transcription stringlengths 1 97 | segmentation stringlengths 1 103 | pos_glosses stringlengths 1 96 | glosses stringlengths 1 141 | translation stringlengths 2 129 |
|---|---|---|---|---|
che' taq . | cha' taq | VI PL | dice PL | Dicen. |
Ji'n per chijb'anik tanb'ij iin , | ji'n per chi-j-b'an-ik t-an-b'ij iin | AFI ADV INC-E3S-VT-SC MED-E2S-VI PRON | AFI pero INC-E3S-hacer-SC tramo-E2S-decir yo | Como digo yo. |
jinon li . | jilon li | AFI DEM | AFI DEM | Asi es. |
Per kwand chee' tloq'ájk , | per kwand chee' t-loq'aa-j-k | ADV ADV S INC-VT-ITR-SC | pero cuando árbol INC-comprar-ITR-SC | Pero cuando a los árboles se les protege. |
ta' tb'ensaj k'ex re wi' taqra jq'ab', | ta' t-b'en-sáj k'ex re wi' taq-ra j-q'ab' | NEG INC-VT-PAS ADJ PRON EXS PL-DIM E3S-S | NEG INC-hacer-PAS daño él/ella EXS PL-DIM E3S-mano | No hacerle daño a los árboles, para eso tiene sus ramitas. |
taq ra cheqejchaqj . | taq ra cheqej-chaq | PL DIM ADJ-PART | PL DIM seco-PART | Los ramas que ya estan secas. |
Ri' li tqakoj li q'aaq', | ri' li t-qa-koj li q'aaq' | AFI DEM INC-E1P-VT PREP S | AFI DEM INC-E1P-meter PREP fuego | Eso es lo que usamos para el fuego. |
marita' li tqab'an k'ex re chee'. | ma-rita' li t-qa-b'an k'ex re chee' | IMP-PART DEM INC-E1P-VT ADJ PART S | IMP-PART DEM INC-E1P-hacer daño PART árbol | No es hasta ahora que le hacemos daño a los arboles. |
Nimaq taq chee', | nim-aq taq chee' | ADJ-PL PL S | grande-PL PL árbol | Los grandes arboles. |
kom chawilka' jb'anik tren taq kirtyan | koom ch-aw-il-ka' j-b'an-ik t-r-en taq kirtyaan | PART PREP-E2S-VT-PART E3S-VT-SV INC-E3S-VT PL S | como PREP-E2S-ver-PART E3S-hacer-SV INC-E3S-hacer PL persona | Como ya ve como hace la gente. |
ori tijin tijqasaj taq nimaq taq chee'. | ori tijin ti-j-qasaj taq nimaq taq chee' | ADV PRG INC-E3S-VT PL ADJ PL S | hora PRG INC-E3S-bajar PL grande PL árbol | Ahora estan botando arboles grandes. |
Chaj tijin tren taq k'ex re . | chaj tijin t-r-en taq k'ex re | S PRG INC-E3S-VT PL ADJ PART | pino PRG INC-E3S-hacer PL daño PART | Al pino le estan haciendo daño. |
Toos ri' li' jb'anik rii jun sib'laj , | entoons ri' li j-b'an-ik ri jun sib'laj | ADV AFI DEM E3S-VT-SC AFI NUM ITS | entonces AFI DEM E3S-hacer-SC AFI uno ITS | Entonces eso es una gran. |
jb'anik jun jwert kimik tren taq nojeel q'iij . | j-b'an-ik jun jwert kim-ik t-r-en taq nojeel q'iij | E3S-VT-SC NUM ADV VI-SC INC-E3S-VT PL ADV S | E3S-hacer-SC uno fuerte morir-SC INC-E3S-hacer PL todo día | Es como que estubieran matando todos los dias. |
Jun jwert sachik tren taq nojeel q'iij . | jun jwert sach-ik t-r-en taq nojeel q'iij | NUM ADV VT-SC INC-E3S-VT PL ADV S | uno fuerte perder-SC INC-E3S-hacer PL todo día | Una fuerte perdida hacen todos los dias. |
