date stringdate 2012-09-20 00:00:00 2023-12-01 00:00:00 | url stringlengths 47 182 | category stringclasses 10
values | title stringlengths 3 140 | subtitle stringlengths 0 1.17k | summary stringlengths 5 1.18k | text stringlengths 2 35.8k |
|---|---|---|---|---|---|---|
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220679/esloveniako-presidentea-emakumea-izanen-da-lehenbiziko-aldiz-natasa-pirc-musar.htm | Mundua | Esloveniako presidentea emakumea izanen da lehenbiziko aldiz: Natasa Pirc Musar | Botoen %53,97 eskuratu ditu hauteskundeen bigarren itzulian. Borut Pahorren hutsunea beteko du. | Esloveniako presidentea emakumea izanen da lehenbiziko aldiz: Natasa Pirc Musar. Botoen %53,97 eskuratu ditu hauteskundeen bigarren itzulian. Borut Pahorren hutsunea beteko du. | Natasa Pirc Musar abokatua izanen da Esloveniako presidentea aurrerantzean. Hauteskundeak izan dira igandean herrialdean, bigarren itzulikoak, eta, boto batzuk zenbatzea falta badute ere, jadanik jakina da nor den garaile. Gaur-gaurkoz, botoen %53,97 eskuratu ditu Pirc Musarrek. Hala, aurreneko aldiz, emakume bat izanen da Esloveniako presidentea.
Abenduaren 22an izendatuko dute, ofizialki, presidente. Borut Pahorren tokia hartuko du; hura izan baita karguan azken bost urteetan.
Presidentetza eskuratu aurreko ibilbidean, politikari loturiko hainbat esparrutan izan da lanean Pirc Musar. Besteak beste, informazioaren kontrolerako mahaiaren burua izan da urteetan, eta hainbatetan hartu du parte LGTBI kolektiboaren eskubideen aldeko ekintza eta kanpainetan. Gainera, Melania Trumpentzat ere jardun du lanean, difamazio kasu bat argitzeko.
Atzo Eslovenian izandako hauteskundeetan, Pirc Musarrek Anze Logar izan zuen lehiakide nagusi. Logarrek botoen %46,03 zakuratu ditu oraingoz, eta dagoeneko zabaldu ditu zorion mezuak Musarrentzat. «Zintzoki» zoriondu du, eta eskatu du «batasunaren eta elkarlanaren» alde egin dadila aurrerantzean. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220680/peio-etxelekuk-dei-egin-die-hautetsiei-bere-talde-politikora-batu-daitezen.htm | Politika | Peio Etxelekuk dei egin die hautetsiei bere talde politikora batu daitezen | Kanboko hautetsiak gutuna bidali zien ostiralean Euskal Hirigune Elkargoko hautetsi guziei. Beste 35 hautetsik bat egin dute Etxelekuren deiarekin. Gobernantza eredu deszentralizatuago bat aldarrikatu dute. | Peio Etxelekuk dei egin die hautetsiei bere talde politikora batu daitezen. Kanboko hautetsiak gutuna bidali zien ostiralean Euskal Hirigune Elkargoko hautetsi guziei. Beste 35 hautetsik bat egin dute Etxelekuren deiarekin. Gobernantza eredu deszentralizatuago bat aldarrikatu dute. | Egin du urratsa Peio Etxelekuk. Elkarrekin herriarentzat lelopean Euskal Hirigune Elkargoko beste 35 hautetsirekin batera instituzioaren baitako talde politiko bat osatzera doala jakinarazi du, eta bertan parte hartzera gomitatu ditu gainerako hautetsiak. Ostiral gauean bidali zien gutuna elkargoko gainerako hautetsiei, «ildo ezberdinetako hautetsiak biltzen dituen» etiketa politikorik gabeko «talde askotarikoa» osatzeko asmoa duela jakinarazteko. Kanboko (Lapurdi) hautetsi, Errobi lurralde eremuko erreferente eta EAJko Ipar Buru Batzarreko presidentea da Etxeleku, eta, taldean EAJko beste kide batzuk badira ere, aurreikusi bezala, bultzatu duen taldeak ez du marka hori eramanen. Defendatuko dituzten balioak zehazten dituen zazpi puntuko testu baten inguruan bildu dira. Egitura deszentralizatuago bat eskatu dute, besteak beste: «Gure Elkargoaren antolakuntza politiko eta administratiboak gure herriak eta lurraldeak errespetatu behar dituela aldarrikatzen dugu».
Azken asteetan gero eta gehiago aipatzen zen gaia zen talde politikoen sorrera. Ezkerreko abertzaleek prest dute hautetsien zerrenda. EH Baik bultzatu du, baina ez du alderdiaren etiketarik eramango; oraindik ez dute eskaera ofizialik egin. Etxelekuren inguruan ere talde bat sortzeko mentura bazela jakina zen, horri buruz mintzatzeko «goizegi» zela erran zioten BERRIAri, 35 hautetsien zerrendan agertzen diren bik. «Beharbada hori da entzunak izateko dugun modu bakarra», adierazi zuen iniziatiban parte hartu duen herri txiki bateko auzapez batek. Hautetsiei bidalitako gutunean, taldearen sorrera berantenez abendu hasierarako eginen dutela diote.
Oraingoz, ez da beste talderik osatuko denik espero, ez Frantziako ezkerraren espazio politikoan, ezta Etxegarairen inguruan ere. Emmanuel Alzuri Bidarteko (Lapurdi) auzapezaren inguruan saiakera batzuk badirela diote ahots batzuek, baina oraingoz inork ez du baieztatu ahal izan.
Espero bezala, herri txikietako ordezkariak batu ditu nagusiki Etxelekuk. Baina badira Lapurdi kostaldeko zenbait hautetsi ere. Horien artean Guillaume Barucq Biarritzeko hautetsia eta Manuel de Lara eta Manuel Vaquero Donibane Lohitzunekoak. «Ez gira oposizioko Talde baten gisa aurkezten, baina bai proposamenak egingo dituen talde baten gisa, aterabide alternatiboak edo osagarriak landuko dituena», adierazi dute aurkezpen testuan. «Herri txikien alde» jarduteko borondatea agertu dute, betiere «interes komuna eta lurralde osoaren zerbitzatzea» izanez «ezaugarri nagusia».
Beste gobernantza eredu bat
Ipar Euskal Herri barnealdeko herri txikiek duten sentimendu bat da Euskal Hirigune Elkargoan badela lurraldeen arteko desoreka. Haserre horren bozgorailu izan da Etxeleku azken hilabeteetan, eta arlo horretan aldaketak egitea proposatzen du «Euskal Hirigune Elkargoaren bizi politikoaren arraberritzeko nahikaria» agertuta bere inguruan bildu den hautetsi taldeak.
Honela diote balioak aurkezteko testuaren bigarren puntuan: «Gure elkargoaren antolakuntza politiko eta administratiboak gure herriak eta lurraldeak errespetatu behar dituela aldarrikatzen dugu». Ipar Euskal Herria osatzen duten lurralde historikoen «historia eta berezitasunak errespetatzea», baina, bereziki, «subsidiariotasun printzipioan oinarritua den egitura deszentralizatu bat», hobetsi dute. Haien iritziz azken urteetan Baionak hartu duen «zentralismotik» atera, eta herriko etxeei eta lurralde eremuei botere gehiago emateko borondate bat izan daiteke. Hara ere, ez dute zehaztu nola aurreikusten duten deszentralizazio hori.
Horrez gain, Euskal Elkargoko erabakietan «lurraldeko hautetsien lehentasuna eta hitz hartzeko gaitasun librea babestuko dituen prozesu demokratikoak segurtatzea» aipatzen dute: «Erabakitze eta gauzatze prozesu ahal bezain deszentralizatuak martxan ezarriz. Eta horren bidez, erantzun egokitu eta zuzenak, lurraldeen artean ekintza orekatzaileak martxan direla segurtatuz». Hau dio, halaber, laugarren puntuak: «Nahi dugu elkargo bat elkartasunaren eta Ipar Euskal Herriko lurraldeek sufritzen duten ezberdintasunen ttipitzearen alde jokatzen duena».
Etxelekuk egin du lehen urratsa. Ikusi beharko da nola erantzuten duten gainerako hautetsiek, eta zer borondate erakusten dute sortzear doazen talde politikoei baliabideak emateko. Oraingoz iraultza handiegirik espero ez bada ere, elkargoko funtzionamenduan talde politikoen aldagaia sartzea Ipar Euskal Herriko instituzioa sortu denetik gertatu den aldaketarik nabarmenetakoena izanen da ezbairik gabe.
Sinatzaileen zerrenda
Alexandre BORDES, Erango (Nafarroa Beherea) Christine ERDOZAINTZI-ETXART, Arhantsusi (Nafarroa Beherea) Christian GUILLEMIN, Arrueta-Sarrikota (Nafarroa Beherea) Emmanuelle DALLET, Basusarri (Lapurdi) Michel LAHORGUE, Basusarri (Lapurdi) Pascal NEGUELOUART, Behorlegi (Nafarroa Beherea) Daniel DARASPE, Berrogaine-Larüntze (Zuberoa) Guillaume BARUCQ, Biarritz (Lapurdi) Michel ETXEBERRI, Lekuine (Lapurdi) Bruno JAURIBERRI, Duzunaritze-Sarasketa (Nafarroa Beherea) Peio ETXELEKU, Kanbo (Lapurdi) Gerard BIDEGAIN, Garruze (Nafarroa Beherea) Philippe MASSE, Haltsu (Lapurdi) Anne-Marie NADAUD, Heleta (Nafarroa Beherea) Jean-Louis ETXART, Ilharre (Nafarroa Beherea) Xavier LACOSTE, Irissarri (Nafarroa Beherea) Marc LABEGUERIE, Jatxu (Lapurdi) Francis DAGORRET, Bastida (Lapurdi) Patrick ETXEGARAI, Landibarre (Nafarroa Beherea) Ximun AKOZEBERRI, Larraine (Zuberoa) Laurence SAMANOS, Larresoro (Lapurdi) Jean Pierre HARRIET, Luhuso (Lapurdi) Alain DUBOIS, Makea (Lapurdi) Herve DAMESTOI, Lekorne (Lapurdi) Pascal DANTIACQ, Oragarre (Nafarroa Beherea) Manuel DE LARA, Donibane Lohizune (Lapurdi) Manuel VAQUERO, Donibane Lohizune (Lapurdi) Régine LARRANDA, Donoztiri (Lapurdi) Pierre EIHERABIDE, Donazaharre (Nafarroa Beherea) Andre LARRALDE, Donaixti (Nafarroa Beherea) Beñat ARRABIT, Arrossa (Nafarroa Beherea), Thierry SANSBERRO, Zuraide (Lapurdi) Laurent INTXAUSPE, Donibane Garazi (Nafarroa Beherea) Michel IDIART, Lasa (Nafarroa Beherea) Claire DUTARET-BORDAGARAI, Uharte-Garazi (Nafarroa Beherea) Marc SAINT ESTEVEN, Milafranga (Lapurdi) |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220681/hizkuntza-baskonikozko-idazkunik-zaharrena-aurkitu-dute-nafarroan-ka-i-mendekoa-sorioneku.htm | Kultura | Hizkuntza baskonikozko idazkunik zaharrena aurkitu dute Nafarroan, K.a. I. mendekoa: 'sorioneku' | Aranzadi zientzia elkarteko ikerlariek topatu dute Irulegiko eskua, Arangurenen: eskuin esku baten forma du, brontzezkoa da, eta lau lerroko inskripzio bat dauka. Lehen hitzak zuzenean lotzen du gaurko euskararekin: sorioneku. | Hizkuntza baskonikozko idazkunik zaharrena aurkitu dute Nafarroan, K.a. I. mendekoa: 'sorioneku'. Aranzadi zientzia elkarteko ikerlariek topatu dute Irulegiko eskua, Arangurenen: eskuin esku baten forma du, brontzezkoa da, eta lau lerroko inskripzio bat dauka. Lehen hitzak zuzenean lotzen du gaurko euskararekin: sorioneku. | Antzinako euskarari buruzko aurkikuntza garrantzitsu baten berri eman du gaur Aranzadi zientzia elkarteak. Arangurengo Irulegi mendia aztertzen ari zirela (Nafarroa), esku baten itxurako pieza berezi bat topatu zuten, Kristo aurreko I. mendekoa. Gainaldean idatzirik dauka hizkuntza baskonikoan orain arte agertu den testurik zaharrena eta luzeena. Lau lerro ditu: lehen hitza sorioneku gisa transkribatu dute, eta ondorengo guztiek ez dute inolako antzik gaur egungo euskararekin. Aurkikuntzak frogatu du inguru horretako herritarrek baskonikoz hitz egiten zutela garai hartan, eta hizkuntza horretan alfabetatuta zeudela.
Aranzadi 2007an hasi zen Irulegiko ingurua aztertzen. Mendiaren gailurreko gaztelua ikertu zuten lehenik (2007-2017), eta, 2018az geroztik, talde batek gaztelua baino beherago dagoen Burdin Aroko herria aztertu du, Mattin Aiestaran arkeologoak gidatuta, EHUko doktore tesi baten barruan. Arangurengo Udalak hasieratik diruz lagundu du ikerketa, eta Nafarroako Gobernuak ere bai, azken lau urteetan. Ume baten gorpuzkiak aurkitu zituzten orain dela bi urte.
2020. urtetik hona, 370 metro karratuko eremu bat induskatu dute, eta antzinako herri horretako bi etxe eta kale bat bistaratu dituzte. Burdin Aroaren amaiera aldekoak dira, K.a. I. mendearen lehen laurdenekoak. Garai hartako herritarren zoritxarra gaurko ikerlarien zorte ona da: Sertorioren gerra betean, herriari eraso egin zioten, eta erre egin zuten; hortaz, inguru guztia lurpean «izoztuta» geratu da bi mila urtean, Aiestaranek azaldu duenez. Hori ondorioztatu dute karbono-14 probak egin eta gero, eta inguruan aurkitutako material guztia kontuan izanda: biztanleek dena etxean utzita ihes egin behar izan zutelako topatu dituzte hainbeste gauza.
«Ezohiko egoera horrek ezohiko pieza bat ekarri digu»: Irulegiko eskua. 2021eko ekainaren 18an aurkitu zuten, eta beste piezekin batera entregatu, uztailaren 13an. Indusketa bideoan grabatu zuten, eta piezaren kokapen topografikoa zehaztu, gainontzeko material guztiarekin egin bezalaxe. Hala ere, 2022ko urtarrilaren 18ra arte ez zuten jakin piezak idazkunik zuenik. Egun hartan, Nafarroako Gobernuarentzat lan egiten duen zaharberritzaile batek, Carmen Usuak, letra batzuk atzeman zituen eskuan idatzita. Ordutik, arkeologo, geologo, zaharberritzaile, kimikari, epigrafista eta hizkuntzalari talde batek aztertu du pieza.
Nolakoa da eskua?
Pieza bera brontzezkoa da, eta haren patinaren %53 eztainua da, %41 kobrea eta %2 beruna; gauza ohikoa antzinako aleazioetan, Aranzadiren esanetan. Eskuineko esku baten itxura du, tamaina naturalekoa. Gainaldeko eremua laua da, eta azazkalak markatuta dauzka, nahiz eta hiru hatzetakoak ez diren ondo kontserbatu —hatz nagikoa, hatz luzekoa eta erakuslekoa—.
Hatzak behera begira ditu eskuak, sei milimetro eta erdiko diametroa duen zulo bat duelako goialdean, eskumuturrari dagokion inguruan. Zuloaren ingurua aztertuta, jakin dute pieza ez zegoela zintzilik, baizik eta euskarri bigun batean iltzatuta; seguruenik, egurrean. 143 milimetro garai da, milimetro bat lodi eta 128 zabal, eta 36 gramo pisatzen du.
«Bertakoen mundua»
Piezaren «autopsiak» bi bileratan egin zituzten, Nafarroako Gobernuaren gordailu arkeologikoan. Lehenengoa Javier Velazarekin egin zuten, eta bigarrena, Joakin Gorrotxategirekin. Velaza Filologia Klasikoko doktorea da, eta Bartzelonako Unibertsitateko Latin Filologiako katedraduna. Aditua da Iberiar penintsulako erromatarren aurreko hizkuntzetan, besteak beste. Gorrotxategi ere Filologia Klasikoko doktorea da, eta EHUko Indoeuropar Linguistikako katedraduna. Euskararen historian espezializatutako hizkuntzalarien artean prestigio handikoa da.
Bi ikerlariek testuaren irakurketa adostu zuten, eta hura aztertzeari ekin zioten. Haiek adierazi zuten, hasteko, «signario paleohispanikoan» dagoela, hau da, zeinuak erromatarren iritsiera baino lehenagokoak direla, eta, horiek ondo aztertu ondoren, ondorioztatu zuten hizkuntza baskonikoan zegoela idatzita. «Aparteko aurkikuntza bat da, erromatarren aurreko mundura garamatzalako», azaldu du Gorrotxategik. «Pieza horrek jasotzen du bertakoen hizkuntza, bertakoen idazkera eta bertakoen mundua: garai hartakoa».
Zirrara eragin dio Velazari ere: «Dokumentu harrigarria da. Ez dago zalantzarik: hizkuntza baskonikoan idatzitako lehenengoa da, signario baskoniko espezifikoan». Hori esan dute, batetik, sistema horrek bereizgarri batzuk dituelako —T itxurako zeinu bat, esaterako; oraindik ez dakite zer fonemari dagokion, baina ez zegoen horrelakorik sistema iberikoan—, eta, bestetik, lehenengo hitzak pista garbi bat eman zielako «ustekabean»: sorioneku.
Hitz horrek begi bistako lotura du gaurko euskararekin, baina oraindik ez dituzte ulertu haren atzetik datozenak. Konparazio baterako, bigarren lerroko hitza honela transkribatu dute: tenekebeekiratere[n].
Ikusi gehiago: Joakin Gorrotxategi: «Ematen du hizkuntza asko aldatu dela, eta ematen du ez dela batere aldatu»
Hortaz, ez dakite testu osoak zer esanahi duen, baina sorioneku horrek, eskuaren sinbologiak eta dekorazioaren testuinguruak —etxe atarian zegoen— aditzera eman diete etxekoei edo bisitariei zoriona opatzeko eta zoritxarra uxatzeko objektu bat zela; objektu apotropaiko bat, bestela esanda.
Hasiera-hasieran, ez ziren konturatu esku bat zenik ere. Berta Balduz zaharberritzaileak kontatu du hori: «Kasko baten apaingarri bat zela pentsatu genuen, Asterixek zeuzkan hegalen gisako bat». Eta uste hori edukitzea ez da harritzekoa, Velazaren esanetan: «Ez dago esku batean egindako inskripzio bakar bat ere mundu klasiko guztian, ez Greziakoan, ez Erromakoan».
Ikur multzo propio bat
Aurkikuntzak orain arte ezagutzen ez zen informazioa argitu du, bi gauza baieztatzen dituelako nagusiki. Batetik, lurralde horretan hizkuntza baskonikoa erabiltzen zutela K.a. I. mendearen hasieran; bestetik, inguru horretan bazegoela sistema grafiko espezifiko bat, signario iberikoaren aldaera bat zena, baina bazituena ezaugarri propio batzuk: signario baskonikoa.
Testurik luzeena da orain arte hizkuntza baskonikoan agertu direnen artean. Izan ere, aurkitu izan dituzte zeinu baskonikoak txanponetan, eta pieza batzuetako idazkiak baskonikoak ote diren eztabaidatzen ari dira oraindik —Andeloseko mosaikoa, Arangurengo brontzea eta Erriberriko harri gaineko inskripzio bat—. Nahiz eta orain arte ez den material askorik aurkitu, Irulegiko eskuak erakutsi du, behintzat, antzinako baskoiek idatzi egiten zutela, alfabetatuta zeudela, eta ez zirela idazten hasi alfabeto latinoan, erromatarren bidez.
Zientzialariek beste alderdi batzuk ere nabarmendu dituzte: euskarriaren itxurak —eskuin esku iltzatu bat, hatzak behera begira daudela— lotura bat duela Ebroren haraneko mundu kultural iberikoarekin, eta idazkuna egiteko erabilitako teknika berezia dela, letrei marrak egin zizkietelako lehenengo, eta marren gainean puntuak zulatu, ondoren.
Informazio horrek guztiak bide bat ireki du antzinako baskoien kulturari buruzko ideiak birpentsatzeko, eta kultura horren eta kultura iberikoaren arteko harremana aztertzen jarraitzeko. Zoriona bikoitza da, beraz: atzo baino gehiago ezagutzea, eta oraindik ezagutzeko dagoen guztia imajinatzea.
«Pieza honek testu gehiago aurkitzeko itxaropena ematen digu», adierazi du Velazak. «Autoritateek txanponetan idazten bazuten eta herritarrek idazki pribatuak bazituzten, signarioak bizia zuen, ez zuten asmatu lau kontu esateko».
Nafarroako Gobernuak dagoeneko argitu duenez, Nafarroako Museoan erakutsiko dute pieza, hemendik denbora batera. Aranzadik Irulegiko eskua izeneko liburu bat argitaratuko du aste gutxi barru, indusketaren berri zabal emateko; BERRIA dendan egongo da salgai.
Baskoien lurraldea
Neurri handi batean, erromatarrek idatzitako dokumentuen bidez jakin dute garai hartako egoeraren berri. Sertorioren gerra K.a. 81. urtearen eta K.a. 72. urtearen artean gertatu zen, eta erromatarrak orduan iritsi ziren Iruñe ingurura eta Pirinioaurrera; apur bat lehenago, Ebroko haranera.
Urte haietan, Ponpeio baskoien lurretan finkatu zen, eta bere izeneko Pompaelo hiria sortu zuen, lehendik existitzen zen Iruñea herri baskoiaren gainean.
Erromatarrek baskoi deitu zioten garai hartan Nafarroa Garaian, Gipuzkoaren ipar-ekialdean, Errioxan eta Aragoi iparraldean bizi zirenen tribuari. Gaur egungo euskaldunen arbasotzat jo izan dira. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220682/baztango-batzar-nagusiak-elkarretaratzera-deitu-du-iganderako.htm | Gizartea | Baztango Batzar Nagusiak elkarretaratzera deitu du iganderako | Galdeketak ez dituzte jotzen jadanik «harrobia bai ala ez» erabakitzeko auzitzat, «demokrazia» auzitzat baizik. Bihar iluntzean ere, protesta eginen dute Iruritako frontoian, 'Erran.eus' atariak azaldu duenez. | Baztango Batzar Nagusiak elkarretaratzera deitu du iganderako. Galdeketak ez dituzte jotzen jadanik «harrobia bai ala ez» erabakitzeko auzitzat, «demokrazia» auzitzat baizik. Bihar iluntzean ere, protesta eginen dute Iruritako frontoian, 'Erran.eus' atariak azaldu duenez. | Iragan ostiralean, Guardia Zibilak kuartelera deitu zituen Baztango alkateak, eta jakinarazi zien bi eguneko epean bertan behera utzi behar zituztela azaroaren 20rako deituak dituzten galdeketak. Magnesitas de Navarra enpresaren Erdizko proiektuari buruzko galdeketak dira. Alkateek antolatu dituzte, Baztango herri lurrak kudeatzeko ordenantzak baliatuta, eta Almandozen ez beste herri guztietan egitekoak ziren. Bada, hamalau alkateek adierazi dute «arras larritzat» jotzen dutela debekua, eta «sekulako bidegabekeria» iruditzen zaiela herritarren iritzia jasotzeko aukera kendu izana. Horregatik, azaroaren 20an batzarretara deituko dute herri guztietan, eta, arratsaldean, elkarretaratzera deitu dute Elizondon.
«Zer kalte egin dezake herritarren iritzia jakiteak? Zertaz ez digute Baztango herritarroi iritzia ematen uzten? Zertarako balio dute Baztango ordenantzek? Non daude baztandarron eskubideak?», galdetu dute alkateek, Iruritan (Nafarroa) egindako agerraldian. Debeku horrek eta lehen izandakoek Erdizko auzia «gainditu» egin dutela uste dute. «Dagoeneko, eztabaida ez da harrobia bai ala ez. Hemen benetako parte hartzeaz eta demokraziaz ari gara solastatzen», azaldu dute. «Bidegabekeria salatzeko», batzarretara joateko eskatu diete herritarrei, eta elkarretaratzean parte hartzeko.
Herritar talde batek ere «elkarretaratze masiborako» deia egin du, Erran.eus atariak jakinarazi duenez. Bihar eginen dute protesta,19:30ean, Iruritako frontoian, Herri galdeketak eginen dira lelopean. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220683/imanol-alguacilek-kontratua-berritu-du-2025era-arte.htm | Kirola | Imanol Alguacilek kontratua berritu du 2025era arte | Orioko entrenatzaileak hiru aldiz sailkatu du taldea Europa Ligarako, eta Espainiako Kopa bat irabazi du, Athleticen aurka. | Imanol Alguacilek kontratua berritu du 2025era arte. Orioko entrenatzaileak hiru aldiz sailkatu du taldea Europa Ligarako, eta Espainiako Kopa bat irabazi du, Athleticen aurka. | Realak eta Imanol Alguacilek akordioa lortu dute entrenatzailearen kontratua berritzeko, 2024-2025eko denboraldia amaitu arte. Orioko prestatzaileak 199 partida zuzendu ditu lehen taldean, eta horietatik 94 irabazi ditu. Gainera, hiru urtez jarraian sailkatu du talde txuri-urdina Europa Ligarako, eta Kopa bat ere irabazi du, Sevillan, Athleticen aurka. «Klubak nahi duenean sinatuko dugu kontratua», esan zuen Imanolek duela hilabete egindako prentsaurreko batean, eta akordioa ez da gehiegi luzatu.
2017-2018ko denboraldian Eusebio Sacristan kargutik kendu zutenean iritsi zen lehen aldiz lehen taldera, gelditzen ziren bederatzi neurketak zuzentzeko, baina ez zen hor hasi Imanolen aroa. 2018-2019ko denboraldian Asier Garitano fitxatu zuen Realak, baina abenduan kargugabetu zuen. Orduan hartu zuen taldea Imanolek, eta Santiago Bernabeun egin zuen debuta, Real Madrilen aurka. Ez zen nolanahiko eguna izan, 0-2 irabazi baitzuen Realak.
Eguerdian egin dute prentsaurrekoa, eta han izan dira Imanol Alguacil bera, Jokin Aperribai Realeko presidentea eta Roberto Olabe kirol zuzendaria. Aperribaik eskerrak eman nahi izan dizkio Imanoli, eta egindako lana «bikaina» izan dela onartu du: «Gure helburuak zure gaitasunaren eta entregaren azpitik geratu dira», aitortu dio. Bi urterako luzatu du kontratua Imanolek, baina Aperribai argi mintzatu da prentsaurrekoan: «2025era arte sinatu duzu kontratua, baina urte luzez gurekin egon zaitezela nahi dugu». Olabek ere hitz egin nahi izan du: «Oso pozik gaude. Merezitako saria da, eta jada aurrera begira ari gara»
Imanolek «egun berezia» dela aitortu du, eta familia eta jokalariak izan ditu gogoan: «Oso maitatua sentitu naiz lehen egunetik, eta eskerrak eman nahi dizkiet denei». Realean «etxean» dagoela esan du Imanolek, eta argi utzi du «emaitza txarrek bakarrik» kenduko dutela kargutik. Zaleak ere ez ditu ahaztu nahi izan: «Zaleen maitasuna edozein garaipen baino ederragoa da. Esker oneko hitzak besterik ez dut».
Egindako lanarekin «harro» dagoela nabarmendu du Imanolek, baina ez du atzera begiratu nahi izan: «Historia egin dut, baina egindakoak ez dauka baliorik». Orain arte egindakoarekin, ordea, arantza bat dauka, haren hitzetan: «Kopa bat irabazi genuen, baina beste txapelketa bat irabazi nahi dugu zaleen ondoan». |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220684/ia-sinetsita-geunden-euskaldunak-analfabetoak-zirela-antzinaroan.htm | Kultura | «Ia sinetsita geunden euskaldunak analfabetoak zirela Antzinaroan» | 'Irulegiko eskua' aurkitu zuteneko indusketa lanen xehetasunak eman dituzte hainbat ikerlarik. Aranzadi zientzia elkarteak bideo batean bildu ditu azalpenak. | «Ia sinetsita geunden euskaldunak analfabetoak zirela Antzinaroan». 'Irulegiko eskua' aurkitu zuteneko indusketa lanen xehetasunak eman dituzte hainbat ikerlarik. Aranzadi zientzia elkarteak bideo batean bildu ditu azalpenak. | Azken Burdin Aroko aztarnak ikertzen ari zirelarik topatu zuten eskua, inor gutxik halakorik esperoko ez zuenean. «Hitzik gabe gelditu nintzen. Malkoa ere atera zitzaidan». Hala gogorarazi du Leire Malkorra arkitekto eta Aranzadi zientzia elkarteko ikerlariak indusketa lanena bizi izandakoa. Joaquin Gorrotxategi EHUko Indoeuropar Hizkuntzalaritzako katedradunari ere, antzeko gertatu zitzaion, dioenez: «Aurkikuntzaren berri izandakoan, bihotzekoak eman zidan, egia esateko».
Ikusi gehiago: Joakin Gorrotxategi: «Ematen du hizkuntza asko aldatu dela, eta ematen du ez dela batere aldatu»
Izan ere, Gorrotxategik iradoki du orain arte izaniko teoria asko dudan jartzeko modukoa dela Irulegiko eskua. «Agertuko zenik edo aurkituko genuenik susmatu ere egiten ez genuen testu bat da, ia sinetsita baikeunden euskaldunak analfabetoak zirela Antzinaroan».
Hain justu, indusketa lanetan eta ondoko azterlanean zebiltzala bizi izandakoak kontatu dituzte hainbat zientzialarik, bideo batean. Esaterako, Javier Velaza Bartzelonako Unibertsitateko Latin Filolosofiako katedradunak zehaztasunez oroitarazi ditu ateratako lehenbiziko ondorioak: «Ikuspuntu formal batetik begiratuta, brontzezko xafla bat da. Zabalik dagoen esku baten forma du, eta testu bat dauka, karaktere paleohispaniarretan eta hizkuntza baskoian idatzia».
Ikusi gehiago: Hizkuntza baskonikozko idazkunik zaharrena aurkitu dute Nafarroan, K. a. I mendekoa: 'sorioneku'
Aurkikuntza handi bat egiteak dakarren plazerez, hala azaldu du topatua: «Ezusteko bat dago: lehen hitza sorioneku da, eta, testua transkribatzeko orduan, oso azkar eta garbi irakurri eta interpretatzen da euskaraz dagoela idatzia». Dioenez, «ez dago dudarik». |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220686/keith-levene-the-clash-taldearen-sortzailea-hil-da.htm | Kultura | Keith Levene The Clash taldearen sortzailea hil da | Public Image Limited (PIL) taldea ere sortu zuen, John Lydonekin batera. | Keith Levene The Clash taldearen sortzailea hil da. Public Image Limited (PIL) taldea ere sortu zuen, John Lydonekin batera. | Mick Jones gitarristarekin eta Paul Simonon baxu jotzailearekin batera, The Clash taldearen sortzaileetako bat izan zen Levene 1976an, eta hark eta Bernie Rhodes managerrak eskatu zioten Joe Strummer abeslariari taldeko kide izateko. Levenek The Clashen egingo zuen bidea, baina, laburra izan zen, eta Londresko taldeak bere lehenengo diskoa grabatu baino lehen, utzi egin zuen taldea. Levenek berak aipatu zuenez, ez zegoen ados The Clash hartzen ari zen norabide politikoarekin, eta, artean taldeko kide zela, Johnny Rotten Sex Pistols taldeko abeslariari talde bat sortzeko aukera aipatu zion, baldin eta taldea desegiten bazen. 1976an bertan, baina, taldetik bota zuten Levene.
1978an, azkenean, Levene eta Rotten elkartu —John Lydon bere izena berreskuratuta—, eta Public Image Limited (PIL) taldea sortu zuten. Punk mugimendua aldatzen eta garatzen ari zen ordurako, eta PIL taldea horren erakusle nabarmena izan zen. Public Image: First Issue (1978) taldearen lehen diskoak post-punkaren oinarriak jarri zituen, baina ondorengo urteetan eta diskoetan taldeak bestelako musika batzuen eragina jaso zuen, hala nola dub-arena, disco musikarena eta musika esperimentalarena. Horren guztiaren erakusle dira PILek argitaratu zituen bi diskoak: Metal Box (1979) eta The Flowers of Romance (1981).
1984an taldea utzi zuen Levenek, eta, bi urte geroago, Red Hot Chili Peppersen The Uplift Mofo Party Plan diskoko maketak ekoitzi zituen. 1989an, berriz, bere bakarkako lehenengo diskoa argitaratu zuen: Violent Opposition. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220688/ematen-du-hizkuntza-asko-aldatu-dela-eta-ematen-du-ez-dela-batere-aldatu.htm | Kultura | «Ematen du hizkuntza asko aldatu dela, eta ematen du ez dela batere aldatu» | Joakin Gorrotxategi hizkuntzalariak ikertu du, beste batzuekin batera, Irulegiko eskua delakoa. Idazkunen ezaugarriak xehatu ditu elkarrizketa honetan. | «Ematen du hizkuntza asko aldatu dela, eta ematen du ez dela batere aldatu». Joakin Gorrotxategi hizkuntzalariak ikertu du, beste batzuekin batera, Irulegiko eskua delakoa. Idazkunen ezaugarriak xehatu ditu elkarrizketa honetan. | «Sorpresa ikaragarria hartu dugu, oso ona. Testu oso garrantzitsua da, eta zeresan handia emango du». Joakin Gorrotxategi hizkuntzalariak (Eibar, Gipuzkoa, 1953) urduri igaro ditu Irulegiko eskua aurkeztu aurreko egunak. Filologia Klasikoko doktorea da, eta Indoeuropar Hizkuntzalaritzako katedraduna EHUn. «Bihotzondokoa» izan zuen piezaren berri jakin zuenean, eta sorioneku lehen hitza horren garbi ulertzeak bezainbesteko zirrara eragiten dio ondorengo guztiak oraindik «ilun» ikusteak.
Zergatik da horren aurkikuntza garrantzitsua?
Hasteko, idazkun bat delako. Normalean, idazkun gutxi izaten dira, eta gure lurraldean, gaur egun Euskal Herria den lurralde honetan, halakorik ez da agertu orain arte. Dudatan dago Muruzabal Andiongo mosaikoa [Mendigorria, Nafarroa] zer hizkuntzatan idatzita dagoen. Badu forma bat, egien, euskararekin lotu daitekeena, baina baditu beste problematxo batzuk. 25 urte pasatu dira agertu zenetik, lau hitz ditu, eta horietatik hiru izen propioak dira. Eta, hala ere, ez dugu ondo ulertzen oraindik.
Gainera, lehenengo aldiz agertu zaigu esku bat! Gauza berezi asko ditu.
Idazkun bat, eta antzinakoena.
Euskal Herrian bertako hizkuntzan idatzita agertu den lehenengo idazkuna da, bai. Zeren ez dago inongo arrazoirik pentsatzeko Euskal Herritik kanpo idatzi, eta handik ekarri zutela. Agertu den tokian agertu da: Irulegin, Iruñetik gertu, hau da, baskoien lurraldearen bihotzean, erdi-erdian. Hori datu objektibo bat da; interpretazioak geroko kontuak dira. Lehenengo dokumentua da bertako hizkuntzan idatzia, eta bertako idazkeran. Euskal Herrian eta Akitanian agertu diren geroko inskripzioak latinez daude, eta latindar alfabetoan, guk orain erabiltzen dugun horretan. Kontua da inskripzio horietako nahikotxok bertako jendearen izenak dituztela, eta jainkoenak ere bai; beraz, bertako hizkuntzari buruz zerbait esaten digute. Baina hori bakarrik geneukan, ez gehiago.
Hortaz, ez zen gauza jakina baskoiek idazteko sistema propio bat zutela?
Hori da. Zertxobait bai, baina txanpon batzuk egiteko. Baina non egiten zituzten txanpon horiek? Calahorran eta horrela [Errioxa, Espainia]. Calahorra baskoiena zen, baina Ebro ibaian dago, Zaragozatik hurbil, zeltiberiarrengandik hurbil... Beste lurralde bat da. Beste zenbait tokitan ere egin zituzten txanponak, baina ez dakigu non. Guk txanponak ezagutzen ditugu, eta horietan jartzen zuena: baskunes. Dena dela, txanpon horiek, asko jota, izen bat zekarten, hiriaren izena, besterik ez.
Irulegiko piezak lau lerro ditu. Informazio asko da hori?
Lau lerro, bere hasierarekin eta bere bukaerarekin. Hori oso garrantzitsua da: idazkun osoa daukagu. Ez dugu topatu euskarriaren zati bat inskripzioaren zati batekin: horrek gauzak konplikatuko lituzke. Bueno, horrekin ez dut esan nahi gauzak erraz ditugunik [barrez].
Testua ondo irakurtzen da?
Letra bat edo asko jota bi kenduta, irakurri egin daiteke, ondo identifikatzen dira letrak. Penintsulako idazkun indigena bat da, paleohispaniko deitzen dioguna. Idazkera paleohispanikoak diferenteak ziren, baina lotura garbi bat zuten: familia berekoak ziren, nolabait esateko.
Zertan bereizten dira?
Garbi dago Irulegin erabili zuten idazkera hurbilago dagoela iberiarrenetik zeltiberiarrenetik baino, zeren iberieran erabiltzen ziren letra batzuk erabiltzen dituzte, batez ere r-ak eta s-ak adierazteko. Diferentzia hor dago: bi zeinu erabiltzen dira r-aren antzeko soinuak adierazteko, eta zeltiberiar idazkeran, bakarra. Aztertu egin behar da zein den bi r-en arteko erlazioa, ea bat r gogorra den, gurea bezalaxe, ala ez. Idazkeraz gain, badakigu hizkuntza bera ere ez dela ez zeltiberiera, ez zelta, ez indoeuroparra.
Nola deitu? Euskara da?
Inskripzio horretan dagoena da bertan egiten zen hizkuntza. Euskara... euskara zera da, XVI. mendetik gutxi gorabehera guk ulertzen dugun hizkuntza bat, eta hau 1.600 urte lehenagoko gauza bat da, lehenengoan ulertzen ez dena. Horri euskara deitzea agian ez da gauza ona. Erabili izan dugu inoiz euskara zaharra, baina euskal filologiako lagunek beste gauza baterako erabiltzen dute euskara zaharra, justu XVI. mendeko euskararako: Lazarraga, Leizarraga... Eta euskara arkaikoa erabiltzen dute pixkatxo bat lehenagoko kontuetarako. Hau baskoiek egiten zuten kontu bat denez, nik baskonikoa deitu izan diot azken urteetan, gauzak garbi uzteko eta hitz bakar batekin gauzak identifikatzeko.
Zer bereizgarri du?
Hirugarren lerroko bigarren letra T itxura duen letra bat da. Letra berezia da. Orain arte, baskoien lurraldean bakarrik erabili izan da, aipatu ditudan txanpon horietako batzuetan. Eta, orain, hemen agertu da. Horrek esan nahi du bertako ezaugarri bat dela.
Harrigarria da lehenengo hitza zer garbi irakurtzen den.
Hain harrigarria da, ezen bi bide baitaude horren aurrean. Bata da ondorengo lerroak ulertzen saiatzea. Problema larriak ditugu: transkripzioan ez ditugu bereizi ahoskabeak eta ahostunak, idazkerak berak ez zituelako bereizten. Suerte handia eduki dugu, zeren, lehenengo hitz horretan, azken letra bakarrik da trabaria, beste guztia alfabetoa balitz bezala irakurtzen da: s markatzeko letra bat, o markatzeko beste bat, r, i, o berriro... eta ku silaba. Ku transkribatu dugu, gure konbentzioa delako beti ahoskabeen bitartez transkribatzea, baina printzipioz izan zitekeen sorionegu. Bestalde, zorioneko-rekin lotzen dugu, noski.
Hortik aurrera, ulertzen da ezer?
Hurrengo lerroan, tenekebe agertzen da. Ez dakigu den denekebe, denegebe, tenegebe... Lehen aipatu dudan T formaren balioaren ideiarik ere ez daukagu. Proposamen asko egon dira. Tradizionalki pentsatu izan da sudurkaria dela, baina sudurkaria badaukagu n-a, eta, printzipioz, euskaraz ez zegoen m-rik...
Bi bide daudela esan duzu...
Bai, bestea da esatea: «Bueno, aizu, ba, sorioneku hori ilusio bat besterik ez da izan» [barrez].
Oraingoz beste bidean lan egingo duzue, ordea.
Bai, geure burua estutu behar dugu lerro horietan dauden hitzei paraleloak aurkitzeko, asmatzeko zer izan litekeen, hausturak non dauden... Inskripzioak puntu batzuen bitartez markatzen ditu hitzen arteko separazioak, baina seguru nago puntu horien artean dauden sekuentzia horietan hitz bat baino gehiago daudela. Sorioneku bezalaxe: guk zatitzen dugu zori, gero on, gero atzizkiak...
Zer lotura du iberierarekin?
Problema bat daukagu aspalditik: jakitea zer-nolakoa zen baskonikoaren eta iberieraren arteko harremana. Bazen? Ez zen? Baldin bazen, zer neurritakoa? Garbi dago nahiko urrutikoa izan zitekeela, baina, hau ikusita, agian ez zen hain urrutikoa.
Hizkuntzak asko eraldatzen dira?
Antzinako euskararen ezaugarriak nolakoak ziren jakitea, orduko eta geroko euskararen harremanak ikustea ez da batere erraza. Gure hizkuntzalariek pentsatzen dute oraingo dialekto guztiak VI. mendean egon zen euskara batu zahar batetik datozela. Eta hau sei mende lehenagoko kontu bat da. Ez dakigu hizkuntzak nola alda daitezkeen. Gutxi gorabehera bai, baina ez da hizkuntzen euren kontua, baizik eta baldintzena. Batzuetan, denbora gutxian gauza asko aldatzen dira itxuran, gramatikan eta lexikoan, eta, beste batzuetan, momentu lasaiak daude. Hemen, batetik, ematen du gauzak asko aldatu direla, baina, bestetik, sorioneku ikusita, ematen du ez dela batere aldatu.
Antzinako euskararekin lotutako aurkikuntza harrigarri bat: hor izango du Iruña-Veleiako mamua. Zu ere tartean zinen orduan, eta pieza haiek faltsuak zirela salatu zenuen.
Hau ikusi nuenean, hasiera-hasieratik ez nuen inongo dudarik izan. Inongo dudarik ere ez. Gainera, argazkiak daude, oso ondo dokumentatuta dago... Haiek ez zeukaten ezertxo ere. Baina, hala ere, pieza bera besterik gabe ekarri izan balute ere, hau benetako gauza bat da. Inori ezin zaio bururatu halako gauza bat asmatzea.
Zergatik ez?
Letrak berak, testua... Besteak eskuetan eduki nituenean, garbi zegoen han marrak oxidoaren gainean eta konkrezioaren gainean eginak zeudela. Orduan, esan nuen: «Iruña-Veleiako grafito hauek badute gauza kurioso eta harrigarri bat: ulertu egiten ditugula!». Haien sinesmenen gainean zerbait kontatu beharrean, kontatzen digute Jesus, Maria, Jose, Kristoren kalbarioa... Gauza ezagunak, beste modu batera esanda. Hemen ez, hemen ez dago gauza ezagunik. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220690/frantziak-eta-erresuma-batuak-patruila-gehiago-bidaliko-dituzte-mantxako-kanalera-migrazioa-kontrolatzeko.htm | Mundua | Frantziak eta Erresuma Batuak patruila gehiago bidaliko dituzte Mantxako kanalera, migrazioa kontrolatzeko | Parisek eta Londresek sinaturiko akordioak aurreikusten du ontzien kopurua 200dik 300era igotzea, bi herrialdeen arteko itsasoko bidea «ez-bideragarri» bilakatzeko. | Frantziak eta Erresuma Batuak patruila gehiago bidaliko dituzte Mantxako kanalera, migrazioa kontrolatzeko. Parisek eta Londresek sinaturiko akordioak aurreikusten du ontzien kopurua 200dik 300era igotzea, bi herrialdeen arteko itsasoko bidea «ez-bideragarri» bilakatzeko. | Aurten, 40.000 lagunek baino gehiagok igaro dute Mantxako kanala ontzi txikietan, Frantziatik Erresuma Batura. Iaz, 28.526 izan ziren, eta, duela bi urte, 8.404. Kopuru horiek agerian utzi dute geroz eta migratzaile gehiagok egiten dutela itsasoko bide hori, eta Parisek zein Londresek erabaki dute orain arteko lankidetza are gehiago indartzea. Horren ondorio da bi gobernuek gaur sinatu duten akordioa: kontroletarako patruilak 200dik 300era igoko dituzte, horretan parte hartuko duten polizien kopurua %40 handituko dute eta Erresuma Batuak operazio horiek finantzatzeko diru gehiago emango dio Frantziari, 63 milioi eurotik 72,2 milioi euro ingurura igoko baitu funtsa.
Parisek eta Londresek adosturikoaren arabera, lehen aldiz, Erresuma Batuko agenteek ere parte hartuko dute Mantxako kanaleko kontroletan —oro har, Frantziako hondartzetan egingo dira—, eta, horietan, are gehiago baliatuko dira teknologiaz; esaterako, droneak eta zaintzarako kamerak erabilita. Helburua argia da, itunean jasota dagoenez: migrazio bide hori «ez-bideragarri» bilakatzea, aurrez saiakerak egin diren arren, kanala gurutzatzeko saiakerak «areagotu» egin baitira. Rishi Sunak Erresuma Batuko lehen ministroak esan du «konfiantza» duela «[Mantxako kanaleko migrazio] kopuruak txikitu egingo direla».
Sandhurst Akordioaren eguneraketaren aurrekari garrantzitsuena iazko azaroaren 24a da, egun horretan 27 lagun hil baitziren itota Mantxako kanalean, haien ontzi puzgarria hondoratu zenean. Emmanuel Macron Frantziako presidenteak nazioarteko lankidetza eskatu zuen orduan egoerari aurre egiteko, eta Londresek teknologia eta agenteak eskainiz erantzun zion; itunak bi proposamen horiek hartu ditu kontuan, baita bi herrialdeen informazioa are gehiago trukatzea eta komunikazioa hobetzea ere.
Suella Braverman Erresuma Batuko Barne ministroa Parisen izan da hitzarmena sinatzeko, Gerald Darmanin Frantziako homologoarekin batera, eta jakinarazi dute dokumentuan islatu dutela lankidetzaren beste helburuetako bat: «kriminalitate antolatua eta errazte sareak desegitea».
Londresek kritika asko jaso ditu asteotan, Manston migrazio zentroa (Kent, Ingalaterra) gainezka baitago, eta asilo eskariak betetzeko denbora asko behar baitute —iragan ekaineko datuen arabera, 103.000 eskari erabaki baten zain zeuden—; kritikoen arabera, horrek kostu handia dakar berekin, bien bitartean eskatzaileei ostatu eman behar baitzaie. Hain justu, parlamentuko Barne Aferen Batzordeak iragan hilabetean jakinarazi zuen Erresuma Batua zortzi milioi euro ari dela gastatzen egunero horientzako hoteletan.
Horri begirako beste erabaki baten berri iragan urri hasieran eman zuen Bravermanek, Alderdi Kontserbadorearen konferentzian, han azaldu baitzuen asiloa debekatu nahi diela Mantxako kanala igarotzen duten etorkinei —garai hartan Liz Truss zen gobernuburua—.
Boris Johnson lehen ministro zela, Erresuma Batuko Gobernuak beste erabaki gatazkatsu bat hartu zuen migrazioaren aferan: asilo eskatzaileak Ruandara bidaltzea. Azkenean, iragan ekain hasieran, Giza Eskubideen Europako Auzitegiak bertan behera utzi zuen plan hori, eta ez da atera aurrez ikusitako hegazkinik. Politika horrek bere horretan jarraitzen du, eta Sunakek ez du zehaztu zer egingo duen horrekin.
Macronek eta Mattarellak «erabateko lankidetza» nahi dute
Iparraldeko mugarako erabaki hori hartu aurretik, hegoaldekoan, Frantziak baimena eman zuen, joan den ostiralean, Ocean Viking-eko 234 migratzaileak porturatzeko. Paris kritiko agertu zen Giorgia Meloni lehen ministroa buru duen Italiako Gobernuarekin, ontzi horri ezezkoa eman ziolako, eta adierazi zuen erabakiak «ondorio oso larriak» izango dituela Erromarekiko harremanetan. Gaur, berriz, Macronek eta Sergio Mattarella Italiako presidenteak «erabateko lankidetza» aldarrikatu dute migrazio gaietarako.
Italiako estatuburuaren bulegoak azaldu duenaren arabera, bi buruzagiek esan dute Frantziaren eta Italiaren arteko harremana garrantzi handikoa dela, eta bien arteko koordinazioa eta lankidetza ezinbestekoa dela. Ikusteko dago zein den Meloniren iritzia, iragan astean adierazi baitzuen Parisen erreakzioa «justifikaziorik gabea, erasotzailea eta ulertezina» izan zela.
Europako Batasuneko estatu kideetako Atzerri ministroak gaur dira biltzekoak, eta, saio horren aurretik, Antonio Tajani Italiakoak azaldu du ez dutela «polemikarik» nahi Frantziarekin, baina «Italiaren arrazoiak defendatu behar» dituela. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220691/arabako-foru-aldundiak-650-milioi-euroko-aurrekontua-aurkeztu-du-familia-eta-enpresak-babesteko.htm | Politika | Arabako Foru Aldundiak 650 milioi euroko aurrekontua aurkeztu du, «familia eta enpresak babesteko» | Aurrekontua %13 igoko da, aurtengoarekin alderatuta. Araba Lagun planaren bidez, aldundiak neurri fiskalak aurreikusten ditu «ziurgabetasun egoerari» aurre egiteko. | Arabako Foru Aldundiak 650 milioi euroko aurrekontua aurkeztu du, «familia eta enpresak babesteko». Aurrekontua %13 igoko da, aurtengoarekin alderatuta. Araba Lagun planaren bidez, aldundiak neurri fiskalak aurreikusten ditu «ziurgabetasun egoerari» aurre egiteko. | Arabako Foru Aldundiak 650 milioi euroko aurrekontu egitasmoa aurkeztu du gaur. Ramiro Gonzalez ahaldun nagusiak nabarmendu duenez, proiektuaren helburua da pertsonak, familiak eta enpresak «babestea» eta herrialdeak datozen urteetan behar dituen «proiektu eraldatzaileetarako» inbertsioak egitea.
Egungo krisi egoerari aurre egiteko neurriak jasotzen ditu proiektuak, Gonzalezek azpimarratu duenez. «Erakundeoi dagokigu urrats bat aurrera egitea eta ahulenak babestuko dituzten politikak garatzea». Hala, iragarri du datorren urteko aurrekontuetan jarduera estrategiko sorta bat martxan jarriko dutela Araba Lagun planaren bitartez, familiak eta enpresak babesteko. Plan horrek zuzeneko jarduerak eta neurri fiskalak aurreikusten ditu. Besteak beste, pertsonak eta familiak babestea, mugikortasuna, jarduera ekonomikoari laguntzea, energiaren aurreztea sustatzea eta energiaren gainkostuari aurre egiteko laguntzak ematea aurreikusten dute. Esaterako, 24,5 milioi jarriko dira zaintza zerbitzuak indartzeko. Neurri sorta horren barruan, besteak beste, desgaitasuna duten pertsonei bizitza independentea bermatzeko prestazio berri bat sortuko dute. Era berean, 7,8 milioi euro erabiliko dira adinekoen egoitzetako toki kopurua handitzeko.150 toki irekiko dituzte Arabarren egoitzan, eta itunpeko egoitzetan beste ehun toki sortuko dituzte. Mugikortasunari dagokionez, Gonzalezek azaldu du eskualdeko garraioaren hobaria osatzen jarraitzeko funts bat aurreikusi dutela erakundeen arteko akordio bat egonez gero. «Ezin dugu pertsona guztientzako garraio guztia linealki eta denbora mugarik gabe diruz lagundu, baina bai beste erakunde batzuekin koordinatuta jardun, 2023an inflazioa kontrolik gabe igotzen bada». Araba Lagun planean beste laguntza batzuk luzatzea aurreikusita dago, bereziki energia eraginkortasuna eta aurrezpena indartzeko. Zehazki, 800.000 euro jarriko dira galdara komunitarioa dutenen hornidura kostua murrizteko, Gasteizko Udalak emandakoen osagarri, eta, gainera, herrialde osora zabalduko da. Zerga alorreko hainbat neurri ere jasotzen ditu planak. Autonomoek jarduera ekonomikoa mantentzeagatiko kenkari bat sortu da, 800 eurokoa gizonentzat eta 1.000 eurokoa emakumeentzat. Eta tasak, prezio publikoak eta katastro balioak izoztuko dira. Gizarte politikekiko konpromisoari eusten diola azaldu du Gonzalezek. Helburu honekin, 286,1 milioi euro jarriko dira gastu sozialerako, hau da, «867 euro arabar bakoitzeko», ahaldun nagusiaren hitzetan. Arlo ekonomikoan, berriz, Aiaraldea planak 5,7 milioi euro jasoko ditu, enplegua sustatzeko 2,4 milioi euro eta zerbitzuen sektorerako 2,3 milioi euro. Atal horretan, nekazaritza politikak eta landa garapena bultzatzeko baliabide ekonomikoak ere sartzen dira (7,4 milioi), milioi bat mahastizaintza eta ardogintza sektorea sustatzeko, eta 2,2 milioi abeltzaintza sektorea laguntzeko eta suspertzeko. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220692/glovoren-banatzaileak-soldatapekoak-direla-ebatzi-du-iruntildeeko-epaitegi-batek.htm | Ekonomia | Glovoren banatzaileak soldatapekoak direla ebatzi du Iruñeko epaitegi batek | Iruñeko gizarte arloko lehen aretoak ebatzi du 2018ko abuztutik 2019ko urrira Glovorentzat lan egindako bizikleta banatzaileak soldatapekoak izan zirela, eta Glovok Gizarte Segurantzako Erregimen Orokorreko kotizazioak ordaindu beharko dizkiela. | Glovoren banatzaileak soldatapekoak direla ebatzi du Iruñeko epaitegi batek. Iruñeko gizarte arloko lehen aretoak ebatzi du 2018ko abuztutik 2019ko urrira Glovorentzat lan egindako bizikleta banatzaileak soldatapekoak izan zirela, eta Glovok Gizarte Segurantzako Erregimen Orokorreko kotizazioak ordaindu beharko dizkiela. | Nafarroan, 2018ko abuztutik 2019ko urrira arte, 207 banatzailek egin zuten lan Glovorentzat, eta horietatik laurogei inguruk harreman finko bat izan zuten. Iruñeko gizarte arloko lehen aretoak ebatzi duenez, 207 bizikleta banatzaile horiek ez dira autonomoak, lan harreman bat baitzuten enpresarekin, eta, horregatik, Glovo behartu egingo du Gizarte Segurantzako Erregimen Orokorreko kotizazioak pagatzera: 248.738,56 euro, alegia.
Epaia ez da irmoa oraindik. Glovok errekurtsoa aurkez dezake, eta, halako beste salaketetan bide hori hartu ohi duenez, litekeena da errekurtsoa jartzea. Ofizioz aurkeztu zuen salaketa Gizarte Segurantzak, lan ikuskaritza batek egindako ikerketa batek autonomo faltsuak zirela ondorioztatu ostean. Auzian parte hartu dute CCOOk, LABek, ELAk eta UGTk.
Ez da inondik ere lehen epaia. Iaz, Auzitegi Gorenak jurisprudentzia ezarri zuen: ebatzi zuen Glovorentzat lan egiten duten banatzaileak autonomo faltsuak direla, eta, enpresak argudiatzen duenaren kontra, ez dela bitartekari huts bat. Halaber, Bilboko gizarte arloko 11. aretoak ebatzi zuen Euskal Herrian iaz 285 soldatapeko banatzaile behar zutela izan.
Berta Garcia LABeko Zerbitzu arloko arduraduna pozik azaldu da, Iruñeko epaitegiak Auzitegi Gorenak iaz irekitako bidea jarraitu duelako. «Berandu dator», azpimarratu du, dena den. «Bitartean, esplotazioa jasan dute, inolako baldintzarik gabe lanean eta prekaritate handiarekin». Garciak gaineratu duenez, epe horretatik kanpo diren langileei ez die eragingo, eta gaineratu du beste auzi bat ireki beharko dela 2019ko urritik iaz rider-en legea kaleratu arte lan egin zuten banatzaileen lan harremana erreklamatzeko.
Carlos de la Torre CCOOko Lan Munduko Errealitate Berrien arloko idazkariaren arabera, epaiak sindikatuek aspaldidanik salatutako egoera baieztatu du, baina uste du oraindik lan handia dagoela langileen baldintzak hobetzeko. De la Torreren arabera, enpresari kotizazioak ordaintzera behartzeaz gain, epaiak «aukera berriak» irekitzen ditu, lan harremanetan iraupen iraunkorra egon dela agertzen baita, eta horrek kontratazioan ere eragin dezakeelako.
Askatasunik ez
Glovok argudiatzen du banaketa zerbitzuaren eta banatzaileen arteko bitartekariak baino ez direla, eta langileek ordutegiak aukeratzeko aukera dutela.
