date stringdate 2012-09-20 00:00:00 2023-12-01 00:00:00 | url stringlengths 47 182 | category stringclasses 10
values | title stringlengths 3 140 | subtitle stringlengths 0 1.17k | summary stringlengths 5 1.18k | text stringlengths 2 35.8k |
|---|---|---|---|---|---|---|
2023-4-8 | https://www.berria.eus/albisteak/226569/athleticek-garaipen-batekin-arindu-du-kopako-mina.htm | Kirola | Athleticek garaipen batekin arindu du Kopako mina | Williams anaiek sartu dituzte zuri-gorrien golak. Ernesto Valverderen taldeak partida serioa jokatu du, eta zelai erditik aurrera duen abiadura baliatu du garaipena lortzeko. | Athleticek garaipen batekin arindu du Kopako mina. Williams anaiek sartu dituzte zuri-gorrien golak. Ernesto Valverderen taldeak partida serioa jokatu du, eta zelai erditik aurrera duen abiadura baliatu du garaipena lortzeko. | Aste gogorra izan da Athleticentzat hau, asteartean luzapenean Espainiako Kopatik kanpo geratu ostean. Baina zuri-gorriek arindu dute apur bat min hori, Espanyolen zelaian 1-2 irabazi ostean. Valverderen taldeak Ligan jarri behar du arreta osoa, Europarako sailkatzeko duen lehia horretan. Jardunaldi honetan, behintzat, ondo egin ditu etxeko lanak. Partida serioa jokatu dute, eta minutu askotan nagusi izan dira zuri-gorriak.Williams anaiek gol bana sartu dute. Zuri-gorriek zazpigarren postuari eutsi diote. Gainera, Espanyolen zelaiarekin zuten maldizioa apurtu dute. Izan ere, Athleticek 25 urte zeramatzan han irabazi gabe.
Espanyolek entrenatzailea aldatu du aste honetan, eta halakoetan taldeak ohi baino indartsuago ateratzen dira. Jokalari guztiek nahi dute entrenatzaile berria konbentzitu. Hala, partida lehiatua espero zen, Athleticek Kopako arantza atera nahi baitzuen. Espanyol ondo aritu da hasieran, eta erasora jo du. Baina aurrean presio estua egin dio Athleticek, baloia goian berreskuratu eta Iñaki Williamsen abiadura baliatzeko. 22. minutuan Williams anaien zaharrenak gola egin du. Dani Garciak pase luze on bat eman dio, baloia ondo kontrolatu, eta bizi atzean utzi du Oscar Gil. Eskuinez ondo gurutzatu dio baloia Pachecori, eta sareetara joan da. Nico anaia besarkatzera joan da berehala.
Golak min egin dio Espanyoli. Ez du erasora begira jarraitu. Hortik atsedenaldira Athleticen minutu onenak izan dira. Behin eta berriz sortu ditu aukerak Pachecoren area inguruan. Baina ez du asmatu. Partidaren aginte makila berea zen. Haatik Braithwaitek gola egin du. Epaileak, hala ere baliogabe utzi du, VARean begiratu ostean. Danimarkako jokalariari iritsi aurretik baloiak Joseluren eskuan jo duela adierazi du Munuera Monterok. Arnasa hartu du talde zuri-gorriak erabaki horrekin.
Nicoren abiadura
Bigarren zatian Athleticek Espanyolen urduritasunarekin jokatu du. Sailkapenaren behealdean dago Kataluniako taldea, eta minutuak aurrera joan ahala egoera horrek eragiten duen antsietatea antzeman zaio. Athleticek hainbat aukera izan ditu gola egiteko. Baina Pachecok ondo erantzun die Dani Garciaren eta Iñakii Williamsen erremateei. Alaveseko atezain ohia izan da etxekoen jokalari onena. Athletic aurretik egon arren, partida airean zegoen. Valverdek aurrealdea freskatzeko Nico Williams zelairatu du.
Aste gogorra izan da harentzat. Kopako neurketaren ostean kritika gogorrak jaso zituen, eta bere sare sozialak ere itxi zituen. Gogo biziz atera da, eta bere abiadura aprobetxatuz, min handia egin du hegaletik. Aurrena pase ederra eman dio Guruzetari. Baina hark ez du asmatu. Hurrengoan, ordea, NIcok berak sartu du gola. 75. minutua zen. Ordutik aurrerako minutuak lasaiak izan dira. Baina 91. minutuan Darderrek gola egin du. Unai Simonek ez dio ondo eutsi baloiari Espanyolen burukada baten ostean, eta aldaratzea baliatu du Darderrek, Luzapeneko hiru minutuetan Athleticek sufritu egingo zuela zirudien. Baina ez da horrela izan. Izan ere epaileak Aleix Vidal kanporatu du, bigarren txartel horia erakutsi ostean. Berehala amaitu da partida. |
2023-4-8 | https://www.berria.eus/albisteak/226570/realak-txapeldunen-ligako-postuei-eutsi-die.htm | Kirola | Realak Txapeldunen Ligako postuei eutsi die | Txuri urdinek lehen zatia amaitzear zela lortu dute lehen gola, eta bigarrenean lasaiago jokatu ahal izan dute. Oiartzabal eta Kubo izan dira golegileak. | Realak Txapeldunen Ligako postuei eutsi die. Txuri urdinek lehen zatia amaitzear zela lortu dute lehen gola, eta bigarrenean lasaiago jokatu ahal izan dute. Oiartzabal eta Kubo izan dira golegileak. | Realaren mamuetako bat izan da aspaldian Getafe Anoetan. Baina gaurkoan ez da hala izan. Txuri-urdinek 2-0 irabazi dute, eta laugarren postuari eustea lortu dute, Txapeldunen Ligako aukera ematen duen azken postuari. Azken bederatzi neurketatik bakarra irabazi eta gero atzeko taldeak gerturatzen joan zaizkio Imanol Alguacilen taldeari. Horregatik balio handia izan du garaipenak.Oiartzabalek eta Kubok sartu dituzte golak.
Imanolek bi hutsune garrantzitsu zituen gaurko partidarako: Zubeldia eta Zubimendi. Lehenengoaren lekua Pachecok hartu du, eta bigarrenarena Gebarak. Aurrean, berriz, Sorloth aulkian utzi du, eta Oiartzabal kapitaina zelairatu. Realari kostatu egin zaio bisitariek jarritako armiarma sarea apurtzea. Baloia izan bai, baina txuri-urdinek ez zuten arriskurik egiten. Munirrek, gainera, abisu bat eman dio Remirori. Donostiarren lehen aukera 26. minutuan iritsi da. Gorosabelek erdiraketa itxurako erremate bat egin du. Baina Soriak ondo erantzun du.
Bazirudien lehen zatia 0-0 amaituko zela. 44. minutuan, ordea, partida piztu egin da. Epaileak penaltia adierazi du Djenek Oiartzabali ostikada bat eman ostean. Jokaldia argia zen.Baina epaileak nahiago izan du VARean begiratu. Penaltia Oiartzabalek jaurti du, ohikoa duen eran. Baina Soriak geratu egin du. Berehala atera ahal izan du arantza. Izan ere, 47an gola egin du. Soriak ondo aldendu du Baris Mendezen erremate bat. Baina aldaratzea baliatzeko bizkor ibili da Realaren kapitaina. 1-0 amaitu da lehen zatia.
Zuloak aprobetxatuz
Emaitza horrekin, Realak beste modu batean heldu ahala izan dio bigarren zatiari. Izan ere, Getafek aurrerapausoa eman behar zuen, punturen bat eskuratu nahi bazuen. Baina ez du egin, eta egin duenean Realek aukera eta zulo gehiago izan ditu kontraerasora ateratzeko. Silvak eman du lehen abisua. Baina haren errematea gutxigatik joan da kanpora. Segidan Realak jokaldi ona bat egin du, eta Merinoren erremate bat ondo errematatu du Kubok, 2-0ekoa egiteko. Oraindik 30 minutu falta ziren.
Realak ondo eutsi dio emaitzari, eta izan ditu aukera gehiago abantaila handitzeko. Baina Momo Chok eta Barrenetxeak ez dute asmatu. Garaipenaz gain, beste albiste on bat ere utzi du neurketak. Izan ere, Aritz Elustondo zelaietara itzuli da, Real Madrilen aurka min hartu eta gero. |
2023-4-9 | https://www.berria.eus/albisteak/226599/haserrea-eragin-du-javier-ares-kazetariaren-iruzkin-euskarafobo-batek.htm | Kirola | Haserrea eragin du Javier Ares kazetariaren iruzkin euskarafobo batek | Aurten, lehen aldiz, txirrindularien eta zuzendarien arteko elkarrizketak entzun ahal izan dira Itzulian. «Esperimentua ondo dago, baina hobetu egin behar da; gazteleraz ere hitz egin behar da», esan du Eurosporteko emisioan. | Haserrea eragin du Javier Ares kazetariaren iruzkin euskarafobo batek. Aurten, lehen aldiz, txirrindularien eta zuzendarien arteko elkarrizketak entzun ahal izan dira Itzulian. «Esperimentua ondo dago, baina hobetu egin behar da; gazteleraz ere hitz egin behar da», esan du Eurosporteko emisioan. | Aurtengo Euskal Herriko Itzuliaren emisioetan berrikuntza nagusi bat izan da: lehen aldiz, txirrindularien eta taldeetako zuzendarien arteko irrati bidezko elkarrizketak entzun ahal izan dira telebistan. Beste kirol batzuetan aspalditik egiten da hori —1 Formulan, adibidez—, baina txirrindularitzan kontu berria da.
Tartean, noski, entzun dira Euskaltel Euskadi taldeko kideen arteko mezuak ere. Haietako batean, herenegun, Jorge Azanza zuzendaria euskaraz zuzendu zitzaien bere mutilei, eta horrek Eurosport kateko Javier Ares kazetariaren erreakzioa eragin zuen: «Esperimentua ondo dago, baina hobetu egin behar da; gazteleraz ere hitz egin behar da, edo aldi berean itzuli. Baina beno, interesa duenarentzat izan daiteke euskaraz ikasteko ikastaro on bat», esan zuen zuzenekoan.
Iruzkinak, ezinbestean, hainbat zaleturen haserrea eragin du sare sozialetan. Askok atzerakoi bat izatea egotzi diote Aresi, eta beste batzuek alderaketak egin dituzte, gainontzeko taldeekin edo 1 Formularekin: «Jumboko, Alpecineko edota UAEko txirrindulariek gazteleraz egin beharko lukete, ezta?» galdetu du batek; «Fernando Alonsok ere gazteleraz egin beharko luke bere ingeniariekin», aipatu du beste batek, ironiaz.
Aresek, piztu zuen eztabaidaren jakitun, gaiaz hitz egin zuen atzoko etapan. «Autoek, noski, gogoak ematen dien hizkuntzan hitz egin dezakete, komeni zaien hizkuntzan: batzuek ingelesez egiten dute, beste batzuek frantsesez, beste batzuek gazteleraz eta beste batzuek euskaraz. Atzo ez genuen esan euskaraz hitz egiteko eskubiderik ez dutenik; kontua da ez duela graziarik, gehienok ez baitugu ulertzen, eta ulertzen duen zaletuak hor du Euskal Telebista emisioa jarraitzeko. Baina lasterketa Eurosporten jarraitzen duten zaleei, zoritxarrez, ezin diegu euskaraz diotena itzuli», azaldu du.
Jarraitu du: «Horregatik genioen, edo eskatzen genuen, hobe litzatekeela gazteleraz egingo balute. Ez genuen esan gazteleraz egin behar dutenik, horixe falta da! Hitz egin dezatela nahi duten moduan», amaitu du Aresek.
Zale bikainak
Positiboagoa da sare sozialetan birala egin den Itzuliaren inguruko beste bideo bat. Lasterketaren kontu ofizialak publikatu zuen Jonas Vingegaard daniarra Arrate igotzen ageri den uneko emisioa, eta miresmena eragin du bideoak. Han ehunka zale ikus daitezke lasterketako liderra animatzen.
Hainbat kontu nabarmendu dituzte sareetako erabiltzaileek: zaleek nola txirrindulari guztiak animatzen dituzten; nola inor ez den ageri mugikorrarekin unea grabatzen; nola inor ez den hasten txirrindulariaren atzetik korrika... Uneak balio erantsi bat ere baduela nabarmendu du, adibidez, Ander Izagirre kazetariak: «Hor doa txirrindulari daniar bat, une horretan Itzulia irabazten ari zaiena bi ziklista euskalduni, milaka euskal zaleturen artean. Eta tratu hori jasotzen du», idatzi du. |
2023-4-10 | https://www.berria.eus/albisteak/226600/eajk-eta-eh-bilduk-bakoitzak-bere-aldetik-ospatu-dute-aberri-eguna-hauteskunde-aurreko-giroan.htm | Politika | EAJk eta EH Bilduk bakoitzak bere aldetik ospatu dute Aberri Eguna, hauteskunde aurreko giroan | Ortuzarrek jeltzaleentzako botoa eskatu du Bilbon, «aberrigintza udaletatik eta aldundietatik ere egiten delako». Otegik «fronte zabalak» osatzeko nahia erakutsi du Iruñean. | EAJk eta EH Bilduk bakoitzak bere aldetik ospatu dute Aberri Eguna, hauteskunde aurreko giroan. Ortuzarrek jeltzaleentzako botoa eskatu du Bilbon, «aberrigintza udaletatik eta aldundietatik ere egiten delako». Otegik «fronte zabalak» osatzeko nahia erakutsi du Iruñean. | EAJk eta EH Bilduk bakoitzak bere aldetik ospatu zuten atzo Aberri Eguna. Jeltzaleek Bilboko Plaza Barrian ospatu zuten, eta koalizio subiranistak, berriz, Iruñean. Herenegun, bi eragileek (eta Elkarrekin Podemosek) egin zuten bat Euskal Herria Batera plataformarekin, batasunaren aldeko deia egiteko, baina bakoitzak bere diskurtsoari eutsi zion atzo.
Bilbon, Andoni Ortuzar EBB Euzkadi Buru Batzarreko presidenteak hitz egin zuen. Hark argi zuen: «Euskadiren askatasuna lortzeko eskaileran beste maila bat igotzeko», beharrezkoa da EAJk emaitza onak lortzea maiatzaren 28ko bozetan. Ehunka lagunen aurrean, azpimarratu zuen aberrigintza udaletatik eta aldundietatik ere egiten dela: «Euskal aberriaz hitz egitea da hurrengo udal eta foru hauteskundeez eta Nafarroako hauteskundeez hitz egitea». Aipatu zuen erakunde horiek «herritarrengandik gertuen daudenak» direla, eta «zilegitasun berezia» dutela.
Herenegungo batasun irudiarekin hautsiz, zeharka hitz egin zuen EH Bilduren inguruan. Kritikatu egin zituen «alderdi politiko batzuek» egiten dituzten «transformazio ariketak», jendeari «iruzur» egin nahian: «Palestinoa, polarra eta motozerra orrazkera armairuan sartu, eta diseinuko jakak eta markako elastikoak janzten dituzte; inoiz hutsik egin ez izanaren aurpegia jartzen dute. Barrutik betiko berberak dira. Mani-koak dira horiek, Armaniz jantzita joan arren. Memoria izan dezagun!», adierazi zuen, eta EAJren «benetakotasuna» aldarrikatu.
Aurrez, Iñigo Urkullu Eusko Jaurlaritzako lehendakariak parte hartu zuen ekitaldian; azpimarratu zituen «Euskadik nazioartean duen presentzia» eta autogobernuaren beharra: «Herri gisa dugun nortasunaren adierazpen argia da. Autogobernuak islatzen du nortasuna zaintzeko, ongizatean eta bizikidetzan aurrera egiteko, eta komunitate politiko bereizi eta berezi bat eraikitzeko modu bat. Hori defendatzea, babestea, garatzea, berritzea, aurrera egitea eta proiektatzea da gure konpromisoa», esan zuen.
Akordio zabalak
EH Bilduk milaka lagun elkartu zituen Iruñean—9.000 inguru Espainiako Gobernuaren ordezkaritzaren arabera—, Maite dugun herria lelopean egin zuen manifestazioan. «Demokraziaren eta subiranotasunaren aldarria» zabaldu zuten han, eta «independentzia» zioten oihuak entzun ziren. Haiekin batera izan ziren Sinn Feineko, ERCko, CUPeko eta BNGko ordezkariak ere.
EH Bilduk deitutako manifestazioa, atzo, Iruñean. Jaizki Fontaneda / Foku
Mobilizazioaren amaierako ekitaldian, hitza hartu zuten Arnaldo Otegi koalizioko koordinatzaile nagusiak, Laura Aznal Nafarroako Gobernurako lehendakarigaiak eta Declan Kearney Sinn Feinek presidenteak.
Otegi EH Bilduz gaindiko sindikatu eta eragile politikoei mintzatu zitzaien, «herrialdeko akordioak» lortzeko «subiranotasunaren bidean». Zeharka, Podemos, Sumar eta enparauak ere aipatu zituen: «Espainiako eta Frantziako estatuetan ezin da ezker eraldatzaile bat egon ez badute estatuaren izaera plurinazionala onartzen eta herrien autodeterminaziorako eskubidea defendatzen».
Kearneyk, berriz, euskal presoak askatzeko eskatu zuen, eta EH Bilduren alde bozkatzeko.
EH Baik eta Ipar Euskal Herriko mugimendu abertzaleak, berriz, bi eguneko egitaraua antolatu dute Itsasun (Lapurdi), eta manifestazio «alaitu eta aldarrikatzailea» egin zuten atzo goizean, 11:00etan. Ondotik, bazkaria eta animazioak egon ziren, eta kontzertuekin amaitu zuten eguna: Xiberoots, Liher, Kuartz, Dupla, eta DJ Xa2k alaitu zuten Itsasuko ilunabarra.
Jardun, Gernikan
Ez ziren horiek izan atzoko deialdi bakarrak. Jardun antolakundeak, adibidez, Gernikan (Bizkaia) ospatu zuen eguna, «aldarrikapenen bidez kontzientziazioari ekiteko». Manifestazioa egin zuten goizean, eta iluntzean hainbat kontzertu izan ziren.
Mugimendu Sozialistari dagokionez, GKS Gazte Koordinakunde Sozialistak «Euskal Estatu Sozialistaren aldeko konpromisoa» berretsi du ohar baten bidez. |
2023-4-9 | https://www.berria.eus/albisteak/226601/mathieu-van-der-poelek-irabazi-du-paris-roubaix.htm | Kirola | Mathieu Van der Poelek irabazi du Paris-Roubaix | Bakarrik helmugaratu da Herbehereetakoa. Jasper Philipsen taldekidea izan da bigarren, eta Wout Van Aert hirugarren. Lokatza ez da protagonista izan aurtengoan. | Mathieu Van der Poelek irabazi du Paris-Roubaix. Bakarrik helmugaratu da Herbehereetakoa. Jasper Philipsen taldekidea izan da bigarren, eta Wout Van Aert hirugarren. Lokatza ez da protagonista izan aurtengoan. | Paris-Roubaix lasterketa mitikoaren 120. edizioak badu garailea: Mathieu Van der Poel (Alpecin). Herbehereetakoa izan da Compiegne eta Roubaix arteko 256 kilometroak egiten azkarrena. Roubaixko belodromora bakarrik iritsi da Van der Poel, helmugatik 17 kilometrora erasoa jota; Wout Van Aerten (Jumbo) zulatu bat baliatu du horretarako.
Amaieran 45 segunduko tartea atera die Jasper Philipsen taldekideari eta Van Aerti. Taldetxo berean iritsi dira Mads Pedersen (Trek), Stefan Kung (Groupama) eta Filippo Ganna (Ineos). Zazpigarren sailkatua, John Degenkolb (DSM), 2:35era heldu da.
