ္ထဲကေန အလြယ္တကူ နန္းေတာ္အေပါက္ဝကို သြားလို႕႔ရၿပီး ဒါမွမဟုတ္ သူေတာင့္တရင္ နန္းေတာ္ကေနပဲ ဆပ္ကပ္ၿပိဳင္ပြဲေတြကို ၾကည့္ရႈႏိုင္တယ္။ ဒီေတာ့ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔က ဘာနမ္ ႏွင့္ ဘယ္ေလ အေၾကာင္းကို မေျပာပါဘူး အားကစားပြဲေတြအေၾကာင္းေျပာေနတာပါ အဓိကအေနနဲ႕ ႏွစ္ဘီးတပ္ စစ္ရထားၿပိဳင္ပြဲေတြအေၾကာင္း ေျပာပါမယ္ အရမ္းေက်ာ္ၾကားတဲ့ ႏွစ္ဘီးတပ္စစ္ရထားၿပိဳင္ပြဲ၊ ဘန္ဟာကို စဥ္းစားၾကည့္ပါ။ ၿပီးေတာ့ အမဲလိုက္ၿပိဳင္ပြဲေတြ၊ စစ္ေရးျပပြဲေတြ၊ ဘာသာေရးစီတန္းလွည့္လည္တာေတြ၊ ၿပီးေတာ့ ေအာင္ပြဲခံ လွည့္လည္တာေတြလဲရွိခဲ့တယ္။ ၿမိဳ႕ထဲကို ေသခ်ာသြားၾကည့္ၾကစို႔။ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔သိပါတယ္ ေရာမဟာ ေဈးကြက္မွန္ကန္ၿပီး ကုန္သြယ္မႈထြန္းကားခဲ့တယ္ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ အဲ႕မွာေနထိုင္သူေတြရဲ႕ေန႔စဥ္ဘ၀ကို ဘယ္ေလာက္သိလဲ။ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ားသိတယ္။ သူတုိ႔ရဲ႕ ရာနဲ႕ခ်ီတဲ့ကုန္သြယ္မႈေတြ၊ အသက္ေမြး၀မ္းေက်ာင္းပညာေတြ ကြဲျပားတဲ့လူေနမႈအဆင့္အတန္းေတြ အေၾကာင္း သိပါတယ္။ သူတုိ႔ရဲ႕အစားအစာ၊ သူတို႕အသက္ရွည္တာေတြ သိတယ္။ ပညာရွင္ေတြက လူေနမႈဘဝပံုစံကို အေသးစိတ္ ျပန္လည္တည္ေဆာက္ခဲ့တယ္ အထင္ႀကီးေလာက္တဲ့ တည္ေဆာက္ပံုတစ္ခုကေတာ့ ေရသြယ္တံတား၊ ေရသြယ္တဲ့လမ္းေၾကာင္းပါပဲ ဟုတ္တယ္၊ ေရာမလူမ်ိ ဳ းေတြက သူတုိ႔ရဲ႕ေရသြယ္ေျမာင္းေတြနဲ႕ နာမည္ႀကီးတယ္။ အခု ကၽြန္ေတာ္တုိ႕ၾကည့္ေနတဲ့ သူတုိ႔ရဲ႕လူဦးေရ တစ္သန္း၊ ႏွစ္သန္းေလာက္ရွိတဲ့ ၿမိဳ ႕ႀကီးေတြမွာ မိုင္၂၀၊၃၀ ကြာေဝးတဲ့ေတာင္တန္းေတြကေန သြယ္ထားတဲ့ ေရသြယ္ေျမာင္းေတြမရွိတဲ့ ၿမိဳ ႕ႀကီးမရွိပါဘူး သူတို႔က ဒီကမၻာ့ဆြဲငင္အားစနစ္ အလုပ္လုပ္ေအာင္ထိန္းထားတယ္ ေတာင္တန္းေတြဆီကေန ေရကိုရယူ ေရသြားႏႈန္းကို ျမန္ေစတဲ့ ေတာင္ၾကားလမ္းက တစ္ဆင့္ ၿမိဳ႕ထဲကို ေရသယ္ယူၿပီး အလုပ္လုပ္တယ္ ၿပီးေတာ့ သူတို႔က တြက္ခ်က္ႏိုင္တယ္ ေပ ၂၀၀၀ တိုင္းမွာ ၁ေပ ေလွ်ာေစာက္ရွိေအာင္ အံံ့ဖြယ္ပါပဲ သူတို႕ဘာလို႕အဲ့ေလာက္တိက်ေအာင္တြက္ႏိုင္တာလဲ ကၽြန္ေတာ္တို႕မသိပါဘူး အဲဒါေၾကာင့္ ေရကေတာင္ဆင္းအတိုင္း ေျဖးေျဖးေလးက် ေနၿပီး သုိ႔ေသာ္ ေတာင္ဆင္းအတို္င္း မရပ္မနားက်တယ္ ဒါက ျပင္းျပတဲ့ဆႏၵတစ္ခုပါပဲ လူကသဘာ၀ကို ထိန္းခ် ဳ ပ္ႏုိင္တယ္ဆုိတဲ့ သေဘာတရားပါ ေရရွိၿပီးသား ၿမိဳ႕မွာ ဒါကို ေဆာက္စရာမလိုပါဘူး၊ သို႔ေသာ္ လူတစ္ေယာက္က သူ႕ဆႏၵအတိုင္း သဘာ၀ကို တကယ္ပဲ ေျပာင္းႏို္င္ပါတယ္ ေရာမသားေတြဟာ မွတ္သားေလာက္တဲ့ အင္ဂ်င္နီယာေတြျဖစ္ခဲ့တယ္။ သူတုိ႔က ေရကို ေသာက္ဖို႔၊ သိသာတာတစ္ခုက ခ်က္ျပဳတ္ဖို႔ စသည္ျဖင့္ အသံုးျပဳ ခဲ့တယ္ ဒါေပမယ့္ အဲ့ဒီ ေရသြယ္ေျမာင္းအမ်ားအျပားကေန ေရေတြက ေရပန္း အႀကီးစားေတြ အမ်ားသံုး ေရခ်ိဳးကန္ေတြဆီလည္း ေရာက္သြားတယ္ ဒီဧရိယာက ၿမိဳ႕ျပရဲ႕လူေနထူထပ္တဲ့ ေနရာကေန ေ၀းကြာပံုေပၚၿပီး၊ ထရာဂ်န္ရဲ႕ ေရခ်ိ ဳ းကန္ေတြ ျဖစ္ပါတယ္။ ဟုတ္တယ္၊ အဲ့ဒါေတြက ပထမဆံုး အမ်ားသံုးေရခ်ိ ဳ းကန္ေတာ့မဟုတ္ပါဘူး၊ ဒါေပမဲ့ ဒီေရခ်ိဳးကန္ေတြက အဆင့္ျမင့္တဲ့ အမ်ားသံုးေရခ်ိ ဳ းကန္ ဒီဇိုင္းပါ ဥယ်ာဥ္ဧရိယာ ရဲ႕အလယ္မွာရွိတဲ့ ေရခ်ိဳးကန္အေဆာက္အအံု ကို နံရံနဲ႕ ေဘာင္ခတ္ထားပါတယ္ ၿပီးေတာ့ ကြ်န္ေတာ္တုိ ႔အေစာကေျပာခဲ့တဲ့အတိုင္း အဲ့ဒီမွာ အင္ပါယာေတြက ၿမိဳ႕ကိုေကာင္းမြန္တိုးတက္ေစဖို႕အတြက္ ေထာက္ပံ့ေပးထားတာပဲျဖစ္တယ္ ဒါက အေကာင္းဆံုး နမူနာတစ္ခုပဲ။ အခု ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ ေရွးေခတ္ေရာမရဲ႕ လူသိမ်ားတဲ့ေအာက္ေမ့ဖြယ္ေနရာေတြထဲက တစ္ခ်ိ ဳ ႕ကို ၾကည့္ပါမယ္
The Colosseum. But we're in a fairly late moment in Roman history. Before the Colosseum, wasn't there another palace here?
