transcription
stringlengths
1
97
segmentation
stringlengths
1
103
pos_glosses
stringlengths
1
96
glosses
stringlengths
1
141
translation
stringlengths
2
129
Ta chi ta'an .
ta' chi ti-b'an
NEG PREP INC-VT
NEG PREP INC-hacer
Pero ahora ya no lo hace.
Ya no' ta chi'n
ya no' ta' (chi'n)
VOC ADV NEG ???
ya no NEG ???
Ya no.
ta' chi ki'n ,
ta' chi (ki'n)
NEG PREP ???
NEG PREP ???
Ya no.
puroment xichaq tinb'it ra ja'aq ,
(puroment) (xichaq) ti-in-b'it ra j-a-???
ADV ??? INC-A1S-VT DIM E3S-E2S-???
puroment ??? INC-A1S-levantar DIM E3S-E2S-???
Ya solamente les levanto la moyera.
si inkwini'n ,
si' in-(kwini'n)
ADV A1S-???
si A1S-???
Si puedo.
inkwini'n ,
in-(kwini'n)
A1S-???
A1S-???
Si puedo.
inkuwini'n qaaj .
in-(kuwini'n) qaaj
A1S-??? CLAS
A1S-??? señor
Si puedo señor.
I tikuxtaj inwi'lin chuch Liya ,
i t-kuxta-aj in-wi'l-iin chuch Li'y
CONJ INC-VT-PART A1S-SREL-PRON S NOM
CONJ INC-recordar-PART A1S-SREL-yo señora maría
Yo me recuerdo doña María.
wi' krtyaan tij koj taq tre keq pyeeq',
wi' kirtyaan tij koj taq tre keq piiq'
EXS S ??? VT PL ??? ADJ S
EXS persona ??? usar PL ??? rojo olote
hay gente que usa los olotes colorados.
kon tisipoj jmux trel ék'el ,
kuando ti-sipoj j-m-(ux) (trel) (ék'el)
ADV INC-ADJ E3S-IMP-??? ??? ???
cuando INC-hinchar E3S-IMP-??? ??? ???
Cuando se les incha el omblilgo a los niños.
¿nek'u jcholaj li ?
(nek'u) j-cholaj li
??? E3S-ADV DEM
??? E3S-manera DEM
¿Y cual es la razón de eso?
Te sipoj raj mu'xaq ,
??? sipoj r-aj mu'-xaq
??? ADJ E3S-PART VT-???
??? hinchar E3S-PART mojar-???
Que se les incha el ombligo.
per ri' nika' li tijb'ij taq qaaj ,
peer ri' nika' li tijb'ij taq qaaj
ADV DEM ??? DEM ??? PL CLAS
pero eso@es ??? DEM ??? PL señor
Pues a eso es lo que le dicen ellos señor.
Ti ch'iqiiq trel ék'el tb'ij taq .
ti ch-ák'el trel ék'el t-b'ij taq
??? INC-S ??? ??? INC-VT PL
??? INC-niño ??? ??? INC-decir PL
Eso cuando pujan los niños que dice.
Per ri nika' li
peer ri nika' li
ADV DEM ??? DEM
pero DEM ??? DEM
Pero eso es pues.
Kon tb'i rile' jun ra ák'al .
kon t-b'ik (rile') jun ra ák'el
??? INC-DIR ??? ART DIM S
??? INC-DIR ??? un DIM niño
Cuando va a ver a un niños.
Ji' ri li pujiiy
jii' ri li (pujiiy)
AFI DEM DEM ???
AFI DEM DEM ???
Si eso es pujido.
teche' taq re .
t-che' taq r-e
INC-VI PL E3S-SREL
INC-decir PL E3S-SREL
Asi le dicen.
Ji' rika' lon li qaaj ,
jii' (rika') (lon) li qaaj
AFI ??? ??? DEM CLAS
AFI ??? ??? DEM señor
Si esi es señor.
ri' li che'.
ri' li che'
DEM DEM VI
eso@es DEM decir
Eso es dice.
Jika' lon jcholaajl li tijb'ij taq ,
jii'-ka' li-on j-cholaaj-l li (tijb'ij) taq
AFI-ENF DEM-AP E3S-ADV-PP DEM ??? PL
AFI-ENF DEM-AP E3S-manera-PP DEM ??? PL
Así es la forma que dicen.