Lasterketa ehun kilometro falta zirela hautsi du Jumbok. Mugimendu horren bidez ihes eginda zihoazenak harrapatu dituzte, eta aurrean helmugara heldu den taldetxoa osatu da. Orduan, Van der Poel behin baino gehiagotan saiatu da Van Aert atzean uzten, baina hark erantzun die eraso guztiei. Azkenean, zorte apur batekin lortu du helburua: zulatu batekin zorte txarra izan du Jumbokoak.
Paris-Roubaixen ohikoa den moduan, eroriko mordoxka izan dira gaur ere, tartean, Peter Saganena (TotalEnergies). Eslovakiakoak klasika hori korritzen zuen azken aldia zen (2018. urtean irabazi egin zuen), errepideko txirrindularitza utziko baitu denboraldi amaieran.
Aurten, behintzat, eguraldia lagun izan dute txirrindulariek, eta lokatza ez da protagonista izan. |
2023-4-9 | https://www.berria.eus/albisteak/226602/dario-final-laurdenetarako-sailkatu-da-aranguren-kanporatuta.htm | Kirola | Dario final laurdenetarako sailkatu da, Aranguren kanporatuta | Errioxakoak ez du ondo hasi neurketa, baina ondoren bikain jokatu du. | Dario final laurdenetarako sailkatu da, Aranguren kanporatuta. Errioxakoak ez du ondo hasi neurketa, baina ondoren bikain jokatu du. | Dario Gomezek buruz buru jokatzeko dohainak ditu. Hori erakutsi du gaur ere Ezcarayn (Errioxa), Buruz Buruko Txapelketako lehen kanporaketan: aise kanporatu du Aitor Aranguren (22-6).
Hasieran, partida parekatuagoa izango zela zirudien. Dariok dominatu du jokua, baina defentsa lanetan fin aritu da Aginagakoa. Azken tantoa, ordea, 8-6 zihoazela egin du. Hortik amaierara artekoak jarraian egin ditu Dariok, Arangurenen etsipenerako. |
2023-4-10 | https://www.berria.eus/albisteak/226603/jon-rahmek-augustako-masterra-irabazi-du-eta-munduko-lehen-postura-itzuli-da.htm | Kirola | Jon Rahmek Augustako Masterra irabazi du, eta munduko lehen postura itzuli da | Augustako Mastersean gailendu da Barrikako golfaria; nagusitasunez amaitu du torneoa. Munduko sailkapeneko lehen postuan da berriro. Duela bi urte eskuratu zuen lehen 'major'-a, AEBetako Irekian. | Jon Rahmek Augustako Masterra irabazi du, eta munduko lehen postura itzuli da. Augustako Mastersean gailendu da Barrikako golfaria; nagusitasunez amaitu du torneoa. Munduko sailkapeneko lehen postuan da berriro. Duela bi urte eskuratu zuen lehen 'major'-a, AEBetako Irekian. | «Oraindik ez dut barneratu». Ez dago major bat irabaztearen modukorik; hau da, golfeko txapelketa nagusietako bat. Bada, Jon Rahm golfariak (Barrika, Bizkaia, 1994) bere bigarren major-a lortu berri du Augustako Mastersa irabazi ostean (Georgia, AEB). Atzo, laugarren jardunaldira bi kolperen desabantailarekin heldu zen Brooks Koepka jokalariarekiko; dena dela, bikain jokatu du, eta lau kolperen aldea atera die bigarren postuan sailkatu direnei, Koepkari eta Phil Mickelsoni. Denera, 69 kolpek eman diote garaipena Rahmi. «18. zuloan, hirugarren kolpean». Momentu horretan pentsatu zuen Rahmek irabazi egingo zuela; «ez nuen nahi sinetsi dudarik gabe jakin arte». Bueltan da berriro munduko sailkapeneko lehen postuan.
Garaipenarekin, Augustako Mastersean nahi adina alditan parte hartzeko aukera du orain golfariak. Bien bitartean, hurrengo urtean badu zer egin: urtero-urtero afari bat egiten dute 'major'-eko irabazleek torneoa hasi baino lehen, eta aurreko urteko irabazlea izaten da anfitrioia. «Afari euskalduna izango da», aurreratu du Rahmek.
Barrikakoak badaki zer den major bat irabaztea: 2021ean lortu zuen lehenbizikoa, AEBetako Irekian lehena amaituta. Haatik, golfeko maila goreneko zerrendan bazen jada. Beste euskal herritar bat da bertan: Txema Olazabal. Atzokoan, Rahmen antzera, Augustako Mastersean gailendu zen hondarribiarra, 1994an eta 1999an.
Jaka berdea jantzi du Rahmek; horixe da Masterseko garaikurretako bat. Urtebetez eraman ahalko du jaka, eta, epe hori amaitzean, Augustako golf klubari itzuli beharko dio. Bertan gordeko diote, aurreko urteetako irabazleen jakekin batera.
Ez da Augustako Mastersa bakarrik: azken urte erdian bost titulu irabazi ditu Rahmek. Atzokoa baino lehenago, otsailean, Genesis Invitational txapelketa irabazi zuen. PGA Tourreko hamargarren garaipena zuen. |
2023-4-10 | https://www.berria.eus/albisteak/226604/gizonezko-bat-hil-da-auto-istripu-batean-bilbo-parean.htm | Gizartea | Gizonezko bat hil da auto istripu batean, Bilbo parean | 02:00ak aldera jazo da ezbeharra. Istripuaren unean bertan hil da gidaria; autoan zihoan beste emakumezkoa zaurituta eraman dute Basurtuko ospitalera. | Gizonezko bat hil da auto istripu batean, Bilbo parean. 02:00ak aldera jazo da ezbeharra. Istripuaren unean bertan hil da gidaria; autoan zihoan beste emakumezkoa zaurituta eraman dute Basurtuko ospitalera. | Gizonezko bat hil da bart gauean auto istripu batean, Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez. BI-636 errepidean jazo da istripua, 02:00ak aldera, Bilbo parean. Autoak kontrola galdu du, eta bidetik irten eta irauli egin da. Osasun langileek egiaztatu dute istripuaren unean hil dela gidaria; ibilgailuan beste lagun bat zihoan, eta zaurituta eraman dute Basurtuko ospitalera.
Ertzaintzak trafikoa bideratu du, eta ikerketa abiatu, istripuaren nondik norakoak argitzeko. Ibilagilua bidetik kendu bitartean, errepidea itxita egon da bi noranzkoetan. |
2023-4-10 | https://www.berria.eus/albisteak/226605/adingabe-palestinar-bat-hil-dute-zisjordanian.htm | Mundua | Adingabe palestinar bat hil dute Zisjordanian | Israelgo armadak bi operazio egin ditu, Jerikotik eta Nablusetik gertu. Milaka kolono Zisjordania okupatuko Evyatar kokalekurantz joan dira, Israelgo Gobernuari hura legeztatzeko eskatzeko. | Adingabe palestinar bat hil dute Zisjordanian. Israelgo armadak bi operazio egin ditu, Jerikotik eta Nablusetik gertu. Milaka kolono Zisjordania okupatuko Evyatar kokalekurantz joan dira, Israelgo Gobernuari hura legeztatzeko eskatzeko. | Mohamad Fayez Balhan 15 urteko adingabe palestinarra hil du Israelgo armadak Zisjordania okupatuan, Palestinako Osasun Ministerioak jakinarazi duenez. Jeriko hiritik gertu den errefuxiatu kanpamentu batean izan da sarekada, Aqbat Jabr delakoan. Ez da izan gaurko eraso bakarra: Zisjordaniako Nablus hirian ere bi palestinar zauritu dituzte, Ilargi Erdi Gorriaren arabera. Al Ein errefuxiatuen kanpamentuan izan da erasoaldia. Metrailak buruan jota zauritu dute bat, eta bestea, berriz, besoan jota. Hamar lagun ere artatu behar izan dituzte negar gasa arnasteagatik.
Israelgo armadak ez du adierazpenik egin Jerikoko erasoaren inguruan; Nablusen, ordea, «hainbat susmagarrik lehergailuak eta harriak» bota dizkietela jakinarazi du. Hiritik joatean ere, bi ibilgailuri tiroak egin omen dizkiote, eta bi soldadu zauritu dituzte «metrailaz». Duela aste bat Israelgo soldaduek bi palestinar hil zituzten Nablus hirian egindako operazio batean.
Tentsioa goraka doa azkenaldian Ekialde Hurbilean. Joan den astean, Al-Aqsa meskitara sartu zen Israelgo Polizia, eta laurehun palestinar atxilotu zituen. Meskiten Zabalgunean ere egin zuten polizia operazioa. Horren ostean, suziriak eta bonbardaketak heldu ziren. Eraso bana ere izan ziren Tel Aviven eta Zisjordanian; gutxienez hiru hildako eta hainbat zauritu izan ziren.
Kolonoak, Evyatarrerantz
Kokagune gehiago eta handiagoak nahi dituzte kolonoek, eta, noski, baita hutsik geratutakoak berreskuratu ere. Ez dio axola horiek palestinarren lurretan eraikiak diren ala ez; ezta nazioarteko legediaren arabera —eta batzuetan Israelgo legeen arabera— legez kanpokoak izatea ere; are gutxiago, noski, bidean Palestina desagerraraztea eta bi estatuen irtenbide hura ezinezko bilakatzea —1947an Israelen sorrera ahalbidetu zuen NBE Nazio Batuen Erakundearen ebazpenean jasotako irtenbidea—.
Kolonoak, eskuin muturrekoak batez ere, ez daude euren aldarriak bazter uzteko prest, eta argi utzi dute hori gaur egin duten martxan. Milaka lagunek hartu dute parte bertan, tartean baita gobernuko hainbat ministro ere: besteak beste, Segurtasun ministro Itamar Ben-Gvir eta Finantza ministro Bezalel Smotrich. Evyatarrerainoko ibilbidea egin dute manifestariek. Zisjordaniako lurretan legez kanpo eraikitako kokagunea duela bi urte hustu zuten, Naftalil Bennett lehen ministro zela.
2013tik ari ziren kolonoak han kokagune bat ezarri nahian, baina, aldiro, armadak hutsarazi egiten zizkien etxeak. 2021eko ekainean, hainbat asteko protesta eta liskarren ostean —palestinarren Beita herria dago kokagunetik gertu—, Bennettek akordioa itxi zuen kolonoekin: haiek behin-behinean hustuko zuten kokagunea, lurrak estatuarenak edo palestinarrenak ziren argitu arte. Bien bitartean, ordea, etxeak ez zituzten eraitsiko eta Israelen base militarrak bertan jarraituko zuen.
Hilabeteak igaro dira, ordea, eta kolonoei pazientzia amaitu zaie. Eskuin muturreko gobernu bat agintean egonik, haien aldekoa da egoera, eta hori baliatu dute agintariei duela bi urte hitzemandakoa betetzeko eskatzeko. Manifestazioa segurtasun neurri guztiekin egin dute, gainera, armadaren laguntza izan baitute bide osoan. Militarrek isilarazi dituzte kokagunearen eta martxaren aurkako palestinarren protestak, negar gasa eta gomazko balak baliatuta. Ehundik gora palestinar artatu behar izan zituzten gasa arnasteagatik, eta bi, berriz, gomazko balek eragindako zauriengatik. Martxaren berri ematen ari ziren hiru kazetari ere artatu behar izan dituzte.
«Ez dugu amore emango»
Orotara 30 elkarte inguruk antolatu dute gaurko martxa, eta horien artean dira Shomron eta Nachala mugimenduak; bi horiek dira legez kanpoko kokaguneen bultzatzaile nagusiak. Martxan izan dira, era berean, koalizio gobernuan ordezkaritza duten alderdietako hogei diputatu inguru ere. Ben-Gvirrek txalotu egin du manifestazioa, eta ohartarazi du ez dutela «amore emango»; berretsi du azken egunetako erasoek —larunbatean ibilgailu bat tirokatu zuten Nablustik gertu— argi uzten dutela Guardia Nazional bat eratu beharra dagoela: «Guardia Nazionala behar dugu Israelgo herritarrak babesteko. Gaur hemen egiten ari garena aldarrikapen bat da; gure etorkizuna aldarrikatzen ari gara». Antzeko adierazpenak egin ditu Smotrichek ere: «Hemen eraikitzen ari gara, eta errepideak finantzatzen. Jainkoa lagun, beste milioi erdi judu ekarriko ditugu hona, lehendik daudenez gain».
Lehen aldia da armadak kolonoei kokagunera itzultzea baimentzen diela. Gobernuak ez du oraindik jendaurrean jakinarazi zer gertatuko den kokagunearekin. Izan ere, Evyatar berezia da, legez kanpoko beste kokagune batzuekin alderatuta oso handia delako. Finantzaketa kolektiboa ez ezik, diru emaile anonimoen laguntza ere jaso zuten kolonoek hura eraikitzeko. Horri esker, zementuzko etxeak egin zituzten, baita errepideak ere —normalean, kokaguneak hasieran etxe bakanak izan ohi dira, nekazaritzan aritzen diren familienak—.
Dena den, ez da ohikoa Israelgo Gobernuak kokaguneak suntsitzea. Horiek suntsitzeko aginduak daudenean ere ez dituzte betearazten; aldiz, denbora igarotzen uzten dute, eta apurka legeztatzen joaten dira. Gainera, legea bera ere alde dute. 2017an onartutako Erregularizazio Lege deritzonaren arabera, gobernuak bere egin ditzake palestinarren lurrak, baldin eta horietan dauden kokaguneak legea onartu aurrekoak badira. Peace Now erakundearen arabera, 50 kokagune ingururi eragiten die arauak. Haietako hamaseiren kasuan suntsitzeko aginduak emanak zeuden legea onartu zenean, palestinarrek salatua zutelako euren lurretan eraikiak zirela. |
2023-4-10 | https://www.berria.eus/albisteak/226606/beste-23-urteko-kartzelaldia-ezarri-diote-alicia-aristregiren-hiltzaileari-emakume-bati-eraso-egin-eta-bortxatzeagatik.htm | Gizartea | Beste 23 urteko kartzelaldia ezarri diote Alicia Aristregiren hiltzaileari, emakume bati eraso egin eta bortxatzeagatik | Bikotekide ohi bati eraso zion Jesus Gil Pelaezek Gasteizen, 2020ko urrian, hirugarren graduan zegoela | Beste 23 urteko kartzelaldia ezarri diote Alicia Aristregiren hiltzaileari, emakume bati eraso egin eta bortxatzeagatik. Bikotekide ohi bati eraso zion Jesus Gil Pelaezek Gasteizen, 2020ko urrian, hirugarren graduan zegoela | Nafarroako Auzitegiko herri epaimahai batek 22 urteko kartzelaldira zigortu zuen Jesus Gil Pelaez 2002. urtean, Alicia Aristregi atarrabiarra labankadaz hiltzeagatik. Orain, Arabako Lurralde Auzitegiak beste 23 urteko zigorra ezarri dio, bere bikotekide ohiari labanaz eraso egin eta bortxatzeagatik. Andrearen 12 urteko alabari ere zauriak eragin zizkion.
2020ko urrian gertatu zen erasoa, Gasteizen, Gil Pelaez hirugarren graduko espetxealdian zela. Horren ostean, akusatuak ihes egin zuen. Poliziak Burlatan (Nafarroa) atzeman zuen, Mugazuri industrialdeko etxabe batean. Otsailean epaitu zuten: epaileak 10 urteko kartzelaldia ezarri dio giza hilketa saiakeragatik, 11 urte sexu erasoagatik, eta beste bi urte adingabeari zauriak egiteagatik.
Erasoa gertatu zenean, Gil Pelaezek hiru hilabete zeramatzan hirugarren graduan preso. Haren bikotekide ohiaren etxera sartu nahi izan zuen, baina emakumeak ez zion atea ireki. Azkenerako, bortxaz sartu, sukalderaino joan, eta labana bat hartu zuen. Mehatxu egin zien ama-alabei, eta emakumea bortxatu zuen. Gero, labanaz hiltzen saiatu zen, baina andreak bere burua babestu zuen, eta, alabaren laguntzarekin, ihes egin zuten biek. Polizia heldu zenerako, gizona joana zen. Handik hiru egunera topatu zuten, Burlatan. |
2023-4-10 | https://www.berria.eus/albisteak/226607/sei-lagun-hil-dira-frantziako-alpeetan-elur-jausi-batean.htm | Mundua | Sei lagun hil dira Frantziako Alpeetan, elur jausi batean | Pazko igandean gertatu zen ezbeharra, Mont Blanceko mendikateko mendiko eskirako eta alpinismorako ohiko bide batean. | Sei lagun hil dira Frantziako Alpeetan, elur jausi batean. Pazko igandean gertatu zen ezbeharra, Mont Blanceko mendikateko mendiko eskirako eta alpinismorako ohiko bide batean. | Beste bi gorpu aurkitu dituzte gaur, atzo Frantziako Alpeetan izandako elur jausia izan zen tokian. Horiek hala, sei dira jadanik ezbeharrean hildakoak. Savoia Garaiko prefekturak atzo jakinarazi zuenez, 500 metro zabal zen elur jausia eta 1.500 metroko maldan jausi zen, eta, sei lagun hiltzeaz gain —haietako bi, mendi gidariak—, beste bederatzi laguni erasan zien. Zortzi onik irten ziren, eta bat arin zauritu zen.
Elur jausia Armancette glaziarrean gertatu zen, Italiako mugatik gertu, Domes de Miageko mendiko bidean. Meteofranceren aurreikuspenen arabera, mendiko eskirako baldintza egokiak ziren Alpeetan elur jausia gertatu zen egunean. Elur jausiak izateko arriskua «mugatua» zela iragarri zuen.
Atzo, ezbeharraren berri izan eta berehala ekin zioten sorosleek desagertuak bilatzeari: suhiltzaileak, jendarmeak eta medikuak aritu ziren, txakurren laguntzaz. Atzo iluntzean eten zituzten lanak, eta gaur goizean berrekin diete. Frantziako presidente Emmanuel Macronek ere adierazpenak egin ditu Twitterren gertaera latz horren inguruan: «Elurretan oraindik blokeatuta daudenen bila mobilizatu dira gure sorospen zerbitzuak. Gure pentsamenduak ere eurekin batera doaz». |
2023-4-10 | https://www.berria.eus/albisteak/226608/soilik-baietz-da-baietz-legeari-zuzenketak-aurkeztu-dizkio-unidas-podemosek.htm | Gizartea | 'Soilik baietz da baietz' legeari zuzenketak aurkeztu dizkio Unidas Podemosek | Irene Monterok adierazi du «ERCren eta EH Bilduren zuzenketen ildotik» doazela Podemosenak ere | 'Soilik baietz da baietz' legeari zuzenketak aurkeztu dizkio Unidas Podemosek. Irene Monterok adierazi du «ERCren eta EH Bilduren zuzenketen ildotik» doazela Podemosenak ere | Unidas Podemosek hamar bat zuzenketa aurkeztu dizkio soilik baietz da baietz legearen erreformari. Espainiako Berdintasun ministro Irene Monterok esan du «ERCk eta EH Bilduk aurkeztutakoen ildotik» doazela bere taldearenak ere: proposatu dute indarkeria astungarritzat jotzea eta onespena «legearen ardatz» izatea. Monterok adierazi duenez, onespenak izan beharko luke sexu harremanak sexu erasotik bereizteko elementu nagusia, «indarkeriarik edo larderiarik gabe ere». Izan ere, indarkeriak eta larderiak azpimota penala osatzearen aurka daude Podemos, EH Bildu eta ERC. PSOEk, aldiz, zuzenketa horien aurka egin du: «Ez dute arazoa konponduko».