Alta, auzian euren lekukotza eman duten banatzaileen arabera, euren kontratuetan ordutegiak eta baldintzak aukeratzeko Glovok eskaintzen dien autonomia hori ez da erreala. Izan ere, enpresak ezarritako sisteman lan baldintza hoberenak izateko, puntuazio handia izan behar da, eta, horretarako, ordu askoan egin behar da lan; hala, ezinezkoa da ustezko askatasun hori. Ildo beretik, lana errentagarri egiteko, lan ordu asko egitera behartzen du sistema horrek.
Epaiak ondorioztatu du sistema horren bitartez Glovok banatzaileen ordutegiak eta lan baldintzak antolatzen dituela.
Glovok epaian ebatzi du salaketa jarri duten banatzaileek beste enpresa batzuentzat ere egin dutela lan, eta horregatik ezin dela Gorenaren epaia aplikatu. Haatik, epaitegiaren arabera, euren kontratuetan zehazten da ez daudela derrigortuta Glovorentzat esklusiboki lan egitera, eta lan munduan enplegu bat baino gehiago izatea baimenduta dago.
Espainian, rider-en legea sartu zen indarrean iaz, eta orain Glovok aldatu egin du banatzaileekin duen aplikazio sistema eta algoritmoa. «Orain, banatzaileek nahi duten ordutegian egiten dute lan, baina, oraindik ere, langilearen gaineko balorazio sistema baten arabera banatzen dituzte lan eskariak, eta hark aukeratutako tarifaren arabera», salatu du De la Torrek. Hala, tarifarik merkeena duten langileei lan gehiago ematen diete, eta lan gehien egiten dutenek dute baloraziorik onena. Legeari izkin egiteko modu bat dela salatu du.
Berta Garciaren arabera, legeak ez du aldatu banatzaileen egoera. «Langileak autonomo faltsuak dira oraindik. Kontratuak ez ziren iritsi Iruñera, eta autonomo faltsu izaten jarraitzen dute. Prozedura berria irekiko dugu». 2019tik legea iragan urtean legea indarrean sartu aurreko banatzaileei dagokionez, espero du epai horrek kotizazioak ordaintzeko aukera erraztea. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220693/gizonei-zuzenduta-egongo-da-emakundek-eta-instituzioek-azaroaren-25erako-landutako-kanpaina.htm | Gizartea | Gizonei zuzenduta egongo da Emakundek eta instituzioek azaroaren 25erako landutako kanpaina | Kanpaina bateratua izango da, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako instituzioak arituko dira elkarlanean. Gizonak gizonei zuzenduko zaizkie, eta ez beti ezetz dela gogoraraziko diote elkarri. | Gizonei zuzenduta egongo da Emakundek eta instituzioek azaroaren 25erako landutako kanpaina. Kanpaina bateratua izango da, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako instituzioak arituko dira elkarlanean. Gizonak gizonei zuzenduko zaizkie, eta ez beti ezetz dela gogoraraziko diote elkarri. | Indarkeria Matxistaren Kontrako Egunerako kanpaina bateratu eta koordinatua jarriko dute martxan Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako Sailak –Emakunderen bitartez–, foru aldundiek eta EUDELek. Gaur egin dute kanpainaren aurkezpena, Gasteizen, Zer ez duzu ulertzen? Bai bakarrik baietz lelopean. Gizonak gizonei zuzenduko zaizkie emakumeen hitza errespetatu behar dela gogorarazteko. «Ezetz esateko modu asko daude, baina modu bakarra dago hori ulertzeko».
Beatriz Artolazabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak adierazi duenez, emakumeen aurkako indarkeriari aurre egiteko beharrezkoa da «elkarrekin lan egitea, herri gisa, taldeka eta jarraibide berberekin». Era berean, gizonak gizonei zuzentzearen garrantzia azpimarratu du, «emakumeen aurkako indarkeria gizarte osoaren arazoa delako» eta, bereziki, «gizarte matxista batean hezitako gizonena». Hala, aldarrikatu du gizontasun eredu berriak behar direla indarkeria amaitzeko, «korporatibismo maskulinoa» amaitzeko.
Gainera, Artolazabalek adierazi du kanpaina horrek bat egiten duela Istanbulgo Hitzarmenarekin, Berdintasunerako Lege berriarekin eta Berdintasunerako Herri Itunean jasotakoarekin, bertan biltzen den erronketako bat mutil eta gizonekin lan egitea delako.
Emilio Sola Gizarte Politiketako diputatuak, bere aldetik, adierazi du gizonek emakumeen aurkako indarkeria salatzeko erreibindikazio «historiko» horretan parte hartzeko ordua dela. «Gizonei maskulinitatearen eredua zalantzan jartzeko, opresioa eskubide ez dela salatzeko eta matxistak diren jarrerak amaitzeko eskatzen digu kanpainak». Are gehiago, helburu du gizonak jabetu daitezen emakumeek, beste gizon batzuek eta gizon edo emakume gisa identifikatzen ez direnek jasaten duten indarkeriaz.
Gorka Urtaran EUDELeko buruak bat egin du Solarekin, eta adierazi du gizonek «ezinbestez» parte hartu behar dutela emakumeen aurkako indarkeria gelditzeko borrokan; bai eremu publikoan, bai eremu pribatuan. Maite Peña Gipuzkoako Gizarte Politiketako batzarkidea ados agertu da harekin: «Emakumeen aurkako indarkeriari dagokionez, emakume eta gizonak ezin gara ikusle hutsak izan».
Kanpaina bateratuaren garrantzia
Miren Elgarresta Emakundeko zuzendariak elkarrekin abiaraziko duten kanpainaren garrantzia azpimarratu du, haren ustetan etorkizunean instituzioen arteko lankidetza erraztuko duelako. Bereziki, biktima izan diren emakumeak artatzeko Instituzioen III. Akordioari eta biktima izan diren emakumeak integratzeko egiten ari diren lanari dagokienez. «Lan horiek koordinazio handia behar dute».
Unai Rementeria Bizkaiko ahaldun nagusia ere pozik agertu da emakumeen aurkako indarkeriaren arloan azken hamar urteetan egin duten lanarekin. Halere, bidea luzea dela gogorarazi du, eta oraindik ere lan asko dutela egiteko. «Horretan jarraitzen dugu, orain arteko sendotasunarekin, edota indar handiagoarekin». |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220694/zupiria-irulegikoa-ez-genuke-eztabaida-politikorako-erabili-beharko.htm | Kultura | Zupiria: «Irulegikoa ez genuke eztabaida politikorako erabili beharko» | Zupiria: «Irulegikoa ez genuke eztabaida politikorako erabili beharko». | Irulegiko eskua ez da edonolako aurkikuntza izan, eta hori erakusten dute hark eragindako erreakzioek. Dozenaka izan dira aurkikuntza jakin-minez eta pozez jaso dutenak; tartean, Hego Euskal Herriko hainbat ordezkari politiko.
Maria Txibite Nafarroako lehendakaria izan da aurkikuntzari buruz hitz egiten lehenengoa. «Lehen mailako aurkikuntza historikoa» dela azpimarratu du. «Horrelako jauzi gutxi eman ditugu gure historiaren eta kulturaren ezagutzan», esan du, eta Irulegiko aztarnategian lanean jardun direnen «lan zorrotza» goraipatu du.
«Zirraragarriena da hau hasiera besterik ez dela. Ez dakigu zenbat altxor gehiago aurkitu ahal izango ditugun Irulegin», amaitu du lehendakariak. Geroago, Twitterren, sorioneku hitzaz jardun du: «Hizkuntza baskonikoz idatzitako lehen hitza da, gure euskararen aurrekaria. Irulegiko eskua gure historiaz gehiago jakiteko aukera bat da».
Eusko Jaurlaritzaren aldetik, Bingen Zupiria bozeramaileak hitz egin du. Aurkikuntzaren garrantzia azpimarratzeaz gain, esan du zeresana emango duela, eta historiako zenbait atal berrikusaraziko diela historialariei.
Dena den, azpimarratu du «zientzia gertakari bat» dela, eta, horregatik, zientzialariei utzi behar zaiela protagonismoa: «Gai hau ez genuke eztabaida politikorako erabili beharko», adierazi du. Irulegik «garrantzia berezia» hartuko duela aurreikusi du Zupiriak.
Nafarroan
Nafarroara itzulita, Geroa Baiko Uxue Barkosek ere esan du «garrantzi izugarria» duen aurkikuntza bat dela. Gehitu du Nafarroaren nortasun historikoa eta kulturala argitzen lagunduko duela: «Zientziak, sarritan, alderdiok elkarren artean ditugun ezberdintasunak gainditzen laguntzen du; izan ere, izaten ditugun eztabaidetan, batzuetan, errealitatetik urruntzen gara erakunde publikoetako ordezkariok», aitortu du.
EH Bilduko Adolfo Araizek, berriz, «euskaraz idatzitako lehen testuaz» hitz egin du. Halako aurkikuntza bat Nafarroan eta, zehazki, Iruñerrian egin izanaren garrantzia azpimarratu du. Adierazi duenez, ikusi egin beharko da datozen hilabeteetan eta urteetan ikerkuntzak zer-nolako garapena izaten duen.
Arnaldo Otegik eta Arkaitz Rodriguezek ere goraipatu dute aurkikuntza Twitterren. Rodriguezek aipatu duenez, «paradoxikoki, euskararen eta Euskal Herriaren negazionista handienak Irulegiko eskuaren lurretan ditugu. Mitxelenak esan zuen bezala, benetako miraria euskara gaurdaino bizirik iritsi izana da», amaitu du.
«'Sorioneku'-ak gu!»
Politikariek ez ezik, Andres Urrutia euskaltzainburuak ere mintzagai izan du Irulegiko eskua. «Aurkikuntzak euskararekin duen lotura baieztatzen bada» mugarri bat izango dela azaldu du, euskara lurralde horretan aspalditik dagoela frogatuko bailuke: «Euskarak dagokion estatusa izan dezan, sozialki proiektatu behar dugu lurralde horretako hizkuntza bat dela».
Oraindik goiz dela esan du, eta diziplina arteko ikerketarako Euskaltzaindiaren laguntza eskaini du.
Dozenaka aritu dira aurkikuntzaz sare sozialetan ere. Gehienek sorioneku hitzarekin hitz jokoak egiteko baliatu dute aukera; beste batzuek, Aranzadi egindako lanagatik zoriontzeko. Aurkikuntzak emozionatu egin duela aitortu duenik ere izan da.
Txema Ramirez de la Piscina kazetari eta ikerlariak, adibidez, Nafarroako Gobernuari egin dio erreferentzia: «Espero dezagun Irulegiko eskuak eskuzabalago egingo duela Nafarroako Gobernua bera ere, eta euskararen ofizialtasunari lurralde osoan zabaltzeko bide emango diola».
Nazioartean ere izan du oihartzuna berriak: AEBetako Kristina Killgrove dibulgatzaileak, besteak beste, albistearen berri eman du, BERRIAren artikulua aipatuta. | |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220695/azterketak-euskaraz-egiteko-eskubidea-aldarrikatu-dute-bordelen.htm | Gizartea | Azterketak euskaraz egiteko eskubidea aldarrikatu dute Bordelen | Seaskako mila ikasle inguruk egin dute protesta, baxoko azterketetan izena emateko azken egunean. Frantziako Gobernuak ez dio erantzun oraindik Seaskari. | Azterketak euskaraz egiteko eskubidea aldarrikatu dute Bordelen. Seaskako mila ikasle inguruk egin dute protesta, baxoko azterketetan izena emateko azken egunean. Frantziako Gobernuak ez dio erantzun oraindik Seaskari. | Musika, dantza, bertsoak, rapa... eta oihu bat; behin eta berriz errepikatua: «Azterketak euskaraz!». Seaskako ikasle, irakasle eta gurasoek protesta egin dute Bordelen (Okzitania), brebetako eta baxoko azterketak beren hizkuntzan egiteko eskubidea aldarrikatzeko. Errektoretzaren bulegoetatik abiatu, eta giza eskubideen plazaraino joan dira, harrabots handia eginez. «Bordelen bildu gara Anne Bisagni-Faure errektoreari eta Pap Ndiaye ministroari errateko hizkuntza eskubideak giza eskubideak direla», adierazi du Peio Jorajuria Seaskako lehendakariak. «Eskubide horiek errespetatuak izan arte borrokatzeko prest gara».
EEPko ordezkariak eta Ipar Euskal Herriko parlamentariak irailean bildu ziren Frantziako Hezkuntza Ministerioko ordezkariekin, Parisen. Brebetako zientzietako proba euskaraz egiteko aukera aipatu zuten, eta ministerioko ordezkariek erran zieten «arrazoizko epeetan» erantzunen zutela. Baina, ordutik, isilik diraute. Baxoaren gaia ez zuten aipatu ere egin. «Zer demokrazia da gure haurrei gure hizkuntzan mintzatzea eta idaztea debekatzen diena?», galdetu du Jorajuriak. «Zer sinesgarritasun dute Frantziako agintariek mundu zabalean lezioak emateko, beren meneko lurretan haurren eskubideak gisa horretan zangopilatzen dituztelarik?».
2017ra arte brebeta osoki euskaraz pasatzen zuten Seaskako ikasleek, eta baxoan bi ikasgaitako azterketa euskaraz egiteko aukera zuten: Historia-Geografia eta Matematikak. Gaur egun, brebetako zientzietako proba frantsesez egitera behartuak dira, eta baxoko azterketetan ez dago deus euskaraz. Azken urteetan, desobedientziara jo izan dute kolegioetako ikasleek, eta, aurten ere, 260 ikaslek brebeta osorik euskaraz eginen dute, Jorajuriak erran duenez. Baxoko azterketara 135 ikasle aurkeztuko dira, baina probak duen garrantziagatik, ez dute aurreikusi desobedientzia ekintzarik egitea.
Jorajuriak Frantziako Hezkuntza ministroari dei egin dio Bordeletik: «Gogoetarako epea aspaldi bururatu zen. Azterketen egunak finkatuak direlarik, ezinbestekoa da erabakiak hartzea eta azterketak euskaraz izatea». Mezu bera errepikatu dute ikasleek ere: «Azterketak euskaraz nahi ditugu. Eta ez hurrengo urtean: orain! Zuen botere ustel horrek gure geroa baldintzatzen du», salatu dute. «Ez dugu amore emango. Ez dugu borroka utziko nahi duguna lortu arte. Euskal Herrian azterketak euskaraz egitea debekatzen badiguzue, zuen demokrazia zerri askara botako dugu. Ez gara geldituko justizia egin arte eta azterketak euskaraz izan arte!»
Askotariko babesa
Hogei bat autobusetan joan dira Seaskako kideak Bordelera, baina Akitania Berria eskualdeko hiriburuan bizi diren euskal jatorriko zenbait herritar ere joan dira babesa erakustera. Horien artean, Pierre Hurmic Bordeleko auzapeza bera. Donapaleun (Nafarroa Beherea) sortua dela erran du, eta, euskaraz mintzo ez bada ere, haren aitortzearen aldekoa dela. Azterketak euskaraz ikasteko eskubidea giza eskubideekin lotu du, eta babesa agertu die ikasleei. «Espero dut errektoretzak zuen eskaera onartuko duela. Atxiki ezazue».
Paul Bilbao Kontseiluko idazkari nagusia eta Agurne Gaubeka Erauskin Hizkuntz Eskubideen Behatokiko zuzendariak ere parte hartu dute mobilizazioan. «Hemen gaude XXI. mendean ikasleei ez zaielako modurik ematen azterketak berezko hizkuntzan egiteko», esplikatu du Bilbaok. «Ikaskuntza prozesua euskaraz egin ostean, jakintzak ezin dituzte ikasi duten hizkuntzan egiaztatu. Erabat antidemokratikoa iruditzen zaigu».
Azkenik, Mathieu Berge Akitania Berria eskualdeko hautetsiak erran du ikasleen «aldarrikapen zilegiak» babesten dituela. Brebeta osoki euskaraz egitea beharrezkotzat jo du, eta baxoari dagokionez Seaskak, EEPk eta Bordeleko errektoretzak izenpetutako hitzarmena errespetatzeko eskatu du, «gutxienez». Ahozko Handian ikasgai batzuk euskaraz egiteko aukera aipatzen da hartan. «Bada adostasun sozial bat. Tentsio hauek ez diote inori on egiten». |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220697/beste-zazpi-euskal-preso-euskal-herriratuko-dituzte.htm | Politika | Beste zazpi euskal preso Euskal Herriratuko dituzte | Hauek dira: Iñigo Guridi Lasa, Asier Badiola Lasarte, Iñaki Bilbao Goikoetxea, Orkatz Gallastegi Sodupe, Fermin Vila Mitxelena, Iñigo Zapirain Romano eta Alberto Viedma Morillas. | Beste zazpi euskal preso Euskal Herriratuko dituzte. Hauek dira: Iñigo Guridi Lasa, Asier Badiola Lasarte, Iñaki Bilbao Goikoetxea, Orkatz Gallastegi Sodupe, Fermin Vila Mitxelena, Iñigo Zapirain Romano eta Alberto Viedma Morillas. | Espainiako Espetxe Erakundeek eta Eusko Jaurlaritzako Justizia Sailak beste zazpi euskal preso Euskal Herriratzea onartu dute: Iñigo Guridi Lasa, Asier Badiola Lasarte, Iñaki Bilbao Goikoetxea, Orkatz Gallastegi Sodupe, Fermin Vila Mitxelena, Iñigo Zapirain Romano eta Alberto Viedma Morillas dira Euskal Herrira ekarriko dituztenak. Alberto Viedma Morillas nafarra Salamancako Topasetik Iruñeko kartzelara ekarriko dute. Zigorraren hirugarren laurdenak hilabete honetan beteko ditu. Lekualdatuko dituzten gainerako sei presoak zein kartzelatara mugituko dituzten zehazteko dago. Eusko Jaurlaritzak argitu beharko du Martutenen, Basaurin edo Zaballan sartzen dituzten. Iñigo Guridi Leongo espetxetik Euskal Herriratuko dute. 21 urte daramatza kartzelan, eta 30 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Asier Badiola 2010ean espetxeratu zuten, eta 50 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. Duesoko espetxetik Euskal Herriratuko dute. Iñaki Bilbao eta Orkatz Gallastegi euskal presoak Topaseko kartzelatik Euskal Herriratuko dituzte. 68 urteko espetxe zigorra ezarri zioten Bilbaori, eta 48 urte Gallastegiri. Vila Zaragozatik Euskal Herriratuko dute. 30 urteko espetxe zigorra ezarri zioten, eta 2032. urtean beteko ditu zigorraren hiru laurdenak. Zapirain Duesotik Euskal Herriratuko dute. 2011n sartu zuten espetxera, eta 40 urteko espetxe zigorra betetzen ari da. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220698/aeben-eta-txinaren-arteko-erlazioa-egonkortzeko-prest-dira-biden-eta-xi.htm | Mundua | AEBen eta Txinaren arteko erlazioa egonkortzeko prest dira Biden eta Xi | Taiwango auzian ez dute aurrerapausorik eman, bi liderrek gobernuburu gisa izandako aurrez aurreko lehen bileran. Washingtonen esanetan, ez batak, ez besteak ez du nahi Ukrainan arma nuklearrak erabiltzea. | AEBen eta Txinaren arteko erlazioa egonkortzeko prest dira Biden eta Xi. Taiwango auzian ez dute aurrerapausorik eman, bi liderrek gobernuburu gisa izandako aurrez aurreko lehen bileran. Washingtonen esanetan, ez batak, ez besteak ez du nahi Ukrainan arma nuklearrak erabiltzea. | Joe Biden AEBetako presidentea eta Xi Jinping Txinakoa aurrenekoz batzartu dira aurrez aurre gobernuburu gisa gaur, Balin (Indonesia), han G20koen goi bilera hasi bezperan. Afera komertzialak eta geopolitikoak direla medio, gaiztotuta daude bi herrialdeen arteko harremanak, azken hamarkadotan inoiz egon ez diren puntu batean. Bilera ez da baliagarria izan bi potentzien arteko harremana onbideratzeko, baina atzerapausorik ere ez dute eman. Izan ere, nahiz eta oraindik ere ez dauden ados hainbat gaitan, bi herrialdeen arteko erlazioa egonkortzeko prest agertu dira.
Horren erakusgarri, bilera bukatu eta gero agerraldi bat egin du Etxeko Zuriko maizterrak, eta nabarmendu du esparru bat ezarri dutela bi herrialdeei eragiten dieten auziez aritzeko, hala nola finantza eta osasun egonkortasunaz, eta klima larrialdiaz. Azken horri buruzko lankidetza etenda egon da abuztutik, Nancy Pelosi AEBetako Ordezkarien Ganberako presidenteak Taiwanera bisita ofizial bat egin zuenetik.
Baina orduan piztutako ekaitza baretu da. Bidenek eta Xik bost aldiz hitz egin dute elkarrekin telefonoz edo telematikoki, Bidenek iazko urtarrilean presidente kargua hartu zuenetik. Nolanahi ere, ez da izan aurrez aurre biltzen diren lehendabiziko aldia. 2011ko abuztuan ere batzartu ziren Biden eta Xi, Pekinen, eta 2012an Washingtonen, biak presidenteorde baitziren Barack Obama AEBetako presidentea zenean eta Hu Jintao Txinakoa.
«Beti bezala ikusi dut», esan du Bidenek, Xiri buruz galdetu diotenean. Zabaldutako irudietan ikusi denez, adeitsu agurtu dute elkar. Txinak bileraren ondoren kaleratutako oharraren arabera, solasaldi «eraikitzailea, irekia» eduki dute biek. Taiwango egoera egon da bileraren erdigunean, eta, Etxe Zuriak ohar batean jaso duenez, Bidenek esan dio AEBek uko egiten diotela uhartearen statu quo-a «alde bakarrez aldatzeari». Txinak hamarkadotan argudiatu du Taiwan bere lurraldearen parte dela, eta Xik esan izan du Txina eta Taiwan —ofizialki, Txinako Errepublika— «berriz elkartuko» dituela, eta horretarako indarkeria ere erabiliko luketela «beharrezkoa balitz».
Bidenek adierazi dio Xiri bazter utzi beharko lituzkeela Taiwanen aurkako ekintza «hertsatzaile eta gero eta oldarkorragoak», argudiatuta horiek arriskuan jartzen dituztela eskualde osoko «bakea eta egonkortasuna». Abuztuan Pelosi Taiwanera joan eta gero, Txinak maniobra militarrak egin zituen Taiwango kostaldearen parean, eta, aste batzuk geroago, Bidenek azpimarratu zuen AEBek Taiwan defendatuko zutela Txinak uhartea inbadituz gero. Horrekin lotuta, Etxeko Zuriko maizterrak esan die kazetariei iruditzen zaiola ez dagoela halakorik gertatzeko zantzurik. Pekinek gaur nabarmendu du Xik esan diola Bideni Taiwanen estatusa «zeharkatu ezin den» marra gorri bat dela, eta eskatu dio Washingtoni «hitza» bete dezala, eta ez dezala babestu uhartearen independentzia. Lloyd Austin AEBetako Defentsa idazkariak esan zuen, ekainean, AEBek azken hamarkadetan posizio gisa aurkeztu duten «anbiguotasun estrategikoa» mantenduko dutela, eta Washingtonek «Txina bakarraren» politika defendatzen duela.
Auzi komertziala
Pekinen oharraren arabera, Ukrainako auziari buruz hitz egiterakoan Xik esan dio Bideni «irtenbide erraza ez duen auzi zail bat» dela, eta «potentzia handien arteko konfrontazioa» saihestu behar dela. AEBentzat, ordea, ez batak, ez besteak ez du nahi Ukrainan arma nuklearrik erabiltzea.
Ipar Koreak misilen jaurtiketa areagotu du azken asteetan, eta jarrera «probokatzaile» hori ere izan dute mintzagai bi liderrek, Washingtonen esanetan. Bidenek esan dio Xiri, zuzenean Txinari auzian egotzitako erantzukizuna aipatu gabe, nazioarteak Piongiang bultzatu beharko lukeela «era arduratsuan» jokatzera.
Txinak azpimarra jarri du auzi komertzialean. Izan ere, urri hasieran AEBek agindu zuten Txinari ez saltzeko AEBetako teknologiarekin fabrikatutako erdieroale jakin batzuk. Xik adierazi dio bere homologoari munduko bi ekonomia nagusien arteko gatazka batek ez diela onik egiten ez bataren ez bestearen interesei. |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220699/ondarroarrak-ote-lehen-euskaldunak.htm | Kultura | Ondarroarrak ote lehen euskaldunak? | Ondarroarrak ote lehen euskaldunak?. | Zorionekoak euskara eta euskaldun guztiak, Aranzadi zientzia elkarteak egindako aurkikuntzari esker. Esku baten itxurako brontzezko pieza bat topatu zuten iazko ekainaren 18an, Arangurengo Irulegi mendian (Nafarroa). Urte eta erdi geroago, eskuaren eta bertan idatzitako mezuaren berri eman dute. Sorioneku: horixe da lau lerroko mezuaren lehen hitza, orain arte itzuli ahal izan duten parte bakarra.
Hori da eskuaren ahurrean idatzirik dagoena, baina, sareetan, gehiagorako ere eman du. Euskara ez ezik, beste kode bat ere erabili dute erabiltzaileek, seriotasunean umorea txertatzeko: memegintza. Antton Telleria kazetari eta umoregileak, esate baterako:
K.a. I. mendeko mezua bada ere, gaur egungo euskalkiekin loturarik egin duenik ere bada. Kasurako, Ondarroako euskararekin. «Zorionak ondarrutarrei euskarazko lehen hitza idatzi eta Irulegira ardoa edatera joanda arras[t]oa han utzi izanagatik», adierazi du Lander Garro idazle eta dokumentalgileak. Geroago, ohartu da nahastu egin dituela Arangurengo Irulegi mendia (Nafarroa) eta ardoagatik ezaguna den Irulegi herria (Nafarroa Beherea), baina ezin zaio meriturik kendu. Imanol Magro kazetariak ere idatzi du txioa, Ondarroako euskararen harira:
Eta euskara alde batera utzi gabe, gogoratu behar da aurki hasiko dela Euskaraldia. Jada ezagunak dira ahobizi eta belarriprest rolak. Orain, duela bi mila urteko eskuari esker, dinamika berri bat sortu dutela dirudi: belarrondokoa.
Twitterren jada ezagunagoak diren memeak ere txiokatu dituzte. Esaterako, autobus batean doazen bi lagunen irudiarena: hormara begira doa pertsona bat, goibel; bestea, leihotik paisaiara begira. Astelehena atzean uztea lortzen dutenak, horiek bai sorionekuak!
Gaurkoa, behintzat, ez da izan hain astelehen goibela. Astea poztu du Irulegiko eskuaren aurkikuntzak; meme honek ezin hobeki azaltzen du euskaldun askoren erreakzioa:
Kattalin Miner kazetari eta idazleak gogora ekarri du Berri Txarrak taldearen Eskuak/Ukabilak diskoa, 2001ekoa. Biratu egin du lanaren azala, eta Irulegikoa dela dirudi.
Eskuaren kontzeptuarekin jolasean ere, Gure Esku Dago mugimenduak honako mezu hau idatzi du Twitterren: «Ez al da beti egon @Gure_Esku? #Sorioneku-ak gu!».
Superheroiekin eta Marvel munduarekin ere egin du memea @Joxemiel erabiltzaileak. Thanos gaizkileak esku babes bat eman ohi du soinean: infinituko esku babesa. Haren gainean, ordea, Irulegiko eskua ipini dio. Marvellek superheroi euskalduna beharko ote al du? Wazemank telesailean ja agertzen zen bat, aspaldi...
Hizkuntza baskonikoa ofiziala ote zen antzina? Agian, kargu publikoetan aritzeko beharrezkoa izan zitekeen baskoniera menderatzea... Sorionekuak, bai, aspaldiko horiek.
Eskua ikur bihurtzera bidean da, dudarik ez. Kamisetak, katiluak, pegatinak eta beste hainbeste izango dira laster:
Orain arte, lau lerroko mezuaren lehen hitza besterik ez dute itzuli. Instagramen, ordea, bada gainontzeko hitzak zeintzuk diren asmatzera atrebitu denik: | |
2022-11-14 | https://www.berria.eus/albisteak/220700/galdakaoko-ospitaleko-sei-medikuren-kontratuak-hautsi-ditu-osakidetzak.htm | Gizartea | Galdakaoko ospitaleko sei medikuren kontratuak hautsi ditu Osakidetzak | Beren lan karga %20 handitu dela salatu dute berriki, ELAk jakinarazi duenez. Basurtuko mediku buruek «ezkutuko pribatizazioa» salatu dute. | Galdakaoko ospitaleko sei medikuren kontratuak hautsi ditu Osakidetzak. Beren lan karga %20 handitu dela salatu dute berriki, ELAk jakinarazi duenez. Basurtuko mediku buruek «ezkutuko pribatizazioa» salatu dute. | Osasun zerbitzuen ahultzearen inguruko eztabaida indar hartzen ari da aspaldian, eta Galdakaoko ospitaletik iritsi den albiste batek ez du lagunduko su hori amatatzen. Larrialdietako sei medikuren kontratuak hautsi ditu Osakidetzak, eta mediku horiek gehiegizko lan kargak salatu zituzten joan den astean, ELA sindikatuak jakinarazi duenez. Beren zeregina %20 hazita zegoela plazaratu zuten Galdako-Usansoloko ospitaleko sendagile horiek, azaroaren 9an, eta azaldu zuten gainkarga horrek larrialdietako zerbitzuaren kalitateari eragiten ziola. Sindikatuak aditzera eman du Osakidetzaren erantzuna kaleratzea izan dela.
ELAk deitoratu egin du medikuen kaleratzea, eta esan du Osakidetzak ez duela «inolako soluziorik eskaini» larrialdien egoera hobetzeko. Alderantziz, sindikatuak dio kaleratze horiek «are gehiago» okertuko dituztela Galdakaon aritzen diren medikuen lan baldintzak.
Horiek horrela, ELAk bilera bat eskatu die Osakidetzako arduradunei lehenbailehen, «hausnartu dezaten» gertatutakoaren inguruan, eta egin dezaten apustu bat «lantaldearen baldintzak hobetzearen alde». Halaber, mobilizazioak iragarri ditu kaleratutako medikuak berriro har ditzaten beren lanpostuetan, Galdakaoko ospitaleko larrialdietan.
Mediku buruen salaketa
Galdakaon bakarrik ez, Osakidetzari beste fronte bat piztu zaio Bizkaiko beste ospitale handi batean, Basurtun hain zuzen, hango mediku buruek kritika gogorra egin baitiote Eusko Jaurlaritzari Osakidetzan egiten ari den kudeaketaren harira. Erietxeko 38 mediku buruetatik 36k izenpetu dute «neurri okerrak» eta medikuen falta aipatzen dituen gutun bat. Sendagile buru horiek diote gobernua «tematu» egin dela «okerreko neurriekin» bihotz kirurgiaren kasuan, eta uste dute «Osakidetzaren arazorik larrienaren soluzioetan sartu gabe» jarraitzen duela exekutiboak: «Ez daude ez medikuak ez erizainak».
Gainera, ohartarazi dute osasun alorreko profesionalen gabezia horrek «oso azkar okerrera» egingo duela, erretiroak direla eta. Medikurik eza bi gunetan eragiten ari da Basurtun, sinatzaileen arabera: larrialdietan, %30eko gainkargarekin, eta suspertzean, behar diren baino erizain gutxiago daudelako. «Ezkutuko pribatizazioa» dago horren atzean, Basurtuko mediku buruek idatzita utzi dutenez. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220725/munduko-biztanleriak-8000-milioi-pertsonaren-langa-gainditu-du.htm | Mundua | Munduko biztanleriak 8.000 milioi pertsonaren langa gainditu du | NBEk emandako datuen arabera, populazioa Indian ari da gehien puzten, eta Txina gaindituko du 2030erako. Munduan, aurreikusi dute 10.500 milioi biztanle izanen direla 2080an. | Munduko biztanleriak 8.000 milioi pertsonaren langa gainditu du. NBEk emandako datuen arabera, populazioa Indian ari da gehien puzten, eta Txina gaindituko du 2030erako. Munduan, aurreikusi dute 10.500 milioi biztanle izanen direla 2080an. | Hazkunde demografikoa nabarmen moteltzen ari da azken urteotan, baina joera goranzkoa da oraindik ere. Munduko jaiotza eta heriotza kopuruak ekuazio berean jarri, eta emaitza positiboa da oraindik. Gero eta biztanle gehiago dira Lur planetan, eta mugarri bat erdietsi da gaur: 8.000 milioi pertsona baino gehiago munduan bizirik. 09:00etan gainditu da langa.
NBE Nazio Batuen Erakundea arduratzen da kontaketaz, eta badira egunak notizia iragarria zuela. Erakundeko idazkari nagusi Antonio Guterresen iritziz, 8.000 pertsonaren langa gainditzea «mugarri historikoa da gizateriaren garapenerako». Azaldu du osasun arloan eginiko aurrerapenei esker lortu dela kopuru horretara iristea, batik bat. Dioenez, horrek ahalbidetu baitu «zorrotz» apaltzea amen eta haurren heriotza tasak.
Dena dela, oroitarazi du urteko hazkunde demografikoa gero eta geldoagoa dela 1950eko hamarkadatik aitzina, eta ohartarazi du herrialdeen arteko berdintasunik ezak nabarmenagoak direla egunetik egunera. Datu bat eman du NBEko idazkariak: «Munduko errentaren bostena munduko %1 aberatsenen artean dute banaturik, eta herrialderik aberatsenetako biztanleen bizi esperantza herrialde pobretuetako jendearena baino 30 urte handiagoa da».
Halaber, krisiei aurre egiten ahalegindu beharra aldarrikatu du Guterresek. Klima krisia, COVID-19aren krisialdia eta gerra aipatu ditu. «Mundua arriskuan dago».
Indian, Txinan baino gehiago
Aurreikuspenak ere plazaratu ditu NBEk. Azaldu dutenez, espero dute 2030ean India izatea biztanle gehieneko herrialdea munduan; Txina da gaur egun lehenbizikoa sailkapenean. Gainera, munduko populazioari dagokionez, azpimarratu dute kopurua puztu egingo dela aurrerantzean ere. Honako hauek aurreikusi dituzte: 2030ean, 8.500 milioi biztanle izanen dira; 2050ean, 9.700 milioi, eta 2080an, berriz, 10.400 milioi baino gehiago. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220726/donostiako-udala-eta-espainiako-gobernua-ados-jarri-dira-loiolako-kuarteleko-lursailak-erosteko.htm | Politika | Donostiako Udala eta Espainiako Gobernua ados jarri dira Loiolako kuarteleko lursailak erosteko | Udalak egungo kuartelaren bi eraikin mantenduko ditu, EAEko Auzitegi Nagusiak iaz eman zuen epaia errespetatzeko. | Donostiako Udala eta Espainiako Gobernua ados jarri dira Loiolako kuarteleko lursailak erosteko. Udalak egungo kuartelaren bi eraikin mantenduko ditu, EAEko Auzitegi Nagusiak iaz eman zuen epaia errespetatzeko. | Donostiako Udala eta Espainiako Defentsa Ministerioa ados jarri dira, bigarrenak aurrenekoari Loiolako kuartelen lursaila saltzeko. Eneko Goia alkateak presazko agerraldi bat egin du gaur goizean, akordioaren berri emateko. Salerosketa 73,3 milioi euroan adostu dute, prezio horretan eremu berriaren urbanizazio kostuak sartu dira, eta hitzarmena urtearen amaieran edo 2023aren hasieran sinatuko dute. Hortik aurrera, lurrak udalarenak izango dira. Egitekoak dituzten lanen artean daude bi zubi berri eraikitzea eta lurzoruaren maila bi metro igotzea, uholdeak eragozteko.
Eremua 17,5 hektareakoa da, eta, Goiaren hitzetan, 1.500 - 1.700 etxebizitza inguru egiteko aukera izango du udalak. Bestelako ekipamendu publikoak ere sortu nahi dituztela gaineratu du alkateak. Akordio horrek jasotzen du ministerioak Ulian dauzkan sei hektarearen salmenta ere.
Bide malkartsua
Goiak nabarmendu du «hiriaren erreklamazio historiko bat» dagoela eskakizunaren atzean, baina gogora ekarri du lurzoru horiek udalak eskuratzeko prozesua ere: 2020an EAJ Espainiako Gobernuarekin aurrekontuak negoziatzen ari zela, ados jarri ziren salerosketa horren prezioa finkatzeko. Horren ondorio da gaur aurkeztutako akordioa.
Prozesua, ordea, «luzea eta konplexua» izan da, Goiaren hitzetan; elkarri luzapen bat eman zioten bi aldeek, eta tartean «eragozpen» bat izan zuten: EAEko Auzitegi Nagusiak ebatzi zuen udalak ezingo zituela kuartelak eraitsi, horiek babestutako ondaretzat jo zituelako. Epai hori betetzeko, egungo kuarteleko bi eraikin mantenduko ditu udalak, eta horiek ekipamendu publikoetarako erabiliko ditu.
Militarrak, lau urtez
Behin lurzoruak udalaren esku egonda, udalak eta ministerioak adostu dute militarrek lau urtez jarraitzea Loiolan, hori delakoan horiek beste norabait aldatzeko behar den epea. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220727/nbek-ukrainari-eta-errusiari-egotzi-die-gerra-gatibuak-torturatzea.htm | Mundua | NBEk Ukrainari eta Errusiari egotzi die gerra gatibuak torturatzea | OHCHRk esan du bi aldeetako armadek abusu psikologikoak egin eta shock elektrikoak erabili dituztela, esaterako. Zelenskik hamar puntuko dokumentu bat aurkeztu die G20ko kideei, bakea lortzeko; Lavrovek erantzun du proposamen hori ez dela «errealista». | NBEk Ukrainari eta Errusiari egotzi die gerra gatibuak torturatzea. OHCHRk esan du bi aldeetako armadek abusu psikologikoak egin eta shock elektrikoak erabili dituztela, esaterako. Zelenskik hamar puntuko dokumentu bat aurkeztu die G20ko kideei, bakea lortzeko; Lavrovek erantzun du proposamen hori ez dela «errealista». | NBE Nazio Batuen Erakundeak Ukrainako eta Errusiako armadei leporatu die gerra gatibuak torturatzea. Giza eskubideen behatzaileen misio batek 334 lagun elkarrizketatu ditu, eta, horiek entzun ostean, ondorioztatu du Errusiako armadaren tortura «sistematikoa» dela; Ukrainakoarena, aldiz, ez, baina zehaztu du «salaketa sinesgarriak» jaso dituela ziurtatzeko ukrainarrek ere oinaze fisiko eta psikologiko larriak eragin dituztela.
OHCHR Giza Eskubideen Nazio Batuen Goi Mandatariko kide eta Ukrainan izan den misioaren arduradun Matilda Bognerrek eman du ondorioen berri, eta adierazi du, besteak beste, armadek abusu psikologikoak egin eta shock elektrikoak erabili dituztela gerra gatibuen kontra. Hori bai, Bognerrek Errusiako armadan jarri du arretarik handiena, esan baitu elkarrizketaturiko «gehienek» adierazi dutela tortura sufritu dutela; hala nola zakurren erasoak, sexu indarkeria eta taser pistolen erabilera aipatu dituzte.
Ukrainakoei dagokienez, misioaren arduradunak azaldu du torturak «noizean behingoak» izan direla: kasurako, Errusiako soldaduen aurkako «ongietorri jipoiak» deiturikoak egitea, atxilotze guneetara iristen zirenean, eta atxilotuak toki batetik bestera biluzik garraiatzea.
Afera horretaz, Errusiak esana du ez dituela torturatzen edo gaizki tratatzen gerran atxilotuak, eta Ukrainak adierazi izan du «informazio guztiak aztertzen» dituela; hau da, urraketa oro ikertzen duela, gero, beharrezkoa balitz, justiziara jotzeko. Bognerrek gaineratu du, ohartarazpen gisa, tortura eta tratu txarrak «erabat» debekatuta daudela, baita «gatazka armatuetan» ere.
Arlo politikoan, Ukrainako presidente Volodimir Zelenskik bideokonferentzia bidez parte hartu du gaur G20 taldeak Balin (Indonesia) hasi duen goi bileran, eta esan du «ziur» dagoela «Errusiaren erasoaldi suntsitzailea gelditzeko garaia dela eta geldi daitekeela». Ukraina G20ko kidea ez izan arren, Zelenskik aurrez aurre parte hartzeko gonbidapena jaso zuen, baina, azkenean, modu telematikoan esku hartu du goi bileraren hasieran, Ukrainako gerrak arretarik handiena bereganatuko duen batzarrean. Zelenskik bilera hori baliatu du, hain zuzen, Ukrainan bakea lortzeko helburu duen hamar puntuko dokumentu bat aurkezteko G20ko kideei.
Proposamenen artean daude, besteak beste, «Errusiaren mehatxuen aurrean eta Errusiak bonbardatutako Zaporizhiako zentral nuklearraren esparruan lehergailu erradioaktiboa geldiaraztea». Era berean, «munduko pertsona orok elikadurarako duen eskubidea» bermatzeko neurriak eskatu ditu. Hain justu, akordio horretara heldu ziren Mosku eta Kiev joan den uztailean, Ukrainako zerealen esportazioari bide emateko; hitzarmena larunbatean amaituko da.
«Segurtasun energetikoa» bermatzeko beharraz ere mintzatu da Ukrainako presidentea, Errusiak «hotza milioika pertsonaren aurkako arma gisa» erabiltzen duelako, eta, era berean, Moskuri «krisi energetikoari eustea» interesatzen zaiolako. Horrez gain, Zelenskik galdegin du preso eta deportatu guztiak askatzeko, Nazio Batuen Gutuna ezartzeko, Ukrainako lurralde osotasuna berrezartzeko eta Errusiako armada erretiratzeko. Ukrainako presidentearen esanetan, «hori da gerraren amaiera baieztatuko duen bidea».
Hitzaldian, Ukrainako presidenteak G20 taldea osatzen duten herrialdeei adierazi die Ukrainak ez diola utziko «Errusiari arnasa hartzen, ezta bere indarrak berreraikitzen ere». Hain justu, Zelenskik Kherson eskualdea bisitatu ondoren hitz egin du: joan den larunbatetik, Ukrainako indarrek probintzia horretako hirurogei kokaleku baino gehiagoren kontrola berreskuratu dute, Errusiako armada erretiratu ostean.
«Kherson da Errusiak otsailaren 24tik okupatua izan duen eskualde bakarra. Orain, Kherson aske dago», nabarmendu du Zelenskik. Halere, Ukrainako estatuburuak aurreratu du «oraindik denbora batez Errusiaren aurka borrokan jarraitu behar dutela», Errusiak kontrolpean dituen «lurralde guztiak askatzeko»: «Garaipena geurea izango da».
Zelenskiri erantzunez, Kremlinek gaur adierazi du Ukrainako presidenteak G20ko goi bileran egindako agerraldiak berretsi duela Kievek ez duela Moskurekin bakea negoziatu nahi. «Erabat baieztatu du», zehaztu du Errusiako Gobernuko eledun Dmitri Peskovek. Gisa horretara, bozeramaileak nabarmendu du Zelenskik «ezintasuna» duela Minsk III izango litzatekeen akordioa lortzeko, su eten hitzarmen bat, Minskeko Akordioaren eta Minsk II itunaren gisakoa; 2014an eta 2015ean Moskuk eta Kievek erdietsitakoak dira, hurrenez hurren, Donbass eskualdeko borrokak amaitzeko.
Gerora mintzatu da Sergei Lavrov Errusiako Atzerri ministroa, eta adierazi du Ukrainako presidenteak hizpidera ekarritako baldintzak ez direla «errealistak»; eta, hortaz, iradoki du oraingoz ez daudela nahikoa baldintza beteta Moskuren eta Kieven arteko bake elkarrizketak hasteko.
Gerraren gaitzespena
Bitartean, G20ko kide diren herrialdeen «gehiengoak» gaitzetsi egin du Ukrainako gerra, eta giza ondorio suntsitzaileak eta ekonomia globalarentzat dituen ondoriok nabarmendu ditu, Baliko goi bileran onartzeko aurreikusita dagoen adierazpen bateratuaren zirriborroaren arabera.
Reuters albiste agentziak esan duenez, «giza sufrimendu izugarriaren, energia horniduraren, elikadura segurtasunaren eta finantza ezegonkortasunaren arriskuei dagokienez dakartzan arazoak» jasotzen ditu dokumentuak, besteak beste. Adierazpen bateratuak, gainera, dio «beste jarrera batzuk» egon direla eztabaidan Ukrainako egoerari buruz, eta erantsi du G20ko goi bilera ez dela «fororik egokiena gisa horretako segurtasun arazoak konpontzeko».
G20 taldea osatzen duten herrialdeetako buruzagiek gaurko eta biharko bilkuretan adostu behar duten komunikatua bat dator EB Europako Batasuneko eta AEB Ameriketako Estatu Batuetako ordezkariek aurreratu zutenarekin —Errusiaren inbasioaren gaitzespen argia azaldu zuten—. Horrekin lotuta, Europar Kontseiluko presidente Charles Michelek gaur adierazi du G20ko kideak lantzen ari diren behin betiko testua «norabide egokian» doala Errusiak Ukraina inbaditu izana gaitzesteko, nahiz eta kideen artean «jarrera ezberdinak egon».
Errusiak otsail amaieran Ukraina inbaditu zuenetik, G20ko goi bilera bakar batek ere ez du lortu gatazkari buruzko dokumentu adostu bat argitaratzea, kideen artean askotariko jarrerak daude eta. Kremlinek Ukrainaren inbasioa «operazio militar berezi» gisa aipatzen du ofizialki, eta horrek zaildu egiten du Ukrainan «gerra» dagoela aipatzea adierazpen bateratuan.
Hori dela eta, G20ko kide batzuek «alternatiba anbiguoagoak» jarri dituzte mahai gainean, hala nola «gatazka armatua» erabiltzea. Herrialde gehienek, ostera, errefusatu egin dituzte aukera horiek, Mendebaldeko iturri diplomatikoek adierazi dutenez. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220728/ia-bost-kiloko-onddo-zuri-bat-topatu-dute-landetan.htm | Bizigiro | Ia bost kiloko onddo zuri bat topatu dute Landetan | Eyreko haraneko baso batean topatu du gizon batek, semearekin paseatzen ari zela. | Ia bost kiloko onddo zuri bat topatu dute Landetan. Eyreko haraneko baso batean topatu du gizon batek, semearekin paseatzen ari zela. | Ondo irakurri duzue: 4,7 kiloko udazkeneko onddo zuri bat (Boletus edulis) topatu dute Landetan, Arcachonetik 45 kilometro ingurura dagoen Eyreko haranean (Akitania Berria).
Normalean, onddo zurien txapelaren diametroa 7 eta 20 zentimetro artekoa izan ohi da, gehienez ere 25 zentimetrokoa, baina Landetan topatutakoak 50 zentimetrokoa du. Halakoak klima berezia eta hezea duten eskualdeetan agertu ohi dira, tarteka; adibidez, Kanaria uharteetan. Landetan, ordea, ez dira horren ohikoak.
Eyreko haraneko baso batean paseatzen zebilen gizon batek aurkitu du, semearekin batera. Ikusitakoan, jaso egin dute onddo zuria, eta etxera iritsitakoan pisatu eta neurtu dute.
Ikusi gehiago: Udazkena ari du |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220729/chemical-brothers-ben-yart-merina-gris-the-blaze-eta-beste-izanen-dira-2023ko-bbk-liven.htm | Kultura | Chemical Brothers, Ben Yart, Merina Gris, The Blaze eta beste izanen dira 2023ko BBK Liven | Jaialdian arituko diren 24 artisten izenak iragarri dituzte jadanik. Aurretik jakinarazia zenez, uztailaren 6tik 8ra eginen dute, Kobetamendin. | Chemical Brothers, Ben Yart, Merina Gris, The Blaze eta beste izanen dira 2023ko BBK Liven. Jaialdian arituko diren 24 artisten izenak iragarri dituzte jadanik. Aurretik jakinarazia zenez, uztailaren 6tik 8ra eginen dute, Kobetamendin. | BBK Liven musika dardarak hasteko zortzi hilabete falta direlarik, jadanik iragarri dute jaialdian parte hartuko duten talde mordo bat. Dagoeneko plazaratua zuten jaialdiaren hamaseigarren aldian Arctic Monkeys izanen zela talde nagusia. Ordea, talde britainiarrarekin batera kartelean nor izango den esan gabea zen artean; gaur arte. Beste 23 talderen izenak eman dituzte, eta hiru euskal herritar dira horien artean: Merina Gris, Bengo eta Ben Yart.
Hala, guztira 24 taldek osatzen dute egitaraua, gaur-gaurkoz: 070 Shake, Albany, Arctic Monkeys, Arde, Bogotá, Baiuca, Ben UFO, Ben Yart, Bengo, Call Super, Colectivo Da Silva, Delaporte, Dinamarca, Florence + The Machine, Job Jobse, Love of Lesbian, Merina Gris, Playback Maracas, ROJUU, The Blaze, The Chemical Brothers, The Lathums, Tinariwen, Violet, eta Young Marco.
Uztailaren 6tik 8ra eginen dute jaialdia. Kobetamendin (Bizkaia), ohi denez. Sarrerak salgai dira dagoeneko. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220730/argindar-tarifaren-merkatzeak-bultzaturik-inflazioa-72raino-apaldu-da-urrian.htm | Ekonomia | Argindar tarifaren merkatzeak bultzaturik, inflazioa %7,2raino apaldu da urrian | Azpiko inflazioak urtebetean gorantz egin du etenik gabe, eta urrian lehen aldiz jaitsi egin da Hego Euskal Herrian, %6,4raino. | Argindar tarifaren merkatzeak bultzaturik, inflazioa %7,2raino apaldu da urrian. Azpiko inflazioak urtebetean gorantz egin du etenik gabe, eta urrian lehen aldiz jaitsi egin da Hego Euskal Herrian, %6,4raino. | Batetik, argindar tarifak beherantz presio egin du, baina, bestetik, erregaiak eta elikagaiek gorantz egiten dute. Sokatirahorretan, argindarrak bultzaturik, puntu eta erdi (zehazki, 1,6 puntu) apaldu da urrian Hego Euskal Herriko inflazioa. INE Espainiako Estatistika Institutuaren arabera, hirugarren hilabetez behera egin du KPI kontsumo prezioen indizeak, baina oraindik ere oso goian dago, %7,2an baitago.
Azken hilabeteko beherakadaren eragile nagusia argindar tarifaren merkatzea izan da. Araban, Bizkaian, Gipuzkoan. eta Nafarroan, batez beste, %15 inguru merkatu da argindarra, iragan urteko datuarekin alderatuta eta %22 irailetik hona. INEk merkatuko tarifa arautua hartzen du aintzat; horri gasarena gehituz gero, batez beste, argindarra eta gasa %15,7 merkatu dira urtebetean.
Herritarren eguneroko erosketen saskian, elikagaiak eta edariak batez beste %15,7 garestitu dira urte batean, eta %1,9 irailetik urrira. Erregaiaren prezioak ere gora egin du urrian: %1,1 garestitu da irailetik urrira, eta %18,1 azken hamabi hilabeteetan.
Azukreak igoerarik handiena
Elikagai freskoei begira, azukrearen salneurria igo da gehien: %62,8 urtebetean; eta, batik bat ,urrian (%37,04). Lekale eta barazkiak azken hilabetean %9,9 garestitu dira batez beste, eta fruta, %6,6. Azken urteari begira, azukreaz gain, egunerokoan asko erosi ohi diren elikagaiak daude %10etik gorako igoera izan duten gaien artean: hala nola ogia (%15,9), fruta (%11,4), txerrikia (%13,7), txahal haragia (%15,3), hegazti haragia (%14,7), olioa (%22,1), zerealak (%21), esnea (%24,3), lekale eta barazkiak (%27,5) eta arrautzak (%28,5).
Hain zuzen ere, berehalako eragina dutenez, energiaren kostuek eta elikagaiek bultzatu dute gorantz inflazioa azken hamabi hilabeteetan, eta, apurka, eragina izan du bizimoduaren garestitzean. Izan ere, energia eta elikagaiak aintzat hartu gabe kalkulatzen da azpiko inflazioa, eta etenik gabe igo da azken urtean: iazko azaroan, %1,6an zegoen, eta irailean %6,6ra heldu zen. Urrian, lehen aldiz behera egin du, oso neurri apalean bada ere —bi hamarren baino ez da jaitsi—. Azpiko inflazioak balio du neurtzeko prezioen sakoneko joera, eta, horregatik, interesgarria izango da jakitea ea datozen hilabeteetan ere jaitsi egingo den edo zerbait puntuala izan den.
Arroparen eragina
Hilabeteko datuari begira, irailetik urrira %0,3 igo da KPIa. Irailean, esaterako, %0,7 jaitsi zen. Elikagaiak salbuetsita, nabari da beste hainbat artikulu garestitu direla. Adibidez, urrian, gizonen eta emakumeen arropa %11 inguru garestitu zen Hego Euskal Herrian, eta haurrena, %14,5. Dena den, urtebeteko prezioak aintzat hartuz gero, arropak eta zapatak inflazioaren azpitik garestitu dira, eta KPIaren joeran beherantz bultzatzen lagundu dute —argindarrak baino indar txikiagoz, baina eragina izan du—: gizonen arropa %1,4 garestitu da, eta emakumeena %0,6; gizonezkoen zapaten prezioak %1,6 igo dira, eta emakumeenak, %4,9.
Era berean, urtebetean, ostalaritzaren salneurriak %,7,9 igo dira. Kontsumitzaileentzat inbertso handiagoa eskatzen duten artikuluen artean, batik bat altzariak garestitu dira azken urtean: oro har %10,2; etxeko tresna elektrikoak, berriz, %6,3 garestitu dira. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220731/intildeaki-muruak-jantziko-dio-txapela-bertsolari-txapelketa-nagusiko-irabazleari.htm | Kultura | Iñaki Muruak jantziko dio txapela Bertsolari Txapelketa Nagusiko irabazleari | Bertso munduan egindako «ageriko zein isilpeko lan handia» eskertu nahi dio Bertsozale Elkarteak. | Iñaki Muruak jantziko dio txapela Bertsolari Txapelketa Nagusiko irabazleari. Bertso munduan egindako «ageriko zein isilpeko lan handia» eskertu nahi dio Bertsozale Elkarteak. | Abenduaren 18ko finalean, Nafarroa Arenako oholtzara igoko da Iñaki Murua (Gabiria, Gipuzkoa, 1956), eta berak jantziko dio txapela Bertsolari Txapelketa Nagusiko irabazleari. Hala adierazi du Bertsozale Elkarteak gaur goizean, egin duen lanagatik esker ona erakusteko asmoz.
Bertsolaria ez ezik, bertsoaren munduko eragile handia ere izan da Murua. Bertsolari zebilela, 1982an parte hartu zuen lehen aldiz Bertsolari Txapelketa Nagusian, eta 1986koan eta 1989koan finalera iritsi zen. Finalista izan zen Gipuzkoako 1991ko eta 1995eko txapelketetan ere.
Eragile gisa, «etengabeko lana» egin du, Bertsozale Elkartearen esanetan, «Gabirian bertan hasi eta Euskal Herri osoan ere bai»: 2005etik 2018ra, Euskal Herriko Bertsozale Elkarteko lehendakaria izan zen.
Ohar batean esan dutenez, gaur egun ere «figura oso garrantzitsua» da elkartean: «Maitasunetik eta zaintzatik aritzen da beti, eta bertso munduko gazte, heldu, boluntario, langile zein gertuko guztiek estimu handitan daukagu». |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220732/urruntzea-bukatzeko-laquoatarianraquo-bilboko-kaleak-betetzera-deitu-du-sarek.htm | Politika | Urruntzea bukatzeko «atarian», Bilboko kaleak betetzera deitu du Sarek | Euskal presoen giza eskubideen «errespetua», eta «duintasuna eta bizikidetza» eskatuko du manifestazio handi batek urtarrilaren 7an. | Urruntzea bukatzeko «atarian», Bilboko kaleak betetzera deitu du Sarek. Euskal presoen giza eskubideen «errespetua», eta «duintasuna eta bizikidetza» eskatuko du manifestazio handi batek urtarrilaren 7an. | Bake Bideak eta Sarek bi urte daramatzate, osasun neurriak tarteko, urtarrileko Bilboko mobilizazio jendetsua egin ezinik; 2023ko urtarrilean, ordea, ezintasun hori eten egingo da, eta Bilboko erdiguneko kaleek euskal presoen eskubideen aldeko aldarria hartuko dute atzera. «Orain da garaia», esan zuten antolatzaileek atzo, martxa handiaren berri emateko agerraldian: «Asko dira lortu gabe dauden helburuak, eta horiek lortzea euskal gehiengo politiko eta sindikalen bultzadaren esku dago, baina baita, eta funtsean, jendartearen mobilizazioaren mende ere». Bego Atxa Sareko bozeramaileak uste du helburuak lortzeko falta den bidea aldarrikatzeko «momentu indartsua» izango dela Bilboko manifestazioa. Aurten, beraz, martxa bakarra izango da urtarrilaren 7an, pandemia aurrekoan bezala: Bilbokoa.