Ri' jcholajl li .
ri' j-cholaj-l li
DEM E3S-ADV-PP DEM
eso@es E3S-manera-PP DEM
Y eso es la manera.
Ri' jcholaajl li qaaj ,
ri' j-cholaaj-l li qaaj
DEM E3S-ADV-PP DEM CLAS
eso@es E3S-manera-PP DEM señor
Eso es la forma señor.
ji'.
jii'
AFI
AFI
Si.
Si
si'
ADV
si
Si.
no re maq kwalkyer chi' ánm
noo r-e maq kwalkyer chi' ánim
ADV E3S-SREL ART ADV S S
no E3S-SREL ART cualquiera boca mujer
No para cualquier mal de ojo.
ma ma ji' ta' lon tren ék'el re .
ma ma jii' ta' (lon) t-r-en ák'el r-e
NEG NEG AFI NEG ??? INC-E3S-VT S E3S-SREL
NEG NEG AFI NEG ??? INC-E3S-hacer niño E3S-SREL
No hace asi con los niños.
¡Aa noo !
aa noo
VOC ADV
a no
No.
Noo i maq eywaal tamb'yeen ,
noo i maq eywaal tambyeen
ADV CONJ ART S ADV
no CONJ ART cólera también
No la colera tambien.
il xan jun ra ák'al ,
il x-b'an jun ra ák'el
VT COM-VT ART DIM S
ver COM-hacer un DIM niño
Mire lo que le pasó a un niñito.
xan iywal jchuuch
x-b'an eywaal j-chuuch
COM-VT S E3S-S
COM-hacer cólera E3S-mamá
(Hizo colera su mamá) se enojó la mama.
yameer xkam ra ák'el .
yameer x-kam ra ák'el
ADV COM-VI DIM S
yamero COM-morir DIM niño
Yamero se murio el niñito.
I amer xkam ra ék'el ,
i yameer x-kam ra ák'el
CONJ ADV COM-VI DIM S
CONJ yamero COM-morir DIM niño
Y yamero se murio el nene.
re ri iywal ,
r-e ri eywaal
E3S-SREL DEM S
E3S-SREL DEM cólera
Por la cólera.
ri iywaal xtij laj tu'.
ri eywaal x-tij laj tu'
DEM S COM-VT PREP S
DEM cólera COM-comer PREP pecho@de@mujer
(Por la cólera que comio en su pecho) tomó la leche con cólera.
Jii',
jii'
AFI
AFI
Si.
jwi'l man iywaal xtij laj tu'.
j-wi'l man eywaal x-tij laj tu'
E3S-SREL ART S COM-VT PREP S
E3S-SREL ART cólera COM-comer PREP pecho@de@mujer
Por esa cólera que comió en su pecho.
Jikalon ti jb'ij taq tantaaw .
(jikalon) (ti) j-b'ij taq (tantaaw)
??? ??? E3S-VT PL ???
??? ??? E3S-decir PL ???
(Asi dicen que yo oigo) así oí yo.
Ji' ka' lon tijb'ij taq qaaj ,
jii' ka' li (tijb'ij) taq qaaj
AFI PART DEM ??? PL CLAS
AFI PART DEM ??? PL señor
Así dicen señor.
ri' li jcholaaj ,
ri' li j-cholaaj
DEM DEM E3S-ADV
eso@es DEM E3S-manera
Así es su forma.
ri' li jcholaaj .
ri' li j-cholaaj
DEM DEM E3S-ADV
eso@es DEM E3S-manera
Esa es la manera.
ee nen tiqaye re ,
e neen t-qa-ye' r-e
CONJ ADV INC-E1P-VT E3S-SREL
e que INC-E1P-dar E3S-SREL
¿E que le damos?
re mansaniiy ,
re mansaniil
DEM S
DEM manzanilla
Le damos manzanilla.
mansaniiy pech re req
mansaniil pech re req
S S PART ???
manzanilla compañero PART ???
solo para.
mansanilla pech ra alwiin .
mansaniil pech ra alwiin
S S DIM S
manzanilla compañero DIM hierba@buena
Manzanilla con hierba buena.
Jii',
jii'
AFI
AFI
Si.
qatzak jun ra manooj ra alwiin mansaniiy ,
qa-tzak jun ra manooj ra alwiin mansaniil
E1P-VT ART DIM MED DIM S S
E1P-cocerlo un DIM manojo DIM hierba@buena manzanilla
Cocemos un manojito de hierba buena ymanzanilla.
ri qe li tin ye' in rechaq ,
ri qe li t-iin ye' iin rechaq
DEM ADV DEM INC-PRON VT PRON PRON
DEM solo DEM INC-yo dar yo ellos/ellas
Eso es loque yo les doy a ellos.
ri qe li tijtij taq ,
ri qe li (tijtij) taq
DEM ADV DEM ??? PL
DEM solo DEM ??? PL
Solo eso es loque se toman.
ri qe li tijtij taq qaaj .
ri qe li (tijtij) taq qaaj
DEM PART DEM ??? PL CLAS
DEM solo DEM ??? PL señor
Solo eso se toman señor.
Ri qe li tijtij taq ,
ri qe li (tijtij) taq
DEM PART DEM ??? PL
DEM solo DEM ??? PL
Solo eso es loque se toman.
ri qa li re .
ri qe li re
DEM PART DEM PART
DEM solo DEM PART
Solo eso es.
¿Kita' ayuwab' tak'am b'i li ospitaal entonses ?
ki-ta'-a' a-yuwaab' ti-k'am b'ik li ospitaal entoons
NEG-NEG-ENF E2S-S INC-VT DIR PREP S ADV
NEG-NEG-ENF E2S-enfermo INC-llevar DIR PREP hospital entonces
Entonces no lleva a sus enfermos al hospital entonces.
Noo , no' nuuk taat ,
noo no' nuunk taat
ADV ADV ADV S
no no nunca papá
No nuca señor.
no' naad ta'n ta'n qaaj .
no' nada ta'n ta'n qaaj
ADV ADV NEG NEG CLAS
no nada NEG NEG señor
No nada no señor.
naq tziib' teqa ,
na-aq tzib' taq-a'
PART-PP VI PL-ENF
tiempo-PP aliviar PL-ENF
Si se alivian.
je qe lon ri ,
jii' qe li-on ri
AFI PART DEM-AP DEM
AFI solo DEM-AP DEM
Solamente así.
ji'n naq tzib' teqa
jii'n na-aq tzib' taq-a'
ADV PART-PP VI PL-ENF
mero tiempo-PP aliviar PL-ENF
Si se alivian
je' qe lon ri qaaj ,
jii' qe li-on ri qaaj
AFI PART DEM-AP DEM CLAS
AFI solo DEM-AP DEM señor
Solo así señor.
jii' naq tzib' teqa ,
jii' na-aq tzib' taq-a'
AFI PART-PP VI PL-ENF
AFI tiempo-PP aliviar PL-ENF
Si se alivian.
je qe lon ri ,
jii' qe li-on ri
AFI PART DEM-AP DEM
AFI solo DEM-AP DEM
Solamente así.
jika' li qaaj .
jii'-ka' li qaaj
AFI-ENF DEM CLAS
AFI-ENF DEM señor
Así es señor.
Ri li .
ri li
DEM DEM
DEM DEM
Eso es.
¿I jurub' awi'aam wi' lajori juntiir ?
i juruub' aw-imaam wi' laj'ori juntiir
CONJ ADV E2S-S EXS ADV ADV
CONJ cuanto E2S-nieto EXS ahora todo
¿Y cuantos nietos tiene ahora?
Ay dyos taat ,
ay dyoos taat
VOC S S
¡hay ! Dios papá
¡Ay dios señor!
wi'maam in taat ,
w-imaam iin taat
E1S-S PRON S
E1S-nieto yo papá
¡Los nietos míos señor!
si ma ajlal ta'n k'ii tqa'n .
si' ma ajla-l ta'n k'ii taq-aq-a'n
ADV NEG VT-PP NEG ADV PL-PL-ENF
si NEG contar-PP NEG mucho PL-PL-ENF
Sin contar som muchos.
Ay dyos k'ii teqa'n .
ay dyoos k'ii taq-a'n
VOC S ADV PL-ENF
¡hay ! Dios mucho PL-ENF
Son muchos.
I juntiir at atb'itow naq .
i juntiir aat at-b'it-ow na-aq
CONJ ADV PRON A2S-VT-AP PART-PP
CONJ todo tú/usted A2S-levantar-AP tiempo-PP
Y toods ellos usted los a recibido.
