date stringdate 2012-09-20 00:00:00 2023-12-01 00:00:00 | url stringlengths 47 182 | category stringclasses 10
values | title stringlengths 3 140 | subtitle stringlengths 0 1.17k | summary stringlengths 5 1.18k | text stringlengths 2 35.8k |
|---|---|---|---|---|---|---|
2022-8-10 | https://www.berria.eus/albisteak/216958/trafikoa-eten-dute-a-63-errepidean-bi-noranzkoetan.htm | Gizartea | Trafikoa eten dute A-63 errepidean, bi noranzkoetan | Gironda departamenduan piztutako sutearengatik itxi dute. Paueraino A-64 errepidea hartzeko aholkatu dute, eta, ondoren, A-65a, Bordelera. | Trafikoa eten dute A-63 errepidean, bi noranzkoetan. Gironda departamenduan piztutako sutearengatik itxi dute. Paueraino A-64 errepidea hartzeko aholkatu dute, eta, ondoren, A-65a, Bordelera. | Gironda departamenduko sutea eragina izaten ari da Euskal Herrian ere: 10:00 aldera, trafikoa eten dute A-63 errepidean, bi noranzkoetan. Errepide horrek Bordele eta Hego Euskal Herria lotzen ditu.
Trafikoaren arduradunek adierazi dutenez, Paueraino A-64 errepidea hartzeko eskatu diete gidariei, ondoren A-65aren bidez iristeko Bordelera.
Larhun, itxita
Sute arriskuagatik, Larhun mendia ixteko agindu du Pirinio Atlantikoetako Departamenduko prefetak. Gaurtik hasi eta ostiral arratsera arte, debekatua izanen da han ibiltzea. Azaldu du tenperatura beroengatik eta idortearengatik suteak izateko arriskua handia dela, eta, beraz, prebentzio neurri bat dela.
Izan ere, idorteengatik, ura baliatzeko murrizketak ezarri dituzte Ipar Euskal Herrian; besteak beste, Larhun inguruko herrietan. Hala, prefetak zehaztu du ura balizko sute bat itzaltzeko baliatzea «saihestu behar» dela. |
2022-8-10 | https://www.berria.eus/albisteak/216959/izozki-sorta-batzuk-erretiratu-dituzte-aldin-lidlen-eta-mercadonan-osagai-arrotzak-atzeman-dituztelako-horietan.htm | Gizartea | Izozki sorta batzuk erretiratu dituzte Aldin, Lidlen eta Mercadonan, «osagai arrotzak» atzeman dituztelako horietan | Susmoa dute izozkietan azaldutakoak makila zatiak direla. Ez kontsumitzeko gomendatu diete produktuok erosi dituztenei. | Izozki sorta batzuk erretiratu dituzte Aldin, Lidlen eta Mercadonan, «osagai arrotzak» atzeman dituztelako horietan. Susmoa dute izozkietan azaldutakoak makila zatiak direla. Ez kontsumitzeko gomendatu diete produktuok erosi dituztenei. | Supermerkatuko hozkailutik kanpo beharko dute izozkiek. Elikadura eta Nutrizio Segurtasunaren Espainiako Agentziak izozki sorta batzuk merkatutik ken ditzatela agindu die berriki Aldi, Lidl, eta Mercadona enpresei –aginduak supermerkatu horien markakoak diren izozkiei eragiten die–. Agentziak jakinarazi duenez, «osagai arrotzak» aurkitu dituzte izozki horietan. Iradoki dute «makila zatiak» direla segur aski.
Agentziak agindua helarazita, produktu horiek erretiratzeari ekin diote hiru enpresek, bai eta bezeroei abisu emateari ere. Halaber, autonomia erkidegoei ere eman zaie auziaren berri. Hartara, instituzioek hartu ahal izanen dute produktuok erretiratuak izan direla segurtatzeko ardura.
Bezeroei dagokienez, agentziak aholkatu die ez ditzatela izozki horiek jan, eta itzul ditzatela supermerkatuetara. |
2022-8-10 | https://www.berria.eus/albisteak/216960/antartikako-izotza-salbatzeko-garaiz-da-baina-azken-aukera-izan-liteke-zientzialarien-arabera.htm | Mundua | Antartikako izotza salbatzeko, garaiz da, baina azken aukera izan liteke, zientzialarien arabera | Batez besteko tenperatura bi gradu igoko balitz, munduko izotz geruzarik handiena urtzeko prozesua bizkortu egingo litzateke, eta horrek itsasoaren maila hazaraziko luke: bost metro ere haz liteke 2500erako. | Antartikako izotza salbatzeko, garaiz da, baina azken aukera izan liteke, zientzialarien arabera. Batez besteko tenperatura bi gradu igoko balitz, munduko izotz geruzarik handiena urtzeko prozesua bizkortu egingo litzateke, eta horrek itsasoaren maila hazaraziko luke: bost metro ere haz liteke 2500erako. | 2015ean egin zuten COP21 nazioarteko goi bilera, Parisen, eta han adostu zuten industria aurreko munduko batez besteko tenperatura 1,5 gradu baino gehiago ez litzatekeela igo behar, bestela ondorioak larriak izango liratekeelako. IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldeak aurten argitaratutako azken azterlanaren arabera, baina, dagoeneko 1,1 gradu igo da batez besteko tenperatura.
Eta berotze hori moteltzen ez bada —esaterako, bi gradu igoko balitz—, Antartika ekialdeko izotz geruzaren urtzea azeleratu egingo litzateke, eta horrek itsasoaren maila asko haziko luke, Durhamgo Unibertsitateak (Erresuma Batua) egindako ikerketa baten arabera. Nature aldizkarian argitaratu dituzte ondorioak, gaur asteazkena.
«Planetako izotz metarik handiena da», azaldu du Chirs Stokesek, ikerketaren egileetako batek. Zehaztu du plaka hori erabat urtuko balitz itsasoaren maila 52 metro haziko litzatekeela: hori da izotz geruzak pilatua daukan ur bolumena. «Gure ikerketaren ondorio nagusia hau da: gure eskuetan dago Antartika ekialdeko izotz geruzaren patua. Benetan garrantzitsua da erraldoi hau ez esnatzea».
Metro erdi, edo bost metro
Ez da kolpez urtuko izotz hori guztia, eta, ikerketa egin dutenen esanetan, oraindik garaiz da prozesua moteltzeko, neurriak azkar hartzen badira. Parisko Akordioan hitzartutakoak bete eta batez besteko tenperatura bi gradu ez igotzea lortu beharko litzateke. Baina behar besteko neurririk hartu ez, eta berotzeak hortik gora egingo balu, itsasoaren maila metrotan hazi daiteke hurrengo mendeetan: 2300. urterako, metro bat eta hiru metro artean haziko litzateke itsasoaren maila; 2500. urterako, bi eta bost metro artean. Parisko Akordioko helburua lortuko balitz, aldiz, itsasoaren maila metro erdi bat haziko litzateke 2500. urterako.
Atmosferan dagoen karbono dioxido kontzentrazioa aspaldiko handiena da gaur egun; gaurkoaren antzeko mailara duela hiru milioi urte iritsi zen planeta azkenekoz. Garai hartan, orain baino bi eta lau gradu artean altuagoak ziren tenperaturak —oraingo joerari jarraituta, hazkunde hori espero liteke mende honen bukaerarako—, eta itsasoaren batez besteko maila gaur egungoa baino hamar eta 25 metro artean altuagoa zen. Sedimentuak aztertu dituzte, eta ikusi dute Antartikako izotz geruza pitzatu egin zela garai hartan; uste dute horrek ere eragin zuela itsasoaren maila igotzea duela hiru milioi urte.
Ikerketan ikusi dute planetaren berotzeak eragina izan duela gerora ere Antartikan. Duela 400.000 urte, —«ez da denbora asko eskala geologikoan», ikerlariek ñabartu dutenez—, izotz geruza 700 bat kilometro murriztu zen barru alderantz, planeta batez beste gradu bat eta bi artean berotu zelarik.
Zientzialariek azaldu dute iraganeko aldaketa horiek oraingoa baino askoz motelagoak izan zirela, eta Lurrak Eguzkiaren errotazioan eduki zituen aldaketek eragin zutela berotzea. Orain gizakiak eragin du, eta askoz tarte gutxiagoan.
«Aukera bat dugu, aukera txiki bat»
Antartika ekialdeko izotz geruzak 4.800 metroko lodiera du puntu batzuetan: Hiru Erregeen Mahaiaren altuera adina, bi aldiz. «Aukera bat dugu, aukera txiki bat, berotegi efektuko isurketak azkar batean murrizteko, berotze globala mugatzeko eta Antarktika ekialdeko izotz plakari eusteko», erantsi du Nerilie Abramek, Canberrako Unibertsitateko (Australia) irakasle eta ikerketako beste partaideetako batek.
Stokesek azaldu du orain arte uste zutela Antartika mendebaldeko eta Groenlandiako izotz geruzak baino sendoagoa zela Antartika ekialdeko izotz meta, baina orain konturatu direla Antartika ekialdeko izotza ere atzeraka hasia dagoela, batez ere itsas korronte epelenekin kontaktuan dagoen lekuetan. Abramek zehaztu du: «Ez da uste genuen bezain egonkorra eta ez dago uste genuen bezain babestua».
«[Klima aldaketaren kontrako neurriak hartzeak] Babestuko luke Antartika ekialdea, baina ez hori bakarrik: geldiaraziko lituzke beste izotz geruza garrantzitsu batzuen urtzeak ere, Groenlandia eta Antartika mendebaldekoak adibidez, eta izotz geruza horiek ahulagoak dira, eta arrisku handiago dute», nabarmendu du Abramek. «Horregatik, ezinbestekoa da estatuek Parisko Akordioak lortzea eta indartzea». |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216981/ireki-dute-biriatuko-muga-ibilgailu-mota-guztientzat.htm | Gizartea | Ireki dute Biriatuko muga ibilgailu mota guztientzat | Gauean zehar muga igaro ahal izan dute, baina 07:00etatik aurrera berriz itxi diete, Gironda departamenduan piztutako suteagatik. 7.400 hektareatik gora kiskali ditu suak han, eta 10.000 pertsona ebakuatu behar izan dituzte. | Ireki dute Biriatuko muga ibilgailu mota guztientzat. Gauean zehar muga igaro ahal izan dute, baina 07:00etatik aurrera berriz itxi diete, Gironda departamenduan piztutako suteagatik. 7.400 hektareatik gora kiskali ditu suak han, eta 10.000 pertsona ebakuatu behar izan dituzte. | 7.400 hektareatik gora kiskali ditu dagoeneko atzo Gironda departamenduan (Akitania Berria) piztutako suteak. Larria da egoera. 10.000 lagun inguru ebakuatu behar izan dituzte, eta 1.100 suhiltzaile ari dira sua itzaltzeko lanetan, eta Europako herrialde askotatik ere igorri dituzte suhiltzaileak, laguntzera: Alemaniatik, Errumaniatik, Poloniatik, Austriatik... Azkar zabaldu da sua azken orduetan, eta Landetara ere iritsi da ostegun goizerako.
Sutea dela eta, gaur ere A-8 eta A-63 autobideen arteko pasabidea itxi dute kamioientzat Gipuzkoa eta Lapurdi artean, Biriatun. Atzo gaueko 21:30ean ireki zieten pasabidea ibilgailu astunei, baina ostegun goizeko 07:00etan itxi egin diete berriz, eta bost kilometroko ilarak sortu dira bi orduren bueltan Baionarako noranzkoan. Oiartzunerantz (Gipuzkoa) eta Dantxarinerantz (Nafarroa) bideratu dituzte kamioiak. Hala ere, 12:15 inguruan berriro ere ireki dituzte bideak.
Mugarako bidean, hainbat kilometrotara jarri dituzte ilarak daudela iragartzen duten kartelak. Mozketaren ondorioz, zenbait kamioilari muga igaro ezinik geratu dira atzotik. Horietako bat da Jose Santarel. «Frantziara noa, eta atzotik nago hemen geldirik», dio, gasolindegi baten ondoan geratuta atseden hartzen duen bitartean. Gasolindegietan pilatu dira pasatzea lortu ez duten kamioi asko.
Goizean jakinarazi diote Santareli bidea berriro ere zabaldu dutela, eta 06:30ean mugarako bidea hartu du. Ordu eta erdi eman du bidean, ilara luzeen ondorioz: «Fronteraraino joan naiz, baina iritsi naizenean esan didate berriro itxi dutela, eta buelta eman behar izan dut berriro ere». Ardoa darama kamioiaren atzealdean, eta atzerapenak arazoak ekarriko dizkio: «Astelehenean jai da Frantzian ere, eta ez dakit noiz deskargatu ahal izango dudan ardoa».
Jose Maria Garciak, berriz, autoak eraman ohi ditu kamioiaren atzealdean. Bera, ordea, Frantziatik Bilbora zetorren, eta muga pasatzeko ez du arazorik izan: «Hori bai, ohi baino denbora gehiago eman dut, ilarak baitzeuden. Kamioi asko pilatu dira buelta emanarazi dietenean».
A-63 errepidea, gainera, erabat itxita dago 9. irteeratik aurrera (Saint Geours de Maremnen), era guztietako ibilgailuentzat. Paueraino A-64 errepidea hartzeko aholkatu dute, eta ondoren A-65 hartzeko, Bordelera. Girondako Suprefeturaren esanetan, suteen kea A-63 errepidera sartu da, eta ikusteko arazoak sortzen ari da; horregatik da beharrezkoa errepide hori ixtea.
Ertzaintzak laguntza eskatu die Foruzaingoari eta Guardia Zibilari, kamioien trafikoa erregulatzeko. Nafarroan, N-121-A eta A-15 errepideetatik Gipuzkoa aldera doazen kamioiak atxikitzeko eskatu diete, denak ez daitezen Biriatu aldean pilatu.
Atzo arratsean, bestalde, Baionako, Angeluko eta Miarritzeko herritarren artean kezka zabaldu zen ke usainagatik, eta suhiltzaileek dozenaka dei jaso zituzten. Angeluko Herriko Etxeak «lasaitzeko» eskatu zien herritarrei, ke usaina Landetako suteek eragina zela. Halaber, esan zieten suhiltzaileei ez deitzeko, telefono linea ez betetze aldera. Angeluko bi oihan handiak itxi dituzte su arriskuagatik: Piñada eta Lazaret.
Sute arriskuagatik, Larhun mendia ere itxita dago, Pirinio Atlantikoetako Departamenduko prefetaren aginduz. Gaurtik hasi eta ostiral arratsera arte, debekatua izanen da han ibiltzea. Azaldu du tenperatura beroengatik eta idortearengatik suteak izateko arriskua handia dela, eta, beraz, prebentzio neurri bat dela. Izan ere, idorteengatik, ura baliatzeko murrizketak ezarri dituzte Ipar Euskal Herrian; besteak beste, Larhun inguruko herrietan.
Horrez gain, Euskal Hirigune Elkargoak erabaki du gaur arratsaldean hondakindegiak ixtea beroarengatik eta sute arriskuagatik.
Europako suteak
Girondan bertan sute handi bat izan zen uztailean, Landirasen, eta, joan den asteartean, beste batzuk piztu ziren. Asteazkenean indarra hartu zuten, eta gaur, ostegun iluntzean, jakinarazi dute bi egunotan 7.400 hektarea inguru kiskali dituela suak; hiru foku nagusi daude, eta 40 kilometro inguruko eremu bat hartu dute su garrek.
Elisabeth Borne Frantziako lehen ministroa eta Gerald Darmanin Barne ministroa herri horretan izan dira eguerdian, eta iragarri dute Frantziako suhiltzaileek Europako beste herrialde batzuen sostengua jasoko dutela. Greziak eta Suediak, kasurako, sua baretzeko ura jaurtitzen duten bina hegazkin igorriko dituzte. Gainera, Alemaniak, Errumaniak, Poloniak eta Austriak dozenaka suhiltzaile igorri dituzte Girondara, laguntzera. Emmanuel Macron Frantziako presidenteak «Europako Batasunaren elkarlana» txalotu du sare sozialetan.
Sutea nola piztu den, hipotesi guztiak mahaiaren gainean daude. Horrelako kasu askotan gertatzen den bezala, oraingo hau ere norbaitek nahita piztu ote duen ikertzen ari dira. Baina, era berean, beste aukera bat ere aztertzen ari dira: uztaileko sute handiak ez ote ziren erabat amatatu, eta txingarrak turbaren azpian ezkutatuta gelditu ote ziren. Uztaileko sutean, 10.000 hektarea baino gehiago erre ziren Landirasen bertan.
Maine eta Loira eskualdean, beste sute batzuek 1.500 hektarea erre dituzte; batez ere basoa kiskali dute. Sute txikiago batzuk ere indarrean dira Frantzian, Isere eskualdean esaterako.
Portugalen, 10.000 hektarea
Girondakoa bezainbestekoa edo handiagoa da Portugalen piztuta dagoen beste sute bat, Serra da Estrela parke naturalean: 10.000 hektarea erre ditu suak han. Larunbatean sortu zen, eta sei egun daramatza piztuta, zabaltzen. 1.500 suhiltzaile ari dira su garrak mendean hartu nahian, Covilha, Manteigas, Gouveia eta Guarda herrien inguruan. Suaren aurka ari ziren 11 pertsona zauritu dira; ez daude larri.
Suak bioaniztasunari egingo dion kalteaz kezkatuta daude, munduan bakarrak diren hamabost bat espezie bizi direlako bertan —flora zein fauna elkartuta—. Ez dute uste espezie horien iraupena arriskuan dagoenik, baina bai suak kalte egingo diela.
Urtea hasi zenetik uztailaren 31ra, 58.000 hektarea kiskali ditu suak Portugalen. Asko da, azkeneko hamar urteetan urtero batez beste kiskali den baino askoz gehiago: %59 gehiago, zehazki. Eta Serra da Estrelako suteak 10.000 hektarea erre gehiago erantsiko dizkio kontu horri.
Galizian ere piztuta daude hainbat foku. Guztira 2.000 hektarea inguru kiskali dituzte suteek han. Eta Espainian ere indarrean dira sute batzuk, Caceresen, Cuencak eta Leonen handienak. |
2022-10-14 | https://www.berria.eus/albisteak/216982/probaaaaa.htm | Gizartea | Probaaaaa | aaaaaa | Probaaaaa. aaaaaa | Monserrat Canga Coto
Catachu jatetxea (Iruñea)
Txipiroien entsalada epela
Txipiroien entsalada epela. Jagoba Manterola, Foku
Osagaiak
•Batavia uraza
•Haritz-hosto uraza
•Cherry tomateak
•Tipula
•5 txipiroi
•Modena ozpina
•Oliba olioa
•Gatza
1- Txipiroiak garbitu, eta plantxan kozinatu.
2- Moztu tipula, xerratan.
3- Zartagin batean, olio gutxirekin eta tenperatura baxuan tipula karamelutu, tipulak berak duen azukrearekin, sueztitu arte.
4- Zartagin berean cherry tomateak karamelutu.
5- Gehitu txipiroiak zartaginean.
6- Modena-ozpin txorrotada bat bota, zartaginean dagoen olioarekin batera kozinatu eta gatz pixka bat bota.
7- Kokatu plater batean batavia uraza eta haritz-hosto uraza orriak garbituta.
8- Zartaginean egindako tipula eta txipiroiak gehitu urazari.
Rafa Lopez de Mendiguren
La Riojana jatetxea (Gasteiz)
Burrata entsalada baiekin, ezti ozpinarekin eta fruitu lehorrekin
Burrata entsalada baiekin, ezti ozpinarekin eta fruitu lehorrekin. Endika Portillo, Foku
Osagaiak
•Burrata gazta
•Berroak
•Endibiak
•Errukula
•Cherry tomateak
•Azalik gabeko tomatea, karratutxoetan moztuta
•Ahabiak
•Mugurdiak
•Baiak
•Hurrak eta intxaurrak, edo beste fruitu lehor batzuk
•Carbenet ozpin baltsamikoa
•Arbequina olioa
•Eztia
1- Ozpin-olioa egiteko, nahastu ozpin baltsamikoa olioarekin, eta gehitu ezti koilarakadatxo bat.
2- Gehitu hurrak eta intxaurrak, eta gatz pixka bat bota.
3- Birrindu osagaiak.
4- Gatzozpindu olio, ozpin eta gatzarekin barazki eta tomateak.
5- Kokatu ontzi batean barazki eta tomate gatzozpinduak, eta gehitu burrata gazta, beste osagai guztiekin batera.
6- Gatzozpindu guztia ozpin-olioarekin.
Erik Olov Andreas Nyberg eta Iker Bilbao
Cristobal Sutan Dago jatetxea (Donostia)
Entsalada iparraldeko hegaluzearekin, eskabetxean marinatua
Entsalada iparraldeko hegaluzearekin, eskabetxean marinatua. Gotzon Aranburu, Foku
Osagaiak
•140 g letxuga ezberdinen nahastura
•60 g tipula morea
•16 cherry tomate konfitatua
•320 g hegaluze solomo fresko
•2 azenario
•Tipula zuri erdia
•Piperbeltza
•Koilarakada bat soja saltsa
•Erramua
•Gatza
•Limoi berde baten azala
•50 mililitroko ozpin ezberdinen nahastura
•100 mililitro oliba olio
•Haziak
1- Marinatua prestatzeko, hegaluzea garbitu eta arantzak kendu.
2- 20 gramoko takoetan zatitu, gatzatu, eta gorde erretilu batean.
3- Azenarioa xafla finetan moztu, eta tipula, juliana erara.
4- Erregosi barazkiak, su bizian, tomateekin batera.
5- Gehitu erramua, piperbeltza eta limoi azala, lehenik, eta ozpina eta olioa, berehala.
6- Irakiten dagoenean, hegaluzearen gainetik bota, marinatuak guztiz estali arte hegaluzea.
7- Hozkailutik kanpo utzi, hoztu arte.
8- Entsalada muntatzeko, letxuga kokatu plater batean; ondoren, tipula morea juliana erara.
9- Gainean 80 edo 90 gramo hegaluze eta barazki marinatuak.
10- 3-4 cherry tomate gehitu, eta gero, etxean egindako 2 piper eta hazi batzuk bota.
Unai Fernandez Manzanal
Black Salad jatetxe beganoa (Gasteiz)
Kale ekologikodun entsalada Gernikako kuia errearekin, etxeko ernamuinduekin, Arabako txitxirioekin eta anakardoaren alioli saltsarekin
Kale ekologikodun entsalada Gernikako kuia errearekin, etxeko ernamuinduekin, Arabako txitxirioekin eta anakardoaren alioli saltsarekin. Endika Portillo, Foku
Osagaiak (4 lagunentzat)
•200 g kale ekologikoa
•250 g Gernikako kuia ekologikoa
•80 g ernamuinduak (soja, dilistak...)
•200 g Arabako txitxirio
•50 g anakardo beratu
•2 baratxuri ale
•150 g soja esne
•300 g olio
•Sagar ozpina
•Gatza
1- Garbitu eta lehortu kale orriak.
2- Kendu enborrak, eta masajea eman hostoei oliba olio pixka batekin eta gatz lodiarekin, eta ontzi batean utzi hostoek kolore berde bizia hartu arte.
3- Zuritu kalabaza, eta kendu pipitak, moztu 1,5 zentimetroko kuboetan, gatzpipertu eta erantsi oliba-olio tanta bat eta baratxuri txikitua.
4- Erretilu batera pasatu, eta aurrez 180 gradutan berotutako labe batean sartu, 20 minutuz.
5- Labean txigortu aurretik, gozatu garbantzu egosiak oliba olio txorrotada batekin, gatzarekin eta belar usaintsu edo bereziren batekin, ukitu exotikoa emateko.
6- Aliolia prestatzeko, jarri anakardo gordin beratu eta xukatuak irabiagailu edalontzi batean, azukrerik gabeko soja edariarekin, baratxuriarekin eta sagar-ozpin koilarakada batekin batera
7- Olioa gehitu, eta, irabiagailuaren besoa altxatu gabe, beganesa emultsionatu.
8- Loditu ondoren, nahi den dentsitatea eman, olioarekin edo landare-edari kantitatearekin jolastuz.
9-Zuzendu gatz puntua, sagar ozpina eta baratxuria, nahi bezala.
10- Entsaladaontzi batean kokatu, edo plateretan banatu, koloreak konbinatuz eta alioli saltsarekin olioztatuz.
11- Entsaladari kolore gehiago emateko, gehitu erremolatxa, artoa, azenario birrindua... |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216983/osakidetzaren-leparen-zerrendak-abuztuan-argitaratu-izana-salatu-dute.htm | Gizartea | Osakidetzaren LEParen zerrendak abuztuan argitaratu izana salatu dute | Langileen oporraldia ez errespetatzea leporatu dio Satse sindikatuak Osakidetzari | Osakidetzaren LEParen zerrendak abuztuan argitaratu izana salatu dute. Langileen oporraldia ez errespetatzea leporatu dio Satse sindikatuak Osakidetzari | Osakidetzak abuztuan argitaratu ditu 2018-2019ko lan eskaintza publikoko azterketa gainditu dutenen zerrendak. Orain, gainditu dutenek dokumentazioa aurkeztu behar dute, eta emaitzarekin ados ez daudenek erreklamazioak eta inpugnazioak aurkezteko aukera izango dute, baina hori guztia hil honetan egin beharko dute, abuztuaren amaieran bukatzen baita horretarako epea. SATSE erizainen sindikatuak Osakidetzaren jokabidea kritikatu du, eta «langileen oporraldia ez errespetatzea» leporatu dio.
Probak ekainean eta uztailean egin zituzten, eta orduan hori ere kritikatu zuen SATSEk, prozesua udan egiteak hainbat langile oporrak aldatzera behartu zituelako. «Azterketa egin ondoren, osasun langileek espero zuten prozesuaz denbora batez ahaztea», azaldu du sindikatuak, «baina, orain, dokumentazioa fisikoki aurkeztu behar dute. Beraz, norbait bidaian badago, gobernu ordezkaritza bat bilatu beharko du, edo norbaiti eskatu bere partez emateko». Ez hori bakarrik: SATSEren arabera, litekeena da oporretan dauden batzuek albistearen berri ez izatea edo dokumentazioa abuztuan aurkeztu behar dela ez jakitea.
Osakidetzak argudiatu du abuztua ere hil balioduna dela horrelako prozesuak egiteko. SATSEren iritziz, berriz, «axolarik eza» erakusten du horrek, «langileak azken urteotan egiten ari diren lan gogorraren ondoren». Sindikatuaren aburuz, orain «presa» sartu zaio Osakidetzari, eta prozesua arindu nahi izan du datak kontuan hartu gabe. Epea gutxienez irailaren amaierara arte luzatzeko eskatu du. |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216984/kiroldegi-eta-igerilekuetako-langileak-greban-dira-nafarroako-hainbat-herritan.htm | Ekonomia | Kiroldegi eta igerilekuetako langileak greban dira Nafarroako hainbat herritan | Piketeak eta elkarretaratzeak egin dituzte goizean, eta iluntzerako elkarretaratze bateratua antolatu dute, 19:00etan, Iruñeko udaletxe aurrean. | Kiroldegi eta igerilekuetako langileak greban dira Nafarroako hainbat herritan. Piketeak eta elkarretaratzeak egin dituzte goizean, eta iluntzerako elkarretaratze bateratua antolatu dute, 19:00etan, Iruñeko udaletxe aurrean. | Nafarroako hainbat herritako igerileku eta kiroldegiak itxita daude gaur, horiek kudeatzen aritzen diren langileen greba dela eta. Soldata eta hitzarmen «duinak» eskatu dituzte kiroldegi eta igerilekuetan harrera, sorospen, garbiketa eta mantentze lanpostuetan aritzen diren beharginek. Besteak beste, soldatak KPI kontsumo prezioen indizeari egokitzea exijitzen dute; hau da, %6ko igoera. Izan ere, bi urte baino gehiago dira soldatak izoztuak dituztela; 2020ra artekoa zen adostutako azken lan hitzarmena, eta berritu gabe dago ordutik.
Herri ugaritan eragin du grebak: Azkoienen, San Adrianen, Eguesibarren, Mutiloabeitin, Sarrigurenen, Arangurenen, Zizur Nagusian, Artikan, Gelbentzun, Caparroson, Orkoienen eta Lekunberrin, besteak beste. Hemezortzi igerileku daude itxita Iruñerrian, hiru Erriberan, eta halaxe dago Lekunberrikoa.
Informazioa banatzen aritu dira grebalariak goizean, eta elkarretaratze batzuk ere egin dituzte herriz herri. 19:00etan, berriz, bilkura bateratua egingo dute Iruñean, udaletxe aurrean, ELA, LAB, CCOO eta UGT sindikatuek deituta.
ELAk ohar bidez salatu duenez, Zizur Nagusia, Egues eta Azkoiengo udalek gutxieneko zerbitzuak ezarri nahi dituzte greban diren lanpostuetan, eta neurri horiekin greba eskubidea urratzen ari direla gaitzetsi du. Izan ere, sindikatuek gogorarazi dute kiroldegiak eta igerilekuak ez direla funtsezko zerbitzuak: «Funtsezko zerbitzua ez denez eta iraupen luzeko greba ez denez, gutxieneko zerbitzuak ez daude inola ere justifikatuta. Bestalde, Zizur Nagusiko, Eguesibarko eta Azkoiengo udalek ez diote gutxieneko zerbitzu horiek ezartzeko eskatu lan agintaritzari, eta, gainera, alegazioak egiteko eskubidean betoa jartzen die sindikatuei». |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216985/bilboko-gotzaintza-14-apaiz-ikertzen-ari-da-sexu-abusuengatik.htm | Gizartea | Bilboko Gotzaintza 14 apaiz ikertzen ari da sexu abusuengatik | Joseba Segura gotzainak eman du ikerketaren berri. Esan du «kasu gehiago egongo direla», nahiz eta horietako zenbait «inoiz ez diren jakingo». | Bilboko Gotzaintza 14 apaiz ikertzen ari da sexu abusuengatik. Joseba Segura gotzainak eman du ikerketaren berri. Esan du «kasu gehiago egongo direla», nahiz eta horietako zenbait «inoiz ez diren jakingo». | Bilboko Gotzaintza 14 apaiz ikertzen ari da sexu abusuen aferarekin lotuta. Joseba Segura gotzainak eman du Bilboko Gotzaintzaren ikerketa batzordeak abiatutako ikerketaren berri. Radio Euskadi irratian eginiko elkarrizketa batean mintzatu da gaiari buruz, eta aurreratu du «kasu gehiago egongo direla», nahiz eta horietako zenbait «inoiz ez diren jakingo, biktima batzuek ez dutelako horri buruz hitz egin nahi edo galdu egin direlako».
Arartekoak gaiari buruz abiatu duen ikerketari dagokionez, Bilboko Gotzaintzako ordezkariak esan du Bilboko Elizbarrutiko kideak elkarlanean ari direla erakunde horrekin, eta helburu bat finkatu du: iritzi publikoak argi izan dezala ez dutela inongo informaziorik ezkutatu.
Beste elizbarruti batzuek ikerketa ofizial horretan izan duten lankidetzari buruz esan du haiek «autonomia dutela gehiago edo gutxiago laguntzen duten erabakitzeko», baina aitortu du inork ez duela laguntzeko oztoporik jarri.
Sexu abusuak jasan dituzten biktimei dagokienez, Gotzaintzako kideak adierazi du biktimei beren historia kontatzeko aukera eman behar zaiela, «haien egia zalantzan jarri gabe eta egia hori kontatzeko ausardia aitortuz». |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216986/pertseidak-eta-superilargia-ikusi-ahalko-dira-zeruan-gaurtik-larunbata-bitarte.htm | Bizigiro | Pertseidak eta superilargia ikusi ahalko dira zeruan gaurtik larunbata bitarte | Superilargia dela eta, Pertseida distiratsuenak baino ezingo dira ikusi. Adituek ez dute gomendatzen teleskopio edo antzeko tresnarik erabiltzea Pertseiden behaketarako. | Pertseidak eta superilargia ikusi ahalko dira zeruan gaurtik larunbata bitarte. Superilargia dela eta, Pertseida distiratsuenak baino ezingo dira ikusi. Adituek ez dute gomendatzen teleskopio edo antzeko tresnarik erabiltzea Pertseiden behaketarako. | Gaurtik larunbata bitarte izango da Pertseidak ikusteko aukera gehien zeruan. Argi kutsaduratik urrun dauden lekuetan, orduko 50 Pertseida ikusi ahal izango dira. Hala ere, ilargia eragozpen izango da, eta Pertseida distiratsuenak baino ezingo dira ikusi.
Jose Maria Madiedo Andaluziako Astrofisika Institutuko ikertzaileak azaldu duenez, behaketa baldintzak «egokiak» balira, orduko «100 izar iheskor inguru» ikusi ahalko dira, baina, «ilargiaren distira» dela eta, ikus daitezkeen Pertseiden benetako kopurua «50ekoa izango» da.
Adituek jakinarazi dutenez, ikuskizun astronomiko horrekin gozatzeko ez da tresna optikorik behar. Are gehiago, NASAk ez du gomendatzen teleskopio edo antzeko tresnarik erabiltzea, ikuseremu mugatua dutelako. Nahikoa izango da ahalik eta iluntasun handieneko eremuetan kokatzea eta zerura behatzea. Izar iheskorrak zeruko edozein lekutan ager daitezke, baina izena ematen dien Pertseo konstelazio inguruan hasten direla emango du.
Ikusi gehiago: Pertseidak ikusteko aukera izango da aurtengo udan ere
Superilargia
Egun hauetan fenomeno ugari ikusi ahalko dira zeruan. Pertseidez gain, superilargia ikusteko aukera ere izango da; 2022ko hirugarrena eta azkena, Esturionen ilargia deritzona.
Ilargi betea Lur planetatik gertuen dagoen unea izango da, eta, hala, gaurtik biharko gauean, Ilargia ohi baino handiago eta distiratsuago ikusiko da.
Esturion izenak Ipar Amerikako tribu batzuetan du jatorria. Abuztuan, espezie horretako arrainak arrantzatzen zituzten ipar hemisferioko aintziretan, eta, horrela, Ilargiari Esturion deitzea erabaki zuten. Ilargi bakoitzak izen desberdina hartzen du hilabetearen, historiaren eta kondairen arabera. |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216987/bilboko-metroak-iragarri-du-deskontuak-aplikatuko-dituela-garraio-publikoa-sustatzeko.htm | Gizartea | Bilboko Metroak iragarri du deskontuak aplikatuko dituela garraio publikoa sustatzeko | Bizkaiko Garraio Partzuergoaren erabakiaren zain dago, teknikoki nola egin erabakitzeko | Bilboko Metroak iragarri du deskontuak aplikatuko dituela garraio publikoa sustatzeko. Bizkaiko Garraio Partzuergoaren erabakiaren zain dago, teknikoki nola egin erabakitzeko | Bilboko Metroak iragarri du beraiek ere deskontua aplikatzeko asmoa dutela L1 eta L2 lineetan, energia aurreztu eta garraio publikoak sustatzeko neurrien harira. Oraindik ez dute zehaztu teknikoki nola egingo duten, Bizkaiko Garraio Partzuergoak hori ebazteko egin behar duen bileraren zain baitaude, baina, azaldu dutenez, haien asmoa da irailetik aurrera gainerako garraio publikoetan ezarriko diren neurriak beraiek ere aplikatzea. |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216988/bilboko-elizbarrutia-hamalau-apaiz-ikertzen-ari-da-sexu-abusuengatik.htm | Gizartea | Bilboko Elizbarrutia hamalau apaiz ikertzen ari da sexu abusuengatik | Joseba Segura Bilboko gotzainak baieztatu du elizbarrutian sortutako ikerketa batzordeak hamalau apaiz identifikatu dituela abusuen ustezko egile gisa. Gainera, erabateko sinesgarritasuna eman die biktimen lekukotzei. | Bilboko Elizbarrutia hamalau apaiz ikertzen ari da sexu abusuengatik. Joseba Segura Bilboko gotzainak baieztatu du elizbarrutian sortutako ikerketa batzordeak hamalau apaiz identifikatu dituela abusuen ustezko egile gisa. Gainera, erabateko sinesgarritasuna eman die biktimen lekukotzei. | Adingabeei egindako sexu abusuak ikertzeko Bilboko Elizbarrutiak sortutako ikerketa batzordeak hamalau apaiz identifikatu ditu. Horixe jakinarazi du gaur Joseba Segura Bilboko gotzainak Radio Euskadin egin dioten elkarrizketan. Adingabeak Babesteko eta Sexu Abusuak Prebenitzeko Batzordea sortu zuen Bilboko Elizbarrutiak 2019an, eta batzorde hori ari da salaketak ikertzen. Segura ziur agertu da «kasu gehiago» egongo direla, baina horietako batzuk ez direla sekula ezagutuko, besteak beste biktimek ez dutelako hitz egin nahi. Nolanahi ere, biktimei hitza ematearen alde agertu da, bai eta haien lekukotzei sinesgarritasuna ematearen alde ere. «Biktimei aukera eman behar zaie euren istorioa kontatzeko; ez da euren egia zalantzan jarri behar, eta lekukotza emateko ausardia aitortu behar zaie», adierazi du.
Bestalde, Leioako Gaztelueta eskolan (Bizkaia) irakasle batek umetan abusuak egin zizkion gaztearen kasuaz ere aritu da Segura. Jose Maria Martinez Sanz ikastetxeko irakasleari bi urteko espetxe zigorra ezarri zioten ikasle ohi bati sexu abusu jarraituak egiteagatik; hala ere, Bizkaiko Auzitegiak erabaki zuen ez zuela espetxera sartu behar. Ebazpenaren ostean, biktimaren aitak ikastetxeari eskatu zion sexu abusuak izan zirela aitortzeko eta barkamena eskatzeko, baina ez zen halakorik gertatu. Segurak esan du bere esku egon izan balitz berak beste gutun bat idatziko zuela, eta irakasleak gertatutakoa aitor zezan saiatuko zela. Horrez gain, sinesgarritasun osoa eman dio sexu abusuak salatu zituen ikasleari. |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216989/barragan-beristain-giroud-guzman-eta-lechuga-horizontes-saria-eskuratzeko-lehian.htm | Kultura | Barragan, Beristain, Giroud, Guzman eta Lechuga, Horizontes saria eskuratzeko lehian | Mariano Biasin, Fabian Hernandez, Juan Pablo Gonzalez, Carolina Markowicz, Manuela Martelli, Valentina Maurel eta Andres Ramirez Pulido zinemagileen lehen lanek osatuko dute Donostiako 70. Zinemaldiko Horizontes Latinos saila. | Barragan, Beristain, Giroud, Guzman eta Lechuga, Horizontes saria eskuratzeko lehian. Mariano Biasin, Fabian Hernandez, Juan Pablo Gonzalez, Carolina Markowicz, Manuela Martelli, Valentina Maurel eta Andres Ramirez Pulido zinemagileen lehen lanek osatuko dute Donostiako 70. Zinemaldiko Horizontes Latinos saila. | Argentinan, Brasilen, Txilen, Kolonbian, Kuban eta Mexikon kokatutako hamabi istoriok osatuko dute Donostiako 70. Zinemaldiko Horizontes Latinos saila. Horien artean dira Ana Cristina Barragan, Natalia Beristain, Pavel Giroud, Patricio Guzman eta Carlos Lechugaren film berriak. Horizontes saria lortzeko lehian izango dira guztiak, baita Mariano Biasin, Fabian Hernandez, Juan Pablo Gonzalez, Carolina Markowicz, Manuela Martelli, Valentina Maurel eta Andres Ramirez Pulido zinemagileen lehen lanak ere. Guzmanen lanak inauguratuko du saila, eta Barraganenak itxi.
Barragan zuzendari eta gidoilari ekuadortarrak La piel pulpo / Octopus Skin erakutsiko du; WIP Latam sailaren iazko aldian parte hartu zuen lanak, eta Horizontes saila itxiko du aurten. Egileak sail bereko Epaimahaiaren Aipamen Berezia lortu zuen bere lehen film luzearekin (Alba, 2016), eta bere azken proiektua, La hiedra, Ikusmira Berriak egonaldi programaren parte da aurten.
Beristain, berriz, bere hirugarren film luzearekin leihatuko da, Ruido / Noise-rekin, zeinak indarkeria matxista duen mintzagai, desagertutako alabaren bila dabilen ama baten bitartez. Zinemagile mexikarraren lanaren erabateko estreinaldia hartuko du jaialdiak. Iaz, Veneziako Settimana Internazionale della Critica atalean lehiatu zen egilea, No quiero dormir sola lehen filmarekin.
Giroudek El caso Padilla / The Padilla Affair aurkeztuko du, Heberto Padilla poeta kubatarraren inguruko ez-fikziozko lana. Zinemagile kubatarrak ezaguna du Zinemaldia; Omertà filma (2008) Euskal Zinemaren Egunean estreinatu zuen, eta Europa-Latinoamerika Koprodukzio Foroaren Saria ere jaso zuen geroago, El acompañante (2013) proiektuagatik.
Girouden herrikide Lechuga ere izana da festibalean, Horizontes Latinos sailean Santa y Andrés filma aurkeztu baitzuen 2016an. Orain, Vicenta B. lanarekin itzuliko da, iaz WIP Latam saileko EGEDA Platino Industria saria jaso zuena.
Guzmanek ere aski ongi ezagutzen du jaialdia, zuzendari txiletarrak hainbatetan erakutsi baititu bere lanak Donostian. Mi país imaginario / My Imaginary Country aurkeztuko du aurten, Cannesko jaialdiko Special Screening sailean aurkeztu zuena. Film horrek inauguratuko du saila.
Lehen film luzeak
Biasin argentinarrak Sublime lehen lan luzearekin egingo du debuta jaialdian, Berlinaleko Generation 14plus sailean izan ondoren. Haien opera prima-k erakutsiko dituzte, halaber, beste hainbat zinemagilek. Hernandez kolonbiarrak Un varón aurkeztuko du lehiara: Cannesko Quinzaine des Realisateurs atalean estreinatu zuen, eta iaz WIP Latam sailean hautatutako filmetako bat izan zen. Gonzalez mexikarraren Dos estaciones ere iazko WIP Latamen hautatu zuten —eta, hori baino lehen, proiektu gisa, Europa-Latinoamerika Koprodukzio Foroan, 2019an—; Sundance zinema jaialdiko World Cinema Dramatic Competition lehiaketan parte hartu zuen filmak, eta, bertan egindako interpretazioagatik, jaialdiko antzezle onenarentzako Epaimahaiaren Sari Berezia eskuratu zuen Teresa Sanchez aktoreak.
Markowicz brasildarra Carvão / Charcoal bere lehen film luzearekin izango da Donostian, aurten Tolosako (Okzitania) Jaialdiko Zinema Eraikitzen sailean hautatua izan ondoren, eta bere lehen lana erakutsiko du Martelli txiletarrak ere: 1976. Cannesko Quinzaine des Realisateurs atalean estreinatu zuen, eta 2018ko Ventana Sur Proyecta eta Tolosako Jaialdiko Zinema Eraikitzen egitasmoetan hautatua izan zen. Maurel costarricarrak Tengo sueños eléctricos aurkeztuko du, 2021ean Proyecta egitasmorako Jardín en llamas izenarekin hautatua, Locarnoko (Suitza) zinema jaialdian izan ondoren. Azkenik, Pulido kolonbiarrak La jauría eramango du lehiara, Tolosako Jaialdiko Zinema Eraikitzen sailean eta Cannesko Semaine de la Critique atalean egon ondoren —Grand Prix saria eta SACD saria jaso zituen Cannesen—.
Latinoamerikan osorik edo partzialki ekoitziak diren, Espainiako Estatuan erakutsi ez diren eta jatorri latinoamerikarreko zinemagileek zuzendu dituzten edota munduko gainerako lekuetako komunitate latinoamerikarrak esparru edo gaitzat dauzkaten urteko film luzeen hautaketa bat biltzen du urtero Horizontes Latinos sailak. Parte hartzen duten lanak Horizontes saria lortzeko lehiatuko dira. Sari horrek 35.000 euro ematen dizkie zuzendariari eta film irabazlearen Espainiako banatzaileari. Saileko epaimahaiak du film horiek saritzeko ardura. Halaber, zuzendariaren lehen edo bigarren filmak Gazteriaren TCM Sarirako ere lehiatuko dira. |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216991/irlandako-errugbi-federazioak-debekatu-egin-die-emakume-transei-emakumezkoen-taldeetan-jokatzea.htm | Kirola | Irlandako errugbi federazioak debekatu egin die emakume transei emakumezkoen taldeetan jokatzea | Federazioaren esanetan, emakume transek «abantailak» dituzte «indarrari, energiari eta gaitasun fisikoari dagokienez». Dublingo The Emerald Warriors LGTBI errugbi taldeak salatu du hartutako neurria «atzerakoia» dela, eta federazioari eskatu dio erabakia atzera botatzeko. | Irlandako errugbi federazioak debekatu egin die emakume transei emakumezkoen taldeetan jokatzea. Federazioaren esanetan, emakume transek «abantailak» dituzte «indarrari, energiari eta gaitasun fisikoari dagokienez». Dublingo The Emerald Warriors LGTBI errugbi taldeak salatu du hartutako neurria «atzerakoia» dela, eta federazioari eskatu dio erabakia atzera botatzeko. | Irlandako LGTBI komunitateak gogor kritikatu du IRFU errugbi federazioak emakume transgeneroei emakumezkoen taldeetan jokatzeko debekua ezartzea erabaki izana. Dublingo The Emerald Warriors LGTBI errugbi taldeak salatu du neurria «atzerakoia» dela, eta IRFUri eskatu dio erabakia atzera botatzeko. Taldearen ustetan, politika horrek «are gehiago» murriztuko ditu transgeneroak «seguru» sentituko diren guneak, eta, azpimarratu duenez, «errugbiari, kirolari eta gizarteari» eragiten dien gai bat da. Gaineratu du erabakia ez datorrela bat «kirolaren balioekin». IRFUk atzo eman zuen erabakiaren berri, eta onartu zuen gaia «delikatua eta zaila» dela. Alabaina, nabarmendu zuen neurria «beharrezkoa» dela, eta argudiatu emakume transek «abantailak» dituztela «indarrari, energiari eta gaitasun fisikoari dagokienez». Era berean, federazioak zehaztu du gizon transgeneroek gizonezkoen taldeetan jokatzen jarraitu ahal izango dutela «idatzizko baimena ematen badute eta arriskuen ebaluazioa egiten bada». Aaron Doyle The Emerald Warriors egunkariko inskripzio arduradunak News Talk irratian jakinarazi duenez, IRFUrekin «lanean jarraitu» nahi dute gai hori lantzeko. Espero dute datozen hilabeteetan «plan bateratu bat» egin ahal izatea. Haren ustez, federazioak bertan behera utzi beharko luke erabaki hori, eta «kasu bakoitza banaka» aztertu, lehendik ezarrita zeuden irizpideak aintzat hartuta. |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216992/laquokontrolik-gabeko-arrantzaraquo-hedatzen-ari-da-euskal-kostaldean.htm | Ekonomia | «Kontrolik gabeko arrantza» hedatzen ari da euskal kostaldean | Sare pelagikoak erabiltzen dituzten kanpoko ontziak «ohiko» bihurtu dira, debekatuta egon arren. ELAk dio ikuskatzaileak falta direla. | «Kontrolik gabeko arrantza» hedatzen ari da euskal kostaldean. Sare pelagikoak erabiltzen dituzten kanpoko ontziak «ohiko» bihurtu dira, debekatuta egon arren. ELAk dio ikuskatzaileak falta direla. | Bizkaiko eta Gipuzkoako arrantzale profesionalak itsasoratzen diren bakoitzean abisua eman behar diote Espainiako Nekazaritza eta Arrantza Ministerioari, eta porturatzen direnean zenbat arrain deskargatuko duten jakinarazi behar diote, gero lonjetan ministerioak bidalitako ikuskatzaileek egiazta dezaten arrantzatutakoak eta bide ofizialetatik merkaturatutakoak bat egiten dutela. Azken urteetan, baina, ugaritu egin dira kontrol horiek saihesten ari diren kanpoko ontziak, portuetan eta itsasoan ikuskatzaileak falta direlako, ELA sindikatuak salatu duenez.
Hori dela eta, euskal kostaldetik gertuko uretan gero eta ohikoagoak dira, besteak beste, sare pelagikoak erabiltzen dituzten beste herrialde batzuetako barkuak, Irlandakoak bereziki. Arrantza teknika hori debekatuta dago Gipuzkoako eta Bizkaiko kostaldean, ingurumenerako eta, zehazki, espezien iraupenerako kaltegarria delako, baina, hala ere, erabili egiten dute, eta arrantzatutakoa bertako portuetan deskargatzen dute. Horrekin batera, kirol arrantza ere nabarmen handitu da azken urteetan, eta horren kontrola ere «oso eskasa» da. Bi fenomeno horiek euskal arrantzaleei kalte egiten diete bereziki, «lehia desleialagatik», Miren Garmendia Gipuzkoako kofradietako idazkariak nabarmendu duenez.
Arazoa ez da berria, baina gero eta agerikoagoa da. ELAko Lorea Izagirreren arabera, arrantza ikuskaritzak berezitasun batzuk ditu; bat bereziki: ontziek edozein ordutan arrantzatu dezakete, eta edozein ordutan porturatu daitezke. Hori dela eta, hainbat urtez ikuskatzaileak ordutegi finkorik gabe aritu dira lanean, portuetan eta itsasoan. Espainiako Gobernuak 2011n erregularizatu zuen haien egoera, baina araudia ezin izan dute aplikatu, ministerioak ez duelako bete ikuskatzaile gehiago jartzeko konpromisoa, Izagirrek azaldu duenez.
Aurten hasi dira ordutegi erregimena aplikatzen, eta emaitzek agerian utzi dute arazoa hor dagoela oraindik: berdelaren eta antxoaren kanpainak amaitu berritan, «egiaztatu» dute %50 urritu direla ikuskapenak. «Ikuskatzaileak kexak jasotzen hasi dira arauak hausten dituzten itsasontziei buruz, eta horrek kalte egiten die gainerako ontziei; beste estatu batzuetako flotari egindako ikuskapen gutxi daude, eta gure portuetan deskargatzen dute», azaldu du Izagirrek. Orain, hegaluzearen kanpainan bete-betean ari dira euskal arrantzaleak, eta azken urteetan bezala debekatutako teknikak erabiltzen dituzten ontziak dabiltza euskal kostaldean.
«Denen» kalterako
Hori gertatzen ari dela berretsi du Gipuzkoako kofradietako idazkari Miren Garmendiak, eta bi ondorio dituela azpimarratu du: batetik, prezioetan, kontrolik gabeko arraina merkeago saldu ohi delako; eta, bestetik, ingurumenean, kuotak ez direlako errespetatzen. «Gu gauzak ongi egiten ari gara, baina beste batzuek nahi dutena egiten dute. Gu gara lehen kaltetuak, baina epe luzera denok aterako gara galtzen», ohartarazi du.
Garmendiak dio ikuskatzaile faltaren auzia «lan gatazka bat» dela eta horri buruz haiek «ezer gutxi» egin dezaketela, begiraleek Espainiako Nekazaritza eta Arrantza Ministeriorako lan egin dutelako. Kofradietako eledunak azaldu du Madrili «askotan» ohartarazi diotela arazoaz. «Guk beti eskatu dugu kontrol handiagoa, gure arrantzaleak direlako kaltetu nagusiak». Kontrolak «homogeneoak» izan behar direla uste du, alegia portu guztietan egin behar direla, eta itsas zabalekoak ere ugaritu egin behar direla, hemengo zein kanpoko ontziei. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/216994/xxi-mendeko-apostolua.htm | Ekonomia | XXI. mendeko apostolua | Bere ondasun guztiak ekintza filantropikoetarako erabiliko dituela berretsi du Bill Gatesek: izurriteen kontra egiteko, munduko gosea amaitzeko, klima aldaketari aurre egiteko. Haren fundazioaren egitasmoak, baina, auzitan daude aspalditik. | XXI. mendeko apostolua. Bere ondasun guztiak ekintza filantropikoetarako erabiliko dituela berretsi du Bill Gatesek: izurriteen kontra egiteko, munduko gosea amaitzeko, klima aldaketari aurre egiteko. Haren fundazioaren egitasmoak, baina, auzitan daude aspalditik. | Pandemia bat iragarri zuen 2015. urtean, eta handik gutxira COVID-19aren aurkako txertoen finantzatzaile nagusietako bat bihurtu zen. Mundu osoari eragiten dion beste arazo larri bat ere badu bere zereginen artean: berotze globalari aurre egitea; horretarako, eguzki izpien eragina indargabetzea helburu duen egitasmo bat abiatu zuen iaz. Eta behin gaitz guztiak konpontzen hasita, goseteak amaitzea ere badu bere egitekoetan. Hark sortutako Microsoft enpresa arrakastatsua utzi zuenetik, horretan eta beste hainbat ekinalditan buru-belarri dabil Bill Gates (Seattle, AEBak, 1955).
Bill Gates joan den ekainean, Time 100 ekitaldian. Justin Lane, EFE
Baina nola da posible bere lankide eta arerioekin eskrupulu eta errukirik gabe jokatzen zuen enpresaburu ezagunenetarikoa munduko salbatzaile nagusi gisa agertzea orain? Noiz eta zergatik erori zen zalditik eta ikusi zuen argia, santu bihurtu aurretik kristauak akabatzen aritu zen Sauloren antzera? Halakoetan gertatu ohi denez, mende aldaketarekin batera gertatu zen. Ordutik, Gatesek 40.000 milioi euro inguru eman ditu dohaintzan, eta orain dela aste batzuk iragarri zuen hil baino lehen emango duela gelditzen zaion guztia —97.000 milioi euro inguru—. «Nire baliabideak gizarteari itzuli behar dizkiot, sufrimendua murrizteko eta bizitzak hobetzeko ahalik eta eragin handiena izan dezan. Eta espero dut aberastasun eta pribilegio handiko posizioetan dauden beste batzuek ere aurrerapauso bera ematea une honetan», idatzi zuen Twitterren uztailaren 13an.
Gates da munduko pertsonarik aberatsenetan laugarrena, eta filantropoen artean lehena. Aurki, beste 20.000 milioi euro emango ditu. Baina diru horrek, aurreko guztiak bezala, ez du haren eskuetatik ihes egingo. Hark eta haren emazte izandakoak 1990eko hamarkadaren amaieran sortu zuten fundaziora joango da, eta handik erakunde horrek bultzatu dituen hainbat egitasmotara. Funtsean, jostailuz aldatu du Gatesek. Ordenagailuak utzi ditu, berri ona zabaltzeko. «Ordenagailuek ez dute munduko pobrezia desagerraraziko», adierazi zuen 2016an, eta 100.000 oilo eman zituen dohaintzan, Afrikan haztegiak sortzeko egitasmo baterako.
Bi aurpegi, helburu bakarra
Microsoften sortzaileari buruz irakur daitezkeen biografia gehienek santuen bizitzak jasotzen dituzten hagiografien itxura dute. Gates enpresari informatiko gisa egin zen ezagun, Microsoften bidez —1970eko hamarkadan ikaskide izan zuen Paul Allenekin batera sortua—. MS-DOS sistema eragilearen aitzindaria izan zena erosi zuten, 50.000 dolarrengatik, eta mundu osoko hamar ordenagailutik bederatzitan ezartzea lortu zuten. Oso ezagunak bihurtu ziren haren sistemaren alternatibak proposatu zituztenen aurka erabili zituen metodo «mafiosoak». Baina, mende amaieran, Interneten goraldiarekin batera, ezin izan zion eutsi, eta Nabigatzaileen gerra deiturikoa galdu zuen. Epaiketa hark agerian utzi zituen Gatesen metodoak, eta oso kaltetuta geratu zen haren irudia. Orduan ekin zion bere irudia garbitzeari.
