transcription stringlengths 1 97 | segmentation stringlengths 1 103 | pos_glosses stringlengths 1 96 | glosses stringlengths 1 141 | translation stringlengths 2 129 |
|---|---|---|---|---|
ójor , | ójor | ADV | antiguamente | Antiguamente. |
ójor taq tziij li . | ójor taq tziij li | ADV PL S DEM | antiguamente PL palabra DEM | Antiguamente es. |
Ójor , | ójor | ADV | antiguamente | Antiguamente. |
cha' kongan chee', | cha' kon-gaan chee' | VI PREP-S S | dice con-gana árbol | Con gana árboles. (havían muchos árboles) |
kongan sii'. | kon-gaan sii' | PREP-S S | con-gana leña | Con gana leña. (había mucha leña) |
Ri' li tijb'ij taq , | ri' li ti-j-b'ij taq | AFI DEM INC-E3S-VI PL | AFI DEM INC-E3S-decir PL | Eso es lo que decían. |
kongan sii', | kon-gaan sii' | PREP-S S | con-gana leña | Con gana leña.(habían mucha leña cerca) |
kongana chee' naqaaj . | kon-gaan chee' naqaaj | PREP-S S ADV | con-gana árbol cerca | Con ganas árboles o palos serca.(había mucha vegetación cerca) |
Nimaq taq chee', | nimaq taq chee' | ADJ PL S | grande PL árbol | Grandes árboles. |
entons ri' li tijb'ij taq . | entoons ri' li ti-j-b'ij taq | ADV AFI DEM INC-E3S-VI PL | entonces AFI DEM INC-E3S-decir PL | Entonces eso es lo que dicen. |
Toos kwand wi' chee', | entoons kwand wi' chee' | ADV ADV EXS S | entonces cuando EXS árbol | Entonces cuando hay árboles. |
cha'. | cha' | VI | dice | Dice. |
Tpeti jaab', | t-pet-i' jaab' | INC-VI-ENF S | INC-venir-ENF lluvia | Viene la lluvia. |
cha', | cha' | VI | dice | Dicen. |
kwando wi' ta't . | kwaand wi' ta'-t | ADV EXS NEG-??? | cuándo EXS NEG-??? | cuando hay . |
Pores tijb'ij taq li ójor taq tziij . | pores ti-j-b'ij taq li ójor taq tziij | ADV INC-E3S-VI PL DEM ADV PL S | por@eso INC-E3S-decir PL DEM antiguamente PL palabra | Por eso dicían antiguamente. |
Kwand ooj , | kwand ooj | ADV PRON | cuando nosotros | Cuando nosotros. |
xojk'iyk ojb'enaa li sii'. | x-oj-k'iy-ik oj-b'en-aa li sii' | COM-A1P-VI-SC A1P-VI-PART PREP S | COM-A1P-crecer-SC A1P-ir-PART PREP leña | Cuando crecimos tenemos que ir a traer leña. |
Atb'i'tqa' li sii'. | at-b'i'-tqa' li sii' | A2S-DIR-PL PREP S | A2S-DIR-PL PREP leña | Se van a traer leña. |
Jataq li sii', | jat-aq li sii' | VI-PL PREP S | ir-PL PREP leña | Bayase a traer leña. |
per makataq maq ra chee'. | peer m-a-kat-aq maq ra chee' | ADV IMP-E2S-VT-PL ART DIM S | pero IMP-E2S-cortar-PL ART DIM árbol | Pero no vayan cortar los árbolito. |
Porke maq ra chee' nimi' jq'iij . | porke maq ra chee' nim-i' j-q'iij | ADV ART DIM S ADJ-ENF E3S-S | porque ART DIM árbol grande-ENF E3S-día | Porque los arbolitos son de mucha importancia. |
I nosol ma'an taq re maq tra chee'. | i no-sol ma-'an taq re maq tra chee' | CONJ ADV-ADV IMP-VT PL PART ART DIM S | CONJ no-solo IMP-hacer PL PART ART DIM árbol | Y no solo que no hagan daño a los arbolitos. |
Makach' taq jwich taq ra chee'. | ma-kach' taq j-wiich taq ra chee' | IMP-VT PL E3S-S PL DIM S | IMP-cortar PL E3S-cara PL DIM árbol | No machetéen a los arbolitos. |
