transcription
stringlengths
1
97
segmentation
stringlengths
1
103
pos_glosses
stringlengths
1
96
glosses
stringlengths
1
141
translation
stringlengths
2
129
ji' iik' tik'isi' juun ,
jii' iik' ti-k'isi' juun
AFI S INC-VI NUM
AFI luna INC-nacer uno
Y así esta la luna cuando uno nace.
kab'aal tjb'ijtzaqe ,
kabaal (tjb'ijtzaqe)
ADJ ???
cabal ???
Y cabal va a dar.
kab'aal tb'ijtzaqe qaaj ,
kabaal (tb'ijtzaqe) qaaj
ADJ ??? CLAS
cabal ??? señor
Cabal vaa dar señor.
xiq tinta in ,
xaq (tinta) iin
PART ??? PRON
solo ??? yo
Solo oígo yo.
abes tijb'ij ,
abeses (tijb'ij)
ADV ???
a@veces ???
Solo dice.
pwes am rechaq trajlaj taq chi riij rajb'al iik',
pwees am rechaq (trajlaj) taq chi r-iij (rajb'al) iik'
ADV S PRON ??? PL PREP E3S-SREL ??? S
pues araña ellos/ellas ??? PL PREP E3S-SREL ??? luna
Ellos cuentan de acuerdo con la luna.
i mism ti b'i jtzaqe
i miim ti b'ik (jtzaqe)
CONJ ADV ??? DIR ???
CONJ lomismo ??? DIR ???
lo mismo va a dar.
che'.
cha'
VI
decir
Dice.
B'ijtzaqe' mism ,
(b'ijtzaqe') miim
??? ADV
??? lomismo
Cabal lo mismo.
jii' b'ijtzaqe ,
jii' (b'ijtzaqe)
AFI ???
AFI ???
Si llega.
tika' chi' teqa'n ,
(tika') chi' taq-a'n
??? PREP PL-ENF
??? PREP PL-ENF
Asi decen.
ti b'i jtzaqe
ti b'ik (jtzaqe)
??? DIR ???
??? DIR ???
Si llega.
tika' chi' teqa'n ,
(tika') chi taq-a'n
??? PREP PL-ENF
??? PREP PL-ENF
Asi decen.
per ri k'u li
peer ri k'u li
ADV PART PART DEM
pero PART PART DEM
peroeso si.
jiloon wein li ,
jilon w-e-iin li
ADV E1S-SREL-PRON DEM
asi E1S-SREL-yo DEM
Asi yo lo mismo.
ch rij ch rij iik',
ch r-ij ch r-ij iik'
PREP E3S-SREL PREP E3S-SREL S
PREP E3S-SREL PREP E3S-SREL luna
De acuerdo con la luna.
kab'al tb'i jye',
kab'al t-b'ik j-ye'
S INC-DIR E3S-VT
ranchon INC-DIR E3S-dar
Cabal llega.
kab'al tb'i jye',
kab'al t-b'ik j-ye'
S INC-DIR E3S-VT
ranchon INC-DIR E3S-dar
cabal va a dar.
jii kab'al tb'i jye'.
jii' kab'al t-b'ik j-ye'
AFI S INC-DIR E3S-VT
AFI ranchon INC-DIR E3S-dar
Cabal a dar.
Jika' li qaaj ,
ji'-ka' li qaaj
AFI-ENF DEM CLAS
AFI-ENF DEM señor
Asi es señor.
rika' li .
ri-ka' li
PART-ENF DEM
PART-ENF DEM
Pue eso es.
t'el chuch iik'
(t'el) chuch iik'
??? SREL S
??? enfrente@de luna
Que salga frente a la luna
o yaaj q'iij ?
o' yaaj q'iij
CONJ S S
o está@enfermo sol
o frente al sol.
Wi',
wi'
EXS
EXS
Hay.
wi',
wi'
EXS
EXS
Hay.
awaas tika' utzaji'n ,
awaas tik-a' utzá-j-i'n
S ???-??? VI-SC-ENF
limitación ???-??? decir-SC-ENF
Es pecado le han dicho.
ri teel jun chuch iik',
ri ti-el jun chuch iik'
DEM INC-VI ART SREL S
DEM INC-salir un enfrente@de luna
Cuando sale uno frente al sol.
te'l ne' chuch q'iij
ti-el ne' chuch q'iij
INC-VI NEG SREL S
INC-salir NEG enfrente@de sol
sale uno frente al sol.