Urteak dira Gatesi filantropo errugabearen aurpegia geratu zaiola. Baina, lehen bezala, garroak planeta osoan zabalduak ditu orain ere. Bere fundazioaren bitartez, besteak beste, osasun eta hezkuntza sistema internazional eta nazionaletan esku hartu du, nekazaritza transgenikoa sustatu du, eta klima aldaketaren aurkako geoingeniaritza egitasmoen lehen finantzatzaile pribatua bihurtu da. «Erabaki nuen filantropia izan zitekeela nik egin nezakeen ekarpenik handiena. Eragina izan dezaket rol horretan, baita edozein kargu politikotan ere. Baina, kasu honetan, ez dut hauteskundeetara aurkeztu behar», esan zuen 2016an, AEBetako presidente izateko hautagai aurkeztu behar zela zioten zurrumurruen aurrean.
2008an, Microsofteko bere jardueren zati handi bat utzi zuen Gatesek, eta enpresan zituen akzio gehienak bere fundazioaren eskuetan jarri zituen. 2020an, behin betiko utzi zuen bere enpresa kuttuna, denbora guztia jarduera filantropikoei eskaintzeko.
Egindako inbertsioak —hein handi batean, itzalpean— teknologia berriak esperimentatzeko proiektuetan egin ditu. Eta, horretarako, besteak beste, gobernuz kanpoko erakundeak, zientzialarien elkarteak eta komunikabideak finantzatu ditu. Haren bazkideen artean, besteak beste, bera akziodun den enpresa ugari daude: farmazia enpresak (Bayer, Pfizer), energia alorrekoak (Exxonmobile, BP), arma konpainiak (BAE Systems) eta janari lasterrekoak (Coca Cola, McDonalds). Elikaduraren alorreko aliantzarik ezagunena Monsantorekin egindakoa da, zeina bioteknologian eta hazi transgenikoetan espezializatuta dagoen.
Esperimentatzeko «aske»
Harekin kritikoak direnen arabera, egitasmo horien arazo nagusia da hark eta haren sozioek finantzatutako egitasmoek haiek nahi dutena egiten dutela, irizpide tekniko eta zientifikoei jaramonik egin gabe gehienetan. Adibidez, Gatesen ekarpen baliotsuenetakotzat hartzen dira GAVI Txertoen eta Immunizazioaren Aliantza Globalaren programak ezartzeko egiten dituen inbertsioak, baina, osasun arloko adituen arabera, fundazio horrek arazo edo teknika jakin batzuetan jartzen ditu indarrak, diruz ureztatzen ditu, alde batera utzita egiturazko beste kausa batzuk eta beste gaixotasun kezkagarriago batzuk. Adibidez, malaria eta hiesa finantzatzeko joera handia izan du; aldiz, ezer gutxi egin du, besteak beste, tuberkulosiari aurre egiteko, ama-haurren osasunerako eta nutriziorako, eta hainbat gaixotasun kronikotarako.
2020an AEBek OME Osasunaren Mundu Erakundeari finantzaketa kendu ondoren, Bill & Melinda Gates fundazioa bihurtu da haren diru iturri nagusia —OMEren aurrekontuaren %10 inguru—, gobernuen ekarpenen gainetik. Aditu ugarik ohartarazi dutenez, horrek jokaleku arriskutsu bat sortu dezake. OMEk malariari buruz egiten dituen ikerketen buru Arata Kochik, adibidez, salatu du Gatesek teknologia berrietan edo sendagai berrien garapenean oinarritzen diren metodoak erabiltzen dituela soilik, esperimentaziorako.
Komunitate zientifikoan oso zabalduta dago kritika hori, baina Gatesek entzungor egiten die, eta bere jokabidea konplexurik gabe defendatzen du. «Gobernuek konponbide egiaztatuak ezartzen dituzte, eta enpresek beren akziodunenganako ardura fiduziarioak dituzte. Gurearen gisako fundazioek, berriz, ideiak frogatzeko askatasuna dute —bestela ezin izango lirateke frogatu—, eta horietako batzuek aurrerapenak ekar ditzakete».
Bill Gates 2021ean Londresko Zientzia Museoan antolaturiko jardunaldi batean. HOLLIE ADAMS, EFE
Gates «ongia» egiten dabil munduan zehar, eta prest dago bere ondasun guztiak emateko horretarako. Eta mirariak egiten ditu. Harako hark ogien eta arrainekin egin zuen bezala, berak bere aberastasuna biderkatzea lortu du.
Merkatuetan jaun eta jabe. Bill Gatesekin eta Microsoftekin hasi ziren enpresa teknologiko handien monopolio jokaerak, baina jarraitzaile finak izan ditu: Bezos, Zuckerberg...
Irune Lasa
Merkatuaren jabeak dira, eta informazio guztia dute. Zeinek saltzen duen zer eta zeinek erosten duen zenbatean. Baina, horrez gain, saltzaileak ere badira merkatu horretan bertan. Eta beren mesederako guztia. Asko saltzen dela gairen bat? Ba, salduko dute haiek ere gauza bera, edo gauza ia bera. Eta horrela gero eta handiagoak dira. Horretaz asko daki Bill Gatesek, Microsoften jabe zela mundu osoko ordenagailu gehienetan Windows sistema eragilea inposatzea lortu zuenean. Monopolioaren moduak asko dira, baina. Horietako bat izan daiteke nagusikeria baliatuz beste eskaintzak baztertzea edo lehiakideak ia-ia ikusezin bihurtzea, bestearen produktua erakusleihoaren baztertxo batera kondenatuz —edo Interneteko bilatzailearen enegarren orrian azalaraziz—. Beste modu bat erraldoi izatearen abantailak baliatzea da, abokatu gutxiago dituzten txikiagoen ideiak lapurtuz, adibidez. Eta nagusitasuna handitzeko beste modu oso eraginkor bat zuzenean lehiakideak edo enpresa berritzaileak xurgatzea edo erostea izaten da. Erraldoi teknologikoen artean, azken horretarako joera handia egon da azken urteetan; hala jokatu dute Facebookek Whatsappekin, eta Googlek Youtuberekin. Neurri batean, halako jokaerek bihurtu dituzte erraldoi AEBetako Amazon eta Apple ere. Eta Txinan ere ohikoa izan da Ant (Alibaba), Tencent eta kideak lehiakide edo berritzaile txikiagoak erosiz haztea.
Oraingoz, enpresa horiek oztopo gutxi izan dituzte bidean, baina azken urteetan gero eta gehiago izan dira halako jokaerei muga jartzeko ahotsak. Ez soilik botere kontzentrazioaren kontrakoenak. Kapitalismoaren defendatzaileak ere ari dira erraldoien kontra, esanez halako monopolioek lehia eta berrikuntza oztopatzen dituztela. Dena den, auzibide amaigabeetan galduta gelditzen dira akusazio asko. Hori gertatu da, esaterako, Europako Batasunak zabaldutako auzi gehienekin. Orain gutxi, hala ere, Amazonek EBri proposamena egin dio: prest azaldu da hirugarren saltzaileen datuak soilik bere mesederako erabiltzeari uzteko eta partekatzeko. Europako Batzordeak Amazonen kontra lehia bidegabeagatik ikerketa zabaldu eta hiru urtera etorri da akordiorako proposamena. Bultzadatxoa emango zion, ziurrenik, Batasunean 2023an sartuko den merkatu digitalen legedi berriak, zeinetan isun handiak jasotzen diren hala jokatzen duten enpresentzat, diru sarrera globalen %10 arterainokoak.
Amazonenak eta Googlerenak ez dira jokaera berritzaileak, halere. Bill Gatesen Microsoft aitzindari izan zuten monopolio teknologikoan. PCetan Windows sistema operatiboak zuen nagusitasun erabatekoa Internet Explorer nabigatzailea inposatzeko baliatzen zuen Microsoftek, beste nabigatzaileen kaltetan. Auzi luze baten ostean, Microsoft bitan banatzera zigortu zuten; enpresa batek egingo zuen sistema operatiboa, eta beste batek nabigatzailea. Azkenean, akordio batekin amaitu zen gatazka, eta Microsoftek beste nabigatzaileei lekua eta aukerak emateko moduak jarri behar izan zituen. Hori bai: bitartean, gero eta handiago bilakatu zen. |
2022-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/216996/agertoki-berri-baterako-lanak.htm | Kultura | Agertoki berri baterako lanak | Badira zenbait auzi behin eta berriz agertzen direnak kulturgileen ahotan, maiz urgentzia forman; dela sortzaileen prekaritatea, dela euskal kulturaren bazterreko egoera. Epe motzean horiek beste leku batean ezartzeko mugimenduak bidean dira, baina badira askatu gabeko eztabaidak ere. | Agertoki berri baterako lanak. Badira zenbait auzi behin eta berriz agertzen direnak kulturgileen ahotan, maiz urgentzia forman; dela sortzaileen prekaritatea, dela euskal kulturaren bazterreko egoera. Epe motzean horiek beste leku batean ezartzeko mugimenduak bidean dira, baina badira askatu gabeko eztabaidak ere. | Aspaldi da elkarren berri zutela —«Amagoia Iban ateratzen zait oraindik», Muñozek—, eta mahai baten bueltan baina bi aldetan elkartu ditu bideak orain: Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuorde aritu da azken urteetan Jokin Muñoz —aholkulari ari da egun—, eta Lanartea Euskararen Langile Profesionalen Elkartearen koordinazioan dabil Amagoia Gurrutxaga. Biak ari dira kulturgintzaz pentsatzen, sektorearen eskakizunak ordenatzen, eta egiteko jakin bat jarri die BERRIAk: hamar urte barruko bilkura bat irudikatzea; non diren premia larrienak, zer auzik behar lukeen gaindituta ordurako, eta zertan ari diren horretarako. Tabakaleran egin dute hitzordua, eta espazioaz galdetuta agertu da lehen kontrastea: zuzendari izan zen Muñozek poza aipatu duen lekuan —«garbi uzten ari dira beharrezkoa dela halako traste bat»—, mesfidantza puntua onartu baitu Gurrutxagak —«pixka bat arrotza gertatzen zait oraindik; agian kultura bizitzeko nire era beste esparru eta esperientzia batzuekin gehiago lotzen dudalako»—. Galdera gutxirekin josi dute solasa.
Tarteka agertzen da kezka, Sisiforen kondenak jota ote dagoen euskal kultura, beti gai bertsuen inguruan bueltaka. Badaukazue irudipen hori?
JOXEAN MUÑOZ: Gauza asko ez dira Euskal Herrian bakarrik gertatzen, orokorrak dira kulturan. Sisifo beti ari da harri bera igotzen, aldiro zerotik hasten, eta ez dut uste irudi egokia denik. Hemendik hamar urtera, oraingo arazo gehienak hor egongo dira —lanbidetik bizitzeko aukerak, euskal kulturaren irautea eta indartzea...—; kontua da, ordea, ez daitezela egon orain bezala.
AMAGOIA GURRRUTXAGA: Sisifo maite minez ekarriz [Laura Mintegiren eleberria], nik esango nuke euskal kulturan maiteminez ari dela jendea harri bat eramaten. Loreak belaunetan dokumentala egin berri dugu Lanartean, eta inpaktatu nau ikusteak 1970eko hamarkada bukaera inguruan, zu hasi zinen garaian eta, kultur mundura sartu zen jendearen kezkak eta oraingo gazteenak zein antzekoak diren —ekina ere bai, dena ez baita negatiboa—. Orduan, arrazoia zen dena egiteko zegoela; orain ditugu egitura eta bitartekariak lepo, horiek badute hileroko soldata ziurtatuta, oso ondo, baina kultur sistema horri eusten dion sormen lana egiten jarraitzen duenak oso prekario segitzen du, ziurgabetasun handiarekin, kontsakratutzat dauzkagun asko larri erretiroari begira...
MUÑOZ: Arrazoi duzu. Eta baldintzak ez dira errazagoak orain, testuinguru orokorra aldatu delako —pentsa, duela hamabost urte hasi ziren smartphoneak—, baina ziurtasunik gabeko mundu horretara sartzea oso konplikatua da, eta izango da. Gure egiteko nagusia da talentu hori garatzeko aukerak ematea, hori asko garatu da azken urteetan; baina ez dut uste posible izango denik ez hamar urtera, ez aurrerago esatea «nik hau egin nahi dut, eta hasieratik badut honetaz bizitzeko aukera».
GURRUTXAGA: Kontua da hor non gelditzen diren sortzaileen eskubideak. Ez dago kultura bizigarririk ondo bizi den sortzailerik gabe. Gatazkak egongo dira, baina hamar urte barru gaindituta egongo diren gutxieneko batzuk aurreikusi behar genituzke.
Zein beharko lukete gutxieneko horiek, bada?
GURRUTXAGA: Sektoreko langileen aldetik, kontzientzia kolektiboa hartzea. Txosten guztietan agertzen da: prekarizazioak atomizazioa ekartzen du, bakoitza berean egotea, eta ariketa hau kontrakoa da: hamar urte barru hobeto egoteko, sektorea elkartu, eta kezkak eta konponbideak adostu beharko dira. Lortuko dena horren araberakoa izango da. Zuen txostenetan esaten da generoak, klase sozialak eta etniak markatzen dutela prekaritatean irauteko inoren gaitasuna. Guk esaten dugu hizkuntza gutxituan aritzeagatik lana gutxiago baloratzen dela oraindik leku askotan. Lanarteak desberdintasun horren zama nozitzen duen kolektiboa ordezkatu nahi du.
MUÑOZ: Lan baldintzetan eragitea oso zaila da, baina egia da pandemiak lehen lerroan jarri duela gaia, eta estutu egin gaituela. Orain behar du, eta uste dut urtebetean aurrerapausoak egongo direla. Funtsean, hiru hanka ditu gu egiten ari garenak: kode egokien gida, fiskalitatea eta errolda.
Gida, kontratazioetarako?
MUÑOZ: Bai. Sektore publikoak sekulako pisua du hor: kontzertuak, antzerkia, hitzaldiak... sare oso inportantea dago hor, eta diruarena ez dago behar beste sartuta. Niri ere gertatu zait hitzaldi bat ematera joateko deitu, eta hau eta beste aipatu, baina dirua ez. Eta zuk esan behar izatea: «Aizue, pagatzeko asmorik baduzue?». Eta esaten zenuena, deitzen duen horrek soldata bermatuta dauka. Hori aldatu behar da, eta gutxieneko prezio batzuk proposatu, udalekin eta aldundiekin adostuta. Proposamena baino gehiago ezin da izan, merkatu librearen legeengatik.
GURRUTXAGA: Lanartea ere ari da praktika onen gidak egiten, diziplinaka, sortzaileen esperientziatik abiatuta, eragile publiko eta ez-publikoei begira. Ezinbesteko tresnatzat daukagu, gure lan baldintzak babesteko.
MUÑOZ: Eta ez da bakarrik zenbat pagatuko den adostu beharko, formak ere zaindu beharko dira: ordainagiriak, fakturatzea... ohitura horiek ere ez daude behar bezain hedatuta. Nahi dena da zergak pagatzeko orduan kontuan hartzea sortzaileen lanak daukan berezitasuna, beste alor batzuetan —arrantzaleak, suhiltzaileak...— aitortzen den moduan. Ez da pribilegio bat eskatzea, inportantea da hori kontatzea gizarteari.
Artistaren Euskal Estatutua urrats inportantea izan daiteke datozen urteei begira?
MUÑOZ: Gure aldetik, gauzak nahiko aurreratuak daude. Artistaren Estatutua Madrilgo parlamentuan adostu da —gu Sortzaileen Fiskalitatea ari gara izendatzen—, eta hori moldatu, eta dokumentu xehe-xehe batera ekartzen ari gara, hemengo ogasunekin adosteko gero, konplize moduan hartuta foru aldundietako kultura arduradunak. Zeren ogasunaren eta kulturaren arteko interlokuzioak asmatzeko daude; pandemiak hori ere jarri du agerian. Operazio konplikatua da, baina uste dut legealdi honetan gauzatua egon litekeela. Betiere gure eskumenen arabera, armairu hori antolatzea, funtsean, Madrilen esku baitago oraindik. Hor presio politikoa egin beharko da. Gero etorriko dira arazo berriak.
Esaterako?
MUÑOZ: Zein jardun hartuko den profesionaltzat egoera berri horretan. Modu bakarra JEZ Jarduera Ekonomikoen Gaineko Zergaren bidez egitea ikusten dugu, jardun ekonomikoa non kokatzen den ikusita. Ez da nahikoa norberak esatea kulturako profesionala dela. Pandemian asko gertatu da hori. Demagun, Anari. Profesionala da? Gutxi bezalakoa. Baina lanbidez? Irakaslea. Lanbiden paperei begiratzen diete.
GURRUTXAGA: Ez dagoelako besterik. Eta orokorra da, ados, baina gure hiztun komunitatean aukera are gutxiago daude, eta ondorioa da gehien-gehienek sortzen dutela horrela. Jaurlaritzara joan ginenean genituen arazoen berri ematera izan genuen guk txosten horren berri; ondo etorriko zaigu ezagutzea. Madrildik etorriko dena, normala den bezala, haien sisteman sortzaile direnen neurriko jantzi bat da. Gu ari gara 750.000 hiztun komunitate bateko literaturaz, musikaz, bertsolaritzaz... eta ez dauka zerikusirik. Bertsolariek ez dute epigraferik, adibidez.
MUÑOZ: Madrilgo estatututik segitzearen bidea hartu badugu, izan da azkar jokatu behar genuelako. Uste dut urrats handi bat egingo dela hor, eta sortzaileekin eta alderdiekin adostutako dokumentu baten gainean, gainera. Hemen hutsetik eraikitzen hasi izan bagina, eskatu izan den bezala, hamabost urte pasatuko lirateke. Ez, egin dezagun bi-hiru urtean. Horrek ez du esan nahi bukatu denik, ez baita bukatu, baina behintzat auzia beste leku batean jarriko dugu.
GURRUTXAGA: Hala ere, guk geure buruari bai ematen diogu hemengo artistentzako legezko testuinguru bat imajinatzen hasteko lana. Badugu abantaila bat: Ipar eta Hego Euskal Herria izanda, bi sistema dauzkagu, bai legez eta bai sozialki, oso diferente tratatzen dituztenak bai artista eta bai kultura, oro har. Tortikolis da beti Madrilera begira egotea. Bi aldeetara begiratu beharko genuke, bakoitzetik zer hartu ikusteko.
Eta, orain artekoaren osagarri, ahazten ari gara euskarazko kultur sisteman, herri administrazioaz eta enpresa pribatuaz gain, badagoela beste hanka oso potente bat: herri ekimenarena. Gaztetxe sarea, euskara elkarteen dozenaka ekitaldi... badakizu zenbat herritan dauden borondatez lan hori egiten dutenak? Horiek gabe, euskarazko kulturak ez luke presentziaren erdia ere edukiko gure herrian. Ezikusia egiten diogu horri, eta kultura bizitzeko beste era bat ere ematen du horrek.
MUÑOZ: Bai. Baina horrek hirugarren hankara narama, eta da erroldarena. Bingenek [Zupiria] hasieratik esaten zuen alor bakoitzean zer jende dagoen jakin behar genuela. Ni uzkur samar ibili naiz, profesionalizazioarekin gatazka hori daukagulako, baina ikusten ari gara leku guztietan eskatzen ari direla. Beraz, goazen egitera eta ikustera zer jende bizi den honetatik eta nola bizi den.
GURRUTXAGA: Gu sortzaileen problema zehatzak zerrendatzen ari gara, eta elkarteekin eta adituekin zer konponbide eman ikusten. Egon gara dagoeneko Gipuzkoako eta Arabako ogasunekin; Bizkaikoa eta Nafarroakoa falta zaizkigu. Uste dut gure norabidea kontrakoa dela —ez duena esan nahi kontrara—, eguneroko jardunetik abiatzen garela.
Fiskalitate bateratu bat indarrean egon daiteke 2032rako?
GURRUTXAGA: Hala behar luke, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan behintzat. Eta Nafarroan bateratzea ere lortu nahi genuke, beste gai batzuetan lortu den moduan.
MUÑOZ: Nik uste dut baietz, beste leku batean egongo garela fiskalitatearen gaian.
Eta euskaraz ari diren kulturgileentzat berariazko politikarik irudika daiteke ordurako?
GURRUTXAGA: Unescotik eta Europatik datozen zuzentarauak hortik datoz, dibertsitatea zaindu eta ahal den neurrian biziberritu egin behar dela diote. Baina hizkuntzaren aldagaia alde batera uzten da, eta horrekin normalizatzen ari gara erdaren maila berean gaudela; posteuskalduntze batean bizi bagina bezala, eta ez da egia. Biztanleriaren heren bat da euskalduna, oso baikor jarrita.
MUÑOZ: Nik bestela ikusten dut. Azken urteetan egin diren politiketan ez dago beren-beregi lan ildo bat euskarazko kulturaren inguruan. Kultur sistema hau da, bere arazoekin; horren barruan euskaraz egiteak zailtasun handiagoak ditu, urriagoak garelako eta urrituak izatetik gatozelako.
GURRUTXAGA: Eta ez daukagulako lege propio bat gure alde.
MUÑOZ: Baina behar dugu? Jaurlaritzatik egin dena da edozein deialditara aurkezten den lana euskaraz bada plus bat eman, beti kalitatearen langa pasatuta. Baina aparteko mundurik sortu gabe. Berdin emakumeekin. Euskal zinema, esaterako, lehen beti aparte jartzen zen, eta beti ginen gizajo horiek, kasu egin behar zitzaienak. Orain, barru-barruan daude. Zer arazo dakar horrek? Unibertso horretan galtzen ari garela. Bada eskultura bat, Vietnamgo gerrillaren eslogan bat duena: «Lurraldea zabaltzen baldin baduzu, ahulagoa zara; trinkoago baldin bazara, lurraldea galtzen duzu».
GURRUTXAGA: Euskal kulturaren gorputza ikusezina bihurtu zaigu, besteak beste, ekuaziotik hizkuntza aldaera desagerrarazi delako. Baita gure kultur sistema ikertzen duen Kulturaren Euskal Behatokiaren txosten gehienetatik ere. Ez da zehazten zeinek egiten duen erdaraz, zeinek euskaraz, zeinek elebitan. Emakumeen paralelismoa erabiliz, haiei espazio bereziak emateak ez du esan nahi inor baztertzen duzunik. Hemen ere egoera gutxituan dagoenari bultzada gehigarria emateaz ariko ginateke, aukera berdintasunera ailegatu dadin.
Eta aipatu dituzu diru laguntzak, baina arazo handia lana ezagutaraztearekin dute sortzaileek. Ez bada sare ez-ofizialetatik etortzen zaiolako, gehiengoa ez da enteratu ere egiten euskaraz zer musika sortzen ari den, zein ari den literaturan, antzerkian... halako gauzak konpontzeaz gehiago mintzo da jendea sektorean.
MUÑOZ: Zailtasun handiagoetatik abiatzen zara, baina neurri batean bakarrik, ze badago komunitate bat. BERRIA bat dago, giltzarria dena, dudarik gabe. Argitaratzen baduzu disko bat gaztelaniaz, berez, bostehun miloi laguneko merkatua duzu, baina horra inguratzen hastea euskarazkora baino zailagoa da, ez daukazulako komunitate bat bultzatuko zaituena.
GURRUTXAGA: Ez dakit horrela den... BERRIA aipatu duzu, baina zenbat periodiko daude hemen bertan euskarazko kulturari leku anekdotikoa ematen diotenak?
MUÑOZ: Bai... eta lehen? Durangori egiten zioten gehienez kasu.
GURRUTXAGA: Igual galdu duguna da euskal-ek, guretzat euskarazkoa den bezala, orain gero eta gehiago esan nahi duela «hemen sortua den guztia». Terminologian bertan egon da aldaketa handi bat...
MUÑOZ: Hor badago beste arazo bat: hemen erdaraz idazten, antzezten, kantatzen... dutenak ere gure kulturaren parte direla. Ni ez naiz gai sentitzen esateko Ramon Barea ez denik gure kultur sisteman tipo inportante bat, edo Michel Gaztanbide bat, Borja Kobeaga bat, Karmelo Iribarren bat.
Euskaraz ari direnen ikusgaitasunean eragiteko, irudika daitezke kuota batzuk hedabide publikoetan, esaterako?
GURRUTXAGA: Ulertzen dut hori, zoritxarrez, talka politikorako erabili ohi dela, baina naturaltasun osoz planteatu beharko litzateke. Arrazoi bakarrarengatik: beste inork ez duelako egingo.
MUÑOZ: Kuotak jarri behar badira, kontua da nola. Gaztea irratian, esate baterako, esaten zuten euskaraz bakarrik jarriz gero jendeak alde egiten ziela.
Eta nola egin, orduan, euskarazkoa bazterrekoa izan ez dadin?
MUÑOZ: Sistema publikoa finkatzen hasi zenean, gauza asko itzultzeko joera egon zen; ez zuen funtzionatzen. Azken urteetan, ordea, produktu espezifiko bat sortzera jo da. Adibide oso polita da Buñuelena [Nosferatu bildumako liburuez ari da]: lan mardul bat egin da gaztelaniaz, baina, euskarazkorako, Harkaitz Canorekin hitz egin dute, eta beren-beregi euskaraz sortutako halako majarada bat egin du, oso polita. Beste maila batean gaude.
Eta gaude fase batean non erabilera den gakoa, bai hizkuntzan eta bai kulturan. Eta erabilera ez da arauekin neurtzen, borondatea da. Lortu da Netflixek zati bat euskaraz egitea. Baina nork ikusiko du gero? Hor dugu desafioa.
GURRUTXAGA: Bai, baina horretara ez gara heldu fenomeno meteorologiko baten ondorioz. Politika jakin batzuen ondorio ere badira kultur ohiturak, lan baldintzak eta euskararen egoera bezalaxe. Gari Goikoetxeak EH2040: demografia, lurraldea, zaintza, hizkuntza jardunaldietan esaten zuen 2036an euskara ezagutuko dugunak %35 inguru izango garela. Ezagutza, pentsa erabilera.
Nik gogoan dut umetan zer ikusten nuen ETBn —euskarazko telesailak, bikoiztutako marrazki bizidunak...—, eta egungo gaztetxo euskaldunek ez dute halako eskaintzarik. Hartzen duzu EITB1eko eta EITB2ko ikusleen bilakaera eta gero Euskadi Irratiarena, eta bistakoa da jendeari gauza on bat ematen badiozu euskaraz hartzen duela, eta gustura. Niretzat, zure belaunaldian nabarmena izan zen kulturgintzak berak zer ekarpen egin zion euskalgintzari, nola lotu ziren modernitatea eta euskara; orain ere baditugu tresnak, norabidea behar da.
Zeinen artean eztabaidatu beharko lirateke aipatutako proposamen eta erronkak?
MUÑOZ: Hor badira auzi batzuk konpondu gabe daudenak. Administrazioaren eta kulturgileen arteko harremanak eginak daude aspalditik, eta nahiko sendoak dira —iaz 2.500 bilera izan ziren—. Baina aldatu behar dira hamar urtera begira? Bai. Badaudelako sektore batzuk ez dutenak antolakuntzarik —artista plastikoek, ondarearen ingurukoek...— eta beste alor batzuetan gehiegizkoa dagoelako —zineman hiru elkarte ditugu—. Gero eta gehiago, elkarteen gainetik egongo diren superelkarteak beharko ditugu. Eta agian baita transbertsalak ere, zeren kultura ez dira soilik sortzaileak. Museo bateko langilea ere kulturako profesionala da, eta gauza asko dauzka esateko. Ala soldatapean lan egiten dutenak ez dira sartzen? Autonomoak bai, baina beste lan bat badute ez? Hori perimetratu behar da, eta interlokuzio konplexuago batzuk sortu, jende gutxiagok ordezkatu dezan sektorea mahai konplikatuagoetan.
GURRUTXAGA: Guk sortzaile eta interpreteak biltzen ditugu, eta beti esaten dugu bi bokazio ditugula: sindikatuarena, eta euskal kultur sistema osoaren osasungintzaren aldeko jarrera, ezinbestean. Egia da elkarte asko daudela, baina lan baldintzetan eragitea baino beste funtzio batzuk eman izan dizkietela beren buruei. Hor hutsune bat sentitzen zutelako sortu dute elkartea diziplina ezberdinetako sortzaileek.
MUÑOZ: Niretzat, zeharkakotasun hori da Lanartearen ezaugarri interesgarriena. Egin du hautu bat euskara hutsean dihardutenena, legitimoa, baina horrekin ez litzateke ahaztu behar badaudela alderdi sindikal hori duten beste elkarte batzuk ere, hor sakatu egiten dutenak. Guk gidoigileen elkartea sortu genuenean ere lanbiderako sortu genuen.
GURRUTXAGA: Bai, gure bazkide batzuk beste elkarte batzuetan ere badaude, eta erdaraz aritzen direnekin ere badugu harremana. Baina Lanarteak bai ematen dio bere buruari euskaraz ari diren sortzaileen gorpuzte hori, ezin dena aukera-berdintasunean balego bezala tratatu. Ez dira hala sentitzen. Eraikitzea da inportantea hemen, eta ez gara inoren aurka ari, euskaraz egiteko apustua egiten dutenen alde baizik, oraingoen eta etorriko direnen egoera ziurtatzeko. Gorputz hori mamutzen ari gara bestela.
MUÑOZ: Nik ikusten dut euskal sortzaileen bikaintasuna duela 40 urte amestu ere egingo ez genukeena dela gaur. Gizarteak horrekin duen atxikimendua da erronka nagusia, erabiltzen ez duenak ere izan dezan horren harrotasuna. Esaterako, Alemanian opera lekuak nonahi daude, baina sekula joan ez den jende askok ere argi eskatzen du ez ditzatela kendu.
Eta, hamar urte barru, zuek non egongo zarete?
MUÑOZ: Nik sorkuntza proiektuetan ikusten dut neure burua.
GURRUTXAGA: Nik galderak egiten, imajinatzen dut. |
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216997/amagoia-gurrutxaga-uranga.htm | Amagoia Gurrutxaga Uranga | Amagoia Gurrutxaga Uranga. | Kulturara «kezka pertsonaletik» eta kazetaritzaren bidetik heldu zela dio Amagoia Gurrutxaga Urangak. «Beti gustatu izan zait istorioak kontatzea, eta, asmatzen baino, ikusitakoak kontatzen hobeto asmatzen dudala uste dut». 1991n hasi zen Argia-n lanean, eta Euskaldunon Egunkaria-n eta Berrian aritu da ondotik. Hainbat libururen egilea ere bada —Zarauzko postalak. 36ko gerra (Zarauzko Udala, 2013); Iturbide, igitai jolea (Euskal Herriko Trikitixa Elkartea, 2017); eta Enarak (Oñatiko Udala, 2019), besteak beste—, eta Lanartea Euskararen Langile Profesionalen Elkartearen koordinatzailea da 2021etik. | ||
2022-8-11 | https://www.berria.eus/albisteak/216998/joxean-munoz-otaegi.htm | Joxean Muñoz Otaegi | Joxean Muñoz Otaegi. | Argi zuen kulturari loturiko jardunetan ibili nahi zuela Joxean Muñoz Otaegik; «mila gauzatan aritu naiz» dio, gogo haren ondorio. Bi poema lan ditu argitaratuak; Tortolika eta Tronbon (1998) eta Karramarro Uhartea (2000) animaziozko filmaren gidoiak idatzi zituen, besteren artean; eta baita erakusketa ugaritarako gidoiak ere —«lan zoragarria»—. Tabakalerako zuzendari aritu zen 2006tik 2010era, «proiektuari oinarria jartzen», harik eta Cristina Uriarte sailburuak deitu zion arte gobernuan sartu nahi zuen galdezka. 2012tik 2020ra Eusko Jaurlaritzako Kultura sailburuordea izan da hala, eta, erretiroa hartzetik hurbil, aholkulari segitzen du bertan. | ||
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217016/jean-jacques-sempe-diseinatzailea-hil-da-nikolas-txikiren-sortzailea.htm | Kultura | Jean-Jacques Sempe diseinatzailea hil da, Nikolas Txikiren sortzailea | Etxe askotan irakurri izan dira Nikolas Txikiren abenturak. Atzo zendu zen haur jostariaren sortzaileetako bat, Jean-Jacques Sempe diseinatzaile eta marrazkilaria, 89 urterekin. | Jean-Jacques Sempe diseinatzailea hil da, Nikolas Txikiren sortzailea. Etxe askotan irakurri izan dira Nikolas Txikiren abenturak. Atzo zendu zen haur jostariaren sortzaileetako bat, Jean-Jacques Sempe diseinatzaile eta marrazkilaria, 89 urterekin. | «Jean-Jacques Sempe umorista eta marrazkilaria lasai ederrean hil da, abuztuaren 11n, ostegunarekin, 89 zituela, bere oporretako etxean, emazteak eta lagunek inguratuta». Halaxe eman du diseinatzaile frantsesaren heriotzaren berri haren lagun eta biografo Marc Lecarpentierrek. Akitania Berriko Pessac herrian jaio zen Jean-Jacques Sempe (1932-2022), Bordeletik gertu, eta Rene Goscinny idazlearekin batera sortu zituen Nikolas Txikiren abenturak, 1959tik aurrera.
Hainbat egunkaritan argitaratu ziren haien istorioak 1965era arte, eta, garai hartan hainbesteko arrakastarik izan ez bazuten ere, denborarekin herrialde eta etxe ugaritara iritsi ziren. Azkenerako, 15 milioi kopia saldu zituzten 45 herrialdetan. Umore zintak ere egiten zituen Sempek egunkarietan, eta The New Yorker egunkariaren azalak diseinatzen aritu zen 1978tik aurrera. Lan hark eman zizkion diru sarrera finkoak, baina ordura arte ez zuen ibilbide samurra izan.
Harrera etxe batean bizi izan zen aurrena, seme ez-legitimotzat zeukatelako —amak nagusiarekin izandako harreman batetik jaio zen—. Ama oso bortitza omen zen Semperekin, eta aitaordea, berriz, alkoholikoa. Hala kontatu izan zuen berak: «Ama beti entzuten nuen aitari kargu hartzen, ez zuelako aurkitzen zeukan lan miserableaz beste lanik. Beti borrokak, liskarrak, zorrak». Eskola utzi eta armadan sartu zen 14 urterekin, eta besteak beste banatzaile aritu ondoren hasi zen prentsan marrazkiak saltzen. Sud Ouest egunkarian hasi, eta The New Yorker, Paris Match, Pilote eta L'Express egunkarietan egin zuen lan, besteak beste.
Agentzia batean ari zela ezagutu zuen Goscinny. «Hezi nindutenean jasan behar izan nuen miseriara itzultzeko modu bat ziren Nikolasen istorioak, neure buruari dena ondo joan zela esaten nion bitartean», esan zuen Sempek 2018an.
Euskarara 1994tik aurrera ekarri zituzten Nikolas Txikiren abenturak, Elkar argitaletxearekin. Gutxienez zazpi liburu badira, Imanol Tapiak, Ramon Agirrek, David Urbistondok, Koro Navarrok eta Josu Zabaletak itzuliak. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217017/inflazioa-bi-zifrara-iritsi-da-hego-euskal-herrian-107.htm | Ekonomia | Inflazioa bi zifrara iritsi da Hego Euskal Herrian: %10,7 | Erregaien prezioek behera egin dute, baina janaria garestitzeak eta, bereziki, etxeko gastuak (argindarra eta gasa) gora egiteak eragin du igoera. | Inflazioa bi zifrara iritsi da Hego Euskal Herrian: %10,7. Erregaien prezioek behera egin dute, baina janaria garestitzeak eta, bereziki, etxeko gastuak (argindarra eta gasa) gora egiteak eragin du igoera. | Aurki, diru zorroari ez ezik itsulapikoari ere begiratu beharko diote kontsumitzaileek, eta pandemia garaian aurreztutakotik tira egiten hasi, aurrezteko modua izan dutenek behintzat. Udan produktu ia guztien prezioetan izaten ari den igoerak udazken eta negu zailak iragartzen ditu. Erregaiak eta bereziki gasa garestitu ondoren, gainerako produktuek bide beretik jo dute, eta oraintxe etxeko gastuak —argindarrarena, bereziki— eta janaria dira kontsumitzaileen kezka nagusiak, azken asteetan horiek garestitu baitira gehien.
Marka guztiak hautsi ditu uztaileko inflazioak. Aurreko bi hilabeteetan atarian geratu ostean, KPI kontsumo prezioen indizea bi zifrara iritsi da Hego Euskal Herrian, %10,7ra, ekainean baino puntu bat gehiago —Europako Batasuneko batezbestekoa %8,9 izan zen uztailean—; Europako Banku Zentralak gomendatzen duen %2 baino askoz handiagoa, beraz. Hego Euskal Herrian hala dago iazko abuztutik, eta hamabi hilabete jarraian darama gora eta gora. Azken hiru hamarkadetako inflaziorik handiena da.
Erregaiak, hau da, gasolina eta gasolioa izan dira azken hilabetean KPIak izandako jauziaren eragile nagusiak, eta azken asteetako jaitsiera apalak ez dira aski izan inflazioaren goranzko joera eteteko. Uztailean, elikagaiak eta bereziki etxebizitza gastuak garestitu izanak eragin du igoera, INE Espainiako estatistika institutuak ostiralean kaleratutako emaitzen arabera.
Inflazioak hiru hanka izan ohi ditu: erregaiak, argindarra eta elikagaiak. Orain produktu guztietan nabari da igoera. Era berean, azpiko inflazioa deiturikoak erakusten du prezioen goititzea zabaltzen ari dela. Ekainean, %6,2ra heldu da. Azpiko inflazioak gorabehera gutxien izaten duten produktuak hartzen ditu kontuan: elikagai freskoak eta energiak ez beste guztiak.
Inflazioa analisi ekonomiko guztietako kezka iturri nagusia bihurtu da, Euskal Herrian zein nazioartean. Arazo handia da, batez ere maila ekonomiko apala duten herritarrentzat, baina baita sektore ekonomiko askorentzat, jarduna baldintzatzen dielako lehengaiak eta garraio kostuak garestitzeak. Horrek lan itunen eguneratzean ere izaten du eragina, langileen soldatetan bereziki. Patronalek argudiatu ohi dute soldata igoera handiek arriskuan jartzen dituztela enpresak; sindikatuentzat, berriz, lehentasuna da langileek erosahalmena ez galtzea. Lan Harremanen Kontseiluaren azken txostenaren arabera, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako itunpeko soldaten batezbestekoa %4 baino gutxiago igotzen ari da aurten; inflazioa baino askoz ere gutxiago.
Zerealak, esnea eta ogia
Enpresak beren produktu eta zerbitzuen prezioetara eramaten ari dira ekoizpen eta garraio kostuen igoera, eta hori janarian ikusten da argien. Iazko uztailean baino %13,6 garestiago daude, aurreko hilean baino 1,6 puntu gehiago. Iazko urritik etenik gabe egin dute gora, eta azken hilabetean garestitu dira gehien.
Olioa da iaztik prezio igoera handiena izan duen produktua (+%31). Ukrainako gerrarekin lotu da hori, herrialde hura baita ekilore ekoizle nagusia, eta haren esportazioak gutxitzeak eskasia eragin duelako bolada batzuetan. Halere, hori ez da nahikoa olioaren ezohiko igoera azaltzeko: eskasi horri etekina atera nahi diotenen erabakiak ere baldintzatzen ari dira olioaren prezioa.
Asko garestitu dira, halaber, zerealak (%23), esnea (%20,3) eta ogia (%12,6). Ekainetik uztailera, horiexek izan dute igoera handiena: %2,9, %3 eta %1,7, hurrenez hurren. Besteetan, gorabehera oso txikiak izan dira hilabete batetik bestera, baina iazko uztailean baino askoz garestiago daude. Arrautzak, adibidez, %26,9 garestitu dira, frutak %14,3, patatak %9,9. Haragien artean, iaztik behikiaren (%16,5) eta oilaskoaren (%13,6) prezioa igo da gehien. Txerrikia duela urtebete baino %11,2 garestiago dago, eta ardikia, berriz, %2,9.
Beste produktu batzuk duela urtebeteko prezioetatik oso goiti daude oraindik: kafea, esaterako, %9 garestiago, eta alkohola, %8,3.
Etxeko argindarra, mugarik gabe
Dena den, inflazioaren igoeraren kausa nagusia etxebizitza gastuak garestitu izana da: argindarra eta gasa, bereziki. Ekainetik uztailera, 9,2 puntu, eta iazko uztailean baino %45,3 garestiago. Igoera are handiagoa zatekeen baldin eta argindarra sortzeko gasari gehienezko prezio bat eman izan ez baliote. Neurri hori ekainaren 15ean jarri zuen indarrean Espainiako Gobernuak, baina eragina oso murritza izaten ari da, beroaldiaren eraginez. Batetik, gasa erretzen duten konpainiei konpentsatu egin behar zaielako eta gas asko erretzen ari direlako. Eta, bestetik, uztaileko egun batzuetan izandako bero sapak aire egokituaren kontsumoa handitu duelako, eta, haize eskasiaren ondorioz, eolikoak ekoitzi ez zuena gasa erabiltzen duten zentral termikoetan produzitu dutelako.
Erregaiak, jaitsiera apala
Erregaiei dagokienez, berriz, uztailean merkatu egin dira, 6,2 puntu. Lehen jaitsiera da abendutik. Dena den, iaz baino %33,5 garestiago daude. Atzeraldiaren beldurrez, behera doa petrolio upelaren prezioa. Brenta 100 eurotik behera kotizatzen ari da.
Uztailean batez beste 2,031 euroan ordaindu zen gasolina litroa Hego Euskal Herrian, ekainean baino 0,12 zentimo gutxiago. Gasolioa, berriz, gutxiago merkatu da: 0,06 zentimo. Hori gertatu da, besteak beste, beste energia batzuk sortzeko erabiltzen delako erregai hori. Uztailean, batez beste 1,984 euroan pagatu zen gasolio litroa. Espainiako Gobernuak eta petrolio konpainiek ematen dituzten deskontuak kendu behar zaizkieprezio horiei, hogei eta 25 zentimorainokoak —hemen kontsulta daitezke Euskal Herri osoko erregaien prezioak, hilabetekoak eta egunekoak, gasolindegiz gasolindegi, eta batezbestekoak—.
Erregaien prezioen azken asteetako beherakadak, joera gisa sendotzen bada, inflazioa jaisten lagundu beharko luke hurrengo hilabeteetan. Baina zaila dirudi, gasaren merkatuaren bilakaera dela eta. Iberiar penintsulako merkatuan, uztailean 143,23 euro ordaindu zen megawatt-ordua, duela urtebete baino 50,72 euro gehiago. Eta, etorkizuneko prezioari begira Europako erreferentziazko merkatuan, Herbehereetako TTFn, megawatt-ordua 200 eurotik gora kotizatzen da. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217018/bi-urteko-espetxe-zigorra-jarri-diote-gizon-bati-begirale-zela-adingabe-bati-ukituak-egin-izana-leporatuta.htm | Gizartea | Bi urteko espetxe zigorra jarri diote gizon bati, begirale zela adingabe bati ukituak egin izana leporatuta | Espetxe zigorraz gain, bost urteko inhabilitazioa jarri diote. El Correo hedabideak zehaztu duenez, ez da espetxean sartuko, aurrekaririk ez duelako. | Bi urteko espetxe zigorra jarri diote gizon bati, begirale zela adingabe bati ukituak egin izana leporatuta. Espetxe zigorraz gain, bost urteko inhabilitazioa jarri diote. El Correo hedabideak zehaztu duenez, ez da espetxean sartuko, aurrekaririk ez duelako. | Bi urteko espetxe zigorra eta bost urteko inhabilitazioa jarri dizkiote gizon bati, begirale zela adingabe bati ukituak egin izana leporatuta. El Correo hedabideak eman du gizonezkoari jarritako zigorren eta epaiaren sententziaren berri, eta zehaztu du bi urteko espetxe zigorra jarri arren ez dela espetxean sartuko, aurrekaririk ez duelako. Espetxe zigorraz gain, bost urteko inhabilitazioa jarri diote, eta denbora tarte horretan ezin izango du adingabeekin lotura izan dezakeen inolako jarduerarik egin. Halaber, 3.000 euroko kalte ordaina eman beharko dio ukituak egin zizkion adingabeari.
Sententziak jasotzen duenez, gizonezkoak 2019ko uztailean eginiko irteera batean egin zizkion ukituak adingabeari. Prozesu judizialean, akusatuak ukatu egin du adingabeari ukituak egin izana, baina, El Correo hedabideak jaso duenez, gizonezkoak aitortu du sexua mintzagai zuten testuinguru batean «hitz desegokiak» erabili ahal izan zituela, eta «gaizki-ulertu» gisa izendatu du hori. Adingabeak, berriz, deklaratu zuen izaera sexualeko iruzkin horiek «etengabeak» zirela. «Nazkagarriak ziren, eta oso deseroso sentiarazten ninduten». |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217019/behin-behinean-kartzelatuko-dituzte-baionako-bestetako-talde-bortxaketako-bi-susmagarriak.htm | Gizartea | Behin-behinean kartzelatuko dituzte Baionako bestetako talde bortxaketako bi susmagarriak | Baionako bestetan izandako talde bortxaketaren harira, ustezko bi erasotzaileak preso sartzeko agindu du Paueko Auzitegiak, auziaren beha. Indarkeria matxistarekin lotutako beste hiru erasoren berri ere eman dute Euskal Herrian egun. Bi gizon kondenatu dituzte adingabeei sexu erasoak egitea leporatuta, eta gizon bat atxilotu dute Gasteizen. | Behin-behinean kartzelatuko dituzte Baionako bestetako talde bortxaketako bi susmagarriak. Baionako bestetan izandako talde bortxaketaren harira, ustezko bi erasotzaileak preso sartzeko agindu du Paueko Auzitegiak, auziaren beha. Indarkeria matxistarekin lotutako beste hiru erasoren berri ere eman dute Euskal Herrian egun. Bi gizon kondenatu dituzte adingabeei sexu erasoak egitea leporatuta, eta gizon bat atxilotu dute Gasteizen. | Baionako bestetan, emakume batek salatu zuen bi gizonek bortxatu egin zutela. Hala, Frantziako Poliziak ikerketa abiatu zuen, eta afera Baionako Auzitegiaren esku gelditu da, talde bortxaketagatik. Ikerketapean ezarri dituzten bi gizonak kontrol judizialpean aske utzi zituen epaileak hasieran, baina, Baionako prokuradorearen helegite baten ondorioz, preso sartzeko agindu du gaur Paueko Dei Auzitegiak (Okzitania).
Izan ere, fiskalak aste honetan egin zion galdea epaileari. Biktimari «presio» egiteko arriskua zegoela erran zuen, baita ihes egiteko arriskua zutela ere. Emakumeak salatu zuen gizonetako baten etxean gertatu zela bortxaketa, Angelun (Lapurdi), Baionako besten denboran; zehazki, uztailaren 28ko gauean. Susmagarrietako batek bortxaketa telefonoarekin grabatu zuela ere salatu zuen emakumeak, eta bideoa beste gizon bati bidali ziotela.
Bi gizon kondenatuta adingabeei eraso egiteagatik
Baionako auzitegiak 69 urteko Kanboko (Lapurdi) gizon bat epaitu eta kondenatu zuen atzo, bi alabei sexu erasoak egiteagatik. Biktimek, egun, 14 eta 12 urte dituzte; erasoak egin zizkietelarik, 7 eta 5. Hunkituak eta hitzezko jazarpen sexuala egitea leporatzen diote gizonari. Gainera, biktimen amak —gizonaren alaba da— salatu du haurra zenean gisa bereko erasoak jasan behar izan zituela; gizonak aitortu duen arren, kasua preskribatua dago, eta ezin izan dute horregatik epaitu. Ez da lehen aldia gizona sexu delituengatik kondenatzen dutela: duela bederatzi urte, lan egiten zuen zahar etxeko andre bati ukituak egiteagatik kondenatu zuten.
Epaileak bi urteko kartzela zigorra ezarri dio, baina bakarra betetzeko aginduarekin, eta etxetik betetzen ahalko du kondena. Biktimei 8.000 euroko kalte ordaina eman beharko die, eta ezingo da haiengana hurbildu hiru urtez. Epaileak arta psikologikoak jasotzera ere behartu du.
Gasteizen, Arabako probintzia auzitegiak bi urteko espetxe zigorra eta bost urteko inhabilitazioa jarri dizkio gizon bizkaitar bati, begirale zela adingabe bati ukituak egin izana leporatuta. El Correo hedabideak eman du gizonezkoari jarritako zigorren eta epaiaren sententziaren berri, eta zehaztu du bi urteko espetxe zigorra jarri arren ez dela espetxean sartuko, ez duelako aurrekaririk. Espetxe zigorraz gain, bost urteko inhabilitazioa jarri diote, eta denbora tarte horretan ezin izango du adingabeekin lotura izan dezakeen inolako jarduerarik egin. Halaber, 3.000 euroko kalte ordaina eman beharko dio ukituak egin zizkion adingabeari.
Sententziak jasotzen duenez, gizonezkoak 2019ko uztailean eginiko irteera batean egin zizkion ukituak adingabeari, Araban. Prozesu judizialean, akusatuak ukatu egin du adingabeari ukituak egin izana, baina, El Correo hedabideak jaso duenez, gizonezkoak aitortu du sexua mintzagai zuten testuinguru batean «hitz desegokiak» erabili ahal izan zituela, eta «gaizki-ulertu» gisa izendatu du hori. Adingabeak, berriz, deklaratu zuen iruzkin sexual horiek «etengabeak» zirela. «Nazkagarriak ziren, eta oso deseroso sentiarazten ninduten».
Beste kasu baten berri ere eman dute, egun. Gasteizen, 30 urteko gizon bat atxilotu zuen atzo Udaltzaingoak, bikotekideari eraso egitea leporatuta. Larrialdi zenbakira egindako dei baten ondorioz, Udaltzaingoa Gasteizko etxebizitza batera joan zen; andreak zauriak zituela ikusirik, gizonak egindakoak zirela «egiaztatu» zuten. Hala, atxilotzea deliberatu zuten. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217020/tximino-baztangaren-196-kasu-atzeman-dituzte-hegoaldean-orain-arte.htm | Gizartea | Tximino baztangaren 196 kasu atzeman dituzte Hegoaldean orain arte | Gaixotu diren guztiek sintoma arinak izan dituzte. Osakidetzak tximino baztangaren kontrako txertoaren 121 dosi jarri ditu, jasotako guztien %85. | Tximino baztangaren 196 kasu atzeman dituzte Hegoaldean orain arte. Gaixotu diren guztiek sintoma arinak izan dituzte. Osakidetzak tximino baztangaren kontrako txertoaren 121 dosi jarri ditu, jasotako guztien %85. | Azken asteetan, Osakidetzak 183 pertsonari diagnostikatu die tximino baztanga: 137ri Bizkaian, 36ri Gipuzkoan eta hamarri Araban. Osakidetzak azaldu duenez, azken kasu horiek ez daukate, lehenengo kasuek bezala, lotura epidemiologikorik atzerriko beste kasu batzuekin; aurretik kutsatutakoen kontaktuak dira oraingoak. Hala ere, azaldu du gaixotu diren guztiek sintoma arinak izan dituztela, eta etxean bakartzeko agindu dietela. Kutsatuetatik 178 gizonak dira, eta bost emakumeak.
Nafarroako Osasun Departamentuaren arabera, berriz, hamahiru pertsonari atzeman diete tximino baztanga herrialde horretan. Azkeneko egunetan ez dute atzeman beste kasurik.
Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak tximino baztangaren aurkako txertaketa abiatu zuenetik, berriz, 121 dosi jarri ditu; jasotako dosi guztien %85, hain justu. Lurraldez lurralde, Bizkaian jarri dira txerto gehien: 81 dosi eman dituzte orotara. Gipuzkoan, 26 dosi eman dituzte, eta Araban, hamalau.
Osasun Sailak prebentziorako deia egin die herritarrei, eta esan du txertaketa sustatzen jarraituko duela. Jakinarazi du bere webgunean azalpen atal bat dagoela txertaketari buruzko informazio pedagogikoa lortzeko eta kontatuek edo kutsatutakoek zer jarraibide bete behar dituzten jakiteko. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217021/hiru-pertsona-ospitaleratu-dituzte-basauriko-etxebizitza-bateko-suteagatik.htm | Gizartea | Hiru pertsona ospitaleratu dituzte Basauriko etxebizitza bateko suteagatik | Kea arnastu dutela-eta eraman dituzte Galdakaoko erietxera etxebizitzako bizilaguna eta bi ertzain. | Hiru pertsona ospitaleratu dituzte Basauriko etxebizitza bateko suteagatik. Kea arnastu dutela-eta eraman dituzte Galdakaoko erietxera etxebizitzako bizilaguna eta bi ertzain. | Sua piztu da goizalean Basauriko (Bizkaia) etxebizitza batean, eta hiru lagun ospitaleratu egin behar izan dituzte. 05:00etan hasi da sutea, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak berri eman duenez. Etxean zegoen bizilaguna eta bi ertzain zauritu dira; kea arnasteagatik eraman behar izan dituzte Galdakaoko ospitalera.
Etxebizitza blokeko gainerako bizilagunak ere atera egin dituzte etxetik, baina 08:00etarako sua itzaltzea lortu dute suhiltzaileek, eta etxera itzuli ahal izan dira bizilagunak. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217022/kontrolpean-dute-atzo-agurainen-piztutako-sutea.htm | Gizartea | Kontrolpean dute atzo Agurainen piztutako sutea | Sute bat piztu zen atzo Agurain aldean (Araba), eta kontrolpean hartu dute suhiltzaileek, bart hura itzaltzeko lanetan aritu ondoren. Okzitaniako suteak ez dira gehiago hedatu gauean, eta trafikoa normal dabil Irun aldean. Halere, Akitania Berriko Prefeturak adierazi du sutea hedatzeko arriskua «oso handia» dela oraindik. | Kontrolpean dute atzo Agurainen piztutako sutea. Sute bat piztu zen atzo Agurain aldean (Araba), eta kontrolpean hartu dute suhiltzaileek, bart hura itzaltzeko lanetan aritu ondoren. Okzitaniako suteak ez dira gehiago hedatu gauean, eta trafikoa normal dabil Irun aldean. Halere, Akitania Berriko Prefeturak adierazi du sutea hedatzeko arriskua «oso handia» dela oraindik. | Beste sute bat; Agurain (Araba) aldean orain. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi zuenez, herri ondoko baso batek su hartu zuen atzo 17:00 aldera, trenbidetik hurbil. Hipotesi nagusia da trenak sortutako txinpartek piztu zutela soroetan zabaldu zen sutea. Suhiltzaileak gogor aritu dira gauean hura itzaltzeko ahaleginetan, eta, Segurtasun Sailaren arabera, kontrolpean hartu dute dagoeneko. Helikopteroek behar bezala lan egin dezaten, poliziek trafikoa eten zuten atzo A-1 errepidean, bi noranzkoetan, baina dagoeneko zabaldu dute bidea.
Suteek kezkarako zio mordoa eman dute azken orduotan. Okzitaniako Gironda departamenduan eta Landetan piztutako suteek 7.400 hektarea erreak zituzten atzo iluntzerako, baina, Akitania Berriko Prefeturak adierazi duenez, bart gauean ez dira gehiago hedatu. Hori dela eta, mugako trafikoa normalizatu egin da gaur; izan ere, Biriatuko muga itxi zuen atzo Frantziak suteengatik, eta auto pilaketa luzeak izan ziren. Bost kilometrotik gorako ilarak izan ziren atzo. A-63 autobidea itxita dago oraindik kamioientzat, eta A-64, A-65 edo A-62 autobideak erabili behar dituzte.