Duela zazpi urte baino gehiago, Herritarren Sarea sortu zenean, sortzaileek bazekiten aurrean «erronka zailak» zeudela. Sarek aurreikusita zeukan «oztopo handiei» aurre egin beharko ziela, alegia; «azken batean, egoera aldatu nahi ez dutenak ere bai baitira: ezer aldatu ez dela esanez tematzen direnak, ETAk bizirik dirauela esaten tematzen direnak», adierazi dute manifestazioaren deitzaileek.
Nolanahi ere, Atxak uste du urruntze politikaren amaieraren «atarian» dagoela euskal gizartea. «Presoek eta haien familiek hamarkada askoan pairatutako eskubide urraketetako bat» bukatzear dela adierazi du sareak, beraz: «Aurrera egitea lortu dugu, nahiz eta hemeretzi preso dauden oraindik urrunduta». Presoen aldeko elkarteak «gertu» ikusten du urraketa horren amaiera Hego Euskal Herrian, eta, Ipar Euskal Herrian, berriz, «fase berri baten perspektiba» badagoela uste du. Ion Paroten eta Jakes Esnalen baldintzapeko askatasunak jarri ditu fase berri horren adibide gisa.
Espetxe politika arrunta
Horiek horrela, Errege egunaren biharamunean, Bilboko kaleak betetzera deitu dute Sarek eta Bake Bideak: «Ahalegin guztiak egingo ditugu espetxe politika arrunta aplika dadin eta, behin betikoz, orain arteko salbuespen egoera amai dadin». Atxak azaldu du «presio taldeak» dituztela parez pare, bai Espainian eta bai Frantzian, «konfrontazioa eta sufrimendua betikotzeko interes handia dutenak», eta Espainiako Auzitegi Nazionala kokatu du presio talde horien artean; «fiskaltzaren bidez, etengabe blokeatzen ari da presoen etxeratzeko bideari hasiera ematea». Gogorarazi du 30 urtetik gorako zigorrak beteta daudela ere gertatzen dela blokeo hori batzuetan.
Eta horrelako «egoera bidegabe» baten aurrean erreibindikatzeko eskubidea eta beharra baduela dio Sarek, eta eskubide hori gauzatu egingo duela. «Ez dugu behar izanik inorekin gatazkan aritzeko», esan dute martxaren deitzaileek; «baina argi dugu eskubide urraketa horiek jarraitzen duten bitartean ez garela geldirik egongo».
Urtarrilaren 7an, goizean, topaketa bat egingo dute Euskalduna Jauregian. Beste urte batzuetan egin den moduan, zenbait alderdi politiko, sindikatu eta gizarte erakunde gonbidatu dituzte, baita interesa duten norbanakoak ere; «benetako bizikidetza baten alde nola aurrera egin elkarrekin» hausnartuko dute Euskaldunako ekitaldi horretan. Arratsaldean, berriz, 17:00etan, Bilboko erdigunea jendez betetzea espero dute, eta Etxera bidea gertu lelopean manifestazioa abiatuko da. Autonomia kaletik Bilboko udaletxera joango da martxa. «Bakearen, bizikidetzaren eta konponbidearen aldeko mezua elkarrekin aldarrikatuko dugu». |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220733/alokairu-apaleko-bizitokietako-hauteskundeetara-aurkeztuko-da-alda.htm | Gizartea | Alokairu apaleko bizitokietako hauteskundeetara aurkeztuko da ALDA | Bihar hasiko da hauteskunde kanpaina, eta bizitegi sozialetako biztanleek abendu hasiera arte izanen dute bozkatzeko. Hemeretzi hautagai izanen dituzte denetara. | Alokairu apaleko bizitokietako hauteskundeetara aurkeztuko da ALDA. Bihar hasiko da hauteskunde kanpaina, eta bizitegi sozialetako biztanleek abendu hasiera arte izanen dute bozkatzeko. Hemeretzi hautagai izanen dituzte denetara. | Bihar hasiko da alokairu apaleko bizitokietako hauteskundeetarako kanpaina. ALDA mugimenduak aurkeztea erabaki du «hainbat batzorde, instantzia eta informazio iturrietarako sarbidea lortzeko». Ainize Butron bozeramailearen ustez, «alokatzaileek egoera geroz eta zailagoa ezagutuko dute heldu diren urteetan», eta, hain zuzen, alokatzaileen eskubideak defendatzeko aurkeztu nahi du ALDAk. Denetara, hemeretzi hautagai izanen dituzte. Horietarik hamar HSA Habitat Sud Atlantic erakundeko hauteskundeetan izanen dira; beste zortzi Office 64 erakundean, eta, azkenik, Aldak Frantziako Estatuko CDC Habitat France erakunderako zerrendan hautagai bat izanen du. Interneten edo postaren bidez bozkatzen ahalko dute herritarrek: Office 64 erakunderako, bihartik abenduaren 5a arte izanen dute, eta, HSA erakunderako ostiraletik abenduaren 4ra arte.
Hautagai diren herritar batzuek hartu dute hitza goizean egindako agerraldian. Isabelle Martikorena da horietako bat, eta Uztaritzen (Lapurdi) bizi da. Familiarekin batean, etxebizitza aldatu nahi du, toki lasaiago batean izateko. Hain zuzen, egokia zaien leku bateko familia batek, gaur egun Martikorena bizi den etxebizitzan bizi nahiko luke; hots, biak prest dira trukatzeko. Baina administrazioak ez die aldaketa hori egiten uzten. «ALDAk proposatu nahi du trukatze banku bat sortzea, egoera absurdo horiek saihesteko». Zehaztu duenez, beste leku batzuetan jadanik martxan da sistema hori.
Rama Cristofoli da beste hautagaietako bat. Baionako Habas auzoan bizi da, eta, ALDAren laguntzari esker, bizilagunen kolektiboa sortu dute hainbat aldarri ekartzeko. Kasurako, kendua izan zen auzoko gutunontzia berriz ezartzea lortu dute. Cristofolik nabarmendu du ALDAren erronketariko bat dela auzoak «bizitzeko toki» bilakaraztea, eta ez soilik «lo egiteko tokiak izatea».
Etxebizitzaren krisia
ALDAk, zehazki, 21 neurri aldarrikatuko ditu kanpaina denboran. Tokia-tokian, adibidez, egoera txarrean diren bizitegiak konpontzeko obrak eginarazi nahi ditu, eta, erronka ekologikoa ardatz, egoitzetako isolamendua berriz egiteko desmartxak egin nahi ditu. Oro har, bizitegi sozial gehiago behar direla ere aldarrikatuko dute hauteskunde kanpainaren denboran.
Izan ere, Txetx Etxeberri ALDA mugimenduko kideak esplikatu zuenez, ezinbestekoa da etxebizitza publikoen eta pribatuen arteko loturak egitea. Zehaztu du etxebizitza parke pribatuan dagoen krisiak eragina duela etxebizitza sozialetan. «Ipar Euskal Herrian bizi diren herritarrek geroz eta zailtasun gehiago dituzte etxebizitza bat lortzeko. Eraikitzen diren etxebizitzen %80 ez dira tokiko herritarrentzat eginak, ez baitira nahiko aberatsak erosi ahal izateko. Ipar Euskal Herriko soldaten banaketa ikusirik, bi herenek etxebizitza sozial bat eskuratzeko eskubidea lukete; alta, eskasia ikaragarria da». Zehaztu du, halaber, ALDAk «egiazko urratsak» egite lortu duela, besteak beste etxebizitza turistikoen kontrolerako arloan. «ALDA da hauteskundeetara aurkezten den eta Herrian bizi plataforman den erakunde bakarra», gehitu du.
Kanpaina denboran, ekitaldi nagusi bat izanen du ALDA mugimenduak. Azaroaren 21an, hitzaldi bat antolatu dute Baionako elkarteen etxean, 19:00etan. Abbe Pierre fundazioko Sarah Coupechouxek hartuko du hitza, Cecile Duflot Oxfameko zuzendari eta Frantziako Etxebizitzaren ministro ohiarekin batean. François Ruffin Frantziako diputatua ere hor izanen da. Hitzaldian parte hartzeko, berriz, aitzinetik izena emateko gomendatu du Aldak. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220734/nafarroako-gobernuaren-azaroaren-25erako-kanpainak-biktimak-zalantzan-ez-jartzea-izango-du-xede.htm | Gizartea | Nafarroako Gobernuaren azaroaren 25erako kanpainak biktimak zalantzan ez jartzea izango du xede | Urtea hasi zenetik Nafarroako Emakumeen aurkako indarkeriaren biktimei osoko arreta emateko zerbitzuak 1.046 emakume artatu ditu. | Nafarroako Gobernuaren azaroaren 25erako kanpainak biktimak zalantzan ez jartzea izango du xede. Urtea hasi zenetik Nafarroako Emakumeen aurkako indarkeriaren biktimei osoko arreta emateko zerbitzuak 1.046 emakume artatu ditu. | «Berak nahi izan du? Emakumeen aurkako indarkeria da biktima zalantzan jartzen duen delitu bakarra. Alda ezazu!». Horixe da Nafarroako Gobernuak azaroaren 25aren —Indarkeria Matxistaren Aurkako Nazioarteko Eguna— harira egin duen gogoeta eta eskaera. Gaiari lotuta, kanpaina bat martxan jarri dute egun horri begira, eta gaur aurkeztu dute Eva Isturiz Nafarroako Berdintasuneko Institutuko zuzendari kudeatzaileak eta Mari Cruz Lerga zuzendariordeak.
Kanpainaren beharra ikusten dute bi ordezkariek. Izan ere, Isturizen hitzetan, oraindik ere zenbait diskurtsotan eta elkarrizketatan indarkeria matxistaren biktimak «ez dira sinesgarritzat hartzen», eta zalantzan jarri ohi dute haien kontakizuna, portaera edo erreakzioa: «Indarkeria legitimizatzeaz eta justifikatzeaz gain, jasaten duten emakumeak berriro biktima bihurtzen ditu». Kanpainaren helburua fenomeno matxista horri aurre egitea izango da.
Ikusi gehiago: Gizonak interpelatuko dituzte Azaroaren 25ean
Funtsa biktimen hitza zalantzan jartzen duten eguneroko esaldiak izango dira. Horietan, esango dute biktimak indarkeria jasan nahi izan duela, besteak beste, bikotekidearengandik lehenago ez banantzeagatik, parrandan ateratzeagatik edo «asko» edateagatik. Sortu dituzten materialak sare sozialen eta komunikabideen bidez zabalduko dituzte, eta, gainera, 5.000 kartel ere aterako dituzte.
Kanpaina beharrezkoa dela zalantzan jarri gabe, nabarmendu dute Nafarroako Gobernuak pausoak emanak dituela arlo horretan. Isturizen esanetan, horrelako indarkeria, diskurtso eta jardunbideen aurka «konpromiso irmoa» daukate.
Salaketak igotzen
Kanpainaz harago, indarkeria matxistaren datuak eman ditu Lergak. Hain zuzen, Emakumeen aurkako indarkeriaren biktimei osoko arreta emateko zerbitzuak 1.046 emakume artatu ditu 2022ko urtarriletik irailera, iazko epe berdinean baino %14,2 gehiago. Gainera, indarkeria matxistaz galdezka Nafarroako Berdintasuneko Institutura egindako deiak %23 igo dira. Deien %60an emakumeak berak eskatzen du laguntza; %24tan, profesionalen batek. Dena den, Lergaren esanetan, igoerak ez du esan nahi indarkeria matxista kasu gehiago daudela, gehiago jakinarazten dituztela baizik. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220735/ospitaleetako-amatasun-unitateen-segurtasuna-zorroztuko-du-eusko-jaurlaritzak.htm | Gizartea | Ospitaleetako amatasun unitateen segurtasuna zorroztuko du Eusko Jaurlaritzak | Besteak beste, identifikazio txartel elektroniko bidezko sistema bat ezarriko da amatasun unitateetan sartzeko. Basurtuko jaioberri baten lapurretaren ostean indartuko ditu neurriak. | Ospitaleetako amatasun unitateen segurtasuna zorroztuko du Eusko Jaurlaritzak. Besteak beste, identifikazio txartel elektroniko bidezko sistema bat ezarriko da amatasun unitateetan sartzeko. Basurtuko jaioberri baten lapurretaren ostean indartuko ditu neurriak. | Joan den urrian Basurtuko (Bizkaia) ospitalean jaioberri bat lapurtu ondotik, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako ospitaleetako amatasun unitateen segurtasuna eta jaioberrien protokoloa indartzea erabaki du Eusko Jaurlaritzak. Gotzone Sagardui Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak eman du horren berri, gaur, Eusko Jaurlaritzaren gobernu bileraren ostean. Pazientearen segurtasuneko adituen taldeak egindako gomendioei jarraikiz hartuko ditu neurriak: amatasun unitateetako langileen identifikazioari eta zaintzaileen eta bisitarien sarbideari lotuta daude horiek. Besteak beste, identifikazio txartel elektroniko bidezko sistema bat ezarriko da amatasun unitateetan sartzeko, hala, aurrerantzean, langileek eta senideek erabili beharko dute sistema hori. Horrez gain, ospitaleetako sarbideetan hobekuntzak egingo dira, eta eraikinen kanpoaldean kameren bidezko zaintza sistemak indartuko dituzte. Basurtuko ospitalearen kasuan, pabiloiaren alboetako ateak itxi egingo dira, eta alarma bat jarriko da larrialdietako atean. Zazpi amatasun unitate daude hiru lurraldeetako ospitaleetan: bat Araban, bi Bizkaian eta lau Gipuzkoan. Guztietan indartuko dira segurtasun neurriak, Sagarduik azaldu duenez. Neurri batzuk martxan jartzen ari direla esan du Sagarduik, baina beste batzuk —eraikinetako segurtasunari dagozkionak— ospitale bakoitzaren ezaugarrien arabera moldatuz joango dira.
Eraikinetako segurtasun neurriak zorrozteaz gain, jaioberrien protokoloa «modu eraginkorragoan» zabaltzeko neurriak hartuko dira amatasun unitateetan. Pazientearen segurtasuna lantzen duen taldeak gomendio batzuk egin ditu alde horretatik. Ez nazazue bakarrik utzi izeneko protokoloa idatziz emango zaie beti gurasoei, eta kanpainaren infografiak eta kartelak paratuko dira logeletan. Langileen identifikazioari eta uniformeei dagokienez, taldeak proposatu du langileek beti txartel pertsonala soinean eramatea, eta uniformeen zaintza berrikustea eta hobetzea. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220736/irulegiko-eskuak-azalak-bete-ditu-papereko-prentsan-eta-hariak-sarean.htm | Kultura | 'Irulegiko eskuak' azalak bete ditu papereko prentsan, eta hariak sarean | Arangurenen topaturiko piezan agertzen diren idazkunei izendatzeko orduan, Gorrotxategik proposaturiko «baskoniko» zuhurra erabili dute hainbat hedabidek, baina beste batzuek «euskara» erabili dute zuzenean | 'Irulegiko eskuak' azalak bete ditu papereko prentsan, eta hariak sarean. Arangurenen topaturiko piezan agertzen diren idazkunei izendatzeko orduan, Gorrotxategik proposaturiko «baskoniko» zuhurra erabili dute hainbat hedabidek, baina beste batzuek «euskara» erabili dute zuzenean | 'Irulegiko eskua' protagonista nagusia izan da gaur argitaratu diren Euskal Herriko egunkari guztietan, eta orriak bete ditu baita kanpoko batzuetan ere.
Azal osoa eman dio Gara-k aurkikuntzari, «Irulegiko Eskua, iraganeko ikur bat etorkizuna berriz pentsatzeko» izenburupean. Editoriala ere azalera eraman du kazetak. «Hizkuntza, lurraldea, politika eta kultura uztartzen dituen aurkikuntza bat da». Gaineratu dute ez dela «txikikeria» Nafarroan topatu izana, eta seinalatu egin dituzte aurkikuntza albiste txartzat hartuko zutenak: «Ez dute haien herria aski maite».
Barruan bederatzi orri eskaini dizkio kazetak aurkikuntzari. Lan arkeologikoaren berri luze eta zabal emateaz gain, atzoko prentsaurrekoaren kronika egin du Gara-k, iragarpenaren neurri historikoa nabarmentzeko: «Eskuak zoriona ekarri du 2.000 urte eta gero». Horrez gain, eskua non ikusi ahalko den oraindik ez jakin arren, Maria Txibite Nafarroako presidenteak Nafarroako Museoa aipatu zuela adierazi du kazetak. Bi orri eskaini dizkio eskuaren egiazkotasunaren inguruko zalantzak uxatzeari, objektua aurkitzeko, eta garbitzeko eta idazkunak aurkitzeko prozesuan kontrol katea «orbangabea» izan zela kontatu du, hitzez eta irudiz.
Jakin-mina bazegoen Diario de Navarra-k gaiari emango zion oihartzunaz eta trataeraz. Azalean jarri du kazetak, Nafarroako Gobernuaren kudeaketaren inguruko izenburu baten azpian. «Iragan baskoia esku batean idatzita», titulatu du. Barruan bi orri erabili dituzte gaia lantzeko. Erreportaje nagusiko lehen esaldia bitxia da, Sorioneku eta euskarazko zorioneko hitzen arteko harreman zuzena adieraztea saihesten baitu. Bien artean «antza» dagoela idatzi dute, eta euskara ez dute gero berriz aipatu testu osoan.
Vocento taldeko egunkarietan alde txiki bat agertzen da izenburuetan. Gipuzkoako El Diario Vasco-k «baskoniko» hitza erabili du: «Baskonikoan idazten zen duela 2.100 urte». Batez ere Bizkaian saltzen den El Correo-n berriz, euskara hitza erabili dute, komatxoen artean sartu badute ere: «'Euskara'-z idazten zen duela 2.100 urte».
Barruan, hiru orri eskaini dizkio El Diario Vasco-k gaiari, eta eskuan agertzen den hizkuntzaren eta gaurko euskararen artean alde handia dagoela nabarmendu du, Mattin Aiestaran indusketa taldeko zuzendariaren hitzak aipatuta: «Ez da gaurko euskara, baskonikoa baizik, latina gaztelerarekiko bezala». Joaquin Gorrotxategi hizkuntzalaria elkarrizketatu du, eta, besteak beste, nabarmendu du zientzia aldizkari handi batera bidali dutela ikerketa, eta ez duela zalantzarik han argitaratuko dutela.
El Correo-k nabarmendu du hizkuntza baskonikoa «euskararen aitzindaria» dela. Erreportaje nagusian, eskuan agerturiko hitzen eta euskara modernoaren arteko aldea nabarmentzen dute, Gorrotxategiren hitzak erabilita: «Niretzat, euskara hitza Erdi Arotik eta XVI. mendetik ezagutzen dugun euskal hizkuntza da, eta irakur dezakeguna. Aurreko guztia beste zerbait da».
Horren ondotik, orri oso bat eskaini diote orduko gizatalde banaketari «iparraldean». Horretarako, Cantabriako (Espainia) historialari bat elkarrizketatu dute. Kantabroen, barduloen eta baskoien arteko banaketa nabarmentzen du hark, eta protoeuskara ere gutxiengo baten hizkuntza zela argudiatzen du: «Ez da uste gehiengoaren hizkuntza zela».
Noticias taldeko egunkariek Irulegiko eskua eraman dute azaleko albiste nagusira. Vocentokoek kultura saileko orrietara eraman dute gaia, eta haiek, berriz, egunkarien aurrealdera ekarri dute. Nafarroako Diario de Noticias kazetak sei orrialde eskaini dizkio gaiari. Erreazkioen artean, Unai Hualde (Geroa Bai) Nafarroako Parlamentuko presidentearena jaso dute: Euskara «nafarren nortasunaren eta historiaren osagaia da», esan du, eta oraindik entzuten diren «diskurtso ukatzaileak» salatu ditu.
Horrez gain, Andres Urrutia Euskaltzaindiako presidentearen adierazpenak argitaratu dituzte. Esan duenez, aurkikuntza erabili behar da «euskara gizartean bultzatzeko, eduki dezan dagokion lekua».
Eskuan T hizkia aurkitu izanaren garrantzia nabarmendu dute, iberiar hizkuntzan ez baitago halakorik. Horrek frogatuko luke zeinu sistema baskonikoa dela.
Gauza bera nabarmendu du, besteak beste, Noticias de Gipuzkoa kazetak.
Deia, berriz, ausartagoa izan da hizkuntza izendatzeko orduan. Azalean, «hizkuntza baskonikoa, euskararen jatorria» idatzi badute ere, barruan adierazi dute aurkiturikoa «euskara idatzirik zaharrena» dela.
Madrilen, «euskara»
Paradoxikoa ematen badu ere, Madrilgo prentsan askoz arazo gutxiago izan dituzte aurkituriko hizkuntza euskaratzat jotzeko. El País kazetak goizetik nabarmendu zuen atzo aurkikuntza webgunean. Gaurko papereko edizioan ere azalera eraman dute: «Euskarazko lehenengo testua aurkitu dute, duela 2.100 urtekoa». Barruan, kultura atalean, orrialde bat eskaini diote gaiari.
Gorrotxategiren zuhurtasunari baino, arreta handiagoa jarri diete Bartzelonako Unibertsitateko Javier Velaza Filologiako katedradunaren baieztapen sendoei. «Zalantzarik gabe, euskal hizkuntzan idatziriko lehenengo agiria da Irulegiko Eskua».
El Mundo-k berandu samar jarri zuen atzo aurkikuntzaren aipamena webgunean, baina paperekoan ia orrialde oso bat eman dio gaiari, nahiz eta ez aipatu azalean, «Brontzezko esku batek argia egin dio euskararen jaiolekuari» izenburupean. Aurkikuntzak politikoki eduki dezakeen eraginaren inguruko kezka agertu dute, eta salatu egin dituzte «idatziriko hitza eta gaurko euskarakoak bat etortzea berehala erabili zuten politikariak», Hualde zuzenean seinalatuta. «Adierazpenok aurreratzen dute Irulegiko Eskua erabili egingo dutela, geratzen diren lau hitzei zentzua aurkitzen dieten bitartean».
Hariak sarean
Litekeena da aurkikuntzaren oihartzuna are gehiago zabaltzea datozen egunetan. Sare sozialak dira, oraingoz, albistearen epizentrotik urrunago egonda ere, azkarren erantzun dutenak.
Twitterren, aurkikuntza eta haren garrantzia ingelesez azaltzeko, hari bat egin du Alistair Dodds Olaskoaga txiolari eta Manchesterko Unibertsitate Metropolitarreko doktoregaiak. «Euskara beti egon da misterioz inguraturik, jatorriari dagokionez. Gaur [atzo], sekulako aurrerapena egin da haren historiaz eta jatorriaz».
Hariak arrakasta handia eduki du, eta, gaur eguerdirako, 13.000 aldiz baino gehiago bertxiotua zuten, eta ia 70.000 atsegite zituen.
«Hau zoragarria da», idatzi du Kristina Killgrove AEBeko arkeologo eta dibulgaitzaileak Twitterren. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220737/guraso-bakarreko-familiek-lanaldia-egokitzeko-duten-eskubidearen-alde-egin-du-auzitegi-batek-gasteizen.htm | Gizartea | Guraso bakarreko familiek lanaldia egokitzeko duten eskubidearen alde egin du auzitegi batek, Gasteizen | Gasteizko Correoseko langile bati goizeko txandara aldatzeko eskubidea aitortu dio auzitegiak, ELAri arrazoi emanda. | Guraso bakarreko familiek lanaldia egokitzeko duten eskubidearen alde egin du auzitegi batek, Gasteizen. Gasteizko Correoseko langile bati goizeko txandara aldatzeko eskubidea aitortu dio auzitegiak, ELAri arrazoi emanda. | Guraso bakarreko familiek lanaldia egokitzeko eskubidea dutela ebatzi du Gasteizko auzitegi batek, ELAk jakinarazi duenez. Lanaldia goizeko txandara egokitzeko eskubidea aitortu dio guraso bakar horri, nahiz eta semeak 12 urtetik gora izan. ELAren arabera, aurrekari bat ezartzen du epai honek, Gasteizko Correoseko langilearen aldeko ebazpenak beste enpresa batzuetan ere eragin dezakeelakoan.
Bi semeekin osatutako familia horretako guraso bakarrak arratsaldeko lanaldia zuen. Emakumeak goizeko txandara aldatzeko eskatu zuen, semeak zaintzeko. Enpresak ukatu egin zion eskaera, semeetako batek 12 urte baino gehiago dituelako. ELAk auzitara eman du gaia, eta epaileak arrazoi eman dio. Epaitegiak ezartzen du ez dela garrantzitsua semeetako batek 12 urte baino gehiago izatea, anaia adingabea duelako, eta egiturazko lanpostu huts ugari daudelako, eta lanpostu horiei ama eslei dakiokeelako. Correosek ezin du helegiterik jarri, eta behartuta dago langile hori txandaz aldatzera. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220738/mugen-laquoinkongruentziaraquo-pantailaratu-du-fresnedak-tetuaacuten-filmean.htm | Kultura | Mugen «inkongruentzia» pantailaratu du Fresnedak 'Tetuán' filmean | Haren aitak Tetuanen igarotako haurtzaroa erreskatatzen hasi, eta gaur egungo bi migratzaileren egunerokoa jasotzen amaitzen du lanak. Zuzendariaren hirugarren dokumental luzea da, eta Bilboko Zinebi jaialdian proiektatuko du bihar, BBK aretoan, 20:00etan. | Mugen «inkongruentzia» pantailaratu du Fresnedak 'Tetuán' filmean. Haren aitak Tetuanen igarotako haurtzaroa erreskatatzen hasi, eta gaur egungo bi migratzaileren egunerokoa jasotzen amaitzen du lanak. Zuzendariaren hirugarren dokumental luzea da, eta Bilboko Zinebi jaialdian proiektatuko du bihar, BBK aretoan, 20:00etan. | «Tetuán bidaia bat da, bidaia intimo bat; Tetuango protektoratuan hazi zen nire aita, eta haren istorio intimoa kontatzen du, eta hortik abiatuta istorio kolektibo bat bihurtzen da». Esaldi horrekin definitu du bere hirugarren film dokumental luzea Iratxe Fresneda zinemagileak. Eta, hark deskribatu bezala, Tetúan bada bi adarreko ikus-entzunezko bat. Hasi, Carmelo Fresneda izeneko aitaren haurtzaroa eta Annemarie Schwarzenbach argazkilari suitzarraren nondik norakoak erreskatatzen dituen saiakera tonuko lehen zati batekin hasten da filma, baina, erdialdetik aurrera, tonuz eta ia-ia teknikaz aldatu, eta Kuban hazitako Mohamed Iacob sahararraren eta Arrigorriagan (Bizkaia) bizi den Irina Conca lipoveniarraren egunerokoa erakusten du lanak. Eta horregatik intimotik kolektiborako bidaia hori. Gijongo FICX zinema jaialdian estreinatu berri dute filma, eta bihar emango dute Zinebi Bilboko Dokumentalen eta Film Laburren Nazioarteko jaialdian. Bertoko begiradak atalean izango da proiekzioa, BBK aretoan, 20:00etan.
«Erregistroaren trilogia» deitu duen zikloa ixten du lanak, zuzendariak azaldu duenez. Fresnedak hari berean lotuta ikusten baititu orain arteko bere ez-fikziozko hiru lan luzeak: Mirentxu Loiarte zinemagilearen lana erreskatatzen zuen Irrintziaren oihartzunak (2016), 2018an estreinatutako Lurralde hotzak filma, eta, orain, Tetuán. Azaldu duenez, haserreak jarri zuen dena abian, horixe sentitu baitzuen Mirentxu Lohiarteren lana deskubritu eta zinemaren historia liburuetatik kanpo nola gelditu zen ohartzean. Kontatzen denaz eta kontatzen ez denaz gogoeta egitera bultzatu zuen horrek, eta, dioenez, bultzada horrek gidatuta iritsi da orain Tetuán ere.
Eta horregatik hura txikia zela zendu zen aitaren migratzaile bizitza errekuperatzeko gogoa. Eta horregatik beren sorterritik kanpo bizi diren beste bi pertsona horien bizitza erregistratzeko erabakia ere. Euskaraz mintzo da Fresneda off-eko ahotsean lehen partean, eta azpidatzita irakur daitezke bigarren parteko solasaldiak.
Arriskua eta ispilu jokoa
Fresnedak bazekien filma bi zati hain markatutan zatitzea «arriskatua» zela, baina hasieratik izan zuen argi erabaki hori. «Buru kaotikoa daukat, eta, urteekin, neure burua hezi dut oso-oso ordenatua izaten saiatzeko. Egitura guztia hasi aurretik oso ongi pentsatua nuen horregatik, eta gero jo dut errealitatera, eta orduan bakarrik zatitu da mila zatitan dena». Ez da apeta hutsa, gainera. Zehaztu duenez, bikoiztasun horri esker elkarri ispilu joko moduko bat egiten baitiote erreskatatutako aitaren haurtzaroak eta gaur egun beren herrialdera itzultzen erakusten dituen Iacob eta Concarenak.
Bi ideia nagusi ere argi izan zituen hasieratik. «Argi nuen ez nuela pornografia familiarrik egin nahi», azaldu du batetik. Eta, bestetik, argi zuen Iacob eta Conca ere «duintasunez» aurkeztu nahi zituela. «Denak ez du balio, ez da oso zabalduta dagoen ideia bat, baina denak ez du balio. Bi pertsona hauek askatasunez eta pazientziaz erretratatu nahi izan ditugu».
Bidasoako muga
Familia bazkari baten plano luze bat badu filmak, esaterako. Gurasoekin eta amonarekin hizketan harrapatu du kamerak Conca, sorterrian. Postre sorta amaiezin bat mahaian, eta solasaldi bizian denak haien bueltan, elkarrekin egote hutsagatik pozik. Eta, bat-batean, amona. «Eta, Irina, noiz ezkonduko zara ba?». Barreak. Astoa eramango dutela ezkontzara. Barreak. Eta tarte batera serioago beste senide batek: «Barka, atrebentzia bada lasai esan, baina mutil-lagunik ez duzu?». Ezetz Concak. Helduko dela heldu behar bada. «Burua eta dirua izan ditzala, behintzat», amonak. Eta senideak ezetz. «Ez, ez, burua badu aski, lortuko du dirua. Burua behar du». «Burua», baietz amonak ere, «burua... eta dirua!».
Bidasoan hartutako aireko planoekin hasten da filmeko pasarterik liriko eta, aldi berean, esplizituki politikoena. Mugen zatiketa arbitrarioaz mintzo da off-eko ahotsa, eta ibaiak justu itsasoratu aurretik sortutako uhartetxo eta sedimentazio sorta erakusten du kamerak. «Inkongruentzien mapa bat da». Eta mugei buruzko inbentario bisual bat hasten du orduan filmak: harresiak, hesiak, hormak, txarrantxa lerroak, lurretik itsasorako bidean lerro bat marrazten duten metalezko barrak, hormigoizko hormak, kamerak, zaintza dorreak, eta txori bat gero, horma horietako batean pausatuta.
Annemarie Schwarzenbachen Euskal Herria
Hamar minutu baino gutxiago izango ditu sekuentziak. Ordea, hori da filmaren «bizkarrezurra», Fresnedak dioenez. «Pasarteak erakusten duelako zer-nolako eraikinak egiten ditugun besteengandik banatzeko, eta guk, aldiz, jendearen arteko loturak berreskuratzea genuen burutan pelikularekin». Gogorarazi duenez, gainera, Bidasoko aireko planoa grabatu aurreko egunean migratzaile bat hilda topatu zuten bertan.
Annemarie Schwarzenbach argazkilariarena da filmaren beste harietako bat. Sortzaileak Euskal Herrira egindako bidaia, zehazki, eta, beraz, haren kameraren bidez ere erakutsiko ditu zinemagileak Iruñea, Esako urtegia eta Donostia, esaterako. Filmean bere aitaren istorioarekin lotuta doa harena. Haren askatasuna eta artea laudatu ditu Fresnedak, eta, onartu duenez, hari buruzko film propio bat egiteko gidoi bat ere badu erdi prest. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220739/aurrekontuekin-propaganda-egitea-egotzi-dio-elak-jaurlaritzari.htm | Ekonomia | Aurrekontuekin «propaganda» egitea egotzi dio ELAk Jaurlaritzari | Sindikatuaren ustez, %1 handituko da bakarrik, eta Ekonomia sailburuak emandako %8,7ko datua gezurtatu du. | Aurrekontuekin «propaganda» egitea egotzi dio ELAk Jaurlaritzari. Sindikatuaren ustez, %1 handituko da bakarrik, eta Ekonomia sailburuak emandako %8,7ko datua gezurtatu du. | «Eusko Jaurlaritzak dirua dauka, baina ez du gastatu nahi». Hala salatu du Mitxel Lakuntza ELA sindikatuko idazkari nagusiak, Eusko Jaurlaritzaren 2023ko aurrekontu proiektua aletzeko eginiko agerraldian. Haren hitzetan, «propaganda» da Jaurlaritzak aurrekontuen inguruan esandakoa. Izan ere, haren ustetan, aurrekontua %1 baino ez da handituko 2023an.
«Aurrekontu hedagarrienak, sozialenak eta historikoenak direla esan dute, baina ez da horrela», azaldu du Aitor Murgia sindikatuko azterketa bulegoko kideak. Era berean, gehitu du normala dela aurrekontuaren %75 gastu sozialerako erabiltzea, Eusko Jaurlaritzaren eskumen gehienak arlo horretakoak direlako.
2023ko aurrekontuen analisia egiteko aurreko urteetakoen bilakaera aztertu behar dela zehaztu du Murgiak: «Aurrekontuek aldaketa ugari izaten dituzte adosten direnetik likidatzen diren arte». Izan ere, Murgiak azaldu duenez, 2021ean, Jaurlaritzak 800 milioi euroko superabitarekin itxi zuen urtea, eta ez zuen inbertitu nahi izan. Salatu du pandemian Eusko Jaurlaritzaren helburua «ahalik eta gutxien gastatzea» izan zela, eta «askoz gehiago» egin zezakeela gizartearen premiei erantzuteko.
«Zorra kitatzeari, AHTari eta berreskuratze eta erresilientzia mekanismoari zuzendutako sorta kenduta, 2023an 12.865 milioi euroko kontu operatiboa izango du Jaurlaritzak», zehaztu du Murgiak. Beraz, 2022ko itxiera aurreikuspenarekin alderatuta, %1 baino ez da handituko. Datu horiek kontuan hartzea «garrantzitsua» da, haren ustez, Eusko Jaurlaritzak %8,7ko igoera izango dela nabarmendu baitu: «Konparazioa aurreko urteko aurrekontuarekin egin dute, baina ez itxiera aurreikuspenarekin». Eta gehitu du aurrekontuek ekonomian duten «benetako pisua» murriztu egingo dela. BPGaren %15 izan ordez, %14,4 izango da datorren urtean.
Lakuntzaren arabera, aurrekontu hauekin gobernuak uko egingo dio ekonomian «traktore» izateari. Aldi berean, gaitzetsi du ez dituela aintzat hartu herritarren beharrak, eta, beraz, ezin dituztela aurrekontuak defendatu. Inbertsio handiago baten beharra aldarrikatu du, Europako beste herrialdeek egiten duten inbertsioekiko aldea murrizteko: «Gobernuak egin dezakeen onena da aurrekontu hauek bertan behera uztea».
Hartu beharreko neurriak
Desoreka horri aurre egiteko, ELAk hainbat neurri iradoki dizkio Jaurlaritzari. Leire Gallego ELA Ekintza Sozialeko arduradunaren arabera, sektore publikoak gidatu behar du langile klasea ez pobretzeko prozesua, eta eskubide sozialak bermatu behar ditu. Horrez gain, egungo krisi ekologikoak «bultzada publiko handia» behar du.
Argi utzi du aurrekontuak genero ikuspegiarekin aztertu behar direla: «Eusko Jaurlaritzaren aurrekontuetan ez dago horrelako analisirik, eta zeharkako modu batean txertatu beharko litzateke». Zerga erreforma baten beharra ere nabarmendu du. Izan ere, eta Lakuntzak gogoratu duenez, 2017an hitzartutako fiskalitatea dago indarrean Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, «PPrekin hitzartu zena». Horregatik, aldaketa fiskala «beharrezkoa» da.
Osasunean eta Hezkuntzan egindako inbertsio publikoa Europako batezbestekoarekin parekatzeko exijitu du ELAk, eta etxebizitza politiken aurrekontua hamar bidez handiagotzea. «Sail horretara BPGaren %0,21 bideratzen da, eta %2 izan beharko luke», azaldu du Gallegok.
Diru sarrerak bermatzeko errentari dagokionez, oraintxe garatzen ari diren erreforma bertan behera uzteko eskatu du. Eta trantsizio ekosozialerako funts publikoaren premia nabarmendu du: «Klima krisiari aurre egiteko 2.300 milioi euroko funts bat beharrezkoa da». Halaber, Eusko Jaurlaritzaren langileen lan baldintzak lurraldean bertan adostu beharko liratekeela gogoratu du sindikatu subiranistak. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220740/ibai-aginagaren-ongietorrian-parte-hartzea-egotzita-beste-hamabost-lagun-deitu-dituzte-deklaratzera.htm | Politika | Ibai Aginagaren ongietorrian parte hartzea egotzita, beste hamabost lagun deitu dituzte deklaratzera | Azaroaren 17an eta 18an deklaratu beharko dute, Espainiako Auzitegi Nazionalean. Beste hiru lagunek abuztuan deklaratu zuten, «terrorismoa goratzea» leporatuta. | Ibai Aginagaren ongietorrian parte hartzea egotzita, beste hamabost lagun deitu dituzte deklaratzera. Azaroaren 17an eta 18an deklaratu beharko dute, Espainiako Auzitegi Nazionalean. Beste hiru lagunek abuztuan deklaratu zuten, «terrorismoa goratzea» leporatuta. | Espainiako Audientzia Nazionalak, denera, hemezortzi lagun deitu ditu deklaratzera Ibai Aginaga euskal presoaren ongietorrian parte hartzea egotzita. Berangon (Bizkaia) izan zen hori, martxoaren 13an. Hori salatu du Tinko amnistiaren aldeko eta errepresioaren aurkako erakundeak; talde horretako kideak dira akusatuetako bi.
Haietako hamabostek azaroaren 17an eta 18an deklaratu beharko dute; beste hiru lagunek abuztuaren 22an deklaratu zuten. «Terrorismoa goratzea» leporatzen zieten hirurei, baina haiek ukatu egin zuten hori egin izana; azaldu zuten ekitaldi «pribatua» izan zela, eta ez zutela deliturik egin.
Auzipetuek ohar bat plazaratu dute gertakizunak salatzeko: «Sumario honen nondik norakoak norbanakoen aurkako eraso judizial bat baino askoz ere urrunago doaz. Ertzaintzaren, Espainiako Poliziaren eta, batez ere, Guardia Zibilaren txostenetan, militantzia eta antolakunde politiko ezberdinen aurkako jazarpena antzeman daiteke». Jarraipenak eta antolakunde politikoen gaineko kontrola salatu dituzte. Alde horretatik, Tinkok salatu du Berangoko auziak hainbat antolakunde politiko jartzen dituela jopuntuan; besteak beste, Tinko bera.
Gehitu dute errepresioak ez duela helburu indibiduala, kolektiboa baizik, eta, «nahi eta nahi ez», kolektiboa izan beharko duela eman beharreko erantzunak ere: «Deklaratzera deituak izan garenok askatasun politikoaren defentsa egitearen beharra azpimarratu nahi dugu. Hortaz, euskal langile klaseari gonbita egin nahi diogu martxan jarriko ditugun salaketa dinamiketan parte hartzeko», amaitu dute.
Azaroaren 19an prentsaurrekoa egingo dute Berangon (Bizkaia), eta atxikipenak bildu nahian dabiltza: norbanakoenak, kirol taldeenak, musika taldeenak, kultur elkarteenak, eragileenak...
Hogei urtez preso
Aginaga, hogei urte inguru preso egon ostean, martxoan atera zen Basauriko (Bizkaia) kartzelatik, eta ongietorria egin zioten Berangoko frontoian. Vox alderdi politikoak, Villacisneros fundazioak eta Dignidad y Justicia taldeak salaketa aurkeztu zuten ekitaldiaren harira, eta, horri erantzunez, ikerketa bat abiatu zuten. Kandaru kultur elkarteko hiru kide inputatu zituzten lehenik: ekitaldiaren antolaketan parte hartu izana egotzi zien Ismael Moreno magistratuak.
Orduan, elkarteak salatu zuen «kriminalizazio kanpaina mediatiko, politiko eta judizial bat» abiatu zutela haren kontra, ekitaldiaren aurretik eta horren ondoren. Horrez gain, adierazi zuen Berangoko Udalak ere jarri zizkiela zigorrak.
EPPK presoen kolektiboak jakinarazia zuen halako ekitaldiak era pribatu batean egingo zituztela Berangoko ongietorria egin zenerako. Sortuk ez zuen bat egin ekitaldiarekin. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220741/emozio-puntu-bat-nuen-zer-izango-ote-zen-jakiteko.htm | Kultura | «Emozio puntu bat nuen, zer izango ote zen jakiteko» | Zazpi urte daramatza Leire Malkorrak Aranzadirekin lanean, baina 'Irulegiko eskua' delakoa izan da orain arte egin duen aurkikuntzarik garrantzitsuena. | «Emozio puntu bat nuen, zer izango ote zen jakiteko». Zazpi urte daramatza Leire Malkorrak Aranzadirekin lanean, baina 'Irulegiko eskua' delakoa izan da orain arte egin duen aurkikuntzarik garrantzitsuena. | Leire Malkorrak (Tolosa, 1988) biziki maite du historia. Hainbertze, ezen arkitektura ikasi duen arren, Aranzadiko indusketetan buru-belarri lanean zazpi urte daramatza. Malkorrak oraindik sinetsi ezin badu ere, Irulegiko eskua ukitu zuten lehenbiziko eskuak izan ziren bereak.
Arkitektoa zara ofizioz, baina arkeologo gisa ere lan egiten duzu. Zergatik?
Nik ikasketak arkitekturakoak egin nituen, baina bizitza guztian gustatu izan zaizkit bai historia eta baita arkeologia ere. Beti nuen jakin-min hori, eta karrera bukatu nuenean erabaki nuen apuntatzea Aranzadiko indusketa arkeologikoetara boluntario gisa. 2015ean joan nintzen Amaiurrera lehenengo aldiz, eta urtero-urtero jarraitu dut horretan.
Irulegiko eskuaz gain, zein bertze objektu aurkitu dituzu indusketetan?
Egia esan, horrelako aurkikuntzarik ez dut inoiz egin, suertea izan dut. Bestela, indusketetan, normalean ateratzen diren aurkikuntzak izaten dira pixka bat testuinguru horretako materialak. Amaiurren ateratzen ziren bezala erasoren baten materialak, hemen [Irulegi mendian, Nafarroan] etxe baten material asko ateratzen zaigu.
Pieza lehenbiziko aldiz ikustean nola erreakzionatu zenuen?
Egia esan, egun normal bat zen. Zeramika zegoen inguruan, orduan kontuz genbiltzan, zeramika bera ere oso garrantzitsua delako guretzat. Pieza txiki hori agertu zenean, nola brontzezkoa den, eta daukan kolore berezi bat, oxidazioa... beti ilusioa egiten dizu. Orduan, emozio puntu bat nuen, zer izango ote zen jakiteko.
Pieza garrantzitsua izanen zela espero zenuten?
Nik neuk behintzat ez, eta uste dut indusketan inork ez zuela espero. Momentuan topatu genuenean eta bistaratu genuenean, ez genekien zer zen: forma berezi bat, brontzezko pieza fin bat, baina ideiarik ez. Gero, atera denean zer den, ez genuen espero horrelako zer edo zer ateratzea genuenik.
Nola erreakzionatu zenuen Mattin Aiestaranek, indusketako zuzendariak, objektuaren izaeraren berri ematean?
Deitu zidanean esan zidan: «Gogoratzen zara pieza bat atera zela indusketa hasieran? Esku bat da, idatzita dago, eta hau jartzen du». Lehenengo gauza, hitzik gabe eta malko batzuk atera zitzaizkidan emozioarekin. Ezin sinistu atera zena.
Aurkikuntzaren albistea atzo zabalduko zela jakinda, izan duen oihartzuna espero zenuen?
Egia esan, ez. Baina espero genuen, edo nik neuk, oihartzuna, oso garrantzitsua zelako aurkikuntza. Baina hau eta atzoko egun guztia, ez, ez nuen espero.
Eta nola erreakzionatu duzu oihartzun mediatiko hori dela eta?
Oraindik ez dut sinisten. Kafe bat hartzera joan naiz goizean, eta, ikusi dudanean eskua egunkari guztietan, emozioa sentitu dut. Oraindik ez dakidanez sinisten dudan, atzo telebistan ikusi nuenean, edo egunkarian irakurri dudanean emozionatu egiten naiz. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220743/intildeigo-uzinek-ulmari-eta-oronari-laquoelkarrekin-indartsuagoak-gararaquo.htm | Ekonomia | Iñigo Uzinek Ulmari eta Oronari: «Elkarrekin indartsuagoak gara» | Mondragoneko presidenteak batasunerako deia egin die bi kooperatibei, eta ohartarazi bi enpresek taldea uzteak ez diola inori mesede egiten. Kongresuan ez dute parte hartu bi enpresetako ordezkariek. | Iñigo Uzinek Ulmari eta Oronari: «Elkarrekin indartsuagoak gara». Mondragoneko presidenteak batasunerako deia egin die bi kooperatibei, eta ohartarazi bi enpresek taldea uzteak ez diola inori mesede egiten. Kongresuan ez dute parte hartu bi enpresetako ordezkariek. | Oronari eta Ulmari mezu argia eman nahi izan die Iñigo Uzin Mondragon korporazioko presidenteak, baina hitz gogorregietan sartu gabe. «Elkarrekin indartsuagoak gara», esan die, batasunerako eta elkar ulertzeko deia eginez. Eta ohartarazi die erabakiak ez diola inori mesede egingo, «ez Oronari, ez Ulmari, ez gainerako kooperatibei eta ez Mondragon osoari».
Atzoko Kongresu Nagusiaren osteko prentsa agerraldi batean egin zituen adierazpenok Uzinek. Euskal Herriko industria talderik handienak urteroko batzarra egin zuen goizean, eta hori baliatu zuen Ulmaren eta Oronaren gaiaren inguruko lehen balorazioa egiteko. Izan ere, bi kooperatibek Arrasateko saretik irteteko nahiak erabat baldintzatu zuen biltzarra. Batetik, gai zerrendan jasoa ez bazegoen ere, hizpide izan zutelako nahi eta nahi ez; eta, bestetik, taldea osatzen duten 95 kooperatibetako ordezkariak biltzen zituen bilera izan arren, ez zutelako parte hartu ez Oronako ez Ulmako ordezkariek.
Mondragon, «espazio naturala» Zeharka erantzun zien presidenteak bi kooperatibei, baina taldeko gainerako kooperatiben babesa duela erakutsita. Izan ere, aho batez onartu zuten kongresuan eztabaidagai izan zuten txosten bakarra: Laboral Kutxak kooperatiben arteko lankidetzarako eta elkartasunerako funtsetara egin beharreko ekarpenak egokitzen dituena. Txosten hori jo zuten Oronak eta Ulmak korporazioarekin duten desadostasunen adibidetzat. Hala adierazi zien Oñatiko (Gipuzkoa) kooperatiba taldeak bazkideei.
Uzinek argi utzi zuen, ordea, Mondragonek ez dakiela zeintzuk diren taldea uzteko bi enpresek abiarazi dituzten prozesuen «benetako arrazoiak», ez baitute asmoen jakinarazpen ofizialik jaso. Edonola ere, adierazi zuen Oronaren eta Ulmaren etorkizuna Mondragonen barruan ikusten duela, hori delako bi kooperatiben «espazio naturala». Eta gogorarazi zuen elkarrekin jarraitzen badute lankidetzarako aukera gehiago izango dituztela, batez ere «gero eta konplexuagoa den eta ziurgabetasunez betetako agertoki batean».
Korporazioaren barruan autonomia gehiago eskatzen dute bi kooperatibek, bereizgarri egiten dituzten ezaugarriei eta kudeaketa eredu propioei eutsi ahal izateko. Mondragonen iritziz, baina, egun kooperatibek badute nahikoa askatasun eta ahalmen erabakiak beren kabuz hartzeko. Are gehiago, uste du horri esker iritsi direla gaur egungo egoerara. «Uste dugu negozioen autonomia, kudeaketa askatasuna, elkartasuna eta lankidetza direla honaino ekarri gaituztenak. Eta jarraitzen dugu pentsatzen horiek guztiak funtsezko elementuak direla gure negozioek hazten jarraitu dezaten», azpimarratu zuen atzo. «Gure errezeta lankidetza da».
Bi kooperatibak korporaziotik aterako balira, kolpe handia litzateke Mondragonentzat. Ez alferrik, bien artean korporazioak enplegatzen dituen langileen herenak dituzte, 10.000 behargin baino gehiago, eta industria atalaren fakturazioaren erdia dagokie, besteak beste. Agerikoa da, beraz, Oronaren eta Ulmaren irteerak taldea txikiago egingo lukeela, eta indarrez «ahulago», lankidetzarako gaitasuna murriztuta, Uzinek aitortu zuenez.
Horregatik, hitz egiten jarraitzeko «borondate irmoa» agertu zuen Uzinek: «Mondragoneko organoen ateak zabalik daude». Eta adierazi zuen erabakia edozein dela ere korporazioak errespetatu egingo duela.
Emaitza onak lagun
Etorkizunera begira jartzeko baliatu zuen hitzartzea Uzinek, eta korporazioa bide onetik doala berretsi zuen: «Mondragon ondo doa». Iazko emaitzak jarri zituen horren adibide; izan ere, korporazioaren salmentak %5 handitu ziren 2021ean, eta 11.400 milioi euroren langa gainditu zuten.
Aurten ere haztea espero du kooperatiba taldeak. Uzinek aurreratu zuen iraila arteko emaitzek erakusten dutela Mondragoneko enpresak bolada onean direla. Korporazioak espero du 12.000 milioi euro baino gehiagoko fakturazioa egitea 2022an. Erdia baino gehiago industria arloko enpresek lortuko lukete (Ulmak berak, besteak beste): 6.500 milioi euro inguru; aurten baino %14,2 gehiago da hori. Hamarretik zazpi inguru nazioartean lortuko lukete. Enpleguari dagokionez ere, aurrerantzean ere hazi egingo direla aurreikusten du, oraintxe bertan 80.100 lanpostu zuzen baititu. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220744/kupoari-buruzko-akordioa-lortu-dute-jaurlaritzak-eta-espainiako-gobernuak.htm | Ekonomia | Kupoari buruzko akordioa lortu dute Jaurlaritzak eta Espainiako Gobernuak | 2022tik 2026rako epean Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak Espainiako Estatuari egin beharreko ekarpena kalkulatzeko irizpideak berritu dituzte. | Kupoari buruzko akordioa lortu dute Jaurlaritzak eta Espainiako Gobernuak. 2022tik 2026rako epean Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak Espainiako Estatuari egin beharreko ekarpena kalkulatzeko irizpideak berritu dituzte. | Kupoa luzatzeko beharrik ez da izango hurrengo urteetan. Eusko Jaurlaritzak eta Espainiako Gobernuak akordioa lortu dute Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak Espainiako Estatuari egin beharreko ekarpenaren kalkuluaren inguruan. 2022tik 2026ra bitarte egongo da indarrean.
Kontzertu Ekonomikoaren Batzorde Mistoa ostegun goizean bilduko da Madrilen, kupoari buruz Gasteizko eta Madrilgo gobernuek hitzartutakoa berresteko eta sinatzeko. «Akordioa oso garrantzitsua da Euskadiko finantza egonkortasunerako», ziurtatu du Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ekonomia eta Ogasun kontseilariak, atzo arratsaldean txio baten bitartez akordioaren berri ematean.
Madrilen izango dira Azpiazu bera eta Olatz Garamendi Gobernantza Publiko eta Autogobernu sailburua, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako ahaldun nagusiekin batera. Azken horien kutxetatik ateratzen da Espainiari eman beharrekoa, ofizialki Jaurlaritza izan arren ordaindu behar duena.
Espainiako Estatuak Euskal Autonomia Erkidegoari ematen dizkion zerbitzuengatik jasotzen duen ekarpena da kupoa. Zerbitzu horien artean daude armada, monarkia, atzerriko ordezkaritza eta azpiegitura batzuen kudeaketa (portuak, aireportuak, trenbideak...), besteak beste.
Eskuduntza berriak
Bost urtean behin berritu behar da kupoaren legea, bi administrazioen arteko harremanetan gertatu diren aldaketetara egokitzeko. Izan ere, Jaurlaritzak eskumen gehiago lortuz gero, horiengatik aurretik Madrili ordaintzen ziona beretzat gorde beharko du orain. 2021. urtean, esaterako, Gasteizko gobernuak bere eremuko hiru espetxeen gaineko eskuduntza hartu zuen.
Kupoa kalkulatzeko irizpideak berritzeaz gain, Ekonomia Itunaren aldaketa eta beste hainbat gai hitzartu dituzte. Horien artean egon beharko luke Espainiako Gobernuak bultzatutako zerga berriak —bankuen eta argindar konpainien gainekoak— Kontzertu Ekonomikoan sartzeak ere, hiru ogasunek jaso ditzaten.
Kontzertua berritzea baldintza gisa jarri zuen EAJk Espainiako aurrekontu proiektuan osoko zuzenketa ez jartzeko.
Aurreko akordioa 2017koa da, eta amaiera eman zion hamar urteko desadostasun garai bati. Gatazka ongi itxi zuen Gasteizko gobernuak, Ogasun Ministerioak onartu behar izan zuelako diru sobera eskatu ziola. |
2022-11-15 | https://www.berria.eus/albisteak/220745/tentsioa-handitu-da-errusiarekin-polonian-gertatu-den-leherketa-batengatik.htm | Mundua | Tentsioa handitu da Errusiarekin, Polonian gertatu den leherketa batengatik | Varsoviak baieztatu du eztanda bat izan dela, baina ez du jatorria edo egilea aipatu. Pentagonoak ere ezin izan du argitu. Errusiak ukatu egin ditu jaso dituen akusazioak. | Tentsioa handitu da Errusiarekin, Polonian gertatu den leherketa batengatik. Varsoviak baieztatu du eztanda bat izan dela, baina ez du jatorria edo egilea aipatu. Pentagonoak ere ezin izan du argitu. Errusiak ukatu egin ditu jaso dituen akusazioak. | Errusiaren bi misil Polonian lehertu direla argitaratu dute hainbat hedabidek, AEBetako inteligentziako iturri bat aipatuta. Ez Poloniako Gobernuak, ezta AEbetakoak ere ez dute halakorik baieztatu. Poloniako Gobernuak adierazi du hego-ekialdeko Przewodow herrian, Lviv (Ukraina) hiritik 100 kilometro ingurura eztanda bat izan dela. Pentagonoa eta Etxe Zuria «jakitun» daude Poloniako leherketaz; dena dela, ezin izan dute «berretsi» Errusiaren erasoa izan denik. Agentzien eta hedabideen arabera, bi hildako eragin dituzte leherketek.
Piotr Muller Poloniako Gobernuko bozeramaileak jakinarazi duenez, Mateusz Morawiecki herrialdeko lehen ministroak bilerara deitu du «urgentziaz», segurtasun nazionaleko batzordea elkartu dadin —Defentsako eta Justiziako eta Barne eta Kanpo Harremanetako ministerioak barne hartzen ditu—. Mullerrek baieztatu du eztanda bat izan dela, eta aztertzen ari direla NATOren 4. artikulua —defentsa kolektiboarena— aplikatzea eskatzeko motiborik ote duten, baina ez du akusaziorik egin.
Errusiako Defentsa Ministerioak ukatu egin du haren misilek Ukrainaren eta Poloniaren arteko muga zeharkatu dutela. Haren arabera, hedabideetan zabaldu diren Przewodoweko irudiek «ez dute zerikusirik» Errusiaren armekin. Horiek horrela, Errusiak «propio egindako probokazio» gisa hartu du erasoa hari leporatu izana.
Poloniak bezala, Hungariako presidente Viktor Orbanek ere defentsa kontseilua elkarrarazi du 20:00etarako. Batetik, Druzhba hodiak petrolioa hornitzeari utzi diolako, eta, bestetik, Polonian erori diren bi misilengatik.
Erreakzioak
Inguruko hainbat herrialdetako buruzagiek bat egin dute Poloniarekin. Letoniako Defentsa ministroak, Artis Pabriksek, zera adierazi du sare sozialetan: «Nire doluminak gure anaia poloniarrei. Errusiako erregimen kriminalak misilak jaurti ditu, eta horien helburua ez dira soilik zibil ukrainarrak izan; NATOren lurretan ere erori dira, Polonian. Letonia Poloniako lagunekin dago, eta krimen hau gaitzesten du».