The Colosseum ကၽြန္ေတာ္တို႕ ေရာမသမိုင္းရဲ႕ ေနာက္ပိုင္းေခတ္မွာပါ ကိုလပ္ဆီယမ္မတိုင္မီက ဒီမွာအျခားနန္းေတာ္မရွိဘူးလား။ ရွိခဲ့တယ္။ ကိုလပ္ဆီယမ္ကို ဗက္ပါဆီယမ္က တည္ေဆာက္ခဲ့တယ္၊ သူက ေအဒီ ၆၉ မွာ ဧကရာဇ္ ျဖစ္လာခဲ့တာပါ။ သိပ္နာမည္မႀကီးတဲ့ ဧကရာဇ္ နီရို၊ ကိုယ့္ကိုကိုယ္သတ္ေသၿပီးတဲ့ေနာက္မွာေပါ့ သူ မေက်ာ္ၾကားရတဲ့ အေၾကာင္းတစ္ခုကေတာ့ ေအဒီ၆၄ မီးေလာင္မႈႀကီး ျဖစ္ၿပီးေနာက္ပိုင္းမွာ ၿမိဳ႕ေတာ္ရဲ႕ေနရာေတာ္ေတာ္မ်ားမ်ား ပ်က္စီးခဲ့တယ္၊ သူက ၿမိဳ႕ေတာ္ရဲ႕အခ်က္အခ်ာေနရာကို ဧက ၁၀၀ ေက်ာ္ ယူလိုက္ၿပီး ပုဂၢလိက ပိုင္ဆိုင္မႈထဲ ထည့္လုိက္တယ္ သူ႕ရဲ႕နန္းေတာ္အျဖစ္ အသံုးျပဳ ခဲ့တယ္။ နီရိုရဲ႕ ေရႊအိမ္။ ၿပီးေတာ့ ကိုလပ္ဆီယမ္က အဲ့ဒီနန္းေတာ္ထဲက ကန္တစ္ခုျဖစ္ၿပီး ဗက္ပါဆီယမ္က သူဟာ လူေတြရဲ႕ ဘက္ေတာ္သား တစ္ေယာက္ျဖစ္တယ္ ဆိုတာျပဖို႔ အဲ့ဒီကန္ကိုဖို႕ၿပီး ၎ေပၚမွာ ကိုလပ္ဆီယမ္ကိုေဆာက္ခဲ့တယ္။ ကိုလပ္ဆီယမ္ကို မူလက ကိုလပ္ဆီယမ္လုိ႔ေခၚတာမဟုတ္ဘူး။ မေခၚပါဘူး အဲ့ဒါက အလယ္ေခတ္အေစာပိုင္းက အသံုးအႏႈန္းတစ္ခုပဲ။ ေရာမသားေတြက အဲ့ဒါကို ဖေလဗီယမ္ အမ္ဖီသီေရတာလုိ႔ ေခၚခဲ့တယ္ ဘာလုိ႔လဲဆိုေတာ့ ဗက္ပါဆီယမ္ရဲ႕မိသားစု အမည္က ဖေလဗီယပ္ျဖစ္ခဲ့လုိ႔ ဖေလဗီယမ္ျဖစ္လာတာ။ ၿပီးေတာ့ အဲ့ဒါကပြဲၾကည့္စင္တစ္ခု၊ ဒါမွမဟုတ္ ႏွစ္ထပ္ပြဲၾကည့္စင္ အမ်ိဳးအစားျဖစ္ၿပီး ဘဲဥပံုရွိတယ္ ေရာမေတြဟာ အဲ့ဒါကို ကိုလပ္ဆီယမ္လုိ႔ ေသခ်ာေပါက္ေခၚခဲ့တာမဟုတ္ဘူး၊ ဒါေပမဲ့ ကိုလပ္ဆပ္ ရုပ္ထုႀကီးလုိ႔ ေခၚခဲ့တယ္။ ၎က ေနဘုရားရဲ႕ ရုပ္ထုတစ္ခုျဖစ္တယ္ အခု ဒီအခ်ိန္ဟာ ကြန္စတန္႔တင္းက ေရာမကို အုပ္ခ် ဳ ပ္ခဲ့တဲ့အခ်ိန္လို႕ ေျပာလုိ႕ရတယ္ ၿမိဳ႕ေတာ္ကိုလည္း အေရွ႕ပို္င္းဆီ မေရႊ႕ရေသးပါဘူး ၿပီးေတာ့ သူ႕ရဲ႕ေပါင္းကူးကို ၾကည့္ရတာ စိတ္၀င္စားဖုိ႔ေကာင္းတယ္၊ ကြန္စတန္႔တင္းရဲ႕ ေပါင္းကူးပါ ၿပီးေတာ့ ဒါက အသစ္စက္စက္ ျဖစ္တယ္။ ႏွစ္ႏွစ္ေလာက္ပဲ ရွိပါေသးတယ္ ကြန္စတန္႕တင္းက မက္ဆန္တီးယပ္ကို စစ္ရွဳံးခဲ့ၿပီး ေရာမကို စြန္႔ခြာတယ္ မီဗီယမ္ တံတား စစ္ပြဲမွာ။ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔သိသေလာက္ သူဘယ္ေတာ့မွ ေရာမကိုၾကည့္ဖုိ႔ ျပန္မလာေတာ့ဘူး။ ဒီေတာ့ က်ြန္ေတာ္တုိ႔ ကိုလိုဆီယမ္အစြန္းနားက တက္သြားၿပီး ေအာက္ကိုၾကည့္ေနပါတယ္။ ေရာမလူမ်ိဳးေတြရဲ႕ ေနထိုင္မႈပံုရိပ္ကိုျမင္ႏိုင္ပါတယ္ အေကာင္းဆံုးထိုင္ခံုေတြက အစြန္ဆံုးက်တဲ့ဟာေတြ ၿပိဳင္ပြဲက်င္းပတဲ့ေနရာနဲ႔ အနီးဆံုးျဖစ္ၿပီး ဧကရာဇ္အတြက္ အရာရွိေတြ ခရစ္ယာန္ဘုန္းႀကီးေတြအတြက္ စသျဖင့္ သီးသန္႔ခ်န္ထားတဲ့ေနရာပါ ၿပီးေတာ့ သူတုိ႔ေနာက္က အထက္လႊတ္ေတာ္အမတ္ေတြ။ အဲ့ေနာက္က လူခ်မ္းသာ စီးပြားေရးသမားေတြ။ သူတုိ႔ေနာက္က သာမန္ၿမိဳ႕သူၿမိဳ႕သားေတြ။ အေပၚဆံုးမွာ မိန္းမေတြ၊ ေငြ၀ယ္ကြ်န္ေတြနဲ႔ ႏိုင္ငံျခားသားေတြ ထုိုင္တယ္ သူတို႔ ဘာလာၾကည့္ၾကတာလဲ။ ကြ်န္ေတာ္တို႔ အခု ေတြ႕ႏိုင္ပါတယ္ အဓိက ကေတာ့ ကိုလပ္ဆီယမ္က လူလူခ်င္း(သို႕)တိရစာၦန္နဲ႕ ယွဥ္ၿပိဳင္တုိက္ခိုက္တဲ့ပြဲေတြေပါ့ ေနာက္ထပ္ ဒီမွာလုပ္တဲဲ့အရာကေတာ့ ေရာမေတြက ေတာရိုင္းတိရိစၦာန္ေတြကို အမဲလိုက္ရတာႀကိဳက္တယ္။ တတိယအရာက ရာဇ၀တ္သားေတြကို စီရင္တာျဖစ္တယ္။ မ်ားေသာအားျဖင့္ နည္းလမ္းအမ်ိ ဳ းမ်ိ ဳ းပါပဲ အရမ္းရက္စက္တဲ့ နည္းလမ္းေတြနဲ႕ပါ ဘယ္ဘက္က ဖိုရမ္ဆီသြားရေအာင္။ အဲဒီ့ ႀကီးမားတဲ့ ဘုရားေက်ာင္းႀကီးက ဘာႀကီးလဲ။ သူတို႕ အဓိကဘာသာရဲ႕အႀကီးဆံုးဘုရားေက်ာင္းႀကီး ျဖစ္တယ္။ ၎က ဗီးနပ္(စ္)နဲ႔ ေရာမရဲ႕ ဘုရားေက်ာင္းပါ အဲ့ဒါကို ဧကရာဇ္ ဟာဒရိန္းက တည္ေဆာက္ခဲ့တယ္။ အဲဒါက အမွန္ေတာ့စိတ္၀င္စားဖို႔ေကာင္းတယ္ ဘာလို႔လဲဆိုေတာ့ အဲဒီ့ ဘုရားေက်ာင္းႏွစ္ခုက ေက်ာခ်င္းကပ္ထားတာပါ တစ္ဘက္ျခမ္းက နတ္ဘုရာမ၊ ဗီးနပ္(စ္)ကို ဝတ္ျပဳ ဖုိ႔ ျဖစ္တယ္ အဲ့ဒါက ကိုလစ္ဆီယမ္ကို မ်က္ႏွာမူေနတယ္။ တျခားဘက္က ဖိုရမ္ကို မ်က္ႏွာမူေနၿပီး ေရာမ နတ္ဘုရားမေနရာပါ အဲဒါက အေၾကာင္းျပခ်က္တစ္ခုရွိပံုေပၚတယ္။ ဗီးနပ္(စ္)က ကိုလပ္ဆီယမ္ကို ၾကည့္ေနတယ္ ကိုလပ္ဆီယမ္က ေပ်ာ္ရႊင္စရာေတြ ဂိမ္းေတြနဲ႔ ပတ္သက္တယ္။ ေရာမေတြက အိုတီယမ္လို႔ေျပာတယ္။ အားလပ္ခ်ိန္ပါ ေရာမ နတ္ဘုရားမကေတာ့ အေပ်ာ္မႀကိဳက္ပါဘူး။ သူမက နဂိုတီယမ္၊ ဒါမွမဟုတ္ စီးပြားေရးလုပ္ငန္းေတြ အလုပ္ေတြရွိတဲ့ ဖုိရမ္ကို မ်က္ႏွာမူေနတယ္။ အိုေက၊ အခု ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ ဖိုရမ္ကိုသြားပါမယ္။ ပထမဆံုး ကၽြန္ေတာ္တုိ႕ ကြန္စတန္႔တင္း ၿမိဳ႕ေတာ္ကိုမေရႊ႕မီက ေရာမမွာတည္ေဆာက္ခဲ့တဲ့ ေနာက္ဆံုး ၿမိဳ႕ေတာ္ဆုိင္ရာအေဆာက္အဦး မက္ဆန္တီးယပ္စ္ ရဲ႕ ဘက္္စ္ဆီလီကာမွာ ခဏရပ္ပါမယ္ ဒါက ႀကီးမားတဲ့ အေဆာက္အအံုပါ ၿပီးေတာ့ ဘက္စ္ဆီလီကာ ဆုိတဲ့စကားလံုးက ကြ်န္ေတာ္တုိ႔နဲ႔ ရင္းႏွီးတယ္။ အခု ကြ်န္ေတာ္တို႔ တစ္ခါတစ္ရံ ခရစ္ယာန္ဘုရားေက်ာင္းေတြကို ဘက္စ္ဆီလီကာလုိ႔ ေခၚတယ္။ ေရာမသားေတြ တရားရံုးအေနနဲ႕ အဓိက သံုးတဲ့ ၿမိဳ႕ေတာ္ဆိုင္ရာ အေဆာက္အဦး ျဖစ္တယ္ ခရစ္ယာန္ေတြက ဖိုရမ္အေဆာက္အဦးကို ယူတယ္ ဘာလုိ႔လဲဆိုေတာ့ သူတုိ႔က အဲ့ထဲမွာ ဝတ္ျပဳ ဆုေတာင္းလို႕ပါ ဒီေတာ့ သူတုိ႔က ရွိၿပီးသား အေဆာက္အဦးဖိုရမ္ကို ယူၿပီး အသစ္ပံုစံလုပ္တယ္။ အခု ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ ဆက္သြားေနတဲ့ေနရာကေတာ့ ေရာမရဲ႕ အရႈပ္ေထြးဆံုးအစိတ္အပိုင္းေတြထဲက တစ္ခုျဖစ္တယ္ အထူးသျဖင့္ သင္တုိ႕ ပ်က္စီးတာေတြကို ၾကည့္တဲ့အခါ အဲ့ဒီအေဆာက္အဦးေတြက တစ္ခုနဲ႔တစ္ခု ဘယ္လိုဆက္စပ္တယ္ဆုိတာ နားလည္ဖို႔ ႀကိဳးစားတဲ့အခါမွာပါ ကြ်န္ေတာ္အၿမဲေျပာတယ္ ဖိုရမ္က ၀ါရွင္တန္က တံတုိင္းနဲ႔တူတယ္။ အဲ့ဒါက ျပည္သူ႕ရင္ျပင္ ပါ စစ္ေရးက်င္းပျခင္းမ်ား ႏွင့္ မိန္႔ခြန္းေျပာျခင္းကဲ့သို႔ေသာ လူထုလႈပ္ရွားမႈ ေတြအတြက္ အသံုးျပဳတယ္။ ျပည္သူ႕ရင္ျပင္နားက အေဆာက္အဦးေတြက ျပည္သူလူထုႏွင့္ဆိုင္တဲ့ တရားရံုးေတြနဲ႔ ဘုရားေက်ာင္းေတြ ျဖစ္တယ္။ ၿပီးေတာ့ ဖိုရမ္က ေျမကြက္လပ္ေတြေပၚမွာေတာ့ ၀ါရွင္တန္က တံတုိင္းေတြလိုမ်ိဳး ႀကီးျမတ္တဲ့လူေတြနဲ႔ အေရးႀကီးအခမ္းအနားေတြအတြက္ အမွတ္တရေက်ာက္တုိင္ေတြ၊ အထိမ္းအမွတ္အခမ္းအနားေတြ က်င္းပတယ္ ဖိုရမ္ အနီးနားမွာ ပုဂၢလိကပိုင္ အေဆာက္အအံုေတြ တိုးတိုးလာတယ္ ဧကရာဇ္တစ္ဦးစီက သူ႔ရဲ႕ကိုယ္ပိုင္ဖိုရမ္ကိုေဆာက္ခဲ့တယ္ ဒီေတာ့ အင္ပါယာေတြရဲ႕ အင္ပါရီရယ္ဖိုရာလုိ႔ ေခၚခဲ့တယ္။ ကြ်န္ေတာ္တို႔ ပ်ံသန္းတာ တစ္ပတ္ျပည့္ပါၿပီ ကပီတိုလုိင္းကို ေနာက္တခါ ျပန္ၾကည့္ပါမယ္ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ ေရာမဖိုရမ္ေပၚကေန ပ်ံသန္းေနတယ္၊ ကၽြန္ေတာ္တို႕ ၎ဆီကို ျပန္သြားမွာပါ။ ကပ္ပီတုိလုိင္းေတာင္ကုန္းေပၚမွာ ပ်ံသန္းေနတယ္ ဂ်ဴပီတာ ေအာ္ပတီမက္စ္ မက္ဆီမက္စ္ ရဲ႕ ဘုရားေက်ာင္းကို ျမင္ႏုိင္တယ္ ၿပီးေတာ့ ျမစ္ေနာက္ဘက္နားကို သြားေနပါတယ္၊ အဲ့ဒီနားမွာ ေရာမက မာတီရပ္ကမ္းပတ္စ္လုိ႔ ေခၚတဲ့ ေျမျပင္က်ယ္ႀကီးကို ေတြ႕ရတယ္ မားစ္ရဲ႕လယ္ကြင္းေတြပါ။ ဘာလို႕အဲ့လိုေခၚခဲ့တာလဲဆုိေတာ့ ေရာမႏိုင္ငံမွာ အဲ့ဒီတုန္းက ျပည္သူ႕တပ္ရွိခဲ့တယ္၊ စစ္တပ္ကို ဒီမွာေတြ႕ဆံုေလ့က်င့္တယ္။ အခု ကၽြန္ေတာ္တို႕ သာယာလွပတဲ့ ေလးေထာင့္ကန္နားကို ေရႊ႕လာပါၿပီ အင္မတန္အေရးပါတဲ့ အေဆာက္အဦးျဖစ္တဲ့ Pantheon နတ္ဘုရားအားလံုးအတြက္ ဘုရားေက်ာင္း နေဘးနားကို ၾကည့္ေနပါတယ္
The rotunda, the round part, we wouldn't really see in antiquity. We would see the part that has the eight columns across the front that looks like a traditional temple. We like to say that it was built as a building with a surprise on the inside.