Arratsaldean ibilgailu batzuk pilatzen hasi dira Irun aldean, ordainlekuetan, udan sarritan ohi duenez. Oporretarako irteerak eta oporretako itzulerak hartuko dute asteburua, eta espero da trafiko handia izatea.
Nahiz eta bart gauean suteek aurrera ez egin, Akitania Berriko Prefeturak dio suteak hedatzen jarraitzeko arrisku handia duela, tenperatura beroengatik eta lurraren lehortasunagatik. Hori dela eta, suak itzaltzen dabiltzan 1.100 pertsonek lanean jarraituko dute. Europako hainbat herrialdetako larrialdi zerbitzuetako langileak suteak itzaltzen laguntzen ari dira. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217023/arma-nuklearrei-buruzko-dokumentuen-bila-sartu-zen-fbi-trumpen-etxera.htm | Mundua | Arma nuklearrei buruzko dokumentuen bila sartu zen FBI Trumpen etxera | Miaketa agindua publiko egiteko eskatu du AEBetan fiskal nagusiak. Errepublikanoek iragarri dute auziaren inguruko ikerketa bat eskatuko dutela. | Arma nuklearrei buruzko dokumentuen bila sartu zen FBI Trumpen etxera. Miaketa agindua publiko egiteko eskatu du AEBetan fiskal nagusiak. Errepublikanoek iragarri dute auziaren inguruko ikerketa bat eskatuko dutela. | Ez da oraindik baretu AEBetako presidente ohiaren etxeko miaketak eragindako zurrunbilo politikoa. The Washington Post egunkariak zabaldu duenez, arma nuklearrekin lotutako dokumentuen bila joan zen FBI Ikerketa Bulego Federala Donald Trumpen Mar-a-Lagoko etxera. Ez dago argi, ordea, bilatzen ari ziren hori aurkitu ote zuten.
AEBetako fiskal nagusi Merrick Garlandek eman zuen miaketarako beharrezko agindua. Fiskala ikertzen ari da presidente ohiak dokumentu klasifikatuak eraman ote zituen bere etxera Etxe Zuria utzi zuenean. Izan ere, AEBetako legediaren arabera, gorde egin behar dira AEBetako presidente baten gutunak, oharrak, mezu elektronikoak, faxak eta beste hainbat komunikazio. Baina urte hasieran, AEBetako Artxibo Nazionalen eta Dokumentuen Administrazioak hamabost dokumentu kutxa berreskuratu zituen presidente ohiaren etxetik, Trumpek berak aitortu zuenez.
Buruzagi errepublikanoak, hala ere, bere aurkako «sorgin ehiza» salatu du, argudiatuz 2024ko presidentetzara aurkeztea eragozteko «kanpaina bat» egiten ari dela Alderdi Demokrata. Errepublikano askok bat egin dute haren salaketarekin, eta iragarri dute auziaren inguruko ikerketa bat eskatuko dutela, agintaldi erdiko bozetan Ordezkarien Ganberako gehiengoa berreskuratzen badute.
Bien bitartean, kritikak isilarazte aldera, miaketa agindua publiko egiteko eskatu dio Garlandek Justizia Departamenduari. Berdin egin du Trumpek berak. Estatuburu ohiak badu aginduaren ale bat bere esku, baina orain artean ez du publiko egin. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217024/ehuko-medikuntza-fakultateko-enpresek-uko-egin-diete-fakultate-berriaren-obrei.htm | Ekonomia | EHUko Medikuntza Fakultateko enpresek uko egin diete fakultate berriaren obrei | Eskaintza aurkeztu zutenetik %20 igo dira eraikuntza kostuak, eta, ondorioz, ezin dituzte kontratuan itundutako baldintza guztiak bete. Uko egite hori dela eta, EHU behartuta dago Medikuntza Fakultateko obra horiek berriro lizitaziora ateratzera. | EHUko Medikuntza Fakultateko enpresek uko egin diete fakultate berriaren obrei. Eskaintza aurkeztu zutenetik %20 igo dira eraikuntza kostuak, eta, ondorioz, ezin dituzte kontratuan itundutako baldintza guztiak bete. Uko egite hori dela eta, EHU behartuta dago Medikuntza Fakultateko obra horiek berriro lizitaziora ateratzera. | Medikuntza aldi baterako enpresa elkarteak (ABEE) uko egin die EHUk Bilbon izango duen Medikuntza eta Erizaintza Fakultatea eraikitzeko obrei. Elkarteak jakinarazi duenez, kostuen gorakada dela-eta ezin ditu lan horiek bere gain hartu.
EHUk 2021eko urriaren 15ean atera zituen lizitaziora eraikuntza lan horiek, 53,4 milioiko aurrekontuarekin. Construcciones Adolfo Sorbino SA, Altuna y Uria SA eta Cycasa Canteras y Construcciones SA aurkeztu ziren lehiaketara, eta esleipendun izanez gero ABEE bat formalki eratzeko konpromisoa hartu zuten guztiek. Eskaintza hark baldintza agirietan ezarritako baldintza guztiak betetzen zituela egiaztatu ondoren, unibertsitateko kontratazio mahaiak martxoaren 4an esleitu zuen kontratua, 53,3 milioi euroren truke.
Joan den uztailaren 28an, baina, esleipendunek idatzi bat aurkeztu zuten kontratuari uko egiteko eskatuz. Izan ere, eraikuntza kostuak %20 igo dira eskaintza aurkeztu zutenetik, eta, ondorioz, ezin dituzte kontratuan itundutako baldintza guztiak bete. Hori ikusita, EHUk amaitutzat eman du esleipena, eta nabarmendu du ez dituela zigortuko kontratuari uko egiteko eskatu duten enpresa horiek. Orain, EHU behartuta dago Medikuntza Fakultateko obra horiek berriro lizitaziora ateratzera, eta horrek atzeratu egingo du eraikuntza prozesu guztia.
Fakultate berriaren ezaugarriak
Eraikin berriak Medikuntza, Erizaintza eta Fisioterapia fakultateak hartuko ditu. Basurtuko ospitalearen aldameneko partzela triangeluar baten gainean eraikiko da, gaur egun osasun zentroko langileentzako aparkaleku gisa erabiltzen den lekuan. Bost eta zortzi solairu artean izango ditu; baita lurpeko bat ere, ehun aparkaleku baino gehiagorekin. Blokean, 71 gela, irakasleentzako 206 bulego eta 191 laborategi egongo dira, eta 3.000 lagun inguruk erabiliko dituzte egunero. Aurreikuspenen arabera, joen den udaberrian edo udaren hasieran hasi behar zuten obrekin, 36 hilabeteren bueltan amaituak izateko. Espazioak egokitu ostean, espero zen 2025-2026ko ikasturterako inauguratuko zela, baina, kontratuari uko egin ondoren, ezingo dira aurreikusitako epe horiek bete. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217025/osagarri-eta-bizigarri.htm | Bizigiro | Osagarri eta bizigarri | Osagai berriak probatzeko aukera izugarria eskaintzen dute entsaladek. Osagai bakar batek entsalada osoa itxuralda dezake. Algak erabil daitezke. Udan lekaleak berreskuratu. Munduko gaztak probatu. Frutekin bizitu edo gozatu. Edota jogurtarekin eta espezieekin ozpin-olio berezi bat egin. | Osagarri eta bizigarri. Osagai berriak probatzeko aukera izugarria eskaintzen dute entsaladek. Osagai bakar batek entsalada osoa itxuralda dezake. Algak erabil daitezke. Udan lekaleak berreskuratu. Munduko gaztak probatu. Frutekin bizitu edo gozatu. Edota jogurtarekin eta espezieekin ozpin-olio berezi bat egin. | Itsasoa platerean.
Wakame alga entsalada.. Benoit Prieur
Itsasoko barazkiak dira. Munduko leku batzuetan landatu egiten dituzte, Japonian, esaterako. Asian ohikoak dira, baina oraindik ez dira iritsi Euskal Herriko leku eta plater gehienetara. Sushian edo ramen zopan jaten dira batez ere. Gutxiago entsaladetan. Entsaladak aberasteko balia daitezke, edota algen entsalada egin daiteke. Modu askotara saltzen dituzte: alga hautsa, alga egosia edo alga lehortua. Entsaladetan algak erabiltzen hasteko modu bat izan daiteke zatiak jartzea. Hurrengo urratsa izan daiteke algen entsalada bat egitea. Hainbat onura dituzte: kaltzioa, burdina, bitaminak, aminoazidoak, arazgarriak dira, toxinak kanporatzen laguntzen dute... Badira salbuespenak, ordea: iodo asko dute, eta tiroide guruinarekin arazoak dituztenei ez zaizkie komeni.
Wakame alga da ezagunenetakoa. Proteina, zuntz, bitamina eta mineral ugari ditu, iodoa, esaterako. Osorik edo zatika saltzen dute. Baita lehortua ere. Entsaladetarako egosi egin daiteke, eta, lehortuta badago, zenbait minutuz uretan eduki behar da, hidratatzeko. Alga egokia da entsalada bat egiteko. Zapore gozoa du, eta testura leuna.
Kombu algak proteina eta burdin ugari ditu. Zuntza eta iodoa ere bai. Normalean, lehortua saltzen dute. Entsaladetan erabiltzeko, hidratatzea komeni da. Kombu algaren entsalada egin daiteke. Umami zaporearen ikur gisa hartzen da.
Nori alga, berriz, sushiaren arroza biltzeko erabili ohi da. Berde iluna da, eta lehortua edo ehoa (hautsa) saltzen dute. Nori algaren zatiak erabiltzen dira entsaladetan.
Espirulina boladan egon da. Superelikagai abizena jarri zioten, eta bazirudien hartzen zuenari superbotereak ematen zizkiola. Ez da hainbesterako. Proteina proportzio handia dauka, bitaminak, antioxidatzaileak, mineralak... Espirulina entsaladetan erabiltzeko aukeretako bat da espirulina hautsa baliatzea ozpin-olioa egiteko. Edota espirulina hautsarekin eta albakarekin pesto bat egitea, eta horrekin entsalada gatzozpintzea.
Udako entsaladetan ere bai.
Udazkena eta negua hartu ohi dira lekaleak jateko garai gisa. Nutrizionistek lekaleak astean hiru edo lau aldiz jateko gomendatzen dute. Udazkenean eta neguan errazagoa da gomendioa betetzea; udan, ordea, lekaleak desagertu egiten dira etxe askotako menuetatik, udazkenean eta neguan bezain osasungarriak eta goxoak izanik ere. Karbohidratoak, proteinak eta zuntza dituzte. Gantz gutxi, eta daukatena, ona.
Uda honetako beroak gutxitu edo desagerrarazi egiten du lekaleak udazkenean edo neguan jan ohi diren moduan jateko gogoa: barazkiekin, haragiarekin, txerrikiren batekin edo beste osagairen batekin egosita, plater bakar gisa. Ez da oso erakargarria norbere burua izerditan irudikatzea, lekale platerkada bero bat jaten.
Baina udan ere jan daitezke lekaleak. Entsaladak dira udan lekaleak jateko modu erakargarrietako bat. Lekaleak entsaladan? Bai. Txitxirioak, dilistak edo babarrunak. Beratzen utzi, uretan egosi, eta prest daude entsaladak osatzeko edo entsaladen oinarri izateko. Edozein barazkirekin nahas daitezke. Lekale beroak, epelak edo hotzak jan daitezke. Egosi bai, baina egosi eta gero zartaginean gorritu daitezke —espeziaren batekin nahastuta—, zaporea indartzeko.
Lekaleei buruz esandako ia guztiak balio du kuskusarentzat, artatxikiarentzat eta kinoarentzat ere. Kuskusa gariaren semola edo irin larria izan ohi da. Artatxikia zereal bat da. Kinoa berez ez da zereal bat, baina zerealen gisa erabiltzen eta prestatzen da. Uretan garbitu, egosi, eta entsaladen oinarri edo osagarri izan daitezke. Beroa, epela edo hotza.
Egosi eta gero, era askotan erabil daitezke entsaladetan:adibidez, platerean mendi bat eginda edo gainetik botata. Kuskusarekin, artatxikiarekin eta kinoarekin sumendi bat eginez gero, sumendiaren erdian laba berezi bat jar daiteke, munduko saltsarik onenetakoa eta errazenetakoa: arrautza baten gorringoa. Hori bai erupzioa.
Mundua dastatzeko aukera.
Mundua gazta bat da. Gaztak era guztietako errezetak egiteko baliatzen dira, baita entsaladetarako ere. Bai, zartaginean berotutako ahuntz gaztaren xerra eta Idiazabalgo gazten ezpalak edo parmesanoarenak oso gozoak dira entsaladan, baina beste hainbat gazta daude entsaladetan erabili ahal izateko, zapore, usain eta testura askotakoak. Gantz gehiagokoak edo gutxiagokoak. Zenbait gaztak gantz asko dute, baina aintzat hartu behar da entsaladetan ez dela gazta askorik botatzen.
Freskotasuna nahi izanez gero, gazta freskoak. Ondu gabeko gaztak dira, zapore leunekoak, gantz gutxikoak, behi, ardi edo ahuntz esnearekin eginak.
Greziako feta gazta ezaguna da ia mundu osoan. Normalean, ardi esnearekin egiten dute, eta haren berezitasuna da gesaletan ontzen dutela. Edozein entsaladak eskertzen ditu papurtutako feta gazta zatiak eta haren zapore gazi eta pixka bat mina. Beste aukera bat: Zipreko halloumi gazta.
Mozzarella gazta ez da pizzak egiteko soilik. Plazer hutsa da ahoa mozzarella zati krematsu batez betetzea. Jatorrizkoa bufalo emearen esnearekin egiten dute. Supermerkatuetako mozzarella batzuk behi esnearekin eginak dira. Izan ere, alde handia dago jatorrizko gazten eta supermerkatuetan aurkitzen direnen artean. Merezi du gazta onak aukeratzea.
Gaztazaleenek gazta urdinak ere erabil ditzakete entsaladetan.
Zaporea, kolorea eta bitaminak.
Ez, entsaladak ez dira mazedoniak, eta entsalada batean frutak jartzen hasita, mazedonia ere bihur daitezke. Hala ere, mazedonia bihurtu gabe, frutek aukera asko eskaintzen dituzte entsaladak osatzeko eta bizitzeko. Zaporea ematen diete, eta baita bitamina mordoxka ere. Fruta hutsik jatea gustatzen ez zaienek fruta jan dezakete entsaladetan jarriz gero.
Zitrikoak dira aukera bat: laranjak, limoiak, pomeloak, limak, mandarinak... Ohikoa da limoi zukua erabiltzea ozpinaren ordez. Baita lima azala birrintzea ere. Ozpin-olioan zitrikoak baliatuz gero, zapore berezia emango diote entsaladari. Beste aukera bat da entsaladan zitriko zatiak jartzea, zatituta edo atalka.
Fruta zaporetsu eta ikusgarri bat: mingrana. Haren haziak entsalada batean jarriz gero, zapore biziko eztanda txikiak izaten dira ahoan. Kolore gorri edo gorri iluneko haziek entsaladak dotoretzen dituzte. Berdintsu gertatzen da fruitu gorriekin: masustak, andere mahatsak, ahabiak...
Edozein fruta jar daiteke entsaladetan. Sagarrak izan daitezke ohikoenak. Meloi edo angurri urtsuek asko freskatzen dituzte entsaladak. Mango xerrek edo zatiek, berriz, gozatu egiten dituzte. Zer esanik ez, pikuek.
Fruitu lehorrak eta jogurta.
Entsaladetako osagai gehienak bigunak izaten dira. Masailezurrak eta hortz-haginek ez dute ahalegin berezirik egin behar entsaladetako osagaiak txikitzeko. Biguntasun horretan, ahoan eta belarrietan plazera eragin dezake krakatekoak entzuteak: intxaurrenak, pistatxoenak, almendrenak, hurrenak, anakardoenak... Jakina, fruitu lehorren ekarpen nagusia ez dira haien gogortasuna eta soinua, eskaintzen dituzten elikagaiak baizik, gantz osasuntsuak eta kaltzioa, esaterako.
Gogortasunaren ordez, gozotasuna eskaintzen dute fruta lehorrek. Aranpasak, mertxika belarriak eta mahaspasak erabil daitezke entsaladetan zaporeen kontrastea lortzeko. Gozotasuna lortzeko beste modu bat: ozpin-olioari eztia gehitzea.
Ozpin-olio. Hitzak berak adierazten du zein diren entsaladak gatzozpintzeko gehien erabiltzen diren osagaiak. Ozpina eta olioa. Batzuetan, zaila da entsalada bati zenbat olio bota behar zaion neurtzea. Entsaladak olioz ihinztatzeko gailuak ere sortu zituzten, olio kopurua mugatzeko. Beste aukera bat: olioaren ordez edo olioarekin batera jogurt naturala erabiltzea. Ozpin-olio krematsua lortzen da. Nahasketari gustuko espeziak edo usain belarrak gehi dakizkioke. Ozpin-olio on batek entsalada bat itxuralda dezake. Ez baztertu ozpin-olioari ziapea, currya, kurkuma edota jengibrea gehitzea. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217026/82-urteko-emakume-bat-hil-da-irunean-auto-batek-harrapatuta.htm | Gizartea | 82 urteko emakume bat hil da Iruñean, auto batek harrapatuta | Vergel zubian izan da ezbeharra, oinezkoentzako pasabide batean, Iruñeko Udaltzaingoak jakinarazi duenez. Emakumearekin zihoan gizonezkoa larri dago | 82 urteko emakume bat hil da Iruñean, auto batek harrapatuta. Vergel zubian izan da ezbeharra, oinezkoentzako pasabide batean, Iruñeko Udaltzaingoak jakinarazi duenez. Emakumearekin zihoan gizonezkoa larri dago | Iruñeko Arrotxapea auzotik Labriteranzko norabidean zihoan auto batek bikote bat harrapatu du goizean, 09:50ean. Biak Nafarroako Ospitale Unibertsitariora eraman dituzte, baina emakumea hil egin da. 84 urteko gizonezkoa larri dago.
Udaltzaingoaren arabera, Vergel kalean izan da, Arrotxapea Magdalena auzoarekin lotzen duen errepidean. Aldapa baten amaieran oinezkoentzako pasabide bat dago, eta bertan izan da ezbeharra. Autoaren norabidean ezkerretik eskuinerantz zeharkatzen ari ziren bi oinezkoak.
Iruñeko Udaltzaingoa arduratuko da ezbeharra ikertzeaz. Autoaren gidaria 53 urteko emakumea da, eta, alkohol eta droga testak eginda, negatibo eman du. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217027/sarek-auzitegi-nazionalaren-blokeo-jarrera-salatu-du.htm | Politika | Sarek Auzitegi Nazionalaren «blokeo jarrera» salatu du | Sare Herritarrak adierazi du 47 euskal preso daudela oraindik urruneko espetxeetan | Sarek Auzitegi Nazionalaren «blokeo jarrera» salatu du. Sare Herritarrak adierazi du 47 euskal preso daudela oraindik urruneko espetxeetan | Euskal presoen egoerari eta haren bilakaerari buruzko balorazioa egin du gaur Sare Herritarrak, Donostian. Mugimenduak adierazi du bilakaera motela izan dela, baina aurrerapausoak positiboak direla. «Geldialdi asko izan dira, baina atzean utzi dira Euskal Herritik urrunen dauden kartzelak», argitu dute.
Sare Herritarrak azpimarratu duenez, orain lau urte, Espainiako Gobernuak adierazi zuen espetxe politika eta urruntzea bertan behera geldituko zirela. Hala ere, gaur egun 47 euskal preso daude oraindik urruneko espetxeetan.
Presoak etxera itzultzeko prozesuaz ez ezik, gradu aldaketak eta baimenak lortzeko zailtasunez ere hitz egin dute. «Auzitegi Nazionala zeregin erabakigarria betetzen ari da, fiskaltzarekin, Espetxe Zaintzarako Epaitegi Zentralarekin eta Auzitegi Nazionaleko zigor arloko aretoarekin batera», adierazi du plataformak. Instantzia horiek «blokeo jarrera» dutela nabarmendu dute.
Egoera horren erakusle diren zenbait adibide eman ditu Sarek. Esaterako, 160 euskal preso inguruk baimenak jasotzeko baldintzak betetzen dituzte, baina gehienez ere 30ek lortu dute. Hirugarren graduari dagokienez, 80 preso inguruk egon beharko lukete egoera horretan, baina 20 daude. «Auzitegi Nazionala eskuin mutur politikoaren organo juridikoaren rola betetzen ari da», adierazi du.
Eskakizun andanari buruz mintzatu ahal direla aitortu dute, hala nola gaixo dauden presoen egoerari buruz, urruntze politikaren inguruan edo legediaz. Hala ere, bakarrean zentratuko direla azpimarratu du Sare Herritarrak: salbuespen egoeraren amaiera eskatzean. «Ez gara pribilegioez ari, justiziaz ari gara», azpimarratu du plataformak.
Alde positiboa
Presoengandik hurbil dauden horien jarrera nabarmendu du Sarek: «Ahalegina egiten ari dira salbuespen legeriaren ondorio negargarriak saihesteko». Presoen egoeraren bilakaera aztertu ondoren hartzen dituzte erabakiak. «Mendekua eta irizpide politikoak aplikatu ordez, justizian oinarritutako irizpideak aplikatu beharko lirateke», adierazi du. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217028/industriak-berriztagarrien-kontsumoa-masiboki-handitzea-nahi-du-jaurlaritzak.htm | Ekonomia | Industriak berriztagarrien kontsumoa «masiboki» handitzea nahi du Jaurlaritzak | Jaurlaritzak energia aurrezteko planaren zirriborroa aurkeztu du. Gutxiago kontsumitzea eta berriztagarriak gehiago erabiltzea dira lehentasunak. | Industriak berriztagarrien kontsumoa «masiboki» handitzea nahi du Jaurlaritzak. Jaurlaritzak energia aurrezteko planaren zirriborroa aurkeztu du. Gutxiago kontsumitzea eta berriztagarriak gehiago erabiltzea dira lehentasunak. | Uztailaren amaieran, aurrezteko neurrien zantzuak eman zituen Jaurlaritzak, eta gaur bertan aurkeztu du lehen zirriborroa. Industriaren kontsumoan jarri zuen arreta Arantxa Tapia Ekonomiaren Garapenerako sailburuak; gaur, ez da gutxiago izan. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan kontsumitzen den gasaren %43,7 industriak erretzen du. Horregatik, energia berriztagarrietarako trantsizioa bizkortu behar da; industriak horien kontsumoa «masiboki» handitu behar du, sailburuaren arabera.
Jaurlaritzak bere proposamenak helarazi dizkie administrazioei, industriari eta enpresei. Hilaren 25era arte «alde guztien ekarpenak» jasotzeko prest dago. Ondoren, abuztua amaitu aurretik, Madrilera bidaliko du behin betiko testua, kontuan har dezaten —Espainiako Gobernuak du azken hitza; hark idatziko du Bruselara bidaliko den plana—.
Gaur aurkeztutako planak, industriaz gain, baditu beste «pilare» batzuk: administrazioak, enpresak eta erabiltzaile partikularrak. Horietan energia aurreztea eta berriztagarrien kontsumoa areagotzea da lehentasuna. Neurriok ez dira derrigorrezkoak, eta ez da zigorrik aurreikusten betetzen ez dituztenentzat; gomendioak dira.
Administrazioak
Administrazioek bai erakutsi beharko dutela «nahitaezko konpromiso boluntarioa», Tapiaren arabera. Neurriok eragina izango dute eraikin publikoetako argiztapenean, tenperaturan, langileen joan-etorrietan, eta ur eta paper kontsumoan, besteak beste. Horretarako, «laguntza teknikoa beharrezkoa eta ezinbestekoa» izango da, batez ere herri txikietan eta tokiko eragileen artean, izan ditzaketen «zailtasunak» tarteko.
Industria eta enpresak
Lana egin da azken hamarkadetan energia kontsumoa murrizte aldera, baina, sailburuaren ustez, ahaleginak «areagotu» behar dira. Jaurlaritzak laguntzak emango ditu eraginkortasun energetikoa eta deskarbonizazioa lortzeko. C02 isuriak eta gas naturalaren kontsumoa gutxitzeko, berriztagarrien aldeko jarrera erakutsi du Jaurlaritzak. Garraioaren kudeaketa jasangarriagoa izateko, berriz, Renove plan bat egitea aztertzen ari dira.
«Hornidura arazoak izatekotan», Eusko Jaurlaritzak zera proposatu du: energia asko kontsumitzen duten enpresek borondatez jarduera etenez gero konpentsazio ekonomikoak emateko aukera aztertzea —hori erabakitzea, baina, Espainiako Gobernuaren esku dago—.
Erabiltzaile partikularrak
Erabiltzaile partikularrei dagokienez, sentsibilizazio kanpainak azpimarratu dituzte: kontsumo ohiturak hobetzeko, autokontsumoa sustatzeko, joan-etorri jasangarriagoak areagotzeko... Renove planak sustatzea ere aztertzen ari dira. Alde horretatik, sailburuak azpimarratu du kontzientziazioa «kritikoa» dela. |
2022-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/217029/potemkin.htm | Kultura | Potemkin | Mario Regueira Ferrolen jaio zen, 1979an. Narratiban abiatu zuen bere literatura ibilbidea, Rebelión no invierno kontakizun bildumarekin (Xerais, 2004), eta L'affiche rouge (Xerais, 2007) eta Outono aquí (Sotelo Blanco, 2012) eleberriak ere kaleratu ditu; azken horri esker, Lueiro Rey saria eskuratu zuen. Poeta gisa, Tanxerina (Espiral Maior, 2006) eta Marco Livorno (Caldeiron, 2019) lanak argitaratu ditu: lehenarekin, Xosemaria Perez Paralle saria eman zioten, eta bigarrenarekin, berriz, Sisarga Uharteetako XIII. Poesia Erotikoko Lehiaketan saritu zuten. Filologia Galegoan lizentziaduna da, Zuzenbidean diplomaduna, eta Literaturaren Teorian eta Literatura Konparatuan doktorea. Ibilbide luzea egina du literatura kritikari gisa, eta bi saiakera ere idatzi ditu: Lois Pereiro, una persecución (2.0 Editora, 2011) eta Narrativa e imaxinario nacional na reconstrución do campo literario na posguerra (1936-1966) (Xerais, 2020). Bestalde, Buran podcastean parte hartzen du, eta tailerrak zuzendu izan ditu Tecedeiras elkartearentzat, besteak beste. | Potemkin. Mario Regueira Ferrolen jaio zen, 1979an. Narratiban abiatu zuen bere literatura ibilbidea, Rebelión no invierno kontakizun bildumarekin (Xerais, 2004), eta L'affiche rouge (Xerais, 2007) eta Outono aquí (Sotelo Blanco, 2012) eleberriak ere kaleratu ditu; azken horri esker, Lueiro Rey saria eskuratu zuen. Poeta gisa, Tanxerina (Espiral Maior, 2006) eta Marco Livorno (Caldeiron, 2019) lanak argitaratu ditu: lehenarekin, Xosemaria Perez Paralle saria eman zioten, eta bigarrenarekin, berriz, Sisarga Uharteetako XIII. Poesia Erotikoko Lehiaketan saritu zuten. Filologia Galegoan lizentziaduna da, Zuzenbidean diplomaduna, eta Literaturaren Teorian eta Literatura Konparatuan doktorea. Ibilbide luzea egina du literatura kritikari gisa, eta bi saiakera ere idatzi ditu: Lois Pereiro, una persecución (2.0 Editora, 2011) eta Narrativa e imaxinario nacional na reconstrución do campo literario na posguerra (1936-1966) (Xerais, 2020). Bestalde, Buran podcastean parte hartzen du, eta tailerrak zuzendu izan ditu Tecedeiras elkartearentzat, besteak beste. | Starla eta Grampoder-entzat, eskaizko sofan. Adak, sartzean, pentsatu zuen gehitxo zela toki hari areto esatea, aldirietako industrialde bateko pabilioi bat besterik ez baitzen, ederki atondua, baiki, eta arte surrealistaz, erreferentzia sobietarrez eta elementu estrainio-ustekoz betea. Publikoa ere sartuta zegoen jokoan, Starla-k aingeru-hego beltz batzuk jantziak zituen ukitzeko, eta pelutxezko belarriak partitu zituen lagunen artean. Taldea aurkezten zuten koruek biribiltzen zuten furry-bilera baten eta meza beltz baten erdibidean zegoen ekitaldi hura. Ez zirudien oso legezkoa zenik han elkartzea kontzertu baterako, baina Starla tematu zen beraren taldea ikustera joan behar zuela, eta aspalditik geratzen ez zirenez... Bi urte pasatxoko pandemia bat zegoen tartean, eta bizitzara eta juntadizoetara itzuli beharra zegoen, baita erbinude-belarrizko diadema bat jantzi beharra bazegoen ere taldea sostengatzeko. Adak gogoan zuen gaixotasunaren eta haren errituen aurretik behin ere ez zitzaiola axola izan zerbait legezkoa edo egokia ote zen, haren gaztaro goiztiarra lokal askoz okerragoz betea zegoen: jendez lepo zeuden etxe okupatuak, poliziak etendako kontzertu inprobisatuak, zorua ikaran bezala zeukaten ikasle-pisuak. Horretatik bazen asko, jakina, baina dena ez zen pandemia. Pandemia gutxiena zen, halaber gertatua zen leherketa kontrolatu doi bat Xanekin egindako urteei azkena emateko. Itxialdi gogorra amaitutakoan egin zuen aldaira, ordurako guda-zelai sorra zen etxe hura utzita, non gizalege hotzak alarauen lekua hartzen baitzuen. Atearen zaratak, ixtean, askapenaren hotsa ekarri zion, ohartu gabe itotzen aritu balitz bezala harik eta airea, zakar eta hotz, biriketara berriro sartzen hasi zitzaion arte. Eta arnasa sakon hartzeak ia min ematen zion, baina era berean indar berria eransten zien egunei. Adio esan zien paranoiako eta kontrol disimulatuko urteei, baten bat agurtzen zuenean Xanek lokalaren atzealdera zuzendutako gorrotozko begiradei, beraren ohean hiriko zenbat gorputz izanak ziren jakiteko temari. Eta adio ere bai hura guztia beraren errua zela sentiarazteko modu hain sotil hari. Kontzertuetara itzultzea eta lagunekin berriro elkartzea pandemiatik ateratzea baino gehiago zen. Horixe zerabilen buruan 80etako garagardo-makina batekin ezin buruturik zebilela, txanpon baten truke marka ezezaguneko lata bat atera zain. Trukean oso merke ateratzen zen, zapore bitxia izan arren. Ez zegoen eszenatokirik bere horretan, eta lehen lerroa bilatu zuen: Starlaren gitarraren indarra suma zezakeen bularraldean. Ohartu zen lagunak ikusten zituela berriro eszenatokian baina ez zuela publikoko inor ezagutzen. Hainbeste urte halako ekitaldietara joan gabe ez ziren alferrik pasatu, ordurako ohituta zegoen lokaleko atzealdekoak ez agurtzen Xanek gaizki hartuko zuen beldurrez eta orain ez zeukan diosala zeinek bueltatu. Suertez ez zitzaion sekula axola izan beste ikusle mota batekoa izatea, musikariekin gozatu ez ezik publikoa ere ikusmiratzen zuen klase horretakoa, haien bizitzak asmatuz eta, bigarren edo hirugarren garagardoaren ondoren, inorengana solastatzera hurbilduz. Orduan ikusi zuen hura. Zaila izan zen umetako bideo-jokoekin ez gogoratzea. Borroka-joko haiek, non, bi jokalarik pertsonaia bera aukeratzen zutenean, bietako batek kolorez aldatuta ibili behar izaten baitzuen. Neska hura beraren ordezko pertsonaia zen: janzkera bera koloreak aldatuta, beraren peto bakero argiaren eta elastiko urdin ilunaren partez bakero iluna eta urdin argia. Berak bezala belarri-diadema zeukan buruan, baina berarenak azeriarenak ziren eta ez erbinudearenak. Antz fisikoa harrigarria zitzaion, altuera, gorpuzkera eta aurpegia bera, nahiz bestea arean gazteagoa zen itxura batean. Luze gabe adi-adi begira ari zitzaion. Ada neskekin oheratua zen lehenago, horixe zen hain zuzen Xanek sekula barkatuko ez zion gauzetako bat, baina susmoa zuen biok hain antzeko izateak egolatria-pekatu modukoren bat salatzen zuela, bere buruarekin oheratu nahi balu bezala. Ezin zituen begiak bestearengandik aldendu, baina ordu arte sentitu gabeko erakarmen klase bat zen. Hantxe ikusten zuen bere taldearekin barreka, gitarren erritmoan saltoka, azeri-belarriekin jolasean. Bigarren edo hirugarren garagardo baten bila joan zen. Laugarrena izango zen beharbada. Kosta ala kosta hitz egin nahi zion, baina Potemkineko makina zaharreko alkohol guztiak ere ez zion nahikoa adorerik ematen nonbait; etengabeko orbita batean bezala zebilen, hura bistatik ez galtzearren, aretoan gertatzen ari zen beste ezeri erreparatu gabe. Gau batzuk ziztuan pasatzen dira. Neskari oraindik begiekin segika ari zitzaiola, Starlak kanpora lagundu zion eta toki bat aurkitu hirigunera parrandan segitzera zihoazen autoetako batean. Aldiriko pub batetik gertu jaitsi ziren, musikariak han geratuak baitziren publikoarekin parrandan segitzeko. Litekeena da laurogeietako makina hartatik ateratako garagardoak kalte egin izana, buru-txoroa demasa zeukan eta. Mario's Pizzaren paretik pasatzean konturatu zen, oroitu baitzen bazirela bost urte itxia zutela pizzeria hura eta lokala orain bizikleta-denda bat zela. Hantxe zegoen, ordea, Mario's-en kartel gorri-berde-zuria, haren memoriari eta denbora-nozioari erronka joz, tipulaz mukuru betetako pizzen behialako karten gainaldean. Bideo-jokoko doblea aurrexeago zihoan, azeri-belarriak ordurako kenduta , eta nesken taldearen bila ari zen, pixka bat aurrerago zegoen tipo batekin hizketan. Berehala konturatu zen besteak hurbil zuen morroiak Xanen traza zuela eta haiek ere kale hartantxe hasi zirela elkarrekin solasean urte batzuk lehenago. Garagardoaren erruz izan edo ez, espazio-denborak aukera bat emana zion; laster eginez gero, azkenean beste Ada haren aurrez aurre jartzeko parada zuen, ohartarazteko zer ekarriko zion geroak. Hala egin zuen ia, baina, solasa eta irriak aldendu ahala, pentsatu zuen hondatu egingo zela gau hartan nagusi zen askatasuna, ezin dela harrapakariengandik nola ihes egin ikasi inoiz haien hortz-haginen arriskua sumatu ezean, ezin ziola uko egin orduan bera zen Ada kontziente eta zaildu hari. Buelta hartu zuen, eta horrenbestez kaleak itxuraldatu egin ziren diapositiba-orga zahar batean bezala: hasten ari zen egun horretako hiria zen. Erbinude-belarriak jarri zituen, eta ibiltzeari ekin zion. Itzultzailea: Iñigo Roque Eguzkitza. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217030/gutxienez-80-lagun-hil-dira-yemenen-borroketan.htm | Mundua | Gutxienez 80 lagun hil dira Yemenen borroketan | Miliziano talde batek, Saudi Arabiako koalizioak babestuta, Poliziaren eta armadaren kuartelei eraso diete. Probintziako gobernadoreak komandante bat kargutik kendu izanak eragin ditu liskarrak. | Gutxienez 80 lagun hil dira Yemenen borroketan. Miliziano talde batek, Saudi Arabiako koalizioak babestuta, Poliziaren eta armadaren kuartelei eraso diete. Probintziako gobernadoreak komandante bat kargutik kendu izanak eragin ditu liskarrak. | Aste hasieran liskarrak piztu ziren Yemen hegoaldeko Xabwa probintzian, gobernuko taldeen artean, eta, gutxienez 80 pertsona hil dira. Horietatik bost, zibilak. Xabwa probintziako Atau hiriburuan hasi ziren borrokak. Astelehenean, Poliziaren eta armadaren kuartelei eraso zien Saudi Arabiak gidatzen duen nazioarteko koalizio militarrak babestutako talde batek —Abd Rabu Mansur Hadi Yemengo presidentearen gobernua babesten duena—.
Saudi Arabiak gidatzen duen koalizio militarrak eta matxino huthiek su etena adostu zuten apirilean, eta beste bi hilabetez luzatu zuten abuztuan, urrira arte, Hans Grundberg NBE Nazio Batuen Erakundearen Yemenerako ordezkariak bultzatuta. Matxino huthiek kontrolpean dute Yemen iparraldeko eremu ia osoa. NBEk ez ezik, Saudi Arabiak eta Jordaniak ere bitartekari rola hartu dute herrialdeko gatazka konpontzeko.
Aste honetan izandako liskarretan, Saudi Arabiako koalizioak babestutako taldeak droneekin bonbardatu zituzten kuartelak. Hildakoen artean gehienak milizianoak, poliziak eta militarrak ziren.
Efe albiste agentziak baieztatu duenez, bertan dagoen lekuko batek atzo adierazi zion Saudi Arabiak babestutako indarrek Polizia eta armada Atau hiriburutik kanporatu zituztela, eta, horren ondotik, borrokek hiriburuaren kanpoaldean jarraitu zutela.
Yemengo Gobernuko taldeen arteko tentsioak iragan astean hasi ziren. Awad bin al Wazir Xabwa probintziako gobernadoreak komandante bat kargutik kendu zuen, Saudi Arabiaren «kontrako jarrera» izateagatik. Izan ere, gobernadorea ezaguna da Saudi Arabiari dion leialtasunagatik. Horrek eragin ditu liskarrak hango indarren eta Saudi Arabiako koalizio militarra babesten duten taldeen artean.
Orain arteko borrokarik gogorrenak izan dira apirilaz geroztik, su etena adostu zutenetik, alegia. Gerra 2015ean piztu zen, eta, ordutik, ia 400.000 lagun hil ditu. Gainera, 13 milioi pertsona daude gosete larria pairatzeko arriskuan. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217032/urbelan-altuna-y-uria-eta-campezo-enpresek-handituko-dute-arte-ederren-eraikina.htm | Kultura | Urbelan, Altuna y Uria eta Campezo enpresek handituko dute Arte Ederren eraikina | 41,1 milioi euroko kostua izango du obrak guztira —hasiera-hasierako proiektuan espero zutena baino ia hemeretzi milioi euro gehiago—, eta 2024ko abuztuan bukatu beharko lukete. | Urbelan, Altuna y Uria eta Campezo enpresek handituko dute Arte Ederren eraikina. 41,1 milioi euroko kostua izango du obrak guztira —hasiera-hasierako proiektuan espero zutena baino ia hemeretzi milioi euro gehiago—, eta 2024ko abuztuan bukatu beharko lukete. | Bilboko Arte Ederren Museoa handitzeko obraren lehiaketa hutsik gelditu zen aurreko aldian, eraikuntza enpresek juzgatu zutelako ez zela posible obra egitea museoak agindutako prezioan. Bigarren aldiz atera zuten lehiaketara obra, eta, oraingoan bai, bi obra proiektu aurkeztu dira, eta museoak horietatik merkeena aukeratu du, abuztuaren 10ean. Gaur, ostirala, jakinarazi dute nork irabazi duen lehiaketa.
Aldi baterako bi enpresa elkarte aurkeztu ziren: Urbelan, Altuna y Uria, Campezo eta Teusa enpresek osatutakoa bat —obra 33,9 milioi euroan egitea proposatu dute, BEZa aparte—, eta Ferrovial, Cycasa eta Eraikuntza Birgaikuntza Artapena enpresek osatutakoa bestea —34,2 milioi euroan proposatu dute obra egitea, BEZa aparte—.
BEZa erantsita, lehiaketa irabazi duen obrak 41,1 milioi euroko kostua izango du guztira, museoak deialdi honetarako aurreikusitakoa baino ia 300.000 euro gutxiago —obraren kostuak, askotan gertatzen den bezala, garestitzen ez badira behintzat—. Baina museoa zabaltzeko proiektua aurkeztu zuten lehen aldian, 2019ko abenduan, adierazi zuten 18,6 milioi euroko kostua izango zuela obrak —alegia, BEZa gehituta, orain baino ia hemeretzi milioi gutxiago—.
Obraren adjudikazioari helegiteak aurkezteko epea hasi da orain, eta, horiek ebatzi ondoren, espero dute irail bukaeran egitea behin betiko adjudikazioa. Hartara, museoa handitzeko lanak urri bukaeran hasiko lirateke. Hortik aurrera, ia bi urte, zehazki 22 hilabete, edukiko dituzte obra bukatzeko: 2024ko abuztu bukaeran bukatuta legoke obra guztia, beraz.
Norman Foster eta Jose Luis Uriarte arkitektoek egin dute Arte Ederren Museoa handitzeko proiektua; Agravitas izena eman diote. Hiru fasetan edo eremutan eraikiko dute: 1970eko eraikinean egingo dituzte lan batzuk, eraikin berri bat eraikiko dute, eta 1945eko eraikinari (originalari) eta Arriaga plazari eragingo dio besteak.
1945eko eraikinaren gainean, hegal bat eraikiko dute airean, eta, horrekin, 6.700 metro koadro irabaziko ditu museoak —gaur egun, 8.000 metro koadro ditu; ia orain halako bi izango da, beraz—. Irabazitako eremu horretatik 1.600 metro koadro inguru hartuko dituzte erakusketentzat. Gainerako eremuan, BBK-Museoa gunea irekiko dute, eta terraza bat ere zabalduko dute.
2018ko abenduan aurkeztu zuten egitasmoa lehen aldiz, eta hasieratik izan ditu gorabeherak eta kritikak. Besteak beste, Iñaki Uriarte arkitektoak gidatzen duen Bilboko Arte Ederren Museoaren Defentsa Zibikoa herri mugimenduak salatu izan du proiektuak legea urratzen duela, eta auzitara ere jo izan du, proiektua geldiaraz dezatela eskatzeko.
Prezioa, etengabe gora
Lehiaketak ere gorabehera ugari izan ditu. 2019ko abenduan, 18,6 milioi euroko aurrekontu bat zuten aurreikusia. 2022ko martxoan egin zuten lehen lizitazioa, baina, eta 29,5 milioi euroan eskaini zituzten lanak orduan. Ez zen enpresarik aurkeztu lehiaketara, diru horrekin ezinezkoa zela argudiatuta. Azkenean, 33,9 milioi euroan eman dute, hasieran uste baino hamabost milioi euro gehiagoan. Eta aparte zenbatu behar da BEZa. Bestalde, lanek urtebeteko atzerapena izango dute gutxienez: museo berria 2023an zabalik egotea espero zuten hasieran. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217033/aurrerantzean-antzara-artifizialak-bakarrik-erabiliko-dituzte-lekeitioko-jaietan.htm | Bizigiro | Aurrerantzean antzara artifizialak bakarrik erabiliko dituzte Lekeitioko jaietan | Pandemia aurretiko joera kontuan izanda, Antzara Egunean polimerozko antzarak soilik erabiltzea erabaki du udalak. Aurtengo sanantolinetan jarriko da martxan neurria. | Aurrerantzean antzara artifizialak bakarrik erabiliko dituzte Lekeitioko jaietan. Pandemia aurretiko joera kontuan izanda, Antzara Egunean polimerozko antzarak soilik erabiltzea erabaki du udalak. Aurtengo sanantolinetan jarriko da martxan neurria. | Lekeitioko (Bizkaia) Antzara Egunean ez da benetako antzararik erabiliko aurrerantzean. Lekeitioko Udala osatzen duten alderdiek aho batez hartu dute erabakia gaurko osoko bilkuran. Herriko hainbat eragile entzun ostean, polimeroz egindako antzarak soilik erabiltzea erabaki du udalak aurtengo sanantolin jaietatik aurrera. Adierazitakoaren arabera, azken urteotako joera izan dute hizpide erabakia hartzeko orduan.
Animaliak alde batera uztea ez da berria Antzara Egunean. Izan ere, 2014an Antzartek polimerozko antzara erabiltzen hasi zirenetik, geroz eta ontzi gehiagok egiten dute horren alde. Udaletxearen datuen arabera, ospatu zen azken aldian, 2019an, parte hartzaileen %65 aritu ziren benetako antzararik gabe. Jaien «bilakaera natural» gisa ulertzen du neurria udalak.
Udalak gaineratu duenez, polimerozkoak erabiltzen dituztenetik handitu egin da jasoaldien batezbestekoa: «Ikuskizun ederragoa eskaintzen da, eta parte hartzaileentzako entretenigarriagoa da». Horretaz gain, hegazti gripearen eraginez, benetako antzarak lortzea gero eta zailagoa dela azaldu du. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217034/salman-rushdie-arnasketa-lagunduarekin-daukate-new-yorkeko-erasoaren-ondorioz.htm | Kultura | Salman Rushdie arnasketa lagunduarekin daukate, New Yorkeko erasoaren ondorioz | Idazlearen osasun egoerari buruzko berriak «ez dira onak», haren ordezkariaren hitzetan. Ustezko erasotzailea atxilotu dute: 24 urte ditu, eta New Jerseykoa da. Fiskaltzak Rushdie hiltzen saiatzea leporatu dio. Idazlea heriotza mehatxupean izan da azken 33 urteetan, 'Satanic Verses' (Bertset satanikoak) idatzi zuenez geroztik. | Salman Rushdie arnasketa lagunduarekin daukate, New Yorkeko erasoaren ondorioz. Idazlearen osasun egoerari buruzko berriak «ez dira onak», haren ordezkariaren hitzetan. Ustezko erasotzailea atxilotu dute: 24 urte ditu, eta New Jerseykoa da. Fiskaltzak Rushdie hiltzen saiatzea leporatu dio. Idazlea heriotza mehatxupean izan da azken 33 urteetan, 'Satanic Verses' (Bertset satanikoak) idatzi zuenez geroztik. | Salman Rushdie idazleari eraso egin zioten atzo, Euskal Herrian 16:45 zirenean, hitzaldi bat ematera zihoala, Chautauquan, New Yorkeko mendebaldean (AEB). Agertokian zegoela, gizon bat haren gainera joan zitzaion, eta lepoan eraso zion labanaz, New Yorkeko Poliziak adierazi duenez. Erasotzaileak hitzaldiaren gidaria ere zauritu du. Idazleak 75 urte ditu, eta heriotza mehatxupean izan da azken 33 urteetan. Irango buruzagi goren Ruhollah Khomeini aiatolak mehatxatu zuen.
Lekuko batzuek CBS telebista kateari kontatu diote erasotzaileak lepoa eta torax aldea sastatu dizkiola. Aretoan zeuden pertsona batzuek artatu dute, eta beste batzuek atzeman dute erasotzailea. Rushdie tokian bertan artatu zuten, eta helikopteroz eraman ospitalera. Poliziak jakinarazi duenez, gutxienez labankada bana jaso ditu Rushdiek lepoan eta abdomenean. Ebakuntza bat egin diote, eta intubatuta dute, ezin baita bere kabuz arnasari hartu. «Berriak ez dira onak. Ziur aski, begi bat galduko du. Besoko nerbioak moztuta dauzka, eta gibela sastatuta eta kaltetuta», zehaztu du haren ordezkari Andrew Wyliek.
Poliziak atxilotu egin du ustezko erasotzailea. Hadi Matar izena duela azaldu dute; 24 urte ditu, eta New Jerseykoa da. Fiskaltzak Rushdie hiltzen saiatzea egotzi dio, eta behin-behineko atxiloaldian dute, fidantzarik gabe. Ez dute erasoaren arrazoirik eman, baina urteak dira Rushdie mehatxupean zela. Zehazki, Satanic Verses (Bertset satanikoak) liburua argitaratu izanak korapilatu zion bidea. 1988az geroztik, debekatuta dago Iranen: Khomeini aiatolak argudiatu zuenez, nobela hura «iraingarria» da islamarentzat. Agintariak neurri gogorrak agindu zituen idazlearen kontra; tartean, diru sari handiak eskaini zituen hura hiltzearen truke —2012an, garai hartako 3,2 milioi eurora handitu zuten saria—. Mehatxuen ondorioz, Rushdie zaintzapean bizi izan da zenbait urtez.
Rushdieren bizitza «normal samarra» izan da azken boladan, Alemaniako Stern aldizkariak idazleari orain bi aste egin zion elkarrizketa batean esan zuenez. Elkarrizketa abuztuaren 18an argitaratzekoak ziren, baina larunbatera aurreratu dute azkenean, erasoaren biharamunera. Rushdie baikor aritu zen han, eta adierazi zuen Khomeiniren fatua aspaldiko kontua zela. Urte batzuk igaro zituen klandestinitatean, baina bizitza publiko arrunta egin zuen azken urteetan. Nostalgiarik ba ote zuen galdetuta, hau erantzun zuen: «Ez nuke esango. Maite dut historia, baina, nire bizitzari dagokionez, nahiago dut aurrera begiratu».
1989an, Khomeinik fatua igorri zuen urtean, lau bonba jarri zituzten Penguin Random House argitaletxearen Erresuma Batuko zenbait liburu dendatan —hark editatu zuen Satanic Verses—. 1991n, gizon batek labanaz eraso zion Ettore Capriolo liburuaren itzultzaile italiarrari, eta, handik egun gutxira, Hitoshi Igarashi japoniarra labanaz erasota hil zuen beste batek Tokion. Rushdie 1995eko irailaren 7an agertu zen jendaurrean lehenengoz fatua igorri zenez geroztik.
Sumina eta ezinegona
Notiziak harridura piztu du herritar askorengan, bai eta kezka ere, neurri berean. Nazioarteko kultura eta politika munduko pertsona ugarik egin dituzte adierazpenak gertatuaren gainean: erasoa salatu dute, bai eta idazleari elkartasun mezuak eskaini ere.
Boris Johnson Erresuma Batuko lehen ministroak, esaterako, Twitter bidez eman dio babesa idazleari. «Sekula alboratu behar ez dugun eskubide bat baliatzen ari zela egin diote eraso. [...] Ongi egotea espero dugu», idatzi du. Emmanuel Macron Frantziako presidenteak ere gaitzetsi egin du «eraso ankerra», eta Rushdieren «askatasunaren aldeko» borroka goraipatu: «Haren borroka gure borroka da: unibertsala da. Orain inoiz baino gehiago, harekin gaude», idatzi du Twitterren.
Besteak beste, Stephen King, Neil Gaiman eta J. K. Rowling idazleek idatzi dute espero dutela Rushdie sendatzea.
Nazioarteko PEN Klubak adierazpen askatasunaren aldeko mezu bat igortzeko baliatu du aukera: «Rushdie PEN komunitateko kide maitea dugu, eta mehatxatuta egon da urteetan. Inori ezin zaio horrela eraso egin, eta are gutxiago bere iritzia modu baketsuan adierazteagatik».
Irango Kayhan egunkariak, berriz, zoriondu egin du Matar, larunbateko edizioan. «Aupa, gizon ausart hori, bazekiena zein zen bere eginbeharra: Salman Rushdie apostata eta biziotsuari eraso egitea», idatzi dute. «Musu eman diezaiogun eskuan Jainkoaren etsaiaren lepoa laban batekin sastatu zuen horri». Irango agintariek ez dute ezer esan oraindik.
Rushdie Midnight's Children liburuarekin (Gauerdiaren haurrak) egin zen ezagun nazioartean, 1980an, eta ingelesezko eleberririk onenaren Booker saria irabazi zuen hurrengo urtean. Liburuak zalaparta eragin zuen Indian, batzuek leporatu ziotelako orduko lehen ministro Indira Gandhi iraintzen zuela.
Idazlea Bombayn jaioa da (India), 1947an, eta, ingelesez aritzen direnen artean, herrialdeko idazlerik ezagunena da egun. Haren estiloa Latinoamerikako zenbait idazleren errealismo magikoarekin lotu izan dute, eta idazleak berak aitortu izan du lurralde horretako literaturak eragin handia izan duela harengan, baita Indiako ahozko tradizioak ere.
2020an argitaratu zuen orain arteko azken liburua, Quichotte, Miguel de Cervantesen lanaren berrirakurketa bat, AEBetako orduko girora egokitua, Donald Trump agintean zela. Datorren urtean beste bat kaleratzekoa da. |
2022-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/217037/utopien-funtzioa-energien-aktibazioa-da.htm | Gizartea | «Utopien funtzioa energien aktibazioa da» | Nola irudikatu gizarte hobeak, ipar gisa hartu eta bideari ekiteko. Utopiak ez dautza gatazkarik ezean, Martinezen ustez, gatazka «modu justuagoan» kudeatzean baizik. Gizarte hobeak ez baitira «zerutiarrak»: «Beti egongo dira egitekoak». | «Utopien funtzioa energien aktibazioa da». Nola irudikatu gizarte hobeak, ipar gisa hartu eta bideari ekiteko. Utopiak ez dautza gatazkarik ezean, Martinezen ustez, gatazka «modu justuagoan» kudeatzean baizik. Gizarte hobeak ez baitira «zerutiarrak»: «Beti egongo dira egitekoak». | Utopia. Etimologikoki, «ez-lekua». Euskaltzaindiarentzat, «errealitatea kontuan hartzen ez duen gizarte edo politika xedea. Ezin gauzatuzkoa dirudien asmoa edo ideia». Eta, hala ere, errealitate hori eraldatzeko gai den kontzeptu bizia, Layla Martinez politologoak sakon aztertua (Madril, 1987). Utopia no es una isla liburua argitaratu zuen (Utopia ez da irla bat), eta ortzi muga kolektibo hobeak irudikatzeko beharra azpimarratu zuen. BERRIAk ariketa hori egingo du datorren astean; sei gai hizpide hartuta, arloz arlo bizpahiru lagun gogoetan eta hizketan jarri ditu, etorkizuneko Euskal Herriak izan beharko lukeena irudikatzeko asmoz.
Layla Martinez politologoa. Ilustrazioa: Eider Eibar.
Nola definitu utopia?
Utopiaz ari naizenean, gizarte hobeez ari naiz; ez utopiaz gizarte zerutiar gisa, gatazkarik gabea, non perfekzio moduko bat lortu den, non ez den ezer gertatzen, politikarik, historiarik eta gatazkarik gabe bizi delako. Politika gatazkaren kudeaketa da, besteak beste. Ez badago gatazkarik ez dago politikarik, ezta historiarik ere. Utopia edenikoek substratu erlijiosoa daukate; gizarte perfektuak dira, denak harmonian bizi dira. Hori izan zen utopiekiko ikuskera nagusia mende askotan, Tomas Morotik utopia kolonialetara eta lehen sozialismoetara.
Beraz?
Ni ez naiz horretaz ari, gizarte hobe bati buruz baizik. Horietan, gatazkak bere hartan dirau oraindik, baina gatazka hori kudeatzen da guztientzako modu justuago batean, eta ez elite ekonomiko batzuen behar eta nahien arabera. Ari naiz gizarte erradikalki hobe bati buruz, guztiontzat, baina ez arazorik eta ikuspegi aniztasunik gabeko bati buruz. Bigarren hori teologiaren erreinua da. Interesgarria eta inportantea da, baina ez da politikaren esparrua.
Zergatik dira beharrezkoak?
Utopiarik gabe oso zaila delako mobilizazio politikoa egotea; bereziki, gauzak aldatu nahi dituen mobilizazio bat egotea. Utopiarik gabe -gauzak sakon aldatu daitezkeelako eta hori gure esku dagoelako ideiarik gabe-, ezin dituzu aldaketak egin. Lehenik, mobilizatu behar duzu aldaketa horiek gauzatu daitezkeelako sinesmena eta nahia; aldaketa sakonak eta gizarte hobeak posible direla. Hori gabe, gehienera ere, gaur egun dagoena kudea daiteke, gauza batzuk aldatuz: kasurik onenean, sozialdemokrazia moduko bat; okerrenean, paralisira edo aukera okerragoetara zaramatza.