Nin nichek lori , | nin ni-chek lajori | INT INT-ADV ADV | INT INT-porque ahora | Porque ahora. |
cha'. | cha' | VI | dice | Dice. |
Ay xpeti' jwerte q'iij , | ay x-pet-i' jwerte q'iij | VOC COM-VI-ENF ADJ S | ¡hay ! COM-venir-ENF fuerte sol | Ay vino mucho el sol. (hay esta muy fuerte el sol) |
xpeti' jwerte q'iij ooj , | x-pet-i' jwerte q'iij ooj | COM-VI-ENF ??? S PRON | COM-venir-ENF ??? sol nosotros | Viene muy fuerte el sol decimos nosotros. |
cha'. | cha' | VI | dice | Dicen. |
Ta' chki' tk'iisi' q'aaq', | ta' chki' t-k'is-i' q'aaq' | NEG PART INC-VT-ENF S | NEG PART INC-terminar-ENF fuego | Ya no se termina el calor. |
ta' chki' tk'isi' qáwj ooj , | ta' chk-i' t-k'isi' q-awaj ooj | NEG PART-ENF INC-VI E1P-S PRON | NEG PART-ENF INC-nacer E1P-animal nosotros | Ya no viven nuestros animales de nosotros. |
cha'. | cha' | VI | dice | Dice. |
Neen chek jq'aaq'al loq'laj qajyúb'la , | neen cheek j-q'aaq'-aal loq'laj qa-juyub'la | INT ADV E3S-S-SAB ADJ E1P-S | INT por@que E3S-fuego-SAB santo E1P-tierra | Porque tanto calor de nuestra tierra. |
qata'j . | qa-táq'aj | E1P-S | E1P-planicies | Nuestras planicies. |
Ri' li tb'enowk , | ri' li t-b'en-ow-ik | AFI DEM INC-VT-AP-SC | AFI DEM INC-hacer-AP-SC | Es por eso. |
porke neen chek ta' chki' chee'. | porke neen chek ta' chiki' chee' | ADV INT ADV NEG PART S | porque INT porque NEG PART árbol | Porque ya no hay arboles. |
Ta' chki' qelen tisik'in teew . | ta' chk-i' qleen ti-sik'-i'n teew | NEG PART-ENF S INC-VI-ENF S | NEG PART-ENF cosas INC-llamar-ENF aire | Ya no hay quien llama el aire. |
Toos jwi'l k'u li jinon li tren . | entoons j-wi'l k'u li jilon li t-r-en | ADV E3S-SREL PART DEM DEM DEM INC-E3S-VT | entonces E3S-SREL PART DEM DEM DEM INC-E3S-hacer | Entonces es por eso que hace así. |
Toos lijori qes tijb'iji' li chi qe | entoons lijori qas ti-j-b'ij-i' li chi qe | ADV ADV ITS INC-E3S-VI-ENF DEM PREP SREL | entonces ahora ITS INC-E3S-decir-ENF DEM PREP SREL | Entonces ahora eso nos lo dirá. |
tqat'o chee'. | t-qa-t'o chee' | INC-E1P-VT S | INC-E1P-ayudar árbol | Ayudemos a los arboles. |
Chee' pok nim jq'iij , | chee' pok nim j-q'iij | S ADV ADJ E3S-S | árbol poco grande E3S-día | El árbol es muy importante. |
tichikoni' re qchooch , | ti-chikon-i' re q-ichooch | INC-VI-AFE PART E1P-S | INC-servir-AFE PART E1P-casa | Sirve para nuestra casa. |
tchkon tqakoj li q'aaq'. | t-chikon t-qa-koj li q'aaq' | INC-VI INC-E1P-VT PREP S | INC-servir INC-E1P-meter PREP fuego | Sirve para ponerlo en el fuego. |
Tichkoni' chi qe re ojwi'n b'a meex . | ti-chikon-i' chi q-e re oj-wi'n b'a meex | INC-VI-ENF PREP E1P-SREL PART E1P-VI SREL S | INC-servir-ENF PREP E1P-SREL PART E1P-comer SREL mesa | Nos sirve para poder comer sobre la mesa. |