Rotunda အဝိုင္းသ႑ာန္ရွိတဲ့ ခန္းမ ေရွးေခတ္လက္ရာေတြေတာ့ မေတြ႕ဘူး။ ကၽြန္ေတာ္တုိ႕ တိုင္၈တုိင္ကို ေတြ႕ရတယ္ ရိုးရာဘုရားေက်ာင္းနဲ႕တူတဲ့ ေရွ႕ဘက္မွာ စိုက္ထားတာပါ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ေျပာလိုတာက ဒီအေဆာက္အဦးကို အတြင္းပိုင္းမွာ အံ့ၾသဖြယ္ျဖစ္ေအာင္ေဆာက္ထားတာ။ ဘာလုိ႕လဲဆုိေတာ့ ဒါက သာမန္ ဂရိ ဒါမွမဟုတ္ ေရာမ ဘုရားေက်ာင္း နဲ႕ပဲတူတယ္ ဒါေပမယ့္ မင္းအထဲေရာက္သြားရင္ေတာ့၊ မင္းသတိျပဳ မိပါလိမ့္မယ္ အဲဒါက တကယ့္ကိုလံုးဝန္းတဲ့ပံုစံပါ ကြ်န္ေတာ္ တစ္စကၠန္႔ေလာက္ အခ်ိန္ျဖဳန္းခ်င္တယ္ ဒီဖြဲ႕စည္းပံုရဲဲ႕စေကးက အရမ္းအံၾသခ်ီးမြမ္းဖို႔ေကာင္းတယ္။ အဲ့ဒီတိုင္ေတြၾကည့္လိုက္၊ ေတာ္ေတာ္ႀကီးတယ္။ ဒီႀကီးမားတည့္မတ္တဲ့ တုိင္လံုးေတြရေအာင္ ေက်ာက္တံုးေတြကို လုပ္ထားတဲ့စြမ္းရည္က ထူးျခားအံ့ဖြယ္ စြမ္းေဆာင္မႈပါပဲ အဲ့ဒါက ထူးျခားတယ္ ၿပီးေတာ့ အဲ့ဒါေတြအကုန္လံုးကို အီဂ်စ္က ႏွမ္းဖတ္ေက်ာက္ေတြနဲ႕ လုပ္ထားတယ္ ဒီေတာ့ အရမ္းေဝးတဲ့ေနရာကေန သယ္လာတာပါ။ ေရာမဧကရာဇ္ေတြ ပြဲက်င္းပတဲ့ အေဆာက္အဦးတစ္ခုပါ။ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔သိတဲ့ ဒီအေဆာက္အဦးမွာ ဂ်ဴ းလိယက္ဆီဆာ နဲ႔ ေအာ္ဂစ္စတပ္ရဲ႕ ရုပ္ထုေတြရွိတယ္ ဒီေတာ့ ဒီအေဆာက္အဦးကို ဧကရာဇ္ေတြ ရွိခိုးပူေဇာ္ဖို႕အတြက္ အၿမဲရည္စူးထားတယ္ ဒီေနရာက မ်က္လွည့္ဆန္ဆန္ အမုိးဖြင့္ထားတယ္။ ဒီမ်က္လွည့္က မွတ္သားေလာက္တယ္၊ ကြ်န္ေတာ္ဒီေနရာကို ခရီးသြားေတြ အမ်ားႀကီးေခၚလာၿပီး သူတို႔ကိုေမးတယ္ သူတို႕ေရာ ကၽြန္ေတာ့္လို ခံစားရလားလို႕ေပါ့ သူတုိ႔ တံခါး၀မွာ ရပ္လုိက္တဲ့အခါ မင္းေခါင္းကို တည့္တည့္ထားလုိ႔ ကြ်န္ေတာ္အၿမဲေျပာေလ့ရွိတယ္၊ မင္းဘာျမင္လဲ။ လူတိုင္းက တညီတညြတ္တည္း သေဘာတူတယ္။ ထိ္ပ္မွာ အမိုးခံုးအေပါက္ကို ျမင္ႏုိင္တယ္၊ ကၽြန္ေတာ္တို႕ အဲဒါကို မ်က္စိလုိ႔ေခၚတယ္။ သင္တုိ႕ ၾကမ္းျပင္ကုိလဲ ျမင္ႏိုင္တယ္ ၿပီးေတာ့ ဘယ္ညာ ႏွစ္ဘက္ကို ျမင္ရတယ္ အဲဒါေၾကာင့္ ဒီေနရာက ခမ္းနားႀကီးက်ယ္တဲ့ေနရာပါ လူရဲ႕ျမင္ႏုိင္စြမ္းထက္ က်ယ္ျပန္႕ပါတယ္ ကြ်န္ေတာ့္အတြက္ေတာ့ ေရွးေဟာင္းပံုစံလုိ႔ သတ္မွတ္တယ္ ၄င္းရဲ႕ အခ်ိ ဳ းအစားနဲ႕ ကန္႕သတ္ခ်က္ေတြက လူပံုစံက ဆင္းသက္လာတာပါ ၿပီးေတာ့ ကၽြန္ေတာ္တို႕ရဲ႕ စိတ္ကူးစိတ္သန္းနဲ႕ ကို္က္ညီတဲ့ အေဆာက္အဦးကိုကြက္တိတည္ေဆာက္ႏိုင္တာက ကၽြန္ေတာ္တုိ႕ကို ဂုဏ္တက္ေစပါတယ္ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ လူသားတစ္ေယာက္ရဲ႕ ႀကီးက်ယ္ျမင့္ျမတ္မႈကို ခံစားရတယ္ ၄င္းက ကၽြန္ေတာ္တို႕ကုိ ကိ္ုယ္အေလးခ်ိန္ေလွ်ာ႕လိုက္တာ မဟုတ္ပါဘူး ကၽြန္ေတာ္တို႕ထက္ ဆယ္ဆေလာက္ႀကီးတဲ့အတြက္ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ကိုယ္တုိင္ ပုရြက္ဆိတ္အရြယ္အစားေလာက္ ဒါမွမဟုတ္တျခားအရမ္းေသးတာတခုခုလိုမ်ိ ဳ း ခံစားရတယ္ အေဆာက္အဦးက လံုးဝ အဝိုင္းပံုစံပါ။ ဒါေပမယ့္ ေလးေထာင့္ပံုနဲ႔လဲ ဆက္စပ္ေနတယ္။ က်ြန္ေတာ္တုိ႔ ၾကမ္းျပင္ကို ၾကည့္တဲ့အခါ ဒီ ေလးေထာင့္နဲ႕စက္ဝုိင္းပံုစံအကြက္ေတြ ေတြ႕ရတယ္ ၿပီးေတာ့ အဖိုးတန္ေသတၱာေတြ လွပစြာ စည္းဝါးက်က် စီထားတဲ့ ေသတၱာႀကီးေတြ။ တကယ္ပါ။ အဲ့ဒီမွာ သတိထားၾကည့္ပါ ကြ်န္ေတာ္တို႕ ေလးေထာင့္နဲ႕အဝိုင္းရဲ႕အားၿပိဳင္မႈကို ေတြ႕ရတယ္ ဘာလုိ႔လဲဆိုေတာ့ အဲ့ဒီ ေလးေထာင့္ ေသတၱာႀကီးေတြက စက္ဝိုင္းျခမ္းပံုစံ အမိုးခံုးပုံ ျဖစ္တယ္ ဒါေပမဲ့ အဲ့ဒါနဲ႔ ပတ္သက္ၿပီး ကြ်န္ေတာ့္ကို စိတ္ဝင္စားေစတာက ပထမဆံုး ေဆးသုတ္ထားတဲ့ပံုစံ အခု မင္းတုိ႕အဲ့ထဲကို သြားရင္ေတာ့ ေကာင္းကင္ အမိုးခံုးမွာ ေဆးက အကုန္ကုန္ေနၿပီ။ အမိုးခုံးအေျခကိုေတာ့ အျပာေရာင္သုတ္ထားတယ္။ ေသတၱာႀကီးေတြကို အဝါေရာင္သုတ္ထားေတာ့ ေနေရာင္ဟပ္ေနသလို ျဖစ္ေနတယ္ အလယ္ပိုင္းမွာ တံဆိပ္ပါ ေန သို႔မဟုတ္ ၾကယ္အေနနဲ႕ သတ္မွတ္ထားတာပါ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔သိတဲ့ ေရွးေခတ္ေတာင္မွ ဒီအေဆာက္အဦးေဆာက္ၿပီး ႏွစ္တစ္ရာအၾကာေလာက္မွ သမို္င္းပညာရွင္တစ္ဦး ေရးထားတဲ့ ရာဇ၀င္က်မ္းကေနသိတာ။ လူေတြက သူတို႕အမိုးခံုးေတြကို ဘယ္လုိေဆာက္တာလဲဆုိၿပီး အံ့ဩၾကတယ္ သူတုိ႔ ဘယ္လိုလုပ္ လုပ္ႏုိင္တာလဲ။ တကယ့္ အံ့ဖြယ္ေရွးေဟာင္းလက္ရာပါပဲ ဒီအလင္းက စိတ္၀င္စားဖို႔ေကာင္းတယ္။ သင္တုိ႕ ေသတၱာႀကီးေတြကို ၾကည့္ရင္ သိႏိုင္တယ္ မ်က္စိက အလင္းက ေနအလင္းတန္းက ႏွစ္တစ္ႏွစ္ရဲ႕ မတူတဲ့ရက္ေတြ ၊ ေန႔တစ္ေန႕ရဲ႕ မတူတဲ့ အခ်ိန္ေတြမွာ မတူညီတဲ့ ေသတၱာေတြဆီ ေနေရာင္ တုိက္ရိုက္ထိုးေနတယ္ မၾကာေသးမီက ပညာရွင္တစ္ဦးက ေျပာတယ္ ဒါက ေနနာရီ အစစ္ေတာ့ မဟုတ္ဘူး သို႔ေသာ္ ဒါက အခ်ိန္ကုန္လြန္မႈ ပံုရိပ္ ၿပီးေတာ့ အလင္းတန္းက်ေနမႈရဲ႕ ပံုရိပ္ ႏွစ္တစ္ႏွစ္အတြင္း အခ်ိန္ျဖတ္သန္းမႈကို ညႊန္ျပေနတဲ့ အလင္းတန္းျဖစ္တယ္ ဒီမွာ တိုက္ဆုိင္ေနတာ တစ္ခု ရွိတယ္ ဒါက ရည္ရြယ္ခ်က္ရွိပံုေပၚတယ္ အဲဒါက မ်က္စိကျဖတ္လာတဲ့ေနအလင္းတန္းျဖစ္တယ္ ဧပရယ္ ၂၁ မြန္းတည့္တိတိမွာ ပန္သီရြန္ရဲ႕ တံခါးမႀကီးမွာ ထြန္းလင္းတယ္။ ဒီအခ်က္မွာေတာ့ ဟာဒရီယန္က ပန္သီရြန္ရဲ႕ အဓိကတာဝန္ရွိသူပါ ဧပရယ္၂၁ က ေရာမရဲ႕ ေမြးေန႕ပြဲေတာ္ျဖစ္ခဲ့တယ္၊ ဟာဒရီယန္က ေမြးေန႕ပြဲေတာ္ကို အလြန္စိတ္၀င္စားခဲ့တယ္ သူက ေရာမနတ္ဘုရားမကုိ ဂုဏ္ျပဳ ၿပီးေတာ့ ပြဲေတာ္နာမည္ကို ရုိမားယားပြဲေတာ္လို႕ ေျပာင္းခဲ့တယ္ ဒီနည္းလမ္းနဲ႔ အေဆာက္အဦးကို သူက ခ်ိန္ညိွခဲ့ပံုေပၚတယ္ မြန္းတည့္ခ်ိန္မွာ ဒီအံံ့ဖြယ္ျဖစ္ရပ္ျဖစ္သြားၿပီး အဲ့ဒီေန႕မွာ ပန္သီရြန္မွာ ျဖစ္ရတဲ့အေၾကာင္းက ေမြးေန႕ပြဲေတာ္မွာ အေၾကာင္းအရာအခ်ိ ဳ ႕ရွိလုို႕ပဲလုိ႕ ကြ်န္ေတာ္တုိ႔ စိတ္ကူးၾကည့္ႏုိင္တယ္ အခု ဖိုရမ္ကို ျပန္သြားရေအာင္ ၿမိဳ႕ထဲကို ျဖတ္သြားတဲ့ လမ္းမႀကီးအခ်ိ ဳ ႕ကို ဖိုရမ္မွာေတြ႕ႏိုင္တယ္၊ ေရာမသားအမ်ားစု ပံုမွန္ျဖတ္သန္းသြားလာေနတဲ့ ေနရာပဲ ကင္မရာကို ေသခ်ာဆြဲလွည့္ေတာ့ ၿမိဳ႕ရဲ႕အက်ယ္အဝန္းကို အျပည့္အဝ ေတြ႕ႏုိင္တယ္ ဘယ္ေလာက္ရႈပ္ေထြးလဲဆိုတာ သင္တို႕တကယ္နားလည္လာမယ္ ဒီေရွးေဟာင္းကမာၻဟာ ဘယ္ေလာက္တိုးတက္ခဲ့လဲ။ အေဆာက္အဦး ဘယ္ေလာက္ေလာက္ ဒီမွာရွိမယ္လုိ႔ ထင္လဲ။ ေအဒီေလးရာစုက သန္းေခါင္စာရင္းႏွစ္ခု ရွိတယ္ အဲ့ဒီမွာ ျပထားတာက ဒီမွာ အေဆာက္အဦးေတြ ရွစ္ေထာင္နဲ႔ တစ္ေသာင္းၾကား ရွိတယ္။ လူဦးေရကို စဥ္းစားၾကည့္ေတာ့ တစ္သန္းနဲ႕ ႏွစ္သန္းၾကားမွာရွိႏုိင္တယ္။ မ်က္ႏွာျပင္ ဧရိယာစုစုေပါင္းက ႏွစ္ဆယ့္ငါး စတုရန္း ကီလုိမီတာ ရွိတယ္ ဒီေတာ့ ကမာၻ႕အေနာက္ျခမ္း ရဲ႕ အႀကီးဆံုးၿမိဳ႕ေတာ္ျဖစ္ခဲ့တယ္ ၁၉ရာစု လန္ဒန္တုိင္ေအာင္။
Everything in human experience, and really human history or human civilizations experience, is that everything seems to fall to the earth, that if you have water particles, they don't just float up. If they are small enough they are being held up by the wind and all that, but if they are large enough, they will fall. That you don't have people that are able to just float around, they will fall.
လူ႔သမိုင္း လူ႔ယဥ္ေက်းမႈ လူသားေတြရဲ႕အေတြ႕အၾကံဳအားလံုးမွာ အရာဝတၳဳတိုင္းဟာ ေျမျပင္ေပၚကို က်ဆင္းပါတယ္ ေလနဲ႔ လြင့္ပါႏိုင္ေအာင္ ေပါ့ပါးတဲ့ ေရမႈန္ေလးေတြေတာင္ ေျမေပၚကိုပဲ က်ဆင္းပါတယ္ ေလနဲ႔ လြင့္ပါႏိုင္ေအာင္ ေပါ့ပါးတဲ့ ေရမႈန္ေလးေတြေတာင္ ေျမေပၚကိုပဲ က်ဆင္းပါတယ္
You don't have taxi cabs that float around, they'll fall. Not only will the water fall, it will hit the ground, it will puddle up, and if there is a gutter it will fall into the gutter.
You don't have taxi cabs that float around, they'll fall. လူေတြ ကားေတြ ဟာေလေပၚမွာ လြင့္ေမ်ာမေနပဲ ေျမေပၚမွာပဲ ရွိေနၾကပါတယ္ ပိုပိုၿပီးနိမ့္ဆင္းလာရင္းနဲ႔ ေရအိုင္ေလးေတြ ျဖစ္လာမယ္ will fall into the gutter.
It is just trying to get lower and lower and lower. If i were to drop a bunch of needles they would just fall. If i had a needle at rest here it doesn't just automatically for no reason jump and fly upwards and start to float.
It is just trying to get lower and lower and lower. အပ္ေခ်ာင္းေလးေတြကို လႊတ္ခ်လိုက္တဲ့အခါ ေျမေပၚကို က်ဆင္းသြားလိမ့္မယ္ ေလထဲမွာလြင့္ေမ်ာမေနသလို ခုန္တတ္လာမွာလဲမဟုတ္ဘူး ဒါဟာ ကၽြန္ေတာ္တုိ႔ ေတြၾကံဳေနရတဲ့ အရာဝတၳဳအားလံုးအတြက္ အေျခခံသေဘာတရားပါ လူ႔သမိုင္းမွာ ဒီကိစၥကို အထူးအဆန္းလို႔ မထင္ခဲ့ၾကဘူး အရာဝတၳေတြေျမေပၚကို က်ဆင္းတယ္ဆိုတာ သဘာဝျဖစ္စဥ္တစ္ခု လို႔မွတ္ယူခဲ့ၾကတယ္ အျခားရႈေထာင့္တစ္ခုကေန လွည့္မစဥ္းစားခဲ့ၾကဘူးေလ ဒါေၾကာင့္ပဲ ဒီပုဂၢိဳလ္ဟာ သမိုင္းမွာ ထင္ရွားတဲ့သူတစ္ေယာက္ျဖစ္လာပါတယ္ သူဟာ ကၽြန္ေတာ္ေျပာေနတာေတြထက္ အမ်ားႀကီးပိုၿပီးအေရးပါတဲ့ ကိစၥေတြကို ဖန္တီးခဲ့လို႔ လူ႔သမိုင္းမွာ မွတ္တိုင္တစ္ခုစိုက္ထူႏိုင္ေအာင္ ေက်ာ္ၾကားတဲ့သူပါ သူ႔နာမည္က အိုင္းဆက္ႏ်ဴတန္ ပါ လူ႔သမိုင္းမွာ ေက်ာ္ၾကားတဲ့ပါရမီရွင္တစ္ဦးျဖစ္တဲ့ ႏ်ဴတန္ရဲ႕သေဘာတရားတစ္ခုက "အရာဝတၳဳေတြရဲ႕က်ဆင္းျခင္း" ပါ အရာဝတၳဳေတြဟာ မုခ်ေျမေပၚကို သက္ဆင္းရတာလား? ဒါဟာ အပင္ပန္းခံ စဥ္းစားေနစရာမလိုတဲ့ သဘာဝျဖစ္စဥ္တစ္ခုလား? ႏ်ဴတန္ဟာ ပန္သီးေၾကြက်တာကေန အရာဝတၳဳေတြေျမေပၚက်ဆင္းျခင္း နိယာမတစ္ခုကိုရလာပါတယ္ အခ်ဳိ႕ရုပ္ျပေတြထဲကလုိ ပန္သီးပင္ေအာက္မွာအိပ္ေနတဲ့ ႏ်ဴတန္ေခါင္းေပၚကို ပန္းသီးေၾကြက်တာမဟုတ္ပါဘူး ဒီမွာ သစ္ပင္တစ္ပင္ သစ္ကိုင္းရွိမယ္ အရြက္နည္းနည္းရွိမယ္ ပန္းသီးတစ္လံုးရွိမယ္ သစ္ကိုင္းလႈပ္ၿပီး ပန္းသီးေၾကြက်လာမယ္ အျခားသူေတြဆိုရင္ေတာ့ ပန္းသီးေၾကြက်တာကို သာမန္ကိစၥတစ္ခုလို႔ပဲ ထင္မွာပါ ႏ်ဴတန္ကေတာ့ ဒါကိုသတိထားမိၿပီး ပန္းသီးကဘာလို႔ ေၾကြတဲ့အခါ ေျမေပၚကိုပဲက်ရတာလဲလို႔ ေမးခြန္းထုတ္ပါတယ္ ဒီလိုစဥ္းစားတာကို ေဖာက္ထြက္ေတြးေခၚတယ္လို႔ ေခၚပါတယ္ ဘာလို႔ဆိုေတာ့ လူသားေတြဟာ ႏွစ္ေပါင္းေထာင္ခ်ီၿပီး ဒီကိစၥကိုသဘာဝျဖစ္စဥ္တစ္ခုအေနနဲ႔ သတိမထားမိၾကဘူး ႏ်ဴတန္ကေတာ့ ဘာေၾကာင့္လဲဆိုၿပီး ေမးခြန္းထုတ္ခဲ့သလို အျမဲတမ္းဒီလိုပဲ ျဖစ္ေနတာလားလို႔ ေတြးပါတယ္ ဒီေမးခြန္းကပဲ ႏ်ဴတန္ကို ယခုအခ်ိန္ထိ အသံုးဝင္ေနတဲ့ ကလပ္စစ္ကယ္မကၠင္းနစ္ အတြက္အေျခခံ သေဘာတရား ေတြကိုရေစခဲ့ပါတယ္ အဲဘတ္အိုင္းစတိုင္း (Albert Einstein) က ျပီခဲ့တဲ့ရာစုႏွစ္္အတြင္းမွာ အဲဒီဘာသာရပ္ကို အနည္းငယ္ျပင္ဆင္ခဲ့ပါေသးတယ္ 00:03:20,733 --> 00:03:26,067 ကမာၻမ်က္ႏွာျပင္ေပၚမွာ ရည္ရြယ္ခ်က္အမ်ဳိးမ်ဳိးနဲ႔ အရာဝတၳဳေတြကို 37
But for most purposes, when we're engineering things on the surface of the planet, and we are not going close to the speed of light, we can still use the mathematics that Isaac Newton came up with from this simple question. And not only was he able to kind of think that there's something... There's something that might be pulling, somehow, acting on this apple, bringing it to the earth.