Aurreko zigor arautegira itzuli
PSOEren erreformak zigorrak handitzea jasotzen du, indarkeria edota intimidazioa dagoen eraso sexualen kasuetan. Horrek berak eragiten du, hein batean, soilik baietz da baietz legearen aurreko zigor arautegira itzultzea; onespena legearen oinarrian utzita ere, biktimak berriro erakutsi behar izan baitezake indarkeria edo intimidazioa egon dela. Egungo legean erasotzat hartzen dira lehen abusutzat jotzen ziren delituak, eta kartzela zigor apalagoak ezarri dira eraso gisa jota ere delitu arinagoak diren horientzat. Zigorren jaitsiera orokor horri heldu diote epaile batzuek Espainiako Estatuan zigortutako 700 presori baino gehiagori zigorrak arintzeko, eta egoera horrek ekarri duen presioak eraman du PSOE haren gobernu bazkidearen funtsezko lege bat zuzentzeko saiora. |
2023-4-10 | https://www.berria.eus/albisteak/226609/moto-gidari-bat-hil-da-luzaiden-bidetik-aterata.htm | Gizartea | Moto gidari bat hil da Luzaiden, bidetik aterata | Errepidetik atera, eta zirkulazio seinale bat jo du. Ipar Euskal Herrirako noranzkoan zihoan, beste bi moto gidarirekin batera. | Moto gidari bat hil da Luzaiden, bidetik aterata. Errepidetik atera, eta zirkulazio seinale bat jo du. Ipar Euskal Herrirako noranzkoan zihoan, beste bi moto gidarirekin batera. | Moto gidari bat hil da gaur arratsaldean Luzaiden (Nafarroa), NA-135 errepidetik atera eta zirkulazio seinale bat jota. Errepidearen 49,5. kilometroan izan da istripua. Foruzaingoak jakinarazi duenez, ezbeharra 15:40an gertatu da, hiru moto gidari Ipar Euskal Herrirako noranzkoan zihoazela. Hildakoa hiruretako lehena zen. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226629/martxan-da-gasteizko-tranbiaren-salbururako-luzapena.htm | Gizartea | Martxan da Gasteizko tranbiaren Salbururako luzapena | Lehen eguna du gaur tranbiaren adar berriak. ELAk eta LABek protesta egin dute ETSko langileek hitzarmenik gabe jarraitzen dutela salatzeko. | Martxan da Gasteizko tranbiaren Salbururako luzapena. Lehen eguna du gaur tranbiaren adar berriak. ELAk eta LABek protesta egin dute ETSko langileek hitzarmenik gabe jarraitzen dutela salatzeko. | Gasteizko tranbiaren adar berria martxan da jadanik. Gaur du lehen eguna: 06:15ean ekin dio Salburutik Gasteizko erdialdera arteko bidea egiteari. 2,5 kilometro ditu, eta bost geltoki berri Salburua auzoan: Santa Luzia, Iliada, Nikosia, La Union eta Salburua. Linearen luzapenari esker, Judimendi, Santa Luzia eta Salburua auzoen eta hiriaren erdialdearen, hegoaldearen eta iparraldearen arteko konexioa hobetu nahi dute. Tranbia Salburura iristeko obra egiteko, 70.000 metro karratu lur publiko berritu behar izan dituzte, eta 25 milioi euro inguru inbertitu. Inbertsioaren %65 Eusko Jaurlaritzak finantzatu du, eta beste %35 Gasteizko Udalak eta Arabako Foru Aldundiak. Tranbiaren bideekin batera, bizikletentzako bideak ere egin dituzte. Euskotrenen kalkuluen arabera, 30.000 lagunek erabiliko dute adar berria. Salburua auzoan 20.000 lagun inguru bizi dira gaur egun. ETSko langileen protesta Tranbiaren adar berria inauguratu duten egun berean, Euskal Trenbide Sareko (ETS) langileek elkarretaratzea egin dute Salburuko geltokian, ELAk eta LABek deituta. Bi sindikatuek gehiengoa dute enpresa batzordean, eta salatu dute ETSko langileek hitzarmenik gabe jarraitzen dutela. Eusko Jaurlaritzako Plangintza, Etxebizitza eta Garraio Sailaren menpe dagoen erakunde publikoaren zuzendaritza egon dute negoziazioen «blokeoaren» erantzule. Bi sindikatuek gogorarazi dutenez, euren aldarrikapen nagusien artean daude erosahalmena berreskuratzea, sailek behar bezala funtzionatzen dutela bermatzeko adina lanpostu sortzea, eta hitzarmeneko lanpostuen barne sustapenean aukera berdintasuna bermatzea. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226630/mila-migratzaile-mexikora-heldu-dira-han-asiloa-eskatzeko-asmoz.htm | Mundua | Mila migratzaile Mexikora heldu dira, han asiloa eskatzeko asmoz | Haien helburua da Mexiko hegoaldetik iparraldera joatea, AEBetan sartzeko. Migratzaileek ziurtatu dute ez direla beren sorterrira itzuliko. | Mila migratzaile Mexikora heldu dira, han asiloa eskatzeko asmoz. Haien helburua da Mexiko hegoaldetik iparraldera joatea, AEBetan sartzeko. Migratzaileek ziurtatu dute ez direla beren sorterrira itzuliko. | Venezuelatik, Hondurastik, El Salvadorretik, Guatemalatik eta Haititik irtendako mila migratzaile inguru iritsi ziren atzo gauean Mexikoko Chiapas estatura (hego-mendebaldea). Migratzaileek asiloa eskatzeko asmoa dute, herrialdea hegoaldetik iparraldera zeharkatzeko; hain zuzen, haien helburu nagusia da AEB Ameriketako Estatu Batuetara heltzea, beste migratzaile askoren gisan. Efe agentziari adierazi diotenez, beren herrialdeetan dagoen krisi politiko eta ekonomiko larriagatik utzi dute sorterria, eta ez dira itzuliko.
Alexander Vivar 20 urteko guatemalarra Chiapas estatuko Tapachula hirian gelditu da, Mexikora legez sartzeko baimena eskatzeko. «Gu jada hemen gaude, eta ezin dugu atzera egin, ahalegina alferrikakoa izango litzatekeelako. Aurrera joan behar dugu», azaldu dio Eferi. Ostera, ziurtatu du Mexikok «erraztasunen bat» emanez gero, herrialdean bertan geratuko dela, eta, bestela, iparraldera iritsi eta AEBetara sartzen saiatuko dela.
Bien bitartean, mila migratzaile inguruko karabana bat abiatu da berriki hiri horretatik, asilo eskaera lortzeko eskaerei izkin egin ondotik eta iparraldeko mugara iristeko arriskuei aurre eginez. Jose Sanchez venezuelarra atzo heldu zen Tapachulara, eta Errefuxiatuei Laguntzeko Mexikoko Batzordearen (Comar) zerrenda luzean eman du izena; 1.097.a da. «Ez dakit nire txanda noiz helduko den, baina espero dut Mexikon egoteko baimena emango didatela», esan du. Gaineratu du paperak eskuratu bezain pronto Chiapastik irtengo dela, haren helburua ere AEBetara iristea baita, Venezuelan utzi duen familiari laguntzeko asmoz.
Mexikoko Migrazio Institutu Nazionalaren (INM) migrazioa erregularizatzeko bulegoetan ere ehunka migratzaile bildu dira, eta Errefuxiatuei Laguntzeko Mexikoko Batzordearen protokolo bera egin dute. Bertan, beren bisak izapidetuko dituzte, arrazoi humanitarioengatik.
Muga gurutzatzeko dei faltsua
Ehunka migratzaile heldu ziren atzo Mexikoko Ciudad Juarez hiriko Iparraldeko Nazioarteko Zubira, eta, segidan, AEBetako Texas estatuko El Paso hirian sartu eta asilo politikoa eskatu zuten zurrumurrua hedatu zen. Gisa horretara, bi herrialdeetako mugazainek bidegurutzea itxi egin zuten, oinezkoentzat eta ibilgailuentzat. Migratzaileek Eferi adierazi ziotenez, Viber enpresak informazio faltsua zabaldu zuen sare sozialetan, joan den hilean gertatu zen bezalaxe.
«Ilaran nengoen, eta esan ziguten pasabidea gurutzatu ahal genezakeela. Orduan, bilobarekin etorri nintzen hona, hori egia ote zen jakiteko», azaldu du Magaly Figuerak, jatorriz Venezuelakoa den migratzaileak. 42, 40 eta 38 urteko alabak zain ditu AEBetan. Bitartean, Magaly «beldurrez» bizi da Ciudad Juarezen, mugazainek duten jarrera «desegokiaren» ondorioz. Kalean lo egiten ari da, haren bilobarekin batera.
Bide horretan, migratzaileak «gizatasunez» tratatuak izateko eskatu diete agintariei: «Ametsekin eta helburuekin gatoz. Migratzaileak gizakiak gara», nabarmendu du Mileidy Ortiz kolonbiarrak. Mexikoko GKE gobernuz kanpoko zenbait erakunderen arabera, 2022a urterik beltzena izan zen migratzaileentzat; bederatziehun pertsona inguru hil ziren Mexikoren eta AEBen arteko muga gurutzatzeko ahaleginean.
Horrez gain, IOM Nazioarteko Migrazio Erakundeak emandako datuen arabera, urtarrila eta otsaila bitartean, Erdialdeko Amerikako lurraldetako 74.366 herritar atxilotu dituzte bi herrialde horien arteko mugan; iaz baino %23,85 migratzaile gutxiago —97.664 atzeman zituzten—. Datuak gehiago xehatuta, AEBetako mugan 56.333 pertsona atxilotu zituzten, aurreko urteko urtarrila eta otsaila bitartean baino %26,23 gutxiago; Mexikoko mugan, aldiz, 18.033 atxilotu zituzten, iaz baino %32 urriago. 2022 osoan, berriz, 663.248 lagun atxilotu zituzten; 169.688 Mexikon eta 493.560 AEBetan.
Hiruko bilera Panaman
AEBetako Segurtasun Nazionaleko Departamentuko idazkari Alejandro Mayorkas Panaman da atzotik, eta herrialde horretako atzerri ministro Janaina Tewaneyekin eta Alvaro Leyva Kolonbiakoarekin biltzekoa da gaur, Panama Hirian, estatuko Darien probintzian duten migrazio jarioa gertutik aztertzeko asmoz. Urte hasieratik martxora arte 87.000 migratzailetik gora igaro dira Darienetik; horietako gehienek AEBetarako bidea hartu dute. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226631/grebara-deitu-dituzte-arabako-landa-eremuko-osasun-zentroetako-langileak-hilaren-27rako.htm | Gizartea | Grebara deitu dituzte Arabako landa eremuko osasun zentroetako langileak hilaren 27rako | ELAk deitu du lanuztera. Osakidetzaren lan berrantolaketak osasun arretaren kalitatea eta langileen baldintzak okertuko dituela salatu dute. | Grebara deitu dituzte Arabako landa eremuko osasun zentroetako langileak hilaren 27rako. ELAk deitu du lanuztera. Osakidetzaren lan berrantolaketak osasun arretaren kalitatea eta langileen baldintzak okertuko dituela salatu dute. | Arabako landa eremuko osasun zentroko langileak grebara deitu ditu ELA sindikatuak hilaren 27rako. Osakidetza «desegitearen» aurka planto egitera deitu du sindikatuak. Arabako herrietako osasun zentroetako profesionalek eta pazienteek duela aste batzuk hasitako protesten ostean dator greba deialdia. Eusko Jaurlaritzak aurreikusi duen lan berrantolaketak pazienteen arretaren kalitatea eta langileen baldintzak okertuko dituela iritzita hasi zituzten protestak. ELAk ohar batean salatu du Arabako landa eremuko Osakidetzako langileek 25 urte daramatzatela asteburuetako etengabeko arreta kontratu partzialekin eta behin-behineko kontratuekin eskaintzen. «Iruzurrezko kontratuak dira; orain lan eskaintza publikoetara aterako dituzte, eta, berez, orain dela 50 urte atera behar zituzten». Lan baldintzak aldatu eta okertuko dituztela uste du sindikatuak. Are gehiago: landa eremuko osasun arreta ere kaltetuko dela ohartarazi du. «Hurbiltasuna eta zuzeneko tratua dira landa eremuko osasun arretaren ezaugarri bat, paziente bakoitzak mediku eta erizain bat baitu esleituta. Osakidetzaren planteamenduek, ordea, pazienteen eta erreferentziazko osasun langileen arteko lotura galtzea ekarriko luke». ELAren iritziz, erabaki horiek lehen mailako arretako langileen «aurkako eraso zuzena» da, eta pazienteen artan eragina izango du. Apirilaren 27ko grebarekin eskatu nahi dute egungo lan baldintzei eustea, langileekin negoziatzea eta ordezkapenen %100a bermatzea. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226632/munduko-aberatsak-txiro-irudikatu-ditu-artista-batek-adimen-artifiziala-erabilita.htm | Bizigiro | Munduko aberatsak txiro irudikatu ditu artista batek, adimen artifiziala erabilita | Besteak beste, Donald Trump, Bill Gates, Mark Zuckerberg, Jeff Bezos eta Elon Musk Indiako txabola auzo bateko biztanle gisa irudikatu ditu Gokul Pillai sortzaileak. | Munduko aberatsak txiro irudikatu ditu artista batek, adimen artifiziala erabilita. Besteak beste, Donald Trump, Bill Gates, Mark Zuckerberg, Jeff Bezos eta Elon Musk Indiako txabola auzo bateko biztanle gisa irudikatu ditu Gokul Pillai sortzaileak. | Gizakia makinaren aurka. Artistaren eta adimen artifizialaren arteko harremana parametro horietan planteatu dute askok azken asteotan, baina errealitatea hori baino konplexuagoa dela eta izango dela erakusten ari dira sortzaileak. Azken adibidea Indiatik dator. Gokul Pillai artistak adimen artifiziala erabili du munduko pertsonarik aberatsenetako batzuk Indiako txabola auzo bateko biztanle gisa irudikatzeko. Instagamen bidez zabaldu ditu erretratuok.
Donald Trump keinu triste batekin agertzen da Pillairen irudian, tiradun elastiko zikin batez jantzita, eta zaborrez inguratuta.
Horrez gain, Bill Gates Microsoften jabea irudikatu du; Mukesh Ambani, Indiako pertsonarik aberatsena; Mark Zuckerberg, Facebookeko burua; Warren Buffett, munduko pertsonarik aberatsenetan hirugarrena; Jeff Bezos, Amazonen burua, eta Elon Musk, Tesla eta Twitterren jabea.
Slumdog Millionaires izenburua jarri dio artistak argazki sailari, Slumdog Millionaire (txabola auzoko milioiduna) 2008ko filmari aipamen eginez. Horretan, auzo txiro bateko gizon bat aberats bihurtzen da, telebistako lehiaketa bat irabazita.
Pillaik idatzi duenez, adimen artifizialeko Midjourney programa erabili du aberatsak txiro irudikatzeko.
Hildakoak berpiztu
Pillairena ez da ildo horretan eginiko lehenengo irudi saila.
Joan zen irailean, Ezer gertatu ez balitz bezala bilduma argitaratu zuen Alper Yesiltas argazkilari turkiarrak, adimen artifizialaren laguntzarekin. Horretan, hildako musikari eta aktoreak irudikatu zituen, zahartuz gero hartuko zuten itxura erakusteko.
Besteak beste, Kurt Cobain, John Lennon, Freddie Mercury, Janis Joplin, Jimi Hendrix, Diana Spencer Lady Di eta Michael Jackson gaurkotu zituen. «Faltan nabaritzen dudan jendea neure aurrean ikusi nahi nuen, eta horrela sortu zen egitasmo hori», azaldu zuen. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226633/21-urteko-nekazari-bat-hil-da-ekoran.htm | Ekonomia | 21 urteko nekazari bat hil da Ekoran | Traktorearekin istripua izan du, finka pribatu batean lanean ari zela. Sindikatuen zenbaketaren arabera, hamahiru behargin hil dira aurten Hego Euskal Herrian. | 21 urteko nekazari bat hil da Ekoran. Traktorearekin istripua izan du, finka pribatu batean lanean ari zela. Sindikatuen zenbaketaren arabera, hamahiru behargin hil dira aurten Hego Euskal Herrian. | ELAk jakinarazi duenez, 21 urteko langile bat hil zen atzo, astelehena, Ekoran (Araba), udalerriko finka pribatu batean lanean ari zela gidatzen ari zen traktorea iraulita. Sindikatuaren zenbaketaren arabera, hamahiru behargin hil dira aurten Hego Euskal Herrian lan istripuen ondorioz.
Arratsaldeko ordu biak aldera gertatu zen ezbeharra, eta osasun zerbitzuak bertaratu ziren arren, ezin izan zuten gaztea suspertu.
Sindikatuak nabarmendu duenez, nekazaritza «oso sektore prekarioa da, lan erritmo handikoa, lanaldi amaiezinekoa eta gutxi erregulatua». Eusko Jaurlaritzari eskatu dio «benetako eta berehalako» neurriak har ditzala lehen sektorea duintzeko. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226634/barriosek-eta-gulinak-espetxea-saihestu-dute-fiskaltzarekin-akordioa-eginda.htm | Politika | Barriosek eta Gulinak espetxea saihestu dute, fiskaltzarekin akordioa eginda | «Dokumentuak faltsutu» izana onartu dute. Auzitegi Gorenak atzera bota du Marixol Iparragirre absolbitzearen aldeko epai bat. | Barriosek eta Gulinak espetxea saihestu dute, fiskaltzarekin akordioa eginda. «Dokumentuak faltsutu» izana onartu dute. Auzitegi Gorenak atzera bota du Marixol Iparragirre absolbitzearen aldeko epai bat. | Iñigo Gulina eta Mikel Barriosi urtebete eta bederatzi hilabeteko espetxe zigorra eta 3.240 euroko isuna ezarri die Espainiako Auzitegi Nazionalak, baina ez dira kartzelara itzuliko. Fiskaltzarekin egindako akordioa tarteko, Gulinak eta Barriosek «dokumentuak faltsutzeko delitu» bana egin izana onartu dute, baina zigorra hiru urterako etenda geratuko da.
Gulina eta Barrios 2017ko urrian atxilotu zituzten, Berlinen, eta fiskaltzak hiru urteko espetxe zigorra eskatu zuen haientzat, «behintzat 2017an» ETAren «egitura tekniko-logistikoarekin» kolaboratzea egotzita. Ordurako, sei urte igaroak ziren erakunde armatuak behin betiko su-etena iragarri zuenetik.
Bi euskal herritarrak aske daude gaur egun. Barrios atxiloketaren ostean Frantziaratu zuten, eta bost urteko espetxe zigorra ezarri zioten. Etxerat elkarteak otsailean jakinarazi zuen baldintzapean aske utzi zutela; 2020ko urritik etxean ari zen zigorra betetzen. Gulina, berriz, 2018an geratu zen aske, ia urtebete kartzelan egon ostean.
Gorenaren epaia
Espainiako Auzitegi Gorenak atzera bota du Marixol Iparragirreren absoluzio epaia. ETAk 1997an Oviedoko (Espainia) polizia etxe batean egindako ekintza batekin lotuta epaitu zuen Auzitegi Nazionalak Iparragirre, eta hura absolbitzea ebatzi zuen 2021eko urtarrilean. Orain, baina, Gorenak adierazi du ez dagoela halako erabaki bat hartzeko adinako «motibaziorik», eta beste ebazpen bat plazaratzeko agindu dio Auzitegi Nazionalari.