Lituaniak ere salatu du Poloniako erasoa, eta «NATOren lurraldearen hazbete bakoitza» defendatu behar dela berretsi du. Estoniak «kezkagarritzat» jo du Poloniako erasoa, eta NATOren lurralde osoa babesteko prest agertu da: |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220772/donald-trump-2024ko-presidentetzarako-bozetara-aurkeztuko-da.htm | Mundua | Donald Trump 2024ko presidentetzarako bozetara aurkeztuko da | AEBetako presidente ohiak bere hautagaitza aurkeztu du, «berriz ere Amerika handia eta arrakastatsua egiteko». | Donald Trump 2024ko presidentetzarako bozetara aurkeztuko da. AEBetako presidente ohiak bere hautagaitza aurkeztu du, «berriz ere Amerika handia eta arrakastatsua egiteko». | Ez da aspertu Donald Trump. Ameriketako Estatu Batuetako presidente izandakoak (2017-2021) bart aurkeztu du 2024. urteko presidentetzarako hauteskundeetarako bere hautagaitza. Paradoxikoki, azken hauteskundeetan izandako porrota aitortu baino lehenago aurkeztu du hautagaitza berria.
«Berriz ere Amerika handia eta arrakastatsua egiteko, AEBetako presidente izateko nire hautagaitza aurkezten dut gaur», esan du Trumpek Mar-a-Lagoko (Florida, AEBak) bere etxean egindako agerraldian. Ordubete baina gehiago iraun du telematikoki igorritako hitzarteak. Trump hauteskundeetara aurkeztuko den hirugarren aldia da.
2020. urteko bozetako porrotaren inguruan, esan du hura ez zela amaiera izan, «amets amerikarra erreskatatzeko borrokaren hasiera baizik». «Duela bi urte, Etxe Zuria utzi nuenean, AEBak prest zeuden nire urrezko arorako», adierazi du errepublikanoak, bere agintaldian zehar hartutako hainbat neurri goraipatu eta gero. Tartean, aipatu ditu zergen jaitsiera «historikoak», «pandemia kontrolatu bat», «gizateriak sekula ikusi duen ekonomiarik handiena», edota «inoiz baino sendoagoa» izan zen Mexikoko muga.
Bere hautagaitzaren helburu nagusien artean, «ustelkeria masiboarekin amaitzea» azpimarratu du Trumpek: «Horrekin amaitzeko indar nahikoa izan dezakeen bakarra herria da. AEBetako herria munduko jenderik onena da, guztiak maite ditugu, bi aldeok maite dugu elkar. Guk gure jendea elkartu eta batuko dugu».
Primarioak
Presidente ohiak asteak zeramatzan Alderdi Errepublikanoaren primarioetarako hautagaitza aurkeztuko zuela iradokitzen. Ziurrenik, adituen arabera, Ron DeSantis Floridako gobernadorea izango du aurkari nagusi. Joan den asteko Kongresurako hauteskundeetan emaitza bikainak lortu zituen DeSantisek, eta Alderdi Errepublikanoaren zati bat behintzat badu bere alde. Trumpek, gainera, alderdikideen kritika ugari jasan behar izan zituen 2020ko bozetan galdu ostean.
Trump, ordea, ohiko moduan, ziur da bere buruaz. Bart esan du berak Alderdi Errepublikanoko militanteen %71ren babesa duela, eta DeSantisek %10ena.
Indonesian egiten ari diren G-20koen bileratik erantzun dio Joe Bidenek, AEBetako egungo presidenteak: «Amerikari huts egin zion Trumpek». |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220773/bosgarren-saiakeran-abiatu-da-artemis-i-misioa.htm | Mundua | Bosgarren saiakeran, abiatu da Artemis I misioa | NASAren helburua da bidaia bat antolatzea Ilargira, emakume baten zuzendaritzapean. Horretarako, 'SLS' espaziontziaren eta 'Orion' ontziaren gaitasunak neurtu behar dira, eta hori eginen da gaur abiatu den misioan. | Bosgarren saiakeran, abiatu da Artemis I misioa. NASAren helburua da bidaia bat antolatzea Ilargira, emakume baten zuzendaritzapean. Horretarako, 'SLS' espaziontziaren eta 'Orion' ontziaren gaitasunak neurtu behar dira, eta hori eginen da gaur abiatu den misioan. | Oraingoan, bai. Aurreko lau saiakeretan ez zen posible izan, baina bosgarrengoan bai: abiatu da NASA Ameriketako Estatu Batuetako Espazio Agentziaren Artemis I misioa. Izatez, herenegun zen abiatzekoa, baina «langileek lanera itzultzeko baldintza seguruak izan arte itxaroten» dute. Izan ere, Nicole izeneko «ekaitz tropikala» herrialdera iritsi zela iragarri zuten joan den astean. Eta, antza denez, urakan bilaka zitekeela uste zuten. Misioa atzeratzen zuten laugarren aldia zen: bitan arrazoi teknikoengatik izan zen, eta bertze bitan, arrazoi meteorologikoengatik.
Euskal Herrian 07:48ak zirenean aireratu da Orion ontzia, aurreikusi baino 44 minutu beranduago. Aurreko orduetan atzemandako arazo batzuk konpondu behar izan dituzte aurretik.
Artemis misioaren helburua da Ilargira bidaia bat antolatzea, emakume baten zuzendaritzapean –bidaia tripulatua 2024. urterako aurreikusita dago–. Baina, ibilaldi hori egin baino lehenago, SLS suziriaren eta Orion ontziaren gaitasunak neurtu behar dira, eta hori eginen du gaur abiatu den misioak. Sei aste iraungo du.
Lehenbiziko saiakera horretan hiru bidaiari doaz Orion ontzian, benetako astronautekin eginen diren misioetako informazioa biltzeko. Lehenbiziko bidaiaria Moonikin Campos izeneko maniki bat da, eta komandantearen lekuan dago. Hegaldian tripulazioak zer sentituko duen aztertzeko balioko du maniki horrek. Bertze bi eserlekuak Zohar eta Helga izeneko bi gorputz enborrek bete dituzte. Emakume heldu baten hezurrak, organoak eta ehun bigunak antzeratzen dituzten materialekin eginak daude. Zohar manikiak erradiazioaz babestuko duen elastiko bat darama, baina Helgak ez. Ikerketa horren bidez, astronautek aurre egin behar dieten erradiazio mailen inguruko informazioa lortzea espero da.
Ikusi gehiago: NASA: emakumeei neurria hartu ezinean
NASAk zabaldutako informazioaren arabera, Orion ontzia propio diseinatuta dago astronautak espazio sakonera eramateko. Ontzi bakarra da hori egiteko gai dena, baita Ilargitik abiadura handian itzultzeko gai dena ere. Hiru elementuz osatuta dago: tripulazioaren modulua, non tripulazioa bizi den; zerbitzu modulua, zeinak indarra, propultsioa eta kontrol termikoa eskaintzen dituen; jaurtiketako ihes sistema, zeinak larrialdi egoera batean tripulazioa atera dezakeen. SLS suziria, berriz, Orion ontzia Ilargira arriskurik gabe bidal dezakeen suziri bakarra da. 30 solairuko eraikin bat baino altuagoa da: 98 metro baino gehiago ditu. Gainera, eurite handiak jasateko prestatuta dagoela adierazi du NASAk, eta ateak ura ez sartzeko diseinatuta daudela. 136 kilometro orduko haizeak jasateko ere gai da.
NASAk adierazi duenez, misioan bazkide komertzialekin eta nazioartekoekin lan eginen dute, eta lehenbiziko aldia izanen da Ilargian egonaldi luze bat eginen dena. Bidaia horretan ikasitakoa hurrengo pausoa emateko erabiliko dute: Martera lehenbiziko astronautak bidaltzeko, zehazki.
Misioa Kennedy Space Center kokalekutik irten da. SLS suziria eta Orion ontzia duela bi aste mugitu zituzten hango 39B jaurtiketa plataformara, Vehicle Assembly Building kokalekutik. Ia zazpi kilometroko ibilbidea izan bazen ere, bederatzi ordu behar izan zituzten lekualdaketa egiteko.
Emakumeak espazioan
Artemis misioaren berezitasuna da emakumeek protagonismoa izanen dutela. Arlo horretan emakumeek diskriminazioa jasaten dutela frogatzen duten adibide andana baitaude. 2019an, erraterako, espazio ibilaldi izeneko batean emakumez osaturiko talde batek aritu behar zuen, baina ez zen hala izan, emakumezkoentzako astronauta jantzi bat falta baitzen.
Hautagaiak
2024rako aurreikusita dagoen misioan parte hartzeko, astronauten zerrenda bat argitaratu du NASAk. Honako hauek dira hautagai posibleak:
Kayla Barron Sistemen Ingeniaritzako lizentziaduna da, Ameriketako Estatu Batuetako Ontzigintza Akademian. Astronauta izateko entrenamendua bi urtez egin du, baina oraindik ez da espaziora joan.
Christina Koch Fisikako eta Ingeniaritza Elektronikoko Zientzietako lizentziaduna da, eta Ingeniaritza Elektrikoko Zientzietan maisutza du. Honako leku hauetan egin du lan: NASAn ingeniari elektriko gisa, Johns Hopkins Unibertsitatean, eta Antartikan eta Groenlandian ikerlari gisa.
Nicole A. Mann Ingeniaritza Mekanikoen Zientzietako lizentziaduna da, eta maisutza bat du arlo berean. Itsas infanteriako teniente koronela da. 2013an NASAn lan egiteko hautatu bazuten ere, oraindik ez da espaziora joan.
Anne McClain Ingeniaritza Mekanikoen/Aeronautikoen Zientziako lizentziaduna da, eta Ingeniaritza Aeroespazialen Zientzietan eta Nazioarteko Harremanen Zientzietan maisutzak ditu. Nazioarteko Espazio Estazioan hegaldi ingeniari izendatu berri dute.
Jessica Meir Biologiako lizentziaduna da, Espazioko Ikasketen Zientzietako maisutza bat du, eta Itsas Biologiako doktoretza. Lockheed Martin ikergunean lan egiten du, eta Harvardeko Medikuntza Fakultatean irakasle laguntzaile gisa ere bai.
Jasmin Moghbeli Ingeniaritza Aeroespazialeko Zientzietako lizentziaduna da, eta arlo berean maisutza bat du. Ameriketako Estatu Batuetako itsas armadako kide izan da, eta duela bost urtetik NASAko kide da.
Kate Rubins Biologia Molekularren Zientzietako lizentziaduna da, eta Minbiziaren Biologiako doktoretza bat du. Astronauta lanetan hasi baino lehenago, baztangagatiko birusak kutsatzeko lehen eredua garatu zuen taldeko kide izan zen. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220775/natoren-lehen-zantzuen-arabera-polonian-lehertutako-misila-ukrainakoa-da.htm | Mundua | NATOren lehen zantzuen arabera, Polonian lehertutako misila Ukrainakoa da | Aliantzak Moskuri egotzi dio gertatutakoaren erantzukizuna. Kievek berean dirau, eta esan du Errusiak egin zuela erasoa. Zelenskik eskatu du leherketa gertatu den eremuan «ikerketa bateratua» egiteko. | NATOren lehen zantzuen arabera, Polonian lehertutako misila Ukrainakoa da. Aliantzak Moskuri egotzi dio gertatutakoaren erantzukizuna. Kievek berean dirau, eta esan du Errusiak egin zuela erasoa. Zelenskik eskatu du leherketa gertatu den eremuan «ikerketa bateratua» egiteko. | Polonian atzo lehertutako misila Ukrainako armadarena zela dioen hipotesia gero eta indar handiagoa hartzen ari da. NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearen lehen zantzuen arabera, Ukrainakoa da Poloniako Prezewodow herriko etxalde batean —Ukrainako mugatik gertu— erori eta eztanda egin ondoren bi pertsona hil zituen misila. NATOko idazkari Jens Stoltenbergen esanetan, Ukrainako aireko indarrek misilak jaurti zituzten «Errusiako misil bat erorarazteko». Aliantza Atlantikoko beste kide batzuek —Poloniak, kaltetu nagusiak— eta AEB Ameriketako Estatu Batuek azken orduetan iradoki dituzten ondorioen bide beretik jotzen dute Stoltenbergen ondorioek.
Hori bai, NATOko idazkari nagusiak Kremlini egotzi dio gertatutakoaren «erantzukizuna», argudiatuta Ukrainaren aurka hasitako gerraren eta erasoen oldearen «emaitza zuzena» dela. «Ukrainak, jakina, eskubidea du herrialdeko hiriak eta azpiegiturak suntsitzea helburu duen misil errusiarren olatua eraisteko», erantsi du. «Ukrainak ez du errurik», laburbildu du.
Stoltenbergek agerraldia egin baino ordu batzuk lehenago, Poloniako presidente Andrzej Dudak prentsaurrekoa egin du Varsovian, eta, esan duenez, «ziurrenik» Ukrainak jaurti zuen atzo herrialdeko Prezewodow herriko etxalde batean lehertu zen misila. Aitzitik, gaineratu du «ezerk» ez duela adierazten erasoa «nahita Poloniaren aurka egindakoa» izan zenik. Gobernuko bilera egin eta jasotako frogak aztertu ostean, Dudak adierazi du «ziurrenik» jaurtitako «S300 misila Sobietar Batasunaren garaian» egin zutela.
Bestalde, Poloniako lehen ministro Mateusz Morawieckik baieztatu du ez dela beharrezkoa izango NATOren IV. artikulua indarrean jartzea; lege horrek aliatuen arteko kontsultak aurreikusten ditu, lurraldearen osotasuna, independentzia politikoa edo edozein alderdiren segurtasuna arriskuan dagoenean. Dudak eta Morawieckik agerraldia egin ostean, Poloniako Gobernuak NATOko kideei jakinarazi die lurraldean lehertu zen misila Ukrainako armadak jaurti zuela, Bruselan egindako bileran.
Aurreneko azterketek iradoki zutenez, Ukrainako indarrek jaurti zuten Errusiak jaurtitako beste bat erorarazteko. Hori kaleratu du Associated Press berri agentziak, AEBetako funtzionarioak aipatuz. Joe Biden AEBetako presidenteak G20koen bileran, Balin (Indonesia), nabarmendu duenez, «ziurrenik» ez zuten Errusiatik jaurti. «Zantzu batzuek diotenez, Ukrainaren misil antiaereo bat zen. Lehen informazioen arabera, eta egin duen bidea aintzat hartuta, ziurrenik ez zuten Errusiatik jaurti». Halere, NATOko iturri batek Reuters albiste agentziari esan dionez, Etxe Zuriko maizterrak aliantza militarreko aliatuei adierazi die misila Ukrainako aireko defentsarena zela. NATOren eremuan erori zen, eta bi laborari hil zituen.
Errusiak hasieratik ukatu zuen bere erantzukizuna, Defentsa Ministerioak kaleratutako ohar baten bidez. Azpimarratu zuen «nahita» egindako «probokazio bat» zela gertatutakoa, eta, gaur ziurtatu duenez, Polonian lehertutako misila Ukrainako armadarena da, jaurtigaiaren zatien argazkiak aztertu zituzten aditu errusiarren arabera. Hain zuzen, Errusiako armadako bozeramaile Igor Konaxenkovek zehaztu du S-300 aireko defentsaren misil zatiak direla, eta erantsi zehaztasun handiko erasoak «Ukrainako lurraldean bakarrik» egin zituztela atzo, «eta ez Ukrainaren eta Poloniaren arteko mugatik 35 kilometrora».
Ikusi gehiago: Tentsioa areagotu da Polonian, haren mugan izandako leherketa batengatik
NATOk eta Poloniako ordezkariek albistea iragarri ondoren, Kievek «berehalako» eskaera egin du leherketa gertatu den eremura bertaratzeko eta «azterketa bateratua» egin ahal izateko, Ukrainako Defentsako goi funtzionario eta segurtasun nazionaleko kontseiluko idazkari Oleksi Danilovek esan duenez. Gaineratu du Ukrainak espero duela bere aliatuek ondorioetarako oinarri izan duten informazioa helaraztea.
Volodimir Zelenski Ukrainako presidenteak Errusiari egotzi zion atzo erasoa, eta adierazi zuen gatazka «beste koska bat» estutzea eragingo zuela gertatutakoak. Estoniak, Lituaniak eta Letoniak «elkartasuna» adierazi zioten Poloniari, eta ohartarazi zuten «Errusiako misilak» NATOren eremuan erortzea «oso arriskutsua» litzatekeela gatazkaren garapenerako. Bide horretan, Zelenskiren aholkulari Mikhailo Podoliakek Moskuri egotzi dio Europako ekialdeko zatia «aurreikusi ezinezko gudu zelai bilakatzea», Reuters berri agentziari idatzitako adierazpen batean. «Nire ustez, logika bakar bati heldu behar zaio. Errusiak hasi du gerra, eta Ukrainari masiboki erasotzen dio».
Errusiako Segurtasun Kontseiluko presidenteorde Dmitri Medvedevek, berriz, gogor hitz egin du Mendebaldearen eta Ukrainaren aurka: «Poloniako etxalde baten aurka 'misilekin egindako erasoaren' historia ukrainarrak gauza bakarra erakusten du: Mendebaldeak, Errusiaren aurkako gerra hibridoarekin, mundu gerra hasteko aukera handitzen duela», txiokatu du Errusiako Federazioko presidente ohiak.
Lasaitasunerako deia
Bitartean, Turkiako presidente Recep Tayyip Erdoganek eskatu du probokazioak «eteteko» Poloniako gertakariaren inguruan. Errusiako TASS albiste agentziak jasotakoaren arabera, Turkiako presidenteak begi onez hartu du Moskuk eraso horretan parte hartu ez izana, eta ohartarazi du tentsioa «areagotzen» duela misilak Errusiak egin zituela errepikatzeak. «Errusiaren jarrera errespetatu behar dut, Errusiak esan baitu misila ez zela harena. Guretzat, hori garrantzitsua da».
Txinako Gobernuak, berriz, «lasaitasunerako» deia egin du. «Informazioa ikusi eta aztertu dugu. Egungo egoeran, alde garrantzitsu guztiek lasai egon behar dute, egoerak okerrera egin ez dezan», esan du Atzerri Ministerioko eledun Mao Ningek. Era berean, nabarmendu du Asiako erraldoiak jarrera «argia eta sendoa» duela Ukrainako «gaiaren» inguruan, eta «krisia modu baketsuan konpontzeko elkarrizketaren alde» egin du Maok, China News albiste atariak jaso duenez.
Ukrainako gerraren gaitzespena
G20ko kide diren herrialdeen «gehiengoak» irmo gaitzetsi du Ukrainako gerra, eta «arma nuklearrak erabiltzeko erabilera edo mehatxua» errefusatu du, gaur, Indonesiako goi bileran egindako adierazpenean. Ohar bateratuak dio «beste jarrera batzuk» egon direla eztabaidan Ukrainako egoerari buruz, eta erantsi G20koena ez dela «fororik egokiena gisa horretako segurtasun arazoak konpontzeko». G20ko kide guztiek sinatutako adierazpenak, Errusiak barne, «nazioarteko legeari eusteko» eta «bakea eta egonkortasuna babesteko» beharra nabarmentzen du.
Ebakuatzeko asmorik gabe Errusiako armadak atzo Ukrainako energia azpiegiturei egindako erasoak gorabehera, Kievek ez du herritarrak ebakuatzen hasteko intentziorik. Herrialdeko presidentearen bulegoko buru Kirilo Timotxenkok elkarrizketa batean adierazi du argindar sarea «egonkortzeko ahaleginean» ari direla. Zazpi milioi herritar argindarrik gabe geratu ziren.
Bestalde, Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidenteak gaur Balin esan du Vladimir Putin Errusiako presidentea prest dela zerealen esportazioari buruzko akordioa berritzeko. Larunbatean amaituko da. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220776/eh-bilduk-laquooso-urrunraquo-ikusten-du-eusko-jaurlaritzarekin-akordioa-egitea.htm | Politika | EH Bilduk «oso urrun» ikusten du Eusko Jaurlaritzarekin akordioa egitea | Hala ere, Maddalen Iriartek esan du koalizio abertzaleak «xehetasunez» aztertuko duela Gasteizko gobernuak aurrekontuen inguruan egin dien azken proposamena. Elkarrekin Podemosek ere «oso urrun» ikusi du akordio bat lortzea. | EH Bilduk «oso urrun» ikusten du Eusko Jaurlaritzarekin akordioa egitea. Hala ere, Maddalen Iriartek esan du koalizio abertzaleak «xehetasunez» aztertuko duela Gasteizko gobernuak aurrekontuen inguruan egin dien azken proposamena. Elkarrekin Podemosek ere «oso urrun» ikusi du akordio bat lortzea. | Eusko Jaurlaritzako Ogasun sailburu Pedro Azpiazu eta haren taldea EH Bilduren ordezkariekin batzartu dira gaur goizean, gobernuaren aurrekontuen inguruan bigarren txandan negoziatzen jarraitzeko, baina bilerak ez du eman aukerarik aurrerapauso handirik emateko, EH Bilduko bozeramaile Maddalen Iriarteren hitzak kontuan hartuz. Izan ere, Iriartek garbi esan du «oso urrun» ikusten duela akordioa, Azpiazuren azken proposamena entzun eta gero.
Ogasun Sailak diru sail berri batzuen proposamena egin du, baina 54 milioi eurorenak, Iriartek azaldu duenez, eta kopuru hori oso urrun dago EH Bilduk 2023ko aurrekontuetarako eskatutako 450 milioi euroko hazkundetik. «Ez dugu ikusten gure proposamenera gerturatzen denik. Urrun dago, baina xehetasunez aztertuko dugu, erantzukizunez». Eusko Jaurlaritzak ez ditu jaso koalizio abertzaleak eskatutako aldaketa fiskalak, ezta energia bonua ere, Iriartek jakinarazi duenez. Halaber, Osakidetzaren egoera hobetzeko egindako proposamenak ere ez ditu jaso Azpiazuk helarazi duen agiriak.
«Guk egindako proposamenarekiko aldea handia da, inbertitzeko garaian gaudela kontuan hartuta», esan du Iriartek. Erantsi du Iñigo Urkulluren gobernuak «zerbait esan» beharko duela «fiskalitateari buruz».
EH Bildurekin batzartu ondoren, Azpiazu sailburua Elkarrekin Podemos-IUko taldearekin aritu da aurrekontuen negoziaziorako bigarren txanda honetan, eta bilera horrek ere ez du berritasun handirik eman. Miren Gorrotxategi Podemos-IUko bozeramaileak esan du «oso urrun» dagoela Jaurlaritzarekin itun bat egitea 2023ko aurrekontuen inguruan, «gobernuak ez duelako aparteko ahaleginik egin».
Eusko Jaurlaritzak badu gehiengo nahikoa aurrekontuak onartzeko, EAJren eta PSE-EEren botoei esker, baina gehiengo hori handitzeko saioan ari dira. Oraingoz antzua da, ordea; izan ere, Gorrotxategik esan duenez, Jaurlaritzaren azken proposamenak ez du jaso berritasunik zergen alorrean, ezta energia berriztagarrien enpresa publiko baten sorreraren inguruan ere, Podemosek eskatu duen moduan. Gorrotxategik zehaztu du Azpiazuk 41 milioi euroko hazkundea proposatu diola haren taldeari. Kopuru hori iazko negoziazioan eskaini zuenaren erdia dela esan du Gorrotxategik, eta Podemosek 511 milioi euroko hazkundea proposatu duela.
Bilera horren ondoren, PP+Cs taldea hartuko du Ogasun sailburuak. Voxekin ez da elkartuko. Bilerak amaitzean, agerraldia egingo du Azpiazuk, negoziazioak nola dauden azaltzeko. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220777/jaurlaritzak-ez-ditu-onartu-euskal-herriratze-eskaeren-erdiak-toki-mugatua-duelako.htm | Politika | Jaurlaritzak ez ditu onartu Euskal Herriratze eskaeren erdiak, toki «mugatua» duelako | Artolazabalek esan du guztira 437 presoren eskaerak jaso dituztela eta 222renak atzera bota dituztela. Horietatik zortzi euskal preso politikoak dira. | Jaurlaritzak ez ditu onartu Euskal Herriratze eskaeren erdiak, toki «mugatua» duelako. Artolazabalek esan du guztira 437 presoren eskaerak jaso dituztela eta 222renak atzera bota dituztela. Horietatik zortzi euskal preso politikoak dira. | Urtebete igaro da Eusko Jaurlaritzak Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako espetxeak kudeatzeko eskumena hartu zuenetik. «Jasotako herentzia» kudeatzea ez da samurra izan, baina Jaurlaritza «pozik» dago egindako bidearekin, Beatriz Artolazabal Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak azaldu duenez. PP+C’s taldeak eskatuta, agerraldia egin du Eusko Legebiltzarreko Giza Eskubideen Batzordean. Hainbat datu esanguratsu eman ditu Artolazabalek. Jakinarazi duenez, Eusko Jaurlaritza atzera botatzen ari da zigorra Araba, Bizkai eta Gipuzkoako kartzeletan bete nahi duten presoen eskaerak, toki faltagatik. Egoera horrek «lekuz aldatzeko aukera mugatzen» duela esan du Artolazabalek, eta zortzi euskal presori eragin diela. Urtebetean, Jaurlaritzak atzera bota ditu 222 presoren gerturatze eskaerak, eta beste 178 baimendu ditu; horietatik 81 euskal preso politikoei dagozkie.
Iluntzean, Jaurlaritzako Justizia Sailak ñabardura batzuk egin dizkio Artolazabalek goizean esandakoari. Baieztatu dutenez, tokiaren aldetik «mugatuta» egoteak ez du esan nahi Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeak erabat beteta daudenik. Espainiako espetxe erakundeekin betetze maila batzuk adostu dituzte espetxe batzuetatik besteetarako lekualdatzeak erraztu ahal izateko, baina gaur egun «gehieneko betetze mailatik urrun» daude. Zaballako, Martuteneko eta Basauriko espetxeek ez dute preso gehiago hartzeko gaitasunik, sailburuak goizean azaldu duenez: guztira, 1.562 preso daude hiru espetxeetan, 2021eko urtarrilean baino 272 preso gehiago. Igoera hori bi faktorek eragin dute. Lehenengoa da preso gehiago espetxeratzen direla aske geratzen direnak baino. Espetxeen kudeaketa transferitu baino lehen, arazo hori konpontzen zen presoen zati handi bat beste autonomia erkidego batzuetako espetxeetara eramanda, baina orain ez da horrela: «Hemen sartzen diren ia guztiak hemen geratzen dira», esan du sailburuak. Preso kopurua handitzearen atzean beste arrazoi bat dagoela esan du Artolazabalek: Euskal Autonomia Erkidegoaren eta beste autonomia erkidego batzuen arteko «lekualdatze fluxua»: azken urtean 178 pertsona lekualdatu dira Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeetara –horietatik 81 «terrorismoagatik» zigortutakoak–, eta 120, berriz, kanpoko espetxeetara eraman dituzte. Presoen kopuruaren igoera horrek ez du eragin negatiborik izan espetxe barruko bizi baldintzetan, baina mugatu egin du zigorra Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeetan bete nahi duten preso guztien eskaerak onartzeko aukera, sailburuak azaldu duenez. Horrez gain, jakinarazi du hiru espetxeetan preso daudenei arreta emateko 675 langile daudela; kopuru hori ez da aski, sailburuaren ustez. Lan eskaintza publiko batekin beteko dira falta diren lanpostuak. Hori gertatzen den bitartean, «behin-behineko irtenbideen» alde egingo du Justizia departamentuak, eta, besteak beste, 60 langile dituen lan poltsa bat sortuko du: urtea amaitu baino lehen lanean hasiko dira langile horiek.
Espetxeen datuak eguneratu egin ditu Artolazabalek, halaber. Jakinarazi duenez, urtebetean 500dik gora presori eman zaie hirugarren gradua. «Iparraldeko herrialdeetan garatutako erdi askatasuneko politikaren isla da hori», sailburuaren esanetan. Gaur egun, 1.562 preso daude Araba, Bizkai eta Gipuzkoako espetxeetan: horietatik 1.381 zigorra betetzen ari dira, eta 181 behin-behineko espetxealdian daude. 441 hirugarren graduan daude. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220778/eudelek-laguntza-emango-die-udalei-enplegu-publikoak-egonkortzeko.htm | Politika | Eudelek laguntza emango die udalei enplegu publikoak egonkortzeko | Elkarteko udaletan 3.477 lanpostu eskaini dituzte Araba, Bizkai eta Gipuzkoako 234 tokiko erakundetan. Foru aldundiekin lankidetzan, baterako prozesuak koordinatuko ditu Araba, Bizkai eta Gipuzkoako udalen elkarteak. | Eudelek laguntza emango die udalei enplegu publikoak egonkortzeko. Elkarteko udaletan 3.477 lanpostu eskaini dituzte Araba, Bizkai eta Gipuzkoako 234 tokiko erakundetan. Foru aldundiekin lankidetzan, baterako prozesuak koordinatuko ditu Araba, Bizkai eta Gipuzkoako udalen elkarteak. | Eudel elkarteak Batzar Orokorra egin du gaur Laudion, eta topaketa hori tokiko agintaldi honetako azken ohiko bilera izan da, 2023ko maiatzean hurrengo udal hauteskundeekin amaituko baita agintaldi hori. Eudel elkarteko buru eta Gasteizko alkate Gorka Urtaranek gidatu du Batzarra azkenekoz, eta, hitzaldi nagusian, 2023ko lehentasunezko jarduera ildoak aurkeztu ditu.
Euskal udalgintza bultzatzea eta laguntzea dute ardatz lehentasun horiek, «batetik, barne erronkei dagokienez, bai udal gisa, bai Elkarte gisa, eta, bestetik, herrialdearen, Euskadiren eta bertako udalerrien erronkei dagokienez», Urtaranek azaldu duenez. Bi barne erronka aipatu ditu: «kohesio instituzionala eta kohesio emozionala bultzatzea».
Lehenari dagokionez, esplikatu du euskal udalen interes orokorren defentsa eta ordezkaritza egin behar duela elkarteak, haiei dagozkien erabakiak hartzen diren lekuetan; modu horretan «euskal arkitektura instituzionala» osatuko dela esan du. Tokiko autonomia eta finantza nahikotasuna ere aipatu du Urtaranek, baita udalen arteko esperientzia trukea ere.
Enplegu publikoen egonkortasuna
Eta adibideak jartzen hasita, enplegu publikoen egonkortze prozesuez aritu da, eta azaldu Eudelen eta foru aldundien arteko lankidetza behar dela. Bitarteko langileak egonkortzeko (lehiaketa) eta sendotzeko (lehiaketa-oposizioa) prozesuak arautzen dituzten oinarriak aurtengo abenduaren 31 baino lehenago onetsi behar dira, eta 2024ko abenduaren 31 baino lehenago gauzatu.
Foru aldundiek kontabilizatutako datuen arabera, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, hiru hiriburuak alde batera utzita, enplegu publikoko 3.477 lanpostu eskaini dira 234 toki erakundetan. % 90 merezimendu lehiaketako prozesuetarako dira, azterketa egin beharrik gabekoak. «Ehunka prozesu izango dira, eta udal gehienek ez dute ez baliabide materialik ez giza baliabiderik prozesu horiek aurrera eramateko», esplikatu dute. «Hortxe dago, hain zuzen, Euskadiko Udalen Elkartearen eginkizun nagusia, lurralde historiko bakoitzeko prozesu bateratuak koordinatzeko ardura bere gain hartuta, toki erakunde guztiek dagozkien deialdiak gauzatu ahal izan ditzaten», esan du Urtaranek.
Horretarako, Eudelek «euskal errealitatera egokitutako metodologia» diseinatu du, berme juridiko guztiak biltzen ei dituena. Lehiaketa prozesuetarako lehenengo oinarri bateratuak prestatu ditu, beraz. Oinarri horien arabera, administrazioan izandako esperientziari % 80 eman diote balorazioan, lehentasuna eskainiz erakunde deitzailean izandakoari, eta % 20, berriz, merezimenduei —besteak beste, prestakuntzari, hizkuntzei edo gaitasun digitalei—.
Zehazturik geratu da tresna hori borondatezkoa dela, eta tokiko autonomia errespetatzen duela, «tokiko erakunde bakoitzak erabakitzen baitu erabili ala ez». Edonola ere, Eudelen oinarriak onestea ezinbestekoa da foru aldundien laguntza izateko; izan ere, foru aldundiak laguntzaile dira prozesu horretan, epaimahai kalifikatzaileak eratuz eta foru aplikazio informatikoa eskainiz.
Kohesio emozionala
Kohesio emozionalaren haria ere garatu du Gasteizko alkateak. «Euskal gizartearen balioak, balio demokratikoak eta Europako espiritua sustatzea» jarri ditu helburu gisa, hau da, «giza eskubideak, elkartasuna, aniztasuna, elkarbizitza baketsua, tolerantzia, identitatea, ohiturak, kultura, hizkuntza...».
«Ezin ukituzko balioak dira guztiak ere, eta gizarte gisa batzen gaituzte, komunitatea areagotzen dute, hemengo izatearen sentimendua pizten dute, gure hiriekin eta herriekin dugun konpromisoa eta inplikazioa indartzen dute», azaldu du Urtaranek. «Kohesio emozionalak, euskal gizarte gisa, gugandik onena ateratzen du», gehitu du elkarteko buruak.
«Euskal komunitatea» egitearen eredu gisa, Euskaraldia aipatu du, halaber, Urtaranek. Dei egin du ekinbide horretan parte hartzera; ostiralean hasiko da, azaroaren 18an, eta 15 egunez egingo da: «Eudelen bat egiten dugu euskararekin, ondare linguistiko edo kultural bat ez ezik, euskal gizartearen lehiakortasunerako eta kohesio emozionalerako tresna ere badelako». |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220779/hendaiako-ostalari-bat-epaitu-dute-buruzapia-jantzia-zuen-emakume-bati-sarrera-ukatzeagatik.htm | Gizartea | Hendaiako ostalari bat epaitu dute buruzapia jantzia zuen emakume bati sarrera ukatzeagatik | Prokuradoreak 600 euroko isuna galdetu du ostalariaren kontra. Erlijioan oinarritutako diskriminazioa leporatu diote. | Hendaiako ostalari bat epaitu dute buruzapia jantzia zuen emakume bati sarrera ukatzeagatik. Prokuradoreak 600 euroko isuna galdetu du ostalariaren kontra. Erlijioan oinarritutako diskriminazioa leporatu diote. | Baionako Auzitegiak ostalari bat epaitu zuen atzo, bere ostatura sartzea ukatzeagatik buruzapia jantzia zuen andre bati. Prokuradoreak 600 euroko isuna galdetu du ostalariaren kontra, erlijioan oinarritutako diskriminazioagatik. Prokuradorearen arabera, ostalariak izandako hitzek ez dute laikotasun printzipioa errespetatzen. Defentsak, berriz, errugabetzearen alde egin du. Azaroaren 29an emanen du deliberoa Baionako Auzitegiak.
Izan ere, iragan maiatzean andrea hori bere semearekin joan zen Hendaiako ostatu batera, eta, ostalariak eskatu zion ez sartzeko, «prehistorian bezala jantzia» zela erranez. Semeak erasoa grabatu zuen, eta salaketa jarri zuen berehala. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220780/patronalen-jokaera-laquoklasista-eta-matxistaraquo-salatu-du-arroyok.htm | Ekonomia | Patronalen jokaera «klasista eta matxista» salatu du Arroyok | Sektore feminizatuetan enpresaburuek jarrera gogorragoa daukatela ziurtatu du LABeko koordinatzaileak. Enpresetan eta sektoreetan sindikatuen elkarlana badagoela nabarmendu du, baina kexu da planteamendu orokorrik ez duelako ikusten. | Patronalen jokaera «klasista eta matxista» salatu du Arroyok. Sektore feminizatuetan enpresaburuek jarrera gogorragoa daukatela ziurtatu du LABeko koordinatzaileak. Enpresetan eta sektoreetan sindikatuen elkarlana badagoela nabarmendu du, baina kexu da planteamendu orokorrik ez duelako ikusten. | Borroka sindikalen argazki gazi-gozoa egin du Igor Arroyo LABeko koordinatzaile orokorrak. Uste du langileak ahalduntzen ari direla, «aberastasuna banatzeko borroka ziklo bat zabaltzeko beharra» barneratu dutela, eta txalotu egin du sindikatuen arteko elkarlana. Jakinarazi du elkarlan horren ondorio gisa azken hilabeteetan itunak eguneratu direla hamar sektoretan eta horietan langileen erosahalmena bermatu ahal izan dutela.
Hurrengo hilabeteotan beste hainbat hitzarmen egongo direla aurreratu du Arroyok, baina ikusteko dago horietatik zenbat izango diren oso feminizatuta dauden sektoreetan, uste baitu horietan «planteamendu bereziki gogorrak» dituztela Confebask eta CEN enpresaburuen elkarteek. «Patronala, klasista izateaz gain, matxista ere bada. Negoziazio kolektiboan blokeo nagusia sektore feminizatuetan gertatzen da, eta hor jartzen ari gara geure indar guztiak».
Beste orban bat «planteamendu orokor baten falta da», sektore eta enpresa jakinetatik kanpo sindikatuak ez direla gai elkarrekin aritzeko, alegia.
LABen Ipar Hegoa fundazioaren azken txostenaren aurkezpenean, Arroyok nabarmendu du LABek proposamen zehatzak egin dituela, lan kode eta Gizarte Segurantza propioak esaterako, baina ELAri ez dio nabaritu «borondate» handirik ildo horietan aurrera egiteko. «Bide horretan jarraituko dugu, eta espero dugu halako batean posible izango dela».
Tentuz bada ere, beste kritika bat egin dio Mitxel Lakuntzaren sindikatuari: borroka batzuetan, Bizkaiko metalgintzan, esaterako, bere aldetik jokatu izana: «Ez dugu ulertzen».
Lehendakariei kritika
Borondaterik ez die ikusten Iñigo Urkullu eta Maria Txibite lehendakariei ere, baina, kasu honetan, «langileen aldeko politikak» egiteko asmoa da ikusten ez duena. «Krisi orokorra bizi dugu langileek, baina ez da fenomeno meteorologiko bat: politika ekonomikoen ondorio da».
Bereziki kritikagarria iruditu zaio orain haien jarrera, LABk uste baitu Europako Batasunean zerga politikari eta estatuen parte hartzeari buruzko eztabaida irekitzen ari dela. Beren proposamenak helaraziak dizkiote jada Urkulluri, eta aurki egingo dute gauza bera Txibiterekin, baina Arroyo ez da oso baikor erantzunaren inguruan.
LABeko koordinatzaile orokorrak «deformetzat» jo du Hego Euskal Herriko autogobernua: «Indartsua da enpresen interesen aldeko politiketan, baina ahula langileen bizi baldintzak hobetzeko».
Ipar Hegoak fundazioaren txostena
Ipar Hegoa fundazioak Ikusmiran Euskal Herriko langileen lan eta bizi baldintzei buruzko txostena eguneratu du. Hona ondorio nagusi batzuk:
1) Bi langiletik bat, prekario: Hego Euskal Herriko 25 eta 64 urte arteko herritarren %53,52 prekaritatean bizi direla dio LABen fundazioak. 812.068 herritar izango lirateke: 1.400 euro baino gutxiagoko soldata gordina jasotzen duten 402.400 langileak, 115.600 langabeak eta egoera inaktiboan daudenak (etxeko andreak barne) sartu ditu LABek multzo horretan.
2) Hiru pentsiotik bat, mila eurotik beherakoa: 2021eko datuen arabera, Hego Euskal Herriko pentsiodunen %34,5ek dute mila eurotik beherako pentsioa, eta horietatik bi herenak emakumezkoak dira. 1.000 eta 2.800 euro arteko pentsioa dutenak %57 dira, eta 2.800 eurotik gorako pentsioa dutenak, berriz, %9.
3) Soldata arrakala, egiturazkoa: Soldatetan arrakala handiak daude, eta sakontzen ari direla dio txostenak. Emakumeak, gazteak eta etorkinak dira arrakala horren biktimak. 2020an, Hego Euskal Herrian batez besteko soldata 29.582 eurokoa izan zen, baina hortik 3.171 euro beherago izan ziren andreak, 5.925 euro beherago 25-34 urteko gazteak, eta 9.214 euro beherago migranteak.
4) Pobrezia gora doa: Pobrezia arriskuari dagokion tasa %21,3 da Nafarroan, eta %17,8 Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan; EBn, %17,4 da. Pobrezia larrian dauden herritarrak 2008an halako bi dira jada; EAEn, %6,1 dira.
5) Behin-behinekoak, lautik bat: Gizarte Segurantzaren afiliazioaren datuetan neurtuta, Hego Euskal Herriko behin-behinekotasun tasa %24,5 izan zen aurtengo abuztuan; EBn, %14,4 da. Azken lan erreformak behin-behinekotasun hori txikitzeko helburua zuen, eta lortu du kontratu mugagabeak handitzea –urrian, %29 izan ziren–, baina LABek ziurtatu du patronalak «neurria hartu» diola egoera berriari: aldizkako finkoak ugaritu dira, eta probaldia ez gainditzeagatik kalera bidalitako langileak lehen halako hiru dira. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220781/euskararen-erabilera-atzeraka-ari-da-nabarmen-udalerri-euskaldunetan.htm | Gizartea | Euskararen erabilera atzeraka ari da, nabarmen, udalerri euskaldunetan | Euskaldunak %80 baino gehiago diren herrietan izan dira galerarik handienak, bai erabileran eta bai lehen hizkuntza euskara dutenen zenbatekoan, Uemak aztertu duenez. Ezagutzan azken urteotan izandako beherakada eten egin da. | Euskararen erabilera atzeraka ari da, nabarmen, udalerri euskaldunetan. Euskaldunak %80 baino gehiago diren herrietan izan dira galerarik handienak, bai erabileran eta bai lehen hizkuntza euskara dutenen zenbatekoan, Uemak aztertu duenez. Ezagutzan azken urteotan izandako beherakada eten egin da. | Geroz eta gehiago dira udalerri euskaldun izendatuak; hots, euskararen ezagutzan %70en langa gainditzen dutenak. Ezagutzari huts-hutsean begiratuta, agerikoa da eremu erdaldunetan asko hedatu dela. Eremurik euskaldunenak, ordea, geroz eta biztanle gutxiago biltzen ditu. Eustatek Biztanleriaren eta Etxebizitzen Zentsuaren gainean berriki emandako datuek berresten dute, halaber, okerra dela proportziozko bilakaera espero izatea ezagutzaren eta erabileraren artean: baldintzak eta hiztunen ezaugarriak aldatu direla, baita beste hainbat aldagai ere, eta erabileraren igoerarik txikiena lortzeko ahalegina handiagoa dela lehen baino.
Ikusi gehiago: Iraitz Lazkano: «Egiturazko neurriak behar ditugu egoera iraultzeko»
Uema Udalerri Euskaldunen Mankomunitateak xehatu egin ditu Eustatek emandako datuak, eta udalerri euskaldunetako egoerari erreparatu dio, hiru aldagai soziolinguistiko aztertuta: euskararen ezagutza, lehen hizkuntza eta etxeko erabilera.
Euskararen ezagutza
Udalerri euskaldunetan, herritarren %73 dira gai euskaraz ondo egiteko, %13k euskaraz ulertzen dute, eta %14k, ez. Ezagutza handiagoa da laugarren gune soziolinguistikoan—euskaraz dakitenak %80 baino gehiago dira—: %84k dakite euskaraz, %8k ulertzen dute, eta %8k, ez. Zazpi puntuko igoera izan da ezagutzan udalerri euskaldunetan 1981etik gaur arte, baina igoera ez da lineala izan. 2011n beherakada sumatu zen, eta berriz ere goranzko joera hartu du azken neurketan. Hala ere, proportzioa 2001ekoaren zertxobait azpitik dago oraindik.
Laugarren gune soziolinguistikoan ere eten da ezagutzan izandako galera, baina, hala ere, oraindik ia bost puntu azpitik dago 2001eko ezagutza proportziotik (%89,2).
Ezagutzaren arabera ere multzokatu ditu eremuak Uemak, eta bakoitzaren bilakaera aztertu. Hor ikusten da agerien zer joera hartu duten. Lau talde banandu ditu: 1981ean euskaldunak %90-100 ziren herriak, %80-90 zirenak, %70-80 zirenak eta %60-70 zirenak. Bada, ertzetako bi multzoetan izan dira gorabeherarik handienak. Euskaldunenean, 11 puntuko jaitsiera izan da ezagutzan, eta %60-70 euskaldunak zituzten udalerrietan, 7 puntuko hazkundea. Beste bi tarteetan, apenas izan den aldaketarik. Udalerriak banaka hartuta ere ikusten da euskaldun dentsitaterik handieneko herrien urritzea. 1981ean 48 udalerrik (30.789 biztanle) gainditzen zuten %90eko atalasea, eta iaz, hamarrek (3.777 biztanle).
Udalerri euskaldunen sailkapenean, hiru motatakoak bereiz daitezke, Uemaren arabera: ezagutza %60-75 bueltakoa izatera iritsi direnak, azken urteetan izandako hazkundearen ondorioz; ezagutzak behera egin, eta aurrekoen parean kokatu direnak; eta bostetik lau baino gehiago euskaldunak dituztenak, nahiz eta azken urteetan galera izan duten.
Lehen hizkuntza
Hamarkadatik hamarkadara berresten den joera da: gero eta txikiagoa da euskara lehen hizkuntza dutenen proportzioa. Egun, biztanleen erdiek pasatxok dute euskara lehen hizkuntza euskara.
Beherakadarik handiena laugarren gune soziolinguistikoko udalerrietan izan da: 30 urtean hemezortzi puntu jaitsi dira. 2011tik hona ez da aurreko hamarkadan adinako jaitsierarik izan, baina ez dio utzi apaltzeari. Esanguratsua da gune horretan lehen hizkuntza euskara edo gaztelania ez duten herritarren proportzioan izan den gorakada. «Biztanle mugimenduak daude horren oinarrian, ez transmisioaren haustura bat: euskaldunen transmisioa oso sendoa da udalerri euskaldunetan, inon baino sendoagoa, baina jende aldaketek lehen hizkuntzan eragiten dute», zehaztu du Uemak.
Hazteko marjinarik handiena duen lekuetan ari da hazten gehien gaztelania, bestalde, lehen hizkuntza gisa. Laugarren gune soziolinguistikoan 1991tik hona ia hamar puntu handitu da proportzio hori. Udalerri euskaldunetan galera handia izan da, eta zenbait herritan beherakada 20 puntutik gorakoa da, Uemak zehaztu duenez.
Galeraren argazkia osatzeko, herriz herriko bilakaera ere aztertu du Uemak; zenbatek duten lehen hizkuntza euskara, alegia. Beherakada agerikoa da: 1991n, 52 udalerritan herritarren %90ek baino gehiagok euskara zuten lehen hizkuntza, eta, egun, ez dago atalase horretara iristen den udalerririk. Are, tarte berean euskara lehen hizkuntza dutenen zenbatekoa handitu den udalerri euskaldunik ere ez dago. Hiru motatan sailkatu ditu udalerri euskaldunak Uemak: «euskararen transmisioaren nagusitasunik gabeko udalerriak», euskara lehen hizkuntza duenak %60ra iristen ez direnak; «euskararen transmisioaren nagusitasun erabatekorik gabeko udalerriak», herritarren %60-80k euskara lehen hizkuntza duten herriak; eta, «euskararen transmisio sendoko udalerriak», bost herritarretik lauk baino gehiagok euskara lehen hizkuntza dutenak. Azken mota horretako udalerri guztiak txikiak dira, mila biztanle baino gutxiagokoak.
Etxeko erabilera
Paretsu daude euskara (%41) eta gaztelania (%38) udalerri euskaldunetako etxeko erabileran, eta, tartean, bada azken hamarkadan handitu den multzo bat, biak antzera erabiltzen dituztenena (%18). Laugarren gune soziolinguistikoan handiagoa da euskara erabiltzen dutenen proportzioa: %59. Hala ere, beherakadarik handiena ere han izan da: %81ekoa zena %59koa bihurtu da 30 urtean. Beherakada izan da eremu euskalduna osoan hartuta ere, baina txikiagoa: %54tik %41era.
Hein txikiagoan, baina gaztelaniaren erabilerak gora egin du udalerri euskaldunetan; zehazki, zortzi puntu azken 30 urteetan. Laugarren gune soziolinguistikoan 1981ean halako bi aritzen dira gazteleraz etxean.
Udalerriak ere lau multzotan banatu ditu Uemak, Iñaki Iurrebaso soziolinguistak egindako sailkapen proposamenean oinarrituta. «Erdara nagusi duten udalerri euskaldunak» dira zenbait herri koxkor: Hernani, Urretxu, Hondarribia… Euskararen erabilera %40tik beherakoa da horietan. Multzo handiagoa da «nagusitasun argirik gabeko udalerri euskaldunena». Euskararen erabilera %40-60koa da horietan, eta ia guztietan egin du atzera. Zenbaitetan, 20 puntutik gora azken 30 urteotan. Atzerakada izan dute «euskararen nagusitasun erabatekorik gabeko udalerri euskaldun» gehienek ere. Talde horretako udalerrietan %60-80ko erabilera dute, eta duela 30 urte %80tik gorakoa. Azkenik, oso gutxi dira «euskararen nagusitasun handiko udalerri euskaldunak», etxeko erabilera %80tik gorakoa dutenak. Tamainaz, gainera, txikiak dira. Galera handia izan dute guztiek. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220782/iraitz-lazkano-egiturazko-neurriak-behar-ditugu-egoera-iraultzeko.htm | Gizartea | Iraitz Lazkano: «Egiturazko neurriak behar ditugu egoera iraultzeko» | «Arduraz» jokatzera deitu du, eta udalerri euskaldunetan «hizkuntza politika aurreratua» egitera, politika «sektorialetatik» harago joango dena. | Iraitz Lazkano: «Egiturazko neurriak behar ditugu egoera iraultzeko». «Arduraz» jokatzera deitu du, eta udalerri euskaldunetan «hizkuntza politika aurreratua» egitera, politika «sektorialetatik» harago joango dena. | «Kezka» agertu du Iraitz Lazkano Uemako lehendakariak udalerri euskaldunen bilakaera soziolinguistikoaz gaur argitaratutako datuei buruz, baina gogorarazi du ez dela kezka berria, eta denbora daramala Uemak udalerri euskaldunetan erabileran izandako beherakadaz ohartarazten. «Ezin dugu arrosa kolorekoa irudikatu udalerri euskaldunetako egoera; jakina, gainerako eremuetan baino hobea da euskararen egoera, baina joera negatiboa da, eta hala berretsi dute zentsuko datuek», adierazi du. Ez horiek bakarrik, Soziolinguistika Klusterrak maiatzean argitaratutako kaleko erabileraren neurketak ere «atzerakada batzuk» erakusten zituela gogorarazi du. «Udalerri euskaldunak hauskorrak dira, eta ezin gara lasaitu. Egiturazko neurriak behar ditugu egoera iraultzeko», nabarmendu du.
Datuok udalerri euskaldunetan «hizkuntza politika aurreratua» egitearen beharra agerian uzten dute, Lazkanoren arabera: «Udalerri euskaldunen garapena helburu izango duena eta politika sektorialetatik harago joango dena. Euskararen egoeran eragina baitute beste hainbat eremutan eta sailetan egindako politikek, baita egin ez diren politikek ere».
Udalerri euskaldunen «hauskortasuna» aintzat hartuta, «arduraz» jokatzera ere deitu du Lazkanok, eta «bideak» eskatu ditu gainbehera eteteko. «Lege babesa behar dute arnasguneek, eta haien garapena bermatuko duten egiturazko neurriak hartzea». Halaber, Uema sendotzeko beharra aldarrikatu du, eta hartara batzeko eskatu die horretarako baldintzak betetzen dituzten udalei, «udalerri euskaldunen lurgunea sendotzeko eta elkarrekin euskararen biziberritzeari hauspoa emateko». |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220783/sorioneku-trixertak-eta-poltsa-salgai-jarri-ditu-berriak.htm | Kultura | ‘Sorioneku’ trixertak eta poltsa salgai jarri ditu BERRIAk | Aranzadi zientzia elkartearekin elkarlanean osatu dituzte janzkiak. Irabazien erdiak indusketetara bideratuko dira. | ‘Sorioneku’ trixertak eta poltsa salgai jarri ditu BERRIAk. Aranzadi zientzia elkartearekin elkarlanean osatu dituzte janzkiak. Irabazien erdiak indusketetara bideratuko dira. | Sorionekuak zuek: BERRIAk eta Aranzadi zientziak elkarteak elastikoetara eraman dute hizkuntza baskonikozko idazkunik zaharrenaren aurkikuntza. BERRIA dendan eskura daude jada Irulegiko eskuaren trixertak (bi koloretan) eta poltsa. Irabazien erdiak Irulegiko indusketetarako izango dira.
Irulegiko indusketa babestu nahi izanez gero, aukera bat da trixerta edo poltsa erostea, baina Aranzadiren webgunean ere badago ekarpen ekonomikoa egiteko aukera.
BERRIA duela zazpi urte baino gehiago hasi zen trixertak egiten, Euskal Herriko artistekin elkarlanean. Egunkarian argitaratutako albisteetan oinarrituta, diseinuak kamiseta bihurtzen dituzte. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220784/orkestra-pandemia-osteko-susperraldia-sendoa-izan-da.htm | Ekonomia | Orkestra: «Pandemia osteko susperraldia sendoa izan da» | Lehiakortasunerako Euskal Institutuaren arabera, euskal ekonomiari gutxiago eragin zion krisialdiak, oinarri sendoak baititu. Hala ere, jende gehiago dago egoerarik zaurgarrienean. | Orkestra: «Pandemia osteko susperraldia sendoa izan da». Lehiakortasunerako Euskal Institutuaren arabera, euskal ekonomiari gutxiago eragin zion krisialdiak, oinarri sendoak baititu. Hala ere, jende gehiago dago egoerarik zaurgarrienean. | «Euskal ekonomiak oinarri sendoak ditu, eta, horri esker, pandemia osteko susperraldia sendoa izan da». Orkestra institutuaren 2022ko txostenaren goiburu nagusietako bat da. Euskal ekonomiaren lehiakortasuna aztertzen duen institutuak, baina, ohartarazpena egin du: «Ondoren etorri diren krisien —energia krisia, logistikarena...— ziurgabetasuna luzerako etorri da» eta, horrenbestez, ezinbestekoa da arlo guztietan eraldaketa ahalmena garatzea eta hezkuntzan sakontzea: «Jendearen ahalmenak garatzeko bideetan inbertitu behar da».
«Harro egon behar dugu Euskadik krisia nola igaro duen ikusita. Uda honetan, Europa osotik etorri da jendea gure eredua ikustera. Zerbaitegatik izango da». Ivan Marten Orkestrako presidenteak egin du aldarrikapena. Orkestrak 2021eko eta 2022ko datu ekonomikoak aztertuz ateratako ondorioa. Besteak beste, nabarmendu du BPGa ia bere osotasunean berreskuratu duela, eta esportazioak inoizko handienak izan direla.
Ekonomia arloan, baina, dena ez da ona. 2021ean, produktibitateak %5,1 egin zuen gora, baina oraindik ez dira berreskuratu pandemia aurreko ratioak. Era berean, enpresa txiki eta berritzaileen batezbestekoak behera egin zuen 2020an –%41etik %39ra–, baita produktu berrien salmentek –2020an baino 3,5 puntu gutxiago– eta hazkunde handiko enpresen ehunekoak ere –2019an, %11,5 ziren; 2021ean, berriz, %9,6–.
Ekonomia arloarekin amaitzeko, Deusto fundazioko ikerketa zentroak ekonomiaren sofistikazioa aztertu du lehenbizikoz. Arlo horretan, «bitxikeria» bat aurkitu dute ikerlariek: industrian dagoen berrikuntza maila ez da ikusten zerbitzuetako beste sektore batzuetan. «Finantza zerbitzuez, marketinaz... ari gara. Gainera, askotan, industriarekin harremana duten zerbitzu batzuk dira, eta halakoetan ez gaude Europako maila berean», zehaztu du James Wilson txostenaren koordinatzaileak.
Orkestraren txostenak ongizatea ere aztertu du, eguneroko bizitzarekin harremana duten hainbat aldagairi erreparatuz. Esaterako, herritarrek ongizate globalaren inguruan duten hautematea neurtu du, eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako biztanleek, batez beste, 7,6ko puntuazioa ematen diote bere bizitzari 1etik 10erako eskalan, 2020an baino gehiago (7,4) eta Europako batezbestekotik gora (7,1).
Zaurgarri gehiago
Txostenak oro har emaitza positiboak plazaratzen baditu ere, badu orbain bat. 2021ean, gora egin zuen pobrezia edo bazterketa arriskuan daudenen batezbestekoak. 2020an, %13,6 zen; 2021ean, berriz, %16 —%17ko gorakada—, 2019ko balioaren gainetik. Gai berean, inflazioak azken urtean izan duen inpaktuari ere erreparatu dio Orkestrak, eta kalkulatu du 2021eko ekainetik 2022ko ekainera erosketa otarrea %11 garestitu dela. Sarrerarik txikienak dituzten etxeetan (999 euro) garestitze hori %13,6koa izan da.
Langabezia tasari dagokienez, 2022ko lehen eta bigarren hiruhilekoek joera positiboa izan dute –%8,7 eta %8,8, hurrenez hurren–, eta pandemia aurreko garaietara gerturatu da. 2021ean, %9,8koa zen, Europako batezbestekoetatik oso gora (%7,1). Martenek, dena den, nabarmendu du langabezia tasa handia dela gazteen artean, eta erronka bat dagoela hor: «Jende hori formakuntzara bideratzea lortu behar dugu. Gizarteak behar dituen trebakuntza horiek lortzeko».