Awaasi'n tika utzaji'n qaaj ,
awaas-i'n ??? utzá-j-i'n qaaj
S-ENF ??? VI-SC-ENF CLAS
limitación-ENF ??? decir-SC-ENF señor
Asi dicen señor.
per tz'et nika' li
peer tz'et ni-ka' li
ADV ADV NEG-ENF DEM
pero cierto NEG-ENF DEM
Pero eso es cierto pués.
jun taq bwelt ,
jun taq bweelt
ART PL ADV
un PL vez
En algunas veces.
por ke tik'asi' raq ék'el
por ke ti-k'isi' yaq ák'el
ADV PART INC-VI PL S
por que INC-nacer los/las niño
Porque cuando nacen algunos niños.
empediid taq .
empediid taq
ADJ PL
impedido PL
Son impedidos.
Jii' tz'eti'n .
jii' (tz'eti'n)
AFI ???
AFI ???
Es cierto.
Jiin tk'asi' raq ék'el empediid taq , ri k'u rawaasl li qaaj , ri' rawasl li tika' utzaji'n ,
Jiin t-k'isi' yaq ák'el empediid taq ri k'u r-awaas-l li qaaj ri' r-awaas-l li ??? utzá-j-i'n
??? INC-VI PL S ADJ PL DEM PART E3S-S-PP DEM CLAS DEM E3S-S-PP DEM ??? VI-SC-ENF
??? INC-nacer los/las niño impedido PL DEM PART E3S-limitación-PP DEM señor eso@es E3S-limitación-PP DEM ??? decir-SC-ENF
Si cuando nace un niños empedido, eso es la consecuencia que dicen.
per kond jun tijtaaw ,
peer kwand jun t-j-ta'-aa-w
ADV ADV ART INC-E3S-VT-TRN-MOV
pero cuando un INC-E3S-oir-TRN-MOV
Cuando uno oye.
per kon jun mta' tijtaaw ta' looq'.
peer kwaand jun m-ta' ti-j-ta'-aa-w ta' looq'
ADV ADV ART IMP-NEG INC-E3S-NEG-TRN-MOV NEG ADV
pero cuándo un IMP-NEG INC-E3S-NEG-TRN-MOV NEG posible
Pero cuando uno no oye, no se puede.
Jii' ta' tijtaaw .
jii' ta' ti-j-ta'-aa-w
AFI NEG INC-E3S-NEG-TRN-MOV
AFI NEG INC-E3S-NEG-TRN-MOV
Si no oye.
re trel jwiich re ék'el impediid ,
re (trel) j-wiich re ák'el empediid
PART ??? E3S-S PRON S ADJ
PART ??? E3S-cara él/ella niño impedido
Cuando vea al nene.
jii' rika' li qaaj ,
jii' (rika') li qaaj
AFI ??? DEM CLAS
AFI ??? DEM señor
Si eso es señor.
wi' rawaas iik',
wi' r-awaas iik'
EXS E3S-S S
EXS E3S-limitación luna
Hay limitaciones para la lulna.
wi' rawaas q'iij ,
wi' r-awaas q'iij
EXS E3S-S S
EXS E3S-limitación sol
Hay limitaciones para el sol.
tatin iik',
ti-atin iik'
INC-VI S
INC-bañar luna
(Cuando se baña la luna) cuando la luna esta en eclípse.
tatin q'iij ,
ti-atin q'iij
INC-VI S
INC-bañar sol
Cuando se baña el sol.
awaas te'l jun chuch
awaas ti-el jun chuch
S INC-VI ART SREL
limitación INC-salir un enfrente@de
Es pecado salir frente al sol.
tika utzaji'n ,
??? utzá-j-i'n
??? VI-SC-ENF
??? decir-SC-ENF
Le han dicho pues.
peroo .
peer
ADV
pero
Pero.
Si tz'eti'n
si' (tz'eti'n)
ADV ???
si ???
Si es cierto.
jilon tib'isaj ójr .
jilon t-(ib'isaj) ójor
DEM INC-??? ADV
DEM INC-??? antiguamente
Así decían antes.
Wi' jun tijta jcholaajel ,
wi' jun t-j-ta' j-cholaaj-el
EXS ART INC-E3S-VT E3S-ADV-PP
EXS un INC-E3S-oir E3S-manera-PP
Si uno entiende.
Si tz'eti'n .
si' (tz'eti'n)
ADV ???
si ???
Si.