Sinesmena aipatu duzu. Hor dago gakoa?
Gauzak benetan aldatzeko aldatu behar diren zentzuan, eta klimaren krisiak esaten digu sakon aldatu behar direla, gizarte hobe baten aldeko pasio eta sinesmen batzuk mobilizatu behar dira. Horretarako, beharrezkoa da egin dezakegula sinestea. Funtsean, gauzak aldatzeko nahia sortu behar da, eta posible dela sinestea. Utopiak balio du aldaketa sakonerako aukerak mobilizatzeko.
Utopiak mobilizatzen du. Beraz, distopiak desmobilizatzen du?
Bai, uste dut distopiak paralizatzen duela. Pentsatzen baduzu etorkizuna halabeharrez okerragoa izango dela, zauden tokian geratu nahi duzu. Uste baduzu ezin dela ezer egin hori saihesteko, ziurrenik kontserbadorea bilakatuko zara, daukazunari eutsi nahi diozulako, datorrena okerragoa delako.
Klima aipatzen duzu adibide gisa; eustea ez dela nahikoa.
Klimaren krisiak erakusten digu egungoari eustea ez dela desiragarria, ezta posible ere. Asko eta azkar aldatzen ez badugu, gure bizitza propioak konprometitzen ari gara planetan; gizakiona, baina baita jada sufritzen ari diren beste espezie askorena ere. Beraz, oso erraza da etorkizunarekiko pentsamendu distopikoak paralisia sortzea. Defentsiban kokatzen zaitu; klimaren krisiaren testuinguruan, behar dugunaren justu kontrakoan.
Utopiak: helburu edo ortzi muga?
Niri asko gustatzen zait Eduardo Galeanok egin zuen sintesia: utopia beti da beharrezkoa ortzi muga gisa. Beti da ortzi muga bat: inoiz ez zara iristen, inoiz ez gaude han, baina hara joateko egiten dugu aurrera. Hain zuzen, aurrera egite horixe behar dugu. Eta aldaketa sakonak lortzen dituzunean ere, beti egongo dira egitekoak. Dena dago mugimenduan; hori erakusten digu naturak. Egin dezagun mugimendua izan dadin onerantz; planetarekiko harremanean, gainerako izaki bizidunekiko harremanean... Niretzat, hori da utopien funtzioa: energien aktibazioa.
Liburuan erreferentzia ugari egiten dizkiozu zinemari eta literaturari.
Hori oso ondo ikusten da Mad Max. Fury road pelikulan. Distopikoa da; apokalipsi osteko mundu batean gertatzen da, jada hondamendian dagoen mundu batean. Utopia batek mugitzen du protagonista; espero du ura dagoen eta dena berdea den leku batera iristea, baina hara iristean konturatzen da hori ez dela existitzen; daukan aukera dela itzulerako bidea egitea, eta bere hiriaren ordena aldatzea.
Mezua?
Filmaren azpitestu politikoa liluragarria da, hain zuzen erakusten duelako utopiaren egitekoa: aldaketa nahi duena mobilizatzea, martxan jartzea. Filmak dio ezin dela helburu edo helmuga batera iritsi; ez dagoela. Aldaketak ez daudela beste leku zerutiar batean. Utopia dela itzultzea eta zerorren lekutik gauzak aldatzen saiatzea. Hor lortzen dira aldaketak.
Liburuan, mundua irudikatzeko modua eta kontsumitzen diren kultur produktuak lotzen dituzu. Eta, hor, proposamen distopikoak dira nagusi. Zergatik dago hainbesteko eskaintza distopikoa, eta hain gutxi utopikoa?
Ekoizpen kulturala eta errealitatea modu konplexuan daude harremanetan. Kontua ez da gizarte jakin batek objektu kultural jakin batzuk sortzen dituela; hori horrela da, baina ez soilik norabide horretan: alegia, ekoizten diren produktu kulturalek aldatu egiten dute gizartea. Bi norabideko bidaia da. Aldatzen dira kontzientziak, gauzak ikusteko modua.
Bada, neoliberalismoak eta distopiak elkar indartzen dute, biak nahasteraino. Badugu sentipena distopietan bizi garela —abortuaren debekua eta The Handmaid's tale—.
Nola eragin du neoliberalismoak etorkizunaren ikuskeretan?
Neoliberalismoa boterean egonkortzen denean, erabat antiutopikoa da; etorkizun hobe batean ez sinesteaz gain, utopiei eraso egiten die. Interesgarria da neoliberalismoan pentsatzea Mark Fisherrek egiten zuen bezala: kontrairaultza gisa. 1960ko eta 1970eko hamarkadan talde armatuak zeuden, gerrillak Latinoamerikan, feminismoaren bigarren olatua... Eferbeszentzia politiko erradikal handia egon zen garai hartan, indarrean zegoen ordenaren zutabeak zalantzan jarri zituena.
Hori aldatu egin zen gero.
Fisherrek neoliberalismoa ulertzen du horren aurkako kontrairaultza gisa; eliteek neoliberalismoa sortu zuten hori guztia bukatzeko eta errepresio izugarri bat gauzatzeko. Arlo ideologikoan, mezu bat errepikatzen da: ez dago alternatibarik, ez dago etorkizunik. Estrategia errepresibo handia gehien mobilizaturiko militanteei zuzentzen zitzaien, baina herritar xeheentzat mezua bestelakoa zen: saiatzen den guztia gaizki bukatzen da. Giro hori ekoizpen kulturalak islatu zuen, distopien bidez. Islatu zuen, baina, aldi berean, erreproduzitu zuen.
Bada paradoxa bat: distopia batzuk sortu ziren joera autoritarioak salatzeko, baina aldi berean iruditeria bat sortzen lagundu dute: joera hori badatorrela.
Distopiak irudikatu zituzten autore guztiak ez ziren eskuin muturrekoak, eta ez zieten Tatcherren aginduei jarraitzen. Badaude. Kasu gehienetan, salatu nahi zuten egoera okerrera zihoala: Neskamearen ipuina liburuan, Margaret Atwoodek Mendebaldeko patriarkatuaren gogortzeaz ohartarazi nahi du. Kontra dago. Arazoa ez dago distopietan, salbuespenak salbuespen; arazoa da autobetetzen den profezia bat sortzen dutela: jendeari esaten diote hori dela egongo dena. Gainera, hain nagusi da olatu distopikoa, salatu nahi duzun hori sortzen laguntzen baituzu.
Utopia lortu ezinezko amets batekin lotzea oztopo dela diozu. Zertarako borrokatu inoiz iritsiko ez den zerbaiten alde?
Kritiko batzuek horixe diote: utopiak ere paralizatzaileak izan daitezkeela, lortzeko ezinezkotzat jotzen direlako. Arrisku hori saihesteko modua zera da, aldaketa sakonetan sinesten dutenek bi mailatan jardutea: bihotza ortzi muga utopikoan jarrita eta, aldi berean, momentu honetan hartu beharreko neurrien pragmatismoarekin. Biak behar dira, bakarrak ez duelako funtzionatzen.
Nola uztartu biak?
Bakarrik pragmatismoan bazaude, ez duzu aldaketa handirik lortuko. Eta begirada soilik ortzi mugan baduzu, arriskua duzu iluminatu bat izateko eta egiazko aldaketarik ez egiteko, horiek prozesu bati jarraitzen diotelako. Biak behar dira; tentsio hori oso zaila da uztartzen. Ez da hainbeste iraultza-erreforma tentsioa, baizik eta sintesi bat: zer erreforma behar ditugun iraultzarako. Uste dut erabat utopikoak izan behar dugula, eta, aldi berean, sakonki pragmatikoak. Amestu behar dugu patriarkatuaren amaiera, baina, bitartean, gauzak egin behar ditugu norabide horretan.
Aipatzen dituzu Rojava, panafrikanismoa, sozialismoa, dekolonialismoa, ekologismoa… Erreferenteak behar dira? Posible direla sinestea?
Iraganera begiratu behar dugu ikuspegi kritikoarekin; ez nostalgiaz, hori ere paralizatzailea izan daitekeelako, tresnak hartzeko baizik. Baina orainaldiari ere erreparatu behar diogu Mendebaldeko testuinguruaz harago; idealizatu edo erromantizatu gabe, baina bai erreminta kutxa gisa; erreminta gehiago behar ditugu kutxa horretan, eta erreferente asko daude. Sistemak ere jokatzen du horretara; bere burua aurkezten du aukera (desiragarri) bakar gisa. Eta hori propaganda da. Ez da egia [kapitalismoak] pitzadurarik ez duenik, betiko iraungo duenik; kapitalismoa anekdota bat da gizateriaren historian, eta bukatuko da. Agian bukatzen ari da jada. Aukera bakarraren ideia hori apurtzeko, beharrezkoak dira erreferenteak. Asko daude, klima krisiarekin gauza asko egiten ari dira. Erreferenteak bilatzeak berak ahaldundu egiten zaitu
Zuretzat, giltzarri da etorkizunaren eta aurrerapenaren arteko loturaren haustura. Noiz gertatu zen hori? Eta nola lotu berriro?
Frederic Jamesonek dio hori gertatzen hasi zela 1970eko hamarkadaren amaieran. Orduan hasi zela apurtzen ilustraziotik zetorren uste bat: etorkizuna hobea izango dela. Postmodernitatearen teorikoek diote hori gakoa dela ulertzeko modernitatearen amaiera; aurrerapenaren ideiaren higadura.
Nola irauli joera hori?
Ez dakit ahal den, eta egin behar den ere: aurrerapenak ere biktima asko utzi zituen. Aurrerabidearen izenean genozidioak egin dira. Baina bai sortu dezakegu ideia emantzipatzaile bat postmodernitatearen barruan. Uste dut aurrerapenaren ideia modernitatekoa dela, jada ez duela funtzionatuko, ez lukeela berriro funtzionatu beharko, baina postmodernitatean sor dezakegula beste konfiantza bat etorkizunarekiko, ez aurrerapenaren ideiari lotua. |
2022-8-12 | https://www.berria.eus/albisteak/217039/bikain-hasi-dira-gorritxoak.htm | Kirola | Bikain hasi dira gorritxoak | Osasunak Sevillari irabazi dio Sadarren, ligako lehen partidan. Chimy Avilak sartu du lehen gola, Rafa Mirrek berdindu egin du, eta Aimar Orozek sartu du garaipenaren gola, penaltiz. | Bikain hasi dira gorritxoak. Osasunak Sevillari irabazi dio Sadarren, ligako lehen partidan. Chimy Avilak sartu du lehen gola, Rafa Mirrek berdindu egin du, eta Aimar Orozek sartu du garaipenaren gola, penaltiz. | Jagoba Arrasatek entrenatutako taldeak ezin hobeto ekin dio ligari: irabazi egin du lehen partida. Sevilla hartu du mendean, Sadarren. Merezitako garaipena izan da, hobeto aritu baita. Meritu handiko garaipena da ere bai, Espainiako taldea koska bat gorago baitago, eta asmo handiagoko helburuak baititu. Baina gaur, gorritxoak nagusi izan dira.
Erasokor jokatu nahi zuen Arrasatek, eta jokalariek entrenatzaileak agindutakoa bete dute. Bero handia egin izanagatik ere, erritmo bizian aritu dira gorritxoak hasi eta buka. Indartsu zelairatu dira, eta azkar jaso dute saria: bederatzigarren minutuan, Ruben Peñak —lehen partida jokatu du Osasunarekin— erdiraketa ederra egin du eskuinetik, eta Chimy Avilak buruz sartu du gola. Nekez izan zezakeen hasiera hoberik partidak.
Baina gutxi iraun die pozak etxekoei, gola sartu eta hurrengo jokaldian berdindu baitu Sevillak. Papu Gomezek pase ederra eman dio Rafa Mirri area barruan, eta aurrelariak ez du aukera alferrik galdu. 11. minutua zen.
Golak ez du etxekoen gogoa apaldu. Indarrean jarraitu dute, eta arriskua sortzen hasi dira. Lucas Torrok izan du lehen aukera: urrutitik jaurti du, baina Bonok geldiketa bikaina egin dio. Aukera garbiagoa izan du handik gutxira Moi Gomezek —lehen partida jokatu du—, baina haren jaurtiketa zutoinera joan da. Osasuna gehiago zen, baina Sevilla ez zegoen geldirik. Hala, Thomas Delaneyk gertu izan du gola, baina haren jaurtiketa zutoinera joan da ere bai. Banakoarekin amaitu da lehen zatia.
Bigarren zatian lehia estutu egin da. Arrasatek eta Julen Lopetegik aldaketak egin dituzte, freskotasuna emateko asmoz. 73. minutuan gertatu da partidako jokaldi erabakigarria. Epaileak penaltia adierazi du Gomezen eta Jon Moncayolaren arteko lehia batean. Aimar Orozek bota du penaltia, eta ez du huts egin. Aratzuriko (Nafarroa) 20 urteko erdilariak bigarren partida jokatu du lehen taldearekin. Duela bi urte jokatu zuen lehena, Sadarren, baina hamar minutuz bakarrik egon zen zelaian. Gaur, hasieratik aritu da aurreneko aldiz, eta partida bikaina jokatu du. Arrasatek haren alde egin du, eta ezin hobeto atera zaio apustua. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217040/mexikon-hamar-meatzari-erreskatatzeko-lanak-eten-behar-izan-dituzte.htm | Mundua | Mexikon, hamar meatzari erreskatatzeko lanak eten behar izan dituzte | Ekaitz bat dela medio, bertan behera utzi behar izan dituzte erreskate lanak. Coahuilako estatuko meategi batean istripu bat gertatu zen abuztuaren 3an, eta ura sartu zen barrura. Hamar meatzari daude harrapatuta, eta, ura ponpatu ostean, atzo hasi zuten erreskatea. Iaz beste zazpi hil ziren, antzeko moduan, estatu bereko beste meategi batean. | Mexikon, hamar meatzari erreskatatzeko lanak eten behar izan dituzte. Ekaitz bat dela medio, bertan behera utzi behar izan dituzte erreskate lanak. Coahuilako estatuko meategi batean istripu bat gertatu zen abuztuaren 3an, eta ura sartu zen barrura. Hamar meatzari daude harrapatuta, eta, ura ponpatu ostean, atzo hasi zuten erreskatea. Iaz beste zazpi hil ziren, antzeko moduan, estatu bereko beste meategi batean. | Abuztuaren 3az geroztik, ikatz meategi batean harrapatuta daude hamar meatzari, Coahuilako estatuan. Sabinas herrian dago meategi hori, eta duela ia hamar egun jausi egin zen, eta urak hartu zuen ia erabat. Hamabost langile ari ziren lanean une hartan barruan; bostek lortu zuten ihes egitea eta kanpora ateratzea. Beste hamarrak barruan harrapatuta daude harrezkero.
Erreskate taldeak eta boluntarioak meategian lanean aritu dira harrezkero, etenik gabe, meatzariak atera nahian, baina egin dituzten saiakera guztiak alferrik izan dira. Ostiraletik larunbaterako gauean, Euskal Herrian 01:00a zenean, gainera, bertan behera utzi behar izan zituzten erreskate lanak, euri ekaitz baten ondorioz. Inguruan putzu ugari egin dira, eta agintariek erreskatea etetea erabaki dute. Ia zazpiehun lagun aritu dira erreskate lan horietan laguntzen, suhiltzaile, militar, ingeniari, meatzari eta bestelakoen artean. Besteak beste, ura ponpatzen ari dira, meategia husteko, eta milaka eta milaka litro atera dituzte; egunean 30.000 metro kubo ur ateratzen ari dira.
Ostiral honetan, abuztuak 12, Mexikoko Gobernuko ordezkariek jakinarazi dute meategi barruko uraren gehiena, %97 haien hitzetan, ateratzea lortu dutela, eta beste erreskate saiakera bat egiteko moduan egon zitezkeela aurki. Euskal Herrian ostiraleko 23:00 inguru zirenean hasi dira militar batzuk barrura sartzeko prestatzen. 01:00a aldera, ordea, bertan behera utzi behar izan zuten operazioa, ekaitzagatik.
Joan den asteazkenean, buzo bat sartu zen putzuetako batean, egoera ikusteko, baina erreskatea saiatzea ezinezkoa zela erabaki zuten. Ostegunean bi militar eta boluntario bat sartu ziren barrura, buzoak jantzita, meategiaren egoera ikusteko eta traban egon zitezkeen hagak eta bestelakoak kentzeko. Ezin izan zuten askorik egin, eta ez ziren langileenganaino iritsi. Ura ponpatzeko bonba handi bat sartzea lortu zuten, dena den.
Ez dakite meatzariak hilik edo bizirik ote dauden, baina ia hamar egun badira ezbeharra gertatu zela. 40 urtetik gora dute seik, 34 urte du beste batek, eta gazteagoak dira beste hirurak: 22, 24 eta 29 urte. Gazteenak Jose Rogelio Moreno Morales izena du, eta Jose Rogelio Moreno Leija aitarekin batera gelditu da harrapatuta meatze barruan. Meatzarien senide asko han inguruan daude egunotan, eta batzuk kexu agertu dira, lanak asko atzeratzen ari direlakoan.
Azkeneko istripua, iaz
Coahuilako estatuko meatzeek sortzen dute herrialdeak kontsumitzen duen ikatzaren %90, eta kexak ere ez dira gutxi. Badira hiru hamarkada baliabide horiek ustiatzen hasi zirela eskualdean, eta ehun langile baino gehiago hil dira jardun horretan. 2006an, beste ezbehar batean, hirurogei meatzari hil ziren. Haien senideek elkarte bat sortu zuten orduan, Familia Pasta de Conchos.
Ikatza ustiatzeko meategietan gertatzen diren irregulartasunak eta segurtasun falta salatzen ari dira harrezkero. Cristina Auerbach elkarte horretako zuzendariak Efe albiste agentziari hala esan zion: «Meategi hauek ez dituzte segurtasun eta higiene baldintzak betetzen». Iaz bertan, beste meategi bateko hormak eta sabaia lehertu egin ziren, Muzquizen (Rancherias, Coahuila), eta ura sartu zen barrura, uharka. Han lanean ari ziren zazpi meatzariak hil ziren orduan.
Bestela ere irregulartasunak agertzen ari dira meategiaren inguruan, eta Mexikoko Fiskaltzak ostiral honetan jakinarazi du inputatu egingo duela El Pinabete enpresaren ustezko jabea. Cristian S. izeneko gizon bat identifikatu dute; izan ere, baina ez dakite enpresaren kudeaketan zenbaterainoko ardura duen. Fiskaltzaren ustez, El Pinabete enpresa horrek «nazioaren ondasun bat» ustiatu du legez kontra.
Andres Manuel Lopez Obrador Mexikoko presidenteak ere hitz egin du ezbeharrari eta irregulartasunei buruz. Ziurtatu du enpresaren jabeek istripuaren ondoren erregistratu zituztela hamar meatzari galduak Mexikoko Gizarte Segurantzan. Antza, fiskaltzak identifikatutako Cristian S. delako gizon horrek egin zuen tramite hori. Baina gizon hori «pagaburu bat» dela uste duela esan du Lopez Obradorrek, eta ez dela «inpunitaterik» izango inorentzat.
Mexikoko Gobernuko Laneko Idazkaritzak jakinarazi du 2019tik 27 meategi ixteko eskatu duela Coahuilako estatuan, «segurtasun neurriak modu larrian urratzeagatik». Horietatik hamabi itxi dira urteotan, baina hamabostek lanean jarraitzen dute. Meatze horiek behar besteko kontrol publikorik ez dutela salatu dutenei erantzunez, Idazkaritzak azaldu du azkeneko hiru urteetan 979 ikuskapen egin dizkiela gobernuak meategiei; horietatik 379 egin dituzte Coahuilan. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217054/bueltan-da-donostiako-aste-nagusia.htm | Bizigiro | Bueltan da Donostiako Aste Nagusia | Bi urteren ondoren, kanoikadak eta Piraten txupinazoak eman diete hasiera jaiei. Union Artesanako kideek abestu dute ‘Artillero’. Kaian, Bilgune Feministako kideek piztu dute poza. | Bueltan da Donostiako Aste Nagusia. Bi urteren ondoren, kanoikadak eta Piraten txupinazoak eman diete hasiera jaiei. Union Artesanako kideek abestu dute ‘Artillero’. Kaian, Bilgune Feministako kideek piztu dute poza. | Bi urteko etenaren ondoren, bueltan da Donostiako Aste Nagusia. Bi hasieretan jendetza izan da, ofizialean zein alternatiboan. Donostiar zein bisitarien jai egarria agerian gelditu da Alderdi Ederren eta portuko La Flamenka gunean. Kanoikadaren aurretik, euri zaparrada handia bota du, eta udaletxearen aurrealdea aterkiz bete da, baina Artillero-ren doinuak hasi baino minutu bat lehenago atertu du. Union Artesanako kideek hasitako doinuari ozen eman diote jarraipena han bildutakoek. Elkarteak 150. urteurrena du aurten, eta jai batzordeak omenaldia egin nahi izan dio. Elias Arruabarrena Gastronomikako kideak piztu du kanoiaren metxa. Piratek ere urteurren borobil bat omendu nahi dute beren txupinazoan. Euskal Herriko Bilgune Feministak hogei urte bete ditu aurten, eta haiek eman diote hasiera jaiari. Hamar kofradietako partaideek inguratuta piztu dute zuzia. Aurretik, kaira joandako festazaleek txiki utzi dute La Flamenka gunea Ezkilari eta Mattiri ongietorria emateko.
Kanoikadak eta txupinazoak hamar eguneko jai egitarau bati eman diote hasiera. Ohikoa denez, Su Festen Nazioarteko Lehiaketa izango da jende gehien bilduko duten ekintzetako bat. Munduko zortzi su etxe lehiatuko dira, tartean Ukrainako Dance of Fire Fireworks. Gaur, Arabako Valecea su etxearen txanda izango da. Saguesen, bestalde, motako guztietako artistak izango dira; Izaroren txanda izango da gaur, eta Zetak eta Gatibu taldeak ere izango dira datozen egunetan.
Gaurtik datorren larunbatera arte, eskulangintza azoka izango da, Gabiltza elkarteak antolatuta, Zuloaga plazan. Kursaaleko terrazan, Aste Nagusi osoan, eskaintza gastronomiko zabalaz gozatzeko aukera egongo da Zurriola Street Fooden. Munduko askotariko zaporeak dastatzeko, hamahiru janari furgoneta egongo dira. Easo plazan, bertso saioak izango dira nagusi: abuztuaren 15ean, 17an eta 19an, 12:30ean. Andoni Egañak, Sustrai Colinak, Unai Gaztelumendik eta Amaia Agirrek parte hartuko dute, besteak beste.
Festak hiriko 30 gune hartuko ditu, eta, aurten, berrikuntza gisa, Urumea Jai Giroan ekintza egingo dute. Abuztuaren 15ean, 17an, 18an eta 19an, 16:00etan, bisita gidatuak egingo dituzte ibaian. Gainera, antzezlan bat eta ibaiaren garbiketa ere egingo dira. Astelehenean eta asteartean, ehun metro luze izango den txirrista erraldoi bat jarriko dute Kursaaleko Zurriola terrazan, haurrentzat eta helduentzat. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217057/700-kilo-marihuana-atzeman-ditu-ertzaintzak-abantoko-errepide-batean-botata.htm | Gizartea | 700 kilo marihuana atzeman ditu Ertzaintzak Abantoko errepide batean botata | Kutxatan eta poltsatan gordeta zegoen kalamua, urbanizazio baten inguruko pista batean, bide ertzean botata. Merkatuan bi milioi euroko balioa lukeela zehaztu du Ertzaintzak. | 700 kilo marihuana atzeman ditu Ertzaintzak Abantoko errepide batean botata. Kutxatan eta poltsatan gordeta zegoen kalamua, urbanizazio baten inguruko pista batean, bide ertzean botata. Merkatuan bi milioi euroko balioa lukeela zehaztu du Ertzaintzak. | 700 kilo marihuana aurkitu zituen Ertzaintzak joan den ostegunean, Abantoko (Bizkaia) pista batean, bide ertzean botata. Poliziak azaldu duenez, urbanizazio baten inguruan ibilgailu bati susmoa hartu, eta ingurura joan ziren ertzainak. Orduan atzeman zuten kalamua, pista batean, poltsa eta kutxa batzuetan sartuta.
Ertzaintzak azaldu duenez, «ziurrenik» poliziak hurbil sumatu zutelako erabaki zuten susmagarriek marihuana bertan utzi eta alde egitea. Atzemandako marihuanak merkatuan bi miloi euro balioko lukeela zehaztu dute. Atxiloturik ez dago, baina gertatutakoa ikertzen ari direla gaineratu dute. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217058/etxebizitza-espekulazioaren-aurka-mobilizatu-dira-maulen.htm | Gizartea | Etxebizitza espekulazioaren aurka mobilizatu dira Maulen | Etxe agentzietan itzuli bat osatuz egin dute protesta, XEKK Xiberuko Espekulazioaren Kontrako Kolektiboak antolatuta. | Etxebizitza espekulazioaren aurka mobilizatu dira Maulen. Etxe agentzietan itzuli bat osatuz egin dute protesta, XEKK Xiberuko Espekulazioaren Kontrako Kolektiboak antolatuta. | Etxe agentzien espekulazioaren aurka mobilizatu dira gaur Maulen dozenaka lagun. Euskal Herria ez da salgai leloa eraman dute pankartan manifestariek etxebizitzaren espekulazioa salatzeko. Maulen diren etxe agentzien inguruan itzuli bat eginez osatu dute manifestazioaren ibilbidea, plazatik hasita.
XEKK Xiberuko Espekulazioaren Kontrako Kolektiboak antolatu du manifestazioa. Ibilbidean, kolektiboko kideek hartu dute hitza, azaltzeko etxebizitzaren arazoa barnealdera ere hedatu dela. «Zuberoa ez bada oraindik ere kostaldeko etxebizitzen prezioetara heltzen, ez dezagun uste horrelako prezioak ez zaizkigula hona heltzen ahal. Sosaren musika eztia hemen ere gure beharrien kilikatzen hasi da», salatu du Serge Agerre kideak. Gehitu du laborantza lurrak eraikigarri gisa saltzen direla ere batzuetan. «Etxebizitzaren prezioek eta lansariek ez dute beren bidea hartu», trenkatu du.
Besteak beste, L'immobilier Souletin agentziaren aitzinean gelditu dira. «Ez dugu onartzen Zuberoa urtean zehar bigarren etxebizitza hutsez betea izanen den lurraldea izatea», erran du XEKK kolektiboko kide François Plagnardek. Ildo beretik mintzatu da Claudine Arantzet. «Gazte anitzendako ez da aise leku baten atzematea, eta erretreta ttipiak dituzten zaharrendako ere ez. Alta, ez dute jauregi bat xerkatzen, justu etxe edo apartamentu ttipi bat, lasaiki bizitzeko». Halaber, salatu du etxe agentziek eta bankuek erosleen edo bizitegi bat alokatu nahi dutenen hautatzeko sistemak jende xumea bazter uzten duela. «Jabeek dosier hoberena hautatzen dute orain. Baina nora joanen dira beste jendeak?».
Mauleko herriko etxe aitzinean bildu dira manifestariak, finitzeko. «Etxe hutsik ez dugu nahi. Teilatu bat denentzat!», aldarri eginez amaitu dute mobilizazioa.
Lapurdiko kostaldean ere agerikoa da aspalditik etxebizitzen gaineko espekulazioa. Iazko azaroan 8.000 lagun mobilizatu ziren Baionan, 32 eragilek babestuta, etxebizitza eskubide bat dela aldarrikatzeko. Gisa bereko «manifestazio masiboa» eginen dute berriz heldu den urteko apirilean, Herrian Bizi plataformak deiturik. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217059/talibanek-airera-tiro-eginez-sakabanatu-dute-emakume-talde-bat-kabulen.htm | Mundua | Talibanek airera tiro eginez sakabanatu dute emakume talde bat Kabulen | Urte bat beteko da astelehenean talibanak gobernura iritsi zirenetik Afganistanen, eta hainbat emakumek martxa bat egin dute hiriburuan. | Talibanek airera tiro eginez sakabanatu dute emakume talde bat Kabulen. Urte bat beteko da astelehenean talibanak gobernura iritsi zirenetik Afganistanen, eta hainbat emakumek martxa bat egin dute hiriburuan. | Kolpeka eta airera tiro eginez sakabanatu dituzte gaur Afganistanen manifestazio bat egiten ari ziren hainbat emakume. Urtebete beteko da astelehenean talibanek herrialde hiriburua hartu eta agintera heldu zirenetik, eta, ordutik, are murritzagoak dira emakumeen eskubideak Afganistanen. Urteurrena dela eta, manifestazio bat egin dute dozenaka andrek Jana, lana eta askatasuna lelopean Kabul hiriburuan, eta tiroka desegin dute talibanek.
Afghan Peace Watch gobernuz kanpoko erakundearen arabera, zaurituak ere izan dira martxa sakabanatu dutenean.
Nazioarteko tropak erretiratzen hasi baino lehen ere, giza krisi larria zuten Afganistanen, urteetako gerraren, lehorteen, elikadura segurtasunik ezaren eta barne desplazatuen ondorioz. 2021eko abuztuaren 15ean talibanek agintea hartu zutenetik, berriz, nabarmen okerrera egin du egoerak. Bertan behera geratu ziren nazioartearen diru laguntzak, BPG barne produktu gordinaren %45 inguru.
Egoera horretan, emakumezkoak dira egunerokoan oztopo gehien dituztenak. AI Amnesty Internationalen Heriotza pauso geldian txostenaren arabera, azken hamabi hilabeteotan ia erabat desagerrarazi dute emakumeen hara-hona ibiltzeko askatasuna, eta itxi egin dituzte neskentzako bigarren hezkuntzako eskolak. Horrez gain, emakume eta gizonek debekatua dute elkarrekin lan egitea, eta haur parkeak ere sexuen arabera bereizi dituzte.
Ikusi gehiago: Baztertuetan baztertuenak |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217060/ziztada-bidezko-erasoak-salatu-eta-indarkeria-matxistaren-aurka-antolatzera-deitu-dute.htm | Gizartea | Ziztada bidezko erasoak salatu, eta indarkeria matxistaren aurka antolatzera deitu dute | Itaiak manifestazio bat egin du Donostian, 'Ziztadarik ez. Erasoen aurrean babesa antolatu' lelopean. | Ziztada bidezko erasoak salatu, eta indarkeria matxistaren aurka antolatzera deitu dute. Itaiak manifestazio bat egin du Donostian, 'Ziztadarik ez. Erasoen aurrean babesa antolatu' lelopean. | Bulebarretik hasita egin dute ziztada bidezko emakumeen aurkako erasoak salatzeko manifestazioa gaur, Donostiako Aste Nagusiaren atarian. Ziztadarik ez. Erasoen aurrean babesa antolatu lelopean egin dute Itaiak antolatutako mobilizazioa, azken hilabeteetan izandako ziztadak salatzeko eta horien aurkako «neurri eraginkorrak» abiatzera deitzeko.
Manifestazioaren amaieran, Itaiako kideek gogora ekarri dute emakumeek «egunero eraso mota asko» jasaten dituztela, eta azaldu dute «Euskal Herrian ehun ziztada kasu baino gehiago» salatu dituztela azken asteetan. «Besteak beste, jai giroa emakumeon aurkako erasoak areagotu eta normalizatzeko testuinguru aproposa da. Ziztadek, eta horrek sortutako beldurrak, sozializatzeko espazioetan emakumea une oro babesgabe sentitzera edo zuzenean bertan ez egotera bultzatzen du».
Gainera, salatu dute instituzioek ez daukatela «benetako borondaterik» indarkeria matxista amaitzeko, eta egiten duten bakarra dela «jaietan polizia gehiago jartzea eta hori normalizatzea». Nabarmendu dute, ziztada bidezko erasoei bezala, «indarkeria matxistaren aurpegi guztiei» aurre egiteko antolatu beharra dagoela.
Gasteizko jaietan, esaterako, sei emakumek salatu zituzten ziztadak, eta bi eraso homofobo izan ziren; ukituengatik hiru lagun ere atxilotu zituzten. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217061/fbik-sekretupeko-dokumentuak-eraman-ditu-trumpen-mar-a-lago-etxetik.htm | Mundua | FBIk sekretupeko dokumentuak eraman ditu Trumpen Mar-a-Lago etxetik | AEBetako presidente ohia ikerketapean dago, ustez espioitza legea urratzeagatik. Floridako etxean atzeman dioten dokumentazioaren edukia defentsa arloko gaiekin lotuta dago, besteak beste. | FBIk sekretupeko dokumentuak eraman ditu Trumpen Mar-a-Lago etxetik. AEBetako presidente ohia ikerketapean dago, ustez espioitza legea urratzeagatik. Floridako etxean atzeman dioten dokumentazioaren edukia defentsa arloko gaiekin lotuta dago, besteak beste. | FBI Ikerketa Bulego Federala Donald Trump AEBetako presidente ohiaren Mar-a-Lago luxuzko etxera (Palm Beach, Florida) sartu zen joan den astelehenean. Agintari ohia ikerketapean da, ustez espioitza legea urratzeagatik, eta agente federalek sekretupeko hainbat dokumentu sorta atzeman zituzten Trumpen etxean. Hala jakin zen atzo gauean, ikerketaren arduradun den epaileak miaketa egiteko baimena publiko egin zuenean.
Dokumentu horrek zerrendatzen du FBIk Mar-a-Lagotik eraman duen materiala: hogei kutxa baino gehiago guztira, argazki koadernoak, eskuz idatzitako ohar bat, «Frantziako presidentearekin» lotutako informazioa eta sekretupeko zenbait dokumentu sorta, besteak beste.
Miaketa baimenak jasotzen du FBI gisa horretako materialaren bila sartu zela Trumpen etxera, espioitza legea urratu izanaren proben bila. Lege horrek debekatu egiten du segurtasun nazionalerako arriskutsua den informazioa dagokion tokitik kanpo gordetzea edota transmititzea. Trumpek delitu horiengatik ezar daitezkeen kondenak gogortu zituen bere agintaldian; bost urterainoko espetxearekin zigor daitezke.
Epaileak dokumentuan argitzen du miaketa etxeko «45 bulegoa» delakora eta biltegietara mugatu zela, baina FBIk ez zituela miatu gonbidatuentzako eremuak.
Ez da ohikoa izaten ikerketa bat abian den artean epaile batek miaketari buruzko xehetasunak publiko egitea, baina AEBetako Justizia Departamentuak hala egiteko eskatu zuen joan den asteazkenean, albisteak eragin zuen harrabotsagatik.
Trumpek txalotu egin du miaketa baimena publiko egin izana, eta ukatu egin du sekretupeko dokumentazioa bere etxean gorde duenik. Azaldu duenez, informazio hori desklasifikatu egin zuen oraindik presidente karguan zegoenean.
Alderdi Errepublikanoan gaiari buruz mintzatu diren ahotsek presidente ohia babestu dute auzian, eta haren hurbileneko aliatuek salatu dute ikerketaren atzean arrazoi politikoak daudela. Finean, Trumpi 2024an presidentetzarako hauteskundeetara aurkeztea galarazi nahi diotela. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217062/euskal-kirolariek-eskatu-dute-euskal-herriko-koloreak-janzteko-europako-multikirol-txapelketan.htm | Kirola | Euskal kirolariek eskatu dute Euskal Herriko koloreak janzteko Europako Multikirol Txapelketan | Euskal Herriko eliteko atletek eta amateurrek Espainiako edo Frantziako koloreak eraman beharko dituztela diote. Bilbon egingo da 2022ko Europako Multikirol Txapelketa, irailaren 17tik 24ra. | Euskal kirolariek eskatu dute Euskal Herriko koloreak janzteko Europako Multikirol Txapelketan. Euskal Herriko eliteko atletek eta amateurrek Espainiako edo Frantziako koloreak eraman beharko dituztela diote. Bilbon egingo da 2022ko Europako Multikirol Txapelketa, irailaren 17tik 24ra. | Multikiroleko euskal kirolariek —triatloia, duatloia eta akuatloia— Europako Txapelketan Euskal Herriko koloreak janzteko eskatu dute gaur. Izan ere, Gu ere bai plataformak adierazi duenaren arabera, eliteko kirolariak eta amateurrak Espainiako edo Frantziako koloreekin aritzera behartuta daude. Hori dela eta, plataformak Espainiako Triatloi Federazioari galdetu dio ea zer gertatuko litzatekeen Euskal Herriko koloreekin egingo balute txapelketa, eta erantzun dute hori egiten duena txapelketatik kaleratua izango dela.
Kirolariek diote «onartezina eta umiliagarria» dela Espainiako edo Frantziako koloreekin aritzera behartzea, eta gehitu dute Euskal Herriak bere talde eta kolore propioekin lehiatu beharko lukeela. Hala ere, kirolariek esan dute bakoitzaren klubaren arroparekin edo nahi dutenarekin lehiatzearekin konformatzen direla.
Eusko Jaurlaritzari, Bizkaiko Foru Aldundiari, Bilboko Udalari eta talde politikoei inplikatzeko eskatu diete, egoerari irtenbidea topatzeko. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217063/22-urteko-gizon-bat-atxilotu-dute-irunen-sexu-eraso-bat-egiteagatik.htm | Gizartea | 22 urteko gizon bat atxilotu dute Irunen, sexu eraso bat egiteagatik | Goizeko ordu txikitan jazo da, herriko aparkaleku batean. Ertzaintzak sexu eraso bat egitea egotzi dio 22 urteko gizonari. | 22 urteko gizon bat atxilotu dute Irunen, sexu eraso bat egiteagatik. Goizeko ordu txikitan jazo da, herriko aparkaleku batean. Ertzaintzak sexu eraso bat egitea egotzi dio 22 urteko gizonari. | Ertzaintzak 22 urteko gizon bat atxilotu du gaur Irunen (Gipuzkoa) sexu eraso bat egitea egotzita. 07:00etan Irungo osasun zentro batek Ertzaintzari deitu dio, bertan sexu eraso baten biktima bat zegoela esanaz, eta, ondoren, ospitalera eraman dute. Kasua ikertzen hasi dira orduan, eta arratsaldean lortu dute gizona atxilotzea. Antza denez, aparkaleku batean egin dio eraso gizonak emakumeari. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217065/zezenketen-kontra-manifestazioa-egin-dute-donostian.htm | Gizartea | Zezenketen kontra manifestazioa egin dute Donostian | Gipuzkoako Plataforma Antitaurinoak deituta, ehunka pertsonak Aste Nagusian Donostian egingo diren zezenketak gaitzetsi dituzte. | Zezenketen kontra manifestazioa egin dute Donostian. Gipuzkoako Plataforma Antitaurinoak deituta, ehunka pertsonak Aste Nagusian Donostian egingo diren zezenketak gaitzetsi dituzte. | Bi urteko hutsunearen ostean, Aste Nagusia itzuli da Donostiara, eta harekin batera, Illunbeko zezenketak. Ehunka pertsona atera dira kalera gaur 18:00etan, zezenketak arbuiatzeko. Aurten sortu berri den Gipuzkoako Plataforma Antitaurinoak antolatu du mobilizazioa, eta «historiaurreko sarraskia» amaitzea exijitu dute.
Donostia, baina, ez da oraindik zezenketak egiten diren Gipuzkoako udalerri bakarra. Zestoan, Deban eta Azpeitian, esaterako, «ikuskizun» hori egiten jarraitzen dute, eta gainontzeko ia herri guztietako jaietan bestelako zezen jarduerak egiten dira. Plataforma berria aurkeztu zutenean, Juan Mari Beldarrain Eguzki Elkarte Ekologistako kideak esan zuen transbertsaltasuna dela zezenketen aurkako mugimendua bereizten duen ezaugarri nagusia: «Zezenketen aurkako sentimendua ezaugarritzen duena da talde politikoei atxikita ez dagoen eta animalien aurkako tratu txarrak arbuiatzen dituen jende asko dagoela. Jende hau gehiengoa izango da abuztuaren 13ko mobilizazioan». |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217066/oriok-bederatzigarren-bandera-irabazi-du-euskotren-ligan.htm | Kirola | Oriok bederatzigarren bandera irabazi du Euskotren ligan | Ondarroan nagusitu eta gero, bihar lor dezake Euskotren liga hirugarrenez irabaztea. Nahikoa luke Arraunen aurretik sailkatzea Castro Urdialesen (Espainia). | Oriok bederatzigarren bandera irabazi du Euskotren ligan. Ondarroan nagusitu eta gero, bihar lor dezake Euskotren liga hirugarrenez irabaztea. Nahikoa luke Arraunen aurretik sailkatzea Castro Urdialesen (Espainia). | Orio pausoz pauso ari da Euskotren ligako garaipenera gerturatzen. Gaur eman du beste bat, hamargarrena, Ondarroan. Bederatzigarren bandera irabazi du 11 jardunalditan (Arraunenak dira beste bi garaipenak, bandera batekin), eta bihar bertan lor dezake liga hirugarrenez irabaztea. Castro Urdialesen ariko dira (11:40ean). Zazpi puntuko tartea dago orain, eta bihar zortzikoa edo handiagoa bada aldea bihar, Zarauzko datorren asteburuko bi estropadei liga traineruan ondo lotuta duela ekingo lioke.
Denborei begiratuta, estu joan da gaurkoa. 3,24 segundo baino ez dizkio atera Arrauni, eta 5,82 Donostiarrari. Tolosaldeak hamar segundoren barruan sartzea lortu du, 10.94ra. Oriok ziaboga aurreko eta ondorengo metroetan atera dio koska aurkari zuzenari, eta nola itsasoa bare egon den, pare bat segundoko aldea nahikoa izan du.
Atzekoen lehian, Donostiarrak hirugarren puntua sartu dio Tolosaldeari bien arteko lehian. Azkena bakarrik joango da jaitsierako kanporaketa jokatzera. |
2022-8-13 | https://www.berria.eus/albisteak/217067/ondarroaren-ezusteko-garaipena-etxean.htm | Kirola | Ondarroaren ezusteko garaipena etxean | Eusko Label ligako estropada irabazi du, lehen txandatik. Marea eta haize aldaketa, eta itsas-laster handiak erabakigarriak izan dira. | Ondarroaren ezusteko garaipena etxean. Eusko Label ligako estropada irabazi du, lehen txandatik. Marea eta haize aldaketa, eta itsas-laster handiak erabakigarriak izan dira. | Handia egin du Ondarroak: etxeko estropada irabazi. Festetan da herria, eta Eusko Label ligako garaipen hau ere ospatzeko moduan dira ondarrutarrak. Lehen txandatik eskuratu du historian bigarrena duen lorpena, iaz Zierbenan lortu zuenari batu diona. Estu irabazi dio Cabori, 1, 46 segundogatik, eta gero nola ez duten denbora hori hobetu bigarren eta hirugarren txandako traineruek, etxean geratu da trapu preziatua.
Hori gertatzeko ezinbestean jazo behar ezohiko zerbait, eta hauek izan dira eragileak: marea eta haize aldaketa, eta itsas-laster handiak. Bigarren txandako garaile Getariak ez du Ondarroaren denbora bota, ez eta Urdaibai liderrak ere hirugarren txandan. Horrenbestez, etxeko taldeak jauzia eman du sailkapenean, eta azken-hirugarren lekutik bederatzigarrenera igo du koska bat. Nabarmentzekoa dena hau da: orain sei puntura du azken-aurrekoa den Santurtzi (gaur bosgarren izan da), eta gaurkoaren aurretik batera zuen.
Etxekoen pozak bizilagunaren mina ekarri du. Izan ere, Isuntza azkena izan da, eta azken-hirugarren lekura erori da. Santurtzi baino puntu ale bakana baino ez du. Ares, azken sailkatua, gaur seigarren izanda ere, azken lekura gehiago lotu da. Beste gainontzean, goiko lehian, Urdaibaik puntu bat gehiago sartu dio Hondarribiari (lau dira orain), eta tarte bera ateratzen dio hirugarrenera joan den Donostiarrari (zazpigarren egin du). Atzerago sartu zaizkio Orio, zortzigarren, eta bihar Castro Urdialesen (Espainia) lehen txandan joango diren Getaria, Kaiku, Zierbena eta Isuntza(12:13ean). Bigarren txandan joan diren lau horien artean azkarrena Zierbena izan da, baina nola hiru segundoko zigorra jaso duen irteera ustela egiteagatik (Kaikuk bezala), Getariak eraman du txanda. |
2022-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/217090/enperadore-modernoa.htm | Ekonomia | Enperadore modernoa | Amazonen eskutik, Bezosek patrikak bete ditu, baina, batez ere, iraultza eragin du merkataritzan, eta kaleko erakusleihoetatik etxeko ordenagailuetara eraman du. 1,6 milioi langileko inperio erraldoia bigarren mailan uzten ari da Bezos. | Enperadore modernoa. Amazonen eskutik, Bezosek patrikak bete ditu, baina, batez ere, iraultza eragin du merkataritzan, eta kaleko erakusleihoetatik etxeko ordenagailuetara eraman du. 1,6 milioi langileko inperio erraldoia bigarren mailan uzten ari da Bezos. | Aberatsenen zerrendako lehen postua utzi du aurten Jeff Bezosek (Albuquerque, AEB, 1964), Teslaren kotizazioa puztu egin delako eta harekin batera Elon Musken aberastasuna. Baina bada Bezosek nekez utziko duen posizio bat: Amazonen eskutik azken bi hamarkadetan kontsumo ohiturak gehien aldarazi dituen enpresaburuarena. Bezosek ez zuen Internet asmatu, eta haren ekarpenak ez zirudien, itxura batean, hain berritzailea: 1994an, liburuak Internet bidez erosteko denda bat sortu zuen, MacKenzie Scott emazte idazlearekin batera. Denda fisiko baten kostuak ez izateak —eta liburuak batzuetan kostu azpiko prezioetan saltzeak— abantaila bat eman zion Amazoni, eta haren arrakastaren lehen biktimak liburu dendak izan ziren. Baina liburuen merkatua txiki geratu zitzaion Amazoni, eta, biltegiak eta banaketa bazituenez, beste motatako produktuekin betetzen hasi zen. Gaur egun, hamabi milioi produktu eskaintzen ditu bere denda birtualean, eta 353 milioi, berriz, marketplace-aren bidez; hau da, Internet bidezko denda propioa ez duten milaka denda txiki eta ertainen banatzaile gisa. Sektore ia guztietara hedatu denez, AEBetako Kongresuak ikerketa zabaldu du erabakitzeko Amazon monopolio bat ote den.
Handiak dira Amazonen zenbakiak: 2021ean, AEBetan egindako erosketa elektronikoen %42 egin ziren Amazonen bidez —horietatik %60 marketplace-aren bidez, eta bestea, salmenta zuzenean—. Gailu elektronikoetan, %44ko kuota du, eta %43koa jantzietan, %39koa etxerako artikuluetan, %33koa liburuetan, eta %15koa janarietan. Ehunekoak txikiagoak dira AEBetatik kanpo, baina handitzen ari dira, ia herritar guztiengana iristen delako Amazon. Horrela, 2021ean, italiarren %90k erabili zuten Amazon, estatubatuarren %87k, indiarren %86k, eta britainiarren %85ek. Kopuru hori asko jaisten da Txinan (%17), han Alibaba baita jaun eta jabe. Sareko erosketek gero eta pisu handiagoa dute, eta, estatistikak nahasiak diren arren, erosketen %25 ere izango dira aurki. Amazon edonon dagoela eta erosketetarako lehen aukera dela erakusten duen beste datu bat: Internet bidez erosketa bat egin aurretik, AEBetako kontsumitzaileen %82k Amazonen prezioa begiratzen dute. Presentzia horren ondorioz, iaz 450.000 milioi euroren salmentak egin zituen Amazonek, munduko BPGaren %0,5. Horietatik, ia 30.000 milioi irabaziak izan ziren, 2020an baino %56 gehiago. Azken erosketa, Roomba Berez, denda elektronikoak Amazonen irabazien zati bat baizik ez ditu ematen orain. Haren inguruan inperio bat eraikitzen aritu da Bezos azken hogei urteotan, inbertsioak egitea hobetsi baitu mozkinen banaketaren kaltetan. Azken erosketa joan den astean bertan egin zuen Amazonek: iRobot enpresa erosi zuen, Roomba xurgagailuen egilea, ia 1.700 milioi euroren truke. Duela hiru aste 3.500 milioi askatu zituen One Medical AEBetako osasun zerbitzu pribatuen enpresa erosteko.
Inperioaren zatirik errentagarriena, ordea, ez da denda, baizik eta AWS Amazon Web Services. Plataforma informatiko hori erabiltzen dute milioika enpresa, herritar eta administraziok, beren datuak eta zerbitzuak lainoan izateagatik. Zenbaki horiek guztiek aberats egin dute Bezos: 175.000 milioi euroren ondasunak ditu gaur egun —Euskal Herriko barne produktu gordinaren halako bi ia—. Horren zatirik handiena Amazonen akzioak dira: enpresak 1,4 bilioi euro balio ditu gaur egun burtsan, azken urtean balioaren %15 galdu arren; horren %10 da Bezosena. Haren parte hartzea txikituz joan da, zati bat dibortzioarekin, eta bestea akzioak saltzen ari delako beste proiektu batzuetan inbertitzeko, eta orain arte ahaztuxea izan duen filantropia deskubritzeko. Amazonen akzioak ez ezik, enpresaren kudeaketa zuzena ere utzi du Bezosek, joan den uztailean, Andy Jassy AWSko buruaren esku. Sindikatuen aurka Ikusteko dago buruzagia aldatzeak aldaketa ekartzen ote duen Amazonen lan politikan ere. Inperio handiak ez dira hitz goxoekin eta eskuzabaltasunarekin eraikitzen, eta Bezosen inperioa ere ez. Are gehiago, Bezosek bete egiten ditu enpresaburu gupidagabearen estereotipo franko.
Jeff Bezos COP26an, iaz, Glasgown. Robert Perry / EFE
The Everything Store liburuan, Brad Stone kazetariak ziurtatu du bere langileekin hizkera oso bortitza eta erasokorra erabiltzen duela Bezosek. «Barkatu, ergela izateko pilulak hartu behar ditut gaur, ala?»; «Alferra zara, ala inkonpetente hutsa?»; «Zergatik ari zara nire bizitza hondatzen?», eta halako esaldiak jarri dituzte Bezosen ahotan. Amazonen barne funtzionamendua ikertu dutenek nabarmendu dute elkarren arteko lehia bultzatu duela, eta horrek tentsio handia eragiten diela langileei. Ezaguna da, gainera, Bezosek ez dituela sindikatuak maite. Europan ez du onartu beste erremediorik, legearen babesa dutelako, baina AEBetan errazagoa du bere langileen antolaketa zapuzteko. Baita lortu ere: martxoan, Bessemer herriko banaketa zentro handian (5.000 langile) galdeketa egin zuten sindikatua bultzatu nahi zuten langileek, baina galdu egin zuten. Irabazi egin zuten, ordea, Staten Islanden (New York), Joe Biden presidentearen txalo artean: «Amazon, bagatoz! Adi egon». Soldata ez da langileen eskaera nagusia —2018an, polemika handi baten ondoren, AEBetako gutxieneko soldata federala baino gehiago ordaintzea onartu zuen—, lan erritmoa, atseden falta, eta lan osasuna baizik. Gaur egun, 1,6 milioi langile ditu Amazonek.
Denaren jabe bihurtuko dira? Teknologia talde handien ahalmenaren eta tamainaren ondorioa izan daiteke jabe pribatuen eskuetan gelditzea funtsezko eremu eta datuak.
Irune Lasa
Izarretara begiratzea, kosmosaren misterioak ulertu nahi izatea, milaka urtez gizakia zerura beha... Zer demontre dira lerro batean doazen puntu horiek? SpaceX-ren Starlink sateliteak haien espazioratzearen ondorengo egunetan dira begi hutsez Lurretik ikusgarri. Gero distira galduz joaten dira, baina oraindik ere Lurreko punta bateko eta besteko behatoki astronomikoen argazkietan marra zuri gisa agertzen jarraitzen dute, astronomoen atsekaberako eta haserrerako. Elon Musken Space X konpainiak, mundu osoan banda zabaleko Internet merkea eskaintzeko xedez, oraingoz 2.700 Starlink satelite zeruratu ditu, eta 2.400 inguru daude orbitan. Eta gero eta gehiago izango dira, AEBetako Komunikazio agintariek baimena eman baitiete beste satelite konstelazio baterako, zeinak 40.000 satelite izango dituen.
Munduko edozein bazterretan banda zabala izatea gauza garrantzitsua izan daiteke, eta horren adibide da nola Elon Muskek berak Ukrainako Armada Starlink-era konektatzeko dispositiboekin hornitu duen. Ez da esku pribatuetan dagoen aurrerabide teknologiko garrantzitsu bakarra. Pandemian, adibidez, ikusi zen zer mailako informazioak dituen Googlek, esaterako, jende multzoen mugimendu ohiturez eta pilaketez. Funtsezko informazio izan daitekeena uneren batean erabaki politiko-publikoetarako, eta esku pribatuetan dagoena. Musk bezala, Jeff Bezos Amazoneko buruak ere maite du espazioa; espazioko bere enpresa du, Blue Origin, eta, nola ez, bere satelite konstelazioa ere nahi du. Superaberatsen esku geldituko da ilunabarreko zerua ere? Denetik probatzen ari omen da SpaceX bere Starlink berrien distira murrizteko; besteak beste, merkatuan dauden pintura ilunenak, baina haiek erraz higatzen omen dira espazioan. Bitartean, Starlink-ek behaketa astronomikoetan eragindako endredoak konpontzeko modu bat teleskopioen argazkietan informazio hori kentzeko programa informatikoak izan daitezkeela uste dute aditu batzuek. Baten batek, hala ere, badu esperantza konponbidea ez dagoela urrun; beharbada AEBetako armadarentzat sekretupeko satelite ikusezinak egiten dituzte konpainietan. Dirudienez, informazio klasifikatu batzuk ez dituzte erabat esku pribatuetan nahi. |
2022-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/217092/oriok-hirugarren-aldiz-irabazi-du-euskotren-liga.htm | Kirola | Oriok hirugarren aldiz irabazi du Euskotren Liga | Hamalau ehuneneko eskasegatik irabazi du gaur Castro Urdialesen, eta denboraldiko hamargarren bandera astindu du. | Oriok hirugarren aldiz irabazi du Euskotren Liga. Hamalau ehuneneko eskasegatik irabazi du gaur Castro Urdialesen, eta denboraldiko hamargarren bandera astindu du. | Aliron-a izango da gaur Orion. Horiek, gaur, nahikoa zuten Arraun Lagunaken aurretik amaitzearekin matematikoki liga erabakita uzteko. Eta lortu dute, baina gogor lan eginda: hamalau ehuneneko eskaseko tartearekin irabazi dute denboraldiko hamargarren bandera, Castro Urdialesen (Espainia).
Denboraldia, ordea, aise dominatu du Oriok. Orain arte jokatu dituzten hamabi estropadetatik hamar irabazi dituzte. Denboraldia parekatuta hasi zuten Oriok eta Arraun Lagunakek, baina azken estropadetan nabaria izan da bi ontzien arteko tartea.
Gaurko estropadan Tolosaldea izan da hirugarren, eta Donostiarra laugarren. Itzulerako luze hobea egin dute tolosarrek, eta sailkapenean bien arteko tartea estutzea lortu dute.