Enpleguarekin lotuta, Orkestrak sumatu du langileek beste lehentasun batzuk dituztela lan eskaintzak onartzean. Soldataz bestelako ezinegonak dituzte, bizitza pertsonalarekin eta lan bizitzarekin harreman zuzena dutenak. Alde horretatik, nabarmendu dute behera egin duela ardurak hartzeko prestasunak. Txostenean, halaber, enpleguarekin lorturiko beste bi datu ere aurkitu daitezke: lanari dagokion gogobetetasuna 7,3koa da batez beste, eta soldata arrakala txikitzen ari da urtez urte; 2020an, %8,3koa zen, eta 2013an, %19,6koa.
200.000 migratzaileren beharra
Azkenik, gizartea zahartzen ari dela berretsi du Orkestrak. 2001ean, zahartze tasa %18 zen; 2021ean, berriz, %23, eta 2036an %29,3 izatea espero da. Horiek hala, urte horretarako aurreikusitako biztanleriaren handitze bakarra migrazio saldo positiboa izango da. Orkestra datua ematen ausartu da, eta 200.000 migratzaile beharko direla kalkulatu du. Horren harira, nabarmendu du «bereziki garrantzitsua» izango dela migratzaileak integratzeko prozesuak erraztea. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220785/ganteko-auzitegiak-atzera-bota-du-jaione-jauregiren-kontrako-espainiaren-eskaera.htm | Politika | Ganteko auzitegiak atzera bota du Jaione Jauregiren kontrako Espainiaren eskaera | Auzitegiaren ustez, giza eskubideen kontrakoa litzateke Espainiaren eskaerari men egitea. | Ganteko auzitegiak atzera bota du Jaione Jauregiren kontrako Espainiaren eskaera. Auzitegiaren ustez, giza eskubideen kontrakoa litzateke Espainiaren eskaerari men egitea. | Ganten (Flandria) Jaione Jauregi euskal presoaren alde lanean diharduen elkartasun batzordeak BERRIAri jakinarazi dionez, hiri hartako auzitegiak atzera bota du Espainiak Jauregiren kontra egindako eskaera. Jauregi 2020an atxilotu zuten, Belgikan, eta Espainiaren esku utzi; geroztik, preso dago, 1981ean Ramon Romeo Espainiako Armadako kidearen kontrako atentatuan parte hartu izanaz akusatuta. Geroago, Espainiak beste eskaera bat egin zuen, 1981ean beste atentatu batean ustez izan zuen parte hartzeagatik epaitu ahal izateko, baina bigarren eskaera atzera bota dute orain.
Jauregiren abokatu Paul Bekaertek esan duenez, Ganteko auzitegiak prozedura hutsegiteak topatu ditu Espainiak egindako eskaeran. Gainera, argudiatu du eskaerari men eginez gero Jauregi 2028ra arte egon zitekeela behin-behineko espetxealdian eta epaiketarik izan gabe, eta hori giza eskubideen kontrakoa dela. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220786/elak-labek-eta-steilasek-hezkuntza-legearen-aurreproiektuaren-aurkako-protesta-egin-dute-donostian.htm | Gizartea | ELAk, LABek eta Steilasek Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren aurkako protesta egin dute Donostian | Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hezkuntzan nagusi diren hiru sindikatuek gogorarazi dute sare publikoan greba egingo dutela azaroaren 30ean eta abenduaren 14an. Haien eskaerak aintzat hartu ezean, prest daude beste protesta sorta bat antolatzeko. | ELAk, LABek eta Steilasek Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren aurkako protesta egin dute Donostian. Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hezkuntzan nagusi diren hiru sindikatuek gogorarazi dute sare publikoan greba egingo dutela azaroaren 30ean eta abenduaren 14an. Haien eskaerak aintzat hartu ezean, prest daude beste protesta sorta bat antolatzeko. | Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Legearen aurreproiektuak harrabotsa sortu du, eta ELA, LAB eta Steilas sindikatuek protestara jotzea erabaki dute. Gaur goizean egin dute elkarretaratzeetako bat, Donostian. Hauxe eskaera: Hezkuntza Legean sare publiko bakar, euskaldun eta propiorako bidea jorratzea. Gaurkoaz gain, beste zenbait mobilizazio ere prest dituzte: Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako eskola publikoetan greba egingo dute azaroaren 30ean eta abenduaren 14an, eta etzi ikastetxeetako atarietan elkarretaratzeak egitera eta argazkiak ateratzera deitu dute.
Sindikatuek uste dute badaudela protestarako arrazoiak. Haien esanetan, Hezkuntza Legearen aurreproiektuak «egungo hezkuntza eredu duala» betikotzen du. Horren harira, hamar eskaeraren bueltan eraikitako proposamen bat aurkeztu dute. «Publikoa ardatz» izango duen sistema eskatu dute, baita publifikaziorako marko eta araudi orokorra eta adostua ezartzea ere. «Merkatuen interesen gidaritzatik eta enpresa pribatuen negozio esparrutik at egongo den hezkuntza lege bat nahi dugu», erantsi dute. Hizkuntzari dagokionez, legeak «euskara erdigunean» izatea galdegin dute, eta, gainera, nabarmendu dute Hezkuntza Legeak «propioa» izan behar duela. Hezkuntza sistemako arazo nagusienetako bati ere erantzun beharko dio: segregazioari, alegia. Eta kontrolak nahi dituzte: «Betebehar eta kontrol mekanismo zehatzak dituen lege bat nahi dugu». Sistemako langileei erreparatuta, «langile guztien enplegua eta lan baldintza egokiak» bermatuko dituen legea dute xede, eta haien parte hartzea bermatuta egotea: «Hezkuntza Legea parte hartzailea izatea nahi dugu, langileak aintzat hartuko dituena». Eta hori guztia egiteko, baliabideak: «Inbertsio eta baliabide nahikoa izango dituen Hezkuntza Legea nahi dugu».
Aldarrikapenok jaso ezean, ez dute geldirik egoteko asmorik: prest agertu dira Eusko Legebiltzarreko tramiteek iraun bitartean beste protesta sorta bat antolatzeko. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220787/langile-bat-hil-da-donezteben-n-121-a-errepideko-lanetan-istripu-bat-izan-ostean.htm | Ekonomia | Langile bat hil da Donezteben, N-121-A errepideko lanetan istripu bat izan ostean | 'Noticias de Navarra' hedabideak argitaratu duenaren arabera, 13:24an izan da istripua, errepidea asfaltatzen ari zirela. | Langile bat hil da Donezteben, N-121-A errepideko lanetan istripu bat izan ostean. 'Noticias de Navarra' hedabideak argitaratu duenaren arabera, 13:24an izan da istripua, errepidea asfaltatzen ari zirela. | Behargin batek bizia galdu du gaur Donezteben (Nafarroa), N-121-A errepideko asfaltatze lanetan zebilela. Antza, 13:24an makina zanpatzaile batek harrapatu du langilea, errepidearen 49. kilometroan, eta hil egin da. Foruzaingoak ikerketa bat abiatu du, heriotzaren nondik norakoak argitzeko.
Langileak 42 urte zituen, eta Barañaingoa (Nafarroa) zen. Istripua N-121-A errepideko 49. kilometroan izan da, Doneztebe eta Sunbilla artean dagoen La Kontxa zerbitzugunetik gertu. Eskualdeko zerbitzu medikoak, suhiltzaileak eta Foruzaingoa gerturatu dira, baina haiek iristerako hilda zegoen gizona, istripuaren unean bertan galdu baitu bizia. Obenasa Nafarroako Obra Berezietarako enpresa ari da lan horiek egiten.
LAB sindikatuaren zenbaketaren arabera, 67 lagunek galdu dute bizia aurten lanean Euskal Herrian. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220788/udaltzainek-ez-dute-gutxieneko-euskara-maila-egiaztatu-beharko.htm | Gizartea | Udaltzainek ez dute gutxieneko euskara maila egiaztatu beharko | Udaltzainen lan poltsarako deialdi berritik euskara gaitasuna egiaztatzeko betebeharra kentzea erabaki du Jaurlaritzak. Behatokiak salatu du ebazpenak zalantzan jartzen dituela herritarren eskubideak. | Udaltzainek ez dute gutxieneko euskara maila egiaztatu beharko. Udaltzainen lan poltsarako deialdi berritik euskara gaitasuna egiaztatzeko betebeharra kentzea erabaki du Jaurlaritzak. Behatokiak salatu du ebazpenak zalantzan jartzen dituela herritarren eskubideak. | Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak udaltzainen lan poltsa sortzeko deialdia egin zuen herenegun. Aurreko deialdietan ez bezala eta gainerako eskakizunekin konparatuz –gidabaimena, gutxieneko altuera, eta abar–, euskara gaitasuna egiaztatzea ez da nahitaezkoa izango. ELA sindikatuak jakinarazi duenez, Udaltzaingoaren lan poltsaren inguruko Polizia eta larrialdietako euskal akademiako zuzendari nagusiak erabaki du hori ezabatzea.
Gatazkak, halere, denbora darama mahai gainean. Irailean, hain zuzen, Gasteizko Administrazioarekiko Auzien 2. epaitegiak euskara gaitasuna egiaztatzeko betebeharraren nahitaezkotasuna baliogabetzea erabaki zuen. Eusko Jaurlaritzak errekurtsoa jarri zion orduan epaitegiari, eta, kontran, betebehar hori ezabatzea erabaki du udaltzaingoen lan poltsarako deialdi berri horretan.
Behatokiak salatu du ebazpenak herritarren eskubideak urratzen dituela, eta zerbitzuaren kalitatea «kolokan» jarriko duela. Are gehiago kontuan hartuta hartutako erabakia ez dela behin betiko neurria. «Lan poltsan herritarrekin euskaraz harremantzeko gai ez diren hautagaiak izatea esan nahiko du», eta horrek zailtasunak ekarriko dizkie biztanleei: «Telefonoz eta presentzialki euskaraz komunikatu ezin izatea, euskaraz dakien agente batek artatzea nahi bada itxaron behar izatea, segurtasunari dagozkion euskarazko idatzi eta jarraibideak ulertezinak izatea...».
Elkartearen iritziz, Udaltzaingorako hautagaiek euskarazko zerbitzuak emateko gai izango beharko lukete, eta administrazioak eman beharko luke horretarako bermea. Eta ez bakarrik deialdi berri horri dagokionez. «Lan poltsen deialdiez gaindi, plazak ateratzean ere derrigortasun data iraungi gabe duten lanpostuak ateratzen dira oraindik ere». |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220791/arabako-ehungintzan-ituna-egin-dute-elak-ccook-eta-ugtk.htm | Ekonomia | Arabako ehungintzan ituna egin dute ELAk, CCOOk eta UGTk | Soldatak %6,5 igotzea adostu dute, eta lanaldia 4 orduz murriztea, besteak beste | Arabako ehungintzan ituna egin dute ELAk, CCOOk eta UGTk. Soldatak %6,5 igotzea adostu dute, eta lanaldia 4 orduz murriztea, besteak beste | Arabako ehunaren sektorean lan itun berria adostu dute patronalak eta ELA, CCOO eta UGT sindikatuek. ELAk esan du hitzarmena «lorpen handia» dela, soldatak igotzea, lanaldia murriztea eta sektoreari «kalte egiten dion» digitalizazioari mugak jartzea lortu delako, besteak beste. ELA da sektorean ordezkaritza handiena duen sindikatua (%78).
Bi urteko indarraldia izango du lan itunak (2021-2022), eta sindikatuak hasieratik egin zituzten eskariak jasoko ditu: hala nola soldatak %6,5 igotzea eta lanaldia 4 orduz murriztea. Jai egun bat gehiago eta urtean sei larunbat libre hartzeko baldintza ere jasoko du itunak, baita lanak online denda baterako egiten dituztenean diru gehigarri bat jasotzekoa ere.
Hitzarmena «aurrerapauso bat» dela esan du ELAk, sektorean prekaritatea amaitzeko ez ezik, kontziliazioari bide eman eta lanpostuen etorkizuna «bermatuko» dituen itun bat lortu ahal izateko, batez ere. Horregatik, sindikatuak iragarri du datozen egunetan osatuko dutela hurrengo urteetarako ituna negoziatzeko mahaia. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220795/igorreko-bistibietako-eta-betearteko-zabortegiak-handituko-ditu-jaurlaritzak-eta-epele-zein-artxandakoak-ireki.htm | Gizartea | Igorreko, Bistibietako eta Betearteko zabortegiak handituko ditu Jaurlaritzak, eta Epele zein Artxandakoak ireki | 2030. urterako %15era murriztu nahi ditu hondakinen isurketak Jaurlaritzak, eta, horrez gain, Araba, Bizkai eta Gipuzkoaren «autosufizientzia» bermatu nahi du eremu horretan. | Igorreko, Bistibietako eta Betearteko zabortegiak handituko ditu Jaurlaritzak, eta Epele zein Artxandakoak ireki. 2030. urterako %15era murriztu nahi ditu hondakinen isurketak Jaurlaritzak, eta, horrez gain, Araba, Bizkai eta Gipuzkoaren «autosufizientzia» bermatu nahi du eremu horretan. | Eusko Jaurlaritzak 4,7 milioi tonatan handitu nahi du Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan isur daitekeen industria hondakin kopurua, eta, horretarako, industria hondakinen hiru zabortegi handituko ditu —Igorrekoa, Bistibietakoa eta Beteartekoa—, eta beste bi berriro ireki—Epelekoa eta Artxandakoa—. Hondakinen isuriak gutxiagotzeko eta 2024rako hondakinak «modu autosufizientean» kudeatzeko plana aurkeztu du gaur Arantxa Tapia Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen, Iraunkortasun eta Ingurumen sailburuak, eta bertan iragarri ditu aldaketok, beste zenbait neurrirekin batera. Besteak beste, «hondakinak eta lurrak balorizatzeko azpiegitura berri bat» ere iragarri du Tapiak.
Tapiaren hitzetan, bi helburu nagusi izango ditu Jaurlaritzak finkatu duen bide orriak. Batetik, hondakinen isurketa bolumena «nabarmen» murriztea nahi du, «sortutako hondakin guztien %15 izan arte», eta, bestetik, 2024. urtetik aurrera, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan sortutako hondakinen isurketa guztia jasotzeko «gaitasun nahikoa» izango duela bermatzea, «lurraldetik kanpora eraman gabe».
Isurketak mugatzea
Tapiak adierazi du hondakinen isurketa txikiagoa izateko neurri batzuk ezarri dituztela jada. Hala nola debekatu egin dute zabortegietara eraikuntzako hondakinak edo altzairugintzako zepak eramatea, edo «birziklatze eta balorizazio» proiektuetarako laguntzak ematen hasia da Tapiaren saila. Hain zuzen, azaldu duenez, 54 proiektu berri ditu martxan 36 enpresatan, 392 milioiko aurrekontuarekin.
Adierazi dute gaur egungo isurketa maila aurreikusia zegoena baino «txikiagoa» dela. Hala ere, ez da erraza izango Jaurlaritzak nahi duen isurpen mailara heltzea: 2024. urtera arte 1.500.000 tona isurtzea aurreikusten du, eta kopuru hori 300.000 tonara jaitsi nahi dute 2029. urterako.
Isurketak gutxitu daitezen ezarriko duten beste neurri bat ere iragarri dute: «Isurketa kanona». 2024. urtetik aurrera, isurtzen den tona bakoitzeko hamar euro ordaindu beharko da, eta 2025. urtean hogei eurora igoko da ordaindu beharreko kopurua. Horrez gain, «hondakinak eta lurrak balorizatzeko azpiegitura berri bat» ere iragarri dute, «hondakindegiaren ordezko berehalako irtenbiderik ez badute», baina ez dute zehaztasun gehiago eman.
«Autosufizientzia»
Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan sortutako hondakinak ere bertan kudeatu nahi ditu Jaurlaritzak, kanpora bidali gabe. Izan ere, Zaldibarko zabortegia amildu eta Larrabetzukoa zein Mutiloakoa ixtearekin batera, 400.000 tona hondakin biltegiratzeko lekurik gabe geratu dira. Hori dela-eta handituko dituzte zabortegi batzuk, eta berriro irekiko dituzte beste batzuk. Hala ere, Jaurlaritzak adierazi du «aldi baterako» neurri bat izango dela: «Helburua isurketa nabarmen murriztea denez, aldi baterako egoera hori denbora tarte mugatu batean egindako jarduketen bidez konponduko da».
Bide horretatik, Gardelegi, Igorre, Bistibieta eta Betearteko zabortegien edukiera handituko du Jaurlaritzak. Epelekoa ere berriz irekiko duela iragarri du, eta Artxandako zabortegi zaharra ere berritu eta baliatuko dute. Horrez gain, Tapiak aitortu du zabortegiaren gaineko kontrolen zorroztasuna «handitu beharra» dagoela, eta arlo horretan ere neurri berriak iragarri ditu: «Herri administrazioak» zabortegien jardueraren jarraipenean duen inplikazioa «indartzea» eta ingurumen administrazioak «zuzenean» parte hartzea. Horretarako, hiru hilabetean behin kontrolak egingo dituztela iragarri du, eta urte bakoitzeko gehienezko isurketa muga ere ezarriko zaiola instalazio bakoitzari.
Zabortegien itxiera
Zabortegi batzuk handitzearekin batera, hamahiru zabortegiren itxiera progresiboa gauzatu ahal izango dira 2030era bitartean; horietako lau hondakin ez-arriskutsuenak izango dira, eta 2024an itxiko dira. Hala ere, prozesu luzea geratuko zaie aurretik; zabortegiei «zigilatzea eta kontrolak egitea» eskatzen zaie itxi ondorengo 30 urteetan, gas isuriak, uraren kutsadura edo desplazamenduak kontrolatzea. Tapiak adierazi duenez, lan horietarako dirua jartzea zabortegiaren jabeari dagokio, eta hori kasu batzuetan ez da bete azken urteetan. Hori dela eta, itxiera «modu egokian» egin dadin bermatzeko mekanismoak ere jarriko dituzte martxan.
Epe hori igarota, eremu horren «errestaurazio eta ingurumen lehengoratze lanak» egin beharko dira, eta sailburuak azaldu du halako eremuetan eguzki plakak jartzeko aukera aztertzen dabilela Jaurlaritza. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220797/apotropaikoa-zertarako-balio-zuen-irulegiko-eskuak.htm | Kultura | Apotropaikoa: zertarako balio zuen 'Irulegiko eskuak'? | 'Sorioneku' dio 'Irulegiko eskuaren' idazkunaren lehen hitzak. Aranzadi elkartearen hipotesietako bat da objektu apotropaiko bat izan zitekeela. Beste modu batera esanda, zoritxarra uxatzeko balio zukeen. Beste kulturetan badira funtzio hori duten hainbat adibide. | Apotropaikoa: zertarako balio zuen 'Irulegiko eskuak'?. 'Sorioneku' dio 'Irulegiko eskuaren' idazkunaren lehen hitzak. Aranzadi elkartearen hipotesietako bat da objektu apotropaiko bat izan zitekeela. Beste modu batera esanda, zoritxarra uxatzeko balio zukeen. Beste kulturetan badira funtzio hori duten hainbat adibide. | Lau lerro ditu Irulegiko eskuaren idazkunak. Duela 2.100 urteko testuaren hasiera edonork uler dezake egun: sorioneku. Hitz hartatik aurrera, ordea, zaildu egiten da idazkunaren interpretazioa: tenekebeekiratere[n] oTirtan eseakari eraukon. Jo iezaionk adarra... Horiek horrela, oraingoz sorioneku-rekin geratu beharko. Baina zergatik dio hori eskuak? Zergatik sorioneku? Nolatan sorioneku? Zertarako sorioneku?
Eskua berari ez ezik, so egin behar zaio haren inguruari. Burdin Aroaren amaiera aldeko (K.a. I. mendea) herri bateko etxe atarian topatu dute eskua. Etxekoei edo bisitariei zoriona opatzeko amuleto bat, agian? Hori da Aranzadi elkartekoen hipotesietako bat: objektu apotropaiko bat izan zitekeela.
Apotrozer? Apotropaiko. Grezieratik dator hitza, apotrepein (aldendu) aditzetik. Horixe bera da halakoen egitekoa: zoritxarra eta begizkoak uxatzea. Erritualak, sinboloak, esaldiak, estatuak. Bide batez edo bestez, Irulegiko eskuaren funtzio posibleetako bat. Jakina, hura ez da antzina —eta ez hain antzina— erabiltzen zen sinbolo bakarra; lurraldez lurralde eta kulturaz kultura, erabili dira funtzio apotropaikoa zuten beste hainbat amuleto.
Irulegikoa ez ezik, bada esku formadun beste bat: Fatimaren eskua. Ekialde Hurbilean eta Afrika iparraldeko herri musulmanek eta juduek erabili ohi zuten. Zoriona opatzeko baino gehiago, zorigaitza eta begizkoak uxatzeko balio zuen. Esku simetriko batean datza: hatz txikia eta potoloa tamaina berekoak dira, baita hatz erakuslea eta nagia ere. Erdi-erdian, hatz luzea du Fatimaren eskuak. Arabieraz, jamsa deritzo, eta judutarrez, jamesh. Hau da: bost, eskuak dituen bezain beste hatz.
Batzuetan, gaizkiari baino gehiago inbidiari aurka egitea zen halako objektuen helburua; beste batek zugan zuen jeloskortasuna zen benetan min egin zezakeena. Amuleto mistikoak baino gehiago, mosaikoak ere erabili ohi ziren eraikinen sarreretan, jeloskorrei argi uzteko kontuz ibili behar zutela. Turkiako Antakya hiriko Begizkoaren Etxeko mosaikoa da adibide garbia: jeloskorraren begia dago irudikatuta, eta haren inguruan, bele bat, eskorpioi bat, suge bat, txakur bat, pantera bat, ehunzango moduko bat, ezpata bat eta hiruhortz bat, erasotzen ari direlarik. Nano bat ere bada, begiari bizkarra ematen —haren zakila begirantz dago; gorputz biluziak ere begizkoak uxatzeko erabiltzen ziren—. Testu bat ere bada grezieraz: kai su. Euskarara ekarrita, baita zu ere. Gaizkilearen aurkako mehatxua da, jakin dezan zer gertatuko zaion ezer egitera ausartzen bada.
Begizkoaren Etxean ere bada beste adibide bat. Mosaiko horretan, inbidiosoa agertzen da bere burua itotzen ari dela. Inguruan, lau felido ditu. Honela dio testuak: «Inbidia jasaten dutenen izaera adierazten du, besteen oparotasuna jasan ezinik, eta horrek dakartzan ondorio latzak».
Begizkoaren Etxeko mosaikoa, inbidiosoa bere burua itotzen ari dela. / Hatay museoa
Mediterraneoaren beste aldean ere bada amuleto ezagun bat: nazarra. Turkian eta Grezian da ohikoa. Begi urdin eta zuriak ez du imajinaziorako tarte handirik uzten: begizkoen kontrako sinbolo bat da. Egun, herrialde horietako kale izkina guztietan topatu daiteke ziur asko, oporretako oroigarri gisa. Bestalde, Egipton Horusen begia erabiltzen zuten. Funtzio apotropaiko hartaz gain, begietako gaitzak saihesteko ere balio zuen. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220798/margolaria-bezain-eklektikoa.htm | Kultura | Margolaria bezain eklektikoa | Mikel Telleria musikariak eta Usoa Zumeta artistak 'Zumeta' diskoa ondu dute elkarlanean, Jose Luis Zumeta pintorearen omenez. Elkarren artean «kontraste handia» duten 11 kantu biltzen ditu lanak. | Margolaria bezain eklektikoa. Mikel Telleria musikariak eta Usoa Zumeta artistak 'Zumeta' diskoa ondu dute elkarlanean, Jose Luis Zumeta pintorearen omenez. Elkarren artean «kontraste handia» duten 11 kantu biltzen ditu lanak. | Jose Luis Zumetak pintore eklektikotzat zeukan bere burua, Mikel Telleria musikariak gogora ekarri duenez. «Eta egia da: figuratibotik abstrakziorainoko bide osoa landu zuen». Hala, margolariari disko bat eskainiko ziola erabaki zuenean, agindu bat eman zion bere buruari: «Eklektikoa behar zuela, kantu oso desberdinak bildu behar zituela». Rock kutsuko baina molde eta hizpide oso desberdinetako 11 kantu jaso ditu Zumeta lanean. Usoa Zumeta artista eta pintorearen alabarekin elkarlanean ondu du albuma, eta autoekoizpen bidez eman du argitara.
Diskoaren lehen hazia pandemia betean, itxialdi garaian ernatu zela azaldu du Telleriak. Etxetik apenas atera ezin zen egun horietako batean iritsi zen Zumetaren heriotzaren albistea, 2020ko apirilaren 23an. Eta urte batzuk lehenago Zumetak BERRIAri eskainitako elkarrizketa batean, «zoragarria» iruditu zitzaion adierazpen bat irakurri zuen. Zerk bultzatzen ote zuen pintatzera galdetu zion kazetariak margolariari, eta hala erantzun zion: «Egin beharrak. Ez badut pintatzen, ez naiz ongi aurkitzen. Oreka bilatzeko da, eta bizitzeko gogoa». Musikariaren ustez, obra asko sortzeko abiarazlea izan da Zumetak aipatu zuen behar hori, eta berak ere sortzeari ekitea erabaki zuen. «Kantu bat egingo niola pentsatu nuen».
Zumetaren obran gakotzat zeuzkan alderdietan bilatu zuen inspirazioa; besteak beste, koloreen munduan, mihise zurian eta pintatzea bizigai izatean. «Elementu horiekin lehen estrofa osatu nuen, eta, behin hori lortuta, bestea ia berehala atera zen; bi-hiru egunean egin nuen kantua». Etxekoei erakutsi, haiei gustatu, eta sortzen jarraitzea erabaki zuen, nolako diskoa egin nahi zuen pentsatzen. Bien bitartean, 2020ko ekainean, Bernardo Atxagaren deia jaso zuela kontatu du Usoa Zumetak; idazleak azaldu zion bere aitaren omenezko kantu bat sortua zuela Telleriak, eta etxera gonbidatu zituen. Itxialdia zela eta, urtebetez atzeratu behar izan zuten bilkura, baina, azkenean, iazko ekainean elkartu ziren, lagun artean pieza entzuteko. «Asko gustatu zitzaigun, eta han bertan hitz egin genuen azalean aitaren margolan bat jartzeko aukeraz».
Ekoizlea bilatzea, finantzaketa lortzea eta irudia aukeratzea izan ziren hurrengo urratsak. 2001eko margolan bat hautatu zuten azala janzteko; Usoa Zumetak irudia eta kolore aukerak bidalita, Irati Antiak osatu zuen diseinua.
Zumeta izeneko lehen abesti hura Usurbilen abestu zuen Telleriak jendaurrean lehen aldiz, iazko urrian, Zumeta in memorian ekitaldian. Hogei urte dira diskorik eman ez zuela, eta jendaurrean ere ez zuen aspaldian kantatu, baina «oso gustura» sentitu zen emanaldian, eta horrek animatu zuen diskoa osatzera.
Bi ardatz, hamaika molde
Lanak bi ardatz jorratuko zituela erabaki zuen: «Batetik, pintura munduko metaforak landu behar zirela kantu batzuetan, eta, bestetik, alderdi soziala landu behar zela, Zumetak ere bere konpromisoa erakutsi zuelako herri honekin». Horiek zehaztuta, konfinamendu garaian sortu zituen kantuetako batzuk, eta geroago beste batzuk. Betiere eklektikotasuna bilatuz. «Nire ustez, kontraste handiko disko bat da. Nire asmoa izan da, hasiera-hasierako kantutik azkenekora, batak hurrengoarekin ez zezala zerikusirik izan». Hala, maitasuna du hizpide Euri hotzena kantuak, zorionaren egungo eredua zalantzan jartzen du Hainbat lore-k, buruzagi populisten salaketa egiten du Kontularia 5 (collage)-ek, edota Aita Mari salbamendu ontzia du ardatz Hala ere-k. Bada baladarik, funk printzarik ere bai, baina rocka da nagusi, Telleriaren hitzetan. Baina horretan ere bilatu du kontrastea sortzea. «Orokorrean, esan daiteke dena rocka dela, baina estilo ezberdinetako rocka». Eta lan oso bezala planteatu duelako, diskoa hasi eta buka entzutea gomendatu du.
Koldo Uriarteren Gasteizko estudioan grabatu zuen lana —hura izan da ekoizpen arduraduna, eta hainbat tresna ere jo ditu—, musikari «oso onek» lagunduta: Iñigo Goldarazena (baxua), Ander Hurtado Saratxo (bateria), Eriz Perez (mandolina), Xabi Martinez (biolina) eta Raul Vera (gitarra elektrikoa) izan ditu alboan.
«Artista zoragarria delako» eskaini dio Zumetari albuma Telleriak, baina esan du haren belaunaldi bereko beste zenbait sortzaile ez dituela omendu gabe utzi nahi, Basterretxea, Ruiz Balerdi, Ameztoi, Ortiz de Elgea, Txillida, Oteiza eta beste aipatuta. «Euskal artea modu duin batean jarri zuten munduaren aurrean, nazioarteko punta-puntako beste artisten maila berean. Niretzat hori balioesteko modukoa da».
Lana Durangoko Azokan izango da salgai, autoekoizleen plazan eta online dendan, baita dendetan eta plataformetan ere geroago. Datorren urtean zuzenean aurkezteko asmoa ere badu.
Zumetaren muralak 50 urte
Eusko Jaurlaritzaren babesaz gainera, euskarazko kultur sormenerako Usurbilgo Udalaren diru laguntza jaso du diskoak. Agurtzane Solaberrieta alkateak azaldu duenez, beste zortzi proiektu babestu ditu udalak laguntzen lehen deialdian, eta sorkuntza sustatzen segituko dutela ziurtatu du. «Pozgarria da diskoa argitaratuta egotea eta proiektuak martxan ikustea; halakoak guretzat akuilu dira, abiatutako bidean aurrera egiten jarraitzeko».
Zumetaren obrari lotutako iragarpen bat ere egin du alkateak. Heldu den urtean 50 urte beteko ditu Usurbil erdigunean dagoen Zumetaren muralak, eta, urteurrenaren harira, kultur egitarau «mardula» prestatzen ari da jada udala, familiarekin elkarlanean. Xehetasunak laster jakinaraziko dituztela gehitu du Solaberrietak. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220799/irulegiko-eskuaren-senitartekoak-wikipedian.htm | Iritzia | Irulegiko eskuaren senitartekoak (Wikipedian) | Irulegiko eskuaren senitartekoak (Wikipedian). | Harriturik utzi gaitu Aranzadi Zientzia Elkarteak egin deskubrimendu eta iragarpenak. Irulegiko eskuak jakin-mina piztu eta hautsak harrotu ditu non-nahi. Zeltak, galiarrak eta berantiartasunak txokoan utzi eta zorioneko izan gara oraingoan! Pieza ederra eta ezohikoa, jadanik eman dira aditzera haren gaineko datu tekniko guztiak: pisua, tamaina, materiala, eta gure arbasoak alfabetatuak zirela. Prentsan bezala, Eskuak zeresana piztu du Interneten, eta Wikipedia ere jarri da lanean, egin ohi duen legez gaurkotasuneko albisteei arreta jarriz eta horien gaineko (albait) datu objektiboen(en) berri emanez.
Euskara izan da lehendabiziko Wikipedian, ia zuzenean haziz, albistearen gaineko informazioa plazaratu ahala. Gero heldu da espainierazkoa eta, ia aldi berean, ingelesezkoa. Artikulu hau idazteko unean zazpi hizkuntzatako Wikipediek eman dute informazioa, artikulua sortuz: azkena ukrainerazkoa, itzulpen automatikoa baliatuz. Bizi dugun ataka larriaren adierazgarri, azken horrek tanke baten ikonoa du artikuluko bannerrean une honetan. Irulegiko bostekoa, berriz, gaitza uxatzeko pentsaturik zegoen: zoriona ekar diezagula egungo gerra ataka estu honetan ere bai. Gerra horrek, kalte den neurrian, ez digu bost axola, segur aski euskarazko esamolde horrek berak Irulegiko kuttunaren eginkizunarekin zerikusia duen arren: gaitzari eta begizkoari muzin egitea.
Ingelesezko Wikipediako artikulua ontzeko egin kontsultek ezusteko eder gehiago ekarri dituzte. Irulegiko bostekoak baditu senitartekoak, eta ez bakarrik Gure Esku ekimenaren ikonoa (edo, are, Lasarte-Oriako Udalaren Errespetuz jokatu kanpaina): bostekoa oso zabaldurik dago Ipar Afrikako eta Ekialde Hurbileko kulturan. Bertako amazigek eta amazig substratuko arabiar kulturak ez dituzte ahantzi keinu eta kuttun hori. Haien tradizioan, bost atzamarrak zabalik dituen eskuin eskuak begizkoa eta erasotzaileak uxatzen omen ditu. Bosteko eskuaren antzeko tradizioak oso antzinakoak dira, baina judu sefardiei egotzi zaie kuttun hau erabiltzen lehendabizikoak izatea, alegia, Iberiar penintsulako juduei; horiek ere begizkoan sinesten zuten. Bada, bistan da orain ez zirela lehendabizikoak izan.
Irulegiko eskua tradizio batean kokatzen da, kultura funts komun eta zabalago batean. Artean Aro Modernoaren hasieran, bostekoak espainiar agintari erlijioso katolikoen arbuioa piztu zuen, eta Karlos V.a enperadore eta Gaztelako Koroako erregeak jazarri egin zuen, baita debekatu ere 1526an. Oraindik, Mediterraneoko kristauek erabiltzen omen dute, Mariaren esku berrizendatua, zoriona ematen duelakoan. Kuttun hori, batzuetan metalez hobetsia, paretetan eta ateetan jarri izan da Mediterraneo inguruko kulturetan, babesa eman dezan.
Kuttun horri hamsa deitu ohi zaio, bost zenbakia arabieraz, baina bost atzamarreko eskuaren irudiari ere hala deitzen zaio. Wikipediak informazio gehiago eta irudi argigarriak eskaintzen ditu izen bereko Wikipediako artikuluan. Euskarak, justu, ez du artean ere hamsa-ri buruzko artikulurik Wikipedian. Zelaituko ahal du koska hori Eduki Itzultzaileak, Wikipediako itzulpen automatikoak, norbaiten esku maratzak eta ahaleginak lagundurik! | |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220800/derbi-bizkaitarra-izango-da-kopan.htm | Kirola | Derbi bizkaitarra izango da Kopan | Athleticek Sestao Riverri egingo dio bisita, 2020an bezala. Bestalde, Realak Coria izango du aurkari, eta Osasunak, Arnedo. | Derbi bizkaitarra izango da Kopan. Athleticek Sestao Riverri egingo dio bisita, 2020an bezala. Bestalde, Realak Coria izango du aurkari, eta Osasunak, Arnedo. | Gaur arratsaldean egin da Espainiako Kopako zozketa, eta hauek izango dira euskal taldeen partidak: Sestao River-Athletic, Coria-Reala, Arnedo-Osasuna, Real Union-Mallorca, Arenas-Valladolid, Gernika-Celta, Eivissa Pitiusak-Eibar eta Merida-Alaves. Kanporaketak partida bakarrera jokatuko dira, abenduaren 20an, 21ean eta 22an. Hori izango da lehen mailako taldeek Munduko Koparengatik egingo den geldialdiaren ostean jokatuko duten lehen partida.
Athleticek eta Sestao Riverrek derbia jokatuko dute elkarren aurka Las Llanasen. 2020an ere bigarren fasean elkarren aurka jokatu zuten. Gaizka Garitano zen orduko Athleticen entrenatzailea, eta 0-4 irabazi zuten zuri-gorriek. Zuri-gorrietan, Villalibrek eta Yuri Berchichek bina gol sartu zituzten. Villalibrek Athleticeko lehen taldearekin sartutako lehen bi golak izan ziren Sestaori sartutakoak.
Osasunak ere kilometro gutxi egin beharko ditu. Errioxan jokatuko dute Jagoba Arrasaterenek, Arnedoren aurka. Errioxako taldea igo berria da RFEF Espainiako Futbol Errege Federakundeko bigarren mailara, eta Atletico Balearesi irabazita sailkatu dira bigarren fasera. Realari, berriz, bidaia luzeagoa egitea egokitu zaio: Extremaduran jokatuko du, Coria egokitu baitzaio zozketan. RFEFeko bigarren mailako bosgarren multzoan jokatzen du, eta Fuenlabradari irabazita sailkatu da.
Real Unionek, Arenasek eta Gernikak etxean jokatuko dituzte euren partidak; hirurek Lehenengo Mailako taldeen aurka. Irundarrek Javier Aguirreren Mallorca hartuko dute Galen, iragan igandean Lehenengo Mailako beste talde bat kanporatu ostean. 3-2 hartu zuten mendean Cadiz. Azken unean lortu zuen garaipena Aitor Zulaikaren taldeak, Nachok urrutitik egindako jaurtiketa ikusgarri batekin. Arenasek Valladolid hartuko du Gobelan. Pachetaren taldea hamaikagarren dago sailkapenean, hamazazpi punturekin. Getxoztarrak Lugori irabazita sailkatu dira bigarren kanporaketa honetara. Gernikak ere Bigarren Mailako talde bat kanporatu zuen iragan larunbatean. Leganesi penaltietan irabazi zion talde bizkaitarrak, eta orain Celtaren bisita jasoko du. Galiziarrak ez daude garairik onenean, eta entrenatzailea aldatu berri dute. Carlos Carvalhal iritsi da Eduardo Coudet ordezkatzeko.
Eibarri ere RFEFeko bigarren mailako talde bat egokitu zaio. Eivissa-Pitiusak izango da eibartarren aurkaria. Bertan jokatzen du Julen Lopezek. Atzelariak CD Vitorian jokatu zuen, Eibarren bigarren taldean, eta, Eibarrekin debutatzerik izan ez zuen arren, deialdian sartu zuen Jose Luis Mendilibarrek behin baino gehiagotan. Alavesi, ordea, RFEFeko Lehenengo Mailako talde bat egokitu zaio: Merida. Zoriak hala nahita, Meridako Javi Montoya atezainak elkartu ditu Alaves eta Merida zozketan, eta, aipatu duenez, Alavesen harrobian jokatu zuen gaztetan. Eibarri egokitu zaio bidaiarik luzeena egitea. Eivissa-Pitiusak izango dute aurkari. |
2022-11-16 | https://www.berria.eus/albisteak/220801/euskararen-legea-aldatzeko-eskatu-dio-euskaltzaindiak-nafarroako-gobernuari.htm | Gizartea | Euskararen Legea aldatzeko eskatu dio Euskaltzaindiak Nafarroako Gobernuari | Bat egin du Euskararen Nafar Kontseiluak irailean egindako adierazpenarekin | Euskararen Legea aldatzeko eskatu dio Euskaltzaindiak Nafarroako Gobernuari. Bat egin du Euskararen Nafar Kontseiluak irailean egindako adierazpenarekin | Euskaltzaindiak bat egin du Euskararen Nafar Kontseiluak 2022ko irailaren 16an egindako adierazpenarekin, eta Nafarroako Gobernua premiatu du Euskararen Legea «lehenbailehen» aldatzera, euskara Nafarroa osoan ofiziala izan dadin.
Euskaltzaindiak gogorarazi du bere eginkizunen artean «euskara landu, ikertu eta arautzea eta, euskararen estatusari dagokionez, hizkuntza eskubideak zaintzea eta euskararen erabilera sustatzea» daudela, eta Nafarroan ere instituzio aholku-emailea dela. Gainera, Euskararen Nafar Kontseiluko kide ere bada.
Euskararen Kontseiluak irailean adierazi bezala, Euskaltzaindiak ere uste du beharrezkoa dela euskara ofiziala izatea herrialde osoan «nafar guzien hizkuntza eskubideak babesteko». |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220823/hiriburuko-ametza-ikastolak-ez-du-gas-berogailurik-eta-ur-berorik-izanen-neguan.htm | Gizartea | Hiriburuko Ametza ikastolak ez du gas berogailurik eta ur berorik izanen neguan | Ikastetxea gasez hornitzen duen enpresak 6.000 eurotik 45.000 eurora igo die tarifa. | Hiriburuko Ametza ikastolak ez du gas berogailurik eta ur berorik izanen neguan. Ikastetxea gasez hornitzen duen enpresak 6.000 eurotik 45.000 eurora igo die tarifa. | Datorren astelehenetik eta, gutxienez, Eguberriak bitarte, gas berogailurik eta ur berorik gabe egonen dira Hiriburuko (Lapurdi) Ametza ikastolako 99 ikasleak. Izan ere, ikastetxeak duela sei urte kontratatua zuen enpresak gutun bat igorri die, datorren hilaren 21ean prezioak igoko direla erranez. Ikastolak azaldu duenez, 6.000 eurotik 45.000 eurora igo diete tarifa, eta ezinezkoa zaie diru kopuru hori ordaintzea.
Prezioen igoera horri aurre egiteko, bi irtenbide dituzte esku,artean. Lehenbizikoa, jada planteatu dutena da: neguan gasa ez erabiltzea. Bigarrena, guraso elkarteak hilabetero ordaintzen duen kuota hogei euro garestitzea da. Modu horretan, gurasoek egiten dituzten ordainketak %50 garestituko lirateke.
Epe luzerako irtenbideak ere planteatu dituzte. Batetik, egoitza kudeatzen duen Euskal Elkargoari panel fotovoltaikoak jartzeko eskatu diote, energiaren gastua murrizteko. Bertzetik, kontuan hartuta Frantziako Gobernuak kontrolpeko prezioak ezarri dituela argindarraren prezioa gehiegi ez igotzeko, bertze aukerarik ez bada, berogailu elektrikoak jarriko dituzte ikasgeletan. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220824/euskal-herritar-bat-atxilotu-dute-haur-pornografiaren-aurkako-operazio-batean.htm | Gizartea | Euskal herritar bat atxilotu dute haur pornografiaren aurkako operazio batean | Guztira 48 pertsona atzeman dituzte, Euskal Herrian eta Frantzian; guztiak gizonak dira. Haurren pornografia ikustea eta deskargatzea leporatu diete. | Euskal herritar bat atxilotu dute haur pornografiaren aurkako operazio batean. Guztira 48 pertsona atzeman dituzte, Euskal Herrian eta Frantzian; guztiak gizonak dira. Haurren pornografia ikustea eta deskargatzea leporatu diete. | Frantziako Poliziak 48 gizonezko atxilotu ditu haurren pornografia ikustea eta deskargatzea egotzita. Sud Ouest hedabideak zabaldutako informazioaren arabera, atzemandakoetako bat euskal herritarra da.
Zehazki, Poliziaren arabera, operazioan atxilotutako euskal herritarra Bastidan (Nafarroa Beherea) atzeman dute, joan den asteartean, eta Baionako Polizia Etxean daukate, atxiloaldian. Protokolo bertsua baliatuko dute atxilotu guztientzako. Poliziak ikerketa abiatu du. Besteak beste, 48 gizonezkoen gailu digitalak ikuskatuko dituzte, eta azterketa psikiatrikoak eginen dizkiete atxilotuei. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220825/ukrainako-zerealen-esportaziorako-akordioa-lau-hilabetez-luzatzea-adostu-dute.htm | Mundua | Ukrainako zerealen esportaziorako akordioa lau hilabetez luzatzea adostu dute | Kieven arabera, beren asmoa zen gutxienez urtebetez luzatzea. Errusiako laboreen eta ongarrien esportazioari trabak kentzeko konpromisoa hartu du NBEk. | Ukrainako zerealen esportaziorako akordioa lau hilabetez luzatzea adostu dute. Kieven arabera, beren asmoa zen gutxienez urtebetez luzatzea. Errusiako laboreen eta ongarrien esportazioari trabak kentzeko konpromisoa hartu du NBEk. | Moskuk eta Kievek adostu dute Ukrainako zerealen esportaziorako akordioa lau hilabetez luzatzea. Horren bidez, jarraitu ahal izango dute, Ukrainako hiru portutatik abiatuta, Itsaso Beltzetik barrena laboreak esportatzen. NBE Nazio Batuen Erakundeak babestuta eta Turkiaren bitartekaritzarekin sinatu zuten ituna, uztailaren 22an, inbasioaren ondorioz zerealen irteerari ezarritako blokeoa kentzeko asmoz. Etzi amaitzen zen duela lau hilabete sinatutako akordioa.
Volodimir Zelenski Ukrainako presidenteak berak Twitterren jakinarazi du ados jarri direla berriro, eta itunaren balioa aldarrikatu du: «Ukrainak, Antonio Guterresekin batera [NBEko idazkari nagusia], ezinbesteko erabaki bat hartu zuen elikadura krisiaren aurkako borrokan». Inbasioaren aurreneko hilabeteetan, Errusiaren blokeoaren ondorioz aterabiderik ez zuten 22 milioi tona zereal pilatu ziren Ukrainako portuetan: artoa, garia eta beste. Labore horiek ez merkaturatzeak elikagai krisia handitu du, besteak beste. Recep Tayyip Erdoganek atzo iragarri zuen akordioa luzatzear zirela aldeak. Turkiako presidenteak eskerrak eman dizkie gaur NBEri, Errusiari eta Ukrainari.
Ikusi gehiago: Ukrainako zerealen esportazioari blokeoa kentzeko ituna sinatu dute
Eta Guterresek berak akordioa luzatzea txalotu du, NBEren webgunean kaleratutako ohar baten bidez. «Diplomazia diskretuaren eta alde askotariko irtenbideen garrantzia erakusten du ekinbideak». Idazkari nagusiak nabarmendu du, bide batez, Errusiako elikagaien eta ongarrien esportazioari jarritako trabak kentzeko konpromisoa duela NBEk. Izan ere, aintzat hartu behar da hori blokeatuta dagoela; ez zuzenean inbasioaren harira Mendebaldeak Moskuri jarritako zigorrengatik, baizik eta horiek aseguruei, portuetarako sarrerei eta logistikoki ezinbestekoak diren alderdiei eragiten dietelako.
Hain zuzen, duela bi aste Kremlinek adierazi zuen Ukrainako zerealen esportaziorako akordioa luzatzeko konpromisoa hartuko zuela, baldin eta AEBek eta EB Europako Batasunak trabak kentzen bazizkieten beren esportazioei. Halakorik ez da gertatu oraingoz, baina Kremlin Ukrainaren laboreei bide emateko akordioa luzatzeko prest agertu da. Dmitri Peskov Kremlineko buruak azpimarratu du atzera beren ongarriak, elikagaiak eta laboreak esportatzeko «prozesua» martxan jartzeko «bermeak» eman dizkiela NBEk
Urri amaieran akordioa eten zuen Moskuk, argudiatuta Ukrainak bere itsasontzi militar batzuei eraso egin ziela Sebastopolen (Krimea). Egun batzuk geroago, berriz, Vladimir Putin Errusiako presidenteak bermeak eskatu zituen, frogatzeko Ukrainak Itsaso Beltzeko korridore humanitarioa ez duela «helburu militarrekin» erabiltzen.
Ikusi gehiago: Zerealen itunera itzuliko da Putin, frogatzen badu Kievek ez duela «asmo militarrik»
Yuzhnitik, Chornomorsketik eta Odesatik ateratzen dira ontziak, eta, Oleksandr Kubrakov Ukrainako Azpiegitura ministroak gaur zehaztu duenez, 11 bat milioi tona esportatu dituzte 38 herrialdetara —kopuru bera eman du Erdoganek—. «Kopurua esanguratsua da, baina ez da nahikoa». Jakinarazi du, bide batez, Kievek gutxienez urtebetez luzatu nahi zuela akordioa, eta proposatu duela ontziak Mikolaiveko portutik ere abiatzea.
Turkiak begirale rola jokatzen du. Izan ere, itunaren koordinazio zentroak Istanbulen du egoitza, handik, Bosforoko itsasartetik igarotzen baitira Ukrainara bidean doazen ontziak edo handik ateratakoak. Zentroan zama ikuskatzen dute.
«%100 ez dago argi»
Zelenskik gaur adierazi duez dakiela «%100» nork jaurti zuen misil bat herenegun Polonian, Ukrainako mugatik gertu. Bi pertsona hil ziren. NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeak, AEBek eta Poloniak atzo adierazi zutenez, lehen ikerketen arabera, uste dute Ukrainak berak bota zuela, Errusiako misil bat erorarazteko. Zelenskik atzo esaten zuen, oraindik, Errusiak egin zuela erasoa, baina Ukrainako presidentea ez da hain argi mintzatu elkarrizketa batean. «Munduak ez daki %100 zer gertatu zen. Ezin dugu esan Ukrainaren aireko defentsa izan zenik».
Ikusi gehiago: NATOk uste du Polonian lehertutako misila Ukrainak bota duela
NBE Nazio Batuen Erakundearen Segurtasun Kontseiluan Errusiak duen enbaxadore Vasili Nebenziak Ukrainari eta Poloniari egotzi die NATOren eta Errusiaren arteko «konfrontazio zuzen bat probokatu nahi izatea». Horrekin lotuta, Dmitro Kuleba Ukrainako Atzerri ministroa eta Antony Blinken AEBetako Estatu idazkaria telefonoz mintzatu dira, eta, ondoren jakinarazi dutenez, berretsi dute gertatutakoaren erantzukizuna Errusiarena dela.
Gertakariaren harira, Poloniako Segurtasun Kontseiluko bozeramaile Jacek Siewierak gaur jakinarazi du Andrzej Duda presidenteak ez duela «oztoporik» ikusten, Ukrainak ere ikerketan parte har dezan. Eskaera hori egin zuen Kievek atzo.
Ikusi gehiago: Tentsioa areagotu da Polonian, haren mugan izandako leherketa batengatik
Gerra frontean, bestalde, Ukrainak salatu du Errusiak jarraitzen duela herrialdeko energia azpiegiturei eraso egiten. Ukrainako hedabideen arabera, herrialde ia guztian entzun ahal izan dira erasoez ohartarazten duten sirena hotsak. Zaporizhia eskualdean bi pertsona hil dira bonbardaketa batean, eta Errusiak eta Ukrainak elkarri egozten diote erantzukizuna.
Arma nuklearrez
AEBek eta Errusiak arma nuklearrez hitz egingo dute Kairon (Egipto), hilaren 29tik abenduaren 6ra, START Berria itunaren barruan. Hori iragarri du gaur Serguei Riabkov Atzerri ministrordeak. 2010ean sinatu zuten bi herrialdeek, eta bide ematen die elkarri armak ikuskatzeko. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220826/errepublikanoak-bidenen-lana-zailtzear-ordezkarien-ganberan-gehiengoa-irabazita.htm | Mundua | Errepublikanoak Bidenen lana zailtzear, Ordezkarien Ganberan gehiengoa irabazita | Kontserbadoreek 218 aulki lortu dituzte behe ganberan, behin-behineko emaitzen arabera. Pelosi ez da demokraten buru izango aurrerantzean. | Errepublikanoak Bidenen lana zailtzear, Ordezkarien Ganberan gehiengoa irabazita. Kontserbadoreek 218 aulki lortu dituzte behe ganberan, behin-behineko emaitzen arabera. Pelosi ez da demokraten buru izango aurrerantzean. | AEB Ameriketako Estatu Batuetako Alderdi Errepublikanoak gehiengoa eskuratu du Ordezkarien Ganberan. Azaroaren 8an egin zituzten hauteskundeak, eta, oraindik sei eserleku geratzen diren arren banatzeko, 435 eserlekuetatik 218 bereganatu dituzte errepublikanoek; hau da, behe ganberaren kontrola bermatzeko beharrezkoa den kopurua. Hori bai, haiek eta inkestek aurreikusi zuten baino alde txikiagoa atera diete demokratei. Alderdi Demokratak 211 eserleku bereganatu ditu oraingoz, eta, beraz, hamar ordezkari galdu ditu aurreko hauteskundeekin alderatuta. Mike Garciak eskuratu du bart Alderdi Errepublikanoaren 218. aulkia, Kaliforniako 27. barrutian gailendu ostean.
Emaitzak emaitza, Ordezkarien Ganberan lortutako garaipenak bide emango die kontserbadoreei Joe Biden Etxe Zuriko maizterraren agintaldiko agendari oztopoak jartzeko, datorren urteko urtarriletik 2024ko presidentetzarako hauteskundeak egin arte.
Ikusi gehiago: Erresistentziaren porrota
Nancy Pelosi demokrata da behe ganberako egungo presidentea, baina, urtarriletik aurrera, Alderdi Errepublikanoko Kevin McCarthyk, ganbera horretako kontserbadoreen buruzagiak, hartuko da haren lekua.
Gainera, Pelosi ez da aurrerantzean demokraten buru izango behe ganberan, gaur iragarri duenez. 2003tik izan du kargu hori.
Emaitzen berri izan ostean, Bidenek errepublikanoak zoriondu zituen gehiengoa lortzeagatik, eta esan zuen datozen bi urteetan haiekin lan egiteko prest dagoela. Etxe Zuriak argitaratutako oharrean zioenez, AEBen geroa «etorkizun handikoa da gerra politikoan lotuta egoteko». Presidenteak ontzat jo zituen demokratek lortutako emaitzak.
Senatuan, berriz, demokratek agintaldi erdiko hauteskundeetan goi ganberaren kontrola mantentzea lortu zuten joan den larunbatean, ehun senatarietatik 50era heltzeko nahikoa eserleku irabazi baitzituzten. Kopuru horretara iristea nahikoa zuten, berdinketa hausteko botoa Kamala Harris presidenteordearen esku dagoelako.
Dena dela, baliteke Alderdi Demokratak oraindik beste aulki bat lortzea abenduaren 6an Georgian egingo duten bigarren itzulian, ez Raphael Warnock demokratak eta ez Herschel Walker errepublikanoak ez baitzuten lortu botoen %50 biltzea azaroaren 8ko bozketaren ondoren. Hori dela eta, bigarren itzulian erabakiko dute goi ganberako aulki horretan nor eseriko den.
Kongresu berria, beraz, zatituta egongo da. Demokratak izango dira Senatuko buru, eta hori funtsezkoa da gobernu karguen berrespenean, adibidez; aldiz, errepublikanoak izango dira Ordezkarien Ganberako buru: zerga sistemari eta aurrekontuari buruzko gai guztiak kontrolatzen ditu, besteak beste.
Emakumezko lehen alkatea Los Angelesen
Ordezkarien Ganbera osoa eta Senatuaren herena berritzeaz gain, herri eta hirietako alkateak ere hautatu dituzte herritarrek. Bada, Kaliforniako demokraten ordezkari Karen Bassek historia egin du; Los Angelesko alkatetzarako bozak irabazi ditu, eta, gisa horretara, AEBetako hiri handienetako bigarrenaren agintea hartu duen lehen emakumea izango da.
Associated Press agentziaren arabera, 69 urteko emakumea Rick Caruso enpresari aberatsari gailendu zaio, astebete luzeko ziurgabetasuna izan ostean. Bozketaren osteko lehen orduetan Carusorekin berdinduta agertzen zen Bass. Hauteskundeak egin eta astebetera eta posta bidezko botoak zenbatuta, ostera, legegilearen aldea handitu egin da, harik eta garaipena ziurtatu duen arte.
Mugarri horri esker, Bassek AEBetako beste hiri handi batzuen pare jarri du Los Angeles —3,9 milioi herritar bizi dira—, Kaliforniako hiririk garrantzitsuena; besteak beste Chicago, Atlanta, San Frantzisko, Houston eta Bostonekin alderatu du, horietan emakumeak baitaude alkate. Gainera, udaleko agintea hartu duen bigarren afro-amerikarra da Bass, Tom Bradleyen ondoren. Hark 1993an utzi zuen kargua, 20 urtez alkate izan ondoren. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220827/esportazioak-246-handitu-dira-irailera-arte.htm | Ekonomia | Esportazioak %24,6 handitu dira irailera arte | Are gehiago handitu dira inportazioak (+%43,7), gas erosketa handien eta garestien ondorioz | Esportazioak %24,6 handitu dira irailera arte. Are gehiago handitu dira inportazioak (+%43,7), gas erosketa handien eta garestien ondorioz | Motelaldi txiki bat ikusten hasi da kanpo merkataritzan. Urtarriletik irailera, Hego Euskal Herriko enpresek 32.170,2 milioi euroren esportazioak egin zituzten, inoizko kopururik handiena urte bateko lehen bederatzi hilabeteetan. Iaz baino %24,6 gehiago dira, eta aise gainditzen dituzte pandemia aurreko kopuruak ere (+%21,9).
Irailean, baina, esportazioen hazkundea %18,5ekoa izateak adieraz dezake indarra galtzen ari dela nazioarteko eskaera, ekonomiak hozten ari baitira, inflazio handiaren eta hari borroka egiteko interes tasen igoeraren ondorioz.
Joera bera ikus daiteke inportazioetan ere: urteko lehen hiru hiruhilekoetan %43,7 hazi dira, baina %31,4 irailean soilik.
Energiaren garrantzia
Inportazioak esportazioak baino gehiago hazteak txikitu egin du kanpo saldoa: 6.822,1 milioi eurorena izan zen 2021eko lehen bederatzi hilabeteetan, eta aurten, berriz, 4.862,4 eurorena. Neurri oso handi batean produktu energetikoen inportazio handiari eta haien prezio garestiei egotzi behar zaie saldoa apaltzea. Izan ere, Petronorrek iaz baino garestiago erosi behar du bere findegira iristen den petrolioa, eta gauza bera geratzen zaio gasarekin Bahia de Bizkaia Gasari. Azken horrek GNL gas natural likidotua erosten du, eta portuko plantan tratatzen du, eta lanez lepo egon da Ukrainako gerra hasi zenetik, Europak GNLarekin ordezkatu duelako Errusiatik iritsi ohi zitzaion gasaren zati handi bat. Gainera, udan erreserbak betetzeko ahalegin handia egin du EB osoak, eta horrek 300 euroraino eraman du gas naturalaren megawatt ordua.