Fiskaltzak jarri zuen absoluzioaren kontrako helegitea, eta Manuel Marchena magistratua buru duen epaimahaiak arrazoia eman dio. «Koherentzia falta» aurpegiratu dio Auzitegi Nazionalari. Besteak beste, Guardia Zibilaren txosten bat kontuan hartu ez izana kritikatu dio. Hura kontuan hartzeko eskatu zuen lehen ebazpena eman zuen Auzitegi Nazionaleko epaimahaiko epaile batek ere. Boto partikularra eman zuen, eta Iparragirreri 71 urteko espetxe zigorra ezartzearen alde egin. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226635/hiru-gizon-atxilotu-dituzte-azken-egunetan-gasteizen-indarkeria-matxista-egotzita.htm | Gizartea | Hiru gizon atxilotu dituzte azken egunetan Gasteizen, indarkeria matxista egotzita | Ostegunaz geroztik, 32 urteko gizonezko bat, 50eko beste bat eta 33ko beste bat atxilotu dituzte hiriburuan, genero indarkeria eta sexu erasoak leporatuta. | Hiru gizon atxilotu dituzte azken egunetan Gasteizen, indarkeria matxista egotzita. Ostegunaz geroztik, 32 urteko gizonezko bat, 50eko beste bat eta 33ko beste bat atxilotu dituzte hiriburuan, genero indarkeria eta sexu erasoak leporatuta. | Gasteizko Udaltzaingoak jakinarazi duenez, atzo 32 urteko gizonezko bat atxilotu zuten sexu eraso bat egotzita. Arriaga-Lakua auzoko taberna bateko terrazan zegoen emakume bati masailean musu eman eta bularra ukitu zion gizonezkoak. Biktimaren bikotekideak egindakoa aurpegiratu zion, eta gizonak alde egin zuen. Handik gutxira, Bartzelona kalean topatu zuten udaltzainek, eta atxilotu egin zuten. Gaur eramango dute epailearen aurrera.
Indarkeria eta sexu erasoak
Larunbatean, 50 urteko gizon bat atxilotu zuten udaltzainek Gasteizen, genero indarkeria eta sexu eraso jarraituen delitu bat leporatuta.
16:00ak aldera, Adurtza auzoko etxebizitza batean emakume bat arriskuan egon zitekeela jakinarazi zieten udaltzainei. Patruila bat bertaratu zen, eta emakumearekin eta haren bikotekidearekin hitz egin zuen. Etengabe irainak eta eraso fisikoak eta sexualak jasaten zituela kontatu zuen emakumeak, eta goiz hartan bertan eraso egin ziola. Andrazkoak zauriak zituen, eta ospitalera eraman zuten. Udaltzaingoak jakinarazi duenez, gizonak, polizien aurrean ere, emazteari garrasi egin eta hilko zuela mehatxu egin zion. Erasotzailea atxilotu zuten udaltzainek, eta epailearen aurrera eraman zuten igandean.
Horrez gain, 33 urteko beste gizonezko bat atxilotu zuten ostegunean Gasteizen, bikotekidearen eta haren semearen aurkako eraso delitu bat egotzita. San Kristobal auzoko etxebizitza batean atxilotu zuten. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226636/euskadiko-federazioa-onartu-edo-ez-aztertuko-du-nazioarteko-federazioak.htm | Kirola | Euskadiko Federazioa onartu edo ez aztertuko du Nazioarteko Federazioak | Euskadiko Euskal Pilota Federazioak Nazioarteko Federazioko kide izateko eskaera egin du, eta Xavier Cazauvon Nazioarteko Federazioko presidenteak proposatu du 90 eguneko epean ezohiko batzar bat egitea Mexiko Hirian, horri buruz eztabaidatzeko. | Euskadiko Federazioa onartu edo ez aztertuko du Nazioarteko Federazioak. Euskadiko Euskal Pilota Federazioak Nazioarteko Federazioko kide izateko eskaera egin du, eta Xavier Cazauvon Nazioarteko Federazioko presidenteak proposatu du 90 eguneko epean ezohiko batzar bat egitea Mexiko Hirian, horri buruz eztabaidatzeko. | Euskadiko Esku Pilota Federazioak Nazioarteko Federazioko kide izateko eskaera egin du, eta jaso du erantzuna: Nazioarteko Federazioaren zuzendaritzako kideek bilera telematikoa egin zuten herenegun, eta , hartan, Xavier Cazauvon presidenteak proposatu zuen 90 eguneko epean ezohiko batzar bat egitea Mexiko Hirian, Nazioarteko Federazioaren estatutuak aldatu behar diren edo ez eztabaidatzeko. Uztail erdirako egin beharko litzateke ezohiko batzar hori.
Euskadiko Federazioak 2002an ia lortu zuen Nazioarteko Federazioko kide izatea, Iruñean Munduko Txapelketa jokatzen ari zela. Orduko hartan, Venezuelako ordezkaritzak proposatu zuen estatutuak aldatzea Euskadiko Federazioak egindako eskaerari bide emateko, baina Nazioarteko Federazioko batzarrak atzera bota zuen. Venezuelaren eskaerak hogei boto jaso zituen alde, eta 30 kontra; bost abstentzio izan ziren. Oraingoan, ordea, Nazioarteko Federazioaren presidenteak berak proposatu du gaia jorratzea. Aldaketa esanguratsua da hori. Egun, 31 herrialdek dute ordezkaritza Nazioarteko Federazioan.
Euskadiko Federazioa kide moduan onartuko balute nazioartekoan, Euskadiko Federazioarekin ariko liratekeen pilotariek nazioarteko txapelketa guztiak jokatuko lituzkete; munduko txapelketatik hasita. 2026an jokatuko da hurrengoa, San Luisen (Argentina). 2030ekoa, beraz, Euskal Herrian izango da, Bilbon eta Gernika-Lumon (Bizkaia).
Espainiako Kongresuak Kirolaren Legea onartu eta bost hilabetera etorri da berria. EAJk baiezkoa eman zion legeari, PSOErekin ituna egin ostean. Urrian eman zuten itunaren berri, Miarritzen (Lapurdi) Munduko Txapelketa jokatzen ari zela, eta azaro hasieran onartu zuten legea. Selekzioek nazioartean ofizialki lehiatu ahal izateko zer baldintza bete behar dituzten zehaztu zuten hartan. Horren arabera, «autonomia erkidego» bateko selekzioak nazioarteko txapelketetan lehiatu ahalko dira kirolak lurralde horretan «sustrai historikoak» baldin baditu, kirol bakoitzari dagokion nazioarteko federazioak onartzen badu, eta «autonomia erkidego» horretako federazioa Espainiakoa baino lehen sortu bazen.
Itunaren berri eman zen egunean bertan jakinarazi zuten gutxienez bi kirolek betetzen zituztela nazioartean lehiatzeko baldintza horiek: pilotak eta surfak. Bi kirol horietako Euskadiko federazioek aspaldi egina dute eskaera nazioarteko federazioan ordezkaritza izateko, baita futbolekoak, mendiko kiroletakoak, herri kiroletakoak, boxeokoak eta halterofiliakoak ere. Duela gutxi beste zazpi batu zaizkie: igeriketakoa, piraguismokoa, squashekoa, xakekoa, mahai tenisekoa, eskrimakoa eta automobilismokoa. Batzuek ezezkoa jaso dute, eta beste batzuk zain daude oraindik. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226637/burger-kingen-hanburgesa-batek-euskal-kultura-iraintzen-duela-salatu-dute.htm | Ekonomia | Burger Kingen hanburgesa batek euskal kultura iraintzen duela salatu dute | 'Master Basque' izeneko produktu sorta atera du janari azkarreko kateak. Osagaien artean Ezpeletako piper «pixka bat» besterik ez dute. | Burger Kingen hanburgesa batek euskal kultura iraintzen duela salatu dute. 'Master Basque' izeneko produktu sorta atera du janari azkarreko kateak. Osagaien artean Ezpeletako piper «pixka bat» besterik ez dute. | Euskal Herriko jakiak ezagunak dira. Besteak beste, nazioartean ospetsuak diren hainbat jatetxe daude, eta hemen ekoizten dira ospe ona duten kalitatezko hainbat produktu ere. Euskal Herrian ez da jolasten janariarekin. Bada, Burger Kingek ere izen on hori baliatu nahi izan du bere azken produktua ezagutarazteko: Master Basque hanburgesa. Martxoaren 28an merkaturatu zuten Frantzian eta Ipar Euskal Herrian.
Hauek dira osagaiak, markak dioenez: frantziar jatorriko behi haragia —oilaskoaren aukera ere badago—, Pirinioetako ardi gazta, txorizoa, tipula kurruskaria, brioche opila eta Ezpeletako piperrarekin egindako saltsa. IEHGK Ipar Euskal Herriko Garapen Kontseiluko Paxkal Indok ohar bidez salatu duenez, azken hori da Euskal Herriko produktu bakarra: «Ezpeletako piper pixka bat baizik ez du eskaintzak».
Produktuaren iragarkian berean aitortzen da Indok dioena: saltsaren %1 soilik dago egina Ezpeletako piperrarekin. «Euskal Herrian inspiratutako errezeta» dela dio iragarkiak.
Ezpeletako Biperraren Sindikatuak ere gaitzetsi du janari azkarreko katearen jokabidea, baina gehitu du legez ezin dutela ezer egin. Sindikatuko kide Panpi Olaizolak France Bleu-ri azaldu dionez, saltsaren egileak produktua errespetatzen duela erakutsi du, eta Sor-marken Frantziako Institutuak ez du argudiorik topatu Burger Kingek egin duen erabilera salatzeko.
Sor-marka
Indok ere esan du legez ezin dela ezer egin, baina argi utzi du jokabide «onartezina» iruditzen zaiola. «Lurralde baten irudia ordainik gabe erabiltzen duen produktu sorta bat da, eta jan txarrarekin lotu dute kalitatezko produktuz eta gastronomiaz osatutako lurralde bat. Gure kultura iraintzen duen hitz joko eta marketin erretorika bat da», salatu du.
IEHGK-ko kideak gogorarazi duenez, 2008tik 2012ra bitartean lan handia egin zuten lurraldeko marka bat sortzeko, baina «lan kolektibo» hori ez zen amaitu, «ibilbidearen erdian gelditu zen». Marka hori balute, Burger Kingek ezingo luke basque izena erabili bere kanpainan.
Halere, uste du badagoela modua etorkizunean kate handiek Euskal Herriaren irudia desitxuratzea eragozteko, eta lantalde hura berriz martxan jartzeko beharra azpimarratu du. «Ez gara hutsetik abiatuko. Lan izugarria egin zen, eta markaren nortasuna hein handi batean balioztatu zen», adierazi du.
Aurrekariak
Izan ere, orain piztu dena ez da basque markarekin izan den lehen eztabaida. Hainbat konpainiak erabiltzen dituzte euskara, sasi-euskara eta euskal ikurrak, kasu horretan bezala, Frantzian elikagaiak saltzeko.
Baionako Xingarra (Jambon de Bayonne) markarekin saltzen den urdaiazpikoa egiteko, zerriak Bretainian eta Katalunian ere haz daitezke, esaterako, eta Baiona hitzarekin eta lauburu gorri batez saltzen den xingarra Biarnon ekoizten da.
Saint Agur izenpean saltzen den gazta, berriz, Auverniako eskualdean egiten dute –Frantzia eta Okzitaniako eremuak hartzen ditu lurralde horrek–.
Eskerri gazta Garona Garaian (Frantzia) ekoizten dute, sasi-euskarazko izena eman badiote ere.
Lourdesen (Okzitania) euskal oilaskoa prestatzen dute, eta ustezko «euskal Pirinioetako errezeta» erabiltzen duen txerriki egosia, aranekin, berotu eta jateko. Gavarnieko zirkuaren irudiarekin laguntzen dute. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226638/nazioarteko-diru-funtsak-laquolaino-itxiraquo-baten-pean-ikusten-du-munduko-ekonomia.htm | Ekonomia | Nazioarteko Diru Funtsak «laino itxi» baten pean ikusten du munduko ekonomia | Uste du inflazioa ez dela maila normalagoetara jaitsiko 2025. urtera arte, eta beldur da finantza sisteman agertutako arazoak ez ote diren banku gehiagotara hedatuko. | Nazioarteko Diru Funtsak «laino itxi» baten pean ikusten du munduko ekonomia. Uste du inflazioa ez dela maila normalagoetara jaitsiko 2025. urtera arte, eta beldur da finantza sisteman agertutako arazoak ez ote diren banku gehiagotara hedatuko. | Gutxi iraun dio baikortasunak NDF Nazioarteko Diru Funtsari. Urtarrilaren amaierako txostenean uxatu egin zuen atzeraldiaren mamua, eta handitu egin zuen hazkunde iragarpena. Bi hilabete eta erdi geroago, kezka adierazten duten metaforak baliatu ditu egoera deskribatzeko. Besteak beste, esan du «ekonomia inguratzen duen lainoa» aurrekoetan baino «itxiago» ikusten duela.
Hau da, uste du egoerak okerrera egiteko arriskua handiagoa dela hura hobetzeko aukera baino. Bi arrazoi nagusi aipatu ditu funtsak: batetik, inflazioa jarduera ekonomiko gehienetara hedatu da, eta kostatuko zaio apaltzea; bestetik, AEBetako bi bankuren porrota sektore osora hedatzeko arriskua dago.
Berez, tonua aldatu da gehien NDFren mezuan, datuetan ez baita iraultza handirik gertatu azken txostenekoekin alderatuz. Funtsak hamarren bat apaldu du munduko ekonomiaren hazkunde iragarpena 2023rako —%2,8raino—, baita 2024rako ere —%3raino—.
Funtsak ohartarazi du kopuru horiek txikiagoak izango direla baldin eta finantza sektorean arazoak zabaltzen badira: %2,5 2023an; «2001eko moteltze globalaren ondoren izandako hazkunderik apalena da, 2020ko COVID-19aren hasierako krisia eta 2009ko finantza krisia kenduz gero».
Eurogunea, %0,8
Aurreikuspenen okertzeak batez ere Latinoamerikari, Ekialde Hurbilari, Asia Erdiari eta Afrikari eragiten die. Herrialde aberatsen aurreikuspenak, ordea, hobetu egin ditu NDFk. Eurogunea %0,8 haztekoa da —hamarren bat gehiago—, eta, haren barruan, Espainiak hobetu ditu gehien perspektibak, %1,5eko hazkundea izatea espero baitu NDFk (+0,4). Frantziarena ez du aldatu (%0,7) eta Alemaniarena bi hamarren hobetu duen arren, herrialdeak ez dio izkin egingo atzeraldiari (-%0,1).
Atzeraldian sartuko da Erresuma Batua ere (-%0,3), baina aurretik espero baino apalagoa izango da. Atzeraldirik ez du espero Errusiarentzat (%0,7), baina bai, ordea, Ukrainarentzat (-%3).
Hazkunde apal horren arrazoietako bat inflazioa da, herritar gehienen erosteko ahalmena apaltzen duelako, baina baita prezioen gorakada horri aurre egiteko banku zentralek interes tasak bizkor igo dituztelako ere. Oro har, NDF ados dago banku zentralen ildo gogorrarekin, baina adi egoteko eskatu die, «tresna guztiak erabili beharko baitituzte egoerak hala eskatuko balu».
Funtsak uste du inflazioak iaz jo zuela goia (%8,7 munduan), baina onartu du apur bat baizik ez dela jaitsiko (%7), lehengai merkeagoek bultzatuta. Baina ohartarazi du azpiko inflazioa motelago jaitsiko dela, eta, ondorioz, ez du espero inflazioa maila arruntagoetara itzultzea gutxienez 2025. urtera arte. Horrek ezinbestean esan nahi du maileguak ez direla asko merkatuko hurrengo bi urteetan bederen.
Eurogunean, %5,6ko inflazioa espero du aurten NDFk, eta %3koa datorren urtean, baina pentsatzekoa da apalagoa izango dela Euskal Herrian, Espainiari %4,3ko inflazioa eman diolako aurten, eta %5ekoa Frantziari.
Hiperinflazioa
Baina datu horiek askoz okerragoak dira munduko beste eskualde pobreago batzuetan, eta, ondorioz, askoz kalte handiagoa egingo diete beharrik handiena duten herritarrei. Horrela, Afrikan inflazioa %14,5etik %14ra soilik da apaltzekoa aurten, eta %10,5era datorren urtean. Muturreko kasuen artean daude Sudan (%71,6), Ghana (%45,4) eta Etiopia (%31,4).
Baina, ohikoa denez, inflazioaren markak Hego Amerikan hautsiko dira, hango herrialde batzuetan oso sustraituta baitago. NDFren aurreikuspenak betez gero, okerrera egingo dute hiperinflazioaren biktimek, hots, Venezuelak (%400) eta Argentinak (%98,6).
Berri onen artean dago hazkunde apala izanik ere lan merkatuaren egoera ez dela okertuko. Eurogunean %6,8ko langabezia tasa izan zen batez beste aurten, eta ehuneko hori bera espero du NDFk hurrengo bi urteetarako ere. Frantzian hamarren bat da haztekoa aurten —%7,4raino— eta hiru hamarren murriztekoa Espainian —%12,6raino—. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226639/de-miguel-kartzelarako-bidean-da-auzitegiak-haren-azken-helegitea-atzera-bota-ostean.htm | Politika | De Miguel kartzelarako bidean da, auzitegiak haren azken helegitea atzera bota ostean | Arabako Auzitegiak ez du aintzat hartu erregu errekurtsoa, eta Arabako EAJko bigarren buruzagi ohiak hamar egun ditu espetxean sartzeko. | De Miguel kartzelarako bidean da, auzitegiak haren azken helegitea atzera bota ostean. Arabako Auzitegiak ez du aintzat hartu erregu errekurtsoa, eta Arabako EAJko bigarren buruzagi ohiak hamar egun ditu espetxean sartzeko. | De Miguel auzian zigortutako bik, Alfredo de Miguel eta Aitor Telleria EAJren burukide ohiek, indultu partziala eskatu zuten espetxera sartu behar ez izateko, eta, horren ondoren, erregu errekurtsoa iritsi zen. Saio ustelak izan dira biak, azken hori ere atzera bota berri baitu Arabako Probintzia Auzitegiak. Hala, lurralde horretako EAJren bigarren buruzagi izandakoak kartzelan sartzeko agindua jasoko du ordu gutxian, eta, jakinarazpen horren ondoren, hamar eguneko epean egon beharko du espetxean, San Prudentzio egunetik hurbil.
Auzitegi Gorenak espetxe zigorrak ezarri zizkien EAJren Araba Buru Batzarreko kide ohi Alfredo de Migueli, Koldo Otxandianori eta Aitor Telleriari, eta Eusko Jaurlaritzako Kultura Saileko Gazteria eta Ekintza Komunitariorako zuzendari ohi Xabier Sanchezi; Leioako Kultura zinegotzi ohi Iñaki San Juan (EAJ) ez da kartzelan sartuko. Haren kontrako kartzela zigorra eten egin dute auzitegiek. Gainerakoei dagokienez, De Migueli hamabi urte eta lau hilabeteko espetxe zigorra ezarri zion —gehienez bederatzi urte beteko ditu—; Otxandianori, zazpi urte eta sei hilabeteko espetxealdia —gehienez sei urte beteko ditu—; Sanchezi, zazpi urte eta hilabete bateko zigorra; eta Telleriari, sei urte eta hilabete batekoa. Kargu publikoak izateko inhabilitazioak eta zigor ekonomikoak ere ezarri dizkiete; De Migueli dagokionez, 43 urteko inhabilitazioa eta 500.000 eurotik gorako zigorra.
Ustelkeria kasu handia
Euskal Herriko ustelkeria kasu handienetakoa da De Miguel auzia. Arabako Probintzia Auzitegiak 2019an ebatzi zuen epaitutako 26 lagunetatik hamabost zigortzea. Helegiteen ostean —hamahiru lagunek aurkeztu zituzten—, afera Auzitegi Gorenera iritsi zen. Hark zigorrik handienak berretsi zituen urtarrilean, eta beste zenbait murriztu. Esaterako, De Miguel absolbitu zuen Zanbranako Udalean (Araba) ustez egindako trafiko-influentzia delitutik, eta Julian Sanchezen aurkako karguak bertan behera utzi zituen, haren aurkako froga nahikorik ez dagoela argudiatuta.