Horrela daude gauzak: 46 puntu ditu Oriok, 38 Arraun Lagunakek, 19 Donostiarrak eta 17 Tolosaldeak. Zarauzko Ikurrinaren bi jardunaldiak soilik geratzen dira liga amaitzeko, eta, ondorioz, ezinezkoa da jada Arraun Lagunakek Oriori errenta jatea. Ikurrina hori, ordea, preziatua da, eta ziur hura lortzeko ere lehia estua izango dela bi ontzi indartsuenen artean. |
2022-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/217093/hondarribiak-irabazi-du-castro-urdialesen-eta-sailkapena-estutu-du.htm | Kirola | Hondarribiak irabazi du Castro Urdialesen, eta sailkapena estutu du | Pasa den asteburuko kolpeari buelta eman dio Ama Guadalupekoa-k. Urdaibaik bigarren amaitu du, eta ondo eutsi dio lidergoari. | Hondarribiak irabazi du Castro Urdialesen, eta sailkapena estutu du. Pasa den asteburuko kolpeari buelta eman dio Ama Guadalupekoa-k. Urdaibaik bigarren amaitu du, eta ondo eutsi dio lidergoari. | Azkarra izaten jarraitzen du Hondarribiak. Pasa den asteburuan, Getarian (Gipuzkoa), bigarren ziabogan izandako akats baten ondorioz hamargarren egin zuten, eta Eusko Label Ligako lidertza galdu zuten, Urdaibairen mesedetan. Atzo ere azkarragoak izan ziren bermeotarrak. Baina gaur, Castro Urdialesen (Espainia), Ama Guadalupekoa-k argi utzi du ez duela amore eman.
Itsaso mugitua zegoen; olatuak albotik jotzen zituen traineruak, eta haizeak ere ez die lana erraztu patroiei. Egoera horretan, gaur ere baldintzek emaitzetan eragina izan zitekeela zirudien. Ez da, ordea, atzoko erokeriarik izan. Getariak irabazi du lehen txanda Zierbenaren aurretik, Donostiarrak bigarrena Orioren aurretik, eta ohorezko txandan Hondarribia gailendu da Urdaibairen aurkako buruz burukoan.
Bou Bizkaia-k, behintzat, lortu du bigarren postuari eustea. Garrantzitsua zen sailkapenera begira. Hondarribiak 20:30,74 minutu behar izan ditu lanak amaitzeko; bost segundu gehiago Urdaibaik, sei gehiago Donostiarrak, eta hamalau gehiago Oriok.
Bosgarren postua lortu du gaur ere Getariak, Santurtziri 44 ehuneneko aterata. Zazpigarren izan da Zierbena, eta zortzigarren atzoko garailea, Ondarroa. Lekittarrak azken postuan amaitu du.
Urdaibai, sendo
Gaurko emaitzekin, Urdaibaik hiru puntuko errentari eusten dio sailkapen nagusian. 149 puntu dituzte bizkaitarrek, 146 ditu Hondarribiak, eta 144 Donostiarrak.
Sailkapenaren behekaldean, asteburua beltza izan da Lekittarrarentzat. Zortzigarren postuan da Cabo 65 punturekin, eta atzetik ditu Ondarroa 63rekin, Santurtzi 59rekin, Lekittarra 54rekin eta Ares 43rekin.
Sei estropada falta dira liga amaitzeko, eta ezer ez dago erabakita. Zarauzko Ikurrina da hurrengo erronka. |
2022-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/217094/realak-kuboren-gol-bati-esker-irabazi-du-cadizen.htm | Kirola | Realak Kuboren gol bati esker irabazi du Cadizen | Txuri-urdinek gogor lan egin behar izan dute, baina japoniarrak 24. minutuan sartutako golak balio izan die. Debuta egin dute Brais Mendezek eta Momo Chok. | Realak Kuboren gol bati esker irabazi du Cadizen. Txuri-urdinek gogor lan egin behar izan dute, baina japoniarrak 24. minutuan sartutako golak balio izan die. Debuta egin dute Brais Mendezek eta Momo Chok. | Iritsi, lehen neurketa hasieratik jokatu, eta hiru puntuak lortzeko balio izan duen gola sartu. Horixe da Take Kubok Realean egin duena. Ligako estreinako neurketa jokatu dute txuri-urdinek gaur Cadizko Nueva Mirandilla estadioan, eta ezin hobeto ekin diote denboraldiari: garaipen batekin (0-1).
Aurreikusitakoaren antzeko hamaikakoa zelairatu du Imanol Alguacilek. Remiro atepean eta defentsan Le Normand, Zubeldia, Rico eta Aritz. Azken horrena izan da, ziurrenik, ezustekorik handiena, Gorosabel aulkian utzi baitu Orioko entrenatzaileak.
Partida aurreko prentsaurrekoan, izenik eman gabe, baina jokalari batzuen aurka gogor hitz egin zuen prestatzaileak; esan zuen ez zirela fisikoki behar bezala prestatuta iritsi denboraldiaurrera. Arrasatekoa izan daiteke horietako bat. Gainontzean, esperotakoa: Zubimendi, Merino, Brais eta Silva zelai erdian, eta Kubo eta Isak aurrean.
Jokalari horiekin, neurketari oso ondo ekin dio Realak. Une oro Cadizen zelaian ibili da baloia, eta galdu bezain pronto berreskuratzen zuten donostiarrek. Cadizen apustua argia zen: atzean sendoak izan, eta kontraerasoren bat baliatu gola egiteko.
24. minutuan, ordea, Braisek baloi bat berreskuratu du, Merinori utzi dio, eta hark pase zoragarri bat eman Kubori, japoniarrak Realaren estreinako gola sartzeko. Ezustean harrapatu ditu Cadizko atzelariak. Orduan zertxobait aurrera egin du Cadizek, eta, egiari zor, Realak adina arrisku sortu du atsedenaldira bitartean.
Chok, bi aukera
Bigarren zatian astunagoa izan da neurketa. Reala izan da atzean sartu dena, eta, Cadizek aukera argiegirik sortu ez duen arren, sufritzea tokatu zaie txuri-urdinei. Iazko joerari eutsita, ordea, sendo jardun dira Le Normand, Zubeldia eta konpainia.
Azken minutuetan, gainera, bi aukera oso argi izan ditu Realak neurketa erabakita uzteko. Biak, aulkitik sartu den Momo Chok. Bi kontraerasotan geratu da bakarrik Ledesma atezainaren aurrean, baina ez du asmatu frantziarrak.
Azkenean 0-1, eta lehen hiru puntuak, poltsikora.
Cadiz: Ledesma; Zaldua (Diarra, 86'), Hernandez, Chust, Espino; Fali, Jose Mari (Alarcon, 65'), Perea (Mabil, 45'), Arzamendia (Alejo, 65'); Lucas Perez (Negredo, 73) eta Lozano.
Reala: Remiro; Aritz, Zubeldia, Le Normard eta Rico (Aihen, 82'); Zubimendi, Merino (Illarra, 78'), Brais, Silva (Cho, 78'); Kubo (Barrenetxea, 78') eta Isak (Karrikaburu, 85'). |
2022-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/217095/emakume-bati-labanarekin-eraso-dio-bikotekideak-donostian.htm | Gizartea | Emakume bati labanarekin eraso dio bikotekideak, Donostian | Atxilotu egin dute 26 urteko gizonezkoa; larri dago emakumea. Gainera, lau emakumek ziztadak salatu dituzte Donostian, eta Zumaian eta Algortan banak; Algortan, gainera, adingabe batek sexu abusuak salatu ditu. Bestalde, Baionan gizon bat behin-behinean preso sartu dute gaur, bikotekideari eraso egiteagatik. Gasteizen, berriz, 51 urteko gizon bat atxilotu zuen atzo Ertzaintzak, emakume bati sexu abusuak egitea leporatuta. | Emakume bati labanarekin eraso dio bikotekideak, Donostian. Atxilotu egin dute 26 urteko gizonezkoa; larri dago emakumea. Gainera, lau emakumek ziztadak salatu dituzte Donostian, eta Zumaian eta Algortan banak; Algortan, gainera, adingabe batek sexu abusuak salatu ditu. Bestalde, Baionan gizon bat behin-behinean preso sartu dute gaur, bikotekideari eraso egiteagatik. Gasteizen, berriz, 51 urteko gizon bat atxilotu zuen atzo Ertzaintzak, emakume bati sexu abusuak egitea leporatuta. | Poliziaren esku jarraitzen du Donostian bikotekideari labanarekin eraso egiteagatik atxilotutako 26 urteko gazteak. Igandeko goizeko zazpietan izan zen erasoa, Amara auzoan, eta larri zaurituta eraman zuten ospitalera emakumea. Lepoan eta bizkarraldean zauritu zuten. Indarkeria matxistarekin lotuta beste atxilotu bat ere izan da igande goizaldean; 04:00 aldera atxilotu zuten beste gizon bat, emakume bati ukituak egiteagatik.
Bestalde, gizon bat behin-behinean preso sartu dute Baionan, bikotekideari eraso egiteagatik. Iragan ostegun gauean gertatu zen erasoa, eta Frantziako Poliziak berehala atxilotu zuen gizona. Emakumea aurpegian kolpatu zuen, eta bost eguneko lanerako gaitasun eza ezarri zion medikuak andreari. Baionako prokuradoreak berehala presondegiratzeko agindu zuen, aurrekariak dituelako. Izan ere, iragan astelehenean atera zen kartzelatik, droga trafikoarekin lotutako kondena bat bete ostean. Bihar epaituko dute Baionako Auzitegian.
Ziztada kasuek ere etengabe agertzen jarraitzen dute. Azkenak, asteburuko jaietan: Donostiako Aste Nagusiko lehen egunean lau emakumek salatu dute ziztatu dituztela, Zumaiako Euskal Jaietan batek, eta Algortako (Getxo) Portu Zaharreko festetan beste batek, kasu horretan adingabe batek.
Ertzaintza kasuok ikertzen ari da, eta gaur elkarretaratze bana egin dute hiru leku horietan. Zumaian, mugimendu feministak deituta, Indarkeria matxistarik gabeko bizitzak orain! leloa zeraman pankartaren atzean bildu dira hainbat herritar. Eraso egin zioten emakumea Donostiako ospitalera eraman zuten probak egitera, eta salaketa jarri du.
Eraso gehiago Algortan eta Gasteizen
Algortan, gainera, ziztada kasua ez da salatutako eraso matxista bakarra izan. Adingabe batek salatu du sei eta zortzi lagun arteko gazte talde batek ukituak egin zizkiola. Hori dela eta, arratsaldean elkarretaratzea egin dute han ere, mugimendu feministak deituta.
Ertzaintzak ikerketa zabaldu du Portu Zaharrean gertatutakoa argitzeko, eta beste bat zabaldu du Gasteizen. Han, emakume batek sexu abusu bat salatu du. Poliziak 51 urteko gizon bat atxilotu du.
Ikusi gehiago: Bi eraso matxista salatu dituzte, Irunen eta Azkainen |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217096/beasaindar-bat-oso-larri-dago-grezian-jipoi-baten-ondorioz.htm | Gizartea | Beasaindar bat oso larri dago Grezian, jipoi baten ondorioz | Santorini uhartean zegoen 33 urteko Beasaingo (Gipuzkoa) bizilaguna, oporretan. Poliziaren arabera, lapurreta egiteko eraso zioten. | Beasaindar bat oso larri dago Grezian, jipoi baten ondorioz. Santorini uhartean zegoen 33 urteko Beasaingo (Gipuzkoa) bizilaguna, oporretan. Poliziaren arabera, lapurreta egiteko eraso zioten. | Santorini uhartean zegoen lagunekin oporretan 33 urteko Beasaingo (Gipuzkoa) bizilaguna, EITBk berri eman duenez. Hainbat lagunek eraso zioten joan den ostegunean, Poliziaren arabera, lapurreta egiteko; bakarrik zegoen eraso ziotenean. Atenasen ospitaleratu dute, ZIU zainketa intentsiboen unitatean, oso larri.
Poliziak 16 eta 19 urte arteko lau lagun atxilotu zituen erasoarekin lotuta, ostegun gauean bertan, hotel batean. Greziako hainbat hedabidek zabaldu dutenez, kamera batzuek grabatutako irudiei esker identifikatu dituzte.
Zaurituaren senideak Grezian dira dagoeneko. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217097/donostia-abordatu-dute-piratek-ia-200-ontzitan.htm | Bizigiro | Donostia abordatu dute piratek ia 200 ontzitan | Itzuli da Aste Nagusi Pirataren ikur bihurtu den ekitaldia, bi urteko etenaren ondoren. Ia berrehun ontzi abiatu dira, 17:00ak jo dutenean. Abordatzeak hogeigarren aldia du aurten. | Donostia abordatu dute piratek ia 200 ontzitan. Itzuli da Aste Nagusi Pirataren ikur bihurtu den ekitaldia, bi urteko etenaren ondoren. Ia berrehun ontzi abiatu dira, 17:00ak jo dutenean. Abordatzeak hogeigarren aldia du aurten. | Duela hemeretzi urte, 2003ko abuztuaren 11n atera ziren Donostiako Piratak lehenengoz aldiz hiria abordatzera. Hogei bat ontzi baino ez ziren orduan. Izozkiak, zezenketak eta su artifizialak ikur zituzten festei ukitu «herrikoia» emateko asmoz atera ziren uretara, baimenik eskatu gabe. Kontxako hondartzara iristean udaltzainek identifikatu zituzten, eta, protesta modura, udaletxe aurrean utzi zituzten ontziak. Gaur, lehen abordatze hartatik hemeretzi urtera, ehunka lagunek hartuko dute parte abordatzean. Ia 200 baltsa abiatu dira portutik Kontxara gaur: duela bi hamarkada baino ia hamar aldiz gehiago, alegia.
Abordatzea antolatzearen konplexutasunaren seinale da egun osoko festa. Goizean goizetik hasi dira gazteak, eta dagoeneko horren gazte ere ez direnak ere bai, itsasontziak antolatzen. Hiru txanda egin behar izan dituzte, arranpan ontziak muntatzeko lekua izateko; 09:30ean hasi dira lehen txandakoak. Talde bakoitzari ordu eta erdi eman diote beren muntaketa bukatzeko, eta gero portuan aparkatuta utzi dituzte baltsa piratak, arratsaldeko ordu handiaren esperoan.
Kaian bertan dute Flamenka gunea Piratek, eta han egin dute herri bazkaria ehunka eta ehunka abordatzailek. Ez dute animaziorik falta izan, musikarekin eta urezko pistolekin. 17:00ak jo dutenean abiatu dira portutik, Bilgune Feministak suziria jaurti bezain azkar. Ordenatuta, baina zalaparta batean umoretsu abiatu dira piratak abordatzera.
Hasiera haietan ez bezala, protagonismo handia dute gaur egun piratek Donostiako Aste Nagusian. Kofradiaka antolatzen dira, eta milaka lagun biltzen dituzte txosnen inguruan antolatutako egitarauan. Abordatzean ere gero eta jende gehiago atera izan da urtez urte; hasiera batean, aldi baterako ekitaldia zen, festa ereduari buelta bat eman eta bestelako jaiak irudikatzeko, baina piratek ikur bihurtu da azkenean.
Matti pertsonaiak jaurti ohi du urtero-urtero txupina, eta, aurten, hogeigarren abordatzea egin dutela-eta, Bilgune Feministako kideak hartu dituzte lemazain, joan den larunbatean, jaiei hasiera emateko. Physys Versus Nomos taldeak egin du aurtengo abestia: Aurtzaka goaz. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217098/bost-lagun-hil-dituzte-ekuadorren-lehergailu-batekin-egindako-atentatuan.htm | Mundua | Bost lagun hil dituzte Ekuadorren, lehergailu batekin egindako atentatuan | Ekuadorko Gobernuak salbuespen egoera ezarri du Guayaquil hirian, 30 egunerako, «hiria babesteko eta kontrola berrezartzeko beharrezko neurri guztiak» hartzeko. | Bost lagun hil dituzte Ekuadorren, lehergailu batekin egindako atentatuan. Ekuadorko Gobernuak salbuespen egoera ezarri du Guayaquil hirian, 30 egunerako, «hiria babesteko eta kontrola berrezartzeko beharrezko neurri guztiak» hartzeko. | Gutxienez bost lagun hil dira eta zaurituta daude beste hamasei, Ekuadorko Guayaquil hirian igande goizaldean izandako leherketa baten ondorioz. Cristo del Consuelo auzoan izan da leherketa, bi diskoteka klandestinoren ondoan, eta «atentatu terrorista» gisa izendatu dute agintariek. Lekukoen arabera, lehergailuz betetako zaku bat bota zuten kalean, diskoteken atarian. Biktima gehienak dantzaleku horietan zeuden pertsonak dira, baina etxebizitza batean zegoen andre bat ere hil da. Erabat suntsituta geratu dira zortzi eraikin, eta suhiltzaileak hainbat orduz aritu dira gorpuen bila.
Ekuadorko Gobernuak «krimen antolatuan dabiltzan mertzenarioei» egotzi die atentatua. Patricio Carrillo Barne ministroaren esanetan, «estatuaren aurkako gerra adierazpena» izan da leherketa: «Aurre egiteko elkartzen ez bagara, ordaina are latzagoa izango da gizartearentzat». Bertako hedabideen arabera, diskoteka bateko jabea zen atentatuaren helburua. Fiskaltza gertatutakoa ikertzen ari da.
Guillermo Lasso presidenteak salbuespen egoera ezarri du 30 egunerako Guayaquilen, «hiria babesteko eta kontrola berrezartzeko beharrezko neurri guztiak» hartzeko: «Ez dugu utziko krimen antolatuak herrialdea gida dezan».
Joan den urteko apirilean hartu zuen presidente kargua Lassok. Botoen %52 eskuratu zituen bankari ohiak. UNES Itxaropenerako Batasuna alderdiko hautagaiari gailendu zitzaion eskuineko hautagaia, Rafael Correa presidente ohi erbesteratuaren ildo politikoak bozetan izan zuen ordezkariari. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217099/17-urteko-gazte-bat-atxilotu-dute-donostian-beste-bati-labanaz-eraso-egitea-egotzita.htm | Gizartea | 17 urteko gazte bat atxilotu dute Donostian, beste bati labanaz eraso egitea egotzita | Bart izan da erasoa, Kontxako pasealekuan. Labankada jaso duen gaztea osasun etxe batera eraman dute. | 17 urteko gazte bat atxilotu dute Donostian, beste bati labanaz eraso egitea egotzita. Bart izan da erasoa, Kontxako pasealekuan. Labankada jaso duen gaztea osasun etxe batera eraman dute. | 17 urteko mutil bat atxilotu du Ertzaintzak Donostian, adin bereko beste mutil bati labanarekin eraso egitea leporatuta. Donostiako Udalak berri eman duenez, 3:40an izan da gertaera, Clara Campoamor plazan, Kontxako pasealekuan.
Erasoa gertatu eta gutxira atxilotu dute gaztea, inguruko taberna batean. Labankada jaso duen mutila, berriz, Donostia ospitalera eraman dute. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217100/beste-30-pertsona-hil-dira-covid-19arekin-araban-bizkaian-eta-gipuzkoan.htm | Gizartea | Beste 30 pertsona hil dira COVID-19arekin Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan | Koronabirusaren bilakaeraren berri eman du Osakidetzak: 180 lagun daude ospitaleratuta gaitzak jota, eta horietako hamabost ZIUetan daude. | Beste 30 pertsona hil dira COVID-19arekin Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Koronabirusaren bilakaeraren berri eman du Osakidetzak: 180 lagun daude ospitaleratuta gaitzak jota, eta horietako hamabost ZIUetan daude. | Koronabirus kasuen datu eguneratuak eman ditu gaur Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak, eta, horien arabera, beste 30 lagun hil dira gaitzak jota azken astean. Aurreko astean, berriz, 31 izan ziren gaixotasun horrekin hildakoak. Ospitaleetako presioak ere behera egin du: 180 pertsona daude ospitaleratuta, horietatik 15 ZIUetan—joan den astean 286 pertsona zeuden ospitaleetan COVID-19ak jota, eta bederatzi zeuden ZIUetan, larri—. Positibo kopuruari begiratuta ere, beheranzko joera bat ikus daiteke; 1.203 pertsonak eman dute positibo oraingo honetan. Joan den astean, guztira 1.881 izan ziren positibo eman zutenak. Izan ere, 14 eguneko intzidentzia tasa metatuak beheranzko joera hartua zuen azken asteetan, eta orain ere bide beretik doa: 140,62 dela jaso du Eusko Jaurlaritzaren txostenak—210,24koa zen joan den asteko txostenean—. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217101/hilekoarentzako-produktuak-doan-banatuko-ditu-eskoziak-gaurtik-aurrera.htm | Mundua | Hilekoarentzako produktuak doan banatuko ditu Eskoziak gaurtik aurrera | Gaur sartu da indarrean Hilekoarentzako Produktuen Legea Eskozian. Udalek eta eskolek banatuko dituzte tanpoiak eta konpresak, eta eskatzen dituen ororentzat eduki beharko dituzte eskuragarri, doan. | Hilekoarentzako produktuak doan banatuko ditu Eskoziak gaurtik aurrera. Gaur sartu da indarrean Hilekoarentzako Produktuen Legea Eskozian. Udalek eta eskolek banatuko dituzte tanpoiak eta konpresak, eta eskatzen dituen ororentzat eduki beharko dituzte eskuragarri, doan. | «Hilekoarentzako produktuak doan izateko eskubidea benetakoa da gaurtik aurrera». Monica Lennon diputatu laborista harro agertu da Hilekoarentzako Produktuen Legea indarrean delako. Gaurtik aurrera, eskoziarrei udalek eta eskolek banatu beharko dizkiete hilekoaren higienerako produktuak, doan. Legez, eskatzen dituen ororentzat izan beharko dituzte eskuragarri konpresak, tanpoiak eta gainerako higiene produktuak.
2020ko azaroan onartu zuten legea; Alderdi Laboristako diputatu Monica Lennonen esanetan, «hilekoaren pobreziari» aurre egiteko. «Harro nago legea sustatu izanarekin, Eskozia eta mundua aldatzen ari baitira modu positiboan», adierazi du Lennonek STV Eskoziako telebista publikoan, eta gaineratu du udalek eta beste hainbat erakundek gogor lan egin dutela hilekoarentzako produktuak doan eskuratzeko aukera emateko.
Lennonen arabera, legea «beste mugarri bat da hilekoaren duintasuna defendatu duten aktibistentzat», eta erakusten du «gauzak lor daitezkeela aukera progresisten eta ausarten» alde eginez gero. «Harro gaude neurri hau onartzen duen lehen gobernu nazionala izateaz».
Eskoziako Gobernuak 32 milioi euro inguru jarri ditu 2017tik hilekorentzako produktuak finantzatzeko.
Espainiako Gobernuak hilekoarentzako produktuei BEZa murrizteko aukera aipatu izan du, baina maiatzean iragarri zuten ez zutela neurri hori onartuko, gobernua osatzen duten alderdien arteko koalizio akordioan jasota dagoen arren. «Ogasun Ministerioak ez du neurri hori legean jaso nahi izan, baina berriro negoziatuko dugu, Estatuko Aurrekontu Orokorretan», esan zuen Irene Montero Berdintasun ministroak. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217102/ehu-munduko-400-unibertsitate-onenen-artean-mantendu-da.htm | Gizartea | EHU munduko 400 unibertsitate onenen artean mantendu da | Shanghaiko Jiao Tong Unibertsitateak urtero egiten duen munduko unibertsitate onenen zerrendan segituko du EHU Euskal Herriko Unibertsitateak. EHUk zazpi espezialitate ditu munduko lehen 200 unibertsitateen artean. | EHU munduko 400 unibertsitate onenen artean mantendu da. Shanghaiko Jiao Tong Unibertsitateak urtero egiten duen munduko unibertsitate onenen zerrendan segituko du EHU Euskal Herriko Unibertsitateak. EHUk zazpi espezialitate ditu munduko lehen 200 unibertsitateen artean. | Shanghaiko Jiao Tong Unibertsitateak urtero egiten duen munduko unibertsitate onenen zerrendan segituko du EHU Euskal Herriko Unibertsitateak, zehazki 400 lehenengoen artean. EHU duela hamar urte sartu zen sailkapen horretan, eta orduan munduko 500 unibertsitate onenen artean sailkatu zen. Azken sailkapenaren arabera, 400 lehenengoen artean dago orain. Eva Ferreira EHUko errektoreak nabarmendu du «zoriontsu» egoteko moduko lorpena dela, eta nazioartean «ikusgarritasuna eta ospe bikaina» duen erakusle dela. EHUk zazpi espezialitate ditu munduko lehen 200 unibertsitateen artean –iazko rankingean, berriz, sei zituen–. Munduko 150 unibertsitate onenen artean kokatu da hiru espezialitatetan: Ingeniaritza Metalurgikoa, Ingeniaritza Kimikoa eta Kimika. Eta 200 onenen artean beste lautan: Elikagaien Zientzia eta Teknologia, Materialen Zientzia eta Ingeniaritza, Nanozientzia eta Nanoteknologia, eta Matematika.
Shanghaiko rankingak, funtsean, unibertsitateen ikerketen eragina neurtzen du, eta baita haien nazioarteko ospea ere. 2012an egindako ebaluazioan agertu zen lehen aldiz EHU. Unibertsitateen bikaintasuna neurtzeko nazioarteko erreferentzia den zerrenda hori osatu ahal izateko, kontuan izan dituzte Nobel saria eta Matematikako Fields dominak eskuratu dituzten irakasle edo ikasle ohiak dituzten unibertsitateak, ikertzaile oso aipatuak edo Nature edo Science aldizkarietan argitaratutako artikuluak. Guztira, 1.300 unibertsitate baino gehiago ebaluatzen dira, eta 500 argitaratu. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217103/gidari-bat-hil-da-tebas-muru-artederretan-autoa-bidetik-irten-ondoren.htm | Gizartea | Gidari bat hil da Tebas-Muru Artederretan, autoa bidetik irten ondoren | N-121 errepidean gertatu da ezbeharra. Eneritzen izandako beste istripu batean, larri zauritu da 21 urteko gazte bat. | Gidari bat hil da Tebas-Muru Artederretan, autoa bidetik irten ondoren. N-121 errepidean gertatu da ezbeharra. Eneritzen izandako beste istripu batean, larri zauritu da 21 urteko gazte bat. | Gidari bat hil da gaur Tebas-Muru Artederretan (Nafarroa), auto istripu batean. Berri agentziek zabaldu dutenez, bidetik irten da autoa, N-121 errepidean, e12:45ean. Larrialdi zerbitzuak eta Cordovillako suhiltzaileak hurbildu dira istripua gertatu den lekura, baina han bertan hil da gidaria.
Beste istripu bat izan da Eneritzen (Nafarroa) ere, 07:30ean. Auto bat bidetik irten da han ere, eta larri zauritu da 21 urteko gazte bat, Nafarroako Gobernuak berri eman duenez. Nafarroako Unibertsitate Ospitalera eraman dute gaztea. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217104/palestinar-bat-hil-du-tiroz-israelgo-armadak.htm | Mundua | Palestinar bat hil du tiroz Israelgo armadak | Jerusalem ekialdean egindako sarekada batean hil dute 21 urteko gizonezkoa. | Palestinar bat hil du tiroz Israelgo armadak. Jerusalem ekialdean egindako sarekada batean hil dute 21 urteko gizonezkoa. | Bere etxean hil dute 21 urteko Mohammad Ibrahim Shham, Jerusalem ekialdeko Kufr Aqab barrutian. Palestinako Wafa berri agentziak zabaldu duenez, militarrak gaztearen etxera sartu, eta tiro egin diote, eta jarraian atxilo eraman dute. Handik gutxira eman du armadak berak gaztearen heriotzaren berri.
«Ez dakigu zergatik sartu diren etxera; guztiok hilko gintuzten gure seme zaharra bertan egon izan ez balitz», salatu du Shhamen aitak. Haren esanetan, ordu erdiz izan dute gaztea lurrean eskuburdinak jarrita, tirokatu eta gero. Israelgo komunikabideek plazaratu dutenez, militarrei labanaz eraso die Shhamek.
PAN Palestinako Aginte Nazionaleko Atzerri Ministerioak gaitzetsi egin du hilketa: «Okupazio indarrek urte hasieratik egindako hilketa kanpainaren parte izan da». Azken asteetan, Israelgo segurtasun indarrek ia egunero egin dituzte segadak Zisjordanian. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217105/william-rutok-irabazi-ditu-kenyako-presidentetzarako-hauteskundeak.htm | Mundua | William Rutok irabazi ditu Kenyako presidentetzarako hauteskundeak | Hauteskunde Batzordeko zazpi kideetatik lauk uko egin diote emaitzak onartzeari. Raila Odingaren jarraitzaileek protesta egin dute batzordeko kideak bilduta dauden hotelaren atarian. | William Rutok irabazi ditu Kenyako presidentetzarako hauteskundeak. Hauteskunde Batzordeko zazpi kideetatik lauk uko egin diote emaitzak onartzeari. Raila Odingaren jarraitzaileek protesta egin dute batzordeko kideak bilduta dauden hotelaren atarian. | Aste bat behar izan dute Kenyan presidentetzarako bozetako emaitza iragartzeko, eta hura ere ez da izan gatazkarik gabea. Izan ere, hainbat orduz zain egon ostean, Hauteskunde Batzordeko kideek iragarri dute Willian Rutok eskuratu duela garaipena, baina batzordeko zazpi kideetatik lauk uko egin diote emaitzak berresteari «kontaketa iluna» izan dela argudiatuta. Ez dute, ordea, azalpen gehiagorik eman. Emaitzen berri emateko prentsaurrekora joateari uko egin dioten kideetako bat da batzordeko presidenteordea, Juliana Cherera.
Elkarlanerako deia egin du orain arte gobernuko presidenteorde izandakoak emaitzen berri jakin eta berehala, eta nabarmendu du ez dela mendekurako unea: «Ohartzen naiz gure herria ataka zailean dagoela, eta esku guztiak beharko ditugula hemendik irteteko». Garaipen estua izan da Rutorena: botoen %50,4 eskuratu ditu. Haren aurkari nagusiarentzat, Raila Odingakrentzat, izan dira botoen %48,8.
Emaitzak jakinarazteko prentsaurrekoa hainbat orduz atzeratu izanak istiluak eragin ditu Hauteskunde Batzordeko kideak bilduta zeuden egoitzaren atarian. Zenbaketan «iruzurra» egon dela ere salatu dute Odingaren kanpainako arduradunek. Izan ere, azken egunetako inkestetan bera zen irabazteko faboritoa. «Eskura dugun informazioaren arabera, Hauteskunde Batzordearen sisteman sartu dira, eta emaitzak manipulatu dituzte. Batzordeko kideren batek hauteskunde iruzurra egin du, eta atxilotu egin beharko lukete», salatu du Saitabao Ole Kanchoryk, Odingaren kanpainako arduradunak. Odingak ez du oraindik porrota onartu, baina haren taldekideek eskatu dute emaitzak bertan behera uzteko, argudiatuta ez dagoela adostasunik Hauteskunde Batzordeko kideen artean.
Mila hildako baino gehiago utzi zituzten 2007ko bozen osteko liskarrek eta ehundik gora 2017koek. Hain zuzen ere, Nazioarteko Zigor Auzitegiak gizateriaren aurkako krimenak leporatu zizkion Rutori 2007ko liskarren ostean, baina haren aurkako karguak bertan behera geratu ziren 2016an.
Uhuru Kenyattak irabazi zituen azken hauteskundeak, eta Odingaren aldeko botoa eskatua zuen hark. Erabakiak ere eman zuen zeresana, izan ere, Kenyattaren gertukoek Rutori «insubordinazioa» egotzita azaldu zuten presidenteak oposizioko alderdi bateko hautagaia babestu izana. Baina Konstituzioaren arabera, presidenteordea ez denez kargugabetu agintean jarraitu zuen Rutok, nahiz eta onartu Kenyattaren eta bere arteko harremana ez zela ona. Presidenteordearen esanetan «modu desberdinean» ulertzen zuten biek politikagintza.
Emakumeen ordezkaritza
Estatuburua ez ezik, 47 gobernadore ere aukeratu behar zituzten herritarrek joan den astearteko hauteskundeetan, eta horietan nabarmen handitu da emakume kopurua. Oraingo legealdian 7 izango dira emakumezko gobernadoreak, aurrekoan baino lau gehiago. Batzar Nazionalean ere sei izango dira emakumezko ordezkariak —290 diputatu dira guztira—.
Herritarren ia erdia emakumezkoak badira ere, oso hautetsi emakumezko gutxi aukeratu dituzte azken urteetan. Kenyako Emakume Parlamentarien Elkarteak salatu duenez, gainera, hautagaiek erasoak jasan dituzte. |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217106/upnk-navarra-suma-koalizioa-amaitutzat-ematea-leporatu-dio-ppri.htm | Politika | UPNk Navarra Suma koalizioa amaitutzat ematea leporatu dio PPri | Javier Esparzak «estrategia aldaketa bat» ikusten du PPn, eta Enrique Maiak berretsi du popularrek beren kasa erabaki dutela koalizioa bukatzea. UPNk uda amaitutakoan hartuko ditu Navarra Sumaren inguruko erabakiak. | UPNk Navarra Suma koalizioa amaitutzat ematea leporatu dio PPri. Javier Esparzak «estrategia aldaketa bat» ikusten du PPn, eta Enrique Maiak berretsi du popularrek beren kasa erabaki dutela koalizioa bukatzea. UPNk uda amaitutakoan hartuko ditu Navarra Sumaren inguruko erabakiak. | Javier Esparza UPNko buruak aurrena eta Enrique Maia Iruñeko alkateak ondoren, biek ondorioztatu dute Navarra Suma koalizioa bukatutzat jo dutela popularrek, eta «alde bakarrez» egin dutela, gainera. Irmo mintzatu zen PPren aurka Esparza, atzo, astelehena; PPk alderdiaren siglak koalizioaren aurretik jarri ditu, haren ustez: «Argi dago PPk amaitutzat eman duela Navarra Suma, eta, horrekin batera, alde bakarrez eta komunikabideen bidez hautsi egin du Espainia osoan zentro-eskuina batzeko gauza izan den proiektu bakarra».
Miguel Tellado PPren Antolakuntza idazkariordeak ABC egunkariari emandako elkarrizketa baten harira egin zizkion adierazpenok Esparzak Europa Press berri agentziari. Telladok elkarrizketa hartan esan zuen autonomia erkidegoetako datozen hauteskundeetan planteatzen duten bakarra dela beraien siglekin aurkeztea, eta, gainera, adierazi zuen zentro-eskuina PPren inguruan batu behar dela. Dena den, ez zuen baztertu UPNrekin koalizioan joatea.
Esparza, ordea, ez dago ados: «Nafarroan zentro-eskuina UPNren inguruan antolatzen da, eta bera da Nafarroako alderdi nagusia ere». PPk «estrategia aldaketa bat» egin duela ikusten du: «Navarra Suma koalizioa babesteari utzi, eta amaitutzat eman dute, beren siglak aurretik jartzen dituztelako».
Enrique Maiak interpretazio hori babestu du astearte goiz honetan. Kazetariek galdetuta, erantzun du PPk erabaki bat hartu duela: «Esan du ez duela nahi Navarra Suma koalizioak jarraitzea». Erantsi du popularren formak ez direla egokiak izan, bi alderdiak hizketan ari zirelako, nonbait, koalizioarekin zer egin: «PPrekin hizketan ari bazen, normalena izango zen kontaktuekin jarraitzea, eta ez esatea hedabide batean, gurekin hitz egin gabe, ezer negoziatu gabe».
Iruñeko Udalean arazorik ez
PPk eta UPNk hauteskunde koalizioan bat egingo ote duten, berriz, UPNk erabaki beharko du, Maiaren esanetan, «dagokion momentuan». Esparzak astelehenean adierazi zuen UPNk uda amaitu ostean edo udazkenean erabakiko duela koalizioari buruz. «Ez dezagun drama bihurtu», erantsi dio gaur Maiak: «Orain goazen lanera, eta ea nola bukatzen den hau guztia».
Zehaztu du Iruñeko Udalean ez dagoela inolako arazorik, Navarra Sumak «lantalde bakar batek bezala« lan egiten baitu. «Eta berdin jarraituko dugu lanean; ez dio eragingo udalaren egunerokoari».
Fernando Sesma Ciudadanoseko Iruñeko zinegotziak, berriz, koalizioaren alde egin nahi izan du: «Gure ustea da Nafarroan Navarra Sumaren gisako koalizio batek jarraitzea litzatekeela egokiena. Udalean, Navarra Sumaren funtzionamendua oso ona izan da, baita beste udaletan eta parlamentuan ere».
Sesmak azaldu du Ciudadanos barne prozesu batean dagoela orain, azken hauteskundeetako emaitza kaskarren ondoren. Baina, nolanahi ere, indarra ikusten dio koalizioari: «Navarra Suma arrakasta elektoral bat izan da; Nafarroan zentro-eskuina biltzeko arrakastatsua izan da».
Efe albiste agentziak jakinarazi du PPko iturriekin harremanetan jarri dela auziari buruz galdetzeko, baina popularrek ez dute adierazpenik egin nahi izan, UPNren erreakzioaren ostean.
Maiak, berriz, ez du argitu hurrengo hauteskundeetara aurkeztuko ote duen bere burua. Adierazi du oraindik abuztua dela eta erabakiak hartzeko denbora badagoela. |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217107/biktimen-oroimenezko-zentroak-berriz-ere-frantziako-enpresari-soil-gisa-izendatu-du-clement-perret.htm | Politika | Biktimen Oroimenezko Zentroak berriz ere «Frantziako enpresari» soil gisa izendatu du Clement Perret | Ez dute aipatu gerra zikinean Perretek izan zuen garrantzia. | Biktimen Oroimenezko Zentroak berriz ere «Frantziako enpresari» soil gisa izendatu du Clement Perret. Ez dute aipatu gerra zikinean Perretek izan zuen garrantzia. | Berriz ere zeresana ematen ari da Gasteizko Terrorismoaren Biktimen Oroimenezko Zentroa. Iaz bezala, gaur ere sare sozialetan zabaldutako mezu batean «Frantziako industrialari» gisa soilik izendatu dute Clement Perret, ETAk hil zueneko 37. urteurrenean; ordea, ez dute aipatu gerra zikinean eduki zuen garrantzia. Perret zenbait hilketarekin erlazionatu izan dute, eta epailearen aurretik ere igaro zen, baina inoiz ez zuten zigortu.
Ez da Biktimen Oroimenezko Zentroak antzeko adierazpenak egiten dituen lehen aldia. Abuztuaren 3an inspektore soil gisa gogoratu zuen Meliton Manzanas, eta ez zuten ezer aipatu Manzanasek frankismo garaiko indarkerian izan zuen erantzukizunari eta dozenaka atxiloturi egin zizkien torturei buruz. Iaz ere adierazpen bertsuak egin zituen bi pertsonon inguruan.
Foro Sozial Iraunkorreko bozeramaile Agus Hernanek txioa gaitzetsi du: «Txio mota hau ez litzateke inoiz onartuko ETAren biktimekin, eta hala izan behar du. Zergatik onartzen da biktima hauekin?». |
2022-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/217108/grina-ez-da-nahikoa-izan.htm | Kirola | Grina ez da nahikoa izan | Athletic Mallorca baino gehiago izan da San Mamesen, baina azken metroetan dituen zailtasunek sari barik utzi dute | Grina ez da nahikoa izan. Athletic Mallorca baino gehiago izan da San Mamesen, baina azken metroetan dituen zailtasunek sari barik utzi dute | «Golak sartzeko arazoak ditugu. Beraz, aukera gehiago eta garbiagoak sortu behar ditugu». Ernesto Valverdek gaur partida bukaeran esandakoa nahikoa da zuri-gorrien partida ikusi ez duenak lehian zehar zer gertatu den irudikatzeko. Ez baita lehen aldia Athleticeko entrenatzaile batek antzeko hitzak erabiltzen dituena neurketaren analisia egiteko orduan. Taldeak azken denboraldietan izan duen gaitz nagusia berriz agertu da: gol sena duten futbolari gutxi izateaz gain, zailtasun handiak ditu atzean sartzen diren taldeen kontra.
Athleticeko jokalariei ezin zaie ezer aurpegiratu. Zelairatzen diren bakoitzean barruan duten guztia ematen dute: lanerako gaitasun handia dute, korrika asko egiten dute, erritmo bizian jokatzen dute, aurkaria arnas barik lagatzeko gai dira... eta horri guztiari esker neurketa irabazteko abaguneak sortzeko kapaz dira. Baina sarri ez da nahikoa izaten.
Gaur ere merituak egin dituzte Mallorca mendean hartzeko. Javier Aguirre aurkariaren entrenatzaileak bitan esan du «zortea» izan dutela. Eta, hala ere, Athletic neurketa galtzeko arriskuan egon da. Valverdek inork baino hobeto daki zein futbol komeni zaion Athletici. Talde zuri-gorriko jokalariak zein jarraitzaileak inork baino hobeto ezagutzen ditu. Aurrera egitea gustuko dute. Talde ausarta gura du San Mamesek, aurkariaren zelai zatian jokatzen duena. Eta futbolariek ere maite dute jokamolde hori.
Hala, neurketa hasieratik garaipenaren bila zelairatu da talde zuri-gorria. Jokalarien gogoak bat egin du harmailetatik jasotako bultzadarekin. Futbol gosea zegoen San Mamesen. Ia 40.000 lagun elkartu dira abuztuaren erdian, eta argi ikusi da Herri Harmailaren bultzada mesedegarria izango dela taldearentzat.
Kontuak kontu, neurketa hasi orduko Asier Villalibrek lanean jarri du Mallorcaren atezaina. Predrag Rajkovic izan da bisitarien artean onena. Handik gutxira Mikel Vesgak areaz kanpotik egindako jaurtiketak zutoina jo du kanpora joan aurretik. Zuri-gorrien gola denbora kontua izango zela zirudien. Baina Mallorca ondo antolatutako taldea da. Defentsa sendoa osatu du Aguirrek, eta partidak aurrera egin ahala, Athleticen grina kontrolatzea lortu du. Horretarako, taldeko 11 jokalariak jarri ditu baloiaren atzetik lanean, eta baloia lortu duen bakoitzean lehia moteltzen ahalegindu da. Kontraeraso bat edo zuri-gorrien akats bat baliatzea zen helburua garaipena eskuratu ahal izateko.
Vedat Muriqik eman du lehen abisua ordu laurdena bete orduko. Vesgak atzera egindako pase txar bat baliatuta, buruz egin du errematea aurrelariak, baina ordurako gainean zuen Unai Simon. Zuri-gorrien atezainak lan gutxi izan du, baina erabakigarria izan da Athleticek sasoiko lehen puntua irabazteko.
Lehen zatiaren azken txanpara arte ez du askorako eman lehiak, baina atsedenaldira iritsi aurretik Iker Muniainek izan duAthletic aurreratzeko aukera on bat. Oscar de Marcosek penalti puntura egindako erdiraketa behartuta eta motel errematatu du, ezkerrez. Kapitainak 500 partida bete ditun elastiko zuri-gorriarekin, eta omenaldia jaso du neurketa amaieran.
Bigarren zatiari ere bizi ekin dio Valverderen taldeak. Iñaki Williamsi kontrol txar batek utzi dio atezainaren aurrean bakarrik gelditzeko aukera barik, eta Yuri Berchichek zutoinera jaurti du ezker hegaletik egindako jaurtiketa bikain bat. Athletic merituak egiten ari zen aurreratzeko, baina Mallorcak neurketan zehar izan duen bigarren agerraldian mutu utzi du estadioa. Eskuin hegaletik egindako erdiketara buruz errematatu du Kang in Leek, eta aparta izan da goleko marraren gainean Unai Simonek egindako geldiketa. Neurkeraren azken txanpan aulkian zituen erasoko jokalari guztiak zelairatu ditu Athleticeko entrenatzaleak, baina ez da nahiko izan garaipena eskuratzeko. |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217126/herri-bat-komunitate-bat.htm | Gizartea | Herri bat, komunitate bat | Nola funtzionatu beharko luke etorkizuneko Euskal Herriak? Xabier Barandiaran eta Eneko Bidegain unibertsitateko irakasleek gogoeta egin dute galdera horren inguruan. Ezinbestekotzat jo dute egitura politikoen eta gizarte zibilaren arteko elkarlana, erronka berriei erantzun ahal izateko. | Herri bat, komunitate bat. Nola funtzionatu beharko luke etorkizuneko Euskal Herriak? Xabier Barandiaran eta Eneko Bidegain unibertsitateko irakasleek gogoeta egin dute galdera horren inguruan. Ezinbestekotzat jo dute egitura politikoen eta gizarte zibilaren arteko elkarlana, erronka berriei erantzun ahal izateko. | Egungo eta etorkizuneko gizartearen erronkei erantzuteko gai izango den Euskal Herria irudikatzen dute Deustuko Unibertsitateko irakasle Xabier Barandiaranek eta Mondragon Unibertsitateko irakasle Eneko Bidegainek: klima eta lehengai krisiei erantzungo diena; desberdinkeriari aurre egingo diona, eta, noski, bere herritarren eskubideak bermatuko dituena. Irudi hori ezartzeko, ordea, tresneria egokia behar da; makineria martxan jarriko duen egitura bat.
Barandiaranen Euskal Herriak «unitate politiko bat» osatuko luke: Euskal Herri konfederala. «Iruditzen zait erabakiak herritarrengandik ahalik eta gertuena hartzeko modua ematen duten egiturak indartu behar direla». Hala, egitura komunen defentsa egin du, baina ahalik eta deszentralizatuenak izan behar dutelakoan. Halakoak izango dira etorkizuneko agenda politikoari erantzuteko eta demokrazia lantzeko «egokienak eta eraginkorrenak».
«Euskal Herri askea», gehitu du Bidegainek. Hura zazpi lurraldeetako «antolaketa historikoaren errealitatean» oinarrituta eraikiko litzateke, bakoitzaren «nortasuna eta antolamendua» kontuan hartuta. Beraz, bost edo zazpi eskualdez osatutako Euskal Herri bat imajinatzen du; ez baitu baztertzen Ipar Euskal Herriko hiru lurraldeek egitura administratibo bakarra osatzea. «Lurraldeen azalera eta demografia kontuan hartu behar dira»
Egituren funtzionamendua ere irudikatu dute bi irakasleek. Bidegainen hitzetan, «behetik gora» funtzionatu behar dute: «Hasi etxetik. Auzoa eta udala oinarrizko elementu bezala». Gero, bailara eta eskualdea. «Hor dago herritarren parte hartzea modu horizontalean ziurtatzeko bidea. Zero kilometro». Beraz, mailaz maila egingo luke «osotasunera», eta emaitza: «Herri deszentralizatu bat, tokian tokiko errealitateak kontuan hartzen dituena, eta tokian tokiko autonomiak zaintzen dituena». Denak batuko dituen gobernu batekin, baita parlamentu batekin ere
Behetik gorako bidea eta horizontaltasuna bermatzeko lanketak, ordea, egitura mailakatu bat izatea baino gehiago eskatzen du. Bidegainek azaldu du gune horietan lekua izan behar dutela norbanakoek, elkarteek, enpresek... «Eta noski, hauteskunde demokratikoen bidez hautatutako ordezkariek». Hau da, ezinbestekotzat dauka instituzioen eta gizarte zibilaren arteko lankidetza: «Demagun, Hezkuntza Ministerio bat. Ministerio horretan ikusiko nituzke ikastetxeetako ordezkariak, gurasoenak, langileenak... eta zeharkako beste hainbat arlotakoak»
Barandiaranek bat egin du ideia horrekin, eta izena jarri dio funtzionatzeko modu horri: «Lankidetza gobernantza». Hau da, «egitura publikoen eta demokratikoki aukeratutako herri ordezkarien» eta «gizarteko beste hainbat eragile eta espazioren» arteko lankidetza, «sistema demokratikoaren ahalduntzea» lortzeko funtsezko bitarteko gisa.
Haren esanetan, Frantziako Iraultzaren ostean eratutako estatuekin alderatuta, Euskal Herriak badu ezberdintzen duen ezaugarri bat: «Herrigintzako espazioa ez dugu bakarrik egitura politikoen ondorioz legitimatzen den espazio publiko bezala ulertzen». Azaldu du ohiko ikuskerari «herrigintzan autoeratzen diren beste espazio batzuk» ere batzen zaizkiola, «era guztietako gizarte eragileek» osatuak.
Barandiaranek azaldu du demokrazia liberalen krisirik handienetako bat dela «komunitate politikoaren hustea». Herritarrak komunitate politikotik urruntzea, elkarreragina «kontsumo harreman» batera mugatuta. «Horrek demokrazia pobretu egiten du, eta, nik imajinatzen dudan demokrazian, herritarrak ezinbestean sentitu behar du komunitate politikoaren parte», adierazi du.
Hala, «komunitate politikoaren legitimazioa eta herrigintza indartuko» dituen gizarte bat du helburu, herritarren ezinbesteko parte hartzearekin: «Zenbat eta parte hartze handiagoa egon, komunitatea indartsuagoa da».
«Badaukagu tradizio bat erakundeen eta herriaren arteko elkarguneak sortzeko», azaldu du Bidegainek, Deustuko irakasleak esanikoari tiraka, eta Badalab zentroa jarri du adibide gisa. Gipuzkoako Aldundiak eta zenbait eragilek osatutako partzuergoa da, eta euskararen erabilera sustatzeari ekarpenak egitea du xede, «esperimentaziotik».
Barandiarani ere adibide aproposa iruditu zaio: «Espazio publiko deliberatibo bat sortzen da, erakundearen espazioa eta gizarte eragileena indartzen dituena». Hori jo du etorkizuneko Euskal Herria eraikitzeko bidetzat, eta gaineratu du bat egiten duela «Euskal Herriko tradizio politikoarekin» ere; besteak beste, «auzolanaren eta izpiritu kooperatiboaren» ideiekin. «Demokrazian sakondu, baina erakundeen, herritarren eta gizarte eragileen arteko lankidetzan».
Deliberatu
«Zenbat eta erabakitzeko gaitasun handiagoa, hobe», adierazi du Barandiaranek. Horrek, baina, boto eskubidea bermatzea baino gehiago eskatzen du: «Deliberazio prozesu aberats baterako bermeak ezartzea». Hala, herritarren parte hartzea modu formaletik harago ulertuko duen herri bat imajinatzen du: «Parte hartzeak esan nahi du informazioa eta deliberazioa egotea. Bestela, zentzua gal lezake».
Erreferendum bidez onartu beharko diren zenbait afera egongo diren arren, Barandiaran ez da etengabe galdetzearen aldekoa. Horren ordez, kontsentsuak lortzea hobetsi du. Adostasunik ezean, berriz, demokratikoki hautatutako ordezkariek hartu beharko dituzte erabakiak: «Ez dezagun ahaztu. Egitura politikoak sortzen direnean, inposizio demokratikoarena da horien zentzua».
Izan ere, Barandiaranek uste du kultura politikoan aurrerapausoak eman behar direla erreferendumei bide emateko: «Gizarte indibidualistetan deliberaziorik ez dago, eta hausnarketa kolektiborik ez dagoen lekuan oso zaila da kontsultetarako sistemak ezartzea». Beraz, lehen urratsa «zentzu komunitarioa» eraikitzea litzateke.
Bat egin du Bidegainek ere: «Sakontasun gutxiren bila doan gizarte batean gaudenean, erreferenduma arriskutsua ere izan daiteke». Esaterako, aparteko testuinguru baten arabera, edo gobernuaren alde edo kontra egiteko erantzuten bazaio galderari. «Erreferendum bat egingo dugu heriotza zigorrari buruz? Imajinatu bi egun lehenago norbaitek ume bat hil duela».
Mondragon Unibertsitateko irakasleak uste du kolektibotasuna berreskuratuko duen gizarte bat osatu behar dela lehenik, gogoeta sakon eta informatuak egiteko prest egongo dena. «Behar da gizarte bat prestakuntza duena, ardurak hartzen dituena. Horretarako hedabideek eta kultur ekoizpenek duten garrantzia azpimarratuko nuke», gehitu du.
Harekin batera iritsiko da erabakiak kontsentsuz hartuko dituen eredu bat, «alor bakoitzean ari diren eragile guztiak» kontuan hartuko dituena, Bidegainen aburuz.
Euskara ardatz
Gizarteak eta haren egitura politikoek aurrera egin dezaten, Euskal Herriak kohesiorako elementu eta ikurrak ere behar ditu. Horien artean bat nagusituko bada, euskara izango da, Bidegainen hitzetan: «Euskararik ez duen Euskal Herria ez da Euskal Herria izango. Beste zerbait izango da». Barandiaranek ere oinarrizko baldintza demokratikoen artean «lehen mailakotzat» jo du euskaldunen eskubideak bermatzea. «Egun, desoreka bat dago, eta horrek euskaldunak egoera ez-demokratiko batean kokatzen gaitu», azaldu du.
Hizkuntzarekin batera, balio demokratikoak, naturarekiko harreman orekatua eta gizarte digital bat izango dira ezaugarri garrantzitsuetako batzuk, Deustuko irakaslearen arabera. Horiei euskal kultura eta lurrarekiko lotura gehitu dizkie Bidegainek: «Gertuko politika, kontsumoa, ekonomia, garraio antolaketa...».
Zerrendan «aniztasuna» ere txertatu dute. «Oso herri plurala» imajinatzen du Barandiaranek; «arraza, ikuspegi eta adierazpen askotarikoak» batuko dituena. «Homogeneotasunetik urruti», baina nazio gisa mantentzeko elementu komunekin.
Aniztasun horrek egungoak ez dituen ezaugarri batzuk izango lituzke, Bidegainen aburuz. Egun, atzerritik iristen direnek «homogeneotasuna ematen duten bi hizkuntzarekin» egiten dute topo. Batetik, euskara; bestetik, espainola edo frantsesa. Eta egoerak azken bi horien alde egitera bultzatzen ditu asko. Euskal Herri aske batean, baina, Espainiarekiko eta Frantziarekiko harremanak «Frantziaren eta Alemaniaren artekoen parekoak» izanda, euskarak hartuko luke eremu hori. Hartara, Mondragon Unibertsitateko irakasleak uste du «aniztasun horrek euskal kultura asko aberastuko» lukeela, euskarari egingo lizkioketelako ekarpenak. Horrek Euskal Herria aberastuko luke «kulturalki eta artistikoki». Ezinbesteko bi puntu dira, Barandiaranen hitzetan.
Euskal Herri demokratiko batek beste ezaugarri ugari ere behar ditu. Tartean, arlo ekonomikoari lotutakoak. «Ez dago demokraziak eraikitzerik desoreka ekonomikoak handiak diren zoruan», adierazi du Barandiaranek. Hark binomio bat irudikatzen du: aberastasuna sortzeko gaitasuna eta justizia sozialerako bide bat. «Edozein dela ere hartzen duen forma».
Europa askea
Euskal Herri horrek bere lekua ere behar du munduan, eta Bidegainek argi du zein den: «Herrien askatasunean oinarritzen den Europa bat». Hori izango litzatekeelako herriari «askatasuna» bermatuko liokeena. Barandiaranen esanetan, «gainontzeko herrien parean» egongo litzateke, Europa konfederal baten barruan: «Non errespetatzen diren herrien eskubideak, baina, aldi berean, gai garen lankidetzan hainbat gai egituratzeko».