GNLa sartzeko bideetako bat da Bilboko portua, eta horrek ekarri ohi du lurralde hori izatea kanpo saldo negatiboa duen bakarra. Azken urtean, gainera, izugarri handitu da: 775,7 milioi eurotik 3.327,6 milioira.
Hego Euskal Herriko beste lurraldeetan, berriz, esportazioak askoz handiagoak izan ohi dira inportazioak baino, eta haietako bitan, Araban eta Gipuzkoan, kanpo saldo positiboa zabaldu egin da.
Makinak eta autoak
Ekipo ondasunak (beste ondasun batzuk egiteko beharrezkoak diren makinak eta osagaiak) dira Hegoaldeko enpresek gehien esportatutakoak (9.774,5 milioi, +%12,4), eta haren atzetik doaz autoak (6.897,1 milioi, %18,2).
Bi herrialde dira esportazioen jomuga nagusiak: Alemania (4.995,7 milioi) eta Frantzia (4974,8 milioi). Urrunago geratzen dira Italia (1.985,1 milioi), Erresuma Batua (1.962,7 milioi) eta AEBak (1.918,5 milioi). |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220828/iruntildeeko-talde-bortxaketako-espetxeratu-baten-zigorra-arintzea-eskatuko-dute.htm | Gizartea | Iruñeko talde bortxaketako espetxeratu baten zigorra arintzea eskatuko dute | 'Soilik baietz da baietz' legearen interpretazio jakin bati helduta, zenbait sexu erasotzaileren zigorrak arintzea erabaki dute epaile batzuek, eta sanferminetako bortxaketagatik espetxean den gizon batentzat ere aringarria eskatuko du haren abokatuak | Iruñeko talde bortxaketako espetxeratu baten zigorra arintzea eskatuko dute. 'Soilik baietz da baietz' legearen interpretazio jakin bati helduta, zenbait sexu erasotzaileren zigorrak arintzea erabaki dute epaile batzuek, eta sanferminetako bortxaketagatik espetxean den gizon batentzat ere aringarria eskatuko du haren abokatuak | Soilik baietz da baietz legeak 200 boto baino gehiago lortu zituen Espainiako Kongresuan aurten, eta legegintzaldiko gehiengo zabalenetako bati esker onartu zen. Orain, berriz, hautsak harrotzen ari da onarpena ardatz duen legea, Pedro Sanchezen Gobernuak espero ez zuen interpretazioa eman dietelako Zigor Kodean Espainiako zenbait epailek. Interpretazio horri esker, sexu indarkeriagatik espetxeratutako gizon batzuen zigorra arintzen ari da; are, gutxi batzuk libre gelditu dira lege berriak ireki duen zirrikitu legal horrengatik.
Baliteke 2016ko Iruñeko talde bortxaketan parte hartu zuen gizon bati ere laster mesede egitea Sexu Askatasuna Erabat Bermatzeko Lege Organikoak izan dezakeen zulo horrek. Haren abokatu Agustin Martinezek iragarri du helegite bat aurkeztuko duela aringarri hori lortzeko eta bere bezeroaren zigor kartzela arintzeko. Hamabost urteko espetxe zigorra betetzen ari da sanferminetako talde bortxaketaren harira Angel Boza, eta, helegitea aintzat hartuko balu epaileak, gutxienez urtebetean murriztuko liokete zigorra. Gipuzkoako epaitegi batek ere jaso du sexu indarkeriagatik zigortutako gizon bati aringarria aplikatzeko eskaera.
Segurtasun falta handia
Eraso sexualen biktimentzat segurtasun falta handia dakarren egoera horretan, soilik baietz da baietz legearen sustatzaileentzat zer egin da orain lehenbailehen erantzun beharreko galdera deserosoa; hau da, Espainiako Goberuarentzat eta, zehazki, Irene Montero buru duen Berdintasun Ministerioarentzat. Monterok azaldu du zenbait epailek aplikatu dituzten aringarriak legearen «interpretazio matxista» eginez aplikatu dituztela. Beste epaitegi batzuetan, atzera bota dituzte kartzela zigorrak txikitzeko eskaerak, esaterako Logroñon (Errioxa, Espainia). Baina Espainiako justiziaren «joera matxista eta patriarkala» nabarmendu du gertatzen ari denari azalpena emateko.
Modu batera edo bestera, lege berriaren karietara justiziak hartutako erabakiek polemika politiko handia eragin dute, eta Espainiako Gobernuaren barruan ere tentsioak gora egin du. Unidas Podemosek epaileen bizkar utzi du arazoaren soluzioa. Montero ministroak esplikatu du Espainiako Auzitegi Gorenak jurisprudentzia ezartzen duenean bukatuko dela zigortuek aringarriak lortzeko aukera legal hori. Luze gabe iristekoa da Gorenaren erabaki hori, baina, bitartean, lege berriaren interpretazio jakin bati esker libre gera daitezke zigortu gehiago.
Horregatik, PSOEren gobernuko zenbait ministrok «legea aldatzeko beharra» helarazi dute, epaileen interpretazioak matxistak diren ala ez alde batera utzita. Oposizioan ere ez dira falta legea aldatu beharko delako ustearen defendatzaileak. EAJk, kasurako, esan berri du soilik baietz da baietz legea «ukitu» egin beharko litzatekeela, «epaile guztiak matxistak diren ustean tematu gabe». Aitor Esteban alderdiaren Kongresuko bozeramaileak lege hori «zuzentzeko» eskatu du, epaileek zigorrak arintzeko «tarterik egon ez dadin». EAJk legearen alde bozkatu zuen.
EH Bilduk ere legea babestu zuen, eta haren legebiltzarkide Oskar Matutek ez du baztertu legea doitzeko aukera, «ihesbideak» baldin baditu. Dena den, Matutek garbi esan du soilik baietz da baietz legeak «emakumeentzat hobekuntza kualitatiboa eta kuantitaboa» ekarri duela. Baina koalizio abertzaleko parlamentariak helarazi du «prestigiozko aditu» batzuek «ihesbideak» ikusten dituztenak legean zigortuek aringarriak lor ditzaten.
Jurisprudentziaren zain
Zaila da esaten Madrilgo gobernuak zein bide hartuko duen. Legegintzaldiko lege garrantzitsuenetako bat onartu eta gutxira aldatzen hastea da bide bat; modu eskasean egin dela aitortzea dakar horrek, eta prezio politiko bat ordaindu behar izatea. Espainiako Auzitegi Gorenaren jurisprudentziaren zain geratzea da beste bidea, pentsatuz aringarrien zirrikitua estali egingo duela hark, Iruñeko talde bortxaketaren kasuan azaldutako irizpidea errepikatuz. Horrek ere prezio politikoa izango du, goi auzitegiak bidea markatu arte zigortuen aringarri gehiago ailegatuko baitira, eta horrek are gehiago handituko baitu eskandalua.
Espainiako presidente Pedro Sanchez bigarren soluzioaren alde agertu da, hau da, Berdintasun Ministerioak mahairatu duen tesiaren alde, eta PSOE, beste ministro batzuek helarazitakoaren aurka, legea aldatzen hastearen aurka alegia. Pentsa daiteke gobernuburuaren nahia gailenduko dela, eta, beraz, sexu indarkeriagatik espetxeratuen artean zigorren aringarri gehiago izan daitezkeela, betiere epaileek legearen izpirituak jaso ez duen interpretazioaren alde egiten badute. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220829/gasteizko-udalak-dio-ez-duela-baimenik-eskatuko-amiantoa-gardelegira-eramateko.htm | Gizartea | Gasteizko Udalak dio ez duela baimenik eskatuko amiantoa Gardelegira eramateko | Tapiak «erantzukizuna eta elkartasuna» eskatu dizkio Urtarani, eta udalarekin hitz egin beharra dagoela esan du. Asensiok, ordea, Jaurlaritzaren proposamena «berandu» etorri dela iritzi dio. | Gasteizko Udalak dio ez duela baimenik eskatuko amiantoa Gardelegira eramateko. Tapiak «erantzukizuna eta elkartasuna» eskatu dizkio Urtarani, eta udalarekin hitz egin beharra dagoela esan du. Asensiok, ordea, Jaurlaritzaren proposamena «berandu» etorri dela iritzi dio. | Gasteizko Udalak ez du eskatuko Gardelegin «hondakin arriskutsuak» biltzeko ingurumen baimena. Horrela adierazi du ohar baten bidez, Arantxa Tapia Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen, Iraunkortasun eta Ingurumen sailburuak egindako proposamenari kontra eginez.
Izan ere, atzo iragarri zuen Tapiaren sailak hondakinen kudeaketarako hurrengo urteetako bide orria, eta, azaldu zuenez, 4,7 milioi tona handitu nahi dute Araba, Bizkai eta Gipuzkoan bota daitekeen industria hondakinen kantitatea. Horretarako, industria hondakinetarako hiru zabortegi handitu—Igorrekoa, Bistibietakoa eta Beteartekoa— eta beste bi berriro irekiko ditu—Epelekoa eta Artxandakoa—.
Horrez gain, zabortegi batzuetan—Gasteizko Gardelegiko zabortegian, besteak beste— «fibrozementuzko hondakin estrukturalak baldintza egokietan hartuko dituzten itxitura espezifikoak» sortzeko proposamena egin zuen, 2024. urtetik aurrera. Mota horretako hondakin arriskutsuak hartzeko, beharrezkoa da ingurumen baimena egokitzeko eskatzea, baina Urtaranek uko egin dio eskaera hori egiteari: «Udala da zabortegi horren jabea, eta, beraz, baimen hori eskatu behar duena. Eta ez du eskatuko».
Tapiak atzo adierazi zuen Gasteizko Udalarekin «lanean» ari zela Jaurlaritza, hondakin horiek Gardelegin hartzeko «aurreakordio bat» egiteko. Gaineratu zuen Arabako hondakindegian fibrozementua hartzea beharrezkoa ikusten zuela Jaurlaritzak. Gasteizko Udalak, ordea, proposamen horri ezezkoa eman dio, eta azaldu du Udalaren aurreikuspenek «datozen 8-10 urteetarako edukiera» bermatzen dutela, eta epe hori bukatutakoan baloratuko dutela edukiera hori handitzeko aukera.
«Erantzukizuna eta elkartasuna»
«Gardelegiko zabortegia egonda, ez da zentzuzkoa inguruko fibrozementua beste leku batera eramatea». Horrela erantzun dio Arantxa Tapiak Gasteizko Udalak egindako adierazpenei, gaur goizean Onda Vasca irratiko elkarrizketa batean. Adierazi du Gasteizko Udalarekin «hitz egin beharra» dagoela, eta inguruko udalerriekiko «erantzukizuna eta elkartasuna» eskatu dio.
Azaldu duenez, Araba eremu «oso industriala» da, eta industria horretatik sortzen diren hondakinak «modu modernoan eta zentzuz» bideratu behar dira. Horretarako aukera egokiena Gardelegiko zabortegira eraman eta zelda espezifikoetan sartzea da, Tapiaren aburuz.
«Berandu goaz»
Jose Ignacio Asensio Gipuzkoako Ingurumen diputatu eta PSE-EEren Gipuzkoako idazkari nagusia ere mintzatu da Jaurlaritzak atzo aurkeztutako planaren inguruan. Begi onez ikusi du Tapiaren proposamena, baina «birziklapen eta balorizazio azpiegiturak» sortzeko prozesua «azkartu beharra» dagoela iritzi dio, martxan dauden hondakindegiak ixteko. «Berandu goaz», adierazi du gaur goizean Euskadi Irratian egin dioten elkarrizketa batean.
Adierazi du azpiegitura horiek sortzea «lehentasunezko eginbeharra» dela, eta eredutzat jarri du Zubietako erraustegia: «Zubietako azpiegiturari esker, ez daukagu hondakindegirik Gipuzkoan; guztia birziklatu eta balorizatzen da». Bide horretatik jarraitzeko deia egin dio Jaurlaritzari: «Hori da bidea, eta bizkortu egin behar da. Gure ekonomia eta industria bermatu nahi baditugu, horrelako azpiegiturak ezinbestekoak dira». |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220830/itxaron-zerrendak-murrizteko-laquooptimizazio-plan-batraquo-eskatu-diote-osakidetzari.htm | Gizartea | Itxaron zerrendak murrizteko «optimizazio plan bat» eskatu diote Osakidetzari | Osasun Sailaren datuen arabera, ebakuntzetako itxaron zerrenda %27 igo da 2019ko uztailetik: egun, 23.831 paziente daude ebakuntzaren zain Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. EH Bilduk, Elkarrekin Podemos-IUk eta PP+C’s-k eskatu dute ebakuntzetako dekretua betetzeko. | Itxaron zerrendak murrizteko «optimizazio plan bat» eskatu diote Osakidetzari. Osasun Sailaren datuen arabera, ebakuntzetako itxaron zerrenda %27 igo da 2019ko uztailetik: egun, 23.831 paziente daude ebakuntzaren zain Araba, Bizkai eta Gipuzkoan. EH Bilduk, Elkarrekin Podemos-IUk eta PP+C’s-k eskatu dute ebakuntzetako dekretua betetzeko. | Ebakuntzetako itxaron zerrendak murrizteko «optimizazio plan bat» egiteko eskatu dio Eusko Legebiltzarrak Osakidetzari. EAJk eta PSE-EEk egin dute eskaera, EH Bilduk aurkeztutako mozio bati aurkeztutako zuzenketa batean. Testuan, gobernua sostengatzen duten bi taldeek zera galdegin diote Osakidetzari: berrikus ditzala itxaron zerrenden poltsak espezialitateen eta ospitaleen arabera, bai eta ebakuntza gelen, giza baliabideen eta ospitaleetako kanpo kontsulten eskaintza osasun antolamenduaren arabera ere. Halaber, OTI bidezko lehen kontsulten eskaintzaren berrikuspen orokorra egiteko eskatu dute ospitale eta osasun zentro guztietan. Lehen mailako arretako eta osasun antolamenduko proba osagarrien zorroa berrikusteko ere eskatu diote Osakidetzari. Horrekin batera, bi taldeek ontzat jo dute Osakidetzan lanpostuak handitzeko eta egonkortzeko abiatuko den prozesua, eta ziurtzat jo dute horrek ere eragina izango duela itxaron zerrendak murrizteko.
Izan ere, Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak emandako datuek agerian uzten dute ebakuntzetako itxaron zerrendak luzatu egin direla azkenaldian. «Osakidetzako ebakuntzetako itxaron zerrenda gero eta luzeagoa da, eta horrek pazientearen osasunean eragina dauka». Rebeka Ubera EH Bilduko legebiltzarkideak egin du ohartarazpena, hitza hartu duenean. Uberak berak gogora ekarri ditu Osasun sailak uztailean emandako datuak: guztira, 23.831 herritar daude presazkoak ez diren eta programatuta dauden ebakuntza baten zain; duela hiru urte, 18.702 ziren. Pandemia aurreko datuekin alderatuta, beraz, %27 igo da ebakuntza baten itxaron zerrenda hori. 30 egunetik beherako itxaron zerrendan 7.414 herritar daude, eta 30 egunetik gorako itxaron zerrendan, berriz, 16.417. 180 egunetik gorako itxaronaldian, aldiz, 1.074 herritar daude. Espezializazioaren arabera, horra aurtengo uztaileko datuak: onkologian, 623 herritar zeuden itxaron zerrendan; bihotz kirurgian, 110; traumatologian, 6.595 eta kirurgia orokorrean, 3.715. Pandemia «aitzakia» Zenbakien atzean herritarrak daudela gogoratu du Uberak, «beren patologiekin, gaixotasunekin, kezkekin, beldurrekin», eta eskatu du pandemiaren «aitzakia» albo batera utzi eta «anbiguotasunik gabe» gaiari heltzeko. Besteak beste, Osasun sailari galdegin dio ebakuntzetako gehienezko itxaron zerrendak arautzen duen 65/2006 Dekretua bete dezala. Eta, horretarako, galdegin dio estrategia bat abian jar dezala eskualdeko ospitaleak eta ospitale unibertsitarioak elkarrekin antolatzeko, atzeratutako ebakuntzak egunean jartzeko. Osasun profesionalei begira, berriz, Osakidetzan atxikitzeko kontratazio eredua alda dezala galdegin dio Jaurlaritzari, kategoria guztietako osasun profesional gehiago prestatuz eta lan kontratua formakuntza eta ikerketa ibilbideari lotuz.
Eskaera berarekin bat egin du Elkarrekin Podemos-IU taldeak. Iñigo Martinez legebiltzarkideak azpimarratu du COVID-19aren pandemiak ez ezik, Osakidetzak dituen «egiturazko arazoek» ere eragin dutela itxaron zerrendak luzatzea, eta lehen arretaren egoerak ere eragin zuzena izan duela. Horregatik, lehen arreta hobetzeko baliabideak eskatu ditu zuzenketa baten bidez. Izan ere, gogoratu du ebakuntzetako itxaron zerrenden jatorria, besteak beste, lehen arretan dagoela: «Atzerapenak daude lehen kontsultak egiteko, proba diagnostikoak egiteko, espezialistekin ordua lortzeko...». PP+C’s ere bat etorri da EH Bilduren eta Elkarrekin Podemos-IUren kritikekin. Laura Garridok azpimarratu du osasun sistema baten «kalitatea» itxarote zerrenden arabera ere neurtzen dela eta, alde horretatik, Osakidetzak asko duela hobetzeko.
EAJk eta PSE-EEk, bestalde, aitortu egin dute ebakuntzetako itxaron zerrendak luzatu egin direla, baina pandemiaren ondorioei egotzi diete. EAJren izenean Elena Letek adierazi du pandemia ez dela amaitu, eta oraindik osasun sistemaren egunekoan igarri egiten dela. Hala ere, ezinbestekotzat jo du Osakidetzak osasun asistentzia optimizatzeko plan bat egitea, itxaron zerrendak murrizteko. Hain justu, EAJk eta PSEk hitzartutako zuzenketa batean jasota dago eskaera hori. Bilkuraren amaieran egingo da bozketa, eta zuzenketa hori onartuko du Eusko Legebiltzarrak. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220831/nbek-ikusezina-den-baliabidea-ikusaraztea-leloa-aukeratu-du-komunaren-nazioarteko-egunerako.htm | Mundua | NBEk 'Ikusezina den baliabidea ikusaraztea' leloa aukeratu du Komunaren Nazioarteko Egunerako | Etzi izango da Komunaren Nazioarteko Eguna, eta baliabide horren garrantzia azpimarratzea du xede. Munduan 3.600 milioi pertsona inguruk ez dute ongi saneatutako komun bat erabiltzeko aukerarik. | NBEk 'Ikusezina den baliabidea ikusaraztea' leloa aukeratu du Komunaren Nazioarteko Egunerako. Etzi izango da Komunaren Nazioarteko Eguna, eta baliabide horren garrantzia azpimarratzea du xede. Munduan 3.600 milioi pertsona inguruk ez dute ongi saneatutako komun bat erabiltzeko aukerarik. | Bederatzi urte daramatza Nazio Batuen Erakundeak (NBE) Komunaren Nazioarteko Eguna egiten. Aunitzendako txikikeria bat dirudien arren, munduan 3.600 milioi pertsonak ez dute ongi saneatutako komun bat erabiltzeko aukerarik, eta horrek zuzenean eragiten die osasunean. Errealitate horiek argitara ateratzeko erabiltzen da egun hori, saneamenduarekin lotutako mundu krisi horren aurkako neurriak hartu daitezen.
Ikusezina den baliabidea ikusaraztea leloa erabili du NBEk aurten. Esaldi horren mezu nagusia da modu egokian kudeatutako saneamendu batek lurpeko urak babesten dituela giza gorotzarekin kutsatuak izatetik. Izan ere, etxeetan erabiltzen den uraren erdia lur azpitik hartutako ura da, eta, komunetan saneamendu egokia ez badago, ur horiek giza gorotzarekin kutsa daitezke. Zehazki, munduan, 2.000 pertsona inguruk ur kutsatua erabiltzen dute.
Horrek ondorio nabarmenak ditu: egunero, bost urte baino gutxiago dituzten 800 ume inguru hiltzen dira osasunaren kalterakoa den ura kontsumitzeagatik, egokia ez den saneamenduarengatik edo higiene eskasagatik.
Hiru ideia azpimarratu ditu NBEk: saneamendu egoki batek lurpeko urak babesten dituela, komunak eta saneamendu sistema edozein aldaketa meteorologikori aurre egiteko modukoak izan behar direla, eta Garapen Jasangarriko seigarren helburua betetzeko ezinbertzekoa dela saneamenduari lotutako neurriak hartzea. Hala, Antonio Guterres idazkari nagusia honela mintzatu da gaiaz: «Ez dago denborarik galtzeko. Gogoz lan egin dezagun ura eta saneamendurako oinarrizko giza eskubidea errealitate bihurtzeko, leku guztietan». |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220832/eaek-1472-milioi-euroren-kupoa-ordainduko-dio-espainiako-estatuari.htm | Ekonomia | EAEk 1.472 milioi euroren kupoa ordainduko dio Espainiako Estatuari | Plastikozko ontzien eta hondakinen gaineko beste bi zerga foru ogasunen esku geratu dira. Energia konpainien eta bankuen gaineko zerga bereziak ere foru ogasunek biltzeko akordioa iragarri du EH Bilduk. | EAEk 1.472 milioi euroren kupoa ordainduko dio Espainiako Estatuari. Plastikozko ontzien eta hondakinen gaineko beste bi zerga foru ogasunen esku geratu dira. Energia konpainien eta bankuen gaineko zerga bereziak ere foru ogasunek biltzeko akordioa iragarri du EH Bilduk. | Datozen bost urteotan Euskal Autonomia Erkidegoak Espainiako Estatuari ordaindu beharreko kupoari buruzko akordioa izenpetu dute gaur goizean, Madrilen. Haren bitartez, adostu dute 1.472 milioi eurorena izango dela oinarri urteko behin-behineko kupoa.
Zenbateko hori gaur egun ordaintzen duenaren «oso antzekoa» dela nabarmendu dute Eusko Jaurlaritzak eta Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako foru aldundiek. 2021. urtean, esaterako, 1.403 milioi izan ziren.
Espainiako Estatuak Euskal Autonomia Erkidegoari ematen dizkion zerbitzuengatik jasotzen duen ekarpena da kupoa. Zerbitzu horien artean daude armada, monarkia, atzerriko ordezkaritza eta azpiegitura batzuen kudeaketa (portuak, aireportuak, trenbideak...), besteak beste.
Eskumen horiek Espainiako aurrekontuetan dutenaren %6,24 ordainduko du EAEk aurrerantzean ere; zenbaki hori 1981eko negoziazioan finkatu zuten, hura baitzen Arabak, Bizkaiak eta Gipuzkoak Espainiaren barne produktu gordinean zuten pisua. Orduz gero, jaitsi egin da —ez da %6ra iristen—, baina ez da aldatu, eta ez dirudi Jaurlaritzak eta aldundiek aldatzeko gogo handia dutenik, badakitelako saiakera horrek Kontzertu Ekonomikoaren aurkako beste eraso sorta bat ekarriko lukeela.
Zerga berriak diputazioentzat
Ekonomia Itunaren Batzorde Mistoaren bileran, beste bi zerga utzi dituzte foru ogasunen esku: berrerabili ezin diren plastikozko ontzien gaineko zerga berezia, eta hondakinak zabortegian uztearen eta erraustearen gainekoa. Halaber, berotegi efektuko gasak isurtzen dituzten enpresek ordaintzen duten zergan egindako egokitzapenak sartuko dira Kontzertuan. Plastikozko ontziak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan egiten direnean ordainduko ditu haren egileak; zaborren kasuan, zabortegiaren kokapenak erabakiko du zerga non ordaindu behar den.
Zerga txikiak dira horiek; Jaurlaritzak kalkulatu duenez, urtero 75 milioi euro ekarriko dizkiete urtero kutxa publikoei, haien diru sarreren %0,5 baino gutxiago.
Beste zergak
Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ekonomia eta Ogasun sailburuak azaldu du aurreragorako utzi dituztela beste bi zerga berri: energia konpainien gainekoa eta bankuen gainekoa. Aste batzuk daramatza bere sailak Espainiako Gobernuarekin zerga horien eskumena negoziatzen, baina EH Bilduko diputatu Oskar Matute iragarri du berak lortu duela zerga horien eskumena Hego Euskal Herriko erakunde propioen esku geratzea.
Idoia Sagastizabal EAJko diputatuak azaldu duenez, bere taldeak egindako zuzenketa bat hartu dute oinarri PSOEk eta EH Bilduk zerga berrien legegaiari beren zuzenketa propioa egiteko. «Bitxia da ez digutela utzi zuzenketa horretan parte hartzen», gaineratu du.
Matutek esan du Madril prest dagoela eztabaidatzeko zerga horiek behin betikoak bihurtu behar ote diren. Matutek zehaztu du gaur iragarritako konpromisoak ez duela esan nahi EH Bilduk derrigorrez Espainiako aurrekontu proiektuaren alde bozkatuko duenik.
Kupoari buruzko aurreko akordioa 2017koa da, eta amaiera eman zion hamar urteko desadostasun garai bati. Gatazka ongi itxi zuen Gasteizko gobernuak, Ogasun Ministerioak onartu behar izan zuelako diru sobera eskatu ziola. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220833/bilbok-nori-egiten-dio-mesede.htm | Kirola | Bilbok nori egiten dio mesede? | Altuna III.ak eta Ezkurdiak gustuko pilotak aukeratu dituzte igandeko finalerako. Biek ala biek bizien alde egin dute. Ia 300 sarrera gelditzen dira txarteldegian, guztien %10. | Bilbok nori egiten dio mesede?. Altuna III.ak eta Ezkurdiak gustuko pilotak aukeratu dituzte igandeko finalerako. Biek ala biek bizien alde egin dute. Ia 300 sarrera gelditzen dira txarteldegian, guztien %10. | «Bilbon edo Iruñean jokatu alde handia dago, pilotaleku oso ezberdinak dira». Gorka Altunaren begi klinikoaren diagnosia da, Bilboko Bizkaia pilotalekuko kontrakantxatik eginikoa. Bertan eseriko da igandean lehengusuari aholku emateko. Pilotalekua bi pareta eta zoru gogor bat baino gehiago da. Hura eraikitzeko aukeraturiko harriak zein arkitektoen gutiziek ezaugarri oso ezberdinak eransten dizkiete kantxei. Baina, partida aldatzeko adina? Joseba Ezkurdiak baietz uste du, Jokin Altunak ezetz. Hala azaldu dute biek lau eta erdiko txapelketako finalerako pilota aukeraketan.
Ikusi gehiago: Jokin Altuna, Aspeko pilotaria: «Oso-oso pozik nago; ez da erraza barneratzen»
Ezkurdiak lau eta erdiko bi final irabaziak dizkio Altunari (22-17, 2018an, eta 22-16, 2019an). Biak ala biak Iruñean jokatu ziren, Nafarroa Arenan. Final haien ondoren Altunak onartu zuen deseroso aritu zela. Aukeraketan, baina, bere orduko hitzak zehaztu ditu, eta batez ere azpiegitura erabiltzeko arazoez ari zela nabarmendu du: «Pilotaleku azkarrena Gasteizkoa da, han irabazi nion iaz Ezkurdiari [22-10]. Gu biok edozein pilotalekutan gara pilotari handiak. Ordukoan deseroso nengoela esan banuen, Nafarroa Arenan astean zehar entrenatzeko aukera gutxi izan genuelako zen. Hau negozio bat da, baina halako xehetasunak zaindu behar dira. Hori da Bizkaia pilotalekuak duen abantaila handia».
Ezkurdiak, aldiz, eragin ahalmen handiagoa aitortu dio pilotalekuari:«Nafarroa Arenak niri egiten dit mesede, eta Bizkaiak Altunari». Baina zergatik? «Iruñeko kantxak erritmo handiagoan jokatzeko aukera ematen du, zorua biziagoa da. Bizkaiak, aldiz, defentsan jarduteko aukera gehiago ematen ditu». Datu adierazgarria da Altunak Bilbon irabazi dituela bere ibilbideko sei txapelak. Dena den, Ezkurdiak nabarmendu du pilotalekua ez dela aitzakia.
Baten bolea, bestearen sakea
Bizi jokatu beharko du Ezkurdiak, eta bere sakea zukutu. Haren hitzetan, txapelketa honetan hobekien egin duen lana baita. Eta horretarako pilota egokiak aurkitu dituela esan du, 105,6 eta 106,4 gramokoak. Altunak, aldiz, 105,5 eta 106,5 gramokoak aukeratu ditu. Biek oso bizkor egin dute entresaka, minutu gutxi batzuk nahikoa izan dituzte galbahea pasatzeko. Altunaren iritziz, lau pilotak antzekoak dira, «biziak, sorta guztia bezala». Ezkurdiarentzat, aldiz, Altunaren bat motelagoa da. «Ez oso motela, baina erabili hala higatu gelditu daiteke», iragarri du.
Elkar ezin hobeto ezagutzen duten bi pilotari dira, ez alferrik lau eta erdian hamar aldiz neurtu dituzte indarrak. Ezkurdiak argi du aurkaria airez sar dadin eragotzi behar duela, «bestela galduta nago», onartu du. Era berean, kantxaren erdia hartzearen garrantzia nabarmendu, are gehiago Altunaren aurka. Amezketakoak, aldiz, aurkariaren sakea aipatu du. «Batzuetan eskua sartzeak beldurra ematen du. Errestoa ondo egin ezean badakizu hurrengo pilotakada okerragoa izango dela». Hala ere, ezin da horrekin itsutu: «Tantoa zuzenean egiten badit ezin naiz urduritu, ondoren beste tanto bat dator eta hura da garrantzitsuena».
Sarrera garestienak
Altuna da faborito apustuetan, alde handiz gainera. Ezkurdiak uste hori berretsi egin du, «txapelketa guztietan bera da faborito nagusia». Altunak, berriz, ez dio garrantzirik eman. Pilotalekuko harmailek itxura ona izango dute, baina ez dira beteko. Bizkaia pilotalekuak 3.000 eserleku ditu, eta ia 300 sarrera daude oraindik txarteldegian. Gehienak kantxako harmailako azken koadroetakoak dira, 100 eta 120 eurokoak, hurrenez hurren. Eserleku horiek betetzeko arazoa kronifikatzen ari da, are gehiago lau eta erdiko finalean. Bizkaia pilotalekuak kontra kantxa oso zabala da, eta han atzetik ez da ondo ikusten. Enpresek erreparatu beharko liokete. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220834/epaileak-eutsi-egin-dio-bihotz-kirurgia-basurtutik-ateratzeko-prozesua-eteteko-erabakiari.htm | Gizartea | Epaileak eutsi egin dio bihotz kirurgia Basurtutik ateratzeko prozesua eteteko erabakiari | Arabako administrazio auzitegiak ez du onartu Eusko Jaurlaritzaren helegitea, eta Basurtuko unitatea ixteak «kalteak» eragin ditzakeela berretsi du; gaineratu du Jaurlaritzak kalte horiek «mespretxatu» dituela. Autoaren arabera, auziari buruzko epai irmoa hartu bitartean zerbitzua desegiteak eragina izango luke haren berregitean. | Epaileak eutsi egin dio bihotz kirurgia Basurtutik ateratzeko prozesua eteteko erabakiari. Arabako administrazio auzitegiak ez du onartu Eusko Jaurlaritzaren helegitea, eta Basurtuko unitatea ixteak «kalteak» eragin ditzakeela berretsi du; gaineratu du Jaurlaritzak kalte horiek «mespretxatu» dituela. Autoaren arabera, auziari buruzko epai irmoa hartu bitartean zerbitzua desegiteak eragina izango luke haren berregitean. | Arabako Administrazio Auzitegiak ez du onartu Eusko Jaurlaritzaren helegitea, eta eutsi egin dio Basurtuko Ospitaleko (Bilbo) Bihotzeko Kirurgia Zerbitzua Gurutzetako Ospitalera lekualdatzeko proiektua behin-behinean eteteko erabakiari. Azaroaren 4an hartu zuen auzitegiak kautelazko neurria, medikuek abiatutako auzibidea argudiatu bitartean, argudiatuta prozesuak aurrera jarraitzeak «kalteak» eragin ditzakeela.
Gaur publiko egindako autoan, epaileak dio kautelazko neurriaren «premia» justifikatuta dagoela, zerbitzuaren lekualdatzea egiteko ezarritako data kontuan hartuta —Jaurlaritzak gaur itxi nahi zuen Basurtuko bihotzeko kirurgia zerbitzua—. Haren arabera, Basurtuko zerbitzua ixteak zuzenean eragingo dio zerbitzu horri auziaren gaineko epai irmoa ematen denean, hura ixtearen kontrakoa bada: «Ezin izango da berreraiki edo martxan jarri zerbitzu bera osasungile eta espezialista berberekin, ezta oraingo ezagutza eta esperientzia mailarekin ere». Ez du aintzat hartu, alde horretatik, Jaurlaritzaren argudioa, zeinaren arabera zerbitzu bat desegiten den modu berean berregiten baita.
Auzitegiaren arabera, gainera, ezin da baztertu zerbitzua desegiteak «kalteak» eragingo lizkiekeenik hainbati, ezta kalte horiek «atzeraezinak» izan liratekeenik ere. Langileei eragingo liekete, batetik, eta euren «jarduera adarraren konpetentzian galera» eragingo. Eta, bestetik, epaileak kontuan hartzen du Basurtukoa ospitale unibertsitarioa dela: «Dagoeneko ez luke bihotz kirurgiako unitaterik izango, unibertsitateko formazioan eta erresidentzia fasean eskari handikoa duen unitate bat. Horri gehitzen zaio ikerketa lanen galera. Kalteak antzekoak izango lirateke bihotz kirurgian, neumologian eta hemodinamikan esku hartzen duten diziplina anitzeko taldeentzat».
Jaurlaritzak, ordea, kalte horiek «mespretxatu» egin dituela dio, eta «zehaztasun falta» egotzi. Epaileak, baina, argudiatu du zehaztasun handiagoa ezin dela eman, itxierak zapuztuko lituzkeen helburuak ez daudelako plan jakin baten barruan, baizik eta osasun langile bakoitzaren «espektatiben» eta garatu nahi dituen "konpetentzien" barruan . Kalteak, gainera, ekonomikoki «konponezinak» liratekeela dio.
«Eraginkorrena», egungoari eustea
Kautelazko neurria mantenduta zerbitzuaren eraginkortasuna galduko litzatekeela ere argudiatu zuen Jaurlaritzak helegitean. Hari erantzunez, autoak dio Jaurlaritzak zerbitzuen «bateratzea» deitu dionak esan nahi duela Basurtuko bihotz kirurgiako unitatea ixtea. Haren ustez, hobe da dagoneko funtzionatzen duen eta eraginkortasuna erakutsia duen zerbitzu bat mantentzea, eraginkorragoa izango dela ziurtatuta ez dagoen beste sistema batera aldatzea baino. «Funtzionatzen duten gauzen egoera defendatzeaz gain, esango dugu, osasungintza publikoari dagokionez, interes orokorra dela bizitzarik ez galtzea, hori eragozteko baliabideak baldin badaude. Eraginkortasuna, modu ekonomikoan neurtua, helburu horren menpe egongo litzateke».
Irizpide hori kontuan hartuta, epaileak erabaki du lehentasunezkoa dela orain martxan den zerbitzua ez ixtea: «Hitz batean, baliabideak egun Basurtuko ospitalean daudenez, interes orokorrak, lehentasunez, ditugun baliabideak mantentzera garamatza, eta ez ixtera, lekualdatzera eta moldatzera».
Autoaren berri izan ostean, agerraldia egin du Gotzone Sagardui Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak, eta jakinarazi du berriz helegitea jarriko diotela neurriari, nahiz eta auzitegiaren erabakia errespetatzen duen. «Ezin diogu uko egin gure zerbitzuak hobetzea ekarriko duten neurriak aurkezteari», adierazi du, eta gaineratu du zerbitzuaren lekualdatzeak «irizpide zientifikoei» erantzuten diela. Beste leku batzuetan ere neurri bera hartu izan dutela argudiatu du; bestek beste, Espainiako komunitate autonomo batzuetan. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220835/zenbait-protesta-egin-dituzte-ikus-entzunezkoetan-euskarazko-edukiek-duten-presentzia-urria-salatzeko.htm | Gizartea | Zenbait protesta egin dituzte ikus-entzunezkoetan euskarazko edukiek duten presentzia urria salatzeko | Donostiako Parte Zaharreko gazte asanbladak eta Gazte Euskaltzaleen Sareak egin dituzte ekintzak | Zenbait protesta egin dituzte ikus-entzunezkoetan euskarazko edukiek duten presentzia urria salatzeko. Donostiako Parte Zaharreko gazte asanbladak eta Gazte Euskaltzaleen Sareak egin dituzte ekintzak | Azken egunetan zenbait protesta eta margoketa egon dira Donostian eta Bilbon, guztiak ikus-entzunezkoetan euskarak duen presentzia urria salatzeko. Lehenbizikoa Donostiako Parte Zaharreko gazte asanbladak egina da: hiriko zinema atari batean Zinema euskaraz esaldia margotu zuten. Taldeak bideoz grabatu zuen ekintza, eta Twitter kontuaren bidez zabaldu. «Film gutxi batzuk euskaraz ikus daitezkeen arren, euskararen presentzia pantailetan negargarria da», nabarmendu zuten txioan.
Gazte Euskaltzaleen Sareko kideek, berriz, Bilbora eraman zuten protesta. EITBren egoitzan 'Euskaraz behar dugu' mezua idatzi zuten folio txuri batzuen laguntzaz. Jarraian, egoitzaren aurrean bildu ziren, ETB2n ikus daitezkeen gaztelaniazko hainbat saioren logoen irudiak eskuan zituztela. Klak Gazte Ahotsa plataformak eman zuen ekintzaren berri, Twitterren argitaratutako bideo baten bidez.
Bideoan azaltzen denez, jendeak «gero eta denbora gehiago igarotzen» du ikus-entzunezkoetan. «Testuinguru horretan, hizkuntza txikiek ez dute lekurik, ez dira hain errentagarriak. Txikiegiak gara lehiazko mundu erraldoi honetan». Nabarmentzen da, gainera, erakunde publikoek egoera zein den dakiten arren, ez dituztela «behar diren neurriak hartzen». Bideoan diote, gainera, beraiek lanean jarraituko dutela «pantailak euskaraz izan daitezen lortu arte». |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220836/guztien-krudelkeriaren-kontra.htm | Iritzia | Guztien krudelkeriaren kontra | Guztien krudelkeriaren kontra. | Joxe Mari Larretxea errefuxiatua bahitzea agindu zuela aditzera emateko adierazpen izugarriak egin zituen joan den azaroaren 6ko El Pais-en Jose Barrionuevo Espainiako Barne ministro ohiak. Poliziek egindako bahiketak, hilketak eta gerra zikina justifikatu zituen elkarrizketa horretan, eta portaera horiek, planteamendu politiko guztiak alde batera utzita, argi eta garbi gaitzetsi behar dira, etika ororen kontra baitoaz. Gertatutakoaren larritasuna ikusita, hausnarketa batzuk egin nahi ditut, Euskal Herrian bakea lortzeko lagungarri izango ditugulakoan.
Lehenik eta behin, argi eta argi geratu da, beraiek esanda, denok genekiena: Espainiako estatuak hainbat eta hainbat urtetan funtsezko giza eskubide guztiak urratu zituen ETAren kontrako borrokan. Hor ditugu Poliziak, Guardia Zibilak eta Brigada Politiko Sozialak egindako tortura eta izugarrikeria guztiak, manifestazioetan hildakoak, herriko jendearen kontrako errepresio gogorra, diskriminaziorik gabeko atxiloketak,… Errealitate gogor hori hemen dugu eta Espainiako agintariek, hamarkada luzeetan polizien torturen eta basakerien aurrean «gehiegikeriak» besterik ez zirela ziotenek, beste aldera begiratzen zutenek eta portaera horiek justifikatzen zituztenek, egindako ikaragarrikeriak onartzeaz gain, barkamena eskatu beharko diote Euskal Herriko jendeari, indar armatuen bortizkeria pairatu zutenei bereziki. Onarpen eta barkamen horiek guztiz beharrezkoak dira, guztion elkarbizitzan oinarritutako Euskal Herri libre eta baketsu bat lortu nahi badugu.
Bigarrenik, Barrionuevoren adierazpenen kontra izandako erreakzioak aztertu nahi ditut. PSOEko ordezkari batzuek, Denis Itxasok eta Eneko Anduezak batez ere, esandakoak gustatu zaizkit, ideologia guztien gainetik GALek egindakoa izugarrikeria izan zela eta ez zuela inolako justifikaziorik izan argi esan dutelako. Halaber, biktimen elkarte batzuek esan dutena izan dut gogokoa, sufritu duten guztiei zor diegun errespetuaren kontrako adierazpenak izan baitira Barrionuevorenak.
Hala ere, eta gaiaren garrantzi itzela kontuan hartuta, euskal gizartean kontrako erreakzioa, ezta alderdi politikoena ere, ez dela oso handia izan iruditzen zait. Nik ez dakit, egia esan, gure historiaren fase berri honetan zer gertatzen ari zaigun euskaldunoi, baina Barrionuevoren adierazpen izugarriek ez gaituztela behar bezainbeste sumindu pentsatzen dut. Badakit, herri eta komunitate garen aldetik, oraindik triste eta etsituta gaudela aurreko fasean bizi izandakoarengatik; baina, benetan diot, ez gara Barrionuevok esandako izugarrikerien garrantziaz jabetzen.
Hirugarrenik, ezker abertzaleak izandako erreakzioa aztertuko dut bereziki. Espainiako estatuak «bere urriaren 18ko adierazpena» egin behar duela esan du Arnaldo Otegik. Bada, ez nator Otegik esandakoarekin bat. Adierazpen horrek aurrerapen batzuk ekarri zituen arren, ez du bakearen gaia erdigunean jartzen eta gutxi da gure herriko jende askorentzat. Gainera, ETAk, azken urteetan batez ere, egindako ekintza krudelak ez ditu behar bezala gaitzesten, eta ekintza batzuek (Yoyes, Jose Mari Korta, Inazio Uria, Lopez de la Calle, Miguel Angel Blanco…) gaitzespen berezia merezi dute, ezker abertzaleak adierazpen horretan agertzen ez duena.
Hitz batean, egiazko bakea lortzeko benetako urratsa egin behar dute bi aldeek: poliziak egindako torturak gaitzetsi behar dituzte Espainiaren aldeko sentsibilitatea dutenek, eta ETAk, hasieran mugimendu askatzailea izan zela ukatu gabe, une batetik aurrera, azken urteetan bereziki, giza eskubideen kontra egindako urraketa guztiak gaitzetsi behar ditu ezker abertzaleak, sektore gogorrak batez ere. | |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220837/autobusa-doakoa-izango-da-gasteizen-hamabi-urtetik-beherakoentzat.htm | Gizartea | Autobusa doakoa izango da Gasteizen hamabi urtetik beherakoentzat | Abenduaren 12an sartuko da indarrean neurria, Gorka Urtaran alkateak iragarri duenez. Joan den urrian, Eusko Legebiltzarrak atzera bota zuen neurri bera Araba, Bizkai eta Gipuzkoako garraio publikoan ezartzea, EAJren eta PSE-EEren botoekin. | Autobusa doakoa izango da Gasteizen hamabi urtetik beherakoentzat. Abenduaren 12an sartuko da indarrean neurria, Gorka Urtaran alkateak iragarri duenez. Joan den urrian, Eusko Legebiltzarrak atzera bota zuen neurri bera Araba, Bizkai eta Gipuzkoako garraio publikoan ezartzea, EAJren eta PSE-EEren botoekin. | Gorka Urtaran Gasteizko alkateak iragarri duenez, abenduaren 12tik aurrera hiriko autobus zerbitzua doakoa izango da 5 eta 12 urte bitarteko umeentzat. Hiriko autobusa doan erabili ahal izateko, azaroaren 21ean Gasteizko Udalaren webgunean erabilgarri jarriko dute doako garraio txartela eskuratzeko formularioa. Txartel hori 5 eta 11 urte bitarteko umeek erabili ahal izango dute, 5 urtetik beherakoentzat dagoeneko doakoa baita garraioa. Formularioarekin batera, garraio txartela lortzeko baldintzak eta eskakizunak zein diren jakinaraziko da. Aurreikusi dute neurriari esker 28.000 bidaiarik doan bidaiatu ahal izango dutela Gasteizen.
Gogoratu behar da joan den urrian Eusko Legebiltzarrak, EAJren eta PSE-EEren botoekin, atzera bota zuela hamabi urtetik beherakoentzat hiru lurraldeetako garraio publikoa doan izateko eskaera. EH Bilduk egin zuen eskaera, eta Elkarrekin Podemos-IUk babestu zuen, baina, proposamen hori onartu beharrean, jeltzaleek eta sozialistek aurkeztutako osoko zuzenketa onartu zuten. Hala, legebiltzarrak Jaurlaritzari eskatu zion garraio publikoaren operadore publiko guztiei proposatzeko tarifen deskontu sistema progresibo bat ezartzea. Astelehenean, berriz, Bizkaiko Batzar Nagusiek atzera bota zuten Bizkaibuseko bidaiak doakoak izatea hamabi urtetik beherakoentzat. |
2022-11-19 | https://www.berria.eus/albisteak/220838/alaia-martin-nagusitu-da-amurrion.htm | Kultura | Alaia Martin nagusitu da Amurrion | 676 puntu pilatuta gailendu da Martin finalaurrekoen bigarren itzuliko lehen saioan. Haren atzetik sailkatu dira Aitor Bizkarra (651,5), Oihana Iguaran (632,5), Onintza Enbeita (632,5), Agin Laburu (624) eta Miren Artetxe (595,5). | Alaia Martin nagusitu da Amurrion. 676 puntu pilatuta gailendu da Martin finalaurrekoen bigarren itzuliko lehen saioan. Haren atzetik sailkatu dira Aitor Bizkarra (651,5), Oihana Iguaran (632,5), Onintza Enbeita (632,5), Agin Laburu (624) eta Miren Artetxe (595,5). | Gaurkoaz gain, beste bi finalaurreko jokatuko dira bigarren itzuli honetan: azaroaren 26an Baionan, eta abenduaren 3an Bilbon.
Bigarren bueltan pilatzen dituzten puntuak aurrenekoan egindakoei batuta, puntu gehien biltzen dituzten bertsolariak arituko dira finalean, Maialen Lujanbiorekin batera. |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220839/euskara-ondare-linguistiko-bat-ez-ezik-euskal-gizartearen-lehiakortasunerako-eta-kohesio-emozionalerako-tresna-ere-bada.htm | albisteak | «Euskara, ondare linguistiko bat ez ezik, euskal gizartearen lehiakortasunerako eta kohesio emozionalerako tresna ere bada» | Gorka Urtaran • EUDELeko elkarteburua eta Vitoria-Gasteizko alkatea | «Euskara, ondare linguistiko bat ez ezik, euskal gizartearen lehiakortasunerako eta kohesio emozionalerako tresna ere bada». Gorka Urtaran • EUDELeko elkarteburua eta Vitoria-Gasteizko alkatea | EUDEL Euskadiko Udalen Elkarteak bat egiten du Euskaraldiarekin. Elkartea bera eta elkarteko kide diren udalak arigune aktiboak dira, eta langileek ere Euskaraldian parte hartuko dute, ahobizi edo belarriprest moduan.
EUDEL elkartean beti dago bermatuta euskara, zerbitzu- eta lan-hizkuntzari dagokionez, ezta?
Bai. Euskara gure elkartearen eginkizunetako bat da 1982an sortu zenetik. Euskal udalgintzaren sustraietan dago euskararen ezagutza eta erabilera sustatzea, bai zerbitzu-hizkuntza gisa herritarentzat, bai lan-hizkuntza gisa gure langileentzat. EUDELen Bikain kalitate-ziurtagiria eskuratu genuen 2020. urtean.
Halaber, EUDELek langileen artean hainbat egitasmo bultzatzen ditu euskararen normalizaziorako. Zeintzuk dira?
Euskararen barne-plana onartu genuenetik, 2021ean, hainbat dira langileen eskura jartzen ditugun egitasmoak, eta urte osoan garatzen direnak: euskarazko trebakuntza-saioak, mintzamen teknikorako saioak, Euskara Planaren jarraipena, eta orain dela hilabete gutxi abian jarri dugun Eusle metodologia, euskaraz komunikatzeko ahozko ohiturak geure egite aldera. Gure asmoa da apurka-apurka lankide gehiago batzea proiektu horretara.
EUDELek bat egiten du Euskaraldiarekin arigune gisa; eta norbanako gisa, ahobizi eta belarriprest. Langileen erantzuna ona da?
Bai, oso ona. Aurtengo aldia ere ilusioz hartzen dugu. Ahobizi edo belarriprest figura uneoro daukagu bermatuta. Plantilla osoak parte hartuko du Euskaraldian.
Euskadiko udalen erantzuna ere ona da?
Erabatekoa. Euskal udalok arigune aktiboak gara 2018tik. Euskaraldia lehen aldiz egin zenetik, hartu izan dugu parte oso era aktiboan.
Euskararen erabilera sustatzeko bidean, EUDELek aurrerapausoak ematen jarraitu nahi du, udalerriekin bat, ezta?
Zalantzarik gabe. EUDELen erronketako bat da gure udalerrietan kohesio emozionala sustatzea, gure herriaren kide izatearen sentimendua indartzeko, gure komunitatearekiko konpromisoa indartzeko. Horren guztiaren ondorioz, gure onena ematen dugu. Solidarioagoak eta lehiakorragoak egiten gaitu. Euskara ere bada, euskal komunitatearen biltzaile nagusietako bat. Horrexegatik ere EUDELen bat egiten dugu euskararekin, ondare linguistiko edo kultural bat ezezik, euskal gizartearen lehiakortasunerako eta kohesio emozionalerako tresna ere badelako.
EUDELek euskararen erabilera sustatzen du bere kide diren udalerrietan. Zeintzuk dira sustapen hori aurrera eramateko EUDELek eskura dituen baliabideak?
EUDELeko Euskara Zerbitzuak laguntza ematen die, bai abian jarritako kanpaina, egitasmo eta proiektuen gaineko zalantzak argitzeko, bai eta euskara planak garatzeko ere, bereziki 5.000 biztanletik beherako udalerrietan. Era berean, Bikain kalitate-ziurtagiriari buruzko deialdien berri ere ematen die, eta udalak eta beren sozietateak Bikain deialdira aurkeztea sustatzen du.
EUDEL, erakundeen arteko lankidetzan ere aritzen da. Zertan datza Euskaltzaindiarekin duen lankidetza-hitzarmena?
2001ean, EUDELek eta Euskaltzaindiak lankidetza-hitzarmena sinatu zuten, Akademiak udalerriei onomastika alorreko aholkularitza teknikoaren zerbitzua emateko xedearekin: toki-izenen txostenak, toponimia-mapa, baserrien katalogoa, eta abar. Harrezkero, EUDELek toponimiaren azterketaren, ikerketaren eta hedapenaren garapenean laguntzen eta sustatzen du, eta toki-erakundeen eskura jarri zerbitzu hori. 2021ean berriztatu zen hitzarmena, udalek eskatzen zuten zerbitzua zela ikusita. 2021ean eta 2022an hogeita hamar bat udalek eskatu izan dute zerbitzu hori.
Horrez gain, euskara esparru instituzionalean txertatzeko ahalegina ere egiten du EUDELek. Herri-administrazioen arteko euskarazko harremanak areagotzeko egitasmoak asmo horri erantzuten dio?
Bai. Eusko Jaurlaritzako Hizkuntza Politikarako Sailburuordetzarekin, Emakunderekin, Uema-rekin, hiru foru aldundiekin eta hiru hiriburuetako udalekin elkarlanean, EUDELek parte hartzen du HAKOBA Herri Aginteen Koordinazio Batzordean, euskal udalerrien izenean. Helburu nagusia da herri-administrazioen arteko euskarazko harremanak areagotzeko proiektuak abian jartzea eta herri-erakundeen artean lankidetza indartzea. Adostutako egitasmo bateratuen artean, aipatzekoak dira euskara eremu sozioekonomikoan sustatzeko plana, euskara kirolean sustatzeko plana eta ESEPa (Euskara Sustatzeko Ekintza Plana) berritzeko estrategia-lerroen diseinua.
Aipagarria ere bada EUDELek parte hartzen eta laguntzen duela euskarari lotutako beste hainbat organotan. Horiek guztiak ere oso garrantzitsuak dira, ezta?
Halaxe da. Hauek dira EUDELen betidanik egin diren praktikak; eta abiapuntutzat hartzen dira, konpromiso irmotzat, euskara EUDEL Elkartean erabiltzeari eta bere presentziari dagokionez. Euskararekin lotutako beste hainbat organotan parte hartzen eta laguntzen du EUDELek: Euskararen Aholku Batzordea, Bikain euskararen kalitate-ziurtagiriaren Artezkaritza Kontseilua, HABEren Zuzendaritza Batzordea.
Informazio gehiago bildu nahi izanez gero, bisitatu webgune hau: www.eudel.eus |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220840/jaurlaritzak-ukatu-egin-du-hezkuntza-akordioa-hautsi-izana.htm | Gizartea | Jaurlaritzak ukatu egin du hezkuntza akordioa hautsi izana | EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek kritikatu egin dute 2 urtekoen ikasgelak ituntzeko eskaintza PP+C's-ri egin izana. EH Bilduk eskatu du hezkuntza akordioaren jarraipen batzordea urgentziaz bil dadila. | Jaurlaritzak ukatu egin du hezkuntza akordioa hautsi izana. EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek kritikatu egin dute 2 urtekoen ikasgelak ituntzeko eskaintza PP+C's-ri egin izana. EH Bilduk eskatu du hezkuntza akordioaren jarraipen batzordea urgentziaz bil dadila. | Eusko Legebiltzarreko lau alderdi nagusiek sinatutako hezkuntza akordioaren inguruan hautsak harrotu dira berriro ere. Atzo jakinarazi zuten Eusko Jaurlaritzak aurrekontuen negoziazioetan PP+C's-ri eskaini diola itunpeko ikastetxeetan 2 urteko haurren gelak ere ituntzea —ekaineko agindu batean ere jada jasota dago—, eta Haurreskolak partzuergoa doako izatea —hori ere jakinekoa zen–. Lehenengo neurriak ezinegona sortu die itunaren sinatzaileetako biri, EH Bilduri eta Elkarrekin Podemos-IUri. Gogor mintzatu da EP-IUren bozeramaile Miren Gorrotxategi Eusko Legebiltzarrean, eta Eusko Jaurlaritzari leporatu dio hezkuntza ituna haustea: «Gobernuak ekintza honekin ituna apurtu du». Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak, ordea, ukatu egin du halakorik gertatu denik, eta esan du «goitik behera» errespetatzen dutela dokumentua. EH Bildu ere kritiko agertu da, Ikoitz Arrese legebiltzarkidearen ahotik: «Ez dugu ulertzen eskaintza hau».
EP-IU izan da ezinegona erakusten lehenengoa. Gorrotxategiren esanetan, gehiegizkoa izan da 2 urteko haurren ikasgelak ituntzea. Izan ere, iruditzen zaio itunpeko ikastetxeen eremua zabaldu egingo dela horrela. Alabaina, oraingoz akordioan jarraitzen dutela zehaztu du: «Ez gaude akordiotik kanpo. Eusko Jaurlaritzaren ekintzen zain geratzen gara».
Dena den, zalantzan jarri du Hezkuntza Legeari babesa ematea bera ere; esan dutenez, ez baitaude prest 2 urteko umeen gelak ituntzea jasotzen duen lege bat onartzeko. Gainera, «desleialtasuna» ikusi dute, eta «onartezina» begitantzen zaie eskaintza «akordioaren antipodetan» dagoen talde bati egin izana.
EH Bildu ere ez dago konforme. Arreseren irudiko, «ulergaitza» da Jaurlaritzak PP+C's-ri eskaini izana itunpeko eskoletako 2 urteko gelak ituntzea, eta atzean «intentzio politikoak» egon daitezkeela iradoki du: «Eskaintza horrek mesfidantza eragin digu, ulergaitza delako; ez dugu ulertzen zertara datorren hezkuntza akordioa sinatu ez duen alderdi bati horrelako eskaintza bat egitea, ez dugu ulertzen zein den eskaintza horren intentzio politikoa, Jaurlaritzak bidali nahi duen mezua». Gainera, gogorarazi du neurri hori ez dagoela hezkuntza akordioan jasota, agindu batean baizik.
Horiek horrela, irizten dio egoera «oso nahasia» dela eta «gauzak ez doazela ondo»: «Akordioaren garapenean tirabira batzuk izan ditugu, eta atzokoak ez du batere laguntzen; egoera zaildu egiten du, mesfidantza sortzen duelako». Hori ikusita, EH Bilduk eskatu du itunaren jarraipen batzordea urgentziaz bil dadila. Datorren astean jarri nahi dute bilera. Bildarratz elkartzeko prest agertu da.