Jika' li qaaj .
jii'-ka' li qaaj
AFI-ENF DEM CLAS
AFI-ENF DEM señor
Asi es señor.
ri' li jcholaaj ,
ri' li j-cholaaj
DEM DEM E3S-ADV
eso@es DEM E3S-manera
Eso es la forma.
ri' ka'li jcholaaj qaaj ,
ri' (ka'li) j-cholaaj qaaj
DEM ??? E3S-ADV CLAS
eso@es ??? E3S-manera señor
Eso es señor.
ri' jcholaaj .
ri' j-cholaaj
DEM E3S-ADV
eso@es E3S-manera
Eso es la forma.
¿Pero awe at taq chuch Liya ,
peer aw-e aat taq chuch Li'y
ADV E2S-SREL PRON VT S NOM
pero E2S-SREL tú/usted mandar señora maría
Pero ustedes doña María.
kita' ta' xwa'x akirneer ataq ,
kita' ta x-wa'x a-kirneer ataq
NEG NEG COM-VI E2S-S PRON
NEG NEG COM-estar E2S-oveja ustedes
¿Ustedes no tuvierón vacas y obejas?
akwa'yaq o wákix
a-kwa'y-aq o' wakix
E2S-S-PL CONJ S
E2S-caballo-PL o vaca
Sus caballos o ovejas.
awk'ilaq kwando xatosáyb'aq ,
aw-k'il-aq kwaand (xatosáyb'aq)
E2S-SREL-PL ADV ???
E2S-SREL-PL cuándo ???
Cuando se apartaron.
xat kan el taq awk'anaq ?
x-aat kan el taq (awk'anaq)
COM-PRON VI VI PL ???
COM-tú/usted quedar salir PL ???
Cuando se quedarón ustedes solos.
Xwa'xi'n ,
x-wa'x-i'n
COM-EXS-ENF
COM-EXS-ENF
Huvo.
xwa'xi'n taat ,
x-wa'x-i'n taat
COM-EXS-ENF S
COM-EXS-ENF papá
Huvo señor.
xwa'xi' kijeb' qawákix ,
x-wa'x-i'n kijeb' qa-wakix
COM-EXS-ENF NUM E1P-S
COM-EXS-ENF cuatro E1P-vaca
Tuvimos cuatro vacas.
naq xwa'x kwand la' xoj eel qk'aan ,
na-aq x-wa'x kwand la' xoj el q-???
PART-PP COM-EXS ADV PREP S VI E1P-???
tiempo-PP COM-EXS cuando en baile salir E1P-???
Tuvimos vacas cuando nos quedamos solos.
si kijeeb' qawákix xwa'x ,
si' kijeb' qa-wakix x-wa'x
ADV NUM E1P-??? COM-EXS
si cuatro E1P-??? COM-EXS
Si cuantro vacas tuvimos.
xwa'xi'n ,
x-wa'x-i'n
COM-EXS-ENF
COM-EXS-ENF
Tuvimos.
xq'ununi' qawákx ,
x-q'unun-i'n qa-wakix
COM-VI-ENF E1P-S
COM-parir-ENF E1P-vaca
Tuvierón crías nuestras vacas.
xkan ye'saj qawákix jwi'l k'atzan wálb'.
x-kan ye'-sáj qa-wakix j-wi'l k'atzaan w-álib'
COM-VI VT-PAS E1P-S E3S-SREL ADJ E1S-S
COM-quedar dar-PAS E1P-vaca E3S-SREL finado E1S-suegro
Nos dejó vacas mi finado suegro.
Tos xnaq xq'unuun qáwuj .
entoons x-na-aq x-q'unun q-awaaj
ADV COM-PART-PP COM-VI E1P-S
entonces COM-tiempo-PP COM-parir E1P-animal
Entocenes tuvierón crías nuestros animales.
Entoses xwa'x na ,
entoons-es x-wa'x na
ADV-ADV COM-EXS PART
entonces-es COM-EXS tiempo
Entonces si tuvimos.
ri' kond ri kirneer ,
ri' kwaand ri kirneer
DEM ADV PART S
eso@es cuándo PART oveja
Entoces cuando las ovejas.
tambyen wi' qakerneera .
tambyeen wi' qa-kirneer
ADV EXS E1P-S
también EXS E1P-oveja
Tambien tenemos ovejas.
Bay kirneer
baa kirneer
VOC S
baya oveja
Vaya ovejas.
xinwil na in na .