အသံုးခ်တဲ့အခါ အလင္းအလ်င္နဲ႔ မေရြ႕လ်ားဘူးဆိုရင္ ႏ်ဴတန္ရဲ႕ဒီသခ်ၤာသေဘာေတြကို အသံုးခ်ႏိုင္မွာပါ ဒီျဖစ္ရပ္ကေန ႏ်ဴတန္ဟာ ပန္းသီးကို ေျမေပၚေၾကြက်ေအာင္ ဆြဲေနတဲ့အား တစ္ခုရွိေနတယ္ဆိုတာ စဥ္းစားႏိုင္ခဲ့တယ္ ႏ်ဴတန္ဟာ ဒီလို ပန္းသီးကိုဆြဲယူေနတဲ့အားကို ျဒပ္ဆြဲအားလုိ႕သတ္မွတ္ျပီး စၾကဝဠာဆိုင္ရာျဒပ္ဆြဲအားနိယာမ ကိုေဖာ္ထုတ္ခဲ့ပါတယ္ .. . . .
And in it, he theorizes that the forces between objects now it's a vector quantity, it's always going to attract the two objects to each other. So the direction is towards each other. The force of gravity between two objects... is going to be equal to this this big G, which is really just a number, its a very small number.
ႏ်ဴတန္ကအရာဝတၳဳေတြၾကားမွာရွိေနတဲ့ အားေတြဟာအဲဒီအရာဝတၳဳတစ္ခုခ်င္းစီကိုဦးတည္ျပီး ဆြဲငင္ေနတယ္လ႔ို ယူဆခဲ့တယ္ . အရာဝတၳဳႏွစ္ခုၾကားက ျဒပ္ဆြဲအားကို အရမ္းကိုေသးငယ္တဲ့ကိန္းေသ G လို႔သတ္မွတ္ခဲ့ပါတယ္ ဒီကိန္းေသရဲ့တန္ဖိုးဟာ ပထမအရာဝတၳဳ ဒုတိယအရာဝတၳဳေတြနဲ႔ ယွဥ္ရင္အလြန္႔အလြန္ကိုေသးငယ္ပါတယ္ 53 00:04:49,133 --> 00:04:57,800 object, divided by the distance between the two objects.
Which is a super-duper small number, times the mass of the first object, times the mass of the second object, divided by the distance between the two objects.
Distance squared.
So this is distance between two objects. So if you're talking about the force of gravity on Earth, this right over here... You pick one of the masses to be Earth, so this mass over here.
ျပီးေတာ့ အရာဝတၳဳႏွစ္ခုၾကားက အကြာအေဝးရဲ႕ႏွစ္ထပ္ကိန္း တကယ္လို႔မင္းက ကမာၻေပၚမွာျဒပ္ဆြဲအားကို တြက္မယ္ဆိုရင္ အရာဝတၳဳတစ္ခုရဲ႕ျဒပ္ထုကို ကမာၻရဲ႕ ျဒပ္ထုလို႔ယူရမယ္ ကၽြန္ေတာ္ကအရာဝတၳဳတစ္ခု ျပီးေတာ့အရာဝတၳဳႏွစ္ခုမွာရွိတဲ့ ျ ဒပ္ထုေတြရဲ႕ဗဟိုမွတ္ၾကားအကြာအေဝး အၾကမ္းဖ်င္းေျပာရင္ ကမာၻ႔မ်က္ႏွာျပင္ကေနဗဟိုအထိအကြာအေဝးကၽြန္ေတာ့္အရပ္ ၅ေပ၉ကိုးလက္မ ဗဟိုမွတ္ ထက္ဝက္အကြာအေဝး ဒီမွာကိန္းေတြ ကၽြန္ေတာ္နဲ႔ကမာၻၾကား ကမာၻနဲ႔အပ္ေခ်ာင္းေလးေတြၾကား ကားေတြနဲ႔ကမာၻၾကားမွာရွိတဲ့ျဒပ္ဆြဲအားကိုမေျပာခင္ နည္းနည္းစဥ္းစားဖို႔လိုတယ္ ဘယ္လိုအရာဝတၳဳႏွစ္ခုၾကားမွာမဆိုရွိတဲ့ ႏ်ဴတန္အဓိပၸာယ္ဖြင့္ဆိုသလိုျဒပ္ဆြဲအားကို ေျပာမယ္ ဒါဆိုမင္းကေျပာမယ္ "ကၽြန္ေတာ္အခု ကြန္ပ်ဴတာစခရင္ကိုၾကည့္ေနတယ္" မင္းကကြန္ပ်ဴတာစခရင္ကိုၾကည့္ေနတယ္ေပါ့ ဒီမွာ မွန္ျပားမဟုတ္တဲ့ ေခတ္ေဟာင္း ကြန္ပ်ဴတာတစ္လံုး ကြန္ပ်ဴတာမ်က္ႏွာျပင္က မင္းကိုဘယ္လို ဆြဲငင္ေနမွာလဲ မင္းဆီကိုေရာ ကြန္ပ်ဴတာက လြင့္ပ်ံလာ လို႔လား အဲလုိမလြင့္ရတာက ျဒပ္ဆြဲအားကိန္းေသ G ကအရမ္းကိုေသးငယ္လြန္းလို႔ပါ မင္းနဲ႔ကြန္ပ်ဴတာရဲ႕ ဆြဲငင္အားက ကြန္ပ်ဴတာနဲ႔စားပြဲၾကားမွာရွိတဲ့ ပြတ္မႈအားကိုမေက်ာ္လြန္ ႏိုင္ေလာက္ေအာင္ကို အရမ္းနည္းလြန္းတယ္ အဲဒီပြတ္မႈအားဆိုတာ မင္းနဲ႔ကမာၻေျမၾကား ကြန္ပ်ဴတာနဲ႔ကမာၻေျမၾကား ကျဒပ္ဆြဲအားေၾကာင့္ျဖစ္တာပါ မင္းနဲ႔ကြန္ပ်ဴတာရဲ႕ျဒပ္ထုေတြက လ်စ္လ်ဴရႈေလာက္ေအာင္ ေသးငယ္လို႔ ဘာသက္ေရာက္မႈမွမျဖစ္တာ ကြန္ပ်ဴတာမင္းဆီလြင့္မလာတာ မင္းကကြန္ပ်ဴတာဆီမလြင့္တာ ေတြဟာ အျခားအားေတြက ဒီဆြဲငင္အားေလး ကို လႊမ္းမိုးထားလို႔ပါ ဒီလိုသိဖို႔အတြက္ ကိန္းေသ G တန္ဖိုးကိုသိဖို႔လိုပါတယ္ ..
This G, this big G, this constant of proportionality, just to get a sense of how small it is... This is, and I'm going to round it here, it's approximately 6.67 times 10 to the negative 11th Newtons. And we'll talk about Newtons, it is the metric unit of force.