Neurri jakin batez harago, Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren balorazioa ere egin du Arresek. Adierazi du dokumentu horrek ez dituela «asebetetzen»: «Oraindik ere falta dira hezkuntza akordioan nuklearrak ziren hainbat kontu: adibidez, Euskal Hezkuntza Zerbitzua definitzea».
Sailak, bestelako iritzia
Oposizioaren kritikei erantzun die Bildarratzek, eta bestelako bertsio bat eman du. Haren hitzetan, «goitik behera» errespetatu dute ituna: «Berresten dut konpromiso argia dugula hezkuntza akordioarekin. Ez da akordiorik hautsi, eta ez da izan leialtasun faltarik».
Areago: neurriak akordioarekin bat egiten duela iruditzen zaio. Izan ere, besteak beste, uste du balekoa izango dela segregazioari aurre egiteko, «hezkuntza orekatua» eta doakoa izatea duelako xede, baita segregaziori ikasleak ikastetxeetara sartzen direnetik beretik aurre egitea ere. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220841/abiatu-da-euskaraldia.htm | Gizartea | Abiatu da Euskaraldia | Euskal Herriko bost hiriburutan hasiera ekitaldiak egiten ari dira. Hainbat kontzertuk ere girotuko dute gaua. | Abiatu da Euskaraldia. Euskal Herriko bost hiriburutan hasiera ekitaldiak egiten ari dira. Hainbat kontzertuk ere girotuko dute gaua. | Euskaraldiaren hasieraren atarian, Euskal Herrian motorrak berotzen hasi dira. Arratsalderako egitarau oparoa antolatu dute bost hiriburutan, baita herri eta eskualde askotan ere. Baionan, Bilbon, Donostian, Gasteizen eta Iruñean ahobizi eta belarriprest mordoa elkartu dira. Hasiera ekitaldiak ez ezik, kontzertuak eta emanaldiak ere izango dira hiriburuetan. 19:30ean, hiriburuetan txapa janzte bateratua egin dute parte hartzaileek.
Iruñean, jendea biltzen hasia da Zentral aretoan; txapak nonahi ikus daitezke. Topaguneko eta euskalgintzako kideez gain, ordezkari politikoak eta gizarte eragileak dira aretoan. Iñaki Sagardoi Euskaraldiaren Nafarroako koordinatzaileak hartu du hitza: «Euskaraldia elkarlanean egiten den egitasmo erraldoia da, baina zuek zarete herrietan, bailaretan, eskualdeetan, auzoetan euskarari hauspoa ematen diozuenak».
Baionan ere, Zizpa gaztetxearen goxotasunean elkartu dira ahobizi eta belarriprestak. Ekitaldiaz aparte, gero pintxo poteaz ere gozatu dute euskal giroan.
Lehen, goizaldean, Euskalerria Irratia belarriak goxatzen hasi da. Metropoli Forala saioa eskaini du Iruñeko Laba aretoan. Bertan izan dira Topaguneko eta administrazio publikoetako ordezkariak eta ahobizi eta belarriprestak. Oskar Zapata Euskaltzaleen Topaguneko Nafarroako zuzendariak ezin hobeki azaldu du Euskaraldiaren bezperako giroa: «Ilusioa sumatzen da herri eta txoko guztietan». Donostian ere, goizetik eguerdira bitartean, hiru mintzodromo antolatu dituzte, euskaltegietako ikasleak hitzekin ekiten hasteko.
Bihartik aurrera hasiko da benetan Euskaraldia. Hiriburuetako gaurko ekitaldiez gain, herri eta auzo bakoitzak beren egitarau propioa osatu dute datozen bi asteetarako. Kontzertuak, emanaldiak, poteoa, aurkezpenak... denetarik antolatu dute.
Ahobizi eta belarriprest
Azaroaren 18tik abenduaren 2ra bitartean, euskararen erabilera hauspotzera deitu dute antolatzaileek. Hala, aurki hasiko da euskaraz aritzeko garaia bai herrietan, bai kaleetan eta etxean eta txoko guztietan. Izan ere, Hitzez ekiteko garaia da Euskaraldiaren aurtengo leloa. Halaber, datozen asteotako esperientziak ere partekatu ahal izango dira sareetan, #HitzezEkiteko traola erabilita eta @euskaraldia Twitter kontua aipatuta.
Euskararen aldeko ariketa kolektibo bat da Euskaraldia, eta herritarrek hizkuntza ohiturak aldatzea du xede, euskararen erabilera handitzeko. Bi rolen artean aukeratu behar dute parte hartzaileek: ahobizi eta belarriprest. Ahobizi direnek konpromisoa hartzen dute euskara ulertzen dutenekin euskaraz mintzatzeko, eta ezezagunei lehen hitza beti euskaraz egiteko. Belarriprestak, berriz, euskaraz hitz egiteko gai izan ez arren haiengana euskaraz zuzentzea nahi dutenak dira.
Pertsonek ez ezik, mota guztietako eragileek ere parte har dezakete Euskaraldian, ariguneak sortuz. Euskaraz lasai hitz egiteko guneak dira, izan entitate barruan edo izan entitateak herritarrekin duen harremanean.
Hona hemen arratsalderako egitaraua, hiriburuz hiriburu:
Baiona (Zizpa gaztetxea)
18:00 Ate irekiera
18:30 Musika eta giroa
19:00 Ekitaldiaren hasiera eta txapa ezartzea
19:45 Pintxo potea
20:00 Ixabe taldearen emanaldia
Bilbo (Bilboko Alondegia)
19:10 Ekitaldiaren hasiera. Nerea Mazo eta Patxo Telleria arituko dira aurkezle lanetan
19:30 Txapa jartzea
19:40 Inun eta Yogurinha Borovaren kontzertua (Ibarrekolanda Institutuko lagunekin batera)
Donostia (Bulebarra)
18:00 Musika eta dantza herrikoia, Donostiako Udalaren Musika eta Dantza Eskolak antolatuta
19:00 Mirari Martiarena eta Idoia Torregarai umoristen saioa
19:25 Euskaraldiaren mezua irakurtzea, Tanya de la Cruzekin, Iñaki Salvadorrekin eta Sua Enparantzarekin
19:30 Txapa janzte bateratua, eta, jarraian, Mugan taldearen emanalditxoa
Gasteiz (Jimmy Jazz aretoa)
18:00 Ipurbeltz kale antzerkia
19:00 Ekitaldi nagusia
19:45 DJ Malandroren emanaldi ibiltaria
21:00 Lenoir eta Miceren kontzertua Hala Bedi tabernan
Iruñea (Zentral aretoa)
18:45 Ate irekiera
19:00 Ekitaldi nagusia: Olaia Intziartek, Broken Brothers Brass Bandek eta DJ Reimyk girotuko dute ekitaldia |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220842/gerra-zikinaren-inpunitatea-salatu-du-sortuk-bilbon-egindako-ekitaldian.htm | Politika | Gerra zikinaren «inpunitatea» salatu du Sortuk Bilbon egindako ekitaldian | Lore eskaintza egin dute, Santiago Brouarden eta Josu Muguruzaren hilketak gogorarazteko | Gerra zikinaren «inpunitatea» salatu du Sortuk Bilbon egindako ekitaldian. Lore eskaintza egin dute, Santiago Brouarden eta Josu Muguruzaren hilketak gogorarazteko | Datorren igandean 38 eta 33 urte beteko dira, hurrenez hurren, Santiago Brouard eta Josu Muguruza ezker abertzaleko kideak hil zituztenetik. Urteurrenak gogorarazteko, Sortuk lore eskaintza egin du Brouardek kontsulta zeukan tokian, eta «estatu terrorismoaren inpunitatea» salatu du.
Sorturen Bizkaiko arduradun Paul Lakak esan duenez, Brouard eta Muguruza «estatu egiturek antolatutako gerra zikinaren biktima» izan ziren. Gogora ekarri ditu Espainiako Barne ministro ohi Jose Barrionuevok duela gutxi egindako adierazpenak, eta erantsi du adierazpen horietatik ondorioztatzen dela «gerra zikinaren atzean estatu arrazoia defendatzeko estatu egiturek antolatutako eta finantzatutako sare oso bat» egon zela.
Lakaren esanetan, Barrionuevoren hitzek ez dute ezer berririk ekarri: «Beti jakin dugu Estatua prest dagoela eskura dituen tresna guztiak erabiltzeko euskal independentismoaren aurka». Hala ere, Barrionuevok erakutsitako «inpunitatea» nabarmendu du Lakak: «Erabateko inpunitatez sentitzen diren horiek hori guztia erabat lasai esateko gauza dira. Azken batean, estatu arrazoia defendatzen dute, eta Estatuak defendatu egiten ditu».
Edonola ere, Sortuk uste du gerra zikinak ez duela lortu ezker abertzalea «isilaraztea»: «Haien balek eta legez kanporatzeko estrategiak ez zuten lortu gu politikoki zokoratzea. Alderantziz, ezkerreko independentismoa inoiz baino indartsuago dago».
Ekitaldiak igandean
Egiari Zor fundazioak Brouard eta Muguruza oroitzeko ekitaldiak egingo ditu igandean. Bilboko Ametzola parkean, 12:00etan lore eskaintza egingo dute Brouarden aldeko oroitarrian. Geroago, 12:30ean, ekitaldi politikoa egingo dute Errekalde plazan, eta han Triple A-k hildako Paulo Garaialderen alaba Pilar Garaialdek hitz egingo du. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220843/madrilek-eh-bildurekin-hitzartu-du-zerga-berriak-foru-ogasunei-ematea.htm | Ekonomia | Madrilek EH Bildurekin hitzartu du zerga berriak foru ogasunei ematea | Hego Euskal Herriko erakundeek kudeatuko dituzte energia konpainien eta bankuen gaineko tasa berriak. Madril Jaurlaritzarekin negoziatzen aritu da, baina akordioa EH Bildurekin egitea hobetsi du. | Madrilek EH Bildurekin hitzartu du zerga berriak foru ogasunei ematea. Hego Euskal Herriko erakundeek kudeatuko dituzte energia konpainien eta bankuen gaineko tasa berriak. Madril Jaurlaritzarekin negoziatzen aritu da, baina akordioa EH Bildurekin egitea hobetsi du. | Politikan, zerbait egitea bezain garrantzitsua da egindako hori ongi saltzea. Arau hori garbi geratu da energia konpainien eta bankuen gaineko zerga berezien kasuan. Zerga horiek foru ogasunen esku uzteko akordio politiko bat beharrezkoa zen, eta horren tantoa EH Bilduri ematea erabaki du Espainiako Gobernuak, EAJren atsekaberako.
Espainiako Gobernuak bi tasa horiek iragarri zituenetik, argi zegoen negoziazio bat egon beharko zuela haren eta Hego Euskal Herriko erakundeen artean, zuzeneko zergak direlako proposatutakoak, eta halakoen gaineko eskumena Euskal Autonomia Erkidegoari ematen diolako Kontzertu Ekonomikoak; Nafarroako Foru Erkidegoari, berriz, Hitzarmen Ekonomikoak.
Zerga horiei dagokienez, izan ziren hasieran zalantza batzuk, Madrilek ez zituelako «zerga» gisa aurkeztu, «ondarearen prestazio publiko» gisa baizik. Formula hori egokia izan daiteke haren aurkako auzibideak eragozteko, baina beste ondorio bat izango luke: foru erakundeen eskuduntzari izkin egitea.
Eusko Jaurlaritzaren, Nafarroako Gobernuaren eta alderdi abertzaleen kexuen ondorioz, Madrilgo gobernuak irailean iragarri zuen tasa horren bilketa foru ogasunen esku geratzeko bideak negoziatuko dituela, eta horretan aritu dira azken asteetan. Bi aukera zeuden: zergak eskualdatzea, edo kalte ordain bat ematea.
Zergak luzatzeko aukera
Akordioa, baina, ez da gaur arte iritsi, eta iragarpena ez du egin euskal gobernuetako baten partetik, EH Bilduren eskutik baizik. Oskar Matute koalizio independentistako diputatuak azaldu duenez, Espainiako Kongresuan legegaia onartu eta hiru hilabeteko epean zehaztuko dute aldebiko batzordeetan nola geratuko diren zergak foru ogasunen esku.
Matutek gaineratu du Espainiako Gobernuak aztertu egingo duela zerga horiek iraunkorrak egitea, hasieran 2023. eta 2024. urteetarako baizik ez direla. Horrela, aberastasunaren banaketa hobetu egingo dela nabarmendu du Matutek.
EAJ: «Bitxia da»
Zerga horiek Espainiako Gorteetan aurrera egiteko beharrezkoak dira EH Bilduren botoak, baina baita EAJrenak ere, eta jeltzaleek ez dute nahi eskuduntzaren domina EH Bilduren paparrean soilik agertzea. Horregatik, Idoia Sagastizabal EAJko diputatuak ziurtatu du PSOEk eta EH Bilduk legegaiari jarritako zuzenketa bere taldeak egindako batean oinarritzen zela, baina kexu da ez dituztela harekin bat egitera deitu. «Bitxia da guri sartzen ez uztea». Edonola ere, Sagastizabalek ironiarekin txalotu egin du «41 urte geroago» EH Bildu Kontzertu Ekonomikoaren defentsan aritzea.
EAJko diputatuak zehaztu du zergei buruzko azken hitza batzar nagusiek eta Nafarroako Parlamentuak dutela.
Aldaketak proiektuan
Zerga horiek urtarrilaren 1ean jarri nahi ditu indarrean Espainiako Gobernuak, baina oraindik ez du haien tramitazioa bukatu. Bihar amaituko dituzte lanak Kongresuko Gai Ekonomikoen batzordean, eta datorren astean dira bozkatzekoak osoko saioan.
Azkenera arte aldaketak egon daitezke testuan. Gaur, esaterako, EAJren eta PdeCATen zuzenketa batzuk onartu dituzte, eta, horien ondorioz, argindar konpainien Espainiako adarrek soilik izandako diru sarrerak zergapetuko dituzte; gainera, kanpoan geratuko dira gas eta argindar tarifa arautuen bidez izandako diru sarrerak. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220844/anonyme-popular-proiektua-jada-entzun-daiteke-badok-atarian.htm | Kultura | 'Anonyme Popular' proiektua jada entzun daiteke 'Badok' atarian | Igor Elortzak jarri dizkio hitzak eta ahotsa lanari, eta, Rafa Ruedak, berriz, musika. Biek ala biek osatu dute Anonyme Popular proiektua, eta izen bereko lana kaleratu. | 'Anonyme Popular' proiektua jada entzun daiteke 'Badok' atarian. Igor Elortzak jarri dizkio hitzak eta ahotsa lanari, eta, Rafa Ruedak, berriz, musika. Biek ala biek osatu dute Anonyme Popular proiektua, eta izen bereko lana kaleratu. | «Pinponeatzen» aritu dira Igor Elortza bertsolaria eta Rafa Rueda musikaria hilabete gutxi batzuez: lehena bertso sorta idazten, eta, bestea, hitz horiek doinuetara eramaten. Horren emaitza da Anonyme Popular disko liburua. Bederatzi abestik osatzen dute lana, eta Badok.eus atarian entzun daiteke.
«Premia nuen bat-batekoak dauzkan mugetatik askatuago aritzeko», azaldu du Elortzak. Gu ta Gutarrak taldean ibili ostean, «modu pausatuago» batean lan egiteko beharra izan du bertsolariak. Eta hala egin du. Bere ni-tik abiatu da proiektuaren hazia landatzeko, baina hain pertsonala da lana, non ez dakien nondik hasi hura azaltzen. Norberarena denaren eta kolektiboaren arteko tentsioak plazaratu ditu bertan, lehen pertsonan: «Nik momentu honetan daukat esateko nik bizi dudana».
Are gutxiago daki Ruedak lana nola definitu: «Testuak irakurrita kolpea hartu nuen. Ez nuen espero horren zintzoak eta gordinak izatea». Batera edo bestera, modurik topatu du hip-hop, pop, batxata zein funk doinuak bertsoen hitzekin batera haritzeko.
Igor Elortza eta Rafa Rueda elkarrizketatu ditu BERRIAk; datorren larunbatean irakurri ahal izango da elkarrizketa. |
2022-11-17 | https://www.berria.eus/albisteak/220845/gari-eta-goroldiozko-plazaratu-du-anari-alberdi-santestebanek.htm | Kultura | ‘Gari eta goroldiozko’ plazaratu du Anari Alberdi Santestebanek | Emakume baten bi bidaiak osatzen dute narrazioaren haria, eta testu txatalak josi. Susa argitaletxearekin eman du idazleak bere lehen liburua. | ‘Gari eta goroldiozko’ plazaratu du Anari Alberdi Santestebanek. Emakume baten bi bidaiak osatzen dute narrazioaren haria, eta testu txatalak josi. Susa argitaletxearekin eman du idazleak bere lehen liburua. | Zimur bat izan daiteke abiapuntu bat. Anari Alberdi Santestebanen Gari eta goroldiozko liburuaren pasarte batean, bere eskugainari begiratzen dio narratzaileak, beltzez jantzitako emakume beltzaran eta txiki batek —«antzekotasun oro kointzidentzia bat litzateke», esan du, ironiaz, egileak—; zerbait idatzia du azalean, baina bere bizitzan lehen aldiz, sortzen ari zaizkion zimurrengatik, ez du ulertzen zer idatzi duen. Narratzailearen hitzak irakurri ditu Alberdik: «Erreta neuzkan begiak, eta izan daitekeen auto-erretratuaren definizio zehatzenean, erretrobisorean, betaurreko beltzen atzean, denborak begi ertzetan egindako zartadurak zizelkatzeari jarraitzen nion. Esan nezake zehazteko gai ez naizen egun seinalatu batean aurpegi txarrarekin eta nekatuta jaiki nintzela eta hazpegi horixe geratu zaidala betirako. Nekatua nengoen. Nekatzen hasia beti». Eta erantsi du idazleak: «Uste dut egun hartan hasi zela liburu hau idazten, seguru asko, emakume hori».
Susarekin argitaratu du bere lehen liburua Alberdik, eta Donostian aurkeztu du, Jose Luis Otamendi idazleak eta Leire Lopez Ziluaga editoreak lagunduta, eta lagun, senide eta kulturgileen babesean, halako aurkezpenetan gutxitan bezala lepo bete zen San Jeronimo kaleko sotoan.
Musikaria eta letragilea, hitzari lotuta ezagutu du orain artean ere publikoak Alberdi, baina oraingoan bere ekarriak prosazko forma hartu duela ñabartu du Lopezek. Kontakizuna batez ere lehen pertsonan dago emana, eta hari nagusi bat du, bi bidaiak markatzen dutena: lehenik, zinematik etxerako bidean ikusiko du irakurleak 50 urte inguruko emakume bat, «barrukoari bezala kanpokoari» beha, Lopezen hitzetan. «Eta kanpokoaz ari denean ere, susmoa izango dugu ez ote dagoen zerbait gehiago esan nahian». Autoan ikusiko du gero, amaren familiaren herrira bidean, «iraganera eta etorkizunera begira, besteek antzematen ez dituzten keinuei erreparatzen, digresio txiki bat hurrengoari lotzen». Hari horrek josten ditu narrazioa osatzen duten testu txatalak; denak daude hariari lotuta, baina zentzua lukete banaka irakurrita ere, editorearen ustez. Hala ere, nabarmentzekoa iruditu zaio liburuaren «osotasuna eta digresio txikiak josteko modua, ia nabaritu ere ez egiteraino bi motatako testuak daudela».
Liburuaren izenburua Bernardo Atxagari zor diola azaldu du Alberdik, Obabakoak-eko pertsonaia batek garo eta goroldiozko izaera zuela aipatuta. «Niretzat, noski, Gari eta goroldiozko nire bi paisaiari buruz ari da». Hasierako «su txikia» piztu zioten bi une ere aipatu ditu. Batetik, duela hamar urte inguru, testu bat idazten hasi zela azaldu du, gazte hil zen bere aita baino zaharragoa zela jabetuta —«halako toles bat egiten dit denborak momentu horretan»—. Bestetik, garai bertsuan, hamahiru olibondo zaintzeko ardura heredatu zuela kontatu du. «Esango nuke badagoela abiapuntu bat bi elementu horietan». Edonola ere, azaldu du ez dela berari edo bere familiari buruzko liburua. «Saiatu naiz nik edo gutako edozeinek bizi dugun momentu honetan gure munduan ikusten ditugun gauzak deskribatzen».
Hala, haren ustez, liburua «autorretratu bat edo selfie poliedriko bat da, non pertsonaia ez den azaltzen, kontraargian itzal bat den». Eta argazki horren enkoadratzean denbora eta espazioa sartu ditu. «Denbora desberdinak, memoriatik hasi eta kontenporaneotasunera; eta espazioan, paisaiaren adiera desberdinak. Plano horretan sartzen diren bizitzako istanten eta munduaren atenporalitatearen ausazko sinkronia zoragarri horiek denak azaltzen saiatu naizela esango nuke».
Egilearen ustez, inoren bizitzak ez dira «literarioak», ezpada bizitzok kontatzeko era. «Niretzat literatura hori da, kontatzeko era. Horretan saiatu naiz liburua idaztean, eta horretan ikasi eta gozatu dut gehien; testu mota desberdinak lotzen, paragrafoak bihurritzen, egituratan sartu eta galtzen, gure begirada poetiko hori despoetizatzen... Eta hautatu dut momentu hau kontatzeko mila era posibleen artean bat, niretzat».
Zimurraren eszenak liburuaren gako bat ematen duela ere uste du: tonuarena. «Oso presente eduki dut, eta saiatu naiz a priori oso transzendentalak liratekeen gaiei kontatzeko eraren bidez pisua kentzen, eta, aldiz, arinago liratekeen zenbaiti tonu transzendentalago bat ematen eta ekilibrio hori liburu osoan mantentzen».
Film bat irakurriz bezala
«Ia dena berezia» du liburuak, Otamendiren ustez. Ez horregatik soilik, baina hasteko, bere ohiko jardun eremutik atera, eta orain arte ezagutu ez zaion molde batean atera delako plazara egilea. Haren obra ezagutzen dutenak ez zirela harrituko uste du —«orain baino lehen erakutsia du testu idatziaren barren labainak albaintzen talentuz zein osatua dagoen, bide batez hitzari zenbateko begirune eta errespetua dion beti ondo agerian utzita»—, baina, halere, ziur dago ustekaberik ere eragingo duela liburuaren irakurketak.
Narrazioko emakumeak zinema atarian hasitako bidaia amaren familiaren etxeko ganbaratik ateratzean amaitzen duela azaldu du Otamendik. Bakarrik doa andrea paisaia horietan barna, baina ohartarazi duenez, «kamera izun bat darama narratzaileak begiradan, pentsamenduan». Film bat ikustearekin lotu du irakurketa. «Film bat irakurtzen den antzera ikusi dut nik liburu hau; irudiak eta mugimendua. Konbentzio estilistiko anitz nahitara apurtu edo saihestu dira, foku eta kameraren atzera-aurrera pausatu eta geldoak lagunduta hemen, eta plano artegak harago, guztia ere travelling eta zoom efektuak aske eta trabarik gabe gara daitezen mesedetan». Film horrek kontakizun lineal soilaren jantzia badu ere, «plano sekuentzia beregain ugariz bilbatua» dagoela zehaztu du, eta «gauzak erakusteko sakontasun dotorea eta muntaia ausarta» goraipatu dizkio. Bere idazkeraren «esan indar aparta» ere txalotu dizkio egileari, eta «gauzak hitzetara zehatz eta doi ekartzeko harrigarrizko antze hori» ere bai.
Irakurleari ere egin dio oharra: «Idazleak ez dizu utziko distrai zaitezen batere». Haren iritzian, «kontalariaren hatsak bildua» sentituko da hainbatetan, «are eldarnio giro argitsu batean sorgindua ere bai inoizka».
«Ikusi ahala deskribatzen doan gizarte jokabideen eta norbere jaieren panoramika espresionista eta gardena» begitandu zaio liburua Otamendiri; «soziologia tratatu intimo bat osatzeko beste» ematen duen testua; eta «bizitzari eskainitako kantu gogor bat» ere bai. «Nago Anari Alberdi Santestebanek berebiziko nortasun narratiboko liburu bat idatzi duela, erdietsi duela lehen kolpean ezartzea bide bat norberarena». |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220873/twitterrek-bulegoak-itxi-ditu-ehunka-langilek-dimisioa-eman-ondotik.htm | Ekonomia | Twitterrek bulegoak itxi ditu ehunka langilek dimisioa eman ondotik | Elon Muskek lan baldintzak zorroztu dizkie langileei, eta gogor mehatxatu ditu. Konpainiak prebentzioz itxi ditu bulegoak, langileek sare soziala sabotatuko duten beldur. | Twitterrek bulegoak itxi ditu ehunka langilek dimisioa eman ondotik. Elon Muskek lan baldintzak zorroztu dizkie langileei, eta gogor mehatxatu ditu. Konpainiak prebentzioz itxi ditu bulegoak, langileek sare soziala sabotatuko duten beldur. | Twitter ixteko zorian al da? Munduko sare sozial handienetakoak hondoa joko al du? Oraingoz badirudi ezetz, baina kinka larrian dago, eta astelehenera arte salbuespen egoeran egongo da. Izan ere, Elon Musk jabe berriak asteburu honetan bulegoak ixtea erabaki du, langileekin izaten ari den arazoen eraginez. Duela astebete lantaldearen erdia kaleratu zuen, eta, gelditzen zirenei lan baldintzak asko gogortuko zizkiela iradoki ondoren, askok dimisioa eman dute. Horiek horrela, ikusteke dago mantenuarekin edo zibersegurtasunarekin loturiko lan guztiak modu egokian egiten diren.
Bi aste baino ez dira igaro Muskek Twitter 41.000 milioi euroan erosi eta haren kontrola hartu zuenetik. Hartaz geroztik Teslaren fundatzailea ia egunero izan da albiste. Ordainpeko erabilera ezartzearen aukerarekin hasi zen, gero erabiltzaile batzuek hainbat enpresaren Twitter kontu ofizialak erostea lortu zuten, ondoren iritsi zen kaleratzeen zaparrada, eta azkenik gaurko ihesaldia.
Muskek aste hasieran jakinarazi zuen langileak estu hartzeko asmoz zebilela. «Oso gogor lan egiteko prest» egon zitezela esan zien, edo bestela lana utz zezatela. Joaten zirenei hiru hilabeteko soldata hitzeman zien kaleratzeen kalte ordain gisa, eta ehunka langilek onartu dute. Atzo hainbatek eman zuten bere irteeraren berri Twitterren, eta sare sozialetan beren curriculumak jarri zituzten lana bilatzeko. Gehienak prestakuntza bereziko langileak dira: ingeniariak, programatzaileak...
Dimisioa emanagatik ere, askok Twitterren barrunbeetara sartzeko modua zuten oraindik, eta hori eragozteko itxi ditu bulegoak Muskek. «Sabotajea jasateko» arriskua murriztu nahi izan du. Bulegoetako sarreraren itxiera ez da fisikoa bakarrik, langile ohien konpainia barneko profilak eta haien posta elektroniko helbideak ere itxi ditu.
Zibersegurtasunarekin kezka
Dimisio horiek egoera zaurgarrian utzi dute sare soziala. Adituen ustez, egun bi dira arazo gehien eman ditzaketen arloak. Batetik, zibersegurtasuna dago. Egun, edozein enpresa handik milaka zibereraso jasaten ditu egunero, eta Twitterren gisako sare sozial batek, are gehiago. Iragan asteko kaleratuen artean Lea Kissner zegoen, zibersegurtasun arloko arduradun nagusia.
Bestetik, Twitterren burmuina diren zerbitzarien mantenua dago. Haiek etengabeko berritze prozesu bat behar dute, eta zerbaitek kale eginez gero sare sozial osoa erortzeko arriskua dago. Lan horrek jende asko behar du egunerokoan.
#RIPTwitter
Twitter sarearen akaberari buruzko mezuz bete da. #RIPTwitter traola izan da zabalduena. Muskek, berriz, harengan ohikoa denez, txantxak egin ditu bere profilean. Hilerrira joan eta hilarri baten aurrean selfie-a ateratzen duen gizonaren memea jarri du, sare sozialak ikur duen txoriarekin. Horren aurretik mezu hau zabaldu zuen: «Eta... erabiltzaile kopuruaren langa igo dugu berriz, kar- kar-kar...».
Enpresaren itxiera fisiko eta birtualak egonkortasun pixka bat bermatu beharko luke asteburuan, baina ikusteke dago zein ekaitzek astintzen duen astelehenean. AEBetako webgune berezituetan nabarmendu dute Muski asko kostako zaiola galdu duen eskulan berezitu hori ordezkatzea. Bitartean, asko igo da Instagram eta Mastodon sare sozialen erabiltzaile kopurua.
Ikusi gehiago: Twitterretik at bada biderik
Twitter agurtzen hasiak
Twitterreko erabiltzaile askok harriduraz hartu dute albistea, eta jadanik sinetsiak dira sare sozialari laster ailegatuko zaiola iraungitze data. Hasiak dira agur esaten, txio bidez. Gainera, batzuek mezu bera baliatu dute Mastodon sare sozialera mugituko direla iragartzeko. |
2022-11-21 | https://www.berria.eus/albisteak/220874/mikrokredituen-akuilua.htm | Ekonomia | Mikrokredituen akuilua | Duela 25 urte plantatu zuen adar bat Frantziako Adie elkarteak Angelun. Mailegurik eta ahalik gabe gertatu diren jendeak laguntzen ditu, beren jardun ekonomikoa abiatzeko mikrokredituak eginez. Aurten, Ipar Euskal Herriko 84 pertsona lagundu ditu egoera zail batetik ateratzen. | Mikrokredituen akuilua. Duela 25 urte plantatu zuen adar bat Frantziako Adie elkarteak Angelun. Mailegurik eta ahalik gabe gertatu diren jendeak laguntzen ditu, beren jardun ekonomikoa abiatzeko mikrokredituak eginez. Aurten, Ipar Euskal Herriko 84 pertsona lagundu ditu egoera zail batetik ateratzen. | Adie elkartea 1989an sortu zuen Frantzian Maria Nowak ekonomialariak. Mikrokreditu esperientziak izanak zituen lehenago Burkina Fason eta Albanian, Muhammad Yunus Bake Nobel saridun bangladeshtarrak asmatu ideiari jarraikiz. Bankuek lagundu nahi ez dituzten jardun egitasmoei mailegu ttipiak ematen ditu Adiek. 160 agentzia ditu, bostehun bat langile eta 1.300 boluntario. Ipar Euskal Herrian duela 25 urte ireki zuen adar bat. Langile aholkulari bakarra du Angelun. Mikrokreditu edo maileguak egiteaz gain, pertsona lagunduen jarduna sortzeko jarraipen lana egiten du. Berehalako eta larrialdi egoerako laguntzak ere eman ditzake beharretan denari.
Diru aitzinatze ttipi-ttipiak egin ditzake Adiek, 300 eurokoak. Jardun bat bultzatzeko laguntza 12.000 euroraino joan daiteke. Gerta dakioke 3.000 euroko ohorezko mailegu bat gehitzea. Gilles Bernardin Adieko eremu zuzendaria da Pirinio Atlantikoetako, Pirinio Garaietako eta Landetako (Okzitania) departamenduetan, eta esplikatu du “jarduna frogatzeko balio” duela laguntza horrek, “emeki abiatuz, egitasmoa eta pertsona bera haztatzeko; edo kinka gaizto batetik ateratzeko”.
Bankuek bazter utziak
Bankuek egiten ez duten lana egitea da, nolabait, Adierena. “Gu sartzen gara bankuek errefusatu dutelarik mailegua egitea”, erran du Bernardinek. “Bankariak biziki asmatzaile trebeak dira maileguen ukatzeko”, gehitu du, umorez. Xede eramaileak ez duelarik diru ekarpen propiorik edo xedea bera “atipikoegia” agertzen bazaie bankuei, maiz uzkurregiak direla dio Bernardinek.
Bankuek maiz laguntzen ez dituzten arlo batzuk zerrendatu ditu Bernardinek: ostalaritza, gaueko ostatuak, medikuntza eztiak, artistak. “Gizarteratze eta garapen ekonomiko logika ikusten badugu, lagunduko dugu”. Adiren laguntza, haatik, ez da egina banku maileguen akuilatzeko. “Gure laguntzak ez dira hor banku mailegu baten osatzeko, Herrikoak, France Activek edo bestek egiten duten gisan, adibidez”.
Kinka gaiztotik ateratzeko laguntzatxoek iturburu orotarik badute. “Bizitzeko gutieneko diru sarrerak dituzten jendeak badira, edo banku debekupean direnak, biziko bidean ezbeharra ukan dutenak eta berriz abiatzeko laguntza behar dutenak”. Ez du denei baia ematen elkarteak. Egoera bakoitza aztertzen du. “Ez da beti momentu ona; batzuetan, pertsonak alde batzuk gehiago landu behar ditu”.
Laguntza ukaiteko baldintza da kreditu ordaintzen hastea bi hilabeteren buruko. Ohorezko maileguentzat, urte baten buruko hasten ahal da itzultzen. “Interes tasa bankuena baino gorago da. Gaur egun, %8,47an gara. Azkenean, kreditu zama ttipi baten gainean ez du halako zailtasunik ekartzen”, Bernardinek dioenez. Adieren finantzabidearen zati bat da interes tasarena. Egitasmoaren jarraipen zerbitzu bat eskaintzen du ondoan, baita prezio negoziatuak asurantza etxeekin, konparazione.
Adieren beste diru iturri nagusia erakunde publikoen laguntzak dira. Europatik, Akitania Berritik, Departamendutik eta Euskal Hirigune Elkargotik baditu diru laguntzak. Banketxe batzuk ere baditu partaide eta diruztatzaileen artean, nahiz gutiengo bat izan. “Bankuek ez dakite guk lagundu egitasmoen laguntzen; hobe dute gure gain uztea, gaizki egiteko ordez. 300 edo 10.000 euro galdegiten duen edozein pertsonarekin behar den denbora guzia hartuko dugu entzuteko. Bankuek ez dute halako jenderik hartzen”.
Autoa konpontzeko ere bai
Ipar Euskal Herrian, aurten, 84 pertsona lagundu ditu Adie elkarteak. Horietan, 68 enpresa ttipi. Mota orotako lan arloak izan dira: landaredi artatzea, te saloi bat, tindatzaileak, artista bat, abere artatzaile bat, janari saltzaile ibiltari bat eta abar. Kasik denak Lapurdi itsasaldean.
Ez ditu enpresa egitasmoak bakarrik laguntzen Adiek. Mugitzeko arazoak dituzten jendeei ere laguntza ekartzen die. “Auto baten erosteko, konpontzeko, etxea aldatzeko edo formakuntza bat pagatzeko banku mailegurik ukan ez dezaketen jendeak laguntzen ditugu, adibidez. Betiere, soldatapeko lanbide bat atxikitzeko edo lortzeko helburua dutelarik”, erran du Bernardinek.
Konfiantza berreskuratzeko
Hiru urtetarik inkesta egiten du elkarteak lagundu dituen pertsonak zertan diren jakiteko. Iaz, ohartu dira %84k beren enpresarekin jarraitzen zutela. Beste zenbaki bat zaio adierazgarriago eremuko zuzendariari, gizarteratze eta lan mundura sartze tasarena: %93. “Hartzen ditugun jende erdiak bizitzeko gutieneko diru sarrerekin dira. Lagundu diegun jardunari esker ohartzen gara konfiantza berreskuratzen dutela beren baitan, eta inguruko sare bat osatzen”.
Charlotte Hennard
«Adieri esker, ene egoitza ukan dut»
Charlotte Hennard janari prestatzaile da, Miarritzen. Ezkontza, urtebetetze apairuak apailatzen ditu, baita enpresa apairuak ere. Merkatu zenbaitetan ere aritzen da.
32 urtetan bere enpresa sortu du Hennardek, Adiek ekarri 8.000 euroko laguntza dela medio. Bizkitartean, jada hasi zen enpresa sortzen. «Banuen jada urte bat eginik enpresa inkubagailu batekin, beste batzuek utzi barne batean lan egiteko», zehaztu du Hennardek. Bere baitarik segitzeko akuilua izan zaio, beraz, mikrokreditua. «Adieri esker, ene egoitza ukan dut, eta enpresa abiarazi».
2020ko martxoan abiatu zuen enpresa, COVID-19ak eragin pandemiaren erdian; beraz, lanean hasteko ezintasunean. «Orduan, erregularki deitzen ninduen Adieko boluntario batek. Ohorezko mailegu bat ere onartu didate».
Gaur egun, lanbidea ongi doakio sukaldariari. Arras kontent da, funtsean, Lurrama azokan parte hartu ere baitu joan den aste hondarrean. «Lurramako sukaldeburuen apairuan parte hartzeko ohorea izan dut deserta bat egiteko. Biziki esperientzia ederra izan da».
Antoine Klos
«Bakarrak izan dira baiki hartu nautenak»
Antoine Klosek 23 urte ditu, eta altzairu maiasturu enpresa sortu du. Arkitekto eskolako ikasketak bi urteren buruko utzi zituen, asperturik, eta 12 urte zituenetik gustukoa zuen zur lanari lotu zitzaion. «Galdegin izariko altzariak egiten ditut», esplikatu du Klosek. «Baina beste gisako zurezko apainketa altzariak ere egiten ditut, Internetez saltzeko. Nagusiki, barneko altzariak dira».
Ustekabe gaizto batean gertatu zen duela hiru urte, eta Adieri laguntza galdegin zion. «Zernahi obra ttipi banituen, eta egun batez obra gotor bat, eta beste bat, arkitekto bati esker. Bere etxeko lanak eginarazi zizkidan arkitekto horrek, eta ekarri zizkidan obra guziez eskertzeko deskontu anitz egin nizkion». Hots, dirua galdu zuen oharkabean, eta zailtasunetan gertatu zen. Interneten egin zituen bilaketak jakiteko norbaitek lagun zezakeen. «Orduan, 21 urte nituen, eta adin horretan bankuek nekez lagunduko ninduten». Adieren berri jakin zuen sareko ikerketen bidez. «Bakarrak izan dira baiki hartu nautenak».
Adiek 10.000 euro aitzinatu dizkio Klosi. «Mikrokredituarekin hasi nintzen duela urte bat eta erdi. Geroztik, lagundu naute mozkina gehitzen egiten ditudan aurrekontuetan. Orain, sozietatea sortuko dut, eta laguntzen naute horretan». Ondoko bi urteei begirako aitzinkontuak prestatzen ari da. |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220875/epaileak-ez-du-onartu-eako-biltzar-nazionala-ez-egiteko-kautela-neurria.htm | Politika | Epaileak ez du onartu EAko Biltzar Nazionala ez egiteko kautela neurria | Kritikoen eskaera atzera bota du epaileak, eta EAk XIV. Ezohiko Biltzar Nazionala egingo du bihar eta etzi, Bilboko Euskalduna jauregian. | Epaileak ez du onartu EAko Biltzar Nazionala ez egiteko kautela neurria. Kritikoen eskaera atzera bota du epaileak, eta EAk XIV. Ezohiko Biltzar Nazionala egingo du bihar eta etzi, Bilboko Euskalduna jauregian. | EAko kritikoek alderdi horren Biltzar Nazionala bertan behera uzteko egindako eskaera ez du aintzat hartu epaileak, eta biltzarrak bere bidea egingo du asteburuan. Epaileak ebazpenean esplikatu du biltzar horretan hartzen diren erabakiek ez dutela zertan betiko izan, eta, hortaz, haiek atzera botatzeko bideak badituztela salatzaileek. Maiorga Ramirez buru dutela, kritikoen taldeak eskatu dio epaileari ekitaldi hori egiteko debekua hartzea, kautela neurri gisa, haiek Batzar Nazionaleko kide izateko aukera galduko luketelako, eta, hortik, 2023ko udal hauteskundeetako hautagaitzak aterako direlako. Baina epaileak ez du ikusi arrazoi hori, eta ez du aintzat hartu eskaera.
«Alderdiaren proiektu politikoan lan egin nahi dugu, eta ez egunero azpijoko juridikoetan korapilatuta ibiltzea», esan du Eva Blanco EAko idazkari nagusiak epailearen erabakiaren berri izan eta gero. Duela bost urtetik gaur arte, EA eskatzen ari dena «indartu du» Gasteizko Lehen auziko 3. epaitegiak, Blancoren arabera: «Egiten dugun guztia salatzeko epaitegira korrika joan beharrean, guri lan egiten uztea». Blancok erantsi du «nazkatuta» dagoela kritikoen «tranpa juridikoekin».
Beraz, Eusko Alkartasunak bere XIV. Ezohiko Biltzar Nazionala egingo du larunbatean eta igandean, Bilbon, «legezko berme guztiekin». Kongresu horretara iristeko prozesuan 157 parte hartzaile aukeratu dituzte. Biltzarreko atariko prozesu horretan, «militantziaren gehiengoak» parte hartu duela esan du EAko Batzorde Eragile Nazionalak. Tokiko batzarren %100 deitu dituzte, eta %64,3 egin dira. Horietan,157 biltzarkide aukeratu dituzte, zuzendaritzak emandako datuen arabera.
Hala, asteburuko ekitaldirako aukeratutako biltzarkideak aukeratu zitezkeen guztien %63 dira, eta otsailean egindako ohiko Biltzar Nazionalean parte hartu zuten 135 biltzarkideak baino gehiago dira. EAk dio Estatutuen ponentzian «tokiko esparrua eta esparru nazionala» jartzen direla alderdiaren erdigunean. Ponentzia politikoak, berriz, indartzen duela alderdiaren «izaera independentista, ezker eraldatzailearen izaera sozialdemokrata, europazaletasuna, feminismoa eta ekologismoa».
Kritikoak: afiliazioaren %15 baizik ez
Eusko Alkartasunak biltzarrerako aukeratu duen leloa da Hemen erabaki, hemen burujabe, eta alderdiak esan du estatutuei begira Biltzar Nazionala dela «alderdiaren erabakigune gorena» eta gune horretan hartu behar direla erabakiak. Batzorde Eragile Nazionalak uste du «gutxiengo batek boikota egiten» saiatu dela, «dagokion batzarrak deitzeari uko eginez». Tokiko koordinatzaile batzuek batzarrak ez deitzeko hartu duten erabakiaren aurrean, Batzorde Eragile Nazionalak haiek deitzeko neurriak hartu dituela azaldu du, betiere estatutuei jarraikiz, eta «afiliazio guztiak eskubidea izan dezan» biltzarrean parte hartzeko.
Kritikoek diote, aldiz, afiliazioaren %10 baizik ez dela egon zuzendaritzak martxan jarritako prozesuan. Batzorde Eragileak «datu faltsuak» eman dituela salatu du, «bere porrot handia ezkutatzeko». Biltzarra egitea erabaki du, haien arabera, hauteskunde primarioak ez egiteko, «epaitegiek agindu duten moduan».
Hala, Ramirezen taldeak dio Nafarroan zazpi afiliatu baizik ez dutela parte hartu Batzorde Eragileak antolatutako batzarretan; Gipuzkoan, 60 parte hartzaile inguru egon direla; Araban, 25 bat; eta 75 inguru izan direla Bizkaian. «Iparraldeko kasua are larriagoa da», azaldu dute: «hamar bat parte hartzailek hogei biltzarkide aukeratu zituzten». Zehaztu dute, gainera, Hego Euskal Herriko lau hiriburuetako koordinatzaileek uko egin diotela Eva Blanco EAko idazkari nagusiak antolatutako «fartsan» parte hartzeari. |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220876/ayuso-gotzain.htm | Iritzia | Ayuso gotzain | Ayuso gotzain. | Kezka eragin zidan irratiak: Gipuzkoako gotzain berria Ayuso zela eta Madriletik zetorrela. Handiagoak gertatu izan dira Erromako elizan. Fede onez pentsatu nuen: kaskagogorrenei emakumeen apaizgoaren alde eginarazteko trikimailua ote? Ez, baina. Gizonezkoa da eta beltzez jantzita dator. Pertsona jator eta kriterio zabalekoa omen da. Beharko. Ebanjelio hitzak Berri ona adierazi nahi duela ahaztuta baitago bazterretan. Euren buruak eliztartzat dituzten askoren artean ere.
Madriletik berri onak, orain eta beti: Barrionuevok aitortu du, harroxko samar, nolakoak egin zituzten GALen kontuarekin. Horren harira berriro ikusi dugu hedabideetan Felipe González espetxe atarian hura eta Rafael Vera besarkatzen. Ez da harritzekoa Feijóok ahantzi nahi izatea orain laurogei urteko gerra, orain hogeita hamarrekoa ahaztuta dutenean. Hamar urteko zigorra omen zuten haiek eta hiru hilabete eskas osatu. Baina kondenaren hiru laurdenak bete arren, hirugarren gradua ematen zaien ETAko presoak berriro zulora daramatzate, nahikoa ez direlako damutu. Barrionuevoren iguala.
Ministro ohia, beste garai batean biziko bagina, santu egin zezaketen, Fernando Katolikoaren antzera. Antzinakoa baita erlijioaren eta politikaren arteko nahastea. Espainian zentzu erlijiosoa ematen zaio, berez antolamendu administratiboa besterik ez den estatuaren batasunari. Goiburu txatxu eta arriskutsu haiek: «Nahiago Espainia gorria, apurtua baino», «Espainia unibertsaltasunerako helmuga unitatea da»... Francoren eskolek, propagandak eta pulpitoek populazioaren geneetan ongi itsatsi zituzten. Eta horregatik sedizio delitua Zigor Kodetik erauzteko erabakiak hainbeste buru-bihotz berotu izana. Generalisimoaren jarraitzaileak bizi-bizirik baitaude monarkia hispanoan, eta ez dute bereari ekiteko aukerarik galtzen.
Ez da soilik inguru hauetako kontua: Brasilen Poltsanarrok ia irabazi dio Lulari, zale asko errezoan belauniko jarrita. Eta Trump berriro trumpkeriak egiteko pronto, Liburu Santuak aipatzen. Italiako Kaskamelonio andereak ere «kristau» izatea ezaugarri duela garrasi egin du. Izu-ga-rri-a, bereziki kristauentzat.
Britainia Handian Charles errege berriari arrautzak bota dizkion gazteari zigortxoa jarri diote: arrautzak kalera eramateko debekua. Espainian salbuespen iberikoak energiaren prezioetatik kanpo ere badu eragina. Juan Carlos errege, emeritu baina errege, hor zehar dabil isipu guztiek bedeinkatua. Inguratu zen berriro Galiziara, balandro lasterketa bat irabaztera (soilik lehiatzera ez baita etortzen) eta txalo-txalo egin zioten. Errege iheslariari inork arrautzarik botaz gero, zer proposatuko lukete txalogileek? Urkatu, urkatu! Nik aldiz: Txorizoa arrautzekin ongi lotzen da!
Azaroaren 11n, San Martin, txerriak akabatzeko ohitura zen euskal baserrietan, eta gure auzoko tabernetan odolki pintxoak erregalatzekoa. Joandakoan lagun batek galdetu dio kamarero bati horrelakorik bazuten (ordaintzeko asmoz) eta honen begiradak dena adierazi dio: Zer da hori? Tradizio zaharra galtzen ari.
Ez nago ahaztuta: datorren igandean, azaroaren 20an, monarkia ezartzera behartu gintuen diktadorea hil zeneko berrogeita zazpigarren urteurrena izango da. Ea erregeak baztertzeko egunaren tradizio berria jartzen dugun. Arrautzekin edo gabe.
Fernando Prado Ayuso, ongi etorri. Lagun gaitzazu ikasten Zesarri Zesarrena eta Jainkoari berea nola eman. Amen. | |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220877/etxeen-salmentak-27-egin-du-behera-hego-euskal-herrian.htm | Ekonomia | Etxeen salmentak %2,7 egin du behera Hego Euskal Herrian | Iazko irailean baino 75 etxe gutxiago saldu dira aurtengoan, baina abuztuan baino 76 gehiago. Etxebizitza berrien datua adierazgarria da: -%30,4 | Etxeen salmentak %2,7 egin du behera Hego Euskal Herrian. Iazko irailean baino 75 etxe gutxiago saldu dira aurtengoan, baina abuztuan baino 76 gehiago. Etxebizitza berrien datua adierazgarria da: -%30,4 | Etxebizitzen salmentak %2,7 jaitsi ziren irailean, hilabete bereko iazko datuekin alderatuta. INE estatistika institutuak emaniko Hego Euskal Herriko datuen arabera, iazko irailean 2.731 etxebizitza saldu ziren guztira; aurtengoan, aldiz, 2.656. Jaitsieraren arrazoi nagusia etxebizitza berrien salmentak jaitsi izana da. Iazko irailean 580 etxebizitza berri saldu ziren: aurtengoan, aldiz, 403, %30,4 gutxiago. Aldiz, bigarren eskuko etxeen salmentak igo egin dira aurten: %4,8.
Iraila hilabete adierazgarria izaten da etxebizitzen salmentan. Horrelako operazioak urte hasierarekin bateraraztea ohikoa delako. Alde horretatik, iraileko datuak abuztukoak baino hobeak izan ziren, 76 etxe gehiago saldu baitziren. Aldiz, iraileko Hego Euskal Herriko datuak inguruko lurraldeekin alderatuz gero, aurkako joera dute. Espainian, esaterako, salmentak %6,9 igo ziren.
Lurraldekako galbahea eginez gero, Nafarroan izan da jaitsierarik nabarmenena. Iazko irailean, 725 etxe saldu ziren, eta, aurten, 566 (-%21). Gipuzkoan ere gutxiago saldu dira, 710 eta 640, hurrenez hurren. Araban, aldiz, gora egin du: 306 etxe saldu ziren iaz, eta 320 aurten. Alderik handiena, dena den, Bizkaian egon da, igoera harrigarria egon baita: %24 (906 eta 1.130 hurrenez hurren). 224 etxe salmenta horietako 204 bigarren eskukoak ziren. |
2022-11-19 | https://www.berria.eus/albisteak/220878/artistikoki-urri-kulturalki-aberats.htm | Kultura | Artistikoki urri, kulturalki aberats | 50 urte bete dira Bilboko Zazpikaleak multzo historiko-artistiko izendatu zituztenetik. Hango ondare artistikoa babesteko bultzatu zen dekretua, baina guneak baditu bestelako balio batzuk ere: besteak beste, XIV. mendeko hiri antolakuntzari eusten dio, eta toki bizia da oraindik | Artistikoki urri, kulturalki aberats. 50 urte bete dira Bilboko Zazpikaleak multzo historiko-artistiko izendatu zituztenetik. Hango ondare artistikoa babesteko bultzatu zen dekretua, baina guneak baditu bestelako balio batzuk ere: besteak beste, XIV. mendeko hiri antolakuntzari eusten dio, eta toki bizia da oraindik | Santiago katedrala, San Anton eta San Nikolas elizak, Gizakunde komentua eta Atxuriko ospitalea. Bilboko Zazpikaleak multzo historiko-artistiko izendatu zituzten 1972ko urriaren 27an, eta, Espainiako Aldizkari Ofizialean argitaratutako dekretuan, adibide horiek zerrendatu zituzten, besteak beste, gunearen “balioaren” erakusgarri. Berrikuntzetatik babestu behar ziren Zazpikaleak, dekretuaren arabera, eta babes hori eman zien izendapenak, orain dela 50 urte.
Ondare artistikoaren adibideak aipatzen ditu dekretuak, gehienbat, alde artistikoari erreparatzen baitzion huts-hutsik, Alberto Santana historialariak azaldu duenez. “Garai hartan ohikoa zen bezala, monumentuak soilik hartu zituen aintzat dekretuak, eta horiek baino ez zituen defendatzen”. Alde horretatik, uste du “hanka sartu” zela Zazpikaleen balioak identifikatzeko orduan: eraikin “ederrak” daudela onartu du, baina, dioenez, ezin dira alderatu Euskal Herriko beste eremu batzuetan gorde direnekin. “Ez da egia, dekretuak esaten duen bezala, jauregi asko dituela. Bizkaiko beste hiribildu batzuekin konparatuta, Bilbok ez du ia ezer; Erdi Aroko arrasto gutxi ditu. Urduñak eta Lekeitiok Bilbok baino monumentu gehiago dituzte”.
Halere, Santanak balioetsi egin du Bilboko alde zaharra. Lehenik eta behin, kokapenagatik. “Zentralitate goreneko tokia okupatzen du: bertute oso garrantzitsua da, eta horrek eman die Bilbori eta Zazpikaleei izaera”. Barrurago dagoen eremu batean sortu zen Bilbo, baina garraiorako lehorreko ibilbideek —astunak eta geldoak— eta itsasokoek —azkarrak— bat egiten dute han. “Balio handirik ez zuten, baina bolumen edota pisu handia zuten materialak atera zitezkeen Bilbotik, hala nola artilea eta burdina”.
Era berean, ondare kulturalaren ikuspegitik ere, historialariari esanguratsua iruditzen zaio alde zaharra. “Kantauri aldeko hiri nukleorik interesgarrienetako bat da”. Eta irizpide aldaketa azpimarratu du, bestelako ezaugarriak biltzen baititu orain ondare hitzak. “Gaur egun, kontzeptu sozialagoa eta integratuagoa da. Gehiago interesatzen zaigu hirigintza, gizarte eskala, gunearen bizitasuna, merkataritza, auzokideen integrazioa…”.
Horretan gailentzen da Bilboko alde zaharra, preseski. “Dekretuak esaten duen lehenengo gauza da Zazpikaleek jatorrizko antolaketari eusten diola; kaleenari, plazenari…”. Bilbo sortu zenean, 1300. urtean, zazpi kale paralelo egitea erabaki zen; gero, XV. mendearen bukaeran, Areatza aldera zabaldu zen. “Multzo monumentalak iraun du: planifikazioari dagokionez, XIV. mendetik; eta, eraikinei dagokienez, osoki eraberritu zen XVI. mendeko sute handiaren eta uholdeen ondorioz, baina, ordutik, bere hartan dirau”.
Era berean, gune “bizia” dela nabarmendu du, eta hori estuki lotuta dago garapen motarekin. Azaldu duenez, XIV. eta XV. mendeak oso onak izan ziren Bilborentzat, alde zaharra inguratzen zuten hiru elizateak (Abando, Begoña eta Deustu) atxikiak zituelako. XVI. mendean, ordea, auzoak independente bihurtu ziren; Abando eta Begoña XIX. mendean batuko ziren ostera ere, eta, Deustu, 1920ko urteetan. Bilbo “mikroskopiko” bilakatu zen: Atxuritik udaletxerainoko eremua hartzen zuen.
Gainera, inguruko elizateek mugatzen zutenez, ezin izan zen hedatu. “Gainontzeko hiriek handitzeko aukera izan zuten, baina Bilbo asfixiatuta zegoen”. Hori hala, gorantz garatu behar izan zuen 10.000 biztanle ingururi tokia egiteko. “Bizkaiko beste udalerriekin konparatuta, Bilbo hiri oso garaia bihurtu zen”. Bitxikeria bat da, Santanaren azalpenei erreparatuta: XVI. mendetik aurrera, erraz ugaritu ziren hiru solairuko eraikinak, eta bostekoak ere bazeuden XVIII. mendean.
“Alde zaharra barrurantz handitu zen, kanporantz egin ordez; gorantz hazi izanak egiten du berezi, baina dekretuak ez zuen hori jaso”. Egoera horrek aktibo iraunarazi zuen, Santanaren esanetan. Auzokideak eta merkataritza han errotu ziren, zabalgunera jo ordez. Eta, orobat, bizitasun hori du gaur egun ere. “Beste hiri batzuetako alde zaharrak —adibidez, Gasteizkoa eta Baionakoa— jendez ia hustuta daude, ez dute ia merkataritzarik”.
Modernizazioa, mehatxu
Santanaren hitzetan, dekretua “zaharkitua” geratu zen indarrean sartu eta gutxira. Hala ere, bere garaian babesa eman zion guneari. “1960ko eta 1970eko urteak espekulazio hutsa izan ziren”, adierazi du historialariak. Izan ere, petrolioaren krisiaren aurreko urteetan (1973), auzoak etengabe handitzen ari ziren, eta hirietako alde zaharrak modernizatzeko joera izan zen nagusi, kaleak zabaldu eta ibilgailuei tokia egiteko. “Hiri handi askotan, harresiak eta etxadi osoak bota zituzten; adibidez, Parisen eta Bartzelonan”. Bilbon ere antzera jokatzeko mehatxua zegoen, Secundino Zuazo arkitekto eta hirigileak eraberritze plan bat proposatu baitzuen, Zazpikaleetako eraikin batzuk bota, eta autoentzako eta tranbiarentzako tokia egiteko. Baina dekretuak oztopatu egin zuen asmoa.
Zenbait urte geroago, 1983ko uholdeak mugarria izan ziren Bilbon, baita ondare kulturala babesteari dagokionez ere. 1972ko dekretua indarrean zegoen orduko hartan, baina, monumentuak baino ez zituenez babesten, hondamendiaren ondorioz beste urrats bat egitea erabaki zuen Bilboko Udalak. Berehala, Surbisa sortu zuten, hiribilduko eraikinen eraberritzea kudeatzen duen enpresa publikoa, eta bestelako irizpideak ezarri ziren, Santanak xehatu duenez. “Dena babestera joan ziren: auzokoen etxeak, tabernak, dendak, barruko patioak, eskailerak, atariak… Babesaren beste esanahi batera salto egin zen”. Gainera, bizitasunak lagundu zien Zazpikaleei lehengoratzen, Alberto Santanaren iritziz. “Ezohiko pultsu ekonomiko eta komertziala zuen”.