Cxinwil) na iin na
??? PART PRON PART
??? tiempo yo tiempo
Todavía ví yo todavía.
Ji'.
jii'
AFI
AFI
Si.
kerneer wi' qakerneer ,
kirneer wi' qa-kirneer
S EXS E1P-S
oveja EXS E1P-oveja
Ovejas si tenemos ovejas.
kon xk'uli' maq ék'el ,
kwaand x-k'uli' maq ák'el
ADV COM-VI ART S
cuándo COM-casarse ART niño
Cuando se casarón los patojos.
maq ánm ,
maq ánim
ART S
ART mujer
Las mujeres.
juntiir naq xe'taq ,
juntiir na-aq x-b'e-taq
ADV PART-PP COM-VI-PL
todo tiempo-PP COM-ir-PL
Todos se fuerón.
Xsach jwichaq .
x-sach j-wich-aq
COM-VT E3S-SREL-PL
COM-perder E3S-SREL-PL
Se acabarón.
sach jwich ra qawaj ,
sach j-wich ra (qawaj)
VT E3S-SREL DIM ???
perder E3S-SREL DIM ???
Se perdierón nuestro animalitos.
sach jwichaq
sach j-wich-aq
VT E3S-SREL-PL
perder E3S-SREL-PL
Se terminarón.
kom ta chi ki' nen tiyuq'un taq ,
koom ta' chi ki' nen ti-yuq'-un taq
PART NEG PREP ??? ADV INC-VT-AP PL
como NEG PREP ??? quien INC-pastorear-AP PL
Como ya no hay quien los pastoree.
ta ch ki nen tiyuq'un taq ,
ta' ch ki nen ti-yuq'-un taq
NEG PREP NEG ADV INC-VT-AP PL
NEG PREP NEG quien INC-pastorear-AP PL
Ya no hay quien los pastorea.
ri' li qaaj .
ri' li qaaj
DEM DEM CLAS
eso@es DEM señor
Eso es señor.
B'a li ,
??? li
??? DEM
??? DEM
Vaya eso.
ta' chi ki'n ,
ta' chi ke-i'n
NEG PREP PART-ENF
NEG PREP que-ENF
Ya no hay quien.
ta' chi ki'n ,
ta' chi ke-i'n
NEG PREP PART-ENF
NEG PREP que-ENF
Ya no hay quien.
kom wein kasi solo ánm taq wk'laal ,
koom w-e-iin kasi sol ánim taq w-ik'laal
PART E1S-SREL-PRON ADV ADV S PL E1S-S
como E1S-SREL-yo casi solo mujer PL E1S-hijo@de@mujer
Como yo casi solo mujeres son mis hijas.
re chi xaq re kiib' wunaq ,
re chi xaq re kiib' wunaq
PART PREP S PART NUM S
PART PREP sol PART dos hombre
Solo dos hombres.
xaq wk'laal yaj Juli ,
xaq w-ik'laal yaj julio
S E1S-S CLAS S
sol E1S-hijo@de@mujer CLAS julio
Solo mi hijo Julio.
yaj Miguel ,
yaj Miguel
CLAS NOM
CLAS Miguel
Y Miguel.
Si tz'eti'n .
si' (tz'eti'n)
ADV ???
si ???
Cierto.
Kiib' qe wunaq li ,
kiib' qe wunaq li
NUM ADV S DEM
dos solo hombre DEM
Solo dos hombres ellos.
kiib' qe wunaq li qaaj ,
kiib' qe wunaq li qaaj
NUM ADV S DEM CLAS
dos solo hombre DEM señor
Solo dos hombres señor.
ri qe li .
ri qe li
DEM ADV DEM
DEM solo DEM
Solo ellos son.
I kond naq xk'uli' ánm ,
i kwand na-aq x-k'uli' ánim
CONJ ADV PART-PP COM-VI S
CONJ cuando tiempo-PP COM-casarse mujer
Cuando se casarón las mujeres.
e xkaan kib' wunaq ,
e x-kan kiib' wunaq
CONJ COM-VI NUM S
e COM-quedar dos hombre
Se quedarón dos mujeres.
ee ta' chi'n ,
e ta' ch-i'n
CONJ NEG PREP-ENF
e NEG PREP-ENF
¡Ya no hay quien!
ta' chi' nen teqa taq ,
ta' chi nen (teqa) taq
NEG PREP ADV ??? VT
NEG PREP quien ??? mandar
ya no hay quien mandar.