Subiranotasuna partekatuko lukeen Europa bat litzateke. «Baina horrek ez du esan nahi subiranotasunaren printzipioa partekatzen duzunik, baizik eta printzipio horren ariketa partekatua izan daitekeela», xehatu du Barandiaranek. |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217128/utopiaren-hiriarekin-maitemintzea.htm | Kultura | Utopiaren hiriarekin maitemintzea | Urte gutxian, Friedrich Durrenmatt, Ingeborg Bachmann eta W. G. Sebald itzuli ditu Idoia Santamariak alemanetik euskarara. Hango hizkuntza ikastera joan zenean liluratu zuen Berlinek, eta pasioz arakatu du Europa erdialdeko historia garaikidea, interes berezia ipiniz literaturan eta hizkuntzaren gorabeheretan. | Utopiaren hiriarekin maitemintzea. Urte gutxian, Friedrich Durrenmatt, Ingeborg Bachmann eta W. G. Sebald itzuli ditu Idoia Santamariak alemanetik euskarara. Hango hizkuntza ikastera joan zenean liluratu zuen Berlinek, eta pasioz arakatu du Europa erdialdeko historia garaikidea, interes berezia ipiniz literaturan eta hizkuntzaren gorabeheretan. | «Maitemintze izugarri bat». Hizkuntza batek ez, bik piztu diote maitemina Idoia Santamaria itzultzaileari (Donostia, 1962): ingelesak harrapatu zuen unibertsitate garaian, eta alemanak urte batzuk geroago. Eta, alemanak bezainbeste, Berlinek. Bi horiek dira hizkuntzaren bidez egin dituen bidaia nagusiak, baina era askotako bidexkak eta joan-etorriak zabaldu zaizkio haien inguruan, eta, urte gutxian, alemanezko literaturaren erreferentziazko itzultzaile bihurtu da, Europa erdialdeko hiru egile gorenen lanak euskaratu baititu: Friedrich Durrenmatten Epailea eta haren borreroa (2018), Ingeborg Bachmannen Aldibereko (2019) eta W. G. Sebalden Austerlitz (2022).
Itzulpenak marraztu dizkion bideez hizketan hasita, begien bistakoa da Santamariaren gose intelektuala, egile horien biografietatik beren herrialdeen historiara doana eta asko hedatzeko joera duen dokumentazio lanean islatzen dena.
Ingelesa eta alemana ikasi aurretik, ordea, frantsesa ikasi zuen, «oso umetan», Donostiako ikastola hasi berri bateko giroan. «Baina ez dut sentsazioa nire esfortzuarekin ikasi nuela, baizik eta modu oso naturalean. Ikastolatik ateratzerakoan, andereño Felitxurengana joaten ginen, eta egiten genuen frantsesez jolastu, frantsesez ikasi... Garai hartan, guri normala iruditzen zitzaigun; urteak pasatu ahala konturatu naiz nola ez zen batere gauza normala».
Idoia Santamaria Itzultzailea. JON URBE / FOKU
Amaren aldeko izeba batekin osatu zuen ikasketa, besteak bezain bereziak ziren eskola batzuekin. «Berak frantsesez oso ondo hitz egiten zuen, baina ez zegoen alfabetatua —hemendik hara zerbitzatzera joandakoa zen—, eta, udan, hona etortzen zenean, niri deitzen zidan, diktatzeko bere lagunei idazten zizkien gutunak».
Ingelesarekiko bat-bateko lilurak bultzatu zuen, ondoren, bere kabuz hizkuntza hori ikasten hastera. «Nola nahiko obsesiboa naizen gauza guztietarako, bete-betean sartu nintzen». Bolada batzuk egin zituen Ingalaterrara joaten, eta berehala hasi zen ingelesez asko irakurtzen eta, batez ere, musika entzuten. «Etxean neuzkan disko guztiak jartzen nituen kaskoekin, Bruce Springsteenenak, adibidez, ikusteko ea kontrakzioak-eta non egiten zituzten abeslariek. Belarriko zera hori oso gustukoa dut hizkuntzarekin».
Bitartekaririk gabe
Alemana ikastera ez zuen eraman kolpetik jasotako grina batek, baizik eta ezagutzan sakontzeko gogoak. Santamariak hobeto ulertu nahi zituen Europa erdialdeko historia, literatura eta artea, horien zalea zenez gero: «Banekien hizkuntzarik gabe hurbilketa oso badaezpadakoa zela». 1989an joan zen lehen aldiz Alemaniara, Frankfurtera, ikastaro trinko bat egitera. Han zegoela eraitsi zuten Berlingo Harresia. «Txundigarria izan zen. Neure buruari esan nion: 'Hurrengo urtean Berlinera noa; prozesu hori gertutik ikusi beharra dago'».
Eta horrela iritsi zen maiteminaren muinera: Berlinera. «Tarte luze batean gelditzeko joan nintzenean, berehala iruditu zitzaidan hiri horretan inolako arazorik gabe biziko nintzatekeela. Ez hiri polita zelako, gaur egun askoz txukunduago dago, baizik eta indar izugarria zeukalako. Jende gaztez beteta zegoen, eta mugimendu kultural izugarria zuen, ofizialki potentea, eta estraofizialki beste horrenbeste».
Kapela fabrika bat izandako eraikin bat izan zuen lehendabiziko etxea. «Aspalditik zegoen okupatuta, eta kontratu bat sinatua zuten okupatzaileek jabeekin. Etxe azpian kafetegi bat zegoen, eta ondoan zinema ttiki-ttiki bat, astero zineforuma prestatzen zuena; auzokoak hara joaten ziren iluntzeetan. Nik esaten nuen: 'Hau existitzen da benetan? Utopia egia da: hemen dago!'». Zerikusirik ez Euskal Herrian sumatzen zuen giroarekin: «Hau zen gauza gris ilun bat...».
Berriro azaldu du: hiriarekin berarekin maitemindu zen. «Batzuetan, etxetik kanpo hiri batera joaten zara, eta han norbaitekin maitemintzen zara. Orduan, dena prisma horretatik desbirtuatua gelditzen da, nolabait esateko. Oso ondo dago, esperientzia hori ere primerakoa da, baina niri Berlinen gertatu zitzaidan maitemindu nintzela hiriarekin batere bitartekorik gabe. Alegia, ni han nengoen, bakar-bakarrik, eta primeran».
Tartean, irakurle
Santamaria aspaldi dabil itzulpengintzan lanean; hasieran, ikus-entzunezkoetan aritu zen, batez ere bikoizketarako testuak prestatzen, eta, gero, bestelako testuekin. Elhuyarren lan egiten du 2004az geroztik.
Itzuli zuen estreinako literatura lana Edward Morgan Forsterren Aingeruak nekez ausartzen diren tokian izan zen, 1992an. «Ez zen izan esperientzia ikaragarri ona, nire erruz. Nahiko bizimodu desordenatua neukan orduan; hori lanorduez kanpo egiten nuen, asko atzeratu nintzen, eta beldur handia nion. Literatura iruditzen zitzaidan gauza sakratu bat; edozer erabaki hartzen baldin banuen, ematen zuen profanatzen ari nintzela ez dakit zer aldare».
Idoia Santamaria 1989an joan zen lehen aldiz Alemaniara, Frankfurtera, ikastaro bat egitera. «Lagunek esaten didate aski alemana naizela; egia esan, nahiko prusiarra naiz», onartu du, irriz. IDOIA SANTAMARIA
Emaitzak zapore gazi-gozoa utzi zion, eta batetik horrek, eta bestetik familian urteetan izan dituen zaintza lan handiek, literatur itzulpenetik aparte izan zuten urte askoan. «Nire ohiko lanorduez kanpo ezin nion dedikatu beste ezeri kalitatezko denborarik. Jarraitzen nuen, noski, irakurtzen, alemanez, ingelesez eta frantsesez, baina irakurlea nintzen, ez itzultzailea».
Halako batean, aukera izan zuen kanpora joateko berriz, eta erabaki zuen alemanari «astindu on bat» eman behar ziola. «Denbora askoan ez nuen erabili lanerako. Hemen, alemanarekin, ez baduzu bilatzen, zaila da kanalak izatea». Berlinen denboraldi batzuk igaro ondoren erabaki zuen aukerarik izanez gero alemanetik literatura itzultzea. EIZIEren Literatura Unibertsala bildumarako deialdi batera aurkeztu zen, Durrenmatten eleberria itzultzeko, eta irabazi egin zuen. Hura argitaratu ondoren atera zuten Bachmannena, eta berari eman zioten hori ere; Euskadi saria irabazi zuen itzulpenarengatik.
Handik gutxira proposatu zion Lander Majuelo Igelako editoreak Sebalden Austerlitz itzultzeko. «Sekulako sustoa hartu nuen. Liburua ezagutzen nuen, irakurria neukan gaztelaniaz, Miguel Saenzen itzulpenean, eta oso gogoan neukan askotan pentsatu nuela: 'Nola arraio itzuli du hau tipo honek?'». Hala ere, ezin izan zion ezetz esan liburu kutun bat euskaratzeko eskaerari.
Izugarrikeriaren literatura
Lan bakoitzaren dokumentazio prozesuak aukera eman dio mundu batean murgiltzeko. «Horrek arriskua dauka: sartzen zara, hasten zara irakurtzen bat, gero hurrengoa... eta pasatu ditzakezu horrela bost urte, eta lerro bakar bat ere ez itzuli. Askotan pentsatu dut, gainera, nire ziurtasunik eza bridatzeko modu bat ere badela: helduleku bat».
Gainera, egileekin sortu duen loturak hor jarraitzen du lanak bukatu eta gero ere. «Asko gustatuko litzaidake Vienara joatea, Bachmannekin harreman estuagoa izateko. Gainera, bera jaio zen ingurura joan nahiko nuke, Klagenfurt ingurura, eta Austriaren eta Esloveniaren arteko muga hori ezagutu».
Alemania ez ezik, hizkuntzaren inguruko lurralde osoa ere interesatzen zaio Santamariari, eta zenbat eta gertuagotik begiratu Austria-Hungariako Inperioa izandako lurraldeei, orduan eta konplexuagoa da dena. «Guk alemanak ikusten ditugu betiere holokaustoaren eragile bezala, eta hala da, baina egia da Bigarren Mundu Gerra bukatu eta gero Errumaniaren, Ukrainaren eta Poloniaren administraziopean gelditu ziren lurraldeetan germanofonoak gutxiengo bat izan zirela, eta asko oso gaizki tratatuak».
Inguru horretan bete-betean sartuz gero, holokaustoari ezin zaio izkin egin, gaia aldez edo moldez agerikoa delako idazle askoren obra literarioan ere, zuzenean zein zeharka. «Holokaustoa interesatzen zait. Batetik, izugarrikeria hori ulertu nahian, eta, bestetik, horrek eragin duen gogoeta literario historiko guztia: Hannak Arendtek esaten duena, Philip Larkinen bidaia bere familiaren jatorrira...».
Santamariari zirrara berezia eragiten dio Sebalden lumak Austerlitz-en. «Memoriari buruz egiten duen hausnarketa izugarria da. Nolako konplexutasunez tratatzen duen pertsona bati gerta dakiokeen guztia, pertsona baten burutik pasatu daitekeen guztia horrelako gauza bat bizi ondoren. Asko gustatzen zait sentimentalismorik gabe nola uzten zaituen benetan petrifikatua».
Santamariak zabal-zabalik ikusten ditu alemanezko literatura euskaratzeko bideak, baita hark itzulitako hiru egileetan sakontzekoak ere, begikoak baititu Sebalden lanak —Luftkrieg und Literatur, adibidez (Aireko gerra eta literatura, 1999)—, Bachmannen beste istorio batzuk... «Uste dut asko daukagula hor itzultzeko». Irribarre erdia jarri zaio ezpainetan. «Niri ez litzaidake batere axolako inguru horretan jarraitzea, e». |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217129/espetxera-bidali-dute-donostian-bikotekideari-labanaz-eraso-egitea-egotzi-zioten-gizonezkoa.htm | Gizartea | Espetxera bidali dute Donostian bikotekideari labanaz eraso egitea egotzi zioten gizonezkoa | Foruzaingoak bost pertsona atxilotu ditu tratu txarrengatik, eta bi sexu abusuengatik. Donostian, adin txikiko mutil batek salatu du bart gauean ziztatu egin dutela. Gasteizen gizon bat atxilotu dute, eta Donostian beste bat, sexu abusuak egitea egotzita. | Espetxera bidali dute Donostian bikotekideari labanaz eraso egitea egotzi zioten gizonezkoa. Foruzaingoak bost pertsona atxilotu ditu tratu txarrengatik, eta bi sexu abusuengatik. Donostian, adin txikiko mutil batek salatu du bart gauean ziztatu egin dutela. Gasteizen gizon bat atxilotu dute, eta Donostian beste bat, sexu abusuak egitea egotzita. | Epaileak espetxera bidali du gaur bikotekide ohia labanaz zauritzea leporatuta atxilotu zuten 26 urteko gizonezkoa. Igande goizaldean izan zen erasoa, Donostiako Amara auzoko etxebizitza batean, eta emakumea ospitalera eraman behar izan zuten, larri, lepoan eta bizkarraldean zauriak zituela. Haren bikotekidea, 26 urteko gizonezkoa, atxilotu egin zuten, eta atzo utzi behar zuten epailearen esku.
Kasu horrez gain, indarkeria matxistari lotutako zazpi atxiloketa egin ditu Foruzaingoak asteburuan: tratu txarrengatik bost pertsona atxilotu dituzte Iruñean, Sarrigurenen, Eguesen, Lizarran eta Alesbesen; eta Lizarran (Nafarroa) beste bi atxilotu dituzte sexu abusuengatik. Beste atxiloketa batzuk ere egon dira. Ertzaintzak herenegun 51 urteko gizonezko bat atxilotu zuen Gasteizen, emakume bati sexu abusuak egitea egotzita. Epailearen aurretik igaro ostean, aske geratu zen atzo. Eta Eneko Goia Donostiako alkateak jakinarazi du gizon bat atxilotu zutela larunbatean sexu abusu bat egitea egotzita. Salaketaren arabera, Bulebarrean ipurdian jo zuen emakume bat.
Ziztadek ere ez dute etenik: Tafallako festetan (Nafarroa) hiru emakumek salatu dute ziztatu egin dituztela, eta Foruzaingoak ikerketa martxan jarri du. Gainera, Donostian adin txikiko mutil batek salatu du bart gauean hankan ziztatu dutela, Donostiako Udalak jakinarazi duenez. Ertzaintzari eta Udaltzaingoari azaldu dionez, Zurriolan izan da erasoa, eta ziztada kasuetarako protokoloa martxan jarri zuten.
Ertzaintzak beste hainbat ziztadaren berri ere izan du. Hain zuzen, ostiraletik bost emakumek jarri dute salaketa ziztatu dituztelako: bi Gernikan (Bizkaia) ziztatu dituzte, bat Bilbon, bat Donostian —bart ziztada salatu duen adin txikikoaren salaketaren berri ez dute oraindik— eta bat Zumaian (Gipuzkoa). Gainera, Donostiako Udalak adierazi du salaketa formal bakarra egon bada ere bost aldiz jarri dutela martxan ziztaden aurkako protokoloa. Protokolo hori aktibatutakoan, ospitalean artatzen dituzte, eta analisiak egiten dizkiete.
Halaber, ziztada kasuei lotuta, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi du Ertzaintza Getxoko txosnetara (Bizkaia) joan zela atzo goizaldean, emakume bat ziztatu zuten susmoa zutelako. Ordea, Ertzaintzaren esanetan, txosna bateko bi arduradunek ez zieten utzi emakumea artatzen. Azaldu dutenez, «hainbat saiakeraren eta ezezkoren ostean eta festetako arduradunaren bitartekaritzari esker», lortu zuten emakumea anbulantziara eramatea. Bi arduradunak ikertzen ari dira, eta desobedientzia larria egotzi diezaiekete. Oraingoz, emakumeak ez du salaketarik jarri. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217130/euskara-bizilege-balitz.htm | Gizartea | Euskara bizilege balitz... | Bizitza bizigarriak garatzeko aukera izango den lurralde beregaina, euskaraz funtzionatu eta hizkuntzen balio kulturala aintzat hartuko duena. Hortik hurbil irudikatzen dute Eduardo Apodakak eta Idurre Eskisabelek Euskal Herri euskalduna. Irudikapen horrek haranzko bidea egiteko balio behar duela uste dute. | Euskara bizilege balitz.... Bizitza bizigarriak garatzeko aukera izango den lurralde beregaina, euskaraz funtzionatu eta hizkuntzen balio kulturala aintzat hartuko duena. Hortik hurbil irudikatzen dute Eduardo Apodakak eta Idurre Eskisabelek Euskal Herri euskalduna. Irudikapen horrek haranzko bidea egiteko balio behar duela uste dute. | Nola bete esanahiz Euskal Herri euskalduna XXI. mendean, aldarrikapen hutsetik harago? Zer etorkizun utopikorekin lotu, eta nola deslotu etorkizun hori fantasiatik, eguneroko praktikak bide horretan jarri ahal izateko? Ariketa hori egiteak euskararen aldeko borrokaren genealogia egitera behartzen du, eta behartzen du, halaber, borroka hori egungo beste hainbatekin batera ikustera. Bai, behinik behin, Idurre Eskisabel eta Eduardo Apodaka EHUko irakasleen talaiatik.
Genealogiak ematen ditu erantzunak, Eskisabelek nabarmendu duenez: «Euskararen aldeko erresistentziaren ibilbide hau aspalditik da hizkuntza jakin bati eustetik haragoko borroka bat». Haren arabera, garaiak garai eta gorabeherak gorabehera, «eraldaketa soziala bere egiten duen konstante bat dago». Hari hori gaur egunera ekarri eta euskararen utopiaren irudikapena egitean, hau datorkio burura Eskisabeli: «Geure burua eta bizimodua euskaraz ardazten dugunon bizitzak benetan bizigarriak diren eremua eta garaia».
Utopiak «integrala» behar duelakoan dago Apodaka ere, «bazterkeria bati» baino gehiago «bazterkeriari berari» aurre egin behar diola. Alde horretatik, «utopia integral» baten beharra nabarmendu du. Hala ere, bereizi egin du utopia horrek zer izan behar lukeen ideologikoki, eta zer linguistikoki. Bigarren alderdi horri erreparatuta, euskararentzat okurritzen zaion utopikoena «euskal analfabeto edo post-alfabetatu elebakarren komunitatea» da; hots, «euskaraz bizitzea beste hizkuntzarik behar izan gabe». Eta analfabetoa zergatik? «Hemendik aurrera ahozkotasun berri bati eutsiko eta ekingo diogu, eta ahozkotasun horretan egongo da, batez ere, euskararen bizitasuna eta bizigarritasuna».
Planteamendu horren atzean utopia «berrasmatu» beharra dago. Izan ere, Apodakaren esanetan, garai batean utopikoa zatekeen «normalizazioa», baina hitz hori «distopikoa» bihurtu da orain: «Normalizazioa, azken batean, egote bat bihurtu da. Hau da, ez da benetan oldarra, ekimena, aurrera egitea. Eta egote horretan ahitu dira indarrak, batetik, eta galdu da euskararen aldeko ekimenen zentzua, bestetik». «Kontsumo gizarte honetan», euskara «hautu» izatearekin lotu da egoera arrunta, haren arabera: «Menuan daukagun hautu bat. Beti ez dago, baina egon dadila eskatzen dugu». Apodakaren ustez, ordea, menua bera jarri behar da zalantzan. Komunitatearen «bizilege arrunta, komuna eta orokorra» euskara izango den agertoki bat irudikatu du, uste baitu horrek emango liokeela «zentzua» euskararen aldeko ekinari. Eta «zentzu emaile» izatea da, hain justu, utopiaren ezaugarririk behinena harentzat.
Balizko komunitate horren hizkuntza ideologiaz aritzean, alboko estatuen joerak ez errepikatu beharra aipatu du Eskisabelek. «Ez monolinguismorik, ez supremazismorik ez da sartzen Euskal Herri euskaldunean». Halaber, eta aurrekoari loturik, azaldu du eremu horretan hizkuntza aintzat hartu beharko litzatekeela «komunikazio gaitasunaz» harago; «indibiduoak zein komunitateak zutointzen dituen tresna» moduan, hain zuzen.
Komunitate utopiko horretarako trantsizioan, hala ere, «konfrontazioa» eta «gatazkak» egon egongo direla ohartarazi du Apodakak, eta, horiei izkin egiten saiatuta ere, ezinbestean azaleratuko direla, nahiz eta eguneroko politiken arabera tentsio horiek areagotu ala gutxitu. Ataka horretan ondo kokatuta egon beharraz ohartarazi du: «Estatuei, esate baterako, berdin zaizkie euskararen utopiak eta distopiak, desagertuko den ala ez».
Homogeneizazioaren eta hizkuntza aniztasunaren kontrakoen aurrean «hizkuntzen elkarbizitzaren bandera» haizatzearen arriskuaz ohartarazi du. «Neurri batean, gure distopia bihur daiteke, normalizazioa bihurtu zitzaigun moduan». Bandera horren pean, beraz, «galtzeko zorian» dauden hizkuntzen alde egin behar dela azaldu du: «Arriskua dago, bestela, hizkuntza aniztasunaren banderarekin homogeneizazioaren eta erabateko uniformizazioaren alde egiteko».
Iruditegi berrien beharra
Hizkuntzen eta kulturen homogeneizazioaren ifrentzuan ikusten dute euskararen utopia bi-biek. Egungo munduaren, «kapitalismo basati eta digitalaren» ezaugarri esanguratsuenetako bat hori dela uste du Eskisabelek. Horregatik, hortik bereiziko diren desio eta iruditegiak sortzearen garrantzia aipatu du: «Hizkuntza-herri-kultura lotura horretatik, izaera kolektibo batzuen diferentziaziotik etor ote daitekeen beste desio batzuen marrazketa». Utopia integralaren eraikuntzan «funtsezko pieza» izan daitekeelakoan dago.
Utopia hori zer egitura politiko-administratibok zedarrituko lukeen pentsatzen jarrita, burujabetzaren beharra datorkio Eskisabeli: «Bizitza bizigarri eta erosoak izango duen eremu horretan pentsatuz gero, ezinbestean datorkit Euskal Herri independentearen ideia, baldin eta gure gaineko estatuek beren izaera monolinguista eta supremazista erauzten ez badute».
Gogoeta horri tiraka, homogeneizazioaren kontrako borroka euskararenarekin hertsiki loturik egon izan dela nabarmendu du Apodakak, eta, orobat, borroka horrek jakin izan duela garaian garaiko «gakoak» eta «diskurtsoak» bere alde jartzen. Hori egiten nola asmatu den, horri erreparatu behar zaio, Apodakaren esanetan, «utopia berriak eraikitzeko orduan». Bestalde, forma eta materia ez liratekeela bereizi behar uste du; hots, utopia hori «erakunde» edo «materialtasun berri bat» nola bihurtu pentsatu behar litzateke. Homogeneizazioari hobekien «tokiko komunitateak», «herriak» egiten dio aurre, haren iritziko: «Uste dut herri beregain bat irudikatu behar dugula. Estatu bat izan behar da? Ez dakit, baina bai, gutxienez, autokontzientzia duena, autokontzientzia hori lantzen duena eta erakunde moduan hori objektibatzeko gai dena».
Azpiratuaren berezitasuna
Horretara iritsita asko aldatuko litzateke euskararen egoera, bai, baina baita hiztunen identitatea ere. Subalternitatean eta menperatuaren kontzientzian ardaztutako identitateak beste esanahi bat hartuko al luke? Euskaldunek «erosotasunez bizitzeko» modua izango luketela irudikatu du Eskisabelek, eta gaineratu horrek alde positibo argi bat izango lukeela behintzat: «Konplexuetatik askatuko gintuzke».
Izan ere, subalternitate egoerak «konplexu eta autogorroto asko» sorrarazten dituela azaldu du, eta adibidetzat jarri aski orokorra den sentsazio bat: «Ni egoera jakin batean sentitzen naiz oso inposatzailea eta tiranoa: euskara erabat txertatuta eta naturala ez den ingurune batean euskaraz egiten tematzen naizenean». Euskaltzaletasunean badago konplexu hori, haren arabera, eta hori gainditzea ahalbidetuko luke Euskal Herri euskaldunak. «Besteenganako enpatia galtzeko arriskua» ere ikusten dio, hala ere, «justizia sozialarekin eta beste zapalkuntzekiko sentiberatasuna ematen digun hori galtzea».
Kapital linguistikoa dagoenean hizkuntza batean, eta hizkuntza horretan «oztopo barik» aritzeko modua dagoenean, egoera hori «naturalizatu» egiten dela azaldu du Apodakak. Hori gertatzen da, haren arabera, hizkuntza horrek erabateko identitatea hartzen duenean, eta ez, egun den bezala, «diferentzia menperatu bat» denean. «Beraz, lortuko bagenu hori, zer gertatuko litzaioke euskal identitateari? Bada, identitatea izango litzateke, gizartea egituratzeko eztabaidatu behar ez den hori». Egun ez da hori, haren arabera: «Daukaguna da espainiar eta frantziar identitatea. Eta euskara zer den? Bada, desberdintasun menperatu bat, neurri batean erabilgarria identitateen aldetik esateko: 'Begiratu nolako aniztasuna daukagun gurean'. Baina hori, beti, baldin badakigu identitate barruan dagokigun tokia errespetatzen». Edo, Eskisabelen hitzetara joz, baldin eta euskalduna ez bada «tiranoa».
Bide egokian, motel
Egungo egoeraren eta utopiaren arteko arrakala bere horretan aztertzeari ez diote zentzurik aurkitzen Apodakak eta Eskisabelek, ez bada norabideari erreparatzeko. Izan ere, Apodakak gogoratu du utopiak «zentzu emaile» izateko balio duela, eta horrekin batera joan behar duela «pragmatismo eraldatzaileak», «gauzak aldatzera jotzen» duenak —«pragmatismo dogmatikotzat» dauka status quo-a mantentzera mugatzen dena—. Alde horretatik, Eskisabelen iritziz, euskalgintzari ikusten dioten bertuteetako bat zera da, «bere burua proiektatzen duenean» kontuan hartzen dituela «beste zapalkuntzak eta bazterrekotasunak». Ibilbide historikoan egin izan duen bezala, «prozesu eraldatzaileekin lotzeko» joera ikusten dio.
«Adostasunaren» eta «subalternoaren» diskurtsoak «oso txertatuta» ikusten ditu, hala ere, eta horrek «orea» are konplexuago egiten duela uste du: «Momentu interesgarria da gauzak pentsatzen ari garelako, agian lugorri momentuan gaudelako, baina behar dugu bultzada bat, nolabait, gauza zehatzagoetara». Horretan dago Apodaka ere. Utopiak irudikatzen hasita, «hordagoa» jo behar da, haren ustez, eta, ondoren, hori hizkuntza politika zehatzetara itzuli. Alde horretatik, gardena da: «Hizkuntza politikak egonean ikusten ditut, ez ezer egiten ez dutelako, aldatzen ez direlako baizik». Egitasmo zehatzak, «politikak» egiten badira ere, «singularreko» hizkuntza politika falta dela uste du: «Gure herriaren hizkuntza egoera, gure polis linguistikoa zein izango den erabakitzea eta hura gauzatzea».
Apodakak ohartarazi duenez, muineko ikuspegia «euskalduntzea» bada, horren gaineko irakurketa berritu egin behar da, normaltasunaren «distopiak» jan ez dezan. Izan ere, gogoratu du euskalduntzea «trantsizio linguistikoa» dela: «Esan nahi du egoera linguistikoa aldatuko dela, eta, orduan, inguru batean normala dena ez dela izango. Eta zer norabidetan aldatuko dugu? Bada, hain zuzen, Euskal Herrian euskaraz bizi ahal izateko». |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217131/gal-eta-bve-taldeen-biktimak-birbiktimizatzea-egotzi-dio-foro-sozialak-biktimen-oroimenezko-zentroari.htm | Politika | GAL eta BVE taldeen biktimak birbiktimizatzea egotzi dio Foro Sozialak Biktimen Oroimenezko Zentroari | Clement Perret «Frantziako enpresari soil» gisa aurkeztu zuen zentroak, eta ez zuten aipatu gerra zikinean izan zuen garrantzia. | GAL eta BVE taldeen biktimak birbiktimizatzea egotzi dio Foro Sozialak Biktimen Oroimenezko Zentroari. Clement Perret «Frantziako enpresari soil» gisa aurkeztu zuen zentroak, eta ez zuten aipatu gerra zikinean izan zuen garrantzia. | Gaur 37 urte bete dira ETAk Clement Perret hil zuenetik. Biktimen Oroimenezko Gaisteizko Zentroak urteurrenaren berri eman zuen atzo sare sozialetan, eta «Frantziako industrialari» izendatu zuen, gerra zikinean izan zuen garrantzia aipatu gabe. Mezu horrek zeresana eman zuen sare sozialetan, eta jende askok kritikatu zuen zentroa. Foro Sozial Iraunkorrak gerra zikinaren biktimak birbiktimizatzea egotzi dio ohar baten bidez zentroari: «Clement Perreten kasuan ere, Terrorismoaren Biktimen Oroimenezko Gasteizko Zentroak beste aukera bat galdu du Estatuaren biktimak ez birbiktimizatzeko. Izan ere, atzo, ETAk Perret hil zueneko 37. urteurrenaren bezperan, sare sozialetan argitaratutako mezuan, Memorialak ez du aipatu giza eskubideen urraketan izan zuen erantzukizuna, zehazki gerra zikinean».
Foro Sozialak gutun bat bidali zion uztailaren amaieran Florencio Dominguez Biktimen Oroimenezko Gasteizko Zentroaren zuzendariari, eta eskatu zion Meliton Manzanas, Clement Perret, Carrero Blanco eta antzekoei egiten dieten tratamendua berraztertzeko. Bestalde, zentroaren patronatuan dauden erakundeei —Eusko Jaurlaritza, Nafarroako Gobernua eta Gasteizko Udala— eskua hartzeko eskatu zieten. Foro Sozialaren arabera, ez dute inoren erantzunik jaso.
Ez da Biktimen Oroimenezko Zentroak antzeko adierazpenak egiten dituen lehen aldia. Abuztuaren 3an, inspektore soil gisa gogoratu zuen Meliton Manzanas, eta ez zuten ezer aipatu Manzanasek frankismo garaiko indarkerian izan zuen erantzukizunari eta dozenaka atxiloturi egin zizkien torturei buruz. Iaz ere adierazpen bertsuak egin zituen bi pertsonon inguruan. |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217132/euskarafobia-egotzi-diote-altzolako-ura-enpresari.htm | Gizartea | Euskarafobia egotzi diote Altzolako Ura enpresari | Altzolako Ura enpresaren jokabideak polemika sortu du Twitterren, erabiltzaile baten kexa dela eta. Erabiltzaileak botiletan euskararen arrastorik ez dagoela leporatu dio enpresari. | Euskarafobia egotzi diote Altzolako Ura enpresari. Altzolako Ura enpresaren jokabideak polemika sortu du Twitterren, erabiltzaile baten kexa dela eta. Erabiltzaileak botiletan euskararen arrastorik ez dagoela leporatu dio enpresari. | Joan den igandean, Twitterreko Plistiplaust erabiltzaileak salatu zuen Altzolako Ura enpresaren botiletan erdara hutsean idazten dutela. Harridura eragin zuen txioak, baina, hala ere, enpresaren erantzunak sortu zuen ezinego handiena sare sozial horretan.
Altzolako Ura enpresaren @BasqueWater kontutik erantzun zuten legeak «gehiengoaren hizkuntzan etiketatzera» behartzen duela, eta etiketa jartzeko tarteak ez diela azalpen guztiak bi hizkuntzatan jartzeko modua ematen; hori ere erdaraz. Gaineratu zuten «asko sentitzen» dutela etiketa horiek espainieraz egoteak sor ditzazkeen eragozpenengatik.
Hori ikusita, Twitterreko hainbat erabiltzaile haserre mintzatu ziren txioaren iruzkinetan. Enpresari leporatu zioten ez dela egia bi hizkuntzetan idazteko lekurik ez dagoela. Beste batzuek esan zuten «aldaketarik ezean» ez dutela gehiago Altzolako Ura erosiko.
Elgoibarko enpresaren sare sozialei erreparatuz gero, euskararen erabilera oso murritza dela ikus daiteke. Enpresa aipatzen duten euskarazko hainbat iruzkin txiokatzen badituzte ere, erdara soilean idazten dute Twitterren, eta Instagramen ere bai. Hori dela eta, erabiltzaile batzuek esan dute Basque Water traola baino hobeto dagozkiola Bezeroak galtzen traola eta Nazka Water traola.
Sare sozialetan ez ezik, haien webgunean ere ez dago euskararen arrastorik. Hizkuntza aldatzeko eman ohi den aukera ere ez du eskaintzen webguneak, eta, ondorioz, erdaraz bakarrik irakur daiteke. |
2022-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/217133/geroa-gizonik-eta-emakumerik-gabe.htm | Gizartea | Geroa, gizonik eta emakumerik gabe | Gatazkarik gabeko paradisurik ez, baina bortxa gutxiagoko mundu hobe bat irudikatu dute Jule Goikoetxeak eta Miren Arangurenek, feminismoa tresna gisa hartuta. Harreman afektiboak, antolaketa ekonomikoa, zaintzeko moduak aldatuko lituzke gizon eta emakume kategoriak desagertzeak. | Geroa, gizonik eta emakumerik gabe. Gatazkarik gabeko paradisurik ez, baina bortxa gutxiagoko mundu hobe bat irudikatu dute Jule Goikoetxeak eta Miren Arangurenek, feminismoa tresna gisa hartuta. Harreman afektiboak, antolaketa ekonomikoa, zaintzeko moduak aldatuko lituzke gizon eta emakume kategoriak desagertzeak. | Holobionteez hitz egiten hasi dira, kafeak eta infusioak prestatu bitartean; hala deitzen diete zientzialariek hainbat espeziez osatutako izaki bizidunei. Nahiko kontzeptu berria da, multiespeziearen ideiarekin lotua, eta, zientzia fikziozkoa dirudien arren, beste errealitate batzuk irudikatzen laguntzen dio Jule Goikoetxeari, eta utopia feminista definitzen: «Gizonen eta emakumeen desagerpena hain da iraultzailea, ezen zaila baita ulertzea bera; agian mendeak beharko ditugu. Baina ezin badugu pentsatu zerbait diferentea, ezingo dugu sortu. Beraz, gizonik eta emakumerik gabeko gizarte batean, zer egongo da? Bada, holobionteak, adibidez». Miren Arangurenek barrez jaso du proposamena, baina ados agertu da muinarekin: «Gizonen eta emakumeen desagerpena luzerako doa, baina dagoeneko hasi gara».
Utopia feministaz eta utopia feminismotik hausnartzen jarri ditu BERRIAk Jule Goikoetxea filosofo eta EHUko irakaslea (Donostia, 1981) eta Miren Aranguren Bilgune Feministako eta Emagineko kidea (Iruñea, 1981). Prozesu gisa ulertu dute biek, ez amaierako helburu gisa, eta errealitatera lotua. «Ezin dugu pentsatu egun batean mundu guztia ona izango dela, edo ez denik egongo supremazismorik, adibidez, animaliekin edo beste gizaki batzuekin. Beti egongo dira gatazkak eta botere harremanak, eta hori da zailtasun nagusia: gatazkak ere izango dituen utopian pentsatzea», azaldu du Goikoetxeak. Arangurenek ere aldarrikatu du mundu hobeago bat irudikatzeko ariketa: «Zapalkuntza sistema batzuk gainditzeko prozesua litzateke utopia. Eta hor, nik bai imajinatzen dut indarkeria gutxiagoko espazio bat, baina ez gatazkarik gabekoa; gatazka egongo da, noski, baina bortizkeria gutxiagorekin eta elkarbizitzarako beste mekanismo batzuekin kudeatuta».
Mundu hobe hori marrazteko tresna indartsua da feminismoa haientzat. Goikoetxea: «Diagnostiko konplexuagoa du, aberasgarriagoa eta interesgarriagoa». Aranguren: «Interpelazio asko izan ditugulako, eta absentzien inguruko kontzientzia badugulako. Zerbait horizontala egin nahi badugu, herritarra, feminismoak gaitasun handia ematen digu identifikatzeko zein falta diren eta nola eraiki sareak». Eta beste zerbait horren abiapuntuan bat etorri dira biak: utopia feministan ez dago gizonik eta emakumerik. «Edo sexuak ez du inolako garrantzirik», zehaztu du Arangurenek: «Orain harreman guztietarako behar baitugu: gizon eta emakume izateari atxiki dizkiogu esanahiak, funtzioak eta eskubideak».
Ildo horretan, sexua «nodo» bat dela berretsi du Goikoetxeak: «Erlazio pila bat biltzen dira sexuaren inguruan; hortaz, sexua deseginez gero, sistema auzitan geratuko da. Azken batean, sexua sailkapen bat da, baina berez ez da existitzen; hori ulertuta, oso erraza da sailkapen berriak sortzea. Horixe egungo gizartean badaudela gizonak eta emakumeak, baina hori alda dezakegu: emakumeak materialitate jakin bat dira, esanahi jakin batzuk dituztenak, eta gizonak ere bai; beraz, materialitate edo gorputz desberdinak sortu behar dira, gizon-emakume kategorietatik kanpo».
Izan ere, gizonen eta emakumeen arteko berdintasuna ezinezkoa da, haren ustez: «Gizonak eta emakumeak egotearen funtzio bakarra da batzuek besteak esplotatzea; emakumeak patriarkatuan baino ez du zentzua». Sexuaren korapilo horrek, gainera, beste eremu batzuk ere blaitzen ditu: «Nola egingo genuke lan sexuaren araberako banaketarik gabe? Kapitalismoa ez litzateke existituko egun ezagutzen dugun bezala. Patriarkatua ez bada desegiten, ezingo dugu sistema ekonomikoa aldatu».
Emakumeen eta gizonen desegitea imajinatzean, ariketa praktikoago bat egin du Arangurenek, ekainean Bilgune Feministaren hogeigarren urteurrena ospatzeko Oñatin (Gipuzkoa) egindako ekitaldia gogora ekarrita: «Gure arnasgune feministetan aniztasunerako zabalpen izugarria ikusten ari gara: orain dela hamabost urteko topaketekin alderatuta, beste subjektu eta gorputz batzuk daude orain, eta horrek beste errealitate bat sortzen du. Hor jada ikus daiteke aldaketa».
Afektibitatea zabaldu
Zaila da gizonik eta emakumerik gabeko mundu bat irudikatzea, baina binarismo horren kateak hausteak aniztasun eta askatasun handiagoa ekarriko lukeela uste dute. Adibidez, harreman afektiboen eremuan. Arangurenek eta Goikoetxeak deitoratu dute plazeraren ideia bikote (heterosexualen) erlazioetara eta sexu harreman genitaletara mugatuta dagoela maiz. «Indibiduoaren sorkuntza patriarkalari» egotzi dio filosofoak: «Naturatik zatituta gaude: matrimonioan bizi behar dugu sistemak funtzionatzeko, ahal bada umeak egin, eta gainerako guztiak ez dauka garrantzirik. Kontrakoa behar luke: afektibitatea eta plazera askoz modu zabalagoan ulertu behar ditugu».
Ildo horretan, konfinamendu garaiaz oroitu da Aranguren: «Etxean itxi gintuztenean, ez genuen bereziki faltan txortan egitea, baizik eta jendearekin egotea, mendira joatea, eguzki izpiek azala ukitzea... Gure egunerokoan garrantzi handia dute halakoek, baina ez diegu aitortzen. Bestelako harremanei tokia egitea aberatsagoa litzateke». Bikotetik ez ezik, familiatik askatzea ere badakar: «Segurtasun erabatekoa ematen duten egituretako bat da: apurtu ezin dena, beti hor egongo dena. Soilik estatistikoki, gezurra da, indarkeria handia baitago familietan, baina, gainera, lotura horiek desegin behar dira: harreman inportanteak izan daitezke, baina inola ere ez bakarrak eta baldintzarik gabeak».
Horren haritik, utopiarako prozesuan «egitura emozionalak» ere aldatzeaz mintzatu da Goikoetxea: «Egun, pertsona gehienek desiratzen dute bikotean bizitzea, baina duela ez asko hori derrigorrezkoa zen: obligazioak desioa sortu zuen apurka. Eta, hala, emakumeak egun saiatzen dira identitate gutxi gorabehera eroso eta seguru bat lortzen, bikotearen eta amatasunaren bidez, nahiz eta bi horiek egitura emozional ziurgabeenetakoak diren». Hari horri jarraitu dio Arangurenek, irmo: «Guraso izatearen esanahia askatu egin behar da, bai biologiatik, bai bikote egituratik».
Gurasotasuna, bestela
Hain justu, amatasunaren inguruko eztabaida feministari heldu dio Bilgune Feministako kideak: «Zerk egiten gaitu ama? Are, zerk egiten gaitu aita? Uste dut galdera zentzudunak direla. Izan ere, gizon askori inporta zaien bakarra da hazia jartzea eta ondorengo herentzia eta aztarna ziurtatzea, eta ez hainbeste zaintzea edo pertsona batekiko ardura hartzea». Gogora ekarri du ume ugari daudela zaintza premian, gizarte zerbitzuen esku, eta gizarteak ez diola horri erantzuten: «Jabetza pribatuaren ideiak ere guztiz zeharkatzen du auzi hau: 'Umea nirea izango da, ni izango naiz haren arduradun bakarra, eta inork ez dit esango nola zaindu'. Oso arriskutsua iruditzen zait; egoera biolento asko dago halakoen atzean».
Bestelako eredu bat imajinatzea, gurasotasunari dagokionez, errazagoa zaie biei. «Egon badaudelako», esan du Arangurenek: «Deitu guraso, deitu sare, deitu nahi bezala: denbora batez menpekoa izango den pertsona baten zaintza edo ardura kolektiboki hartzean datza». Ama eta aita figurak desagertzearen alde agertu da Goikoetxea: «Demagun haur batzuk hiru edo lau pertsonaren artean zainduko dituztela: taldearen seme-alabak izango dira, eta guraso figura beste pertsona batzuetara zabalduko da. Noski, etxebizitzak eta denboraren antolakuntza horretara egokituko dira, eta zaintzarako baliabide publikoak egongo dira».
Arangurenek antzeko sistema bat irudikatu du gainerako zaintza lanetarako ere, eremu publikoa eta komunitarioa uztartuta: «Menpekotasuna duten pertsonen zaintzaren parte batek profesionala izan behar du, duina eta espezializatua, eta zerbitzu publikoetatik garatua. Baina, egun, estatuak edo administrazioak ezin digute bermatu komunitateak ematen digun pertenentzia sentimendua, aitortza, oinarrizko ongizatea: kalean agurtzea, kafe bat hartzea, besarkatzea... Azken batean, barneratu behar dugu elkarrekin bizi garela eta elkar zaindu behar dugula».
Hori gauzatzeko prozesuan, baina, aldagai eztabaidatu bat txertatu du Goikoetxeak: «Horrelako eredu batek lotura juridikoren bat izan behar du: pertsona baten zaintzaz arduratzen bazara eta ez baduzu zaintzen, koakzioa jasango duzu, eta eskubideak gal ditzakezu. Baliabideak egongo dira, baina kontrola ere bai, kontrolik eta koakziorik gabe ezin baita aldatu habitus-a». Arangurenek, berriz, zaintzaren premiaz kontzientziatzeko modua ikusten du maskulinitatea auzitan jarriz: «Gizontasuna beti lotu izan dut irudi batekin: planeta bat, eta gizon bat haren inguruan, guztiaren jabe sentitzen dena, erabat autonomoa balitz bezala eta ezerk eragingo ez balio bezala. Uste dut hori aldatzeak potentzial politiko handia duela: zaurgarri sentitzea, kontziente izatea denak eragiten digula; horrek bestelako harremanak sortzen ditu, lehian ez baizik eta elkartasunean oinarritutakoak».
Edonola ere, luzea izango den bide horretako lehen pausoak emanda daudela sinetsita daude biak. «Dikotomiara jotzen dugu: distopian —kolapsoa— ala utopian —paradisua— pentsatzera. Baina orainaldira ekarri behar dugu: egunerokoan sortu behar ditugu bestelako errealitateak, harremanak, praktikak... Hori da gure utopia orain, eta egiten ari gara», berretsi du Arangurenek. Haziak ereiten ari dira, eta lurrean sendo egonkortuta daudela erantsi du Goikoetxeak: «Garrantzitsua da errealitatera konektatuta egotea. Utopiak konplexutasun guztia bildu beharko du; ezin da izan esaldi sinple bat. Niretzat, ideia sugestibo bat da utopia: pentsatzen eta ibiltzen laguntzen dit». |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217134/erasoen-gainetik-aste-nagusia-defendatzera-deitu-dute-bilboko-konpartsek.htm | Gizartea | Erasoen gainetik «Aste Nagusia defendatzera» deitu dute Bilboko konpartsek | Ohartarazi dute erasotzaileak ez direla ongi etorriak jai esparruan | Erasoen gainetik «Aste Nagusia defendatzera» deitu dute Bilboko konpartsek. Ohartarazi dute erasotzaileak ez direla ongi etorriak jai esparruan | Egun gutxi batzuk baino ez dira falta Bilboko Aste Nagusia hasteko, eta konpartsek agerraldia egin dute jaietan gertatu ohi diren erasoen aurreko jarrera finkatzeko. Konpartsen Federazioko bozeramaile Garazi Askazibarrek eta Nerea Matutek «erasoen gainetik Aste Nagusia defendatzera» deitu dute, eta erasotzaileei ohartarazi diete jai esparruan ez direla ongi etorriak.
«Berdintasunezko jai gune inklusiboa» eraiki nahi dute konpartsek, eta, horregatik, ez daude eraso matxista, arrazista edo LGTBI kolektiboaren kontrakorik onartzeko prest: «Errespetuz jokatzea zer den ez badakizu, gure jaietara ez etortzeko exijitzen dizugu. Ez zaitugu hemen nahi. Ez duzu lekurik gure Aste Nagusian. Eraso eginez gero, aurrean izango gaituzu». Esan dutenez, aspaldi erabaki zuten beldurrak ez duela lekurik Aste Nagusian, eta lanean jarraitzen dute jai esparrua «gune alai, eroso eta segurua» izan dadin.
Protokoloa
Bilboko konpartsek protokolo bat dute zehazturik erasoren bat gertatuz gero nola jokatu finkatzeko. Aspaldikoa da protokoloa, baina aurten indartu eta gaurkotu egin dute, eta nabarmendu dute federazioa osatzen duten konpartsen inplikazioa «gero eta handiagoa» dela auzi horren inguruan. Edozein eraso pairatzen duenak txosnetara jo dezake, eta han «gune seguru bat» eskainiko diote, eta laguntza: «Hemen, elkar zaintzen dugu».
Dozena bat lagunek osatutako batzorde batek bilerak egingo ditu egunero, eta egoera unean-unean baloratuko du. Horiek ez dira erasoen kontra arituko diren bakarrak: izan ere, konpartsa eta txosna bakoitzean ere egongo dira horretaz arduratuko diren konpartsakideak. Batzordeak egoera baloratuko du, eta, behar izanez gero, deialdiak ere egingo ditu erasoen kontra protestatzeko: mobilizazioak 19:00etan izango dira, Arriaga plazan, erasoa gertatu eta biharamunean; mobilizazioak iraun bitartean txosnak itxiko dituzte, eta 00:00etan lapiko jotzea egingo dute; jai ekitaldiak hogei minutuz etengo dira. Kartelak egin dituzte, bost hizkuntzatan, protokoloaren berri emateko.
Azken egunetan ugaldu diren ziztaden auziari dagokionez, konpartsek esan dute horiek «erasotzat» jotzen dituztela eta beste edozein eraso motaren aurka jokatzen den bezala jokatuko dutela horrelakorik gertatuz gero, baina ez dutela aparteko protokolo berezirik finkatu eraso mota horretarako eta ohiko protokoloa aplikatuko dutela. |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217135/nacho-monrealek-futbola-utziko-du.htm | Kirola | Nacho Monrealek futbola utziko du | «Garai bat bukatu da. Beste bat hasi. Zoriontsu naiz», azaldu du futbolari nafarrak sare sozialetan zabaldutako mezu batean. Hamasei urte egin ditu futbol profesionalean; Osasunan eta Realean horietako hainbat. | Nacho Monrealek futbola utziko du. «Garai bat bukatu da. Beste bat hasi. Zoriontsu naiz», azaldu du futbolari nafarrak sare sozialetan zabaldutako mezu batean. Hamasei urte egin ditu futbol profesionalean; Osasunan eta Realean horietako hainbat. | Erretiroa iragarri du Nacho Monrealek. Futbol profesionala uztekoa dela jakinarazi du, 36 urterekin. Sare sozialetan egindako argitalpen baten bidez eman die berria zaleei, bide batez iradokita alderdi fisikoak ikusteko aski handia izan duela erabakian. «Belaunak mezu bat helarazi dit, ozen eta argi: 'Ezin dut gehiago'. Harekin haserretuko naiz? Ez! Aditu dut, onartu dut, eta eskerrak eman dizkiot guztiagatik», idatzi du Instagramen.
Nacho Monrealek hamasei urte egin ditu futbolari profesional gisan, eta zenbait taldetan aritu da ibilbide horretan, Euskal Herrian zein atzerrian. Hain zuzen ere, eskerrak eman dizkie talde horiei guztiei: «Eskerrik asko, Osasuna, RFEF, Malaga, Arsenal eta Reala, zuenean aritzeko aukera emateagatik. A zer urte onak...». Halaber, nafarrak nabarmendu du pozik dagoela, «zoriontsu». «Ongi sentitzen naiz. Berriz diot. Ongi sentitzen naiz. Eta horrek lasaitu egiten nau». |
2022-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/217138/ate-zabalagoak-irekitzen-beti.htm | Gizartea | Ate zabalagoak irekitzen beti | Atzeko motiboak izan daitezke ezberdintasun sozialak, edo gizartearen parte baten begirada okerrak, edo hainbat pertsonaren sortzetiko zailtasunak, edo denak batera. Horiek gaindituta, gizarte inklusibo bat amets ederra da; bide zabalak eskatzen ditu denek, bakoitzak bere erara, tokia izateko gizartean. | Ate zabalagoak irekitzen beti. Atzeko motiboak izan daitezke ezberdintasun sozialak, edo gizartearen parte baten begirada okerrak, edo hainbat pertsonaren sortzetiko zailtasunak, edo denak batera. Horiek gaindituta, gizarte inklusibo bat amets ederra da; bide zabalak eskatzen ditu denek, bakoitzak bere erara, tokia izateko gizartean. | Aurrean agertzen zaizkien harresietan ateak irekitzen, ate horiek gero eta zabalagoak nola izan daitezkeen irudikatzen: halaxe ari dira hizlariok solasaldi honetan etengabe, gizarte inklusibo bat nolakoa izango litzatekeen imajinatzen. Gizarte gaiekin lotutako ikertzailea da Joseba Zalakain SIIS ikerketa eta dokumentazio zentroan; EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Inkluni ikerketa zentroko ikertzailea, Igone Arostegi; desgaitasun fisikoak dituzten pertsonen Gipuzkoako federazio Elkartuko langilea da Mikel Malkorra, eta seguruenera murruen garaierari berak die hartua neurria ondoen: elbarritasun handi bat du, eta gurpil aulki batean ibili behar du.
Desgaitasunak inklusiorako traba handia dira, baina ez bakarra; aski esparru zabalari begiratu behar zaio: murru askori. Bazterkeriaren motiboak izan daitezke, halaber, sozialak, ekonomikoak edo gizartearen aurreiritziak. Horiek guztiak, gainera, metatu egiten dira sarri. «Inklusioaz ari garenean, hainbeste gauzari buruz ari gara», onartu du Zalakainek: «Ez da bakarrik kalean lo egitea, edo oso pobrea izatea; hainbat esparrutan arazoak edota gabeziak metatzea da gizarte bazterkeria». Eta ondorioak ditu horrek, argiak, nahiz eta horien berri emateko erabili behar den hitz arazotsu bat: normala. «Jende normalak egiten dituen gauzak egin ezin izatea», hori da inklusio faltaren ondorio nagusia. Horrek, jakina, beste ondorio bat du: «Ez sentitzea gizartearen parte». Horiek horrela, utopia bat amesten hasita, horra helburu nagusia: «Inklusioa da gizarte batean ez arrotza sentitzea».
«Zer beharko genuke? Bada, tresnak jartzea ezberdina denari, eta desberdina delako desabantaila batzuk dituenari, desabantaila horiek konpentsatzeko», azaldu du Zalakainek. Ezin uka, askotan «baliabide ekonomikoen» urriak eragin handia du gizarte bazterkeria egoeratan, eta sarri neurri ekonomikoak behar dira inklusioa bermatzeko. Eta ez dira guztiz berriak halako planteamenduak: egin dira bidean urratsak. Maiz, ordea, «integrazioa» bilatu dela uste du Zalakainek; alegia, desabantailan dauden horiek gizartean nagusi diren ereduetara moldatu diren heinean onartu dira, eta utopia inklusibo batetik aski urrun dago hori.
Joseba Zalakain, Igone Arostegi eta Mikel Malkorra. Gorka Rubio, Foku
Abizen askotarikoak
Geroa irudikatzen hasita, esaterako, nolakoak izango dira agintariak inklusioan aurrerapauso handiak egin dituen Euskal Herri utopiko batean? «Abizen anitzekoak, ez bakarrik euskaldunak; biztanleen errolda bezain askotarikoak», azaldu du Zalakainek. «Gehienak unibertsitatera joan dira, baina ez guztiak. Gehienek, halaber, eskarmentu handia dute izaera anitzeko herri mugimenduetan». Uste du, bide horretan aurrera egite aldera, erakundeei egiten zaizkien aldarriez harago, barruko lan bat ere beharrezkoa dela: norberarena. «Hori bai dela utopia». Norbere buruari galdera egitea: «Nik zer pribilegio ditut gizartean?». Eta eragitea: «Kontua da ikustea nola garen gai gure pribilegioak deuseztatzeko, horrela desabantailak dituzten pertsonak politika publikoen bidez konpentsatzeko. Eskolan, lanean, denean».
Eskola bateko ataria ere irudikatu du Zalakainek Euskal Herri inklusiboan. Zer ikusten da? «Aita asko eta ama asko. Aitona eta amona gutxi eta, egotekotan, gurasoak laguntzen, ez gurasoak ordezkatzen. Jatorri anitzeko gurasoak daude, talde anitzetan nahasturik, hizketan». Eskola barruko martxan ere, aldeak: «Haurrak ez dira batera atera ikastetxetik, zentroak eskolaz kanpoko jarduera ugari eskaintzen dituelako, eta ume bakoitza nahi edo behar duenean ateratzen delako. Haurrek ez dute motxilarik eramaten etxera, etxeko lanak, eginez gero, eskolan egin direlako».
Eskolara begira egin dira urteotan urratsak inklusioaren alde, baina harago egin behar dela argi du Arostegik: «Aldatu behar dugu ikuspegia, esaten duena eskola gizartetik at dagoela. 'Eskolara eramaten dugu umea, eta hor saiatuko gara...'. Hori apurtu behar dugu: eskola da gizartearen parte bat, eta eskola komunitate moduan ulertu behar da». Bide horretan «hierarkiak apurtzera» egin behar da: «Berdintasunezko elkarrizketak sortzea ezinbestekoa da: guztiokin. Eta hor amestea, denon artean». Utopiarako bidean, ikastetxeek abaroa izan behar dute, beste guztiaren gainetik: «Eskolak izan behar du espazio seguru bat, zeinean eskolara goazen pozik. Horrek ez du esan nahi ez ikastea. Baina sentitu behar dugu pozik, seguru, beldurrik gabe». Halaxe irudikatu ditu familiak eskola gero eta inklusiboagoetan, gero eta zabalagoetan: «Ulertuak sentitzen dira, artatuak, zainduak». Helburu baten inguruan beti: «Ikasle guztiek beren gaitasunak garatu behar dituzte: behar dituztenak».