Ri' li atyuter taq lajasok , | ri' li at-yut-er taq laj-a-sook | AFI DEM A2S-???-ITR PL PREP-E2S-S | AFI DEM A2S-talixte-ITR PL PREP-E2S-nido | Si no se vuelven paralíticos en sus camas. |
ta' t'el awanm atkamk , | ta' t'-el aw-anim at-kam-k | NEG INC-VI E2S-S A2S-VI-SC | NEG INC-salir E2S-alma A2S-morir-SC | No te mueres luego. |
cha' taq . | cha' taq | VI PL | dice PL | Decían antes. |
Toons ri' li , | entoons ri' li | ADV AFI DEM | entonces AFI DEM | Entoces eso es. |
toos ri' limaq taq chee'. | entoons ri' nim-aq taq chee' | ADV AFI ADJ-PL PL S | entonces AFI grande-PL PL árbol | Entonces solo los grandes arboles. |
Toos maa b'ensaj k'ex re chee'. | entoons maa b'an-sáj k'ex re chee' | ADV IMP VT-PAS ADJ PART S | entonces IMP hacer-PAS daño PART árbol | Entonces que no le hagan daño a los arboles. |
Porke chee' re nimi' jq'iij , | porke chee' re nim-i' j-q'iij | ADV S PRON ADJ-ENF E3S-S | porque árbol él/ella grande-ENF E3S-día | Porque el árbol tiene una gran importancia. |
nimi' jpetiik , | nim-i' j-pe-iik | ADJ-ENF E3S-VI-SC | grande-ENF E3S-venir-SC | Es grande su venida.(es de mucha importancia) |
cha' taq . | cha' taq | VI PL | dice PL | Dicen. |
Chee' marechtqe , | chee' ma-r-ech-t-qe | S IMP-E3S-SREL-PL-PART | árbol IMP-E3S-SREL-PL-PART | Los árboles no solo para. |
marechtqe kib', | ma-r-ech-t-qe kib' | IMP-E3S-SREL-PL-PART NUM | IMP-E3S-SREL-PL-PART dos | No solo es para dos. |
uxub' q'iij jwich . | uxub' q'iij j-wiich | NUM S E3S-S | tres día E3S-cara | Tres dias nada más. |
Noke nimi' jq'iij , | noke nim-i' j-q'iij | ADV ADJ-ENF E3S-S | noque grande-ENF E3S-día | Es de mucha imporatancia. |
cha' taq . | cha' taq | VI PL | dice PL | Dicen. |
Ri rere tijya's , | ri re-re t-j-ye'-si' | AFI E3S-PART INC-E3S-VT-S | AFI E3S-PART INC-E3S-dar-leña | Él es quien nos da la leña. |
tijya' teew , | ti-j-ya' teew | INC-E3S-VT S | INC-E3S-dar aire | Nos da aire. |
cha' taq . | cha' taq | VI PL | dice PL | Dicen. |
Tijya' teew , teew rech taqajik' qúxb'. | ti-j-ya' teew teew r-ech ta-qa-jik q-úxb' | INC-E3S-VT S S E3S-SREL INC-E1P-VT E1P-S | INC-E3S-dar aire aire E3S-SREL INC-E1P-jalar E1P-aliento | Da aire , aire para que jalemos nuestro aliento. |
Lamaas ta' tpew teew . | lamaas ta' t-pe-w teew | ADV NEG INC-VI-PART S | dónde NEG INC-venir-PART aire | Donde no viene el aire. |
Noke mism jwi'li' chee', | noke miim j-wi'l-i' chee' | ADV ADV E3S-SREL-ENF S | noque lo@mismo E3S-SREL-ENF árbol | Es por lo@mismo, por los árboles. |
tons ri' li tijb'ij taq qamaam qet' ooj ójor taq tziij . | entoons ri' li ti-j-b'ij taq qa-maam q-et' ooj ójor taq tziij | ADV AFI DEM INC-E3S-VI PL E1P-S E1P-S PRON ADV PL S | entonces AFI DEM INC-E3S-decir PL E1P-abuelo E1P-abuela nosotros antiguamente PL palabra | Entonces eso es loque decían nuestros abuelos antiguamente. |
Tose pwes mxaqtb'ka' ójor taq tziij . | entoons pwees m-xaq-t-b'-ka' ójor taq tziij | ADV ADV IMP-PART-INC-DIR-PART ADV PL S | entonces pues IMP-PART-INC-DIR-PART antiguamente PL palabra | Entonces pues no solo antiguamente. |