Xaq kom ta' tich'eb'on taq tanb'ij iin . | xaq koom ta' ti-ch'eb'-on taq t-an-b'ij iin | PART ADV NEG INC-VT-AP PL INC-E1S-VI PRON | PART como NEG INC-pensar-AP PL INC-E1S-decir yo | Eso es por que no piensan digo yo. |
Ri' rka' jb'anik nemoo tren taq yaq mosib', | ri' rka' j-b'an-ik ne-moo t-r-en taq yaq moos-ib' | AFI PART E3S-VT-SC INT-ADV INC-E3S-VT PL PL S-PL | AFI PART E3S-hacer-SC INT-modo INC-E3S-hacer PL los/las ladino-PL | Así hacen los ladinos. |
sool b'a meex tiwi'ntaqw . | sol b'a meex ti-wi'n-taq-w | PART SREL S INC-VT-PL-PART | PART SREL mesa INC-comer-PL-PART | Solo sobre la mesa comen. |
Twi'ntaq li b'a meex , | t-wi'n-taq li b'a meex | INC-VT-PL PREP SREL S | INC-comer-PL PREP SREL mesa | Comen siempre sobre la mesa. |
per lamas k'u tpe'w li , | per lamas k'u t-pe-w li | ADV ADV PART INC-VI-PART DEM | pero dónde PART INC-venir-PART DEM | Pero de donde viene pues. |
ri' mis chee' tijkoj taq . | ri' mis chee' ti-j-koj taq | AFI ADV S INC-E3S-VT PL | AFI mismo árbol INC-E3S-meter PL | Es la misma madeera el aue usan. |
Pwerta ri' mis pwerta . | pwerta ri' mis pwerta | S AFI ADV S | puerta AFI mismo puerta | Las puertas son las mismas. |
Toos ri' mism , | entoons ri' miim | ADV AFI ADV | entonces AFI lo@mismo | Entonces es el mismo. |
kaske ooj mas sechelkoj rk'iilaq . | kaske ooj maas sechelk-oj r-ik'iil-aq | ADV PRON ADV VT-PRON E3S-SREL-PL | acaso nosotros más perder-nosotros E3S-SREL-PL | Acaso que nosotros entemos más perdidos que ellos. |
Mas sechelkoj , | mas sechel-k-oj | ADV VT-SC-PRON | más perder-SC-nosotros | Más perdidos. |
mari'ta' jcholájil tiyolow taq . | ma-ri-ta' j-chola-jil ti-yol-ow taq | NEG-DEM-NEG E3S-ADV-SC INC-VI-AP PL | NEG-DEM-NEG E3S-manera-SC INC-platicar-AP PL | No es la manera de platicar. |
Mari'ta' nada , | ma-ri'-ta' nada | NEG-DEM-NEG ADV | NEG-DEM-NEG nada | No es nada la manera de hablar. |
tons iin ri' tanb'ij iin , | entoons iin ri' t-an-b'ij iin | ADV PRON DEM INC-E1S-VI PRON | entonces yo DEM INC-E1S-decir yo | Entonces lo que yo digo. |
qes jcholájl pwes qaloq'aj chee'. | qas j-chola-j-l pwees qa-loq'a-j chee' | ITS E3S-ADV-SC-??? ADV E1P-VT-SC S | ITS E3S-manera-SC-??? pues E1P-adorar-SC árbol | Pues la mera manera es estimar o cuidar los bosque. |
I qab'ane' wee wi' jun ra nik'aj k'aam qalugar . | i qa-b'an-e' we wi' jun ra nik'aj k'aam qa-luwar | CONJ E1P-VT-ENF COND EXS NUM DIM ADV S E1P-S | CONJ E1P-hacer-ENF COND EXS uno DIM medio cuerda E1P-lugar | Y hagamos el bien si tenemos media cuerda de terreno. |