G တန္ဖိုးက ၆.၆၇ အေျမွာက္ တစ္ဆယ္ရဲ႕ အႏုတ္တစ္ဆယ္ တစ္ထပ္ကိန္ရင္း ႏ်ဴတန္ ပါ ဒီေနရာမွာ ႏ်ဴတန္ ကအားရဲ့မက္ထရစ္ယူနစ္ပါ ေနာက္တစ္မ်ဳိးေျပာရင္ ႏ်ဴတန္မီတာပါကီလိုဂရမ္စကြဲ မီတာပါကီလိုဂရမ္စကြဲကို ႏ်ဴတန္နဲ႔ေျမွာက္ နည္းနည္းေတာ့ရႈပ္ပါတယ္ ကီလိုဂရမ္ယူနစ္ျဒပ္ထုႏွစ္ခုကိုေျမွာက္ မီတာယူနစ္အကြာအေဝးႏွစ္ခုနဲ႔စား ျပီးမွႏ်ဴတန္ယူနစ္ G နဲ႔ေျမွာက္ ဒါေပမယ့္ အေရးႀကီးတာက တစ္ဆယ္ရဲ႕အႏုတ္တစ္ဆယ့္တစ္ထပ္ကိန္းရင္း ဆိုတာအရမ္းကိုေသးငယ္ပါတယ္ ခ်ေရးျပရင္ ဒီလို ၀ ဒသမ ရဲ႕ေနာက္မွာ ၀ တစ္ဆယ့္တစ္လံုးရွိပါတယ္ ဒါေၾကာင့္ ၆.၆၇ နဲ႔ေျမွာက္လိုက္ရင္ေတာင္ မေျပာပေအာင္ေသးငယ္တဲ့ကိ္န္း ျဖစ္ေနဦးမွာပါ ဒီေနရာမွာကမာၻရဲ႕ျဒပ္ထုကိုမထည့္ပဲ မင္းနဲ႕ကြန္ပ်ဴတာရဲ႕ျဒပ္ထု ကိုထည့္ရင္ေတာင္ ေသးငယ္တဲ့ကိန္း ျဖစ္ေနဦးမွာပါ အျခားအားႀကီးေတြကလႊမ္းမိုးသြားလို႔ ဒီအားေလးကေပ်ာက္ကြယ္သြားၿပီး မင္းဆီကို ကြန္ပ်ဴတာႀကီး လြင့္ပ်ံမလာတာပါ . ဒါေပမယ့္ ကမာၻေျမလို အရမ္းႀကီးမားတဲ့ ျဒပ္ထုေတြကို တြက္တဲ့အခါမွာေတာ့ ျဒပ္ဆြဲအားကိုသတိျပဳမိလာမွာပါ ဒီဗီဒီယိုမွာ ကၽြန္ေတာ္က ကမာၻရဲ႕ျဒပ္ထုကိုမေျပာေတာ့ပါဘူး ကိုယ္တိုင္ရွာေဖြၾကည့္ပါ . ကမာၻ႕ျဒပ္ထုကိုဒီမွာထည့္ r အတြက္ ကမာၻ႕ဗဟိုခ်က္ကေနမ်က္ႏွာျပင္အထိ ခန္႔မွန္းအကြာအေဝးထည့္ ျပီးမွ G နဲ႔ေျမွာက္ ဒါဆို ထြက္လာတဲ့အေျဖက g ရဲ႕တန္ဖိုးပါ ဒီကိန္းကိုဒီကိန္းနဲ႔ေျမွာက္ ျပီးရင္ဒီကိန္းနဲ႔ေျမွာက္ျပီး ႏွစ္ထပ္ကိန္းနဲ႔စား ဒီေနရာမွာ g ဆိုတာကမာၻမ်က္ႏွာျပင္ေပၚမွာရွိေနတဲ့ ျဒပ္ဆြဲအားကိုေျပာတာပါ တနည္းေျပာရရင္ ကမာၻျဒပ္ဆြဲအားရဲ့အရွိန္ကိုေျပာတာပါ ဒါေၾကာင့္ တန္ဖိုးက ၉.၈ ျဖစ္ၿပီး ယူနစ္က မီတာပါစကၠန္႔စကြဲ ဒီမွာျဒပ္ထုတစ္ခုက်န္ေသးတယ္ အရာဝတၱဳတစ္ခု ကမာၻမ်က္ႏွာျပင္ေပၚက်လာရင္ အကြာအေဝးကိုထည့္စဥ္းစားရေတာ့မယ္ ျပီးရင္ အဲလိုက်ဆင္းလာတဲ့ ျဒပ္ထုကိို ကမာၻ႔ျဒပ္ဆြဲအား g နဲ႔ေျမွာက္ေပးရမယ္ ဥပမာ ကၽြန္ေတာ္႔အေလးခ်ိန္က ၇၀ ကီလိုဂရမ္ရွိတယ္ ဒီေနရာမွာ ၇၀ ကီလိုဂရမ္ကို ျဒပ္ထု လို႔ေျပာမယ္ အေလးခ်ိန္ဆိုတာ အား တစ္မ်ဳိးပဲ ဒါကိ ုေနာက္ပိုင္းမွေျပာျပမယ္ ကၽြန္ေတာ့္ျဒပ္ထု ၇၀ ကီလိုဂရမ္အေပၚသက္ေရာက္ေနတဲ့ ကမာၻရဲ့ျဒပ္ဆြဲအားကိုတြက္ၾကည့္ရေအာင္ . ဂဏန္းေပါင္းစက္နဲ႔တြက္ရင္ ၉.၈ အေျမွာက္ ၇၀ အေျဖက ၆၈၆ ကီလိုဂရမ္မီတာပါစကၠန္႔စကြဲ ရတယ္ ဒီေနရာက အရာေပါ့ ဒါက ႏူတန္ရဲ့ အဓိပၸာယ္ဖြင့္ဆိုပံု ကလပ္စစ္ကယ္ရူပေဗဒ ရဲ့ဖခင္ႀကီးႏူတန္ကိုအစြဲျပဳျပီး ယူနစ္ကို newton လို႔သတ္မွတ္ထားတာ ကၽြန္ေတာ္ရဲ့အေလးခ်ိန္ ဒါမွမဟုတ္ ကမာၻကကၽြန္ေတာ့္အေပၚသက္ေရာက္ေနတဲ့ဆြဲငင္အား ဒါမွမဟုတ္ ကမာၻနဲ႔ကၽြန္ေတာ့္ၾကားကျဒပ္ဆြဲအားက ၆၈၆ ႏူတန္ ျဖစ္ပါတယ္ အခု စိတ္ဝင္စားစရာေမးခြန္း တစ္ခုေမးမယ္ ဒီမွာကမာၻ ကၽြန္ေတာ္က ကမာၻေပၚကအမႈန္ေလးတစ္ခု အိႏိၵယသမုဒၵရာနား ကအမႈန္ေလးတစ္ခုေပါ့ အရင္ကေျပာခဲ့သလို ကမာၻက ကၽြန္ေတာ္ကို ၆၈၆ ႏူတန္ အားနဲ႔ဆြဲငင္ေနပါတယ္ ကၽြန္ေတာ္ကေရာ ကမာၻကို ကၽြန္ေတာ္အေပၚသက္ေရာက္ေနတဲ့ အားတစ္စံုတစ္ရာန႔ဲ ျပန္ဆဲြငင္သလား မင္းရဲ့ ကိုယ္အဂၤါေတြ ဒါမွမဟုတ္ အလိုေလ်ာက္တုန္႔ျပန္မႈေတြ အေပၚမွာေရာ အရမ္းႀကီးမားတဲ့ကမာၻနဲ႔ ကၽြန္ေတာ့္လိုအမႈန္အမႊားေလးၾကားမွာေပါ့ အဆေပါင္းမ်ားစြာႀကီးတဲ့ကမာၻ႔ျဒပ္ဆြဲအားက ကၽြန္ေတာ့္ျဒ႔ပ္ဆြဲအားထက္ အဆအမ်ားႀကီးပိုဆြဲငင္ေနမွာပါ ကံဆိုိးစြာနဲ႔ပဲ ဒါကၽြန္ေတာ္ေျပာခ်င္တဲ့ အၾကာင္းမဟုတ္ပါဘူး ကၽြန္ေတာ္နဲ႔ ကမာၻသည္ ၆၈၆ ႏ်ဴတန္နဲ႔ အျပန္အလွန္ဆြဲငင္ေနၾကပါတယ္ ဒါေၾကာင့္ ကၽြန္ေတာ္က ကမာၻကို ၆၈၆ ႏ်ဴတန္နဲ႔ဆြဲငင္ေနပါတယ္ ဒါမျဖစ္ႏိုင္ဘူးလို႔ မင္းကေျပာမွာပဲ အကယ္၍ မင္းဟာတို္က္တစ္လံုးေပၚကေနခုန္ခ်လိုက္မယ္ဆိုရင္ ျဒပ္ဆြဲအားနဲ႔ ေအာက္ဖက္ကို ဦးတည္ေနတဲ့အရွိန္ကို ခံစားရလိမ့္မယ္ အရွိန္က မင္းေပၚမွာ မူတည္ေနတယ္လို႔ မထင္ရဘူး လူတစ္ေယာက္က တိုက္တစ္လံုးအေပၚကေန ခုန္ခ်ရင္ ျဒပ္ဆြဲအားတူညီတာေၾကာင့္ ကမာၻက အရွိန္တစ္ခုနဲ႔ပဲ ဆြဲငင္ပါတယ္ ဒီအေၾကာင္းကို တျခားဗီဒီယို တစ္ခုမွာ ထပ္ရွင္းျပပါမယ္ အား သည္ အရွိန္ႏွင့္ျဒပ္ထု ေျမွာက္လဒ္နဲ႔ညီပါတယ္ ကမာၻနဲ႔ကၽြန္ေတာ္ ရဲ့ၾကားက ျဒပ္ဆြဲအားကို ၆၈၆ ႏ်ဴတန္လို႔ သိခဲ့ပါတယ္ ဒါေၾကာင့္ အားသည္ ၆၈ ကီလိုဂရမ္ ရွိမယ္ အေတာ္ေလး မ်ားတဲ့အရွိန္ရႏိုင္ပါတယ္ ဒီေနရာမွာ ရွိေနတဲ့ A တြက္ေျဖရွင္းမယ္ဆိုရင္ ၉.၈ မီတာပါစကၠန္႔စကြဲ ရတယ္ ကၽြန္ေတာ္နဲ႔ကမာၻက အခ်င္းခ်င္းဆြဲငင္ေနတာေၾကာင့္ ကၽြန္ေတာ္ေၾကာင့္ျဖစ္တဲ့ကမာၻရဲ့အရွိန္ကို တြက္ၾကည့္မယ္ ကမာၻမွာအရွိန္ဘယ္ေလာက္ရသလဲသိဖို႔ ဒီေနရာမွာ အရမ္းႀကီးမားတဲ့ကိန္းကိုထည့္မယ္ ဒီကိန္းနဲ႔ ကမာၻရဲ့အရွိန္နဲ႔ ေျမွာက္မယ္ ဒီကိန္းကအလြန္႔အလြန္ႀကီးၿပီး ဒီကိန္းကအလြန္႔အလြန္ေသးပါတယ္ ဒါေၾကာင့္ ေက်သြားၿပီး ကမာၻရဲ့အရွိန္ ျဒပ္ဆြဲအား နဲ႔ ကမာၻေပၚက လူေတြအားလံုးဟာ ညီမွ်တဲ့အေျခအေနမွာ ရွိေနပါတယ္ ဒီလိုမေက်ခဲ့ဘူးဆိုရင္ေတာင္ မင္းဆီကိုဦးတည္ေနတဲ့ ကမာၻ႔ရဲ့ေသးငယ္လြန္းတဲ့ အရွိန္ကိုသတိထားမိမွာမဟုတ္ပါဘူး ျဒပ္ထုေတြေၾကာင့္ ကမာၻရဲ့ အရွိန္ကို ကၽြန္ေတာ္တို႔ေတြ သိႏိုင္မွာမဟုတ္ပါဘူး
Let's learn a little bit about springs. So let's say I have a spring. Let me draw the ground so that we know what's going on with the spring.
Spring နဲ႔ ပတ္သတ္ၿပီး သင္ၾကရေအာင္ ကၽြန္ေတာ့္ဆီမွာ Spring တစ္ခုရွိတယ္ဆိုၾကပါစို႔ ကၽြန္ေတာ္ Spring ဘယ္လိုလုပ္လဲဆိုတာ သိဖို႔ ေျမၾကီးကို ပံုဆြဲလိုက္မယ္ ကဲ ၾကည့္ရေအာင္ ဒါက ၾကမ္းျပင္ အဲတာ ၾကမ္းျပင္ နဲ႔ Spring
It's along the floor. I'll use a thicker one, just to show it's a spring.