Tambyeen tkojsaj li tzko'ri wi' laqaxo'l . | tambyeen t-koj-saj li tz-ko'-ri wi' laj-qa-xo'l | ADV INC-VT-PAS DEM ???-PART-AFI EXS PREP-E1P-SREL | también INC-meter-PAS DEM ???-PART-AFI EXS PREP-E1P-SREL | También se usa entre nosotros existe. |
Li' wetji'noon chi qe , | li wet-ji'non chi qe | DEM COND-AFI PREP PART | DEM COND-AFI PREP PART | Si fuera nosotros. |
per kom ma jita' chki' non re qíjil qatz'áqt . | per kom ma jita' chki' jilon re q-ijiil qa-tz'aqt | ADV PART IMP NEG PART AFI PART E1P-S E1P-S | pero como IMP NEG PART AFI PART E1P-semejante E1P-semejante | Pero como ya no es asi para nuestros semejantes. |
Masi' k'is sach taq che'. | mas-i' k'is sach taq che' | ADV-ENF PART VT PL PART | más-ENF PART perder PL PART | Se acabaron los àrboles. |
Ta' chki' tijye' taq jq'iij . | ta' chki' ti-j-ye' taq j-q'iij | NEG PART INC-E3S-VT PL E3S-S | NEG PART INC-E3S-dar PL E3S-día | Ya no le dan importancia. |
I chee' tichkoni'n komoo tijb'ij taq pwes . | i chee' ti-chkon-i'n koom ti-j-b'ij taq pwees | CONJ S INC-VI-ENF PART INC-E3S-VI PL ADV | CONJ árbol INC-servir-ENF como INC-E3S-decir PL pues | Y los árboles sirve como dicen pues. |
Ay Diyoos miyo tijb'ij taq li tanta'in , | ay Dyoos miyo ti-j-b'ij taq li t-an-ta-'in | VOC S S INC-E3S-VI PL PREP INC-E1S-VI-PRON | ¡hay ! Dios mío INC-E3S-decir PL PREP INC-E1S-oír-yo | Hay Dios mio loque dicen oygo yo. |
porke iin pok k'ex lajwanim . | porke iin pok k'ex laj-w-anim | ADV PRON ADV ADJ PREP-E1S-S | porque yo poco dolor en-E1S-alma | Porque a mi me duele en el corazón. |
Tijb'ij taq re staq chee' komo , | ti-j-b'ij taq r-e staq chee' koom | INC-E3S-VI PL E3S-SREL PL S ADV | INC-E3S-decir PL E3S-SREL PL árbol como | Le dicen a los pobres árboles como. |
tijyoq' taq , taq ra jfoot qaqaaj Diyoos . | ti-j-yoq' taq taq ra j-foot qa-qaaj Dyoos | INC-E3S-VT PL PL DIM E3S-S E1P-S S | INC-E3S-maltrar PL PL DIM E3S-foto E1P-papá Dios | Matratan la foto de nuestro padre Dios. (imagen) |
Neen chki' tab'an taq jq'iij man chee'. | neen chki' t-a-b'an taq j-q'iij man chee' | INT PART INC-E2S-VT PL E3S-S ART S | INT PART INC-E2S-hacer PL E3S-día ART palo | Porque selebran el dia del palo. |
Chee' ka' li jun k'eer regla ka' li , | chee' ka' li jun k'eer regla ka' li | S PART DEM NUM S S PART DEM | palo PART DEM uno pedazo regla PART DEM | Eso es madera, un pedazo de regla es nada más. |
Porke marita' jcholájl tiyolow taq . | porke ma-ri-ta' j-chola-j-l ti-yol-ow taq | ADV IMP-E3S-NEG E3S-ADV-SC-??? INC-VI-AP PL | porque IMP-E3S-NEG E3S-manera-SC-??? INC-platicar-AP PL | Porque no es corecto lo que dicen. |
nimi' jpetik tqayoq' jun chee', | nim-i' j-pet-ik t-qa-yoq' jun chee' | ADJ-ENF E3S-VI-SC INC-E1P-VT NUM S | grande-ENF E3S-venir-SC INC-E1P-maltratar uno palo | Es algo sagrado, y nosotros maltratamos a los árboles. |
nik'i pech jun tziij , | nik'-i' pech jun tziij | ADJ-ENF S NUM S | igual-ENF compañero uno palabra | Es igual a una palabra. |
kondo kita' jcholájl ojyolowk . | kondo kita' j-cholá-j-l oj-yol-ow-ik | ADV PART E3S-ADV-SC-??? E1P-VI-AP-SC | cuando PART E3S-manera-SC-??? E1P-platicar-AP-SC | Cuando no hay como platicar. |