Halere, epaiak frogatutzat jo zuen hiru akusatu nagusiak —De Miguel, Otxandiano eta Telleria— ABBko buruzagi gisa zuten «influentzia politikoaz» eta udaletan eta EAEko administrazioan ardura postuetan zeuden hainbat pertsonarekin zuten «adiskidetasunaz» baliatu zirela obrak enpresa jakin batzuei adjudikatzeko, hainbat komisioren truke. Horretarako propio sortutako sozietateetan ezkutatzen zituzten komisio horiek, dirua zurituta. Hala, eroskeria, dirua zuritzea, prebarikazioa, influentzia trafikoa eta dokumentuak faltsutzea egotzi diete. |
2023-4-11 | https://www.berria.eus/albisteak/226640/lasse-wellander-abbako-gitarrista-hil-da-70-urterekin.htm | Kultura | Lasse Wellander ABBAko gitarrista hil da, 70 urterekin | Taldearen grabaketa gehienetan parte hartu zuen musikariak, baita 70eko hamarkadako biretan ere. | Lasse Wellander ABBAko gitarrista hil da, 70 urterekin. Taldearen grabaketa gehienetan parte hartu zuen musikariak, baita 70eko hamarkadako biretan ere. | Lasse Wellanderrek (Suedia, 1952) 1974ko urrian egin zuen taldearekin lehen saioa; hain justu ere, Intermezzo No.1 eta Crazy World kantuak grabatu zituztenean. Geroago, taldearen albumetako gitarrista nagusi bihurtu zen, eta, orain dela pare bat urte, taldearen Voyage itzulerako albumean ere parte hartu zuen.
Gitarrista suediarrak Mamma Mia filmaren soinu bandan parte hartu zuen ABBA taldearekin. Nolanahi ere, beste hainbat artista nazional ezagunekin jo zuen; Pugh Rogefeldtekin, esaterako. Nature taldean parte hartu zuen bere ibilbide musikalaren hastapenetan, Ted Gardestadekin batera.
Hainbat taldetan aritzeaz gainera, bakarkako zazpi disko kaleratu zituen, eta horietako bi 40 diskorik onenen zerrendetan sartu ziren 1980ko hamarkadaren erdialdean. 1992an, arrakasta handia izan zuen irratian, Chess musikalaren Anthem abestiaren bertsio instrumentalarekin. 2005ean, Suediako Musika Akademiaren Albin Hagstrom Memorial Award saria jaso zuen, eta, 2018an, berriz, Suediako Musikarien Batasunaren Studioraven Award sari entzutetsua, musikari gisa egindako lanagatik.
Ostiralean hil zen musikaria, 70 urte zituela. Haren familiak, baina, atzo eman zuen heriotzaren berri. ABBAko kideek, Bjorn Ulvaeusek, Benny Anderssonek, Agnetha Faltskogek eta Anni-Frid Lyngstadek, adierazpen bat kaleratu zuten taldearen Instagram kontuan, albistea irakurri eta gutxira: «Lasse lagun maitatua zen, tipo dibertigarria eta gitarrista bikaina. Ekarpen izugarria egin zion taldeari. Min egiten digu haren heriotza tragikoak, eta beti gogoratuko ditugu haren hitzak, umorea, irribarrea eta distira musikala. Taldeak ez du inoiz ahaztuko». |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226662/euskal-herria-batera-k-nabarmendu-du-aberri-egun-bateratua-antolatzeko-deialdiak-laquoatxikimendu-zabalaraquo-jaso-duela.htm | Gizartea | Euskal Herria Batera-k nabarmendu du Aberri Egun bateratua antolatzeko deialdiak «atxikimendu zabala» jaso duela | Ziurtatu dute «pozarren» daudela deialdiari eman dioten erantzunarekin. Uste dute «indarra eta muskulua» badagoela 2024rako erronkari heltzeko. | Euskal Herria Batera-k nabarmendu du Aberri Egun bateratua antolatzeko deialdiak «atxikimendu zabala» jaso duela. Ziurtatu dute «pozarren» daudela deialdiari eman dioten erantzunarekin. Uste dute «indarra eta muskulua» badagoela 2024rako erronkari heltzeko. | Euskal Herria Batera-k Aberri Egun bateratua ospatzera deitu zuen duela ia hilabete, eta, orain, Aberri Eguna pasatuta, aurtengo jardunaren balantzea egin dute. Ziurtatu dute «pozarren» daudela deialdiak jaso duen erantzunarekin: «Eremu guztietako eragileek erakutsi duten atxikimendua zabala bezain plurala izan da, eta horra hor Miramar jauregian egindako argazkia». Gainera, haien hitzetan, Aberri Egunaren bilakaerak dagoeneko jakinekoa zena baieztatu du: «Egon badaude leku eta era desberdinak eguna ospatzeko eta Euskal Herria sentitzeko».
Horiek horrela, pauso bat eman beharra ikusten dute. «Batasuna dute «ortzi mugan»: «Aberri Egunak hori izan behar du: desberdintasunetik batasunerako deiadarra». Eta, Euskal Herria Batera-ren irudiko, hori berretsi zuten «eragile askok» ekitaldian eta amaitu osteko adierazpenetan.
Beraz, ikusten dute aukera 2024ko erronkari heltzeko: «Herri bat bagara, indarra eta muskulua badugu, 2024rako erronka eta aukera. Ekin diezaiogun». |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226663/ibiltari-handiak-martxan.htm | albisteak | Ibiltari handiak martxan | Asteburu honetan egingo da Euskal Herriko iraupen luzeko ibilaldien zirkuituko bigarrena, Ondarroako Boga mendi martxa. Guztira, hogei ibilaldi izango dira Euskal Herri osoan. Apirilean beste bi ere badira: Andoaingoa eta 32. Sakanako Ibilaldia. | Ibiltari handiak martxan. Asteburu honetan egingo da Euskal Herriko iraupen luzeko ibilaldien zirkuituko bigarrena, Ondarroako Boga mendi martxa. Guztira, hogei ibilaldi izango dira Euskal Herri osoan. Apirilean beste bi ere badira: Andoaingoa eta 32. Sakanako Ibilaldia. | Antxon Bandres EMFko presidentearen ekimenez sortu zen 2002an iraupen luzeko ibilaldien zirkuitua. Mendiko diziplinetan lehiaketak eta goi maila sustatzeko lan handia egin zuen Bandresek, baina garbi zuen oinarria ere zaindu behar zela, eta, horregatik, han eta hemen egiten ziren mendi martxei hezurdura bat eman, eta zirkuitu bat sortzea proposatu zuen.
Geroztik, urtea joan eta urtea etorri, arnas luzeko ibiltarien zirkuitu hori indarra hartuz joan da, eta batez beste 8.000 eta 9.000 mendizale inguru ateratzen dira martxa horietan guztietan, Gotzon Larreak Zirkuituko arduradun nagusiak jakinarazi duenez. «Tolosako Hamalau Orduko Ibilaldia egokitzen den urteetan, berriz, 12.000 ere izaten dira. Datorren urtean izango da ibilaldi hori, eta seguruenera hor nabarituko da gorakada».
Aurten ere indarrez abiatu da: urtero egutegia zabaltzen duen Villabona-Amasako (Gipuzkoa) Aizkardi mendi taldearen martxan ia 900 mendizale atera ziren. Berez, gehiago ziren izena emandakoak, baina, eguraldi iragarpen ez oso ziurrak tarteko, 300 bat ez ziren irteerara joan. «Mendizaleak gogoz izaten dira, eta zirkuituko lehen martxa beti izaten da jendetsua», zehaztu du Larreak.
Hurrengo ibilaldia igande honetan izango da, Ondarroako Boga mendi martxa. Ondarroako Zubi Zahar ikastolak eta Aurrera mendi taldeak antolatutako ibilaldiak hiru ibilbide izango ditu aukeran: luzea (54 km eta 2.400 metroko desnibela), motza (24 km eta 800 metroko desnibela) eta txikia edo haurrentzako ibilaldia (11 km eta 400 metroko desnibela). Luzea 7:30ean abiatuko da, laburra 8:30ean, eta txikia 10:00etan.
Apirilean Zirkuituko beste bi ibilaldi ere izango dira: Andoaingoa hilaren 23an, eta Irurtzungo 32. Sakanako Ibilaldia apirilaren 29an. Irurtzungoa indarra hartuz joan da urtez urte, eta azken bi aldietan Iñaki Otxoa de Olza mendizalearen oroimenezkoa ere izan da. Aurtengoa berezia izango da, gainera, Irurtzungo Iratxo mendi taldeak Iñaki Ochoa de Olza - SOS Himalaia fundazioarekin elkarlanean antolatuko baitu, eta fundazio horrentzat izango baita lortutako diru sarreren zati bat.
Guztira 22 ibilaldik osatuko dute 2023ko Zirkuitu ofiziala, baina, horiez gain, izan badira gehiago ere, han eta hemen. «Asmoa da martxa horiek guztiak, nolabait, Zirkuituaren webgunean biltzea eta zentralizatzea, edo haien informazioa behintzat hor eskaintzea. Hizketan ari gara federazioekin eta antolatzaileekin, eta ea urrats hori egiten dugun pixkanaka».
Lurraldetasuna da zirkuituaren ezaugarri nagusietakoa, bateko eta besteko federazio egituren gainetik, Euskal Herri osoan antolatutako mendi martxak hartzen baitira aintzat egutegian. «Antxon Bandresek hasiera-hasieratik argi zuen Euskal Herri osoko ibilaldiak hartu behar genituela kontuan, eta bai, lurraldetasunari garrantzi handia ematen diogu». Aurten lau martxa izango dira Araban, bost Bizkaian, bost Gipuzkoan, hiru Nafarroan, bi Lapurdin eta bat Nafarroa Beherean. Hogei guztira. Hori dute ibilaldi hauek ona, bateko eta besteko zidor, bide txoko eta gailur ederrenak ezagutzeko aukera ematen dutela, lagunartean eta ia galbiderik gabe.
Iraupen luzeko ibilaldien zirkuitu honetan finalista izateko, gutxienez zortzi ibilaldi egin behar dira, eta zortzi horien artean gutxienez bat probintzia bakoitzean. «Lapurdin, Nafarroa Beherean eta Zuberoan martxa gutxiago izaten da, eta, horregatik, Ipar Euskal Herria lurralde bakar bat bezala hartzen dugu», jakinarazi du Larreak.
Azken urteotan, mendiko lasterketen eragina nabarmena da mendi martxetan ere, eta asko dira ibilaldiak korrika osatzen dituztenak. Horren aurrean, Larreak iritzi argia du: «Ezin zaio hesirik jarri mendiari. Azken batean, gure gizartearen isla dira mendi martxak ere. Denentzat lekua dago. Bakoitzak egin dezala egokien ikusten duen moduan, oinez edo korrika, baina anoa postuetan errespetuz joka dezala, eta itxaron behar bada, itxaron dezala. Normalean ez da arazorik izaten».
Martxa horiei guztiei buruzko informazioa Zirkuituaren webgunean dago. Izen emateak ere hor bertan egiten dira.
EGUTEGIA Apirilak 16 Ondarroa Boga mendi martxa
Apirilak 23 Andoain Andoaingo Ibilaldia
Apirilak 29 Irurtzun 32. Sakanako Ibilaldia
Maiatzak 6 Balmaseda-Portugalete XVII. Joserra Romaña Jr. Ibilaldia
Maiatzak 7 Ataun Jentilen Bideetatik XI. Mendi Ibilaldia
Maiatzak 13 Altsasu XIV. Hiru Mendi Zerrak
Maiatzak 20 Karrantza Harana XVIII. Karrantza Harana mendi ibilaldia
Maiatzak 21 Gasteiz Gasteiz MT-aren XXI. Mendi ibilaldia
Maiatzak 27 Bastida-Lantziego Toloño Mendilerroko 30. Zeharkaldia
Maiatzak 27 Tolosa Araxes Itzulia
Maiatzak 28 Elizondo 28. Baztango mendi martxa
Ekainak 4 Donostia Fortunaren 81. mendi ibilaldia
Ekainak 17 Bidarrai 2023ko Hirukasko
Uztailak 1 Murgia Zuiako 23. Bira
Irailak 16 Hergarai ibarra XV. Ttutturu ibilaldia 2023
Irailak 30 Galdakao Hiru Gurutzetako XIII. Ibilaldia
Urriak 1 Makea 2023ko Makea Oinez
Urriak 8 Orozko Orozko Harana 33. iraupen mendi ibilaldia
Azaroak 5 Amurrio 37. Gorobel ibilaldia 2023 |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226664/israelek-bi-palestinar-hil-ditu-tiroz.htm | Mundua | Israelek bi palestinar hil ditu tiroz | Tel Avivek debekatu egin die juduei eta turistei Al-Aqsa meskitara sartzea ramadana bukatu bitartean. | Israelek bi palestinar hil ditu tiroz. Tel Avivek debekatu egin die juduei eta turistei Al-Aqsa meskitara sartzea ramadana bukatu bitartean. | Bi palestinar hil zituen Israelgo armadak atzo, Mohammed Abu Dhraa eta Soud al-Titi. PAN Palestinako Aginte Nazionaleko segurtasun indarretako kidea zen Abu Dharaa, eta Israelgo espetxe batean zazpi urtez preso egondakoa Al-Titi. Tel Avivek zabaldutako informazioaren arabera, bi palestinarrek tiro egin zieten militarrei Elon Morehn, Zisjordania iparraldean, Nablustik gertu, eta soldaduek «erantzun» egin zieten. Bi gazteen gorpuak Israelek ditu oraindik.
Giza eskubideen aldeko erakundeek maiz salatu izan dute Tel Avivek hildako palestinarren gorpuak hainbat astez gordetzen dituela, «zigor kolektibo» gisara. Jerusalemgo Zuzenbide eta Giza Eskubideetarako Zentroaren arabera, praktika hori maiztu egin da 2015az geroztik. Erakunde horrek zabaldutako datuen arabera, palestinarren 105 gorpu ditu Israelek.
Azken asteetan, giroa gaiztotu egin da Palestinan, batez ere armadak Al-Aqsako meskitan otoitzean ari ziren musulmanei eraso ostean, joan den astean. Militarrek argudiatu zuten «ustezko ekintzaileak» sartu zirela gune sakratura eta haiek atzemateko egin zutela operazioa. Orotara laurehundik gora lagun atxilotu zituzten. Palestinarrek Libano eta Gazatik suziriak jaurtiz erantzun zioten operazioari.
Horiek horrela, Israelek Al-Aqsako meskitara sartzea debekatu die juduei eta turistei, «eraso terroristaren bat» egon litekeela eta. Ez da lehen aldia Tel Avivek halako neurri bat hartzen duena ramadanaren amaieran. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226665/udalak-ukatu-egin-du-galdakaoko-biktimei-buruzko-pseren-salaketa.htm | Gizartea | Udalak ukatu egin du Galdakaoko biktimei buruzko PSEren salaketa | EAJk eta PSEk legez besteko proposamen batekin eskatu dute udalak web orria zuzendu dezala. | Udalak ukatu egin du Galdakaoko biktimei buruzko PSEren salaketa. EAJk eta PSEk legez besteko proposamen batekin eskatu dute udalak web orria zuzendu dezala. | Ez dira berriak Aranzadi zientzia elkarteak indarkeriaren biktimak zerrendatzeko egindako lan historikoak zenbait udalerritan; esaterako, Tolosan, Hernanin eta Azpeitian (Gipuzkoa). Lan horiek ez dira polemikarako bide izan, harik eta Galdakaoko (Bizkaia) zerrenda iritsi den arte, udal eta foru hauteskundeen atarian. PSE-EEk salatu du EH Bilduk gobernatzen duen udal horren ekimenez egindako zerrendak «iraina eta umiliazioa» ekarri dizkiela ETAren biktimei. Uste dute haiekin batera beste pertsona batzuk azaltzen direla udal webgunean, «ETAren terrorismoa» egin zutenak.
Salaketa horren harira, PSE-EEk eta EAJk legez besteko proposamen bat erregistratu dute Eusko Legebiltzarrean, Galdakaoko alkate Iñigo Hernandok biktimen zerrendatik ken ditzan «ETAren terrorismoan aritu zirenak urte askoan». Horietako batzuk «bizitzaren aurkako delitu larriak» egindakoak direla ere gaineratu dute alderdi horiek.
Galdakaoko Udalak eta Aranzadik, berriz, gezurtatu egin dute PSE-EEk lehenik eta EAJk gero egindako salaketa. Aranzadiren arabera, «erabilitako identifikazio eta kategorizazio irizpideek bereizi egiten dituzte giza eskubideen urraketa larrien biktimak eta motibazio politikoko indarkeriaren ondorioz sufrimenduak jasan dituzten pertsonak». Azken horiek ezin dira hartu «giza eskubideen urraketa larrien biktimatzat», elkarteak argitu duenez.
Aranzadik argi esan du Galdakaoko PSE-EEren idazkian aipatutako batzuk ez direla giza eskubideen urraketa larrien biktima gisa sailkatu, beste kategoria batean baizik, eta, azaldu du «indarkeria politikoaren ondoriozko gertakari batzuk pairatutakoak» daudela batetik, eta «espetxe politika eta salbuespenezko legeen aplikazioa» pairatu dutenak bestetik.
Alkatearen azalpenak
Halaber, Aranzadik jakinarazi du aplikatutako metodologia «zehatz-mehatz» azaldu zitzaiela Galdakaon udal ordezkaritza duten alderdi politiko guztiei, eta, beraz, baita PSE-EEko ordezkariari ere.
Galdakaoko alkate Hernandok, berriz, kontatu du urte eta erdiko lanaren ostean Aranzadik egindako web orria jendaurrean aurkeztu zela 2023ko otsailaren 2an, 503 galdakoztarren kasuekin. «EAJko, Herri Batasunako eta PSEko alkate eta zinegotzi ohien adierazpen bideoak aurki daitezke», esan du. Aranzadiren azalpenak osatu ditu alkateak: «Hainbat eskubide urraketaren sailkapenak agertzen dira, bi ataletan banatuta: giza eskubideen urraketak eta beste sufrimendu batzuk». Zenbait hedabidetan agertu diren pertsona batzuk azken atal horretan daudela dio alkateak, «zehazki, espetxe politikaren eta salbuespenezko legeen aplikazioari dagokion atalean».
Hernandok garbi utzi du «biktima guztiei erabateko begirunea» adierazten diela udalak, «inolako salbuespenik gabe eta haien erabilera politikoa guztiz arbuiatuta». Udalak «ulertu» egiten du «biktimek eta ingurukoek sentitzen duten mina, eta hori baretzeko» lanean jarraituko ei du.
EH Bilduk Ahal Dugu-rekin gobernatzen du Galdakaon, koalizioan, eta talde horren ordezkariek adierazpen kontrajarriak egin dituzte. Udal taldeak esan du webguneak ez duela esaten Xabier Garcia Gazteluk eta Jon Bienzobasek «giza eskubideen urraketa larriak» pairatu dituztela.
Aranzadiren irizpidearekin bat dator Galdakaoko Ahal Dugu, baina, Eusko Legebiltzarrean, beste iritzi bat eman du Elkarrekin Podemos-IUren bozeramaile Miren Gorrotxategik. Harentzat, ezin dira «parean jarri inolaz ere biktimak eta biktimarioak». Hori egitea «umiliazioa da terrorismoaren biktimentzat», Gorrotxategiren hitzetan.
Azalpenei muzin eginda
Aranzadiren eta udalaren jakinarazpenak, ordea, ez dira nahikoak izan EH Bilduko udal gobernuaren aurkako salaketak aurrera jarraitzeko, eta auzia Eusko Legebiltzarrera iritsi da, udal eta foru hauteskundeetarako hilabete eta erdi baino falta ez den honetan. Talde bien legez besteko proposamenak biktimen zerrenda hori «zuzentzeko» eskatzen dio Galdakaoko Udalari.
Eusko Jaurlaritzak ere bat egin du tesi horrekin. Justizia sailburu Nerea Melgosak gogorarazi du Gogora Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuak «argi eta garbi» zehazten duela «zer oinarriri eta irizpideri jarraitu behar zaien» udaletan giza eskubideen urraketen biktimen zerrendak egitean. Melgosak esan du ezin zaiela antzeko tratamendurik eman «bizitzeko eskubidea urratzeari eta nazioarteko zuzenbidearen arabera giza eskubideen urraketatzat jo ezin daitezkeen gertakariei».