Pwes qaloq'aj taq ra qachee'. | pwes qa-loq'a-j taq ra qa-chee' | ADV E1P-VT-SC PL DIM E1P-S | pues E1P-adorar-SC PL DIM E1P-árbol | Pues cuidemos nuestros árboles. |
Porke iin pok k'ex lajwánm tb'ensaj k'ex re chee'. | porke iin pok k'ex laj-w-ánim t-b'en-sáj k'ex re chee' | ADV PRON ADV ADJ PREP-E1S-S INC-VT-PAS ADJ SREL S | porque yo poco dolor PREP-E1S-alma INC-hacer-PAS daño SREL árbol | Poque a mi me duele en el alma cuando le hacen daño a los árboles. |
Chee' pok nim jq'iij . | chee' pok nim j-q'iij | S ADV ADJ E3S-S | árbol poco grande E3S-día | Los árboles son muy sagrado. |
Ta' chi' xawil Linee , | ta' chi' x-aw-il linee | NEG PREP COM-E2S-VT NOM | NEG PREP COM-E2S-ver Lina | Ya no vió usted lina. |
este k'is okox xaq' k'ichelaaj . | este k'is okox xaq' k'iche'laaj | DEM ART S SREL S | este los hongo SREL montaña | Este los hongos debajo de las montañas. |
Ójor seb'laaj k'ii jwich okox tijya'w , | ójor seb'-laaj k'ii j-wiich okox ti-j-ya'-w | ADV ITS-??? VI E3S-SREL S INC-E3S-VT-PART | antiguamente ITS-??? mucho E3S-SREL hongo INC-E3S-dar-PART | Antiguamente habia muchos hongos que se dan. |
kwando wi'naa mas chee'. | kwaand wi'n-aa maas chee' | ADV VI-PART ADV S | cuándo comer-PART más árbol | Cuando havían muchos árboles. |
A wi'n jinon , | a wi'n jilon | PREP EXS DEM | a EXS DEM | A si es. |
ji'n . | jii'n | DEM | DEM | Asi es. |
cha' taq re . | cha' taq re | VI PL SREL | dice PL SREL | Le dicen. |
Koom kila' wi' jun juul ta' ilanawi'l aat , | koom kila' wi' jun juul ta' il-an-a-wi'l aat | PART ADV EXS NUM S NEG VT-PAS-E2S-SREL PRON | como allí EXS uno cueva NEG ver-PAS-E2S-SREL tú/usted | ¿Como ahí, hay una cueva, no lo ha visto usted?. |
a ta' ilanawi'l . | a ta' il-an-a-wi'l | PREP NEG VT-PAS-E2S-SREL | a NEG ver-PAS-E2S-SREL | ¡A no lo ha visto!. |
Aat ta' ilan awi'l , | aat ta' il-an a-wi'l | PRON NEG VT-PAS E2S-SREL | tú/usted NEG ver-PAS E2S-SREL | Usted no lo ha visto. |
aat ta' jun welt eselkat uchaq loom . | aat ta' jun weelt esel-k-at uch-aq loom | PRON NEG NUM VT VI-SC-E2S SREL-PL S | tú/usted NEG uno vuelta salir-SC-E2S SREL-PL cerro | Usted no ha salido ni una vez en los cerros. |
aat b'i wakotchaq . | aat b'ik wakot-ch-aq | PRON DIR VI-PREP-PL | tú/usted DIR pasear-PREP-PL | Se va a pasear. |
A' pero iinilan inwi'l , | a' peer iin-il-an in-wi'l | CONJ ADV E1S-VT-AP E1S-SREL | a pero E1S-ver-AP E1S-SREL | A pero yo lo he visto. |
wi' jun juul kla'. | wi' jun juul kla' | EXS NUM S ADV | EXS uno cueva allí | Hay una cueva allí. |
I wi' jnoo ajq'iijab' tqej taq xílij . | i wi' jono aj-q'iij-ab' t-qej taq xílij | CONJ EXS ADV AGT-S-PL INC-VI PL SREL | CONJ EXS cualquier@parte AGT-sacerdote@maya-PL INC-bajar PL SREL | Y hay algunos sacerdotes mayas que bajan dentro. |