Egoitzez haragoko eredua
Inklusioa erabiliaren erabiliz maiztutako hitza dela sentitzen du Malkorrak, hutsaldutakoa ere bai, usu: «Dena da inklusiboa». Egun, ordea, inklusioa goiburupean sartzen diren politika asko berez behar lukeen definiziotik at daudela uste du. «Askotan diru pila bat jartzen da segregatzaileak diren politiketan. Adibidez, adineko pertsonentzat-eta baliabide pila bat dago, baina beti segregatzen». Egoitzak ditu, adibidez, buruan: adineko askorentzako abaroa dira egun, eta mendekotasun handiak dituzten pertsona askorentzat ere bizilekua, bizileku posible bakarra, sarri. Buruan duen «utopian», eredu horrek ez du balio: «Amesten hasita, desgaitasunak dituzten pertsonentzako egoitza zentrorik ez duen gizarte batekin egiten dut amets. Horrek esan nahi du etxebizitza egokituak eskuratu ahal izango ditugula, eta bizitzaren oinarrizko jardueretarako eta komunitatean parte hartzeko laguntzaile pertsonalen laguntza izango dugula».
Malkorrak buruan du, halaber, laguntzak jasotzen dituzten pertsonekiko mesfidatia ez den eredu bat, irekiagoa, pertsonen autonomia errespetatuko duena: «Behar da konfiantza handiagoa pertsonengan, herritarrengan. Administrazioak erraz jartzen ditu hilero 3.000-4.000-5.000 euro egoitza batean toki bat izateko, baina oso urduri jartzen da ematen badizkio zuzenean mila euro pertsona bati bere etxean egoteko. Konfiantza izan behar da». Halaber, guztiz enpleguaren inguruan ardaztuta ez dagoen eredu bat nahi du, usu era «segregatzailean» garatu delako.
Bat dator Zalakain: «Inklusioa eta integrazioa orain arte izan dira lana. Pentsatu izan dugu lan bat edo ogibide bat daukan pertsona integratuta dagoela». Elbarritasunen bat duten pertsonen kasuan, bereziki, orain dela hamarraldi batzuk horren alde egindako hautua indartsua izan zela oroitu du, eta arrastoa agerikoa dela oraino: «Jendeari esan zitzaion: 'Buzo bat jarriko dizut, eta izango zara besteak bezalakoa'». Enplegu babestua abiatu zen, eta oso zabalduta dago. Aldiz, desgaitasunak dituztenek jasotzen dituzten lan eskaintza onak urriak dira. Malkorra: «Gizartean saiatzen dira bermatzen lan duina; guretzat, lana bakarrik». Buruan duen ametsean, elbarritasunak dituzten pertsonak irudikatzen ditu enpresa arruntetan, «gainerako lankideen» pare, horretarako behar dituzten «laguntza tekniko eta pertsonalekin».
Pertsona begiratzeko eran aldaketa nahi dutela argi du Makorrak.«Lehenik eta behin, pertsona batek konfiantza izan behar du, eta sentitu behar du gai dela erabakitzeko, erabakitzeko bere bizitzako alderdi guztietan: non bizi, nola, norekin, zer laguntza eduki... Aurrena da kontuan hartzea erabakitzeko gaitasuna». Jasotzen dituzten baliabideetan ere aurrera egin behar da: «Bigarren partea da laguntzak ematea. Gu astunak gara bizimodu independentearen aldeko eskeetan, baina guretzat hori da eredua. Horrek bermatzen du gizartean parte hartzeko eskubidea». Eta helburua lortu duten pertsonak badira: «Ez da utopia: errealitatea da. Txikia, baina errealitatea».
Eta zer behar da ametsa gauzatzeko? «Batetik, etxebizitza egokitua izateko aukera edukitzea. Eta hor hamarraldi hauetan egin dira urratsak», onartu du Malkorrak. Horrekin ez da aski, ordea: «Behar dira, era berean, diru sarrera duinak: hor arazo handia daukagu gure kolektiboan. Soslairik ohikoenak dira kotizazio gabeko pentsioak edo bestelako prestazioak kobratzen dituzten pertsonak...». Behar dituzte, era berean, egin ezin dutena egiteko pertsonak ondoan. Asmatuta dago formula: «Hori egiten dute laguntzaile pertsonalek. Guk egin ezin dugun hori egiteko dira; janzteko, bainua hartzen laguntzeko, edo lanera joaten... Baina egun eredua ez dago horretara bideratuta». Badira programak, baina «gabeziak» dituzte. Urrun da utopia.
Iraganeko ikasbideak
Aurrekoek irudikatutako mundu hobeei begira, utopien gaineko esperantzak loratzea errazagoa dela onartu du Malkorrak. «Kontua da guztiok sinestea ez dela hain utopikoa ere. Elkarturen 40 urtemugaren historiaren harira liburu bat egin genuen. Aberasgarria izan zen ikustea nolakoa zen egoera duela 40 urte, eta zer egoeratan gauden orain. Eta diferentzia handia dago. Onerako. Argazki bat dago 1979koa, lehen espaloia egokitzen jardun zutenekoa. Zer aldaketa egon den hirigintzan, adibidez!». Prozesuan, bide erratuak saihestea garrantzitsutzat du. «Afari solidarioak, maratoiak...». Halakoak ez dira ageri beren ametsetan. «Erronka eraldatzea da: diruan, inbertsioetan eta fiskalitatean lehentasuna ematea inklusioari».
Eskolaren funtzio eraldatzailean aurrerantzean ere itxaropena izan behar dela pentsatzen du Arostegik, han ikusten du utopiaren ernamuina: «Haur Hezkuntzatik ikas dezakegu besteak entzuten, besteak ulertzen, onartzen, eta eraikitzen». Zalakain, berriz, uzkurragoa da utopiekin; «aldaketa txikietan» indarra jarri behar dela uste du, zabal daitezkeen ate berrietan. |
2022-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/217140/etorkizuneko-ekotopia-amestuz.htm | Gizartea | Etorkizuneko ekotopia amestuz | Etengabe ohartarazten ari dira hedabideak, baita planeta bera ere: klima larrialdia iritsi da. Baina norantz jo behar da krisi horretatik ateratzeko? Zein da helmuga? Gizakiak etengabeko hazkundearen logikari jarraituko ez dion mundu bat; ongizatearen pertzepzioa guztiz aldatuko dena: ekotopia. | Etorkizuneko ekotopia amestuz. Etengabe ohartarazten ari dira hedabideak, baita planeta bera ere: klima larrialdia iritsi da. Baina norantz jo behar da krisi horretatik ateratzeko? Zein da helmuga? Gizakiak etengabeko hazkundearen logikari jarraituko ez dion mundu bat; ongizatearen pertzepzioa guztiz aldatuko dena: ekotopia. | Klima larrialdia zer den ere jakingo ez duen mundu bat. Natura eta gizadia, biak orekan eta, ondorioz, hobeto biziko diren planeta bat. Natura errespetatzeak ez baitakar onura soilik lurrarentzat: gizakien bizitzak ere modu erradikalean aldatuko lituzke; eta alderantziz: gaur egungo gurpil zoroa gelditzeak ekarriko luke naturarekin errespetuz jokatzea. Horiek izan dira Lorea Flores Compains Greenpeaceko Hego Euskal Herriko koordinatzaileak eta Joseba Azkarraga Etxagibel EHUko irakasle eta Ekopol taldeko ikerlariak atera dituzten ondorioetako batzuk, galdera bati erantzun nahian: nolakoa izango litzateke mundu ekotopiko bat?
Parekideagoa izango litzateke gizarte berri hori, Floresen aburuz: «Botere harremanak ahulduko dira moduren batean, edo, behintzat, ez dira gaur egun bezain nabariak izango, bai pertsonen artean, eta baita naturarekiko ere». Izan ere, parekidetasun hori gizakietan zentratzeaz harago, gainontzeko bizidunentzat ere justuagoa izango den planeta batez ari da Greenpeaceko koordinatzailea.
Azkarragak ere beharrezkoa ikusten du hori: «Gainontzeko bizidunen birprodukzioa bermatuko lukeen gizarte eredu bat izango litzateke. Hau da, bioaniztasunari eusten dion gizarte bat, eta ez hori bakarrik, baizik eta sustatzen edo areagotzen duena».
Ekotopia horretara heltzeko, hizlariek hainbatetan hartu dute ahotan hazkundearen kontzeptua, eta alderantziz, hazten uzteko beharra jarri dute mahai gainean. Desazkundearen bidetik, mundutar guztiek ondo bizitzeko baliabideak izango lituzketela ondorioztatu du Azkarragak: «Ekotopia horretan, muga biofisikoen barruan bizi gara. Hau da, gainezkatze ekologikorik gabeko egoera batean gaude, eta horrek esan nahi du topatu dela modu bat oparotasuna sortzeko hazkunderik gabe». Baliabideen banaketa bidezko baten eskutik dator utopia hori, Azkarragaren hitzetan: «Topatuko da aberastasuna banatzeko era, seguru asko inoiz ikusi gabeko moduan eta inoiz ikusi gabeko neurrian. Azken batean, gizarte ekologista bat erabat txirikordatuta dago justizia sozial globalaren ideiarekin».
Baina nola prestatu gizartea halako aldaketa baterako? «Ongizatearen pertzepzioa aldatuta». Hori da, Floresen ustez, gakoa: «Besteak beste, denbora bera beste modu batean ikustea. Bidaiatzeko behar dugun denboraren pertzepzioari dagokionez, nabarmen aldatuko litzateke. Egun, esaterako, normala iruditzen zaigu gaur Nafarroan egotea eta bihar Londresen. Eta agian etorkizun ekotopiko batean berriz ere kontziente izango gara lurrarekin orekan bizitzeko ezin dugula hori egin, bestelako erritmoak behar ditugula».
Ongizatearen pertzepzio aldaketa horrek, ezinbestean, eragina izango luke eguneroko bizimoduetan, azaldu duenez. Esaterako, nabarmen aldatuko litzateke eguneroko jarduera bakoitzari emandako denbora eta garrantzia: «Niretzat, etorkizun ekotopiko horretan, elikadurak pisu handiagoa izan behar luke gure eguneroko bizitzan: askoz konektatuago egongo litzateke elikagaiak ekoizten diren moduarekin, eta kontuan izango genuke zer elikagai diren, nondik datozen... Ondorioz, denbora gehiago eskainiko genioke horri, bai ekoiztean edo erostean, eta baita prestatzean ere».
Azkarragak, ordea, beste ertz bati heldu dio: «Gizarte utopiko horretako egunerokoa, zalantzarik gabe, antsiolitiko eta antidepresibo gutxiagoko eguneroko bat izango litzateke. Eta zergatik? Bada, segurtasunez biziko garelako, eta beldur askoz gutxiagorekin». Segurtasun hori gorpuztuko litzateke, ikerlariaren aburuz, pertsonek harreman destruktiboak izateari utziko lioketelako hiru norabidetan: nork bere buruarekin, besteekin eta naturarekin. «Modu erradikal eta osasuntsuan aldatuko lirateke hiru harreman horiek».
Nahikotasunaren kultura
Norberari dagokionez, gutxiagorekin bizitzen ikasiko luke gizakiak: «Baina ez bakarrik baliabide material gutxiagorekin, baita baliabide sinboliko gutxiagorekin ere. Gure gizartean etengabe gabiltza gehiagoren bila, eta ohitura neoliberal horrek eramaten gaitu errendimenduaren logika etengabeko horretara. Askotan hor sentitzen dugu ez garela nahiko. Aldiz, gizarte ekologista horretan, norberak aurkituko luke soiltasunaren bidea, eta nahikotasunaren kultura nagusituko litzateke. Hau da, 'Nik honekin nahikoa daukat' esateko gaitasun hori».
Besteekiko harremanei dagokienez, «trinkoak» izango lirateke, «dentsitate handiagokoak». Eta naturarekin, berriz, Azkarragak dio herritarrak konturatuko liratekeela «elkarren menpekoak» eta, batez ere, «ekomenpekoak» direla.
Panpina errusiarren irudia erabili du Azkarragak metafora gisa, utopia horretan gizartea eta ekonomia ekologismoaren menpe egongo liratekeela azaltzeko: «Ekonomia ekologista batean, sistema ekonomikoa da panpinarik txikiena. Ondoren sistema soziala deitzen denak barnebiltzen du ekonomia, eta panpinarik handienak, naturalak, beste biak. Ekonomia doituko litzateke gizartearen beharretara eta biosferara, eta ez alderantziz».
Horretarako, sistema ekologikoa eta ekonomikoa uztartuko dituen mundu bat irudikatzen du Floresek: «Prozesu guztiek nolabait imitatuko dituzte berez naturan gertatzen diren prozesu ekosistemiko guztiak, edo horietan txertatuak egonen dira. Horrela, ekonomia benetan zirkularra izatea lortuko dugu». Gehitu du «benetako ekonomia zirkularrean» plastikozko botila bat ez litzatekeela erabiliko kamisetak egiteko: «Botila batek prozesua pasatu ondoren berriro ere botila litzateke, materia eta energia galdu gabe gauza berriak sortzen».
Horretarako, tokikotasunaren eta bioerregionalismoaren bidea da hartu beharrekoa, bi hizlarien iritziz. «Horrek esan nahi du planetako ekonomia eredua guztiz aldatuko dela, planetako erregio batzuek utzi diotela beste lurralde batzuk arpilatzeari, esplotatzeari», esplikatu du Azkarragak. Kontrara, lankidetzan oinarritutako mundu mailako erlazioak irudikatzen ditu: «Berdinen arteko harremana litzateke, mundu multipolar bat. Nazio txikiei autodeterminatzeko eskubidea onartuko litzaieke, eta gatazkak ebazteko militarismoari uko egingo lioke».
«Pertsonen zein planetaren bizitza erdigunean izatea» izan beharko litzateke munduaren antolaketa horren ardatza, Floresen esanetan, eta berak ere burujabetza azpimarratu du: «Lurralde mailatik hasita burujabe izango ginateke. Eta, ezinbestean, elikadura burujabetzak eta burujabetza energetikoak ere zentralitate handia izango lukete. Azpitik gorako antolakuntza eredua izango litzateke. Hori ere lotuta dago botere harremanak puskatzearekin; gizarteak batak besteekin eta naturarekin daukan harremanaren modua aldatuko bada, horrek ekarriko du ezinbestean antolakuntza ere beste mota batekoa izatea».
Energia gutxiago
Hala ere, ez da mundu utopiko baten beharrik energia gutxiago erabiliko dugun mundu bat imajinatzeko; Floresek azaldu duenez, nahi eta nahi ez, energiaren erabilera «efizienteagoa eta inteligenteagoa» egin beharko baita etorkizunean, energia ez baita eskuragarri egongo egun dagoen bezala. «Horrek ekarriko du kontsumoa eta beharra murriztea. Baina, utopiara begiratuz, herritarren eskuetan egonen den beste sistema bat izango litzateke. Energia kasu batzuetan autokontsumo bidez kudeatuko litzateke, edo baita tokiko komunitateen bidez ere. Proiektu eoliko handiak ere egon daitezke, baina ez oraingo ereduarekin. Horietan, gizartearen eta pertsonen parte hartzea askoz handiagoa izango litzateke».
«Energia ez litzateke merkantzia bat izango, elikadura izango ez litzatekeen bezala, baizik eta oinarrizko eskubide bat. Eta eguzkia izango litzateke, berriro ere, energia iturri nagusia», erantsi du Azkarragak. Energia sortzeko moduari erreparatu dio berak ere: «Utziko litzaioke erregai fosila erabiltzeari, edo erretzekotan, guztiz premiazkoak diren gauza puntualetarako izango lirateke, beti guztion hobe beharrez, eta betiere trantsizio sozial orokor baten mesederako baldin bada. Ikuspegi horretatik, eredu ekologista horretan, barrabaskeria izango litzateke gasolina diru publikoarekin laguntzea hogei zentimotan».
Eta energiaren beste hanka bat ekarri du eztabaidara: «Etorkizuneko gizarte horretan jabetuko ginateke digitalizazioak egundoko inpaktuak dituela kontsumo materialaren ikuspegitik, eta hondakinen sorkuntzaren ikuspegitik ere inpaktu erraldoiak dituela». Haren aburuz, hori gizarteko arlo askotan nabarituko litzateke; besteak beste, hezkuntzan: «Esango nuke gure eskolak eta gure hezkuntza sistema askoz gertuago egongo liratekeela baso eskolen eredutik, eta askoz urrutiago digitalizazio masiboaren eta pantailen erabateko presentziaren ideiatik. Eta, ondorioz, lortuko genuke umeek eta gazteek bi gauza modu nabarmenean hobetzea: osasun mentala eta eskola errendimendua».
Urrats txikiak
Utopia irudikatuta, beste galdera bat sortzen da: nola eman mundu ideal horretarako pausoak. Flores: «Uste dut badirela alternatiba batzuk dagoeneko. Egia da txikiak direla, baina uste dut bide horretatik jo behar dugula. Izan ere, gaur egun daukagun sistemarekin aurrera jarraituta, zail daukagu». Hasteko, hazkundea gelditzearen garrantzia azpimarratu du: «Batzuek uste dute itun berri berdea delakoarekin posible dela hazkundea mantentzea, baina argi dago horrek ez duela ezer konpontzen».
Azkarraga ere bat dator: «Guztiz katastrofikoa da orain arteko erreformismoaren bidea hartzea; hondagarria da. Estraktibismoa, produktibismoa eta kontsumismoa biltzen dituen plan hori auzitan jarri ezean, ez dugu hau aldatuko». Argi dauka nondik etorriko den «beharrezkoa» den aldaketa: «Gaurko sistemaren aldaketarik osoena, handiena eta erradikalena ekologismotik dator». |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217141/gurutze-gorriko-boluntarioek-itsasoratzen-lagundu-diote-izurde-bati-zumaian.htm | Gizartea | Gurutze Gorriko boluntarioek itsasoratzen lagundu diote izurde bati Zumaian | Santiagoko hondartzan agertu da gaur goizean animalia. Hegal batean zaurituta zegoen. | Gurutze Gorriko boluntarioek itsasoratzen lagundu diote izurde bati Zumaian. Santiagoko hondartzan agertu da gaur goizean animalia. Hegal batean zaurituta zegoen. | Gaur goizean Gipuzkoako Gurutze Gorriko boluntarioek itsasora itzultzen lagundu diote Zumaiako hondartzan lehorreratutako izurde bati. Bi metro luze zen animalia, eta Calderon espeziekoa zen.
Hegal batean zuen zauriaren ondorioz, itsasora itzultzeko zailtasunak zituen, eta korronteak eraman du hondartza ertzera.
Gipuzkoako Gurutze Gorriak jakinarazi duenez, erakundeko boluntarioak itsasontzi batekin joan dira Santiago hondartzara, eta, ohatila baten laguntzaz, izurdeari itsasora itzultzen lagundu diote. |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217142/garraiolari-bat-hil-da-oiartzunen-lanean-ari-zela-ondoezak-jota.htm | Ekonomia | Garraiolari bat hil da Oiartzunen, lanean ari zela ondoezak jota | Aurten 50 behargin hil dira lan istripuen ondorioz, LAB sindikatuak berri eman duenez. Elkarretaratzera deitu dute biharko. | Garraiolari bat hil da Oiartzunen, lanean ari zela ondoezak jota. Aurten 50 behargin hil dira lan istripuen ondorioz, LAB sindikatuak berri eman duenez. Elkarretaratzera deitu dute biharko. | Garraiolari bat hil da gaur Oiartzunen (Gipuzkoa), Lanbarren poligonoan lanean ari zela. LAB sindikatuak jakinarazi du ondoezak jo ondoren hil dela garraiolaria, «lan istripu ez-traumatiko baten ondorioz».
LABen arabera, Oiartzunen jazotakoa aurtengo 50. lan heriotza da Euskal Herrian. Lan istripuen atzean dagoen «prekaritatea» salatu du sindikatuak heriotzaren berri ematean. Gehiengo sindikalak antolatuta, elkarretaratzea egingo dute bihar Oiartzunen lan heriotza salatzeko: 12:00etan Lanbarren industrialdean, Arañaburu kalean.
Joan den astean, beste bi behargin hil ziren lanean ari zirela: garraiolari bat Elgoibarren (Gipuzkoa), eta eraikuntzako langile bat Errenterian (Gipuzkoa). |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217143/emakume-afganiarrak-ez-ahazteko-eskatu-dute-bilbon.htm | Gizartea | Emakume afganiarrak «ez ahazteko» eskatu dute Bilbon | Talibanek agintea hartu eta urtebetera, elkarretaratzea egin dute Bilbon, Emakume Afganiarren Eskubideen Aldeko Elkarteak antolatuta. | Emakume afganiarrak «ez ahazteko» eskatu dute Bilbon. Talibanek agintea hartu eta urtebetera, elkarretaratzea egin dute Bilbon, Emakume Afganiarren Eskubideen Aldeko Elkarteak antolatuta. | Afganistango emakumeen eskubideen aldeko elkarretaratzea egin dute gaur goizean Bilbon, Espainiako Gobernuaren ordezkaritzaren aurrean. Emakume Afganiarren Eskubideen Aldeko Elkarteak antolatu du elkarretaratzea, eta emakume afganiarrak «ez ahazteko» aldarrikatu dute bertaratutakoek. Hogei bat lagunek parte hatu dute; besteak beste, emakume afganiar talde batek.
Nilofar Bayat saskibaloi egokituko jokalari eta aktibista afganiarrak ere parte hartu du elkarretaratzean. Duela urtebete iritsi zen Bayat Bizkaira, talibanek Kabul hartu eta egun gutxira, Afganistandik ihes egin ondoren. Bayat pozik agertu da ikusita Ukraina zer-nolako babesa jasotzen ari den Errusiak inbaditu ostean, baina eskatu du Afganistango emakumeak eta haurrak ez ahazteko. Gainera, kazetariei egindako adierazpenetan salatu du orain ez dagoela «emakumeentzako bizitzarik» Afganistanen, ez dagoela «ez independentziarik ez askatasunik» emakumeentzat.
Parte hartzaileek ahotsa eman nahi izan diete «talibanek isilarazitako» emakumeei, eta «bakarrik ez uztea» galdegin diote nazioarteko komunitateari. Gainera, mobilizazioan irakurritako ohar batean eskatu dute ez onartzeko herrialdea «iluntasunera» eramaten dutenak, «emakumeei eskoletako atea ixten» dietenak, eta «etxea izeneko espetxe batean preso» edukitzearen erantzule direnak. Elkarteak jakinarazi duenez, Euskal Autonomia Erkidegoan 120 emakume afganiarretik gora bizi dira egun, eta horietako askok parte hartu dute elkarretaratzean. Horietaz gain, Xabier Legarreta Eusko Jaurlaritzako Immigrazio eta Asilo zuzendaria eta Teresa Laespada Bizkaiko Enplegu, Gizarteratze eta Berdintasun diputatua ere izan dira han.
Urte bat talibanen menpe
Duela gutxi bete da urte bat Afganistan talibanen menpe gelditu zenetik. Geroztik, nabarmen egin du okerrera hango bizimoduak, baina, talibanen esku hartze hori baino lehenago ere, giza krisi larria zuten herrialdean, gerra luze baten, lehorteen, elikadura segurtasunik ezaren eta barne desplazatuen eraginez. NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera, joan den abuztutik 19,7 milioi lagun dira berehalako elikadura laguntza behar duten norbanakoak, eta herritarren %95ek ez dute janari nahikorik.
Testuinguru horretan, emakumezkoak dira egunerokoan oztopo gehien dituztenak. AI Amnesty Internationalen Heriotza pauso geldian txostenaren arabera, azken hamabi hilabeteotan ia erabat desagerrarazi dute emakumeen hara-hona ibiltzeko askatasuna, eta itxi egin dituzte neskentzako bigarren hezkuntzako ikastetxeak. Horrez gain, emakumeek ezin dute gizonekin batera lan egin, eta haur parkeak ere sexuen arabera bereizi dituzte. Lan arloan ere ate asko itxi dira emakumeentzat. Indarrean diren arauen arabera, gizonezkoek ezin duten alorretan soilik lan egin dezakete emakumeek, edo «gizonezkoen lanak» ez direnetan: adibidez, emagin gisa edo etxeak garbituz.
Ikusi gehiago: Baztertuetan baztertuenak
Errealitate gordin horren testigu da LEARN Afghan erakundeko zuzendari Paxtana Durrani (Quetta, Pakistan, 1998). Kandaharren zegoen talibanak heldu zirenean, eta ezkutuan zen kazetariaren deiari erantzun zionean. Udazken hartan bertan ihes egin zuen Afganistandik, eta AEBetara joan zen, Wensleyra (Massachussets), senideak atzean utzita. Boterearen truke Afganistan «saldu» izana egotzi die talibanei, baina uste du AEBek pisu handia izan dutela prozesu horretan.
Ikusi gehiago: «Erregimenak gerra deklaratu die neska gazteei» |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217144/navarra-suma-koalizioa-haustea-egotzi-dio-upnk-ppri.htm | Politika | Navarra Suma koalizioa haustea egotzi dio UPNk PPri | Javier Esparza UPNko presidenteak dio PPk «alde bakarrez» hartu duela koalizioa hausteko erabakia, «haien siglak lehenesteko». | Navarra Suma koalizioa haustea egotzi dio UPNk PPri. Javier Esparza UPNko presidenteak dio PPk «alde bakarrez» hartu duela koalizioa hausteko erabakia, «haien siglak lehenesteko». | PPk Navarra Suma koalizio eskuindarra hautsi du, koaliziotik alde egiteko erabakia hartu baitu. UPN, PP eta Ciudadanos alderdiek osatzen zuten koalizioa, eta Javier Esparza UPNko presidenteak gaitzetsi egin du PPk koalizioa uzteko modua. Esparzaren ustez, PPk «alde bakarrez» hartu du uzteko erabakia.
Izan ere, UPNk prentsan irakurrita jakin du PPk koalizioa uzteko asmoa duela: ABC egunkariak elkarrizketa egin zion Miguel Tellado PPko antolaketa presidenteordeari, eta, hark esan zuenez, datozen foru eta udal hauteskundeetan haien siglekin aurkeztuko dira. Enrique Maia Iruñeko alkateak Esparzarenaren antzeko iritzia du: «PPk erabaki bat hartu du, eta esan du ez duela nahi Navarra Suma koalizioak jarraitzea. Haiek dira hori adierazi dutenak», esan du.
Ciudadanoseko Iruñeko zinegotziak, Fernando Sesmak, esan du Nafarroarentzako onena «koalizioari eustea» izango litzatekeela: «Navarra Suma arrakastatsua izan dela uste dugu, Nafarroako zentro eskuina batzeko, eta oso ondo funtzionatu du». |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217145/zerga-bilketa-10-igo-da-uztailera-arte-araba-bizkai-eta-gipuzkoan.htm | Ekonomia | Zerga bilketa %10 igo da uztailera arte Araba, Bizkai eta Gipuzkoan | Hiru lurralde horietako foru ogasunek 9.393,5 milioi euro metatu dituzte urteko lehen zazpi hilabeteetan | Zerga bilketa %10 igo da uztailera arte Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. Hiru lurralde horietako foru ogasunek 9.393,5 milioi euro metatu dituzte urteko lehen zazpi hilabeteetan | Inflazioaren eragina zerga bilketan ere islatzen ari da azken hilabeteetan, eta uztailera arteko datuak igoera nabarmena ekarri du aurreko urteko epe berarekin alderatuta: %10,2. Araba, Bizkai eta Gipuzkoako foru ogasunek 9.393,5 milioi euro bildu dituzte urteko lehen zazpi hilabeteetan. Bizkaiak bildu du gehien: 5.496,4 milioi euro (+548,8); Gipuzkoak 2.655,5 milioi metatu ditu, eta Arabako ogasunak, 1.241,6 milioi. Dena den, Araban hazi da gehien bilketa urte arteko tasan: %12,3; Bizkaian %11,1 igo da; eta %7,6 Gipuzkoan.
Bizkaiak bildutako 5.496,4 milioi horietatik %10,4 zerga zuzenenen bidez lortu ditu, hau da, 2.821,7 milioi euro. PFEZari dagozkie 2.093,4 milioi euro: %8,6ko igoera. Sozietate zergak, enpresen irabaziak zergapetzen dituen zergak alegia, 555,9 milioi euro utzi ditu Bizkaiko ogasunean, %21,8 gehiago. Zeharkako zergen bidez, berriz, 2.194,4 milioi euro bildu ditu ogasunak (+%7,8). BEZak 1.498,6 milioi utzi ditu (+%7,9), eta hidrokarburoen zergak, berriz, 481,1 milioi (+%8,1).
Gipuzkoak bildutako 2.655,5 milioien artean, 994,7 errenta zergari esker lortu dira (+%2,5); beste 104,4 milioi utzi ditu sozietate zergak, iazko epe berean baino 24,6 gehiago. BEZak 745,1 milioi eraman ditu kaxara (+% 8,4) eta hidrokarburoenak 244,4 (+%6,8).
Arabak 1.241,6 milioi bildu ditu urtarrilaren eta uztailaren artean, 543,9 zerga zuzenen bidez eta 549,1 zeharkakoen bidez. PFEZak 463,3 milioi euro utzi ditu Arabako Ogasunean (+%11), eta sozietate zergak 43 (+%28,6). BEZak, berriz, 354 milioiko ekarpena egin du (+%6,7), eta hidrokarburoen zergak, 133 milioi eurokoa (+%10,5). |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217146/euriborrak-1-gainditu-du-abuztuko-lehen-erdian.htm | Ekonomia | Euriborrak %1 gainditu du abuztuko lehen erdian | Hipoteken interesak finkatzeko erabiltzen den erreferentzia nagusia gora eta gora doa | Euriborrak %1 gainditu du abuztuko lehen erdian. Hipoteken interesak finkatzeko erabiltzen den erreferentzia nagusia gora eta gora doa | Abuztuko lehen erdian %1,06an kokatu da Euriborra, batez bestean. Hau da, hipoteken interesak finkatzeko erabiltzen den erreferentzia nagusiak goraka jarraitzen du, nahiz eta abiadura pixka bat galdu duen azken asteetan. Aurtengo apirilean tasa negatiboak atzean utzi zituen sei urteren ondoren, eta, ordutik, hipotekak gaurkotu behar dituztenentzat kezka handia bihurtu da.
2012ko uztailetik ez da egon erreferentzia hori %1etik gora hilabeteko batezbestekoan, eta azken urtean izan duen eboluzioak albiste txarrak ekarriko dizkie hipoteka bat gaurkotu behar dutenei luze gabe, betiere interes tasa finkoa ez badute adostu. Urtearekin batera hasi zen hazten Euriborra; abenduan -%0,502an zegoen, azken sei urteetan egindako tasa negatiboen eremuan. Baina aurtengo apirila %0,013an itxi zuen, eta, ordutik, ez du etenik izan gorako joerak.
Horiek horrela, abuztuan hipoteka gaurkotzea egokitzen zaionari 108 eurotik gora garestituko zaio hileko ordainketa, betiere 150.000 euroko mailegua bada, 25 urtera eskatua eta Euribor + %1eko interesa pagatzen ari bada. Horrek esan nahi du urte osorako 1.300 eurotik gora garestituko zaiola hipoteka.
EBZ Europako Banku Zentralak espero zen baino gehiago igo zituen interes tasak uztailaren bukaeran, %0,50era, eta horrek gora bultzatu du Euriborra, bankuen mesederako. Inflazio handiari aurre egiteko neurri gisa hartu du EBZk dirua garestitzeko erabakia, eta iragarri du interes tasak berriro igotzeko asmoa duela urtea amaitu aurretik. Beraz, espero izatekoa da Euriborrak gora jarraituko duela bolada luze batean, eta egungo %1eko maila hori atzean utziko duela hilabeteak aurrera egin ahala. |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217147/kobane-bonbardatu-eta-gutxienez-bost-lagun-hil-ditu-turkiak.htm | Mundua | Kobane bonbardatu eta gutxienez bost lagun hil ditu Turkiak | Hamabi urteko haur bat dago hildakoen artean. YPGko miliziek jakinarazi dute sei soldadu turkiar hil dituztela borroketan. | Kobane bonbardatu eta gutxienez bost lagun hil ditu Turkiak. Hamabi urteko haur bat dago hildakoen artean. YPGko miliziek jakinarazi dute sei soldadu turkiar hil dituztela borroketan. | Turkiako armada Kobane hiria eta inguruak bonbardatzen hasi da, eta gutxienez bost lagun hil ditu, 12 urteko haur bat tartean. Turkiako soldaduak bart gauean hasi dira erasoan, Kobane erdialdean eta Turkiako mugaren inguruko herrietan, Siriaren menpeko Kurdistanen. Gaur ere jarraitu dute erasoan. ANHA berri agentzia kurduak zehaztu duenez, Kobane ekialdeko Zorava eskualdean hil dute 12 urteko haurra, eta beste lau lagun ere zauritu dituzte eraso berean.
SDF Siriako Indar Demokratikoek ziurtatu dute jakina zela duela astebetetik Turkiak eraso egingo zuela. «Prestatzen ari ziren», esan du Farhad Shami bozeramaileak, eta ziurtatu du erantzun egingo dutela. «Lehen ere esan dugu Turkiako estatu okupatzailearen erasoak ez direla erantzunik gabe geratuko. Bereziki, zuzenean zibilak dauden guneei eraso egiten badiete, hala nola ospitaleei eta jendearen etxeei».
Shamik azaldu du Turkiaren helburua dela kurduak beren etxebizitzak uztera behartzea, eta herritarrei eskatu die «irmo» eusteko.
YPG Herriaren Babes Unitateek jakinarazi dute sei soldadu turkiar hil dituztela Werkhele eskualdean.
Turkiak uztailean jada mehatxu egina zuen, esan baitzuen Sirian operazio militar bat egingo zuela berehala: «Beste pauso bat ematen ari gara 30 kilometroko segurtasun eremu bat ezartzeko —aurrera eginez—, hegoaldeko gure muga osoan barrena».
Ikusi gehiago: Erdoganek berriz egin dio mehatxu Siriari |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217148/kenyako-bozetako-emaitzak-legez-kanpokoak-direla-salatu-du-odingak.htm | Mundua | Kenyako bozetako emaitzak «legez kanpokoak» direla salatu du Odingak | Kenya Bakarra koalizioko zerrendaburuaren arabera, Hauteskunde Batzordeko presidenteak soilik gainbegiratu zituen emaitzak. Bozetako begirale baten gorpua aurkitu dute Nairobin, tortura zantzuekin. | Kenyako bozetako emaitzak «legez kanpokoak» direla salatu du Odingak. Kenya Bakarra koalizioko zerrendaburuaren arabera, Hauteskunde Batzordeko presidenteak soilik gainbegiratu zituen emaitzak. Bozetako begirale baten gorpua aurkitu dute Nairobin, tortura zantzuekin. | Raila Odingak, Kenya Bakarra koalizioaren presidentegaiak eta lehen ministro izandakoak, salatu du emaitzak «legez kanpokoak» direla, eta iragarri du auzitara joko duela: «Justiziak bertan behera utzi behar ditu [Hauteskunde Batzordeko presidente Wafula] Chebukatik iragarritako kopuruak. Gure iritziz ez dago irabazle zilegirik, ezta presidente hautaturik ere». Batzordeko buruak William Ruto jarduneko presidenteordearen garaipena aldarrikatu zuen atzo, bozen %50,4 eskuratu zituela esanda. Aurrez, baina, Hauteskunde Batzordeko zazpi kideetatik lauk uko egin zioten emaitzak berresteari, «zenbaketa iluna» izan zela argudiatuta.
Odingaren esanetan, Chebukatik soilik ikusi ahal izan zituen zenbaketaren emaitzak, eta hark eman zien kopuruen berri batzordeko gainontzeko kideei, eztabaidarako aukerarik eman gabe. Lehen ministro izandakoaren arabera, batzordeko kide guztiek onartu behar dituzte emaitzak, horiek baliozkoak izango badira. Orain Odingak zazpi eguneko epea du Auzitegi Gorenera jotzeko. Salaketa jarri eta hamalau eguneko tartean hartu beharko luke azken erabakia Gorenak.
Ez da lehen aldia Odingak bozetan iruzurra egon dela salatzen duena. 2007an ere aurkeztu zen presidentetzako hauteskundeetara, eta orduan ere emaitzen aurka jo zuen, tarte txikiagatik galdu ostean. Ordu hartan milatik gora hildako eragin zituzten salaketaren ostean piztutako liskarrek. Gauza bera gertatu zen 2017an ere, baina aldi hartan Gorenak onartu egin zuen bere salaketa, eta bozak berriz egiteko agindu zuen. Odingak, baina, ez aurkeztea erabaki zuen, arrazoituta ez zituztela beharrezko erreformak egin.
«Konstituzioaren aurkakoak»
Emaitzak berresteari uko egin zioten Hauteskunde Batzordeko lau kideek agerraldia egin dute gaur, eta ohartarazi dute bozetako emaitzak «konstituzioaren aurkakoak» izan direla. «Presidentetzarako lau hautagaien emaitzen gehiketa logika matematiko guztien aurka doa», esan du Juliana Chererak, batzordeko presidenteordeak. Haren esanetan, lau hautagaiek lortutako botoen ehunekoak gehituta %100,1 aterako litzateke, eta %0,01 hori 142.000 boto inguru lirateke. Horrez gain, presidenteordeak Chebukatiri egotzi dio ez jakinaraztea zenbat lagunek bozkatu zuten, ezta ere emandako botoetatik zenbat izan ziren baliogabeak. «Ezin izan genuen emaitzei buruzko zalantzarik argitu, ezta ere zenbaketan kontraesanik ote zegoen aztertu ere», salatu du Chererak.
Bestalde, joan den ostegunetik desagertuta zegoen Hauteskunde Batzordeko begirale baten gorpua aurkitu zuten atzo iluntzean Nairobin, tortura zantzuekin. Chebukatik berak salatu du batzordeko kideek mehatxuak jaso dituztela azken orduetan. 53 urteko Daniel Musyokaren gorpua Kajiado barrutian aurkitu zuten. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217149/algortako-mugimendu-feministako-bi-kide-ikertzen-ari-dira-desobedientzia-delitu-larriagatik.htm | Gizartea | Algortako mugimendu feministako bi kide ikertzen ari dira desobedientzia delitu larriagatik | Algortako Portu Zaharreko jaietan ziztatu egin zutela salatu du neska batek. Ertzaintzaren arabera, ez zioten utzi neska artatzen; mugimendu feministako kideek ziurtatu dute ertzainekin adostu zutela nola jokatu. Prentsaurrekoa egingo dute 18:00etan; herritarrei bertaratzeko eskatu diete. | Algortako mugimendu feministako bi kide ikertzen ari dira desobedientzia delitu larriagatik. Algortako Portu Zaharreko jaietan ziztatu egin zutela salatu du neska batek. Ertzaintzaren arabera, ez zioten utzi neska artatzen; mugimendu feministako kideek ziurtatu dute ertzainekin adostu zutela nola jokatu. Prentsaurrekoa egingo dute 18:00etan; herritarrei bertaratzeko eskatu diete. | Getxon, Algortako Portu Zaharreko jaietan (Bizkaia), neska batek ziurtatu zuen ziztatu egin zutela, eta horren ostean harrabotsa sortu da. Ertzaintzak kritikatu du neska zegoen txosnako bi arduradunek oztopoak jarri izana biktima artatzeko. Algortako mugimendu feministak BERRIAri ziurtatu dionez, ordea, mugimenduko bi kide arduratu ziren neska artatzeaz, eta larrialdi zerbitzuekin eta Ertzaintzarekin une oro adostu zuten nola jokatu. Poliziek mugimendu feministako bi kide identifikatu dituzte, eta ikertzen ari dira, desobedientzia delitu larria egotzita. Algortako mugimendu feministak bi kide horien aurkako salaketak bertan behera uztea exijitu du, baita «egin diren adierazpen faltsuak deuseztatzea» ere. Gaur, 18:00etan, prentsaurrekoa emango dute Algortako Portu Zaharreko eskaileretan, zer gertatu den azaltzeko. Herritarrei bertara joateko eskatu diete.
Ikusi gehiago: Bilboko Konpartsek gezurtatu egin dute Jaurlaritzak Ertzaintzaren jarduna «ez oztopatzeko» eskatu diela
Batzuen eta besteen bertsioak kontrajarriak dira. Ertzaintzaren arabera, astelehen goizaldean gertatu zen erasoa, eta SOS Deietakoek abisatu zieten txosnetan neska bat ziztatu zutela. Bertara joan zirenean, Ertzaintzaren esanetan, txosna bateko bi arduradunek «eragotzi» egin zieten ertzainei gaztea artatzea, «txosnak ziztaden inguruan jarduteko bere protokoloa zuela ziurtatu ondoren».
«Agenteek behin eta berriz esan zieten anbulantzia bat zain zeukala biktimak, ospitalera eraman zezan», jarraitu du Ertzaintzak oharrean «Baina bi arduradunek Poliziaren lana oztopatzen jarraitu zuten, eta eragotzi egin zuten Ertzaintzak neska gazteari anbulantzia zegoen lekura laguntzea». Adierazi dutenez, «hainbat saiakeraren eta ezezkoren ostean eta festetako arduradunaren bitartekaritzari esker» lortu zuten ertzainek neska anbulantziara eramatea. Ziurtatu dute oraingoz ez dutela neskaren salaketarik jaso ziztadagatik.
Feministen bertsioa
Bestelakoa da emakumea artatu zuen Algortako mugimendu feministako kide batek BERRIAri kontatu dion bertsioa. Esplikatu duenez, hiru neska txosna batera joan ziren, haietako bat ziztatu zutela esanez. Txosnako kideek mugimendu feministako kideak abisatu zituzten, eta hari laguntzera joan ziren. «Argitaratu da txosna izan zela kudeatu zuena, eta ez, mugimendu feminista izan zen», argitu du.
Feministak bertaratu zirenean, txosnaren atzeko aldera eraman zuten neska, «leku seguruago batean» egoteko. Orduan, neskak kontatu zien ziztatu egin zutela, eta 112 telefono zenbakira deitu zuten. Neskak adin txikikoa dela adierazi zien; hortaz, beste kide batek gurasoei jakinarazi zien gertatutakoa. Mugimendu feministako kidearen esanetan, SOS Deietakoek Ertzaintzara bideratu zuten auzia, eta haiek jakinarazi zieten anbulantzia bat bidaliko zutela. Ertzain bat iritsi arte itxaron zuten, beraz.
«Abisatu ninduten ertzain bat zegoela kanpoan, eta berarekin hitz egitera atera nintzen. Esan zidan beraiek ebakuatu behar zutela», azaldu du feministak. Baina beste modu batera egitea egokiagoa iruditzen zitzaien eurei: «Guk uste genuen egokiena zela gurekin ateratzea, eta ez ertzainekin, bere intimitatea babesteko; hori adostu genuen Ertzaintzarekin, eta berez ez ziguten arazorik jarri».
Momentu horretan, Ertzaintzaren beste dei bat jaso zuela esan du, «ziurtatzeko patruila heldu zela». «Baietz esan nien, eta kontatu nien gu aterako ginela berarekin [biktimarekin]. Esan zidan ez zegoela arazorik, eta esplikatu zidan non zegoen anbulantzia». Baina telefonoa eskegi zuenean, egoera okertu egin zen: «Eskegi nuen, eta buelta eman nuenean jende pila bat zegoen txosnaren barruan, neska negarrez... eta eraman zuten». Ez daki ziur nork: «Badakigu udaltzainak eta ertzainak zirela, baina ez zeuden identifikatuta. Ez ziren gurekin hitz egin zuten ertzainak, beste batzuk ziren».
Orduan, mugimendu feministako partaidearen hitzetan, anbulantziara joatea erabaki zuten: «Anbulantziara joan ginen, amari esan geniolako telefonoz neskarekin egongo ginela momentu oro. Zer gertatu zen jakitera joan ginen, eta momentu horretan identifikatu gintuzten». Iritzi dio gisa horretako jokaerekin mugimendu feminista «kriminalizatu» nahi dutela.
Jokaera «zabarra»
Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak nabarmendu du bi kideek neska gaztea artatzea «oztopatu» zutela, eta haren osasuna arriskuan ipintzea leporatu die: «Jarduera zabar horrekin arriskuan jarri ahal izan zuten biktimaren osasuna». Haren esanetan, ziztada kasuetarako ezarrita daukaten protokoloa ez betetzea «larria» da: «Bi pertsona horiei desobedientzia delitu larria leporatu ahal izango zaie».
Kontrara, Ertzaintzaren lana nabarmendu du sailburuak: «Zorionez, Ertzaintzak lortu zuen emakume gaztea artatzea. Anbulantziara lagundu zioten, eta anbulantziak ospitalera eraman zuen azterketa sakona egiteko».
Ertzaintzako Esan sindikatuaren kritikaren ostean egin ditu Erkorekak adierazpenok. Sindikatuak neurriak hartzeko eskatu zion atzo Segurtasun Sailari, baita arduradunak epailearen aurrera eramateko ere. Besteak beste, sindikatuak feministei aurpegiratu zien «antisozialak» eta «totalitarioak» izatea. |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217150/osasunako-ikuskatzaile-bat-atxilotu-dute-adingabeen-aurkako-sexu-abusu-kasu-bat-egotzita.htm | Gizartea | Osasunako ikuskatzaile bat atxilotu dute adingabeen aurkako sexu abusu kasu bat egotzita | Oraingoz ez dute gizonaren biktimarik atzeman taldean | Osasunako ikuskatzaile bat atxilotu dute adingabeen aurkako sexu abusu kasu bat egotzita. Oraingoz ez dute gizonaren biktimarik atzeman taldean | Osasuna futbol taldeko ikuskatzaile bat atxilotu dute adingabeen aurkako sexu abusu kasu bat egotzita. Osasunak ohar bidez jakinarazi duenez, Errioxako taldeekin duten harremanaz arduratu da gizona, «beraien beharrak talde gorritxoari jakinarazteko», eta ikuskatzaile modura txostenak ere egin ditu gazteen eta kadeteen partidetan. Ordea, inoiz ez da izan entrenatzaile. Taldeak azaldu duenez, gainera, ekainetik ez du lanik egin taldearentzat, eta jakinarazi dute kontratua etetea erabaki dutela. Gizona Errioxako (Espainia) Varea klubeko entrenatzailea izan da larunbatera arte.
Oraingoz ez dute atzeman Osasunan atxilotuaren biktimarik. Osasunaren esanetan, familientzako arreta zerbitzu espezializatu bat daukate, «jokalarien bizitza pertsonalean edo ikasketetan edozein aldaketa atzematea ahalbidetzen duena», eta oraindik behintzat ez dute gizonari lotutako kasurik atzeman. |
2022-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/217151/suomieraren-eta-itakaren-arteko-bidaia.htm | Kultura | Suomieraren eta Itakaren arteko bidaia | Bizitzako planetatik kanpo zegoen suomiera; alta, barneraino sartu zitzaion, mundu ikuskera berria eman zion, eta geroa net baldintzatu. Itakarako bidaian bezala, egitarau hetsia baino, irekia nahiago baitu. Itzultzaile bilakatu da suomierari esker, baina zintzoki aitortu du itzulpengintzak bere mugak dauzkala. | Suomieraren eta Itakaren arteko bidaia. Bizitzako planetatik kanpo zegoen suomiera; alta, barneraino sartu zitzaion, mundu ikuskera berria eman zion, eta geroa net baldintzatu. Itakarako bidaian bezala, egitarau hetsia baino, irekia nahiago baitu. Itzultzaile bilakatu da suomierari esker, baina zintzoki aitortu du itzulpengintzak bere mugak dauzkala. | Hizkuntzarako bidaia zentzu denotatiboan egin zuen Joseba Ossak (Zumaia, Gipuzkoa, 1964): Euskal Herria uztearekin hasi baitzen hizkuntzak ikasten. Alta, nork usteko zukeen haren mapa linguistikoa Finlandiaraino hedatuko zenik? Eta Finlandia sartuko zenik haren izatearen muineraino? Aurreikusitako planek ez zuten ikusi lengoaia Ossaz jabetzen: «Ez zen planean sartzen». Eguneroko planeta suomieraz hasi zitzaion itzulika, bere itzultzaile ofizioa ere deliberarazteraino.
Euskal Herria 17 urterekin utzi zuen lehenik, urte sabatikoa hartu baitzuen komunitateetako bizitzak aztertzeko: «Iraultza handietan ez nuen jada sinesten, bai txikietan». Frantziako eta Kataluniako lurretan barrena ere ibili zen, bertako lengoaiak eta komunitateetako kodeak ikasteko. Hizkuntzen bidaia abiatua zuen; bere baliza frantsesak eta katalanak bete zioten. Irakasletza ikasi zuen gero, Donostian, «euskarazko ikasketa bakarrak zirelako»; etxeko lengoaia izan du betitik iparra. Baina ez ditu baztertu gainerako puntu kardinalak: Homerok Itakarako bidajean kontatzen duen bezala, bidea bera bidaia izan baitu Ossak, ezustekoei edekia, bizitzaren paradetan paratuz. Aldi berean, komunitarismoa bistatik galdu gabe, Donostiako Emausen sartu zen, langile eta ikasle aldi berean, 1984an. Bi urtez hala ibili zen, ikasketak akitu arte: «Komunitate bizitzan krisia izan nuen, eta erabaki nuen alde egitea. Hor hasi zen nire bidaia». Erabaki zuen giza ernaldi batez Europa kurritzea, Zumaiatik urrian ilki eta uztailean Finlandiara heltzeko. Helburua bete zuen.
Joseba Ossa. Andoni Canellada, Foku
Finlandiarako tira ukan zuen, Donostiako Emauseko lankide finlandiarraren eraginez, erran baitzion Helsinkiko Emausen lana lor zezakeela. Baina hori ez zen helmugaren helburua baizik izan, bidaiarenak bi izan baitziren: «Alde batetik, komunitate bizitza ezagutzea, botere harremanak nolakoak diren, gatazkak nola konpontzen diren... Han elkartu ginen. Hizkuntza sorpresa galanta izan zen; usainik ere ez nion hartzen, ez nekien nolako itxura zeukan ere. Bestetik, hizkuntzak ikasi nahi nituen: bi hilabetez Katalunian egon nintzen, lau hilabetez Frantzian eta Belgikan. Eta, gero, Finlandiara joan nintzen».
Ustearen usteldura
Bizikleta helmugarat heldu zen nahi zen tenorekoz, baina orduko oreka ez zen luzerako xutik egon. Itakak atakatu zuen Ossa: finlandierak bere begitartea erakutsi zuenean. «Tutik ere» ez baitzekien, baina lekutan zen uste izatetik suomiera zeinen urrun zegoen beragandik: «Ordura arte, hirietara iristean, centre, center... bilatzen nuen; han, ordea, keskusta zen. Telefono kabina bilatzeko, phone, téléphone, telèfon aurkitzen nuen; han ez, puhelin zen! Sorpresa galanta hartu nuen jakitean suomiera ez dela hizkuntza indoeuroparra; geurea bezala. Istorio berri bat hasi zen orduan».
Helsinkiko keskusta ediren zuen, bai ere hango Emaus, eta hasi zen hortxe lanean, aurreikusi bezal-bezala. Baina jiten ikusi ez zuena bertze zerbait izan zen: Finlandia bere baitako keskusta-raino errotik sartzea. Denak errateko, interes linguistiko hura bizitza bera amodioaren istiluan sartuko zion enkontru batek bideratu zion; hain xuxen ere, bikotekidea izanen zenak: «Miarekin [Rissanen] maitemintzea izan zen finlandiera ikasteko detonatzailea». Izan ere, Emausen talde «oso atseginak» egin baitzion batzarri, Frantzian ez bezala, han «oso piramidala» baitzen egitura: «Hiru neska polit zeuden, jator, boluntario, adineko jende asko ere bazen, jatorrak eta oso irekiak, atzerritarrekin ere bai. Hiru nesketako bat zen Mia, eta hasi zen halako harreman berezi bat, sintonia handiarekin, eta interesa pizten hasi zitzaidan, eta zerbait gehiago geroago. Magnetismoa sortu zen, eta irteten hasi ginen. Halako batean, etxetik 4.000 kilometrora nintzen, maiteminduta, laster joan beharra...».
Orduan ez ziren urrun ibiliko Garik kantatzen dituen Bernardo Atxagaren eleak: «Egun finlandiar luze-luze bat/ Aldatu al liteke bizimoduaz erabat/ zenbat aldiz hasi liteke zerotik/ galdera zailak ziren baina ez zuretzat/ zu nire laguna zara, maite zaitut».
Udako egonaldia izan behar zuena bortz hilabetez luzatu zuen Ossak, «bizitzari irekia», erabat legez kanpo; Europako Batasunik gabe, turistak ezin baitzuen hiru hilabete baino haboro han egon.
Bidaiak hizkuntza bat haboro ekarri zion, beraz, eta hizkuntzak barne bidaia berria; horretarako asmorik gabe heldu bazen ere, ikusi zuen suomiera ikastea bertzerik ez zuela, mintzaira hark harrapatu baitzuen, «33 urtez etxeko hizkuntza bilakatzeraino».
Uda luzetik landa etxeratu zen aitaren tailerraren eraikuntza lanetan aritzeko peoi gisa, «sos batzuk ateratzeko». Ondotik, Finlandiarat itzuli zen; aldi hartan, ordea, bi urte eta erdiz egoteko.
Enpatiaren plazan
Ossa oroit da suomierarekin topo egin zuen lehen aldi hartan euskaldun gisa enpatia sentitu zuela: «Euskara ematen zuen horrek». Asko, adibidez, hango altzari fabrika baten izena da. Gainera, bidaia hartan usaiakoa bilakatu zitzaiona puskatu zitzaion: «Frantsesek, alemanek, suediarrek... ez dakite ezer euskarari buruz, eta orduan banuen nik pilotu automatiko bat jarrita; zapaldu, eta botatzen nuen nongoa nintzen, zer zen gure hizkuntza... Baina Finlandiara iritsi, eta ez nuen azalpenik eman behar». Baski erratearekin aski zen; gehiagokorik gabe, jendeak kokatzen zuen Ossaren jatorria. Gutitua izana da suomiera, eta ahaideak dauzka Estonian, Laponian eta Hungarian; oro hizkuntza fino-hungariarren familiakoak dira. Alta, elkarren artean entelegagaitzak.
Joseba Ossa. Andoni Canellada, FOKU
Hala, Finlandiako heziketan barneratua dute, eta erraten diete Europa hegoaldean ere badela hizkuntza ez-indoeuropar bat, suomiera bezain zaharra dena: «Orduan ulertu nuen zergatik jendeak ez zidan galdetzen nire hizkuntzaren jatorriaz». Are, ailegatu berritan, euskara ikasten ari zen finlandiar bat batu zuen, zeina Donostiako hiru damatxo kantatzen hasi baitzitzaion.
Horiek hola, euskarak hamazazpi kasu dauzkan bezala, suomierak hamasei. Ossa bi lengoaien arteko antzekotasunez ohartzen hasi zen: «Haiek ere genitiboa n-rekin egiten dute, guk bezala, -(re)n; maitemindu nintzen hizkuntzarekin ere, eta erabaki nuen han gelditzea ikasi arte».
Enpatia zen sentitu zuen lehena, baina gerora ohartu zen suomiera euskara baino egoera askoz hobean dagoela, sustut 1917an lortutako independentziatik aitzina martxan ezarri zuten hizkuntzaren berreskurapenari esker. Izan ere, ordura arte, suediera lehenik (600 urtez) eta errusiera gero (120 urtez) izan baitziren jendartearen esparru eta funtzio guzietako lengoaia dominatzaileak: unibertsitatean, administrazioan, irakaskuntzan, diplomazian, politikan... «Ehun urtean berreskurapen oso-oso bizkorra lortu zuen; normalizatzea; den-denak finlandiera hutsez funtzionatzea. Eredugarriak dira: Txillardegi eta Andoni Sagarna han ibili ziren haiengandik ikasteko».