Galdakaoko alkateak Melgosari erantzun dio, eta esan du «bizikidetzaren alde eta gizarte hobea eraikitzeko» lanean ari dela udala. «Jaurlaritzak eta Gogora institutuak aldarrikatzen dituzten egia, justizia eta erreparazio irizpideak gauzatu ahal izateko kontratatu zuen udalak Aranzadi. Bide horretan, beharrezkoa da lehenik herriaren egia integralaren berri jakitea». |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226666/alonso-eta-garcia-barberena-iruneko-hautetsiek-upn-utzi-dute-eta-ppra-iragan.htm | Politika | Alonso eta Garcia-Barberena Iruñeko hautetsiek UPN utzi dute, eta PPra iragan | Enrique Maia alkateak udal gobernutik kanporatu ditu eta kargua utz dezatela exijitu die. | Alonso eta Garcia-Barberena Iruñeko hautetsiek UPN utzi dute, eta PPra iragan. Enrique Maia alkateak udal gobernutik kanporatu ditu eta kargua utz dezatela exijitu die. | UPNk ez du oraindik aurkeztu Iruñeko Udaleko zerrenda, eta, azken orduan, Iruñeko Udaleko bi hautetsik alderdia utzi dute. PP alderdiak iragarri du Maria Garcia-Barberena eta Fermin Alonso zinegotziek UPN uzteko asmoa azaldu dutela, eta Alderdi Popularrarekin aurkeztuko direla datozen hauteskundeetan. Zehazki, Garcia-Barberena hirugarren postuan; Alonso, berriz, bosgarrenean.
Egungo udal taldeko bi hautetsik ontzia uztea kolpea izan daiteke Javier Esparza UPNko presidentearentzat. Dena den, Esparzak ziurrenik espero zuen hori, eta udal zerrenda hainbeste atzeratzea modu bat izan liteke azken orduko aldaketen kaltea eragozteko. Izan ere, 2020ko kongresuan Alonsok eta Garcia-Barberenak Sergio Sayasen hautagaitza babestu zuten —haren taldeko partaide ziren—.
Alderdiak emandako prentsaurreko batean, Esparzak baieztatu du albisteak ez duela ustekabean hartu. «Kezkatuta nagoela iruditzen al zaizue?», esan du, irmo. «Badakit halakoek morboa eragiten dizuetela, baina guk lanean jarraituko dugu Cristina Ibarrola alkatea izan dadin».
Ikusi gehiago: Iruñea: haize berria sartuko da
Iruñeko egungo udal gobernuan, Garcia-Barberena Kultura eta Berdintasun zinegotzia da, eta Alonso, Proiektu Estrategikoetako, Mugikortasuneko eta Iraunkortasuneko hautetsi. Enrique Maia alkatearen esku utzi dute karguarekin zer egin, baina jarraitzeko prest direla gaineratu dute. «Lau urteotako esfortzu, konpromiso eta leialtasun berarekin lanean jarraitzeko prest gaude», diotenez.
Maia, «triste»
Arratsaldean etorri da alkatearen erantzuna. Udal gobernutik kanporatu ditu eta kargua berehala utz dezatela exijitu die. «Desleialkeria izugarritzat» jo du Alonsoren eta Garcia-Barberenaren erabakia eta horregatik bere konfiantza galdu dutela gaineratu du.
Maiak «tristeziaz» hartu du albistea, eta esan du ez duela ulertzen. Proiektu Estrategikoen ardura Juan Jose Etxeberria zinegotziak hartuko du eta Kulturako ardura,, berriz, Ana Elizaldek.
PPrekin, «identifikatuago»
PPk eman du albiste horren berri. Oharraren arabera, PPren proiektuarekin «askoz ere identifikatuago» sentitzen dira Garcia Barberena zein Alonso. Haien ikuspegitik, UPNren aldean PPren proiektuak «ahalmen handiagoa» du Nafarroa eta forua defenditzeko. PPren proiektua «ilusio pizgarria, irekia eta bateratzailea» dela deritzote, eta Carlos Garcia Adanerok lidergo «argia eta sendoa» duela uste dute.
UPNren militanteei errespetua adierazi diete, baina egungo zuzendaritza Navarra Suma koalizioaren hausturaren erantzule egin dute.
Ez dira UPNtik PPra jauzi egin duten bakarrak. Aurretik, Carlos Garcia Adanero eta Sergio Sayas diputatuez gain, Maria Kutz, Luis Zarraluki eta Maribel Garcia Malo gobernuko kontseilari ohiek alderdia utzi dute, besteak beste. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226667/italiak-larrialdi-egoera-ezarri-du-sei-hilabeterako-migrazioari-aurre-egiteko.htm | Mundua | Italiak larrialdi egoera ezarri du sei hilabeterako, migrazioari aurre egiteko | Meloni buru duen gobernuak bost milioi euroko laguntza emango die estatuko egiturei, besteak beste, migratzaileak aberriratzeko eta kanporatzeko tresnak indartzeko. Erromaren arabera, %300 handitu da Mediterraneoko ibilbideetatik iritsitako etorkinen kopurua. | Italiak larrialdi egoera ezarri du sei hilabeterako, migrazioari aurre egiteko. Meloni buru duen gobernuak bost milioi euroko laguntza emango die estatuko egiturei, besteak beste, migratzaileak aberriratzeko eta kanporatzeko tresnak indartzeko. Erromaren arabera, %300 handitu da Mediterraneoko ibilbideetatik iritsitako etorkinen kopurua. | Azken hiru egunotan 3.000 migratzaile baino gehiago Italiako kostaldean egoera gordinean lehorreratu diren honetan, Giorgia Meloni ultraeskuindarra buru duen Italiako Gobernuak larrialdi egoera ezarri du indarrean datozen sei hilabeteetarako, migrazioari aurre egiteko asmoz, Barne Ministerioko iturriek Efe albiste agentziari atzo baieztatu ziotenez. Neurri hori indarrean dagoen bitartean, gobernuak Larrialdi Nazionalaren funtsetik bost milioi euroko laguntza emango die estatuko egiturei, migratzaileak aberriratzeko eta kanporatzeko tresnak indartzeko, besteak beste.
Ikusi gehiago: Mediterraneoan 1.200 migratzaile erreskatatu dituzte
Ministroen Kontseiluaren bileran hartu dute etorkinen aurkako erabakia, Nello Musumeci Babes Zibileko eta Itsas Politiketako ministroak bultzatuta. Musumeciren arabera, %300 handitu da Mediterraneoko ibilbideetatik iritsitako migratzaileen kopurua. «Utzidazue argi eta garbi esaten: arazoa ezin da konpondu. Hartutako erabakia EB Europako Batasunaren esku hartze kontziente eta arduratsu bati lotuta dago soilik», zehaztu du Musumecik. Babes Zibileko eta Itsas Politiketako ministroa Barne Ministerioaren beste bilera batean ere izan da, migrazio krisiaren irtenbideez eztabaidatzeko.
Italiako zenbait hedabidek Barne Ministerioko iturriak aipatuta aurreratu dutenez, Aberriratzeko Egonaldi Zentro gehiago irekiko dituzte, eta, gisa horretara, identifikazio eta deportazio jarduerak «errazago» egingo dituzte agintariek. Hain justu, Matteo Salvini Italiako presidenteordeak gai horri buruz hitz egin zuen atzo, eta, azaldu zuenez, beharrezkoa ikusten du «gutxienez eskualde bakoitzerako aberriratze zentro bat». Halaber, migrazioaren aurrean neurri «gogorragoak» ezartzearen alde azaldu zen. Salvinik, gaur egun Garraio ministro ere badenak, 2018 eta 2019 artean Barne ministroa zela, migrazioaren aurkako neurri gogor bat bultzatu zuen, ontzi humanitarioei portuetan lehorreratzeko baimena emateari uko egiteko.
Azken asteotan, milaka migratzaile iritsi dira Italiaren hegoaldera; hain zuzen, duela bi hilabete eskas, Calabriako kostaldean 90 pertsona baino gehiago hil ziren itota, haien ontzia hondoratuta. Bide horretan, Salvinik ziurtatu zuen Italia «erabat ezgauza» dela migrazioa kudeatzeko. Hala, EBri eskatu zion esku hartu dezala auzi horretan: «Europak esnatu egin behar du. Urteak daramatza hizketan, baina inoiz ez du hatzik mugitu. Bada garaia erakusteko badela komunitate bat, batasun bat. Ez da soilik Italiaren, Espainiaren, Greziaren eta Maltaren ardura».
Larrialdi egoeraren bitartez, Erromak prozedura eta ekintza azkarragoak ezarri ahalko ditu migratzaileen egoera gobernatzeko. Babes Zibilak eta Italiako Gurutze Gorriak izango dute lan hori egiteko ardura, gobernuak baieztatu zuenez. «Ganoraz esku hartzen badugu, etorkinen trafikatzaileen mafia neutralizatuko dugu», nabarmendu zuen Musumecik.
Babes Zibileko eta Itsas Politiketako ministroaren esanetan, gobernuak ezarritako neurriak «modua ematen du indarrean dagoen ordenamenduko arau batzuk indargabetzeko», eta «nazionala» izango da: «Izan ere, eskualdeei lagundu behar diegu, sistema geldiarazteko arriskua baitago migratzaileak samaldaka iristen badira».
Lehen hiruhilekoan, 441 hildako
2023a hasi zenetik, gutxienez 31.000 migratzaile iritsi dira Italiara, joan den urteko epe berean baino ia lau aldiz gehiago, zenbaketa ofizialaren arabera. Hori aski ez, eta azken hiru egunetan soilik 3.000 etorkinetik gora heldu dira herrialde horretara, kostazainek esku hartu ondotik; zehazki, dozenaka ontzi erreskatatu zituzten iragan asteburuan. Eta, herenegun, Italiako kostazainek 800 pertsona zeramatzan arrantzontzi bat eta 400 zeramatzan beste bat atzeman zituzten, Siziliako eta Calabriako kostaldetik gertu. Italiako agintarien arabera, erreskate lanak ez dituzte amaitu oraindik, erregairik gabe geratu baitira, eta etorkin askok laguntza medikoa jasotzeko beharra dute.
Mediterraneoa zeharkatzeko ahaleginean itota hil diren migratzaileen kopuruari dagokionez, berriz, datu kezkagarriak plazaratu berri ditu IOM Nazioarteko Migrazio Erakundeak. 2023ko lehen hiruhilekoan gutxienez 441 etorkin zendu dira, 2017tik eremu horretan izandako hildako kopururik handiena. 2014az geroztik, gainera, 20.000 hildako baino gehiago izan dira. «Beldur naiz heriotza horiek guztiak normalizatu ote diren», deitoratu du IOMko idazkari nagusi Antonio Vitorinok, krisi humanitario iraunkorra «onartezina» dela iritzita. Aferari «erantzuteko» deia egin die herrialdeei: «Itsasoan bizitzak salbatzea estatuen legezko betebeharra da». |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226668/gastu-militarraren-aurkako-xv-bizikleta-martxa-egingo-dute-larunbatean.htm | Gizartea | Gastu militarraren aurkako XV. bizikleta martxa egingo dute larunbatean | Zenbait kolektibo antimilitaristak, ekologistak eta internazionalistak antolatu dute. Arma industria industria zibil bihurtzea aldarrikatuko dute. | Gastu militarraren aurkako XV. bizikleta martxa egingo dute larunbatean. Zenbait kolektibo antimilitaristak, ekologistak eta internazionalistak antolatu dute. Arma industria industria zibil bihurtzea aldarrikatuko dute. | «Hemen armak egiten dituzte, eta beste herrialde batzuetan erabiltzen dituzte», argi utzi du Luis Garcia Kakitzat taldeko kideak. Hori dela eta, larunbaterako XV. bizikleta martxa antolatu dute zenbait kolektibo antimilitaristak, ekologistak eta internazionalistak; hain zuzen ere, Eguzki, Ekologistak Martxan, Biziz Bizi, Kakitzat, KEM-MOC, Komite Internazionalistak, Gerra Hemen Hasten Da eta Ongi Etorri Errefuxiatuak taldeek. Bizkaiko Foru Aldundiaren Bilboko egoitzatik abiatuko dira, 11:00etan. Eta arma fabrika garrantzitsuenekin kolaboratzen duten enpresen filialen aurrean elkarretaratzeak egingo dituzte, Barakaldon eta Getxon.
Gastu militarraren aurkako martxa izango da. «Pedro Sanchezek gastu militarra %26 handitu du aurten», zehaztu du Garciak. Zehazki, «27.000 milioi euro baino gehiago» erabiliko dituzte gastu militarrerako. Salatu duenez, arma industriara gehiago bideratuko dute, «pertsonen beharretara» baino: «Gaur egun, gerra testuinguru batean bizi gara, prezioak izugarri igo dira, eta jendea ez da hilabete amaierara ailegatzen. Hala ere, nahiago dute gastu militarrean inbertitu: hor ikusten dira lehentasunak».
Beste helburu bat ere izango du bizikleta martxak: arma industria industria zibil bihurtzea aldarrikatuko dute. Izan ere, Garciak adierazi duenez, «Euskal Autonomia Erkidegoak 750 milioi euro» fakturatzen ditu industria militarraren bidez; «horietatik 150 milioi irabaziak dira». Euskal ekoizpen militarraren %80 Saudi Arabierara bideratzen dela azaldu du. Gainera, kritikatu du Eusko jaurlaritzak, aurrekontu bidez, 100 milioiko diru laguntza ematen diola gerraren euskal industriari. «Guk zerga bidez ordaindutako dirua da». Diru hori «fabrikak aldatzeko» erabili behar dela adierazi du Kakitzat taldeko kideak. Eta adibide moduan jarri du Orbea fabrika: «Bere garaian, hiltzeko armak, errebolberrak eta era guztietako arma laburrak egiten zituzten; eta, orain, bizikletak egiten dituzte».
Elkarretaratzea Precicasten eta Senerren aurrean
«Gastu militarrean inbertitzea gerra bultzatzea da». Horregatik, Barakaldon egingo dute lehenengo geldialdia, Precicast enpresan. «ITP taldearen parte da, eta Europako gerra hegazkinetarako piezak egiten dituzte». Barakaldotik Getxora joango dira; hor bukatuko dute martxa. Herri horretan dago Sener enpresa. Garciak azaldu duenez, Senerrek Israel Aircraft Industries LTD armamentu enpresa israeldarrarekin kolaboratzen du, material aeronautiko berriak diseinatzeko. «Ezin gara geldirik gelditu; martxan parte hartzeko deia egin nahi dugu». |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226669/gizonezko-bat-atxilotu-dute-gasteizen-bikotekideari-tratu-txarrak-ematea-egotzita.htm | Gizartea | Gizonezko bat atxilotu dute Gasteizen, bikotekideari tratu txarrak ematea egotzita | 40 urte ditu erasotzaileak. Udaltzaingoak Salburua auzoko etxebizitza batean atzeman zuen, atzo. | Gizonezko bat atxilotu dute Gasteizen, bikotekideari tratu txarrak ematea egotzita. 40 urte ditu erasotzaileak. Udaltzaingoak Salburua auzoko etxebizitza batean atzeman zuen, atzo. | Atzo arratsaldean 40 urteko gizon bat atxilotu zuten udaltzainek Gasteizen, bikotekideari tratu txarrak ematea leporatuta.
Gasteizko Udaltzaingoak jakinarazi duenez, 15:00ak aldera Salburua auzoko etxebizitza batera joateko eskatu zioten patruila bati. Bertan, eztabaida gogorrean ari zen bikote bat, eta gizona emakumea iraintzen ari zen.
Poliziek gizona atxilotu zuten, eta gaur goizean epailearen esku utzi dute. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226670/willis-drummond-soulfly-mice-eta-habia-taldeek-ere-joko-dute-ehzn.htm | Kultura | Willis Drummond, Soulfly, Mice eta Habia taldeek ere joko dute EHZn | AKts, Alarma Morea, Madmadmad eta Mandarine ere izango dira jaialdian, ekainaren 30etik uztailaren 2ra. Salgai daude hiru egunetako abonamenduak, 50 euroan. | Willis Drummond, Soulfly, Mice eta Habia taldeek ere joko dute EHZn. AKts, Alarma Morea, Madmadmad eta Mandarine ere izango dira jaialdian, ekainaren 30etik uztailaren 2ra. Salgai daude hiru egunetako abonamenduak, 50 euroan. | Aurten EHZn izango diren talde gehiagoren berri eman dute gaur jaialdiko antolatzaileek, ohar baten bidez. Ekainaren 30etik uztailaren 2ra egingo dute 27. EHZ Euskal Herria Zuzenean, laugarren aldiz Irisarrin (Nafarroa Beherea). «Aniztasuna» izango da aurtengo jaialdiaren indargunea: «askotariko estilo eta unibertsoetatik» datozen artistak elkartuko dira egitarauan, antolatzaileen hitzetan.
Agertoki nagusian ariko dira, gaur jakinarazi dutenez, Willis Drummond, AKts, Soulfly, Madmadmad eta Mandarine. Willis Drummondek Hala ere diskoa aurkeztuko du; AKtsen musika elektronikoak «entzuleak harrituko ditu»; ikusmina piztuko du Soulflyk ere, Max Calaverak 1997an sortutako metal taldeak —Sepultura taldearen sortzaileetako bat ere bada Calavera: talde horrek iaz jo zuen EHZn—; punkaren eta funkaren artean ariko da Londresko Madmadmad taldea, bestalde; eta rapa ekarriko du Okzitaniako Tolosako Mandarinek.
Irisarriko plazan joko duten hiru euskal talderen berri ere eman dute: Alarma Morea runba taldea, Habia folk hirukotea eta Mice rock taldea ariko dira han.
Talde hauek ere izango dira EHZ, antolatzaileek martxoan esan zutenez: Belako, Kolinga, Afrika Bibang, Ada Oda, Kristonak eta Muare. Gainera, Ertza dantza konpainiak Otempodiz obra emango du.
Laster zabalduko dute Ospitalea zentroan egingo diren mintzaldiei eta mahai inguruei buruzko informazioa.
Jaialdiak 500 laguntzaileren beharra izango du: «auzolana, elkarlana eta engaiamendu militantea» dira haren oinarrizko balioak, oharrean adierazi dutenez. Izena emateko bidea zabalduko dute maiatzaren hasieran, ehz.eus webgunean.
Gaurtik aurrera, hiru eguneko abonamenduak salgai daude webgunean, 50 euroan. Egunez eguneko sarrerak maiatzaren 31n ipiniko dituzte. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226671/bidenek-ekonomiarekin-egin-dio-presio-dupi-ipar-irlandako-gobernabidearen-aferan.htm | Mundua | Bidenek ekonomiarekin egin dio presio DUPi Ipar Irlandako gobernabidearen aferan | AEBetako presidentea Irlandan da, Ostiral Santuko Akordioaren 25. urteurrena dela eta. Alderdi unionista nagusiak esan du estatuburuaren bisitak ez duela bere jarrera aldatuko. | Bidenek ekonomiarekin egin dio presio DUPi Ipar Irlandako gobernabidearen aferan. AEBetako presidentea Irlandan da, Ostiral Santuko Akordioaren 25. urteurrena dela eta. Alderdi unionista nagusiak esan du estatuburuaren bisitak ez duela bere jarrera aldatuko. | Ipar Irlandaren brexit osteko estatusa arautzen duen Windsor Esparru Hitzarmena adostuta, eta Ostiral Santuko Akordioak (1998) 25 urte bete dituela kontuan harturik, Joe Biden AEB Ameriketako Estatu Batuetako presidentearen bisitak ospakizunerako unea behar zuen. Hori zen, behintzat, hasierako asmoa; Asanblean hitz egiteko aukera ere hizpidera ekarri zuten, aukera hori baliatuta. DUP Alderdi Demokratiko Unionistaren blokeo politikoak, ordea, plana aldatu du, eta Bidenen bidaiak espero eta nahi baino pisu txikiagoa izan du azkenean; batez ere, Rishi Sunak Erresuma Batuko lehen ministroaren interesen ikuspuntutik. Edonola ere, AEBetako presidenteak egonaldia baliatu du, batetik, bere herrialdearen babesa berresteko; eta, bestetik, ekonomiarekin DUPi presio egiteko gobernabidearen aferan.