Wi' ajq'iijb' tqej taq xílij , | wi' aj-q'iij-b' t-qej taq xílij | EXS AGT-S-PL INC-VI PL SREL | EXS AGT-sacerdote@maya-PL INC-bajar PL SREL | Hay sacerdotes mayas que bajan adentro. |
pero man lugar li . | peer man luwar li | ADV ART S DEM | pero ART lugar DEM | Pero ese lugar. |
I qask'une' b'anik tanb'ij iin pwes . | i qas-k'u-ne' b'an-ik t-an-b'ij iin pwees | CONJ ITS-PART-ENF VT-SV INC-E1S-VT PRON ADV | CONJ ITS-PART-ENF hacer-SV INC-E1S-decir yo pues | Pues así como digo yo de cierto pues. |
Li lwar li qesk'une' tz'et li lwar sagradi' li . | li luwar li qes-k'u-ne' tz'et li luwar sagrad-i' li | DEM S DEM ITS-PART-ENF ADV DEM S ADJ-ENF DEM | DEM lugar DEM ITS-PART-ENF cierto DEM lugar sagrado-ENF DEM | Ese lugar en realidad es sagrado. |
Nmoo tib'ij taq re k'aslem jyub'al , | ne-moo ti-j-b'ij taq re k'aslem juyub'-aal | INT-ADV INC-E3S-VI PL PART ADJ S-SAB | INT-modo INC-E3S-decir PL PART vivo cerro-SAB | Así como le dicen a este cerro que es vivo. |
qes k'uyo'lli'. | qas k'u-yo'l-i' | ITS PART-ADJ-ENF | ITS PART-vivo-ENF | Será que en realidad estará vivo. |
Li yo'l , yo'l , | li yo'l yo'l | DEM ADJ ADJ | DEM vivo vivo | Eso esta vivo vivo. |
yo'l , | yo'l | ADJ | vivo | Vivo. |
yo'lk wiitzi'li , | yo'l-k wiitz-i'-li | ADJ-SC S-ENF-DEM | vivo-SC cerro-ENF-DEM | Es cerro vivo. |
yo'lk wiitzili . | yo'l-k wiitz-li | ADJ-SC S-DEM | vivo-SC cerro-DEM | Cerro vivo. |
Tose ri' k'u li pwes tren taq qaqaaj , | entoons ri' k'u li pwees t-r-en taq qa-qaaj | ADV DEM PART DEM ADV INC-E3S-VT PL E1P-S | entonces DEM PART DEM pues INC-E3S-hacer PL E1P-papá | Entonces eso es lo que hacen nuestros padres. |
qachuuch ójor taq tziij . | qa-chuuch ójor taq tziij | E1P-S ADV PL S | E1P-mamá antiguamente PL palabra | Nuestras mamás antiguamente. |
Tantayin , | t-an-ta-yin | INC-A1S-VT-PRON | INC-A1S-oír-yo | Eso fue loque yo escuché. |
a' nimi' jyolik ri qaaj nimi' jyolik ri . | a' nim-i' j-yol-ik ri qaaj nim-i' j-yol-ik ri | CONJ ADJ-ENF E3S-VT-SC DEM CLAS ADJ-ENF E3S-VT-SC DEM | a grande-ENF E3S-contar-SC DEM señor grande-ENF E3S-contar-SC DEM | A contar esto señor es mucho. |
Tons ri' li tanb'ij iin pwes . | entoons ri' li t-an-b'ij iin pwees | ADV DEM DEM INC-E1S-VT PRON ADV | entonces DEM DEM INC-E1S-decir yo pues | Entonces eso es loque yo digo pues. |
li moo kristyan lori pwes tijtika' rab'ixaq , | li mood kirtyaan lajori pwees ti-j-tik-a' r-ab'ix-aq | DEM ADV S ADV ADV INC-E3S-VT-ENF E3S-S-PL | DEM modo persona ahora pues INC-E3S-sembrar-ENF E3S-milpa-PL | Así como las personas ahora pues siembran sus milpas. |
cha'. | cha' | VI | dice | Dice. |
Qatike' na qab'ix , | qa-tik-e' na q-ab'iix | E1P-VT-ENF PART E1P-S | E1P-sembrar-ENF PART E1P-milpa | Sembraremos nuestra milpa. |