Gaur egun, Bilboko alde zaharra bestelako bide batzuetatik zaintzen da; orain, duela 50 urte baino babes handiagoa du: Euskal Autonomia Erkidegoko Euskal Kultura Ondarearen Legean dago jasota, hain justu.
Zazpikaleak |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220879/nafarroako-auzitegiak-dio-inkonstituzionala-izan-daitekeela-sexu-segregazioari-finantzaketa-publikoa-ukatzea.htm | Gizartea | Nafarroako Auzitegiak dio «inkonstituzionala» izan daitekeela sexu segregazioari finantzaketa publikoa ukatzea | Epaileen bi autoren arabera, ikasleak sexuaren arabera bereizten dituzten ikastetxeen kontrako «diskriminazioa» izan daiteke. | Nafarroako Auzitegiak dio «inkonstituzionala» izan daitekeela sexu segregazioari finantzaketa publikoa ukatzea. Epaileen bi autoren arabera, ikasleak sexuaren arabera bereizten dituzten ikastetxeen kontrako «diskriminazioa» izan daiteke. | Bi auto plazaratu ditu Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiak, sexu bereizketa egiten duten ikastetxeen finantzaketa publikoari buruz. Auzitegiaren esanetan, segregazio mota hori egiten duten zentroei laguntza publikorik ez ematea «inkonstituzionala» izan liteke. Besteak beste, epaileek uste dute neurri horrek ikastetxe horien kontrako «diskriminazioa» ekar dezaketela, gainerako zentroen aldean.
Hala, Auzitegi Nagusiak eten egin du auzibidea, Auzitegi Konstituzionalak ebatzi arte neurria inkonstituzionala den ala ez.
Auzitegiak kaleratutako bi autoek Nafarroako bi ikastetxek aurkeztutako helegiteak dituzte jatorri. Miravalles-Redin eta Irabia-Izaga ikastetxeek aurkeztu zituzten, Nafarroako Gobernuko Hezkuntza Departamentuak 2021eko otsailean aurkeztutako ebazpenaren harira.
Ikusi gehiago: Prozedura administratiboa abiarazi dute Nafarroan, ebazteko sexu bereizketa egiten duten eskolek «legea urratzen duten ala ez»
Segregazio mota hori bukatzeko hitzarmena sinatu zuten departamentuak eta bi ikastetxe horietako zuzendaritzek, itun ekonomikoa berritzeko baldintza gisara. Ordea, ikastetxeok ez dute bete sinatutakoa. Ikasleak sexuagatik banatzen dituzten ikastetxeekin itunak sinatzea debeku da Espainiako LOMLOE hezkuntza legearen arabera. |
2022-11-21 | https://www.berria.eus/albisteak/220880/historian-bertsio-asko-daude-eta-batzuetan-ez-da-egia-kontatzen.htm | Gizartea | «Historian bertsio asko daude, eta batzuetan ez da egia kontatzen» | Interes pertsonalari jarraikiz, bere jaioterri Markina-Xemeinen bizi izandako hirukote alemaniar nazi baten istorioa ikertu du Jon Arrizabalagak. Ondorioztatu du arma industriari eta herriko fabrikari lotuta egon zirela | «Historian bertsio asko daude, eta batzuetan ez da egia kontatzen». Interes pertsonalari jarraikiz, bere jaioterri Markina-Xemeinen bizi izandako hirukote alemaniar nazi baten istorioa ikertu du Jon Arrizabalagak. Ondorioztatu du arma industriari eta herriko fabrikari lotuta egon zirela | Historiaren eta memoria historikoaren zale sutsua da Jon Arrizabalaga Gonzalez (Markina-Xemein, 1993), bereziki XX. mendea zartatu zuten gerrena. Urteak daramatza horiei buruz irakurtzen eta ikasten. Orain, herriko historia “ilun” bati argi emateko asmotan bere lehen liburua argitaratu du, Alemanaren mamua, eta, izenak iradokitzen duen bezala, herriak babes eman zien nazi bikote baten eta beraien kidearen istorioa kontatzen du.
Zer ondorio atera duzu ikerketan? Markina-Xemein nazien babesgune izan zen?
Nik uste dut argi dagoela baietz. Liburuaren hasieran diot, eta uste dut garrantzitsua dela azpimarratzea: nik puzzle handi baten piezatxo batzuk elkartzea lortu dut. Baina ez naiz heltzen puzzle handi baten markoa osatzera. Oso historia handia da, eta Euskal Herrian eta Espainiako Estatu osoan loturak ditu; izozmendiaren punta baino ez dut lortu argitzea.
Zein izan zen lotura hori? Herriko arma fabrika aipatzen duzu liburuan.
Markinan bi gizon nazi kokatzen ditugu, eta euretako baten emaztea, eta izan zuten loturarik arma industriarekin, noski. Alde batetik, bikotea daukagu: Willhelm F. Mallet eta Ruth Elisabeth Adams; eta, beste alde batean, bikoteko gizonaren bazkidea daukagu: Otto Skorzeny. Skorzenyren kasuan, dokumentatuta dago Esperanza y Ciarekin, herriko arma fabrikarekin, negozioak egin zituela; eta CIAko dokumentuek nahiko argi uzten dute beste euskal arma fabrika askorekin komertzial lanak egiten zituela. Malletek ere bai, baina konkretuki Esperanza y Cia izena ez dut aurkitu; beste batzuk aurkitu ditut.
Nola erabaki zenuen honi buruzko liburu bat ateratzea?
Hasi nintzen hau ikertzen, testigantzak jasotzen, argazkiak agertu ziren… Lagun artean komentatzen genituen ikerketari buruzko konturik berrienak, eta une batean konturatu ginen eleberri bateko istorioa zirudiela kontatzen ziguten guztiak. Lagun batek esan zidan idatzi egin behar nuela, eta azkenean animatu nintzen.
Zenbat denboraz aritu zara ikertzen?
20-21 urte nituela hasi nintzen hau ikertzen, eta orain 29 ditut; beraz, zortzi bat urte. Ez da izan jarraitua, ordea: noizean behin zerbait berria ateratzen zen, eta beste urte batzuetan, ezer ere ez. Baina jarraian azken urtean egin dut, iaztik.
Zerk eraman zintuen kasu hau ikertzera?
Liburuan azaltzen dudan moduan, historia asko gustatzen zait. Ikertzen hasi nintzenean, nik dokumental asko ikusten nituen 1936ko gerrari buruzkoak, memoria historikoaren inguruko taldeen inguruan ibiltzen nintzen, eta beste. Dokumentalak ikusten nituen, baina banekien nire herrian ere egon zirela horrelakoak, eta jakin-mina horrek sortu zidan. Egun batean, lagun artean ibili ginen berbetan Bekobentako Eskolako alemaniarren inguruan, eta ikertzea erabaki nuen.
Niretzako interesgarriena izan da DBHtik hasten garela Nurenbergeko epaiketak ikasten, Bigarren Mundu Gerra aztertzen, eta badirudi oso urrun dagoela hemendik, milaka kilometrora. Baina bat-batean konturatzen zara hori ikasten egon zaren eskola dagoen tokian bazkaltzen zuela epaiketa horietan epaitutako jeneral batek.
Historian bertsio asko daude, eta batzuetan ez da egia kontatzen. Ez da kontatzen Francoren Espainiara nazi mordo bat joan zirela, eta nik pentsatzen nuena baino hurbilago daude istorio ilun horiek.
Beraz, interes pertsonalak bultzatuta hasi zinen ikerketan, ala bazuen herriko historia jakinarazteko aldarrikapen bat ere?
Hasieran, interes pertsonala nuen, ez nekien-eta zer aurkituko nuen. Alemaniar ezezagun horiek ikertzen hasi nintzenean, ez nekien izango ote ziren beste garai batean etorritakoak, nazismoarekin zerikusirik izango ote zuten, edo zer ote ziren. Baina agertzen joan ziren gauzekin, dokumentazioarekin eta testigantzekin begitandu zitzaidan interesgarria izango litzatekeela hori herriari kontatzea.
Autoeditatua da liburua. Zergatik egin duzu horrela?
Autoeditatzeko erabakia hartu nuen, modu independente batean nahi nuelako kaleratu, eta, gero, ahalmena izan nahi nuen nahi dudan prezioa jartzeko, nahi dudan salmenta puntuetan jartzeko, eta nahi ditudan aurkezpenak egiteko, inori azalpenik eman barik. Baina ez naiz ni bakarrik ibili. Nerea Mandiolak egin ditu zuzenketak, beste lagun batzuk ere aritu dira horretan; azken batean, testu bat hiruzpalau pertsonak zuzentzea ondo egoten da. Eta diseinua Mikel Unamunzagak egin du.
Markina-Xemeingo kasua aztertu duzu, baina badiozu beste herri batzuetara ere heldu zirela. Topatu duzu informaziorik?
Bai, badakigu Skorzeny Lekeition ere izan zela, adibidez. Oraindik ez dut asko bilatu, baina badaukat asmoa. Markinako kasua garrantzitsua da, Skorzeny eta Mallet gizon garrantzitsuak zirelako; bata ezaguna, eta bestea, ez. Baina, bestalde, herri askotan daude antzeko kasuak, bikote alemaniarrak bizi izan ziren etxe asko daude. Ikertu beharko lirateke, bai, uste dut herri askotan aurkitu ditzakegula antzeko istorioak.
Alemaniarrak bizi ziren etxean gaur egun eskola publikoa dago, baina mantentzen da haien arrastorik herrian?
Nik ez dakit gaur egun arma fabrikak lotura horiek mantentzen dituen, ez dakit hariren bat badagoen garai horretako Esperanza y Cia haren eta gaur egungoaren artean. Baina argi dago Euskal Herriko armagintza sektoreak gorakada handia izan zuela naziak komertzial moduan erabilita, eta enpresa asko zeudela komertzial alemaniarrekin negozioak egiten mundu osoan barrena.
Bi aurkezpen egin dituzu: herrian bertan eta Ondarroan. Zelako harrera egin dio jendeak liburuari?
Jendeari beti gustatzen zaio herriko istorio ezezagun bat jakitea, pixkatxo bat bada ere, zoritxarrez ezin dudalako gauza handirik kontatu. Markina-Xemeinen arrakasta izan duela uste dut, jendeari gustatu zaio horrelako istorio ilun bat irakurtzea, historiazaleak garelako gure herriaren inguruan berba egiten denean, edota, beste batzuk, baita alde morboso batekin ere. Ondarroan ere izan zan jendea; ez horrenbeste, noski, ez delako bertako istorioa, baina bazuten interesa. |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220881/bpgaren-211-bideratu-zen-iaz-igra.htm | Ekonomia | BPGaren %2,11 bideratu zen iaz I+Gra | Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 1.647 milioi euro inbertitu ziren berrikuntzan, 2020an baino %10,5 gehiago. Inbertsioen %77 enpresa pribatuek egin zituzten. | BPGaren %2,11 bideratu zen iaz I+Gra. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 1.647 milioi euro inbertitu ziren berrikuntzan, 2020an baino %10,5 gehiago. Inbertsioen %77 enpresa pribatuek egin zituzten. | 2021ean 1.647 milioi euro bideratu ziren ikerketa eta garapen egitasmoetara Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Eustatek emaniko datuen arabera, 2020n baino 157 milioi euro gehiago izan ziren (%10,5). Arlo horrek BPGaren barruan izan zuen gorakada, aldiz, apalagoa izan zen, 2020ko %2,07tik 2021eko %2,11ra igaro baitzen. Inbertsio horien %77 enpresa pribatuek egin zituzten.
2021ean inoiz baino gehiago bideratu zen I+Gra Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Eustaten serie historikoari erreparatuz gero, seigarren urtez jarraian handitu zen kopuru hori. 2020tik 2021erako jauzia, gainera, inoizko handiena izan zen. BPGan duen pisuari erreparatuz gero, hor ere inoizko handiena izan. Orain arte 2012ko datua zen langa historikoa (%2,09), haren ondoren, baina, krisiak gogor eragin zion ikerketari eta 2016an %1,81eraino jaitsi zen. Inguruko lurraldeekin alderatuta, batezbesteko hori Espainiako baino handiagoa da (%1,4 inguru) eta Europako Batasunekoa baino txikiagoa (%2,35 inguru).
Inbertsio horren hiru laurdenek jatorri pribatua izan zuten (%77,4); %16,4 goi mailako hezkuntzak egin zuen, eta %6,4 erakunde publikoen menpeko elkarteek. 2020rekin alderatuta, enpresek %11 handitu zuten I+Gra bideraturiko diru kopurua, goi mailako hezkuntza zentroek %3,2 eta erakunde publikoen menpeko elkarteek %18.
Lanpostuen erradiografia ere egin du Eustatek. Guztira 20.804 pertsonak dihardute profesionalki sektorean, eta horien %36,2 dira emakumeak. Langile kopuruan ere enpresek dute pisurik handiena: %71. Atzetik doa goi mailako hezkuntza (%22,2) eta ondoren erakunde publikoen menpeko institutuak (%6,4). Emakumeek lan non egiten duten ikusita, haien presentzia txikiagoa da enpresa pribatuan, %60, eta handiagoa goi mailako hezkuntzan (%60) zein administrazioan (%10). |
2022-11-20 | https://www.berria.eus/albisteak/220882/eman-adina-jaso.htm | Gizartea | Eman adina jaso | Mintzalagun egitasmoak 30. ikasturtea du Donostian. Bagera euskara elkarteak sortu zuen, euskaltegietatik kanpo jende askok euskaraz aritzeko inor ez zuela ikusita. Euskal Herriko beste hainbat herritara ere zabaldu da. | Eman adina jaso. Mintzalagun egitasmoak 30. ikasturtea du Donostian. Bagera euskara elkarteak sortu zuen, euskaltegietatik kanpo jende askok euskaraz aritzeko inor ez zuela ikusita. Euskal Herriko beste hainbat herritara ere zabaldu da. | Euskararen ezagutza ez zen gaur adinakoa duela 30 urteko Donostian. Bagera euskara elkartean ikusten zuten jende mordoa ari zela euskaltegietan ikasten, baina handik ateratakoan hizkuntza praktikatzeko aukerak ez zirela hainbestekoak. Askok inguruan ez zuten euskal hiztunik. Kezka horretatik abiatuta sortu zuen Mintzalagun egitasmoa Donostiako elkarteak. Datu batek erakusten du hartu duen tamaina: 30 urtean, 5.000 donostiarrek hartu dute parte Mintzalagunen. Euskal Herriko beste herri askotara ere zabaldu da proiektua, eta, iazko ikasturtean, 6.150 pertsona inguru aritu ziren aurrez aurreko saioetan; eta beste mila inguruk sareko aukera baliatu zuten.
Ikusi gehiago: Euskaraz, lagunarteko giroan
Euskara praktikatu nahi dutenak eta euskaraz normaltasunez aritzen diren laguntzaileak elkartzen ditu Mintzalagunek. Bidelariak esaten diete euskaraz aritu nahi dutenei, eta bidelagunak laguntzeko prest daudenei. Bagerak lehen deialdia egin zuenean, elkarteko sei kide agertu ziren prest, eta sei bikoterekin abiatu zen proiektua. Binaka elkartzen ziren hasieran; gaur egun, ordea, hiruzpalau lagunekoak izaten dira taldeak.
“Hizkuntza bat menderatzeko, oso inportantea da hizkuntza ikastea eta ezagutzea, baina erabiltzea ere behar-beharrezkoa da”, dio Aitziber Gurutzeaga Bagera elkarteko Mintzalaguneko koordinatzaileak. Haren esanetan, erabilera sustatzen du Mintzalagunek, “beren buruarengan konfiantza hartzen eta askatzen” laguntzen dielako bidelariei.
Titulurik eta halakorik ez diete eskatzen parte hartu nahi dutenei, gutxi gorabehera zer maila duten bakarrik galdetzen diete. “Hori bai, nahiz eta akatsak egin, elkarrizketa bat egiteko gaitasuna izaten dute guztiek. Ikasten hasi berri direnek ezin dute parte hartu”, zehaztu du Gurutzeagak. Bidelari izateko ere ez da titulurik behar. “Euskaraz egiteko gaitasuna izatea bakarrik eskatzen dugu”. Boluntarioa da haien lana, eta, hasiera hartan, horixe zen egitasmoari ikusten zitzaion trabetako bat: berriz ere zerbait eskatzen zitzaiela euskaldunei. “Baina eman baino gehiago jaso egiten dutela esaten digute”.
Saltoa ematea, errazago
Hain zuzen ere, Gurutzeagaren esanetan, euskara ikasten ari direnentzat nahiz euskaldunentzat da interesgarria ekinbidea. “Hizkuntza erabili nahi dugunontzat oso inportantea da, jende bat trebatzen laguntzen duzu, eta, aldi berean, zeuri ere aukerak zabaltzen zaizkizu jende gehiagorekin hitz egiteko euskaraz”. Ikasturte hasieratik amaierara euskaraz ikasten ari diren horiek egiten duten aurrerakada ere bidelagunentzat oso pozgarria izan ohi dela nabarmendu du.
Mintzalagun taldeak egin ahal izateko, hainbat faktore hartzen dituzte kontuan Bageran. Ordutegiek bat egitea izaten da garrantzitsuena. Hizkuntza maila antzekoa dutenak elkartu ohi dituzte, eta, hortik aurrera, saiatzen dira beste faktore batzuk ere kontuan hartzen, hala nola adina, antzeko zaletasunak izatea edo auzo berekoak izatea. “Auzokideak izanda, eta harremana euskaraz sortu badute, kalean gurutzatutakoan ere euskaraz egingo dute”.
30 urteko ibilbidean, aldaketa nagusi bat ikusi dute Bageran: euskararen ezagutzak nabarmen egin duela gora. “Orain, ia denek badute euskaldunen bat inguruan, izan lankideren bat, lagunen bat…” Mintzalagunek segurtasuna eta konfiantza hartzeko eta askatzeko balio ohi die. “Eta hortik saltoa eman dezakete beste eremu batzuetan ere euskara gehiago erabiltzeko”, esan du Gurutzeagak.
Bagerak bezala, Gipuzkoako beste herri batzuetako euskara elkarteek ere martxan dituzte mintzapraktika egitasmoak. Aurtengo ikasturteko datuak biltzen ari da Topagunea, baina azkenekoan Andoain, Astigarraga, Aretxabaleta, Arrasate, Azkoitia, Azpeitia, Bergara, Beasain, Deba, Donostia, Elgeta, Eibar, Elgoibar, Errenteria, Eskoriatza, Getaria, Hernani, Hondarribia, Irun, Lasarte-Oria, Lazkao, Oñati, Ordizia, Orio, Soraluze, Tolosaldea, Urnieta, Usurbil, Urretxu-Zumarraga, Zarautz, Zestoa eta Zumaian osatu zituzten taldeak. Parte hartzaileei dagokienez, adin tarterik ohikoena 41-50 urte artekoena da (%48,5) eta emakumeak izan ohi dira gehienak (%65). |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220883/suediak-baieztatu-du-lehergailuen-arrastoak-topatu-dituztela-nord-stream-1-eta-2-gasbideetan.htm | Mundua | Suediak baieztatu du lehergailuen arrastoak topatu dituztela Nord Stream 1 eta 2 gasbideetan | Stockholmek ondorioztatu du irail amaieran jazotako gertakaria «sabotaje larria» izan zela. Kremlinek esan du iragarpen horrek «berretsi egiten» duela Errusiako «informazioa». | Suediak baieztatu du lehergailuen arrastoak topatu dituztela Nord Stream 1 eta 2 gasbideetan. Stockholmek ondorioztatu du irail amaieran jazotako gertakaria «sabotaje larria» izan zela. Kremlinek esan du iragarpen horrek «berretsi egiten» duela Errusiako «informazioa». | Suediako agintariek ostiral honetan baieztatu dutenez, lehergailuen arrastoak aurkitu dituzte Errusiako Nord Stream 1 eta 2 gasbideetan, eta irail amaieran jazotako gertakaria «sabotaje larria» izan zela ondorioztatu dute, baita «larritzat» jo ere. Gasbide horien aurkako «sabotajeak» lau gas isuri eragin zituen; horietako bi, Suediako uretan. «Itsaso Baltikoan egin ziren ikerketetan objektu asko konfiskatu zituzten, eta eremua zehatz-mehatz jasota dago. Egindako azterketen arabera, lehergailuen arrastoak atzeman ditugu hainbat objektutan», adierazi du Suediako Fiskaltzak ohar batean. Bide horretan, Kremlinek esan du iragarpen horrek «berretsi egiten» duela Errusiako «informazioa».
Mats Ljungqvist fiskala arduratu da kasuaz, eta esan du azterketa lanak aurrera jarraitzen duela, «gertakariei buruzko ondorio sendoagoak izateko», baina nabarmendu du ikerketa «oso konplexua eta zabala» izaten ari dela. Haren esanetan, ikerketaren bilakaerak zehaztuko du «susmagarriren bat identifikatu daitekeen ala ez». Suediako Fiskaltzak duela hilabete jakinarazi zuen ustezko sabotaje baten susmoak indartzen ari zirela, kaltetutako gasbideak ikuskatu ondoren. Segurtasun Zerbitzuak urriaren 6an adierazi zuenez, ikerketek ondorioztatu zuten «leherketek» eragin zituztela kalteak, eta nabarmendu zuen horrek indartu egiten dituela «sabotaje larriaren inguruko susmoak».
Horrekin lotuta, Kremlineko eledun Dmitri Peskovek nabarmendu duenez, Suediak Nord Stream gasbidean «lehergailuen arrastoak» aurkitzeari buruz egindako iragarpenak «berretsi egin du Errusiako informazioa», eta gogorarazi «oso garrantzitsua» dela «leherketa horren atzean egon zirenak aurkitzea».
Danimarkako eta Suediako gobernuek irailaren 27an jakinarazi zuten Nord Stream 1 eta 2 gasbideek —Errusiako ipar-mendebaldetik Alemaniara gasa garraiatzeko azpiegiturek— kalteak jasan zituztela beren eremuetan eta bi zulo topatu zituztela gasbide bakoitzean. Hain justu, egun bat lehenago Danimarkako Bornholm uharteko sismografoek bi leherketa atzeman zituzten inguruan. Bi gasbideak zerbitzutik kanpo zeuden ordurako. Kopenhagek eta Stockholmek «sabotajetzat» jo zituzten gertakari horiek.
Alemaniako, Suediako eta Danimarkako agintariak elkarlanean ari dira azpiegituren aurkako erasoen egileak identifikatzeko. Aldiz, Gazpromek, Nord Stream gasbideak kontrolatzen dituen Errusiako gas konpainia erraldoiak, urri amaieran ontzi bat bidali zuen inguru horretara kalteak aztertzeko. Gas ihesak topatu ostean, Danimarkako eta Suediako elektrizitate eta gas sektoreek euren instalazioen gaineko alarma igo zuten, eta gauza bera egin zuen Norvegiak ere, Itsaso Baltikoan kostarik ez duen arren.
Istripuak gertatu zirenean, bi gasbideak ez zeuden martxan. Abuztuaren amaieratik, Nord Stream 1ek ez du gasik garraiatu, Errusiak konpresore batean matxura bat zegoela argudiatuta. Nord Stream 2, berriz, ez dute inoiz martxan jarri. Alemaniak bertan behera utzi zuen otsailean gasbidearen ziurtagiria, Errusiak Ukrainaren inbasioa hasi baino egun batzuk lehenago; zehazki, Vladimir Putin Errusiako presidenteak Ukrainako Donbass eskualdeko Donetsk eta Luhansk herri errepubliken independentzia aitortzeari erantzuteko.
Errusia, ikerketatik kanpo
Alemaniako, Danimarkako eta Suediako agintariek gertatutakoaren ikerketatik kanpo utzi dute Errusia, eta, ondorioz, Moskuk kexa formala helarazi du. Kremlinek herrialde «anglosaxoiei» leporatu die gertatutakoaren atzean egotea, eta Ameriketako Estatu Batuek urteetan Errusiaren aurka izan duten jarrera salatu du, Mendebaldeko herrialde batzuek «kontrako norabidea» hartu duten bitartean. |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220884/steilasek-salatu-du-hezkuntza-ituna-ke-lainoa-baino-ez-dela.htm | Gizartea | Steilasek salatu du hezkuntza ituna «ke lainoa» baino ez dela | Sindikatuaren esanetan, itunaren bidez «sare pribatua babestea» da EAJren benetako asmoa. | Steilasek salatu du hezkuntza ituna «ke lainoa» baino ez dela. Sindikatuaren esanetan, itunaren bidez «sare pribatua babestea» da EAJren benetako asmoa. | Eusko Jaurlaritzak aurrekontuen negoziazioen barruan PP+C's-i 2 urteko ikasgelak ere ituntzeko eskaini izana erreakzioak eragiten ari da oraindik. Steilasek, esaterako, ohar bidez adierazi du ez daudela ados neurri horrekin: «Gertatutakoak agerian uzten du, beste behin ere, hezkuntza ituna ke laino bat besterik ez dela». Eta iruditzen zaio akordioaren bidez EAJ bere «benetako asmoa» ezkutatzen ari dela; alegia, «sare pribatua babestea».
Jaurlaritzari «gezurretan» aritzea ere egotzi dio sindikatuak. Izan ere, azaldu dutenez, Hezkuntza Sailak esan du ekainean jada jakinarazi zutela 2 urteko gelak ere itunduko dituztela. Sindikatuaren esanetan, baina, 2021eko abenduan ondu zuten neurria arlo pribatuko patronalarekin, eta 2022-2023ko ikasturterako onarpen aginduan jaso zuten. Ondoren, ekainaren 21ean argitaratu zuten aldizkari ofizialean, 2022tik 2028ra bitarteko seiurtekorako itunen dekretuaren bidez. Gaineratu duenez, Eusko Jaurlaritzaren Hezkuntza Legearen aurreproiektuak ere aipatzen du: «Jasotzen zuen horiek 2023ko irailaren 1etik aurrera aplikatuko zirela; hau da, 2023-2024ko ikasturterako. Beraz, neurri hori negoziazio mahaian eskumako alderdiei eskaintzeko bezain atzerakoia bada ere, lege proiektua negoziatzeko prozesuan hartu da».
Gainera, segregazioari aurre egiteko ere ez zaie balekoa iruditzen: «Itunpeko ikastetxeen kopurua handitzea ote EAJrentzat segregazioaren aurka borrokatzeko tresnarik onena?». Egokiagoa iruditzen zaie ikastetxe pribatuetako 0-2 urteko etapari diru laguntzak kentzea, esaterako.
EAJren joera ikusita, Steilasek gainerako alderdiei eskatu die jarrera hartzeko. Izan ere, sindikatuaren irudiko, ez dago «erdibidean» geratzerik: «Herri honetako ezkerreko alderdiek erabaki beharko dute EAJrekin edo Euskal Eskola Publikoarekin lerrokatzen diren». Eta beste eskaera bat eginda amaitu dute: «Inoiz baino gehiago, premiazkoa da Euskal Eskola Publikoaren aldeko jarrera irmoa erakustea; bestela, Jaurlaritza gauzatzen ari den eta betikotu nahi duen hezkuntza politika pribatizatzailearen konplizeak izango baikara». |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220885/klima-larrialdiaren-galerak-eta-kalteak-ordaintzeko-funts-bat-onartu-du-ebk.htm | Mundua | Klima larrialdiaren galerak eta kalteak ordaintzeko funts bat onartu du EBk | Bruselaren arabera, hori diruz hornitu ahal izateko oinarriak «zabala» izan behar du, eta iruditzen zaio Txinak ere lagundu beharko lukeela finantzatzen, nahiz eta oraindik garabidean dagoen herrialde gisa sailkatzen duten. | Klima larrialdiaren galerak eta kalteak ordaintzeko funts bat onartu du EBk. Bruselaren arabera, hori diruz hornitu ahal izateko oinarriak «zabala» izan behar du, eta iruditzen zaio Txinak ere lagundu beharko lukeela finantzatzen, nahiz eta oraindik garabidean dagoen herrialde gisa sailkatzen duten. | Ematen zuen COP27 klima larrialdiari buruzko NBE Nazio Batuen Erakundearen goi bileran parte hartzen ari diren estatuak urrun zeudela klima krisiak eragindako galeren eta kalteen ordainerako funts bat sortzetik; are urrunago horrelako mekanismo bat bideratzetik. Baina EB Europako Batasunak aurrerapauso bat eman du norabide horretan. Izan ere, funts hori eratzeko proposamen bat plazaratu du gaur, eta, Frans Timmermans Europako Batzordearen klima politiken arduradunak nabarmendu duenez, herrialde «zaurgarrienei» zuzenduta egongo litzateke, eta hori diruz hornitu ahal izateko oinarriak «zabala» izan beharko luke.
Estatu aberatsenak funtsaren aurka zeuden, argudiatuta denbora asko beharko litzatekeela zehazteko ea mekanismo hori beharrezkoa den eta nola funtzionatuko zukeen. Prozedurak erreferentzia egiten die klima baldintza muturrekoek herrialde pobreenetako azpiegitura fisiko eta sozialetan eragindako kalte eta galerei, baita ondorengo erreskate eta berreraikuntza lanen finantzaketari ere.
Ikusi gehiago: Justizia klimatikoa erdigunean
«Ez zen gure asmoa funts bat edukitzea. Egiazki iruditzen zait aurrerapauso azkarragoak eman ahal izango genituzkeela oraingo tresnekin [klima larrialdia finantzatzeko]. Baina, haiek [G77] funtsari hain lotuta agertu direnez, adostu egin dugu», adierazi du Timmermansek Xarm el-Xeikhen (Egipto) —han ari dira egiten COP27—.
Garabidean dauden 130 herrialdek baino gehiagok eta Txinak osatzen dute G77 blokea, eta asteon planteatu du galeren eta kalteen funtsaren oinarriak prest egon behar duela hurrengo urtean Dubain egitekoa den COP28rako. Klima Aldaketari Buruzko NBEren Hitzarmena 1992koa da, eta horrek bi bloketan bereizten ditu herrialdeak: batetik daude garatutakoak, eta bestetik garabidean daudenak.
Hain zuzen, oraindik ere bigarren multzoan dago Txina, nahiz eta, munduko ekonomiarik handienetan bigarrena izateaz gain, atmosferara karbono dioxido gehien isurtzen duen herrialdea den. Horregatik, Txina aipatu gabe, baina finantzaketaz hitz egiterakoan, Timmermansek mezu bat bidali dio Pekini: «Herrialdeen 2022ko egoera ekonomikoan oinarritu behar du, 1992koan oinarritu beharrean».
Ikusi gehiago: «Ez dago borondaterik Afrikak benetako aukera izan dezan egokitzeko»
Ikusteko dago nola erreakzionatuko duten gainontzeko herrialde aberatsek; batez ere, AEBek eta Txinak. Australiak, esaterako, jakinarazi du jada funtsa eratzeko konpromisoa duela. «Sakonki aztertu nahi dugu beste instituzio batzuek, kasurako garapenerako bankuek, zein ekarpen egin diezaioketen funts horri», zehaztu du Chris Bowen Klima Aldaketarako ministroak. Pauso bat haratago joan da Kanada: nabarmendu du baietz, ados dagoela EBren proposamenarekin, baina Steven Guilbeault Ingurumen ministroak The Guardian egunkariari esan dio «Txinak, Saudi Arabiak eta Qatarrek, besteak beste», funtsa finantzatu beharko luketela, aintzat hartuta historikoki zenbat CO2 isuri duten eta «haien aberastasuna» zenbatekoa den.
Ikusi gehiago: Klima negoziazioak, Al-Sisiren erregimenaren begiradapean
G77ko herrialdeak proposamena aztertzen ari dira. The Guardian-ek jaso ditu bloke horretako negoziatzaileetako baten hitzak, eta, haren esanetan, G77«hautsi» ahal izateko EBren «aurreikusitako ahalegin bat» da proposatutakoa. «Baina, noski, ez da aurrerapauso bat. Hasierako posizio negoziatzailea berriz hartzera mugatu dira, konpromiso bat dutelako plantak eginez».
Ikusi gehiago: Egiptok errepresioa eten dezan presio eske, COP27ren atarian |
2022-11-20 | https://www.berria.eus/albisteak/220886/euskaraz-lagunarteko-giroan.htm | Gizartea | Euskaraz, lagunarteko giroan | Astean ordubetez elkartu ohi dira mintzalagunak Donostian. Askok urteak daramatzate talde berean elkarrekin, eta kideen artean sortzen den harremana nabarmendu dute. | Euskaraz, lagunarteko giroan. Astean ordubetez elkartu ohi dira mintzalagunak Donostian. Askok urteak daramatzate talde berean elkarrekin, eta kideen artean sortzen den harremana nabarmendu dute. | Era guztietako hizketagaiak izaten dituzte mintzalagunek astez asteko hitzorduetan. Bidelagunak dira Arantxa Ugartetxea eta Karmen Urretabizkaia, baina beraientzat ere egitasmoa oso aberasgarria dela esan dute; bidelariak dira, berriz, Josune Lasa eta Giovanna Santamaria, eta kontatu dute, egitasmoan parte hartzen hasi zirenetik, eremu gehiagotan ere hasi direla euskaraz hitz egiten.
Ikusi gehiago: Eman adina jaso
ARANTXA UGARTETXEA ETA JOSUNE LASA
Astean behin, Donostiako kafetegi batean elkartzen dira Arantxa Ugartetxea eta Josune Lasa, beste bi mintzalagunekin batera. Erretiroa hartuta dute laurek, eta seigarren ikasturtea dute talde berean. Bidelaguna da Ugartetxea, eta bidelaria Lasa. Euskararen bueltan sortu duten harremana jada “harreman afektibo” ere bihurtuta dagoela esan dute, eta nabarmendu dute gaitegi oso zabala izaten dutela asteroko hitzordu horietan. “‘Nola esaten da euskaraz?’-etik abiatuta, askotan beste giro batzuetan ateratzera ausartzen ez garen gaiak ere ateratzen ditugu”, esan du Ugartetxeak.
Etxeko hizkuntza izan du euskara Ugartetxeak. “Ikasketak-eta dena gaztelaniaz egin nituen, euskaraz egitea debekatuta zegoelako orduan; gero, Hego Amerikan bizi izandakoa naiz, eta, han, euskara jakitea eta euskarari buruz hitz egitea oso txalotua zegoen”. Euskal Herrira itzuli zenean, “etxeko hizkuntza horren oinarriak sentitu” nahi zituela esan du, eta horregatik eman zuela izena Mintzalagunen, “kalean ere hitz egiteko, etxean sentitzeko kaleetan barrena”.
Lasa, berriz, gaztetan hasi zen euskara ikasten, EUTGn ikasten hasi zenean. “Baina gero utzi egin nuen, eta Bartzelonara joan nintzen bizitzera, gero Madrilera… Umeen mailan geratu nintzen gutxi gorabehera”. Duela hamabi urte itzuli zen Donostiara. “Ez dut estudiatzen, baina nahi nuen askatu, eta izena eman nuen Bageran”. Esan du ezin duela bere burua kanpotik ikusi, baina beste bi kideek urteotan egin duten aurrerapena “izugarria” dela nabaritzen du. “Hasieran, ia ez ziren hitz egiteko gai, baina orain ikusten ditut, eta harrigarria da”.
Lasaren esanetan, “oso gustura” joaten dira asteroko saioetara. “Euskara aldetik interesgarria da, eta hizketarako gaien aldetik ere bai. Eztabaidazaleak gara, eta animatuak izaten dira solasaldiak”. Kontatu du Mintzalaguni esker beste giro batzuetan ere euskaraz aritzera ausartu dela.
Ikasturtea amaitutakoan, udan beste estilo bateko mintzalagunak ere izaten ditu Ugartetxeak. “Tituluren bat lortzeko azterketa gainditu ez dutenak izaten dira askotan. Beste era bateko giroa sortzen da talde horietan, baina hori ere oso interesgarria da”. Azaldu du bidelari horiek beharrak bultzatuta ematen dutela izena, ez hainbeste gustuz. “Eremu horretan ezkortasunak aurkitzen dira askotan, eta mintzalagunen zeregina izaten da beste sentsibilitate batean sartzea, beharra sentitzetik gozatzera eramatea. Eta hori ere ikasketa bat izaten da denontzat. Benetan aberasgarria iruditzen zait Mintzalagun”.
KARMEN URRETABIZKAIA
Karmen Urretabizkaia ez da zehatz-mehatz akordatzen noiz hasi zen Mintzalagun egitasmoan bidelagun moduan: “Hamar, hamabi, hamabost urte izango dira, urte pila bat”. Aurten, bi talde ditu, eta lau lagun elkartzen dira bakoitzean. Teorian, ordubeteko saioak izaten dira, baina beti luzatzen direla azaldu du. “Lagunartean egoten gara eta… Talde batean zortzi urte daramatzagu elkarrekin, eta iritsi orduko hasten gara elkarri galderak egiten”.
Erretiroa hartutako laukotea da taldeetako bat, eta 30 urteren bueltakoak ditu bestean. “Bagera saiatzen da hori ondo antolatzen; noizbehinka tokatzen zaizu zurekin zerikusirik ez duen norbaitekin, baina gutxitan”. Urretabizkaiak ere esan du edozertaz hitz egiten dutela. Taberna batean elkartu ohi dira, edo elkarte gastronomiko batean ere bai.
Egitasmoan parte hartzera animatzen du jendea. “Nik, teorian, irakatsi egiten dut, baina pila bat ikasten dut beraiekin. Oso aberasgarria da”. Kanpotik, astero elkartu beharra konpromisotzat ikus daitekeen arren, ez dela hala dio. “Ondo pasatzen dut, ez da inolako sakrifizioa izaten joan beharra, kontrakoa, ‘gaur osteguna, zer ondo’ pentsatzen dut”. Tarteka, asteroko hitzordutik kanpo, bazkariren batzuk-eta ere egiten dituztela esan du.
GIOVANNA SANTAMARIA
Bizkaitarra da Giovanna Santamaria, Ezkerraldekoa. “Portugalete ondokoa. Nire herrian, nire adineko jendeak ez zuen euskaraz hitz egiten. Eskolan ere euskara ikasgaia bakarrik nuen euskaraz, eta ingeniaritza ere gaztelaniaz ikasi nuen”. Hogeiren bat urte daramatza Donostian bizitzen, eta duela zortzi urtetik parte hartzen du Mintzalagunen, bidelari moduan. “Hasi nintzenean ia-ia ez nuen euskaraz hitz egiten, eta, orain, hanka sartzeekin, baina ia egunero hitz egiten dut euskaraz”.
Azaldu du Mintzalagun pare-pareko egitasmoa dela beretzat. “Euskara maila ona dut idazten eta irakurtzen; gramatikan ondo moldatzen naiz, eta azterketak ere ondo egiten ditut, baina hizketarako ez daukat trebetasunik. Beste hizkuntzetan ere gauza bera gertatzen zait, eta hori ez daukadala lotsarik hitz egiteko”. Talde berria du aurten, eta astean behin, ostiraletan elkartuko dira; auzo ezberdinetakoak direnez, Donostiako erdialdean geratuko dira.
Mintzalagunekin askotariko planak egin ohi dituztela kontatu du. “Oso saltseroa naiz, eta liburutegiren batean erakusketaren bat badago, joan egiten gara, eta gero horri buruz hitz egiten dugu”. Hurrengoan zer egingo duten ere adostuta dute. “Merkataritza zentro batera joango gara, eta elikagaien hiztegia praktikatuko dugu”. Talde desberdinetan egon da urteotan. “Jende oso jatorra ezagutu dut, jende guztiak zerbait berria ematen du beti. Izugarria da”. |
2022-11-21 | https://www.berria.eus/albisteak/220888/indarrak-metatu-eta-harmonia-bat-sortu-zen-kontseiluarekin.htm | Gizartea | «Indarrak metatu, eta harmonia bat sortu zen Kontseiluarekin» | Euskara bizitzarako tresna bihurtuta, hamaika proiektutan aritu da Xabier Mendiguren Bereziartu. Kontseiluko idazkari nagusi lanak jarri zuen lehen lerroan, 1998tik 2010era, baina itzalean ere lan asko egindakoa da | «Indarrak metatu, eta harmonia bat sortu zen Kontseiluarekin». Euskara bizitzarako tresna bihurtuta, hamaika proiektutan aritu da Xabier Mendiguren Bereziartu. Kontseiluko idazkari nagusi lanak jarri zuen lehen lerroan, 1998tik 2010era, baina itzalean ere lan asko egindakoa da | Euskalgintzako ikurretako bat da Xabier Mendiguren Bereziartu (Ezkio, 1945), Euskararen Gizarte Erakundeen Kontseiluko idazkari nagusi ohia. Umetatik erakarri zuten hizkuntzek, eta itzulpengintzara bideratu zuten bizitzako bidegurutzeek. 2010ean erretiroa hartuta, gaur egun ere gertutik bizi du euskararen egunerokoa.
Ahobizi eta belarriprest asko izango da bi asteotan batean eta bestean, baina kafesne bat eta botila bat ur ezin euskaraz eskatu Donostiako zenbait tokitan…
Edozein modutara ere, toki gehienetan dago euskaraz erantzuteko gai den norbait; hori ari da pixkanaka normaltzen, eta nekez egoten da euskaraz zerbait erantzuteko gai ez den inor. Jendeak, oro har, begi onez ikusten du euskara erabiltzea, erantzuteko prestasun hori ez izanda ere. Aldaketa bat sumatzen dut alde horretatik, baina txikia oraindik.
Euskara zer duzu, gozamenerako tresna ala sufrimendurako arrazoi?
Niretzat, denetarako tresna da euskara: lanerako, gozamenerako, sufrimendurako tarteka… Bizitzarako tresna izan dut euskara.
Baikor zaude euskararen geroarekin?
Bai, baina ez batzuek adierazten duten erabateko segurtasun horrekin. Ekin eta ekin jarraitu beharra daukagu etengabe. Aurrerapausoak eman ditugu, zorionez; nabarmena da hori, baina ez nahiko genukeen abiaduran eta tamainan. Maila guztietan, baita politikarien eta erakundeen artean ere, gauza gehiago egin beharko genituzkeela uste dut. Beste toki batzuetan daukaten irmotasuna falta zaigu guri.
Euskara batuaren aldeko lanean aritu zinen zu 1966 inguruan, baina, gaur egun, euskara batua eta euskalkiak aurrez aurre jartzen dituzte batzuek. Zer sentitzen duzu eztabaida horiekin?
Euskara batua oso beharrezko ikusi izan dut beti. Euskara batuak asko lagundu dio euskararen etorkizunari; batu egin gaitu, elkar ulertzen lagundu digu… Herrialde desberdinetakoak hurbildu egin gaitu, eta hori beharrezkoa da, bakoitza geure zokoan bizi ginelako bestela.
Kontseiluko idazkari nagusi ohia. Horrela ezagutuko zaituzte gehienek, baina idazlea, itzultzailea, ohorezko euskaltzaina…; hori eta askoz gehiago zara zu.
Gauza asko egin ditut, bai. Gustuko ingurune batean egin ditut neure gauzak, eta jende egokiarekin topo egin dut. Giro atseginean ibili izan naiz beti, denok partekatu izan dugulako helburu eta asmo bat. Taldean lan egiteak indarra ematen du lanean jarraitzeko.
1945ean jaio zinen, Ezkion. Nolako haurtzaroa izan zenuen?
Zorioneko haurtzaro baten irudipena daukat. Baserrian bizi ginen gu, eta herriko eskola elebidunera joaten ginen. Arazorik gabe moldatu nintzen, etxetik jaso nituelako euskara eta gaztelania. Etxean eta ingurunean euskaraz aritzen ginen beti; kanpotik etortzen zen maistra izaten zen euskaraz ez zekien bakarra. Sekula ez dut izan eragozpenik bi hizkuntzen artean ibiltzeko, eta zigorrik-eta ez dut gogoratzen euskaraz aritzeagatik. Guretzat, normala zen bi hizkuntzak ezagutzea; interesa geneukan, gainera. La Sallera joan nintzen gero, Zumarragara, eta eroso sentitu nintzen han ere.
Filosofia eta Letrak aukeratu zenituen gero. Nolatan?
Guk Teologiarekin nahastuta egin genuen dena. Ez neukan argi zer ikasi nahi nuen, baina pauso batek bestea ekarri zuen, eta horrela heldu nien ikasketa horiei. Erabaki bat hartu behar izan nuen gero: apaiz bizitza edo beste zerbait. Eta nahiago izan nuen beste zerbait egin: ez nintzen apaiz izatearen aldekoa.
Ikasketak amaitu, eta irakasle hasi zinen berehala, euskara eta euskal literatura irakasten. Nolako esperientzia izan zen hura?
Beti izan nuen aukera euskara lantzeko. Deustun [Bilbo] nengoen orduan, pasiotarrekin, eta hantxe hasi nintzen lagunei euskara klaseak ematen. Oso gazterik, akademia moduko bat sortu genuen, elkarri laguntzeko, eta baita aldizkari bat ere: Laiaketan. Irakasle peto batzuk izan genituen Deustun, gipuzkoarrak gehienak, eta horiek laguntzen ziguten euskara lantzen eta bideak irekitzen. Mundu desberdin bat erakutsi ziguten. Euzko gogoa aldizkaria, esaterako, aurkikuntza handia izan zen niretzat.
Ikastolen mugimendua ere barrutik bizi izan zenuen.
Ia oharkabean sartu ginen mundu horretan ere. Oso presente geneuzkan ikastolak, eta konbentziturik geunden euskarak aurrera egingo bazuen ezinbestekoa zela irakaskuntza hori ondo antolatzea. Ahal genuenean laguntzen genuen guk: irakasleak eta andereñoak prestatzen, ikastaroak ematen… Aditzak, aurrizkiak, idazketa egokia… Ikastoletan asko estimatzen zuten lanketa hori.
Orain, pil-pilean dago ikastolen eta euskal eskola publikoaren inguruko eztabaida. Zer daukazu esateko?
Ez dit graziarik egiten eztabaidan ibiltzeak; horrek, indarrik eman gabe, kendu egiten du, nire ustez. Oso garbi eduki beharko genuke indarrak metatu egin behar ditugula, eta metatzeko ados egon behar dugula helburuetan eta bitartekoetan. Eztabaida antzu hauek sobran daude; horrela, beti ariko gara elkarri harramazka egiten.
Euskararen aldeko mugimenduak inguruan beti galgaren bat duen sentsazioa daukazu?
Urte batzuetan, bizkorrago genbiltzala ematen zuen, baina, gerora, konturatu gara hain bizkor ere ez genbiltzala beti. Nire ustez, gauza gehiago eta hobeto egin zitzaketen agintariek ere; susmo batean erori gara: publizitatea ote zen dena edo benetan lanean ari ote ginen denok elkarrekin.
1975eko ekainaren 27an izendatu zintuzten euskaltzain urgazle. Nola hartu zenuen hura?
Natural. Ez nekien merezi nuen edo ez, baina normala iruditu zitzaidan, mundu horretan nenbilelako lanean. Ondo lan egiteko aukera gisa hartu nuen Euskaltzaindiaren izendapena.
Nondik datorkizu itzulpengintzarako grina?
Ni hizkuntzazalea izan naiz betidanik; asko gustatzen zait hizkuntza desberdinak ezagutzea. Asko estimatu izan dut desberdintasun horrek ematen duen aberastasuna. Neure kasa aritu izan naiz, gehienbat, hizkuntzak ikasten. Italiera, errusiera… Bizitzako zirkunstantzien ondorio izan dira horiek. Saiatu naiz hizkuntzak ahalik eta gehien ezagutzen. Ikasi, ez dira oso ondo ikasten, baina pixka bat lardaskatu ditut batzuk; 11-12 hizkuntzatara iritsi naiz. Hebreera ere ikasi nuen bere garaian, eta arabiera ikastea ere gustatuko zitzaidakeen.
1980tik 1990era lan mardula egin zenuten Martuteneko itzultzaile eskolan, Donostian, eta Euskal Herriko Itzultzaileen Elkarteko bazkide ere bazara.
Euskaltzaindiak aukerak jarri zizkigun Martutenen; Juan San Martin ez dut sekula ahaztuko. Finantzaketa lortu zuen hark, eta horri esker lortu genuen itzultzaile eskolak funtzionatzea. Martutene erdi ofizializazio bat izan zen guretzat. Han sortu ziren EIE [Euskal Idazleen Elkartea] eta EIZIE [Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen elkartea]. Egia esan, lankidetza polita sortu zen Martutenen.
1998an izendatu zintuzten Kontseiluko idazkari nagusi, eta han aritu zinen 2010era arte. Nolako esperientzia izan zen?
Zer izan zitekeen ez nekien mundu bat zen Kontseiluarena, baina baietz esan nuen. Ez geneukan oso argi Kontseilua zer zen, baina bai zer izan beharko zukeen. Talde eta helburu desberdinak elkartzea oso emankorra izan zitekeela pentsatu genuen, eta hala izan zen. Ugaldu egin zen elkarrekiko harremana eta etekina. Indarrak metatu, eta harmonia bat sortu zen.
Euskalgintzak 2003an hartu zuen kolperik handienetako bat, Euskaldunon Egunkaria itxi zutenean. Nola bizi izan zenuen hura? Beldurrik sentitu zenuen?
Ez zen garai gozoa izan, dantzan jarri zutelako euskararekin zerikusia zeukan guztia, baina egoerari aurre egiten saiatu ginen. Eskerrak Kontseilua hor zegoen. Momentu larrietako bat izan zen hura, ez genekielako etorkizuna nondik nora joango zen, baina antzematen genion oso bide onetik ez zela joango. Gogoan dauzkat orduko bilerak, eta zenbat kostatu zitzaigun politikari batzuei buruan sartzea zer arrisku zetorren.
Itzaleko proiektu askoren artean, duela bederatzi urte aurkeztu zenuten Euskal Herria 11 Kolore egitasmoa, euskal gizartearen kultur eta jatorri aniztasuna sustatu eta babesteko asmoz. Zer bide egin du horrek?
Gure txikian, aberastasuna, ugaritasuna daukagu Euskal Herrian. Asko diren tokietan oso neke gutxirekin sortzen da jende desberdina, baina gurean biderkatu egin beharra daukagu geure burua. Mundu txiki bat osatu nahi genuen, mundu txiki aberats bat.
Aldundiak sortutako immigrazio gaietarako aditu batzordeko kidea ere izan zinen.
Laguntzen saiatzen nintzen beti, nahiz eta azkenerako ez nekien gauzak nik egiten nituen edo ingurukoek.
Erretiroa hartuta, nola osatzen duzu eguna?
Ondo bizi naiz. Ez naiz kexatzen. Eguneroko gauzei jarraitzea lana da jada; jarraitzea eta ulertzea, ondoren erabakiak hartzeko eta erantzunak emateko. Familia bat ere badaukat, eta haiei aholku egokiak ematen ere saiatzen naiz. |
2022-11-18 | https://www.berria.eus/albisteak/220889/soilik-baietz-da-baietz-legearen-interpretazioaren-harira-botere-judizialak-doktrina-ezarri-arte-itxoitearen-alde-egin-du-madrilek.htm | Gizartea | 'Soilik baietz da baietz' legearen interpretazioaren harira botere judizialak doktrina ezarri arte itxoitearen alde egin du Madrilek | Indarkeria matxistaren kontrako Espainiako Gobernuaren ordezkariak, Victoria Rosellek, legea defendatu du. Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk uste du doktrina bateratu edo legea egokitu behar dela, baina konponbide bat «premiazkoa» dela. | 'Soilik baietz da baietz' legearen interpretazioaren harira botere judizialak doktrina ezarri arte itxoitearen alde egin du Madrilek. Indarkeria matxistaren kontrako Espainiako Gobernuaren ordezkariak, Victoria Rosellek, legea defendatu du. Eusko Jaurlaritzako lehendakari Iñigo Urkulluk uste du doktrina bateratu edo legea egokitu behar dela, baina konponbide bat «premiazkoa» dela. | Soilik baietz da baietz legearen interpretazioak eragin du sexu erasoengatik espetxeratutakoen zigorrak berrikusteko aukera, eta zenbait epailek zigorrak murriztu dituzte. Beste zenbaitek, ez. Auzia ireki da, eta hori ikusirik, bi korronte nagusitu dira: legea erreformatzea; edo, Espainiako Auzitegi Gorenak legearen izaerarekin bat etorriko den doktrina ezartzea. Bigarrenaren alde egin du gaur, Espainiako Gobernuaren izenean, Victoria Rosell indarkeria matxistaren kontrako gobernuko ordezkariak, eta legea defendatu du. «Uste dugu akats judizialak egon direla legearen interpretazio azkarregi baten ondorioz, ez delako legea patxadaz eta gogoetatuta irakurri». Atea itxi dio legearen erreforma bati: «Utz diezaiogun hitz egiten fiskaltzari eta botere judizialari».
Iñigo Urkulluk «premiaz» deitu du doktrina ezartzera edo legea egokitzera, sare sozialetan hedatutako mezu baten bidez. Legearen helburua emakumeei babes handiagoa ematea dela adierazi du, «horregatik, argi dago sortu diren arazoak nahi gabekoak direla, argi baitago gizarte osoak partekatzen duen helburu baten aurka doazela». Horregatik deitu du «premiaz» doktrina bateratzera, legea aldatzera «edo bi alternatibak jorratzera». «Premiazkoa da inork nahi ez dituen erabakiak saihestea, zalaparta murriztea eta arrazionaltasunez jokatzea lehentasunezko helburua bermatzeko, hau da, emakumeen babesa areagotzea».
Beatriz Artolazabal Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak, berriz, «ulertezintzat» jo du soilik baietz da baietz legearen onarpenak izan duen «nahigabeko eraginarengatik». «Sentitzen dugu itzurbideak bilatzea zigorrak murrizteko». Defendatu du EAEko Auzitegi Nagusiarekin batera Jaurlaritza egiten den ari den lana jardunean dauden epaileei genero perspektibadun formakuntza hobetzeko. Iñaki Subijana EAEko Auzitegi Nagusiko presidentearekin batera indarkeria matxistaren biktima izan diren emakumeekin elkartu eta elkar entzun direla jakinarazi du, «prozesu judiziala errazteko».
Artolazabalek adierazpenok egin ditu indarkeria matxistaren biktimei zuzendutako baliabideetan egon den aurrerapenaren berri emateko agerraldian, Bilboko Euskalduna Jauregian egindako jardunaldi batean. Artolazabalekin batera izan dira Miren Elgarresta, Emakundeko zuzendaria; Ainara Canto, EDE Fundazioaren Aholkularitza eta Ikerketa Sozialeko arduraduna; eta Oiane Zarate eta Naiara Burgoa, Satevi arreta telefonikoaren arduradunak.
Saioak bi zati izan ditu: Lehenengo atalean, kudeaketa integratuko planaren lehen urratsen berri eman dute, eta etorkizunerako aurreikuspenak aurkeztu dituzte. Bigarren atalean mahai inguru bat antolatu da biktimen hainbat elkarterekin, aurrerapenen berri emateko eta proposamenak entzuteko.
Sailburuak adierazi duenez, kudeaketa integratuan aurrera egiteak eskaintzen dituzten zerbitzu guztien arteko koordinazioa indartzea esan nahi du, eta, horrekin, «arreta integralagoa eta pertsonalizatuagoa» lortu nahi dute. Azken helburua da,sailburuak azaldu duenez, indarkeria matxista pairatu duten edo pairatzen duten emakumeen arreta hobetzea eta berriro indarkeriaren biktimak izatea saihestea.
Artolazabalen arabera, biktimen elkarteek aldarrikatu diote instantzia enpatikoagoa sustatzea: «Justizia, gizarte, osasun, segurtasun eta lan arloan». Eusko Jaurlaritza helburu horrekin ari dela lanean adierazi du.
Kudeaketa integratuko proiektuak hiru fase dituela azaldu du sailburuak. Lehenengoa Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako Sailaren lanari dagokio. Emakundeko zuzendari Miren Elgarrestak adierazi duenez, fase honetako koordinazio-prozesuari esker zerbitzuen arduradunek informazioa trukatu, elkarrekin hausnartu eta ikuspegiak bateratu ahal izan dituzte. Bigarren fasean lan eremua beste sail batzuetara zabaltzen da: Segurtasun Sailera, Lurralde Plangintza, Etxebizitza eta Garraio Sailera, Osasun Sailera, Lan eta Enplegu Sailera eta Hezkuntza Sailera.
Hirugarren fasean beste administrazioetako indarkeria matxistaren biktimei laguntzeko zerbitzuekin harremana sustatzen da, lankidetzan aritzeko aukera eskainiz. Horrela, hiru administrazio mailek parte hartzen dute biktimen arretan: Eusko Jaurlaritza, foru aldundiak eta udalak. Elgarrestak adierazi duenez, «zerbitzu on bat eskaintzeko, beharrezkoa da emakumeak erdigunean jartzea». Beraz, eskaintzen diren zerbitzuen erdian emakumeak egon behar dutela adierazi du.
Satevi datuak
Saioan Satevi (900-84 01 11) arreta telefonoaren datuak ere eskaini dira. Urriaren 31ra arte, 2.455 dei zenbatu dira, eta horietatik 1.420 lehen aldiz egin dira. Gehienak, bikotekideak edo bikotekide ohiak eragindako indarkeriari buruzkoak dira, 2.151; 149, familia barruko indarkeriari buruzkoak; eta 155, sexu askatasunaren aurkako delituei buruzkoak. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.