Biden Irlandan da lau eguneko bisita baterako, eta Belfasten abiatu du uhartearen itzulia. Arreta handiena Ulsterko Unibertsitatearen campus berrian egon da jarria, AEBetako presidenteak han eman baitu askok esperotako hitzaldia, gaur eguerdian. Estatuburuak esan du Ipar Irlandan «aldaketa sozial, ekonomiko eta politikoak» izan direla Ostiral Santuko Akordioa adostu zutenetik hona —1991n izan zen lehen aldiz Ipar Irlandan, AEBetako senatari zela—, eta «agerikoak» direla bake itunak berekin ekarri dituen «onurak».
Oro har, agerraldi serio eta sakona egin du Bidenek, batez ere egungo aferez aritu denean. Baina, finean, ideia bat iradoki du hitzaldi osoan zehar: ekonomiak garrantzi handia duela bakea eraikitzerakoan. Horrek balio izan dio, batetik, Ipar Irlandako gobernabideaz aritzeko, zeina blokeatuta dagoen iazko otsailetik, DUPen betoagatik; eta, bestetik, inbertsioez aritzeko, batez ere AEBetako enpresenaz.
«Espero dut ez dela oso handinahia nik esatea Ostiral Santuko Akordioak sorturiko erakunde demokratikoak ezinbestekoak direla Ipar Irlandaren etorkizunerako. Espero dut Asanblea eta gobernua laster itzuliko direla. Zuek hartu behar duzuen erabakia da, eta espero dut hori gertatuko dela», adierazi du AEBetako presidenteak.
Zuek hitza plurala izan arren, Bidenek alderdi bakar bati egin dio erreferentzia esaldi horretan; hau da, DUPi. Zeharka, AEBetako presidenteak presio ekonomiko moduko bat egin dio Ipar Irlandako alderdi unionista nagusiari, modu batera edo bestera esan baitu botere partekatuko gobernurik gabe atzerriko inbertsio garrantzitsuak galtzen ari direla. «Ipar Irlandaren barne produktu gordina bikoiztu baino gehiago egin da 1998tik. AEBetako enpresa askok Ipar Irlandara etorri nahi dute inbestitzera», ohartarazi du Bidenek.
DUP, erdigunean
Begirada guztiak DUPen egon dira jarriak, batez ere goizean goizetik; besteak beste, alderdi horren ingurukoek egindako adierazpenengatik. Kasurako, Arlene Foster Ipar Irlandako lehen ministro eta DUPen buruzagi izandakoarenak, atzo gauean esan baitzuen, GB News telebista katean, AEBetako presidenteak «Erresuma Batua gorroto» duela.
Antzera mintzatu da Sammy Wilson Erresuma Batuko Komunen Ganberako diputatua ere, gaur TalkTV katean adierazi baitu Biden ere, «neurri batean», badela blokeo politikoaren errudunetako bat, argudiatuta Ipar Irlandako Protokoloaren aferan jarrera europazalea izan duela.
Ikusi gehiago: Bake ituna eguneratu beharra
AEBetako presidentea beti agertu da harro arbaso irlandarrak dituelako, eta hori, Ipar Irlandaz esandakoekin batera, nahikoa froga da, DUPen ustez, ziurtatzeko Biden alderdikoia dela; baita blokeo politikoaren auzian ere. Etxe Zuriak berehala erreakzionatu behar izan du, eta Amanda Sloat estatuburuaren laguntzaileetako batek adierazi du agintaria ez dela «Britainiaren kontrakoa».
Gertakari horrek agerian utzi du AEBetako presidenteak arreta handiz kalkulatu behar izan dituela Ipar Irlandaz esandakoak; bai hango alderdi politikoekin elkartu denean, bai gerora Ulsterko Unibertsitatean emandako hitzaldian. Ikusteko dago Bidenek DUPen iritzia aldaraziko duen, baina alderdi unionista nagusiaren asteotako jarrerak iradoki du bere horretan eutsiko diola, gutxienez, datorren hilabeteko herriko bozak pasatu arte. Nigel Dodds Erresuma Batuko Lorden Ganberako DUPen burua hala mintzatu da: «Hain modu gardenean nazionalisten aldekoa den gobernu amerikar baten presioa ez da presio izango». |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226672/talibanek-kolokan-jarri-dute-nazioarteko-laguntza-emakumeei-nberentzat-lan-egitea-debekatuta.htm | Mundua | Talibanek kolokan jarri dute nazioarteko laguntza, emakumeei NBErentzat lan egitea debekatuta | Joan den astetik etxean daude Nazio Batuen Erakundearentzat lan egiten duten 600 emakumezko afganiarrak. Erakundeak aitortu du ezin duela bermatu bere langileen segurtasuna. Beren erabakiak «errespetatzeko» eskatu dute talibanek. | Talibanek kolokan jarri dute nazioarteko laguntza, emakumeei NBErentzat lan egitea debekatuta. Joan den astetik etxean daude Nazio Batuen Erakundearentzat lan egiten duten 600 emakumezko afganiarrak. Erakundeak aitortu du ezin duela bermatu bere langileen segurtasuna. Beren erabakiak «errespetatzeko» eskatu dute talibanek. | Talibanek emakumeei mugitzeko askatasuna mugatzen diete oraindik ere Afganistanen. Etxetik kanpoko lanak heldu ziren lehenik, unibertsitatea eta bigarren hezkuntza gero, eta NBE Nazio Batuen Erakundea orain. Joan den astean eman zuen Emirerri Islamikoak bere erabakiaren berri: emakume afganiarrek ezin izango dute aurrerantzean NBErentzat lanik egin. Ordutik, etxean daude nazioarteko erakundearentzat lanean ari ziren 600 emakumezkoak —badaezpadako neurri gisara, baita 2.700 gizonezko afganiarrak ere—; izan ere, idazkari nagusiaren eledun Stephane Dujarricek aitortu du ezin dutela bermatu langileen segurtasuna.
NBEk Afganistanen dituen langileei ordaintzen jarraitzen du, bulegoak berak jakinarazi duenez, baina langileak, oraingoz, ezin dira kalera irten. «Ordaintzen jarraitzeko asmoa dugu, baina ezin dute bulegoetara joan, batez ere emakumeek, jakin badakigulako beren bizia arriskuan jartzea litzatekeela hori», esan du Dujarricek. Hala ere, NBEk zehaztu du bulegoek giza laguntza banatzen jarraituko dutela, baita gobernuz kanpoko nazioarteko beste erakundeen lanak gainbegiratzen ere. Dena den, Afganistango misioko arduradun Roza Otunbaievak «hausnarketa epe bat» zabaldu du maiatzaren 5era arte, aukera guztiak aztertzeko.
Joan den abenduan debekatu zieten emakumeei GKE gobernuz kanpoko erakundeetan lan egitea, bai bertakoetan, baita atzerrikoetan ere. Debeku horretatik kanpo geratu ziren, ordea, osasun arloan lan egiten zuten emakumeak eta NBE bera. Hala, soilik alor jakinetan lan egin dezakete egun; besteak beste, emagin gisara edo etxeak garbitzen, betiere familiakoak ez diren gizonezkoekin harremanik ez badute. Joan den asteazkenetik, debekua are zabalagoa da. NBEko idazkari nagusi Antonio Guterresek eskatu du bertan behera uzteko, baina talibanek ez dute halako asmorik. Are, nazioarteari eskatu diote «errespeta» dezala erabakia, eta argudiatuz ez dela beren asmoa «inoren lana oztopatzea».
Nazioarteko legediaren aurkakoa da emakumeei ezarritako debekua, eta hala salatu du NBEk berak: «Gure borondatearen aurkako aukeraketa bat egitera behartu nahi gaituzte. Argi geratu behar du krisi honen ondorioak agintean daudenen erantzukizuna direla». Erakundeko giza laguntzaren kudeaketaren arduradun Ramiz Alakbarovek ere kritikatu egin du erabakia, eta ohartarazi du «inork» ezin diola agindu NBEri nor kontratatu behar duen bere misioetan. Debekuak, gainera, zuzenean eragingo die Afganistanek jasotzen dituen diru laguntzei, eta horien beharra du herrialdeak, krisi ekonomiko eta humanitario betean baita 2021ean talibanek agintea hartu zutenetik.
Krisi humanitarioa
Hainbat urtez gerran egon da Afganistan, eta ondoren okupaziopean, 2021eko udan AEBetako indarrak erretiratu eta herrialde talibanen esku geratu zen arte. Baina, herritarrentzat, egoerak okerrera egin du; izan ere, askok galdu egin dute lana —asko ziren nazioarteko indarrentzat lan egiten zutenak—, eta emakumeek ia erabat itxia dute lan mundurako sarbidea. Ondorioz, giza laguntzaren beharrean daudenetatik bi heren emakume eta adingabeak dira. Orain arte, GKEentzat lan egiten zuten emakume afganiarrak izan dira haiengana heltzeko bide bakarra.
MEP Munduko Elikadura Programaren datuen arabera, hogei milioi afganiarrek ez dute nahikoa baliabiderik egunean hiru otordu egiteko, eta sei milioi gosetea jasateko zorian daude. Erakundeak zabaldu duenez, Kabul hiriburuan bertan badira eremuak oraindik giza laguntzarik jaso ez dutenak. Horiek hala, erakundeak 728 milioi euroko laguntza eskatu dio nazioarteri, herrialdean elikagaiak banatzen jarraitu ahal izateko. Oharra ere egi du: gosete arriskua azken mende laurdeneko handiena da. Wahid Amani bozeramaileak nabarmendu du datozen sei hilabeteetan laguntza banatzeko behar duten aurrekontua soilik dela hori.
Giza Eskubideen Nazio Batuen Goi Mandatariak salatu duenez, emakumeak bakartuta eta preso sentitzen dira —ezin dituzte 75 kilometro baino gehiago egin senide gizonezko baten laguntzarik gabe—, eta ezin dute beharrezko laguntza jaso, esaterako, indarkeria matxistako kasuetan. «Gizateriaren aurkako krimena da emakumeei eta neskei beren oinarrizko eskubideak ukatzea soilik beren sexuagatik, eta horren erantzuleek egindakoaren ondorioak ordaindu beharko dituzte». |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226673/hauteskundeen-ostean-primarioak-egiteko-eskatu-diote-kritikoek-eako-zuzendaritzari.htm | Politika | Hauteskundeen ostean primarioak egiteko eskatu diote kritikoek EAko zuzendaritzari | Eusko Alkartasuneko zuzendaritzak erantzun du eskaera «lekuz kanpo» dagoela, alderdiaren egungo estatutuek ez dutelako modurik ematen primarioak egiteko. | Hauteskundeen ostean primarioak egiteko eskatu diote kritikoek EAko zuzendaritzari. Eusko Alkartasuneko zuzendaritzak erantzun du eskaera «lekuz kanpo» dagoela, alderdiaren egungo estatutuek ez dutelako modurik ematen primarioak egiteko. | Gasteizko epaitegi batek bertan behera utzi zuen aurreko astean Eusko Alkartasunak ildo kritikoko lau kideren afiliazioa eten izana. Kritikoen buru Maiorga Ramirezen esanetan, ebazpenak agerian utzi du EAko idazkari nagusi Eba Blancoren «praktika diktatoriala». Hala, alderdiko zuzendaritzari eskatu dio maiatzaren 28ko udal eta foru hauteskundeen ostean primarioak egiteko prozesu bat abiatzeko. EAko zuzendaritzak, berriz, «estatu kolpe bat» ematen saiatzea egotzi dio Ramirezi, «afiliazio osoaren funtsezko eskubideen urraketa» eragin duelakoan: «2022an, Eusko Alkartasunaren afiliazioak bitan eztabaidatu ahal izan zituen estatutuak eta ildo politikoa, eta baita gobernu eta ordezkaritza organoak aukeratu ere».
Gasteizko Lehen Instantziako Hirugarren Epaitegiaren ebazpenaren inguruko analisi kontrajarriak egin dituzte EAko zuzendaritzak eta ildo kritikoko kideek. Maiorga Ramirezen, Iratxe Lopez de Aberasturiren, Mikel Goenagaren eta Miren Aranoaren afiliazioa eten izanaren kontra ebatzi zuen epaimahaiak —epaia ez da irmoa—, baina zuzendaritzak argudiatu du «denbora eta forma akatsak» izan zirela horretarako arrazoia, eta ez zituela zalantzan jarri lau kideei egotzitako «gertakari larriak». Kritikoek, berriz, azaldu dute argi azaltzen duela lau kideen parte hartze politikorako eskubidea «urratu» zela, eta barne gatazkari erantzuteko «demokrazia zuzena» baliatzeko eskatu diote Blancori.
EAko barne gatazkaren judizializazioaren ondorioetako bat izan zen epaia. Baina ez bakarra. Izan ere, azken urteetan hartutako beste zenbait erabakiren inguruan ebatzi dute epaitegiek; esaterako, 2019ko primarioen inguruko auzia Espainiako Auzitegi Gorenaren esku dago egun. Horrez gain, martxoaren amaieran, Gasteizko Lehen Instantziako Seigarren Epaitegiak atzera bota zuen iazko otsaileko XIII. Biltzar Nazionalean hartutako erabakien kontrako salaketa, eta aurreko asteko epaiak ere ontzat jo zituen ebazpen haiek. Hala, epaitegiek ontzat jo dituzte alderdiaren estatutuen aldaketa eta proposamen politiko berritua. Lehenaren arabera, EAko idazkari nagusia hautatzeko prozesua jada ez da primarioen bidez egingo, biltzar nazionalaren bitartez baizik. Horiek hala, EAko zuzendaritzak adierazi du Ramirezen eskaera «lekuz kanpo» dagoela, eta alderdiko estatutuak urratuko lituzkeela: «Eusko Alkartasunak hautatutako organoak ditu, idazkaritza nagusia barne, eta indarrean dauden estatutuak, non ez diren primarioak kontuan hartzen».
Egungo zuzendaritzaren eta ildo kritikoaren arteko gatazka ez da berria. 2017ko ohiko kongresua du jatorri, eta alderdiak EH Bildu barruan izan beharreko lekua da eztabaidagai nagusia. Zuzendaritzaren esanetan, koalizio subiranistatik kanpo geratzea planteatzen dute kritikoek. Azken horiek, berriz, EH Bildu barruan «desegin» eta Sorturen «itzalean» kokatzea egozten diote zuzendaritzari. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226674/lehen-mailako-arreta-lehenbailehen-berrantolatzeko-eskatu-du-gipuzkoako-sendagileen-elkargoak.htm | Gizartea | Lehen mailako arreta «lehenbailehen» berrantolatzeko eskatu du Gipuzkoako Sendagileen Elkargoak | Elkargoak kezka agertu du Osakidetzako lehen mailako arretaren egoerarekin. Gutun bat bidali dio Osasun Sailari, neurri «eraginkorrak» eskatzeko. | Lehen mailako arreta «lehenbailehen» berrantolatzeko eskatu du Gipuzkoako Sendagileen Elkargoak. Elkargoak kezka agertu du Osakidetzako lehen mailako arretaren egoerarekin. Gutun bat bidali dio Osasun Sailari, neurri «eraginkorrak» eskatzeko. | Lehen mailako arretaren nazioarteko eguna da gaur, eta Gipuzkoako Sendagileen Elkargoak kezka agertu du, ohar batean, Osakidetzako lehen mailako arretaren egoeraren inguruan. Profesionalen eta gaixoen beharretara egokitzen den «kalitatezko sistema bat» lortzeko neurriak eskatu ditu; besteak beste, lehen mailako arretako sendagile eta pediatra gehiago. Horretarako, «lehenbailehen» neurriak hartu eta sistema berrantolatzeko eskatu dio Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailari; tartean, galdegin dio lan egin dezala «neurri egonkorrak» hartzeko eta osasun zentroetako eguneroko egoera aldatzeko. Elkargoak jakinarazi duenez, duela bi hilabete lehen mailako arretaren inguruko proposamen sorta bat jasotzen duen dokumentu bat bidali zien Osasun sailburuari, Osakidetzako zuzendari nagusiari eta Plangintza, Antolamendu eta Ebaluazio Sanitarioko zuzendariari, baina oraindik ez du erantzunik jaso. Horiek horrela, berriro eskaera berberak egin dizkio gutun batean. Sendagileen elkargoak kezka azaldu du profesionalen lan baldintzen gainean, eta ohartarazi du askok «ondoez psikikoa» pairatzen dutela. «Honek guztiak arrisku larrian jartzen du gure osasun sistema publikoa, kalitatezko arreta eta gaixoen segurtasuna: hitzordua hartzeko gero eta denbora gehiago, jarraitutasuna galtzea, eta abar...». Eusko Jaurlaritzari bidalitako dokumentuan, hiru esparrutan neurriak hartzeko eskatu dio. Batetik, pazientearen arta hobetu eta medikuen lan baldintzak duintze aldera, proposatu du profesional bakoitzak bere agenda kudeatzea eta lehen mailako arretako unitate bakoitzaren autonomia indartzea. Horretarako, ezinbestekotzat jo du langile guztien egonkortasuna lortzea. Bestetik, «kudeaketa horizontala» egitea proposatu du, eta «barne komunikazio gehiago eta eraginkorragoa» sustatzea. Hartarako, lehen mailako arretako unitateburuak taldeak berak proposatzearen alde egin du, eta merezimendu lehiaketa garden baten bidez hautatuak izatea. «Beharrezkoa da familia eta komunitateko medikuntzako egoiliarren eta medikuntzako ikasleen tutoreen figura zaintzea, bultzatzea eta onartzea». Hirugarrenik, beharrezkotzat jo du lehen mailako arretaren inguruan «informazioa, sentsibilizazioa eta aitortza» lortzeko lan egitea. Sendagileen elkargoaren arabera, lehen mailako arretaren egoera pandemiaren aurretik dator, eta profesionalei entzun behar zaie konponbidea bilatzeko. «Eguneroko lan jardunean sumatzen diren asperdura, nekea eta motibaziorik eza konpontzeko, neurri egokiak behar dira». Azkenik, elkargoak azpimarratu du hartzen diren neurriak oinarrian dauden arazoak konpontzera bideratu behar direla eta ezinbestekoa dela iraunkorrak izatea. Izan ere, ohartarazi du «inprobisatutako» neurriak ez direla eraginkorrak; adibide gisara jarri du Aste Santuan etengabeko arreta guneetan ordutegiak murrizteak zuzenean eragiten diela pazienteei. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226675/arcelorrek-sei-hilabeteko-erregulazioa-ezarriko-du-etxebarrin-eta-lesakan.htm | Ekonomia | Arcelorrek sei hilabeteko erregulazioa ezarriko du Etxebarrin eta Lesakan | Planta horiek lehengairik gabe geratu dira Gijongo (Espainia) labean gertatutako matxuragatik. Lan hitzarmenaren negoziazioan hartu du erabakia CCOO, UGT eta USOrekin batera. | Arcelorrek sei hilabeteko erregulazioa ezarriko du Etxebarrin eta Lesakan. Planta horiek lehengairik gabe geratu dira Gijongo (Espainia) labean gertatutako matxuragatik. Lan hitzarmenaren negoziazioan hartu du erabakia CCOO, UGT eta USOrekin batera. | Arcelor Mittaleko Etxebarriko (Bizkaia) eta Lesakako eta Legasako (Nafarroa) langileei enplegua aldi baterako erregulatzeko espediente bat ezarriko diete gutxienez sei hilabetez. Hala adostu dute enpresako zuzendaritzak eta UGT, CCOO eta USO sindikatuek. Espedienteak multinazionalaren beste altzairutegi batzuei ere eragingo die eta guztira 7.000 behargini, baina Euskal Herrian hiru planta horietakoei soilik —650 langile inguru—.