cha' taq . | cha' taq | VI PL | dice PL | Dicen. |
Tb'e taq li tikij ab'iix . | t-b'e taq li tik-ij ab'iix | INC-VI PL PREP VT-ITR S | INC-ir PL PREP sembrar-ITR milpa | Se van a sembrar milpas. |
Xaq b'ij ch'ikch'ij taq , | xaq b'i-j ch'ikch'ij taq | PART DIR-E3S VT PL | PART DIR-E3S sembrar@a@la@ligera PL | Solo lovan a sembrara la ligera. |
per ya xch'ikmaji'ch', | peer ya x-ch'ik-maj-i'-ch | ADV VOC COM-VT-PAS-SC-DIR | pero ya COM-ensartar-PAS-SC-DIR | ¡Pero ya fue sembrado!. |
yastw xoktqa' re'. | yastw x-ok-tq-a' re' | ADV COM-VT-PL-ENF PART | ya@estuvo COM-entrar-PL-ENF PART | Y ya empesaron si. |
A noo kond t'elch woroon chi rij inb'ee jol li chaak chik . | a noo kwand t'-el-ch woroon chi r-ij in-b'ee jol li chaak chik | PREP ADV ADV INC-VI-DIR S PREP E3S-SREL E1S-VI VI PREP S PART | a no cuando INC-salir-DIR sacate PREP E3S-SREL E1S-ir correr PREP trabajo PART | A no cuando sale el monte enla me voy corriendo a trabajarlo. |
Juntir tk'am wasroon iin b'ee jol , | juntiir t-k'am w-asroon iin b'ee jol | ADV INC-VT E1S-S PRON VI VI | todo INC-recibir E1S-azadon yo ir correr | Todo llevo mi azadon yo me boy corriendo. |
ooj b'i chakun chik , | ooj b'i chaaku-n chik | PRON DIR VT-AP PART | nosotros DIR trabajar-AP PART | Nos bamos a trabajar otra vez. |
cha' taq . | cha' taq | VI PL | dice PL | Dicen ellos. |
Pero noo mari' ta' jcholájl li , | peer noo ma-ri' ta' j-chola-j-l li | ADV ADV NEG-ENF NEG E3S-ADV-SC-??? DEM | pero no NEG-ENF NEG E3S-manera-SC-??? DEM | Pero no eso noes la manera. |
ri' qes jcholájl tren taq ójor taq tziij . | ri' qas j-cholá t-r-en taq ójor taq tziij | DEM ITS E3S-ADV INC-E3S-VT PL ADV PL S | DEM ITS E3S-manera INC-E3S-hacer PL antiguamente PL palabra | Es la forman que hacen antiguamente. |
wi' k'iche'laaj tqasajik . | wi' k'iche'laaj t-qa-sáj-ik | EXS S INC-VT-PAS-SC | EXS montaña INC-bajar-PAS-SC | Hay montaña que se botan. |
Toos kwand ya t'ok jqasajik k'ichelaaj nab'e tik'am taq b'i poom chi rij ral ulew . | entoons kwand ya t'-ok j-qa-saj-ik k'iche'laaj nab'e ti-k'am taq b'i poom chi r-ij ra uleew | ADV ADV VOC INC-VT E3S-VT-PAS-SC S VI INC-VT PL DIR S PREP E3S-SREL DIM S | entonces cuando ya INC-entrar E3S-bajar-PAS-SC montaña adelantarse INC-recibir PL DIR estoraque PREP E3S-SREL DIM tierra | Entonces cuando ya empiezan a botar montaña primero se adelantan con estoraque para pedir permizo a la matre tierra. |
O wi' jun o wi' jun syen kwerd wataal , | o' wi' jun o' wi' jun syen kwerd wataal | CONJ EXS NUM CONJ EXS NUM NUM S S | o EXS uno o EXS uno cien cuerda guatal | O hay unos o hay unos cien cuerdas de guatal. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.