Den orratzik meheenak bere itzala du; Finlandiarena salatu du Ossak, Laponiako samiera ahaidea gutxitua baitu, dominatua: «Haien bekatua ere badaukate, nahiz eta ez duen zerikusirik Frantzia edo Espainiarekin, ez dira hain zapaltzaileak». Hortaz, euskara bi hizkuntza horien egoera soziolinguistikoaren artean kokatzen du itzultzaileak: «Samieraren ondoan, gu oso-oso ondo gaude; gu baino askoz ere okerrago daude: hiztun gutxi dauzkate, sakabanatuak, konplexu handi samarrak, Interneten duten presentzia hutsaren hurrengoa da... Aldi berean, finlandiarrak eredugarriak dira, gu baino askoz hobeto dauden aldetik». Penaz, baina aitortu du euskaraz bizitzeak dakartzan zailtasunengatik hizkuntza normalizatua hitz egiteak badakarrela «lasaitasun bat».
Azpimarratu du, bortz aldiz Euskal Herria neurtzen duen lurraldean, 5.000 hiztun baizik ez dauzkala samierak. Garbi du Inari eskualdeko dialektoa hilen dela, egoeraren larriak konbentziturik.
Finlandiako egonaldiaren paradaz baliatu zen Ossa Laponiara lau aldiz joateko; artean, kausitu zuen elur oreinaren bilketa batean parte hartzea, eta hori finlandiera ikasteari esker: «Oso zaila izan zen sartzea, baina euskaldun gisa lortu nuen. Ijito batek bere ezkontza batera gomitatzea bezalakoa da elur oreinen bilketara joatea». Ohartarazi duenez, samiera suomieraren ahaidea bada ere, herria genetikoki ipar poloari lotua da, inuitekin-eta: «Hizkuntza, ordea, finlandieratik hartu zuten, uste dut kolonizazioaren bidez, guk espainola hartuko bagenu bezala».
Bertzeak bertze, egonaldi haiek zuten Ossa idazle bertzelakatu, urte zenbaiten buruko karrikaratu baitzuen Inari Laponiako lore liburua (Begiko, 2018), duela 28 urte izkiriatua, zeinean sartu baitzuen testu bat samieraz: «Han nengoela ez neukan inondik ere idazle-itzultzaile profilik, orduan Emauseko iraultzaile txikia baizik ez nintzen. Baina bai pentsatu nuen ondo legokeela Euskal Herriko umeek ezagutu zezaten laponiarren bizitza nolakoa den, zer arazo dituzten guk bezala... Hori eduki nuen gogoan, eta handik hamar urtera atera nuen».
Itzuleran, itzulpengintza
Euskal Herriratu orduko sortu zen Ossa eta Rissanen lehen alaba. Lanean hasi behar orduan. Ossak deliberatu zuen irakasletzan aritzearekin batera itzulpengintzan ere murgiltzea.
Afera da itzulpengintza «oso ondo» joan zitzaiola: «Itzulpengintzan arrotz gisa neukan neure burua, baina lehiaketa batera aurkeztu nintzen bost aldietan lehen saria jaso nuen. Neure buruarengan konfiantza hartu nuen horrela». Epaileak, bertzeak bertze, Txillardegi eta Mendiguren Bereziartua izan ziren. Irizpideek galdatzen zuten hizkuntza batetik bertzerat ahal bezain zuzenak izatea; hala, Ossak itzulitako lan horiek lehenago ailegatu dira euskararat ingeleserat baino: «Pentsatzen nuen hizkuntza exotikoagatik zela, baina ez, hizkuntza garbia eta eguneratua zelako eman zidaten; hala, sarkina sentitzearen konplexua kendu zitzaidan».
Polikiño-polikiño, horri eskaini zion bere lan denbora osoa, autonomo gisa hatsarrean, Bakun enpresa sortu zuen arte, 1998an: «Ezin iritsiz, krisi bat izan nuen, hain perfekzionista nintzen epeetan iristeko, testuak bikain uzteko... Medikuak esan zidan enpresa sortu behar nuela; alta, ni bohemioa nintzen, traperoa... Baina bai, beharrezkoa zen».
Gauzak horrela, 30 urtean bi nobela baizik ez dituzte finlandieratik euskararat ekarri; lanaren gehiengoa euskarak eta espainolak hartzen baitute Bakunen.
Bere buruari harrika aritu da, aitortu baitu hizkuntzek mundu ikuskera bana dutela, eta itzulpenek, hoberenak izanik ere, ezin dutela hori osoki eman: «Hizkuntza bakoitzak mundu bat zabaltzen dizu. Finlandian ia-ia bertako batek bezala ikusten ditut gauzak, hizkuntzari esker. Deskribatzeko zailak diren ñabardurak dauzka hizkuntza bakoitzak, sentitzen dituzunak, itzultzean galtzen direnak. Etxekalte ariko naiz: itzulpengintzak mugak dauzka, ezin baita finlandiar literatura ulertu itzulpenaren bidez. Usaina hartzen diozu... baina ez duzu berdin bizitzen. Beraz, aukera dagoelarik, beti jatorrizko hizkuntzan irakurtzen dut, mundua zabaltzen dizu, barrutik ikusteko aukera ematen dizu».
Horregatik, alarma jo nahi du, 30-50 urtetan munduko 6.000 hizkuntzetatik erdiak galduko direla iragarria baitu Unescok: «Galera ikaragarria da, bakoitzak mundu ikuskera bat daukalako, eta hori ez da berreskuratuko. Paradigma ekologikoaren barruan sartu, eta berdin jokatu beharko genuke. Ingelesa oso ongi da bidaiatzeko, baina uniformetasunera garamatza, hizkuntzarekin batera kultura galduz».
Preseski, Finlandian «ezinbestekoa» den saunaren kulturaz proiektu bat martxan du Ossak: Euskal Herria eta Finlandia sauna batean lotzen dituen liburua. «Jendeak ez du usainik ere harrapatzen zer den sauna bat; jendea bertan jaiotzen zen, eta, hil eta gero, bertan garbitzen zuten». Udazkenerako prest izanen du. |
2022-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/217153/zoriz-mundu-bat-zabaltzea.htm | Kultura | Zoriz mundu bat zabaltzea | Errumaniara eraman zuten Arte Ederretako ikasketek, eta Bartzelona, Mosku eta San Petersburgora, gero, eslaviar hizkuntzek zein errusiar literaturak sortutako lilurak. Errusieratik euskarara hiru liburu ekartzea izan da bidaia horren azken nasa, oraingoz. | Zoriz mundu bat zabaltzea. Errumaniara eraman zuten Arte Ederretako ikasketek, eta Bartzelona, Mosku eta San Petersburgora, gero, eslaviar hizkuntzek zein errusiar literaturak sortutako lilurak. Errusieratik euskarara hiru liburu ekartzea izan da bidaia horren azken nasa, oraingoz. | Arte Ederretako karrera egiten ari zela, Erasmus beken bidez beste herrialde batera joateko aukera suertatu zitzaion Aroa Uharteri (Leitza, Nafarroa, 1984). «Bazen mapa bat nora joan gintezkeen jartzen zuena», gogoratu da. Alemania, Ingalaterra... aukera ohikoagoak izaten ziren ikasleen artean. Baina maparen beste puntu batean jarri zuen berak hatza: Errumanian. Han igarotako hilabeteetan errumaniera ikasi zuen, eta literatura errusiarrarekin zaletu. Orduan ez zuen usteko mapako txoko hura aukeratu izanak mundu berri bat zabalduko zionik, baina han hasitako bidaiak Bartzelona, Mosku eta San Petersburgo izan zituen hurrengo geltokiak. «Inportantea izan zen; uste dut horrek markatu zuela ondorengo norabidea. Segur aski, erabaki ez oso kontziente bat izan zen, baina ondoren pila bat eskertu dudana, ezagutu ahal izan dudalako hau dena». Hizkuntza eslaviarrak eta haien herrialdeetako historia eta literatura dira hau dena hori, baita itzulpengintza lana ere. Ordutik, hiru liburu ekarri ditu errusieratik euskarara.
«Besterik gabe, interes berezirik izan gabe» hautatu zuen Errumania Uhartek; artean ezer gutxi zekien hizkuntzaz eta herrialdeaz, baina, dioenez, bazuen jakin-mina herrialde komunisten historiaz eta karreran pixka bat landutako errusiar arte abangoardistaz. 2005ean abiatu zen hara, sei hilabeterako. «Hilabete politak pasatu genituen. Errumaniera ikasteko hilabeteko ikastaroa eman ziguten, eta, han bizi ginela, errumanieraz moldatzen ginen. Niretzat kristoren satisfazioa izan zen hizkuntza ikastea, gustura egin nuen». Gogoan du leku askotako gazteak zeudela ikasle egoitzan, ekialdeko herrialdeetakoak batez ere. «Hor bazen hizkuntzen oso saltsa polita».
Aroa Uharte. Iñigo Uriz, Foku
Aurrez «deus» ez jakin arren, errumaniera ez zitzaion ikasteko «hain zaila» iruditu. Orduan piztu zitzaion Ekialdeko munduarekiko interesa ere. «Han ginela, ez dakit nondik nora, Dostoievski eta Tolstoi irakurtzen hasi nintzen; buruan daukat nola liluratu ninduen Krimena eta zigorra-k, eta pentsatu nuela: 'Hau errusieraz irakurri nahiko nuke nik!'».
Errusian «murgiltzea»
Amaitu zuen egonaldia, itzuli zen etxera, eta bukatu zituen ikasketak. Baina hor segitzen zuen lilurak. «Uste dut hizkuntzek sortu zidatela hori hasieran, eta, gero, literatura errusiarra ezagutzeak. Eta bizitzaren zirkunstantziak: karrera bukatu, eta zer egin pentsatzen hasita, beste zerbait ikastea erabaki nuen». Hautu bat egin behar, eta zoriaren eta barne bulkadaren arteko zerbaitek eraman zuen erabakia hartzera. «Akordatzen naiz, Interneten 'errusiar literatura'-edo sartu, eta ailegatu nintzela Bartzelonako Unibertsitateko Eslaviar Filologiako atarira. Programan, errusiera, Errusiako historia, literatura-eta irakasten zutela ikusi nuen. Eta pentsatu nuen horixe egin nahi nuela».
Bartzelonara jo, eta, bost urtez, horiek denak landu zituen, baita katalana, poloniera, errumaniera gehiago ikasi ere, herrialde horien nahiz beste batzuen literatura eta historiarekin batera. Horiek ezagutzea hizkuntza ikasteko oso garrantzitsua dela uste du. «Asko laguntzen du, eta beste ikuspuntu bat ematen dizu, beste lotura bat egiten duzu hizkuntzarekin; ez da bakarrik funtzionala zarela, baizik eta uler dezakezula pixka bat zer pentsatzen duen edo nondik heldu den jende hau, zer historia izan duen... Gainera, nik beti lotu izan dut hizkuntza literaturarekin, hori zen nire motibazio nagusietako bat. Eta literaturaren bidez historia ere ukitzen duzu».
Ikasten ari zela, Moskun sei hilabeteko egonaldia egiteko aukera sortu zitzaion 2011n. Ordurako «dezente» landua zuen errusiera; «baina kristoren shocka izan zen hala ere». Bakarrik iritsi zen hiri handi hartara, urtarrilean, eta elurpean, maleta handi bati tiraka jo zuen unibertsitatera. «Moskun badira Stalinen garaiko zazpi eraikin erraldoi, eta horietako bat da MGU Moskuko Estatu Unibertsitatea. Hamar mila ate eta ez dakit zenbat pasillo, igogailu dituen eraikin hartara joan nintzen, eta dena zen... handia, berria, hotza, negua, hizkuntza ez entenditzea...». Pixkanaka, baina, egokitu zen. Unibertsitateko egoitzan bizi izan zen, hizkuntza ugaritan mintzo ziren 13.000 ikaslerekin.
Karrera amaitzean, Euskal Herrira itzultzea erabaki zuen. «Nik sumatzen nuen behar nuela nire hizkuntzan bizi». Baina beste aukera bat jarri zitzaion begien aurrean: beka berri batzuen bitartez, San Petersburgora master bat egitea. «Oso diferentea» izan zen esperientzia, Moskukoaren aldean. «Hango historia irakasle baten etxean izan nintzen, eta hasieran kosta egin zitzaidan, baina gero ederra izan zen, asko ikasi nuen. Nolabait intelligentsia errusiarraren parte sentitzen zen familia bat zen; hizkuntza pila bat zekizkiten, sukalde osoa hiztegiz betea zuten, eta asko irakasten zidaten». Urtebete egin zuen han, eta «murgiltzea erabatekoa» izan zen.
Horri esker, errusiera informalagoa ez ezik, literatura ere sakonago ezagutu zuen. Eta Errusiako gizartean pisu handia duela egiaztatu zuen. «Beti esaten da, eta hala da». Historiari lotuta azaldu du arrazoia: XIX. mendearen hondarrera arteko lege zurrunak, XX. mendera arteko tsarismoa... «Zentsura giro hartan, literatura espazio bat zen pentsamendua modu libre batean garatzeko, baita filosofia ere. Hala ulertzen da, adibidez, Tolstoi ez zela bakarrik idazlea, baizik eta filosofoa, pedagogoa... Gero, XX. mendean ere eduki zuen pisua». Horren lekuko da, Uharteren ustez, garai guztietan errepresaliatuak izan diren idazleen kopurua ere; Puxkin, Bulgakov, Xalamov... «Literatura zorrotz kontrolatu izan du aginteak, bazuelako botere bat».
Pisu horren zantzuak erraz sumatu ohi zituen kalean: metroan jendea irakurtzen, poesia errezitaldiak tabernetan... «Badituzte literatur erreferente argi batzuk; adibidez, Puxkin. Bada errusieraz esaera bat, 'Puxkin da gure dena', haientzat harekin hasi zelako dena, eta han edonork daki haren bertsoren bat». Uhartek uste du errusiarrak jabetzen direla beren literaturak letra unibertsaletan duen pisuaz. «Badu prestigioa kanpoan ere; haiek badakite, eta oso harro daude».
Aroa Uharte. Iñigo Uriz, FOKU
Batez ere klasikoen lanak landu zituen berak karreran, baina XX. mendeko idazle batzuk ere klasikotzat har daitezkeela dio. «XIX. mendea urrezko aroa izan zen, Puxkinekin hasi, eta Dostoievski, Tolstoi... XIX. mendearen bukaerari, berriz, zilarrezko aroa esaten zaio, eta poesia sinbolistan hor daude Blok, Tsvetaieva... Eta, bere gorabeherekin, XX. mendeko literatura ere oso inportantea izan zen; guretzat, kasik klasikoak dira Akhmatova, Babel, Bulgakov...».
Halere, uste du Euskal Herrian «gutxi samar» ezagutzen dela errusiar literatura. «Gu, azkenean, Mendebaldeko munduaren parte gara, kultura anglosaxoia bazter guztietatik ailegatzen zaigu, baina Ekialdekoa, gutxi. Minimoa ezagutzen dugu, eta itzulita dagoena ere minimoa da; hortik kanpo dagoen guztia ez da ailegatzen». Jatorrizkotik itzultzea azken 30-40 urteko kontua dela dio, eta, bereziki, Literatura Unibertsala bilduman atera direla, klasikoak batez ere —Turgeniev, Gorki, Lermontov, Gogol...—. Garaikiderik ere itzuli da azkenaldian, Katakrak eta Pasazaiteren eskutik bereziki. «Baina, orokorrean, euskarara itzuli diren idazleak kanonikoak dira». Are gutxiago dago zenbait generotan; poesian, esaterako. «Igual 30 bat liburu itzuli dira euskarara, eta ipuinak edo nobelak izan dira gehienak».
Garaiaren printzak, hitzetan
Hiru lan euskaratu ditu berak urteotan. Sergei Dovlatoven Filiala (2017, Katakrak) izan zuen lehena, Amaia Apalauzarekin lau eskutara itzulia. «Amaiak Maleta itzuli behar zuenean [Dovlatovena, 2014an Literatura Unibertsala bilduman plazaratua], laguntza eskatu zidan errusierarekin, eta harremana egin genuen. Niretzat oso probetxugarria izan zen ikusteko zer zen itzultzea, zeren ez nekien zer eskatzen duen, nolakoa den prozesua... Gero, berak proposatu zidan Filiala, liburu osoa, elkarrekin itzultzea». Gustuko liburua du. «Dovlatov kasik klasiko bat da, nahiz eta XX. mendearen bukaerakoa izan. Estilo oso zuzena du, oso esaldi motzak eta sinpleak erabiltzen ditu, baina ahozko hizkuntzatik eta argotetik ere parte handi bat dauka. Ni orduan ohartu nintzen askoz ere zailagoa zela niretzat hori itzultzea, Tolstoi baino, adibidez».
Ondoren ekin zion Leninen Estatua eta iraultza saiakerari (Txalaparta, 2020). «Enkarguz ailegatu zitzaidan aukera, eta kristoren ilusioa egin zidan, 'Egiatan? Proposamen bat jaso dut!'», oroitu da, irriz. Oso bestelako lana zen, saiakera politiko bat, «garai konkretu batean idatzitakoa, eta pentsa zer garai... Horretan, adibidez, oso aberasgarria da historia ezagutzea, eta, aldi berean, hori itzuliz asko ikasten duzu garaiaz». Idazkeran ere sumatzen da sortu zuen garaia. «Oso denbora gutxian idatzi zuen, hilabeteko tartean-edo. Ez da testu oso landua, baina kostatu zitzaidan, uste dut kristoren ardura sentitu nuelako Leninen testu bat zelako».
Aurrez irabazia zuen Literatura Unibertsala bilduma osatzen jarraitzeko EIZIEk antolatzen duen itzulpen lehiaketa, baina Leninenaren ostean euskaratu zuen Alexandra Kollontairen Erle langileen amodioak (Erein, Igela, 2020). Lagin bat aurkeztu eta balekoa zela ikusteak lasaitasuna eta segurtasuna eman zizkion, eta, Leninenaren aldean, «askoz ere atseginagoa» egin zitzaion testua. Hartan ere garaia irakurtzen dela uste du. «1923an idatzi zuen, iraultza egiteko prozesu bete-betean zebilela, eta badu azkar idatzitako testu baten kutsua. Gainera, mundu guztia alfabetatu nahian zebiltzan garai hartan, eta Kollontaik idazten zuen denek ulertzeko asmoz, eta emakumeengana ailegatu nahian, ordura arte ez zeudelako literatur sisteman, ezta irakurle gisa ere». Horregatik darabil «hizkuntza nahiko sinplea» idazleak. «Zailtasun handiena, berriz ere, kolokialtasun hori, tonu hori aurkitzea izan zen».
Jatorrizko hizkuntzatik euskaratu ditu hirurak, baina dakizkien beste hizkuntzetako itzulpenak ere baliagarriak izaten zaizkio kontsultarako. Bidelagunak ere topatu izan ditu. Batetik, Errusian ezagutu zuen jendearekin argitu izan ditu zalantzak; bestetik, Apalauza, Xabier Olarra eta karrerako kideekin ere kontsultatu izan ditu. «Nik uste dut ez dudala deus ere bakarrik egin, beti daude inguruan laguntzaileak».
Beti izango da zer itzulia
Egun, Euskal Herrian bizi izanda, hizkuntza mantentzea du erronka. Ulermenari errazago eusten dio, irakurriz, adibidez: «Liburu elektronikoak izugarrizko laguntza dira, zeren, irakurtzen ari zarela, ulertzen ez duzun hitz horretan klik egin, eta hiztegiko definizioa agertzen zaizu. Osotara ezagutzen ez duzun hizkuntza batean irakurtzeko hori da modu praktikoena». Errusiako lagunekin harremana mantenduz, podcastak entzunez, filmak ikusiz ere eutsi dio, eta orduan baino errazago ere irakurtzen du, baina uste du azkarrago galtzen direla hitz egiteko eta idazteko gaitasunak.
2017an Errusiara itzuli zen astebeterako, eta buruan baditu hara joateko plan gehiago ere —transiberiar trena du begiz jota—, baina, egungo egoeran, ez daki noiz gauzatu ahalko dituen. Itzulpengintzatik bizibidea ateratzea ere zaila ikusten du, baina liburu gehiago itzultzeko aukera izango duela espero du. «Iruditzen zait errusieratik beti egongo dela zer itzuli, eta hori gauza ederra da». |
2022-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/217154/21-urteko-andoaindar-bat-hil-da-trafiko-istripu-batean-sorian.htm | Gizartea | 21 urteko andoaindar bat hil da trafiko istripu batean, Sorian | Astelehen goizean gertatu zen ezbeharra. Zaurituta gertatu dira beste hiru gazte, 20 eta 22 urte bitartekoak. | 21 urteko andoaindar bat hil da trafiko istripu batean, Sorian. Astelehen goizean gertatu zen ezbeharra. Zaurituta gertatu dira beste hiru gazte, 20 eta 22 urte bitartekoak. | 21 urteko gazte andoaindar bat hil da Soriako (Espainia) Hijonosa del Campo herrian, autoa bidetik atera ondoren. Lau lagun zihoazen denera autoan; beste hiru gazteak zaurituta eraman zituzten; haietako bi, larri. 7.44an gertatu zen ezbeharra, SO-P-2003 errepidean.
Larrialdi zerbitzuak joan zirenerako, hila zen 21 urteko gaztea. Hiru zaurituetako bi anbulantzian eraman zituzten Soriara. Hirugarrena, larri, helikopteroz eraman behar izan zuten Zaragozako ospitalera.
Hildakoak Andoaingo Leizaran eskubaloi taldean jokatzen zuen, senior mailan. Minutu bateko isilunea egin dute haren oroimenez, astearte arratsaldean, Andoaingo (Gipuzkoa) Zumea plazan bilduta. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217155/itzal-jokoetan-aritzea.htm | Kultura | Itzal jokoetan aritzea | Ia berrogei urte daramatza Fernando Reyk itzulpen lanetan, italieraren eta euskararen artean. Lotsaz onartu du ez dela bidaiatu zalea, baina liburuak baliatzen zaizkio Danteren hizkuntzaren munduan murgiltzeko, betiere ofizioa ilunpean mantenduz. | Itzal jokoetan aritzea. Ia berrogei urte daramatza Fernando Reyk itzulpen lanetan, italieraren eta euskararen artean. Lotsaz onartu du ez dela bidaiatu zalea, baina liburuak baliatzen zaizkio Danteren hizkuntzaren munduan murgiltzeko, betiere ofizioa ilunpean mantenduz. | Urteak dira langile ikusezinez osaturiko armada bat lanean aritzen dela irakurleen plazer hutserako. Itzultzaileek «oharkabean pasatzea eta itzalean gelditzea bilatzen dute». Horixe dio Fernando Reyk (Iruñea, 1961), bere ibilbide osoan 70 lan inguru itzulita dauzkala. Egun, Nafarroako Unibertsitate Publikoaren Euskararako Atal Teknikoan dabil lanean, baina berak itzulitako obrak orriztatuz, Erresuma Batura bidaia dezake irakurleak, Sherlock Holmes detektibeen abenturei segika, edo Italia iparraldera joan daiteke, antifaxismoaren gorabeherak ezagutzera, edo poeta turkiar baten memorien artera. Bai baitago hizkuntzetara bidaiatzerik.
27 urterekin hasi zen itzultzaile gisa, bokazioa betidanik izan badu ere. Edo, berak dioen bezala, izan badugu, pluralean. «Iruñean batez ere, euskaldun guztiok gara itzultzaileak, ez baitago modurik herri honetan euskaraz bizitzeko itzultzaileak ez bagara». Medikuntza ikasi arren, beti izan du harremana euskal filologiarekin: irakaskuntzan aritu zen hainbat urtetan, eta, Nafarroako lehenbiziko itzultzaile talde administratiboa sortzeko aukera azaldu zelarik, oposizioak prestatu zituen. «Lanpostu hori lortu nuen beste sei kiderekin batera. Orduan hasi ginen zazpi txoro: lehen itzultzaileak Nafarroako Gobernuan». Irriz ekarri du gogora.
Italiar penintsulatik euskararen lurraldera igarotzen da Rey, hizkuntzen artean. «Italiera oso hizkuntza polita iruditu zitzaidalako, ikastea erabaki nuen. Hurbilekoa dugu». Iruñeko Hizkuntz Eskolan eman zuen izena, bertze lagun batekin, eta, berehala, Danteren mintzaira erabat erakargarria egin zitzaion. Izan ere, bere bi zaletasunak bildu zitzaizkion espazio berean: irakurtzen zituen italierazko obrak euskaratu zitzakeela ohartu zen. Ondorioz, itzulpen andana landu du urteekin, eta «denetik» egin du: haur eta gazte literatura, narratiba, poesia eta saiakera.
Fernando Rey, itzultzailea. IDOIA ZABALETA / FOKU
Hizkuntzalari guziek amets egin dute noizbait ikasi duten hizkuntzan hitz egiten den herrialdea ezagutzearekin. Reyk ere bai, baina onartu du ez dela bidaiatu zalea. Halere, izan du aukera Italian gutxi batzuetan egoteko, eta oroitzapen goxoak ditu. «Lehenbiziko aldian, kontaktua egin nuen hiriburuan dagoen elkarte batekin: Associazione Culturala Elkartea, Erromako Euskal Etxea izenekoa, euskaltegi modukoa dena. Unibertsitate popolare bat zen, irekia eta askotarikoa, eta hango ikasleek plazer hutsagatik ikasten zuten euskara. Oso esperientzia bitxia izan zen: hitzaldi bat eman nuen italieraz, bi hizkuntzen arteko loturari buruz, eta ezagutu nituen hango... erromatarrak!», azaldu du, nostalgia ariketa batean. Ondotik, bertze bitan itzuli zen, beti Erromara. Ez da sekreturik: bide guziak hara doaz.
Italiar idazleei dagokienez, sarritan erran izan da Elio Vittorini idazlea ez zela inoiz joan Ameriketara, nahiz eta estatubatuar anitzen lana itzuli. Hari jarraikiz, Reyk iritzi bera du itzulpengintzari eta (ez)bidaiatzeari buruz. Izan ere, bidaia beharrezkoa ote den ari da berekiko, eta, anartean, bertze tresnetan atzeman du plazera. «Esan dezagun literaturak aukera ematen duela bidaiatzeko, autoa edo hegazkina hartu gabe. Arriskurik edo mugitu beharrik gabe, azken finean». Iruñeko Txantrea auzotik trankil aritzen da, bere bidaia propioa osatzen. «Liburuen bidez, beste toki edo garai batzuetan murgil gaitezke; beste buru-bihotz esperientzia edota sentimendu interpretatzen ahal dugu», ziurtatu du.
Orrien ispilua
2014an, Lorenza Mazzetti zinema zuzendariari eta idazleari egin zion bisita, Xabier Olarra lankidearekin batera. Igela argitaletxeak haren obra bat argitara eman zuela eta, kontaktua egin zuen Florentziako autorearekin, eta elkarrizketa bat egin zioten bere etxean bertan, Argia aldizkarirako. «Harreman polita sortu genuen, eta gero gonbidatu gintuen berera. Handik urtebetera itzuli nintzen andrearekin eta seme-alabekin, eta elkarrekin afaldu genuen, denok eta haren kuadrillak. Poeta kuadrilla zen, jende xelebre samarra». Momentu bitxitzat dauka oroimenean oraindik, «gutxitan bezalakoa». Bazkariaren alaitasunetik harago, bizi latza eta gogorra izan zuela Mazzettik, horixe laburbildu zuten elkarrizketan: jaiotzean ama hil zitzaion, eta aita istripuz handik urte gutxira, naziek izeba eta lehengusinak tiroz hil zituzten, eta pobrezian bizi zen. Ke bihurturik bidali zuten zerura idatzi zuten Reyk eta Olarrak, 2014an. «Zerua gainbehera dator liburuan [Igela, 2013], bere txikitako esperientzia kontatzen du, ikaragarri gogorra. Sekulako trauma eragin zion tragedia bizipen horrek». Reyk itzuli zuen liburua.
Italiar idazle aski itzuli ditu Reyk, literatura garaikidearen zerrendan: Antonio Tabucchi, Andrea Camilleri, Nanni Ballestrini, Alessandro Baricco, Susanna Tamaro, Natalia Ginzburg, Paolo Giordano, Gianni Celati eta Elena Ferrante, bertzeak bertze.
Maite ditu itzulpen lanak eskainiriko bideak, zerikusi handia baitute identifikazioarekin. «Azken finean, idazle baten lanean murgiltzen zara, edo bere asmo, estetika, sentimendu edo ideietan». Buru osoa sartzen du orri artean, eta bere isla aurkitzen du nolabait, liburua ispilu bihurturik. «Identifikatzeko balio du, baina ikertzeko ere bai: autorea nor zen, zer egin zuen». Batzuekin atxikimendua izan du: «zortea» dela dio.
Gianni Celatiren hiru liburu atera zituen Igela argitaletxeak, errate baterako, eta Reyk bi euskaratu zituen. Bertzeetan gertatu zen bezala, egilearen aholkuez baliatu zen itzulpen prozesuan zalantza batzuk argitzeko. «Oso goxo erantzuten zuen; gutun truke mesedegarria eta lagungarria izan zen». Hain zuzen ere, aipatu du bertze askotan kontsulta bide dituela bertze hizkuntzetako itzulpenak —gaztelaniazkoak, frantsesezkoak...— euskarazkoa itzultzeko, baina Celatiren kasuan, ez. «Literatura esperimentala egiten zuen, oso gauza bitxiak, inongo hiztegietan agertzen ez zirenak».
Igela, adiskide paregabea
Guizzardiren abenturak liburuaz ari da Rey. 1972ko obra da, Igelak 2006an kaleraturikoa. Celatik koma bakar bat ere gabe idatzi zuen liburu osoa. «Honetan, imitatu nahi izan zuen eskizofreniko baten buru produkzioa eta ideazioa. Ideia zurrunbilo bat». Onartu du kostata aritu zela proiektu horrekin, artisau lanean, eta harremana egin zuen idazlearekin, dudak argitzeko. «Batzuetan, berak ez zekien nola erantzun. Esan zidan pertsona eskizofreniko bati aditu ziola ospitale psikiatriko batean, eta halaxe jarri zuela, jakin gabe zehazki zer esan nahi zuen», kontatu du. Estutasunetik ateratzeko, idazleak aholku bat eman zion: «Tonura hurbiltzeko eta hobeki egiteko, proposatu zidan Euskal Herriko psikiatriko batean sartzea eta eskizofreniko euskaldunei entzutea. Ez nuen bete, inondik inora», oroitu du Reyk, irriz.
Lanean, Igela argitaletxearekiko harremanari emana da, atseginez. Areago: jendeak behin baino gehiagotan pentsatu izan du argitaletxea berea zuela, baina laguntzaile gisa ikusten du gehiago bere burua. «Itzulpenak besterik egiten ez duen argitaletxe bat da, eta gauza on asko ekarri dizkio euskarari». Lan harremanetik kanpo, adiskide du Xabier Olarra, sortzaileetako bat, «ia-ia edozertarako prest».
'Tradittore' edo
Igelarekin plazaratu zuen Pereirak dioenez ere, Antonio Tabucchiren Sostiene Pereira-ren itzulpena, 2006an, eta 2007an Euskadi saria irabazi zuen, prozesu luze baten ondoren. «Itzulpena oso gustura egin nuen, plazer hutsagatik. Patxadan, egin, utzi, berriz hartu, gero beratzen utzi... garbantzuak uzten diren bezala». Emeki, denbora ezinbestekoa baitzuen altxorra labetik ateratzeko.
Lorenza Mazzetti Florientziako idazlea eta Fernando Rey eta Xabier Olarra itzultzaileak. Erromara joan 2013an, eta autorearen etxean izan ziren, 'Zerua gainbehera dator' liburua euskaratu baino lehen. BERRIA
Itzultzaileei dagokienez, anitzetan aipatu izan da italierazko «traduttore, tradittore» dikotomia (itzultzailea, traidorea), argitan ezartzeko itzultzailearen dilema, lan fidelaren eta sorkuntzaren artean. Muga fin eta porotsu hori. «Batzuetan, traizioa egitea da bide hoberena itzulpen on bat egiteko; izan ere, urrundu beharra dugu jatorrizko testutik euskara ona sortzeko». Distantziakidetasunaren aldekoa egin da Rey, baina euskara atseginaren defendatzaile da beti. «Sormen lana da itzulpen lana? Tira, beti du sormenetik. Eta igual euskararen kasuan gehiago: oso hizkuntz ezberdina denez [latin hizkuntzen aldean], egiturari dagokionez, salto handiagoa egin behar, eta gehiago urrundu behar dugu jatorrizko testutik».
Elena Ferranteren Adiskide paregabea saga ospetsua ere euskaratu du Reyk. Napoliko tetralogia «potoloa» du bere lanetako bat, eta horrekin, bertzeak bertze, italierak duen berezitasunaz oroitu da. Eleberriak Napolin kokatuta daude, eta napoliera dialektoa gibelean da, protagonismo guzia hartu gabe. «Liburu batzuetan, presentzia handiagoa dute Italiako dialektoek. Kontua da italiera oso hizkuntza berria dela normalizazioaren ikuspuntutik. Duela 150 urte sortu zen bakarrik; beraz, bertako beste dialektoek pentsatzekoa ematen dute itzultzerakoan». Adibide batzuk: Andrea Camilleriren siziliera —«edo Camillerik duen italiera bitxia»—, Hilabete bat Montalbanoekin eleberrian (Igela, 2011); Natalia Ginzburgen «zenbait dialekto»; Pier Paolo Passiliniren Ragazzi di vita-ren romaneskoa, Erromako dialektoa —lan hori du esku artean oraintxe—. Berehala, euskararen baliokidearen galdera dator orduan mahai gainera. «Zer soluzio emanen diogu horri? Baliatuko gara euskal dialektoez horiek adierazteko». Dioenez, badaude arriskuak: «Batzuetan, gehiegi marraztu edo margotuz gero euskalki batekin, irakurlea Italiatik aterako da, eta Bizkaiko edo Nafarroako mutur batera eramanen duzu, adibidez».
Graal Saindua oraindik ez du aurkitu Reyk, baina gogoetak balio izan zion euskarari eta euskara batuari bertze buelta bat emateko. «Joera handiegia dago pentsatzeko euskara batuari buruzko pertzepzioa oso itxia dela», azaldu du. «Batua da euskarak jasoriko proposamena eta Euskaltzaindiak gero eta landuagoa duena; baina batuan gauza asko sartzen dira, jendeak batutzat ez dauzkanak». Eta batzuetan, hutsuneak hartzen du lekukoa. Itzuli ezin diren hitz horiek. Itzulezinak. The Guardian egunkariak bat hartu zuen, Ferranteren tetralogian, «ia itzulezina, baina berak hitz bat ematen dio, dena dela»: smarginatura. Gainezkaldi hautatu zuen Reyk, eta erdi asmakizun bat izan dela onartu, protagonistaren fenomeno bat sentiarazteko, «denak gainezka egin eta bere ikusmenean gauzek profila galtzen dutenekoa». Itzultzaileak ere, oro har, Ferranteren parekoak direla uste du Reyk. Hark bezala, nahiago dute testua izatea protagonista, eta ez testugilea. «Seinale ona da itzultzaileaz ez hitz egitea. Zubi lana besterik ez dugu egiten». Euskara argia liburuetan, eta ofizioa ilunpean: itzal jokoetan aritzen da Rey. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217176/getxoko-itzubaltzeta-auzoko-nagusien-etxea-ez-eraisteko-agindu-dio-udalari-auzitegi-batek.htm | Gizartea | Getxoko Itzubaltzeta auzoko Nagusien Etxea ez eraisteko agindu dio udalari auzitegi batek | Ertzaintzak eta Udaltzaingoak hustu eta hesitu dute ingurua, eta hainbat lagun bildu dira protestara. Gune hori erretiratuentzako eremu bat da egun, eta euskaltegi bat ere badu. Elkarretaratzera deitu dute arratsaldean. | Getxoko Itzubaltzeta auzoko Nagusien Etxea ez eraisteko agindu dio udalari auzitegi batek. Ertzaintzak eta Udaltzaingoak hustu eta hesitu dute ingurua, eta hainbat lagun bildu dira protestara. Gune hori erretiratuentzako eremu bat da egun, eta euskaltegi bat ere badu. Elkarretaratzera deitu dute arratsaldean. | Ertzaintzaren Brigada Mugikorreko eta Getxoko (Bizkaia) Udaltzaingoko langileak Itzubaltzeta auzoko Nagusien Etxera joan dira gaur goizean gune hori hustera. Ez dira berriak eremu hori husteko asmoak; azken hilabeteotan behin eta berriz atera da gune hori eraisteko planaren gaia. Azkenean, gaur goizean joan dira duela hainbat urte auzo horretako gaztetxe zaharra izan zena hustera. Egun, adinekoentzako eta erretiratuentzako gune bat zen, eta euskaltegi bat ere bazuen. Arratsaldean, Bilboko Administrazioarekiko 3. Auzitegiak Getxoko Udalari agindu dio Nagusien Etxea ez eraisteko, epaileak halakorik esan arte behintzat. Nagusien Etxeko erabiltzaileek hasi zuten eraistearen aurkako prozedura judiziala.
Bizilagun batzuen arabera, Ertzaintzako agenteak eta udaltzainak goizean goiz joan dira auzora, 05:00 aldera. Gertatzen ari zenaren berri jakitean, lagun gehiago joan dira Nagusien Etxearen ingurura, eta poliziek jarritako mugaren alboan jarri dira, gune hori hustu ez dezaten exijitzeko. Hainbat lekukoren arabera, Ertzaintzako agenteek horietako hainbat lagun identifikatu dituzte, gertatzen ari zenaren argazkiak ateratzen saiatzeagatik.
Arratsalderako jendez hustua zen ingurua, baina beharginek han jarraitu dute ordu luzez Nagusien Etxea hesitzen. Bizilagunek protestara deitu dute arratsalderako: 19:30ean, Laboral Kutxaren ondoan. «Eraisketari ez. Nagusien Etxea aurrera» jarri dute zabaldutako mezuan.
Getxoko EH Bildu alderdiak gertaera salatu du sare sozialetan, eta gaineratu du EAJ eta PSE alderdiek lotura zuzena dutela gune horren eraiste planean: «EAJk eta PSEk euren mehatxua bete dute, eta Itzubaltzetako Nagusien Etxea desalojatzera eta tapiatzera etorri dira. Auzoa polizialki okupatu dute mehatxuka. Hau da euren eskaintza herriko nagusientzat. Lotsagarria benetan», esan dute.
Herritar, bizilagun eta gune hori erabiltzen duten erretiratu askok eta askok behin baino gehiagotan eskatu dute eraikina ez eraisteko, «historikotzat eta auzorako beharrezkotzat» jotzen dutelako. Horregatik, Getxoko Udalari eta Bizkaiko Foru Aldundiari eskatu diete eraikina eraitsi ostean egin asmo duten belaunaldi desberdinen arteko gune hori beste leku batean eraikitzeko. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217177/preso-eta-iheslarien-egoera-laquonormalizatzekoraquo-eskatuko-dute-manifestazio-baten-bidez.htm | Politika | Preso eta iheslarien egoera «normalizatzeko» eskatuko dute manifestazio baten bidez | Sarek eta Bilboko konpartsek batera antolatuta, abuztuaren 26an egingo dute, Bilbon. | Preso eta iheslarien egoera «normalizatzeko» eskatuko dute manifestazio baten bidez. Sarek eta Bilboko konpartsek batera antolatuta, abuztuaren 26an egingo dute, Bilbon. | Urtero legez, Sarek eta Bilboko konpartsek manifestazioa egingo dute abuztuaren 26an, 13:00etan, Bilboko Plaza Eliptikotik abiatuta, euskal preso eta iheslarien eskubideak aldarrikatzeko. Konpartsek azaldu dutenez, oraindik deialdia egin beharra dago, «pauso asko» falta direlako «presoen eta iheslarien egoera normalizatzeko».
Konpartsek esan dutenez, «salbuespenezko neurri guztiak amaitzeko bidean» egoerak hobera egin du azken urteotan: «Atzean utzi ditugu lehen gradua, bakartzea eta urrutien dauden kartzelak». Baina oraindik badaude egin beharreko urratsak, eta horietatik lehena, konpartsen iritziz, preso guztiak Euskal Herrira ekartzea da: «Oraindik 58 preso daude Espainiako eta Frantziako kartzeletan, eta denek Euskal Herrian egon beharko lukete, hori baita senide eta lagunen sufrikarioa amaitzeko pausorik garrantzitsuena».
Baimenei eta hirugarren graduari dagokienez, presoei «dagokien ibilbidea oztoporik gabe» egiten uzteko eskatu dute konpartsek. Haien ustez, gainontzeko presoei ezartzen zaizkien baldintza berak eskatu behar zaizkie euskal presoei ere, «legez kanpo dauden eskaerak» gehitu gabe. Pixkanaka iheslari eta deportatuen kasuak konpontzeko ere eskatuko dute.
Debekatzeko eskaera
Manifestazioa egingo dela iragarri eta berehala, APAVT Terrorismoaren Biktimak Babesteko Plataformak eskaera egin dio Espainiako Auzitegi Nazionalari, mobilizazioa debeka dezan. Eskaeran azaldu dutenez, manifestazio hori bat dator garai batean Herrira eta Askatasuna elkarteek antolatzen zituztenekin: «Litekeena da Sareren atzean legez kanpoko erakunde bat egotea, legezko plataforma bat erabiltzen ari dena bere jarduerak egiten jarraitu ahal izateko». APAVTren ustez, «ETAko kideak gorestea» da manifestazioaren helburua. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217178/koronabirus-datuak-gero-eta-hobeak-dira-nafarroan.htm | Gizartea | Koronabirus datuak gero eta hobeak dira Nafarroan | Azken astean 353 kasu positibo antzeman dituzte: joan den astean baino %52 gutxiago. Lau astez jarraian behera egin du intzidentzia metatuak. | Koronabirus datuak gero eta hobeak dira Nafarroan. Azken astean 353 kasu positibo antzeman dituzte: joan den astean baino %52 gutxiago. Lau astez jarraian behera egin du intzidentzia metatuak. | Azken lau asteetan hobera egin dute koronabirusaren datuek Nafarroan. Joan den astean 353 kasu positibo atzeman zituzten PCR edo antigeno testekin, aurreko astean baino %52 gutxiago; duela hilabete, 7.000 kasu detektatu zituzten aste batean. Abuztuaren 7an 99 pertsona zeuden koronabirusarekin ospitaleratuta, eta joan den astearen amaieran, berriz, 68 ziren. Duela bi aste 30 pertsona sartu zituzten ospitaleetan, eta joan den astean, berriz, 22: zortzi gutxiago.
Hala ere, Osasunbideak adierazi du 65 urtetik gorakoen artean intzidentzia metatua handia dela oraindik ere, eta esan du datu hori eta ospitaleratzeak intzidentzia metatu orokorra baino motelago jaisten ari direla. Abuztuaren 14ra arte 1.429.077 txerto dosi jarri dituzte guztira Nafarroan. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217179/ospa-eguna-irailaren-3an-egingo-dute-altsasun.htm | Politika | Ospa Eguna irailaren 3an egingo dute Altsasun | Espainiako polizia indarrak herritik joan daitezela eskatuko dute Altsasun, Poliziarik ez! Langileon aurkako errepresioa gelditu lelopean. | Ospa Eguna irailaren 3an egingo dute Altsasun. Espainiako polizia indarrak herritik joan daitezela eskatuko dute Altsasun, Poliziarik ez! Langileon aurkako errepresioa gelditu lelopean. | Poliziarik ez! Langileon aurkako errepresioa gelditu lelopean egingo dute Altsasun (Nafarroa) aurtengo Ospa Eguna, irailaren 3an. Borroka «antierrepresiboa» eginez, Espainiako polizia indarrak herritik joan daitezela eskatuko dute. Izan ere, Ospa mugimenduak adierazi duenez, Poliziaren normalizazioa, presentzia eta errepresioa «handituz» doazen garaiotan, «edozein gorputz polizialen beharraren kontra» agertuko da beti.
Poliziaren eredua eztabaidagai hitzaldiarekin hasiko dute eguna; 12:00etan izango da, Iortian. Horren ondoren, 14:30ean, Iortia plazan bazkalduko dute, eta 18:30ean manifestazioa abiatuko da Altsasuko plazatik, Poliziarik ez! Langileon aurkako errepresioa gelditu lelopean. Egunari bukaera emateko, kontzertuak antolatu dituzte herriko gaztetxean: Habemus Papam eta Katarsia taldeak arituko dira 22:00etatik aurrera.
Horrez gain, Ospa Eguna baino astebete lehenago beste hitzaldi bat egingo dute, Poliziaren funtzioa analizatzeko helburuz. Abuztuaren 26an izango da, 19:00etan, Iortian. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217180/bilboko-udalak-doako-500-jarduera-eskainiko-ditu-aste-nagusian.htm | Bizigiro | Bilboko Udalak doako 500 jarduera eskainiko ditu Aste Nagusian | Kulturak toki nabarmena izango du egitarauan: ehun musika jardueratik gora antolatu dituzte, esaterako. 2019ko festetan, milioi bat pertsona inguruk hartu zuten parte udalaren ekintzetan, eta aurten gehiago izango direla uste dute. Azpiegituren prezioaren igoera dela eta, ohi baino %20 handiagoa izango da aurrekontua. | Bilboko Udalak doako 500 jarduera eskainiko ditu Aste Nagusian. Kulturak toki nabarmena izango du egitarauan: ehun musika jardueratik gora antolatu dituzte, esaterako. 2019ko festetan, milioi bat pertsona inguruk hartu zuten parte udalaren ekintzetan, eta aurten gehiago izango direla uste dute. Azpiegituren prezioaren igoera dela eta, ohi baino %20 handiagoa izango da aurrekontua. | Bilboko Udalak osatu du jada 2022ko Aste Nagusiko egitaraua: doako 500 bat jarduera eskainiko dituzte, orotara. Goizean aurkeztu dute egitarau osoa, udaletxean egindako prentsaurreko batean, eta, Itziar Urtasun Jaietako zinegotziak nabarmendu duenez, askotariko ekintzak izango dira, «adin eta mota guztietako jendearentzat». Larunbatean hasiko dira jaiak, eta hurrengo igandean bukatu, eta ohi baino bisitari gehiago espero dituzte: 2019an, guztira milioi bat pertsona inguruk hartu zuten parte udalaren ekintzetan.
Kulturak toki nabarmena izango du festetan, ehun musika jarduera baino gehiago egongo baitira. Bederatzi agertokitan egingo dira kontzertuak. Abandoibarrean, Mikel Urdangarinek joko du larunbat honetan, Bilboko Orkestra Sinfonikoarekin, eta Bulego taldea ere arituko da, ostegunean. Azken urteetan bezala, kontzertu jendetsuak hartuko ditu Europa parkeak: ostiralean, esaterako, En Tol Sarmiento taldea igoko da oholtzara, eta Gazteak antolatutako ikuskizunak biribilduko du gaua.
Halaber, munduko hainbat bazterretako doinuak aditu ahal izango dira Plaza Barrian, besteak beste Euskal Herriko, Galiziako, Afrikako, Ukrainako eta Kubako artisten eskutik. Gizakundearen elizan musika klasikoa eskainiko dute, eta Bizkaiko rock taldeek Bilborock girotuko dute. Bilbainadak eskainiko dituzte Casilda Iturrizar parkean, eta dantzaldiak Plaza Biribilean. Bestalde, lehen aldiz Zubitik zubira egitasmoa egingo da: bigarren larunbatean, abuztuak 27, Bilboko Koral Elkarteko abeslari talde batek itsasadarrean abestuko du.
Euskal kulturak ere protagonismoa izango duela azpimarratu du Urtasunek. Aurten ere, herri musikarien, erraldoien eta buruhandien kalejirak eta bertso saioak egingo dira, besteak beste, eta euskal kirolari ere erreparatuko zaio, herri kirolen erakustaldi batekin eta traineru lehiaketarekin.
Umeentzat ere jarduera ugari antolatu dituzte. Casilda Iturrizar parkean Txikigunea izango da, eta aurten NBEren 2030erako Agendako garapen jasangarrirako helburuak izango dira jolasgunearen ardatz. 0 eta 12 urte bitarteko umeentzako 33 jarduera eskainiko dituzte. Era berean, haurrek Balearen Desfilean parte hartu ahal izango dute oraingoan ere: lehen igandean izango da, abuztuak 21, 19:00etatik aurrera.
Egitarauaren xehetasun denak udalaren webgunean edo jaietako aplikazio ofizialean topa daitezke, baita eskuorri inprimatuetan ere.
Antolaketa «oso zaila»
Aurtengo inauteriak baino lehen, udaleko Jai Batzorde Mistoa hasia zen Aste Nagusia prestatzen. Hilabeteetako lana izan da, eta, gainera, «oso zaila», Jaietako zinegotziak aitortu duenez, lantalde ia osoa berria baita. Baina koskarik handiena azpiegiturak izan dira, Urtasunen arabera. «Enpresa batzuk jada desagertu dira, eta beste udalerri batzuek ohi baino gehiago inbertitu dute jaietarako agertokietan, karpetan, hesietan...». Hori horrela, prezioek gora egin dute nabarmen. Lehen, 2,5 milioi euro inguru erabiltzen zituzten Aste Nagusia antolatzeko, baina aurtengoaren aurrekontua %20 handiagoa izango dela aurreikusi dute. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217181/mahmud-abbas-1947tik-gaurdaino-israelgo-gobernuak-50-sarraski-egin-ditu-palestinako-50-herritan.htm | Mundua | Mahmud Abbas: «1947tik gaurdaino, Israelgo Gobernuak 50 sarraski egin ditu Palestinako 50 herritan» | Harrabotsa sortu dute Mahmud Abbas Palestinako Agintaritza Nazionaleko presidenteak Israeli buruz esandakoek. Palestinarren aurkako «50 holokausto» egin izana leporatu dio Israeli. | Mahmud Abbas: «1947tik gaurdaino, Israelgo Gobernuak 50 sarraski egin ditu Palestinako 50 herritan». Harrabotsa sortu dute Mahmud Abbas Palestinako Agintaritza Nazionaleko presidenteak Israeli buruz esandakoek. Palestinarren aurkako «50 holokausto» egin izana leporatu dio Israeli. | Askotariko erreakzioak eragin dituzte Mahmud Abbas Palestinako Agintaritza Nazionaleko presidenteak berriki Israeli buruz esandakoek. Alemanian hitz egin du, Berlinen, Olaf Scholz kantzilerrarekin bildu ondoren eginiko prentsaurreko batean. Agerraldi horretan, palestinarren aurkako «50 holokausto» egin izana leporatu dio Palestinako Agintaritza Nazionaleko presidenteak Israeli.
«1947tik gaurdaino, Israelgo Gobernuak 50 sarraski egin ditu Palestinako 50 herritan», adierazi du Municheko 1972ko atentatuengatik barkamena eskatuko ote zuen galdetu diotenean. «50 sarraski, 50 holokausto», nabarmendu du. Halaber, erantsi du Israelgo Gobernuak eta armadako soldaduek palestinar ugari hiltzen dituztela oraindik gaur egun ere: «Ia egunero hiltzen dituzte». Eta mezu garbi bat utzi du: «Iragana miatzen jarraitu nahi badugu, egin dezagun».
Adierazpen horiek harrabotsa sortu dute Israelgo Gobernuan, eta Yair Lapid Israelgo jarduneko lehen ministroak sareen bidez azaldu du Abbasen adierazpen horiek «gezur izugarri bat» direla: «Alemaniako lurretan egonik Israeli ‘50 holokausto’ egin izana leporatze hutsa, lotsaizun morala ez ezik, gezur izugarria da». Palestinako alderdiak, berriz, nabarmendu du Israelgo Gobernuak krimen horiek aitortu behar dituela, eta hori egin dezala galdegin dio gobernuari. |
2022-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/217182/emakume-saudiarabiar-bati-34-urteko-espetxe-zigorra-ezarri-diote-twitterren-duen-jardunagatik.htm | Mundua | Emakume saudiarabiar bati 34 urteko espetxe zigorra ezarri diote Twitterren duen jardunagatik | Salma al-Xehab izena du, eta bere delitua izan da Palestinako eta Yemengo herrien abertzaletasuna babestu eta emakumeen eskubideen alde agertzea. Saudi Arabiak emakumeen eskubideak defendatzen dituen ekintzaile bati ezarri dion kondenarik luzeena da. | Emakume saudiarabiar bati 34 urteko espetxe zigorra ezarri diote Twitterren duen jardunagatik. Salma al-Xehab izena du, eta bere delitua izan da Palestinako eta Yemengo herrien abertzaletasuna babestu eta emakumeen eskubideen alde agertzea. Saudi Arabiak emakumeen eskubideak defendatzen dituen ekintzaile bati ezarri dion kondenarik luzeena da. | Leedseko (Erresuma Batua) Unibertsitateko ikasle saudiarabiar bati 34 urteko espetxe zigorra ezarri diote bere Twitter kontutik Saudi Arabiako Gobernuarekiko disidenteak eta ekintzaileak jarraitzeagatik. Salma al-Xehab izena du emakumeak; 34 urte ditu, eta bi haurren ama da.
Saudi Arabiako terrorismoaren auzitegiak leporatu dio «istilu publikoak» eragitea eta «segurtasun zibila eta nazionala ezegonkortu» nahi duten Twitterreko kontuak jarraitzea eta txioak birtxiotzea. Epaia Joe Biden Amerikako Estatu Batuetako presidenteak Saudi Arabiara bisita egin eta aste batzuetara eman dute. Aurretik, giza eskubideen aldeko ekintzaileek emana zuten abisua: presidentearen bisitak erreinua adoretu zezakeen disidenteen eta demokraziaren aldeko beste ekintzaile batzuen aurkako errepresioa areagotzeko. Hala izan da.
Xehab Erresuma Batura joan zen 2018. urtean, Leedseko Unibertsitatean doktoretza bat egitera. 2020ko abenduan itzuli zen Saudi Arabiara oporretan, eta bi semeak eta senarra berarekin Erresuma Batura eramateko asmoa zuen. Orduan, Saudi Arabiako agintariek galdeketa bat egin zioten, eta azkenean atxilotu eta epaitu egin zuten bere txioengatik.
Hasieran hiru urteko espetxe zigorra ezarri zioten. Egotzi zioten Interneteko webgune bat erabiltzea «istilu publikoak» eragiteko eta «segurtasun zibila eta nazionala ezegonkortzeko». Fiskal batek, ordea, auzitegiari beste ustezko delitu batzuk kontuan hartzeko eskatu zion, eta apelazio auzitegi batek astelehenean eman zuen epai berria: 34 urteko espetxealdia ezarri dio.
Salma al-Xehaben sare sozialak
Xehab ez da ekintzaile bereziki ospetsua Saudi Arabian, ezta Erresuma Batuan ere. Instagramen bere burua honela deskribatzen zuen: hortzetako higienista, mediku hezitzailea, Leedseko Unibertsitateko doktoregoko ikaslea eta Nourah bint Abdulrahman Printzesa Unibertsitateko irakaslea; baita Noahren eta Adamen ama ere.
Twitterren berriz, COVID-19ari buruzko txioen eta bere semeen argazkien artean, Xehabek erbestean bizi ziren Saudi Arabiako disidenteen txioak birtxiokatzen zituen, erresumako preso politikoak askatzeko eskatzen zutenak. Horretaz gain, Loujain al-Hathloul Saudi Arabiako ekintzaile feminista ere babesten zuen.
Saudi Arabiako Giza Eskubideen Europako Erakundeak Xehaben epaia gaitzetsi du, ekintzaile baten aurka emandako luzeena dela esanez. Adierazi duenez, ekintzaile askori epaiketa bidegabeak egin zaizkie, eta, horien ondorioz, epai arbitrarioak eman dira; «tortura larriak» jasan dituztela ere gaitzetsi du. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.