Spring က ၾကမ္းျပင္နဲ႔ ရွိေနတယ္ ကၽြန္ေတာ္ Spring ဆိုတာသိဖို႔ လိုင္းထူတာနဲ႔ ပံုဆြဲလိုက္မယ္
Let's say the spring looks something like this. Whoops, I'm still using the line tool. So the spring looks like this.
Spring ဆိုတာ ဒီလိုပံုစံမိ်ဳးပဲ ကဲၾကည့္ရေအာင္ Spring က ဒီလိုမ်ိဳး
Let's say at this end it's attached to a wall. That's a wall. And so this is a spring when I don't have any force acting on it, this is just the natural state of the spring.
Spring ရဲ႕ အစြန္းတစ္ဖက္ကို နံရံနဲ႔ ခ်ိတ္ထားလိုက္မယ္ ဒါက နံရံပါ ဒီ Spring က ကၽြန္ေတာ္ ဘာအားမွ မသက္ေရာက္ရခင္ အေျခအေနပါ ဒီပံုစံက Spring ရဲ႔႕ ပံုမွန္အေျခအေနပါ ဒီအေျခအေနကို ကၽြန္ေတာ္တို႔ ပံုမွန္အေျခအေနလို႔ေခၚမယ္ ဒါကေတာ့ Spring ရဲ႕ ထိပ္ပါ ကဲကၽြန္ေတာ္ Spring ကို တြန္းအား 5 Newtons သက္ေရာက္လိုက္ရင္ Spring က ဒီလိုပံုစံျဖစ္သြားမယ္ ပံုျပန္ဆြဲရမယ္ ကၽြန္ေတာ္ 5 Newtons အားသက္ေရာက္လိုက္ရင္ ကၽြန္ေတာ္ ပန္းေရာင္နဲ႔ ဆြဲလိုက္မယ္ ကၽြန္ေတာ္က 5 Newtons အား သက္ေရာက္လိုက္ရင္
When I apply a force of 5 Newtons, the spring looks like this.
Spring က ဒီလိုပံုစံျဖစ္သြားမယ္
It compresses, right? We're all familiar with this. We sit on a bed every day or a sofa.
Spring က်ံဳ႕သြားတယ္ မလား ကၽြန္ေတာ္တို႔ အဲ့တာနဲ႔ ရင္းႏွီးပါတယ္ ကၽြန္ေတာ္တို႔ဟာ ေန႔တိုင္း ကုတင္ ဆိုဖာခံုေတြမွာထိုင္ၾကတယ္ ကဲ ဒီအထိ က်ံဳ႕သြားတယ္ဆိုပါစို႔ တကယ္လို႔ ဒီေနရာက Spring ကို အားမသက္ေရာက္ပဲ ပံုမွန္ အေျခအေန ဆိုရင္ ဒါက ကၽြန္ေတာ္ 5 Newtons ဒီဘက္ကို သက္ေရာက္လိုက္တဲ့ေနရာ . ဒီအကြာအေ၀းကို 10 မၤီတာ လို႔ သတ္မွတ္ၾကပါစို႔ ဒါဆို ဒီမွာ ေမးစရာရွိလာၿပီ ကၽြန္ေတာ္တို႔ဟာ Spring ကို အားတစ္ခုနဲ႔ အကြာအေ၀းတစ္ခုကေန သက္ေရာက္လိုက္ရင္ ဘယ္လိုဆြဲဆန္႔ႏိုင္တယ္ က်ံဳ႕သြားႏိုင္တယ္ ဆိုတာ ရွင္းျပပါမယ္ သင္ဟာ မတူညီတဲ့အားသက္ေရာက္လိုက္ရင္ Spring ကဘယ္ေလာက္ က်ံဳသြားမလဲ? ကၽြန္ေတာ္ေမးခ်င္တာက ကၽြန္ေတာ္က 10 Newton အား သက္ေရာက္လိုက္ရင္
So my question is how much will it compress when I apply a 10-Newton force? So your intuition that it'll compress more is correct, but is it linear to how much I compress it? Is it a square of how much I compress it?
Spring က ဘယ္ေလာက္က်ံဳ႕သြားမလဲ ပိုၿပီးက်ံဳ႕သြားမယ္လို႔ သင္ထင္တာ မွန္ပါတယ္ ဒါေပမယ့္ ကၽြန္ေတာ္ ဖိလိုက္တာရဲ႕ ဘယ္ေလာက္က်ံဳသြားမလဲ ကၽြန္ေတာ္ဖိလိုက္တာရဲ႕ ဘယ္ႏွစ္ဆက်ံဳ႕သြားမလဲ အဲတာေတြ ဘယ္လိုဆက္စပ္ေနလဲ သင္ ခန္႔မွန္းႏိုင္တယ္လို႔ ကၽြန္ေတာ္ထင္တယ္ ဒါက တကယ္ေတာ့ စမ္းသပ္မႈေလးလုပ္သင့္တယ္ ဒါမွမဟုတ္ ဒီ ဗီဒီယို ဆက္ၾကည့္ေပ့ါ ကၽြန္ေတာ္က 10 Newton အား သက္ေရာက္လုိက္တယ္ဆိုပါစို႔
What will the spring look like? Well, it'll be more compressed. Drop my force to 10 Newtons.
Spring က ဘာနဲ႔ တူသြားမလဲ သူက ပိုၿပီး က်ံဳ႕သြားမွာေပါ့ ကၽြန္ေတာ့္အားကို 10 Newtons လို႔ သက္ေရာက္လိုက္ၿပီ ဒါက Spring ရဲ႕ ပံုမွန္အေျခအေနေနရာဆိုရင္ အကြာအေ၀း ဘယ္ေလာက္လဲ မ်ဥ္းေျဖာင့္အတိုင္း ထြက္လာတယ္ မ်ဥ္းေျဖာင့္အတိုင္းလို႔ ဘာလို႔ ကၽြန္ေတာ္ေျပာတာလဲ ဆိုလိုတာက အားမ်ားမ်ားသက္ေရာက္ေလ သူက Spring ဘယ္ေလာက္ က်ံဳ႕သြားမလဲ ဆိုတာနဲ႔ တူညီစြာအခ်ိဳးက်ပါတယ္ ၿပီးေတာ့ ေနာက္တစ္မ်ိဳးေျပာလို႔ရေသးတယ္ သင္ဟာ ညာဘက္ကို 5 Newtons သက္ေရာက္မယ္ဆိုရင္ ဒီဦးတည္ခ်က္အတိုင္း 10 မီတာ ေရြ႕သြားမွာျဖစ္တယ္ ဒါက သင္ Spring ကို သင့္ေတာ္တဲ့ သတ္မွတ္ခ်က္အတြင္း ဆြဲဆန္႔တာရယ္ ဖိတာရယ္မွာ အလုပ္လုပ္ပါတယ္ ဒါနဲ႔ပတ္သတ္လို႔ ကၽြန္ေတာ္တို႔အားလံုးမွာ အေတြ႔အၾကံဳရွိပါတယ္ တကယ္လို႔ သင္ဟာ တစ္ခုခုကို အရမ္းၾကီးဖိလိုက္မယ္ အရမ္းၾကီးဆြဲဆန္႔လိုက္မယ္ဆို သူဟာ အရင္ပံုစံျပန္မျဖစ္ေတာ့ပါဘူး ဒါေပမယ့္ သင့္ေတာ္တဲ့သတ္မွတ္ခ်က္အတြင္းမွာ သူဟာ အခ်ိဳးက်ပါတယ္ ဒါဟာ ဘာကို ဆိုလိုတာလဲ
That means that the restoring force of the spring is minus some number, times the displacement of the spring. So what does this mean? So in this example right here, what was the displacement of the spring?
Spring ရဲ႕ အားဟာ အႏုတ္ကိန္းတစ္ခုနဲ႔ Spring အကြာအေ၀း ေျမွာက္ျခင္းနဲ႔ ညီပါတယ္ ဒါဟာ ဘာကို ဆိုလိုတာပါလဲ ဒီဥပမာထဲမွာ Spring ရဲ႕ အကြာအေ၀းဆိုတာ ဘာကိုေျပာတာလဲ ကၽြန္ေတာ္တို႕ဟာ ညာဘက္ကို အေပါင္း x နဲ႔ ဘယ္ဘက္ကို အႏုတ္ x လို႔ သတ္မွတ္လိုက္ရင္ Spring ရဲ႕ အကြာအေ၀းဆိုတာ ဘာလဲ ဒီ ဥပမာထဲက အကြာအေ၀းဆိုတာ x က အႏုတ္ 10 နဲ႔ တူတယ္ ဟုတ္လား? ဘာလို႔လဲဆိုေတာ့ ကၽြန္ေတာ္က ဘယ္ဘက္ကို 10 ေရြ႕ထားလို႔ အားက အႏႈတ္ K ကို ဘယ္ေလာက္ပံုပ်က္သြားလဲဆိုတဲ့ အႏႈတ္ 10 ေျမွာက္ထားတာနဲ႔ ညီတယ္ ဒါဆို အႏႈတ္ခ်င္းေက် သြားၿပီး 10K ပဲက်န္မယ္ ဒီဥပမာမွာ အားက ဘယ္ေလာက္လဲ အားက 5 Newton ရွိမယ္ ဘာလို႔လဲဆိုေတာ့ ဒီအားက ကၽြန္ေတာ္ ဒီမွာ ဆြဲထားတဲ့အား ဒီတစ္ခုပဲရွိတယ္ တကယ္ဆို ကၽြန္ေတာ္တို႕႔က အေပါင္းအႏႈတ္ေတြနဲ႔ဆို ဒီ 5 Newton ဟာ ဘယ္ဘက္ကို သြားေတာ့ အႏႈတ္ x ျဖစ္မယ္ ဒီဟာကို အႏႈတ္ 5 Newton နဲ႔ ဒါကို 10 Newton လို႔ ေခၚလိုက္မယ္ ဘာလို႔လဲဆိုေတာ့ သူတို႔က ဗက္တာေတြျဖစ္ၿပီး ဘယ္ဘက္ကို သြားတာေတြျဖစ္တယ္ ဘယ္ဘက္က အႏႈတ္ဆိုတဲ့ ဆိုလိုရင္းျပန္ေကာက္တာပါ ဒါဆို အားက ဘယ္ေလာက္လဲ ဒီ ဥပမာထဲမွာဆို ကၽြန္ေတာ္တို႕က K ကို အေပါင္းလကၡဏာလို႔ ယူဆလို႔ရတယ္ ဒီဥပမာထဲမွာဆိုရင္ အား က အေပါင္းလကၡဏာ ျဖစ္တယ္ ဒါဆို အားက ဘယ္ေလာက္လဲ ဒါဟာ တကယ္ေတာ့ အားတစ္ခုပါပဲ
So that's actually the force, the counteracting force, of the spring. That's what this formula gives us. So if this spring is stationary when I apply this 5-Newton force, that means that there must be another equal and opposite force that's positive 5 Newtons, right?