Ini'n ,
iin-i'n
PRON-ENF
yo-ENF
Yo soy.
ini'n qaaj ,
iin-i'n qaaj
PRON-ENF CLAS
yo-ENF señor
Yo soy señor.
ini'n
iin-i'n
PRON-ENF
yo-ENF
Yo.
jun wuk'laal ,
jun w-ik'laal
ART E1S-S
un E1S-hijo@de@mujer
una hija.
li k'eche'laaj ,
li (k'eche'laaj)
DEM ???
DEM ???
En la montaña.
Si apart li .
si' apart li
ADV ADV DEM
si aparte DEM
Si eso es aparte.
Jii apart rechaq li kla',
jii' apart rechaq li kla'
AFI ADV PRON DEM ADV
AFI aparte ellos/ellas DEM allí
Si es aparte lo de ellos allá.
ri maq neri ,
ri maq niri
DEM ART ADV
DEM ART aqui
Los que estan aquí.
dyos juntiir ,
dyoos juntiir
S ADV
Dios todo
Hay dios todos.
juntiir ,
juntiir
ADV
todo
Todos.
juntiir k'is wi chaq maq wi'jmaam ,
juntiir k'is wi' chaq maq (wi'jmaam)
ADV PL EXS PL ART ???
todo PL EXS PL ART ???
Todos ya tienen sus nietos.
enteer taq kirtyan taq taq chaq ,
enteer taq kirtyaan taq taq chaq
ADV PL S PL PL PART
entero PL persona PL PL PART
Todos ya son personas mayores.
juntiir in inilb'enaq rechaq ,
juntiir iin in-ilb'e-naq rechaq
ADV PRON A1S-VT-PP PRON
todo yo A1S-esperar-PP ellos/ellas
A todos yo les he asistido.
ji',
jii'
AFI
AFI
Si.
ini'n qaaj ,
iin-i'n qaaj
PRON-ENF CLAS
yo-ENF señor
(Yo soy señor) yo les he asistido.
ini'n ,
iin-i'n
PRON-ENF
yo-ENF
Soy soy.
ini'n ,
iin-i'n
PRON-ENF
yo-ENF
Yo soy.
ri' li ri inchaak in .
ri' li ri in-chaak iin
DEM DEM DEM A1S-S PRON
eso@es DEM DEM A1S-trabajo yo
Eso es mi trabajo.
¿I juntiiri' k'aslemaal chuch Liiy ,
i juntiir-i' k'aslem-aal chuch Liiy
CONJ ADV-ENF S-SAB S S
CONJ todo-ENF vivo-SAB señora María
Y todos los partos doña María.
ri b'elejeb' iik'
ri b'elej-eeb' iik'
DEM NUM-SAB S
DEM nueve-SAB mes
Los nueve meses.
o nik'j tiq'ax
o' nik'-j ti-q'ax
CONJ ADV-SC INC-VI
o igual-SC INC-pasar
O algunos se pasan.
o wi' ta' titaawk ?
o' wi' ta' t-taaw-ik
CONJ EXS NEG INC-VT-SC
o EXS NEG INC-llegar-SC
O hay algunos que no llegan.
Aa wi',
aa wi'
VOC EXS
a EXS
A hay.
wi' tib'ij te' taat .
wi' ti-b'ij ta'-e' taat
EXS INC-VT NEG-SC S
EXS INC-decir NEG-SC papá
Algunas veces llega señor.
A wi',
aa wi'
VOC EXS
a EXS
Si hay.
wi' kab'aal tib'ijte',
wi' kabaal t-b'ik
EXS ADJ INC-DIR
EXS cabal INC-DIR
Algunos llega cabal su día.
kab'aal tijb'jte'.
kabaal (tijb'jte')
ADJ ???
cabal ???
Cabal llega su día.
Kapne' kond oj ,
(kapne') kwaand ooj
??? ADV PRON
??? cuándo nosotros
Peor cuando nosotros.
kond tjqalaj b'i chi riij qatiit'.
kwaand (tjqalaj) b'ik chi r-iij qa-tiit'
ADV ??? DIR PREP E3S-SREL E1P-S
cuándo ??? DIR PREP E3S-SREL E1P-abuela
Cuando llevamos las cuentas con la luna.
Eso es .
eso es
ADV ADV
eso es
Eso.
Ri moon jb'aniik iik',
ri mood j-b'an-ik iik'
DEM ADV E3S-VT-SC S
DEM modo E3S-hacer-SC luna
En la forma que esta la luna.