Tosee qab'iji'n pure aay ta' pixb'likat ooj , | antonses qa-b'ij-i'n puro aay ta' pixb'-lik-at ooj | ADV E1P-VT-ENF ADV VOC NEG S-???-PRON PRON | entonces E1P-decir-ENF puro ¡hay ! NEG consejo-???-el/ella nosotros | Entonces decimos que uno no esta educado. |
cha'. | cha' | VI | dice | Dice. |
Toos jchuchi' jun kistyan tqab'ij b'ijb'ik . | entoons j-chuch-i' jun kirtyaan t-qa-b'ij b'i-j-b'i-k | ADV E3S-S-ENF NUM S INC-E1P-VI VI-E2S-DIR-SC | entonces E3S-mamá-ENF uno persona INC-E1P-decir decir-E2S-DIR-SC | Entonces es la mamá de una persona loque mencionamos. |
li tqayoq'b'ik . | li t-qa-yoq'-b'-ik | DEM INC-E1P-VT-DIR-SC | DEM INC-E1P-maltratar-DIR-SC | Eso es loque estamos maltratando. |
Toos jinon li tqab'ij re chee' ooj , | entoons jilon li t-qa-b'ij re chee' ooj | ADV AFI DEM INC-E1P-VT PRON S PRON | entonces AFI DEM INC-E1P-decir el/ella árbol nosotros | Entonces así le decimos a los arboles. |
cha' re chee'. | cha' re chee' | VI PRON S | dice él/ella árbol | Le dicen al árbol. |
Toos ta' moo tqyoq' chee', | entoons ta' moo t-q-yoq' chee' | ADV NEG ADV INC-E1P-VT S | entonces NEG modo INC-E1P-maltratar árbol | Entonces no podemo maltratar a los árboles. |
I ri' tyaw quxb', | i ri' t-ya-w q-úxub' | CONJ AFI INC-VT-PART E1P-S | CONJ AFI INC-dar-PART E1P-aliento | Y es el que nos da aliento. |
mat wi' chee', | mat wi' chee' | PART EXS S | PART EXS árbol | Si no existieran los árboles. |
sol q'aaq' chaq sewr ooj jiq' li q'aaq'. | sol q'aaq' chaq seguro ooj jiq' li q'aaq' | PART ADJ PL ADV PRON VI PREP S | PART temperatura PL seguro nosotros ahogarse en fuego | Solo temperatura o calor seguro nosotros nos vamos a ahogar con tanto calor. |
Jq'aaq'al qaqaaj q'iij qaqaaj padre etern , | j-q'aaq'-al qa-qaaj q'iij qa-qaaj padre etern | E3S-ADJ-SAB E1P-S S E1P-S S S | E3S-temperatura-SAB E1P-papá sol E1P-papá padre enterno | que calor de nuestro padre sol nuestro padre eterno. |
tijb'ij taq qaqaaj , qamaam qeet'. | ti-j-b'i taq qa-qaaj qa-maam q-eet' | INC-E3S-VT PL E1P-S E1P-S E3S-S | INC-E3S-decir PL E1P-papá E1P-abuelo E3S-buela | Dicen nuestros padres y abuelos y abuelas. |
Ójor , ójor taq tziij , | ójor ójor taq tziij | ADV ADV PL S | antiguamente antiguamente PL palabra | Antiguamente antiguamente. |
toos chee' pwes re ri , ri' tisik'in teew , | entoons chee' pwees re ri ri' ti-sik'-in teew | ADV S ADV PRON PART AFI INC-VT-??? S | entonces árbol pues él/ella PART AFI INC-llamar-??? aire | Entonces los árboles son quienes llaman el áire. |
ri' tya'w quxb', | ri' t-ya'-w q-uxiib' | AFI INC-VT-PART E1P-SREL | AFI INC-dar-PART E1P-SREL | Él es el que nos da aliento. |
ri' tb'enow respirar qa , qa pulmon . | ri' t-b'an-ow respirar qa qe pulmon | AFI INC-VT-AP VT E1P PART S | AFI INC-hacer-AP respirar E1P PART pulmón | Es el que nos hace respirar nuestro pulmon. |
Ri' li tb'enow nimi' jq'iij qache'. | ri' li t-b'en-ow nim-i' j-q'iij qa-che' | AFI DEM INC-VT-AP ADJ-ENF E3S-S E1P-S | AFI DEM INC-hacer-AP grande-ENF E3S-día E1P-árbol | Eso es el que hace grande o sagrado a nuestros árboles. |