Spring ရဲ႕ တန္ျပန္သက္ေရာက္တဲ့ အားတစ္ခုပဲ ဒါက ဒီ ပံုေသနည္းက ေပးတာပါပဲ ဒါဆို ဒီ Spring က ကၽြန္ေတာ္ 5 Newton အား သက္ေရာက္လိုက္တဲ့အခ်ိန္ ပံုမွန္ပဲ ဆိုရင္ ဒီမွာက တူညီၿပီး ဆန္႔က်င္ဘက္ျဖစ္တဲ့ အေပါင္း 5 Newtons ရွိရမွာေပါ့ တကယ္လို႔ မရွိခဲ့ရင္ Spring မွာ က်ံဳ႕ျမဲ က်ံဳ႕ေနမွာေပါ့ တကယ္လို႔ အားက 5 Newtons ထက္ပိုမယ္ဆိုရင္ Spring က ဒီဘက္ကို ျပန္သြားလိမ့္မယ္ ကၽြန္ေတာ္သိလိုက္ရတဲ့အခ်က္က ဘယ္ဘက္ကို 5 Newton အား ဒါမွမဟုတ္ အႏႈတ္ 5 Newton အားသက္ေရာက္မယ္ဆို Spring က မေရြ႕ေတာ့ဘူး ဆိုလိုတာက ဒီမွာ တူညီၿပီး ဆန္႔က်င္ဘက္ျဖစ္တဲ့ ညာဘက္ကို သက္ေရာက္တဲ့အားရွိတယ္ အဲ့တာက ျပန္လည္ထိန္းတဲ့ အားပဲ ေနာက္တစ္မ်ိဳးေတြးမယ္ဆိုရင္ အင္း အဲ့ထိမသြားေသးဘူး ဒီကိစၥမွာဆို ထိန္းအားက 5Newtons ဒါဆိုရင္
Newtons, so we can solve for K. We could say 5 is equal to 10K. Divide both sides by 10.
K အတြက္ ေျဖရွင္းလို႔ရၿပီ 5 ညီမွ်ျခင္း 10K လို႔ ေရးလို႔ရတယ္ ႏွစ္ဖက္စလံုးကို 10 နဲ႔ စားလိုက္မယ္ ဒါဆို K ညီမွ်ျခင္း ႏွစ္ပိုင္းတစ္ပိုင္းလို႔ ရမယ္ ဒါဆို ကၽြန္ေတာ္တို႔ သံုးသပ္လို႔ရတာက ကၽြန္ေတာ္က အႏႈတ္ 10 Newton အား သက္ေရာက္လိုက္တဲ့အခ်ိန္ အကြာအေ၀းက ဘယ္ေလာက္လဲ ကၽြန္ေတာ္ Spring ကို 10 Newtons နဲ႔ ဘယ္ဘက္ကို တြန္းလိုက္တာ ဘယ္ခ်ိန္လဲ ပထမဆံုး ဒီမွာ ျပန္ထိန္းအားက ဘယ္ေလာက္လဲ တကယ္လို႔ Spring ဟာ ထပ္မတြန္းေတာ့ဘူး ဒါမွမဟုတ္
Well, if the spring is no longer accelerating in either direction, or the tip of the spring is no longer accelerating in either direction, we know that the restorative force must be counterbalancing this force that I'm compressing with, right?
Spring ထိပ္က ထပ္မတြန္းေတာ့ဘူဆိုရင္ ကၽြန္ေတာ္တို႔ဟာ ျပန္ထိန္အားက ကၽြန္ေတာ္ တြန္းထားတဲ့ အားနဲ႔ တန္ျပန္ ထိန္းညွိေပးေနတယ္
The force that the spring wants to expand back with is 10 Newtons, positive 10 Newtons, right? And we know the spring constant, this K for this spring, for this material, whatever it might be, is 1/2. So we know the restorative force is equal to 1/2 times the distance, right?
Spring က ျပန္ဆန္႔လာခ်င္တဲ့အားက 10 Newtons အေပါင္း 10 Newtons မလား ကၽြန္ေတာ္တို႔သိထားတဲ့ Spring ကိန္းေသ ဒီ Spring ဒီ ပစၥည္းအတြက္ K က ႏွစ္ပိုင္းတစ္ပိုင္း ဒါဆို ျပန္ထိန္းအား ညီမွ်ျခင္း ႏွစ္ပိုင္းတစ္ပိုင္း အေျမွာက္ အကြာအေ၀း ၿပီးေတာ့ ပံုေသနည္းက အႏႈတ္ K ဒါဆို ဒီ ဥပမာရဲ႕ ျပန္ထိန္းအားက ဘယ္ေလာက္လဲ ကၽြန္ေတာ္ 10 Newtons လို႔ေျပာခဲ့တယ္ ဒါဆို 10 Newtons ညီမွ်ျခင္း အႏႈတ္ ႏွစ္ပိုင္းတစ္ပိုင္း x ဒါဆို x က ဘယ္ေလာက္လဲ ႏွစ္ဖက္စလံုးကို အႏႈတ္ ႏွစ္ပိုင္းတစ္ပိုင္းနဲ႔ ေျမွာက္လိုက္ရင္ သင္ဟာ အႏႈတ္ 20 ရမယ္ ေတာင္းပန္ပါတယ္ မွားသြားလို႔ ႏွစ္ဖက္စလံုးကို အႏႈတ္ 2 နဲ႔ေျမွာက္ရင္ သင္ဟာ အႏႈတ္ 20 ညီမွ်ျခင္း x ကိုရမယ္ ဒါဆုိ x က 20 units ဘယ္ဘက္ လို႔အေျဖရမယ္ ဒါေတြက ရွင္းျပတာပါပဲ ဒီ နိယာမကို ဟုခ္ နိယာမလို႔ေခၚပါတယ္ ဒါကို၁၇စာစု ၿဗိတိသွ်လူမ်ိဳး သိပၸံပညာရွင္တစ္ေယာက္က ေခၚတြင္ခဲ့တာျဖစ္ၿပီး သူဟာ Spring ကို က်ံဳ႕ေနေစမယ့္ အားပမာဏ ဟာသင္ဘယ္ေလာက္ တြန္းထားတယ္ဆိုတာနဲ႔ အခ်ိဳးက်ပါတယ္ ေျပာရင္ ဒါက ပံုေသနည္းပါပဲ ၿပီေတာ့ အႏႈတ္ကိန္းပါ ပါေသးတယ္ ပံုေသနည္းဟာ ျပန္ထိန္းအားကို တြက္တာပါ အားဟာ သင္ဘယ္ေလာက္သက္ေရာက္လိုက္တယ္ဆိုတာရဲ႕ အျမဲဆန္႔က်င္ဘက္မွာ ရွိပါတယ္ ဥပမာေျပာရင္ သင္ဟာ Spring ကို ဒီဘက္မွာ သက္ေရာက္ရင္ သင္ဟာ အားတစ္ခုကို သက္ေရာက္ၿပီး x ဟာ အေပါင္းလကၡဏာ ျဖစ္ရင္ အားဟာ ... ေတာင္းပန္ပါတယ္ ဒီေနရာက Spring ရပ္ေနတဲ့ေနရာပါ သင္ဟာ အားတစ္ခ်ိဳ႕သက္ေရာက္ၿပီး Spring ကို ဒီကို ဆြဲထုတ္လုိက္မယ္ဆို အႏႈတ္ကိန္းဟာ Spring က တစ္ျခားဦးတည္ခ်က္နဲ႔ ျပန္ထိန္းအားသံုးၿပီး ျပန္ဆြဲပါလိမ့္မယ္ ေနာက္ပုစၧာတစ္ပုဒ္တြက္ရင္ ရွင္းသြားပါလိမ့္မယ္ ကၽြန္ေတာ့္မွာ Spring တစ္ခုရွိတယ္ဆိုပါစို႔ အေပၚက ပုစၧာေတြအတိုင္းပဲ ဆက္သြားမယ္ ကၽြန္ေတာ္က 2 Nwetons အားကို သက္ေရာက္လိုက္မယ္ဆိုရင္ ဒါက ကၽြန္ေတာ္သက္ေရာက္လိုက္တဲ့ေနရာပါ ဒီဖက္လို႔ ေျပာရေအာင္ ကၽြန္ေတာ္ Spring ကို ဆြဲဆန္႔လိုက္ၿပီဆိုပါစို႔ ဒါက Spring ပါ ကၽြန္ေတာ္က ညာဘက္ကို 2 Newtons သက္ေရာက္လိုက္ၿပီဆိုရင္ Spring က 1 မီတာ ဆြဲဆန္႔သြားလိမ့္မယ္ ပထမဆံုး K က ဘာလဲဆိုတာ ၾကည့္ရေအာင္
So if the spring is stretched by 1 meter, out here, its restorative force will be 2 Newtons back this way, right? So its restorative force, this 2 Newtons, will equal minus K times how much I displaced it. Well I, displaced it by 1 meter, so then we multiply both sides by negative 1, and we get K is equal to minus 2.
Spring က 1 meter ဆြဲဆန္႔လိုက္ၿပီဆို ျပန္ထိန္းအားက 2 Newtons ဒီဘက္ကို ေရြ႕မွာေပါ့ ဟုတ္တယ္မလား ျပန္ထိန္းအား 2 Newtons ညီမွ်ျခင္း အႏႈတ္ K နဲ႔ ကၽြန္ေတာ္ ဘယ္ေလာက္ ေရႊ႕လဲဆိုတာေျမွာက္ျခင္း နဲ႔တူတယ္ ကၽြန္ေတာ္ 1 မီတာ ေရႊ႕တယ္ဆိုေတာ့ ကၽြန္ေတာ္က ႏွစ္ဖက္စလံုးကို အႏႈတ္ 1 နဲ႔ ေျမွာက္လိုက္မယ္ အဲ့တာဆို K ညီမွ်ျခင္း အႏႈတ္ 2 ဒါဆို ကၽြန္ေတာ္တို႔က ဟုခ္ နိယာမကို ဒီညီမွ်ျခင္းရွင္းဖို႔ သံုးႏုိင္တယ္ ဒီ ျပန္ထိန္းအားကို တြက္ဖို႔အတြက္ အဲ့တာက အႏႈတ္ 2x ျဖစ္လိမ့္မယ္
And then I said, well, how much force would I have to apply to distort the spring by 2 meters? Well, it's 2 times 2, it would be 4. 4 Newtons to displace it by 2 meters, and, of course, the restorative force will then be in the opposite direction, and that's where we get the negative number.
Spring ကို 2 meters ေလာက္ ေရြ႕သြားဖို႔ ဘယ္ေလာက္အား သက္ေရာက္ဖို႔ လိုမလဲ ဒါဆို 2 အေျမွာက္ 2 ညီမွ်ျခင္း 4 ေပါ့ 2 မီတာေရြ႕ဖို႔ အတြက္ 4 Newtons ျပန္ထိန္းအား က ဆန္႔က်င္ဘက္ ျဖစ္ေတာ့ အႏႈတ္ကိန္းကို ရလိမ့္မယ္ ကၽြန္ေတာ္အခ်ိန္ မရွိေတာ့ပါဘူး ေနာက္ ဗီဒီယိုမွာ ေတြ႔ၾကတာေပါ့