Ri loq'laj taq chee' k'aam tijb'ij taq qaqaaj , qachuuch . | ri loq'laj taq chee' k'aam ti-j-b'ij taq qa-qaaj qa-chuuch | AFI ADJ PL S S INC-E3S-VI PL E1P-S E1P-S | AFI santo PL palo bejuco INC-E3S-decir PL E1P-papá E1P-mamá | Son los santos arboles que dicen nuestros padres y nuestras madres. |
Jnonli tijb'ij taq . | jilon-li ti-j-b'ij taq | AFI-DEM INC-E3S-VI PL | AFI-DEM INC-E3S-decir PL | Asi dicen. |
Loq'laj chee' k'aam , | loq'laj chee' k'aam | ADJ S S | santo palo bejuco | Santos arboles. |
cha' taq qaqaaj , | cha' taq qa-qaaj | VI PL E1P-S | dice PL E1P-papá | Que decían nuestros padres. |
qachuuch , qamaam , | qa-chuuch qa-maam | E1P-S E1P-S | E1P-mamá E1P-abuelo | Nuestras mamas nuestros abuelos. |
qeet' u rechaq . | qeet' o r-ech-aq | S CONJ E3P-SREL-PL | abuela o E3P-SREL-PL | Abuelas y ellos. |
Toos ri tijb'ij taq , | entoons ri ti-j-b'ij taq | ADV AFI INC-E3S-VI PL | entonces AFI INC-E3S-decir PL | Entonces eso es lo dicen. |
rem jb'anik rka' tanb'ij iin pwes kee . | r-e-m j-b'an-ik rka' t-an-b'ij iin pwees kee | E3S-SREL-IMP E3S-VT-SC PART INC-E1S-VI PRON ADV ADV | E3S-SREL-IMP E3S-hacer-SC PART INC-E1S-decir yo pues que | Asi como digo yo pues que. |
I li es inportanti'n , | i li es inportant-i'n | CONJ DEM ADV ADV-ENF | CONJ DEM es importante-ENF | Y eso es importante. |
rejwexki' man , man , man , man yoloj li . | rejwex-i' man man man man yoloj li | S-ENF ART ART ART ART S DEM | necesidad-ENF ART ART ART ART plática DEM | Es necesario esa plática. |
Matja'tisach chi qe pwes ke li , li man chee' tqaye' jq'iij chee'. | mat-ja'-ti-sach chi qe pwees ke li li man chee' t-qa-ye' j-q'iij chee' | PART-PART-INC-VT PREP SREL ADV PART DEM DEM ART S INC-E1P-VT E3S-S S | PART-PART-INC-perder PREP SREL pues que DEM DEM ART palo INC-E1P-dar E3S-día palo | Hojalá que no se nos olvide que el árbol es de mucha importancia. |
Kwando wi' jun bween k'ichelaaj , | kwaand wi' jun bween k'iche'laaj | ADV EXS NUM ADV S | cuándo EXS uno bueno montaña | Cuando hay una buena montaña. |
cha', | cha' | VI | dice | Dice. |
galan ja' ta'lex . | galaan ja' ta'-lex | ADJ S INC-VI | galan agua INC-nacer | Buen agua nace. |
Chi k'otob', | chi k'otob' | PREP S | PREP poza | En los pozos. |
cha' t'oq'ch qe ja' uchaq , uchaq tantaq , | cha' t-oq'-ch qe ja' uch-aq uch-aq tantaq | VI INC-VI-DIR PART S SREL-PL SREL-PL S | dice INC-llorar-DIR PART agua SREL-PL SREL-PL paredones | Llora el agua sobre las peñas. |
cha'. | cha' | VI | dice | Dicen. |
Toos t'elch ja', | entoons t-el-ch ja' | ADV INC-VI-DIR S | entonces INC-salir-DIR agua | Entonces sale el agua. |
toose ri' li jb'anik ta'lexch ja'. | entoons ri' li j-b'an-ik ta-'alex-ch ja' | ADV AFI DEM E3S-VT-SV INC-VI-DIR S | entonces AFI DEM E3S-hacer-SV INC-nacer-DIR agua | Entonces eso es la forma coomo nace el agua. |
Per jwi'li' chee', | peer j-wi'l-i' chee' | ADV E3S-SREL-ENF S | pero E3S-SREL-ENF árbol | Pero es por los árboles. |
brinda kurason del muntaño , | brinda kurason del muntaño | VI S ADJ S | brinda corazón del montaña | Brinda corazón de la montaña. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.