Erabakiaren atzean martxoaren 22an Arcelorrek Gijonen (Asturias, Espainia) duen altzairutegian izandako istripua dago. Hango labe garai bat lehertu egin zen, eta labe horretan ekoizten dute Etxebarriko eta Lesakako lantegietan erabiltzen duten lehengai gehiena. Istripuaz geroztik, planta horiek geldirik daude. Hasiera batean bi hilabeterako espedientea aurreikusi zuen enpresak, baina urte erdikoa izango da gutxienez.
Arcelorren zuzendaritzak eta sindikatuek egindako hitzarmenari esker, espedienteak iraungo duen denboran langileek soldata gordinaren %90 jasoko dute, aparteko ordainsari guztiak barne, eta oporraldiak bermatuta izango dituzte. Nolanahi ere, sindikatuek Gijongo labea konpontzeko zuzendaritzaren konpromiso idatzia eskatu dute, eta espedientearen indarraldia gehiago zehaztea.
Izan ere, ez da aurreneko aldia Arcelorrek Gijongo instalazioa gelditzen duena. Otsailaren 6an ekin zion berriro jarduerari, sei hilabeteko etenaren ostean. Orduan, produktu siderurgikoen eskaerak behera egin zuelako hartu zuen erabakia enpresak. Planta 2025ean behin betiko ixtea aurreikusten du, eta ikatza erabiltzen duen egungo labearen ordez labe hibrido bat jartzea, argindarra eta hidrogeno berdea erabiliko duena. Espainiako Gobernuak 460 milioi euroko diru laguntza onartu zuen apirilaren 4an. Proiektuak 1.000 milioi euroko kostua izango luke, baina multinazionalaren zuzendaritzaren oniritziaren zain dago oraindik.
Sindikatuen kezkak
Horrekin batera, Arcelor Mittalen Espainiako zuzendaritzak eta sindikatuek hasi dituzte planta guztientzako oinarrizko lan hitzarmenaren negoziazioak. Enpresak %4ko soldata igoera proposatu du 2022rako, atzerako eraginez ezartzekoa, eta %1,7ko ordainsari bat; aurten, %3koa izango litzateke soldata igoera, eta %2,5ekoa 2024rako eta 2025erako.
Sindikatuek uste dute kopuru horiek ez direla nahikoak, eta mobilizazioak hasi dituzte. CCOOk 24 orduko grebara deitu du hilaren 24rako, eta 16 orduko beste batera 28rako. Maiatzean protestekin jarraitzea aurreikusten du.
ELA eta LAB, berriz, negoziazio mahaitik altxatu ziren martxoaren 31n eginiko bileran. Enpresari egotzi diote ez duela haiekin negoziatzeko asmorik, eta Espainiako lantegietan ordezkaritza duten sindikatu nagusiak (CCOO, UGT eta USO) baino ez dituela aintzat hartzen. Sindikatu abertzaleek azpimarratu dute jarrera hori ez dela berria; salatu dute Euskal Herriko lantegietako arazoekin ez dagoela arduratuta eta «gutxieneko seriotasunik» duen plan industrialik ere ez duela aurkeztu bertako plantentzat. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226676/iritsi-da-gazta-berria.htm | Bizigiro | Iritsi da gazta berria | Artzain eguna ospatu dute Ordizian. 2.000 ardi inguruk zeharkatu dute herria, eta, Idiazabalgo gaztaren denboraldi berria aurkezteko, Lurdes Errekondok moztu du aurtengo lehen gazta. | Iritsi da gazta berria. Artzain eguna ospatu dute Ordizian. 2.000 ardi inguruk zeharkatu dute herria, eta, Idiazabalgo gaztaren denboraldi berria aurkezteko, Lurdes Errekondok moztu du aurtengo lehen gazta. | Azoka eguna da Ordizian (Gipuzkoa), eta jendea dabil atzera eta aurrera herriko kaleetan. Pazko astea izanda, batzuek jai dute, eta nabari da hori azokako erosleen artean. Plaza nagusiaren inguruan, kalearen bi aldeetan jendea pilatzen ari da. Asko aterpetik gertu geratzen dira, «euria eman dute, eta goazen hemen jartzera badaezpada», esan dio emakume batek besteari.
11:00ak eman bezain laster hasi dira lehen euri tantak, eta horrekin batera entzun dira zintzarri hotsak ere. Kale nagusian barrena agertu dira lehen ardiak, bertaratutakoak adi-adi begira dituztela. Artzain eguna da gaur Ordizian, eta, urtero bezala, Aralarren eta Aizkorri-Urbian larratzen diren ardiek herriko erdigunea zeharkatu dute. 2.000 bat ardi igaro dira guztira.
Eguneko beste ekitaldi garrantzitsuetako bat Idiazabalgo gaztaren denboraldi berriaren aurkezpena izan da. Adur Ezenarrok, Ordiziako alkateak, belaunaldien arteko transmisioari eman nahi izan dio garrantzia, eta, haren hitzetan, transmisio horren adibide izan dira eta dira gaur saritu zein omendu dituztenak.
Ekitaldiaren 29. aldian, Hilario Arbelaitz sukaldaria omendu dute, haren ibilbideari aitortza egin eta Idiazabalgo gaztari egindako ekarpenarengatik eskerrak emateko. Donostiako Rekondo jatetxeko Lurdes Errekondok izan du aurtengo gazta berria mozteko ardura. Haren aitak, Txomin Errekondok, gidatu zuen jatetxea hainbat urtez, eta orain alabaren esku dago. Bigarren Repsol eguzkia lortu berri du jatetxeak, eta 4.000 ardo inguru dituzte euren upeltegian.
Lurdes Errekondok izan du gazta berria mozteko ardura. Maialen Andres / FOKU
Errekondok Suitzan egin zituen ikasketak. Azaldu duenez, gazta asko dastatzeko aukera izan du, eta, hala ere, aurtengo lehen gazta «Idiazabalgo gaztarik onenetakoa» da. «Goza dezagun betiko jaki pribilegiatu honetaz!», borobildu du aurkezpena. Udaletxeko bilkuren aretoan bildutakoen artean banatu dute Errekondok moztutako gazta.
Felix Ajuriak, Idiazabalgo Gazta jatorri izeneko lehendakariak, aipatu du iazko kanpainaren amaiera «itzela» izan dela, erosleek oso ondo erantzun baitute. Bestalde, gehitu du ezen, negu «gogorra» izan den arren, artzainei udaberria ondo doakiela.
Azoka berezia
Urteko lehen azoka berezia izan da gaur egindakoa. Juanita Agirrek azaldu du jendea badabilela, baina salmentak berdin mantendu direla: «Astero etortzen den jendea hurbildu da erosketak egitera; guretzat ez du ezer berezirik». Asteazkenero etortzen da Joxe Urkiola emaztearekin erosketak egitera: «Etorri garen arte ez gara konturatu gaur azoka berezia zenik», kontatu du.
Pazko astean batzuek lan egin behar izaten dute, eta seme alabak aitona-amonen kargu utzi. Mari Sol Martinezen kasuan, esaterako. «Zerbait berezia egin behar da haurrekin, aspertu ez daitezen», esan du. Horregatik, taloa jatera eraman ditu 5 eta 7 urteko bilobak.
Barazki, fruitu eta bestelako jakien postuetatik aldenduta, jendea dabil Garagartza plazan ere. Jendea ilaran dago, eta ilara luzea postu batean amaitzen da. Izan ere, bildots errearen pintxoak saltzen ari dira, eta behin eguerdia jota, hamaiketako aparta izan da azokara joandakoentzat. Dozenaka bildots erretzen aritu dira. Lortutako dirua Aspanogi elkartearentzat izan da. Plazaren beste albo batean, pintxoa dastatu bitarte, ardiei ilea nola mozten dieten adi-adi begira daude asko. Eguna pilota partidekin amaituko da. 18:00etan hasita, emakumezkoen pilota partidak izango dira Beti-Jai pilotalekuan. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226677/hipoteka-maileguen-kuotak-93-igo-ziren-iaz-eaen-eta-73-nafarroan.htm | Ekonomia | Hipoteka maileguen kuotak %9,3 igo ziren iaz EAEn, eta %7,3 Nafarroan | Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 720 eurokoa izan zen batez besteko kuota, eta Nafarroan, 658 eurokoa. Interes tipoek gora egin arren, 2021ean baino mailegu gehiago sinatu ziren Hegoaldean | Hipoteka maileguen kuotak %9,3 igo ziren iaz EAEn, eta %7,3 Nafarroan. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 720 eurokoa izan zen batez besteko kuota, eta Nafarroan, 658 eurokoa. Interes tipoek gora egin arren, 2021ean baino mailegu gehiago sinatu ziren Hegoaldean | Hipoteka maileguen hilabeteko batez besteko kuota %9,3 garestitu zen iaz Araba, Bizkai eta Gipuzkoan; Nafarroan, berriz, igoera leunagoa izan zen: %7,3koa. Eusko Jaurlaritzaren menpeko Etxebizitzaren Euskal Behatokiak eta INE Espainiako Estatistika Institutuak emaniko datuak dira. Igoeraren arrazoia duela urtebete hasitako interes tasen igoera izan zen; hala ere, 2021ean baino hipoteka gehiago sinatu ziren guztira. Hori bai, sinaturiko maileguen gehiengoa tasa finkokoa izan zen. Kuoten bilakaera. Ordainketa bat gehiago urtean Igoera horren eraginez, batez besteko hilabeteko kuota 721 euroraino igo zen EAEn —659 eurokoa zen 2021n—; eta 659 eurora arte Nafarroan —630 eurokoa zen—. Interesen eraginez hilabeteko ordainketan izandako igoera urte osora zabalduz gero, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako mailegudunek 2021ean baino 741 euro gehiago ordaindu zituzten; alegia, kuota oso bat gehiago. Nafarroakoek, aldiz, 428 euro gehiago ordaindu zituzten urte osoan. Soldatak baino gehiago. Batez besteko soldataren heren bat Hilabeteko kuoten igoeraren zenbatekoa KPIaren batezbestekoa baino handiagoa izan zen; ondorioz, hipotekek diru sarreren zati handiago bat jan zieten mailegatuei. Horiek hala, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan batez besteko soldataren %30,2 adinakoa izan zen kuota, 2021ean baino bi puntu handiagoa (%28,24). Nafarroan ahalegin hori txikiagoa izan zen: batez besteko soldataren %25,2. Eragin txikia izan du mailegu kopuruan. 2021ean baino hipoteka gehiago sinatu ziren Interes tasaren igoerak ez zuen murriztu sinaturiko hipoteka kopurua. Egoera onena izan ez arren, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, esaterako, 2021ean baino ia bi mila hipoteka gehiago sinatu ziren iaz. 22.905 izan ziren guztira, %8,5 gehiago. Nafarroan, aldiz, igoera apalagoa izan zen:%2,3koa. Dena den, nabarmentzekoa da iaz Nafarroan erosi ziren 6.516 etxeetatik 1.536 mailegurik eskatu gabe erosi zirela (%23,5). Joera aldaketa handia mailegu motan. Finkoak nagusi Interes tasen igoerak eragin nabarmena izan du sinaturiko hipoteka maileguen motan. Azken urteetan bilakaera handia egon da tasa aldakorrekoetatik tasa finkokoetara. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan sinaturiko hipoteka maileguen %57,4k tasa finkoa izan zuten. Hazkundea harrigarria izan da, 2016an %8,5 baino ez baitziren izan finkoak. Kontrako bidea egin dute tasa aldakorrekoek: 2016an ,%91,5 ziren; 2019an, %68,9; 2020an, %56,6; 2021ean %56,1 eta iaz %42,7. Nafarroan bi moten arteko aldea askoz handiagoa izan zen: maileguen %73,6 finkoak ziren, eta %26,4 aldakorrak. Etxe garestiagoak, mailegu handiagoak. 7.000 euro inguru Eraikuntza kostuak garestitzearekin bat, etxeen prezioek gora egin zuten, eta haiekin batera mailegu hipotekarioen zenbatekoa. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan, batez beste, 159.139 euroko hipotekak eman zituzten, aurreko urtean baino %0,8 handiagoak. Hori bai, erreferentzia gisa 2019a hartuz gero, hartaz geroztik 13.000 euro hazi dira. Nafarroan maileguen batez besteko prezioa txikiagoa izan zen: 129.665 euro. Hori bai, hazkundea nabarmen handiagoa izan zen: %5,9. Alegia, urte bakarrean 7.000 euro handitu ziren maileguak. Kaleratzeak, antzera. 2019ko zifretan Interesak igo arren, maileguen jabe gehienek beren obligazioak bete zituzten. Iaz 186 kaleratzen egon ziren Hegoaldean maileguen baldintzak ez betetzeagatik, 2021ean baino zortzi gutxiago. Pandemia urteetan horrelako prozedurak zailtzeko neurriak hartu zituzten erakunde publikoek, eta iazko datuak 2019koen antzekoak dira. Era berean, ikerketek diote ezin dela jakin zenbatek eskatu zituzten maileguak leuntzeko baldintza bereziak. Halaber, Etxebizitzaren Behatokiak salatu du bankuek kobratzea zail zuten «milaka» mailegu saldu dizkietela atzerriko funtsei, eta erakunde horietako gehienek ez zutela onartu jardunbide egokien kodea. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226678/bateriak-muntatzeko-lantokiaren-proiektua-aurkeztu-dio-vwek-nafarroako-gobernuari.htm | Ekonomia | Bateriak muntatzeko lantokiaren proiektua aurkeztu dio VWek Nafarroako Gobernuari | Konpainiako zuzendaritzako kideak gobernuko ordezkariekin bildu dira Nafarroako Jauregian | Bateriak muntatzeko lantokiaren proiektua aurkeztu dio VWek Nafarroako Gobernuari. Konpainiako zuzendaritzako kideak gobernuko ordezkariekin bildu dira Nafarroako Jauregian | VWek azaldu dio Nafarroako Gobernuari auto elektrikoaren bateriak muntatzeko baterien fabrika Landabenen ezarriko duela. Egitasmoaren xehetasunak eta lantokiaren diseinua erakutsi dio auto konpainiak Nafarroako Gobernuari.
Nafarroako Jauregian elkartu dira gobernuko eta enpresako agintariak. Gobernuaren izenean, besteak beste, Maria Txibite lehendakaria, Juan Cruz Cigudosa Unibertsitate, Berrikuntza eta Eraldaketa Digitaleko kontseilaria eta Oscar Martinez Bujanda Foru Ogasuneko zuzendaria. VWen izenean, berriz, Planifikazio Ingeniaritzako arduradun David Garcia, Kai Feuerherdt Giza Baliabideetako arduraduna, Paco Guerrero Proiektuen Gestioko burua eta Juan Fernandez baterien fabrikaren proiektuaz arduratuko dena.
Ikusi gehiago: Sindikatuek azaldu dute 600 lanpostu «jokoan» direla VWen
Duela bi aste zuzendaritzako kideek langileen batzordeari adierazi zioten egitasmoa kolokan zegoela eta erabaki ahalmena Iruñeaz gaindikoa zela. Gobernuak bidalitako oharraren arabera, VW lanean ari da Iruñean izan dadin fabrika hori.
Otsailean, VWek iragarri zuen mila milioi euroko inbertsioa egingo zuela fabrika auto elektrikoaren ekoizpenera egokitzeko. Bertan jaso zenez, egun Landabenen barruan den trenbide sarea kenduko zen, orube horretan ezar dadin lantokia. Trenbidea kentzeko inbertsioaren finantzaketa Nafarroako Gobernuaren eskuetan geratuko zela iragarri zen (40 milioi euro inguru).
Ordu hartan aipatu zen lantoki hark, besteak beste, 10.800 metro koadroko azalera izango zuela eta ekoizpen katera lotzeko 187 metroko lotura egingo zela.
Laguntzak eta inbertsio kenkariak aztertzeko egin da gaurko bilera —horregatik zegoen bertan Foru Ogasuneko zuzendaria—.
Laguntza publikoen tramitazioa azkartzeko foru intereseko inbertsiotzat jo zuen egitasmoa gobernuak otsailean. Gaur, berriz, esan du orain aurkeztu zaien proiektu hori ez zegoela jasota otsailekoan. Ez du zehaztu otsailetik hona zer aldaketa egin zaizkion. |
2023-4-12 | https://www.berria.eus/albisteak/226679/olaia-inziarte-eta-ibil-bedi-izango-dira-azken-arizkun-rocken.htm | Kultura | Olaia Inziarte eta Ibil Bedi izango dira azken Arizkun Rocken | Hamar urteren ondoren, aurten ospatuko da azkenekoz Arizkun Rock | Olaia Inziarte eta Ibil Bedi izango dira azken Arizkun Rocken. Hamar urteren ondoren, aurten ospatuko da azkenekoz Arizkun Rock | Martxoan eman zuten antolatzaileek berria: ekainaren 23an izango da Arizkun Rock jaialdiaren azken aldia. Horregatik, hain zuzen ere, aurtengoa «berezia» izango dela jakinarazi dute aurrez. «Aldi hau aspalditik ari gara maitasun eta ilusio handiz prestatzen».
Egun horretako egitaraua jakinarazi dute berriki jaialdiaren sare sozialetan. Arratsaldeko zazpietan ekingo diote jaiari, Andoni Ollokiegiren kontzertuarekin. Afarirako tartea egingo dute ondotik, eta 23:00etan jarraituko dute kontzertuekin. Ibil Bedi taldea eta Olaia Inziarte izango dira, hurrenez hurren. Bi kontzertu horiek amaitutakoan, berriz, Bines Katiko DJak borobilduko du egitaraua. Ohi gisan, doakoa izango da sarrera, eta kanpatzeko aukera ere egongo da. BERRIA da Arizkun Rock jaialdiaren babesleetako bat.
Orain hamar urte antolatu zuten aurrenekoz jaialdia. Euskal Herriko taldeei lekua egin nahi dien festibal bat izanik, hamaika banda igaro dira bertatik urte hauetan: besteak beste, Sofokaos, Juantxo Skalari & Rude Band, Ze Esatek!, Ufestuek, Esne Beltza, Kaotiko, Nafarroa 1512, En Tol Sarmiento, Jon Maia, eta Skabidean.
Pozik agertu dira antolatzaileak jaialdiak egindako ibilbidearekin: «Ez da bide erraza izan, eta, oztopo ugari eduki arren, arras kontent eta eskertuta gaude proiektu hau aitzinera eramaten lagundu duzuen guztiekin». |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226696/auzolanean-taberna-euskaldunen-bila.htm | Bizigiro | Auzolanean taberna euskaldunen bila | Euskara zaintzen duten tabernen mapa bat ontzen dabiltza Twitterren abiatutako egitasmo baten bidez. | Auzolanean taberna euskaldunen bila. Euskara zaintzen duten tabernen mapa bat ontzen dabiltza Twitterren abiatutako egitasmo baten bidez. | Euskara erabiltzea, eta haren presentzia zaintzea. Bi baldintza horiek betetzen dituzten tabernen bila dabiltza Euskal Herriko txiolariak. @goikone erabiltzaileak martxan jarritako egitasmoa da, eta helburua da Euskal Herriko taberna euskaldunak mapa batean kokatzea: «Ezagutza horrek lagunduko gaitu Euskal Herrian barna bidaiatzean diskriminazio positiboa egiten».
Edonork parte hartu dezake: erabiltzaileak bere Twitterreko orrian finkatua duen harian tabernaren izena eta helbidea bertzerik ez dira idatzi behar, eta berak gehituko du mapara. Dagoeneko 40 taberna baino gehiago daude zerrendan. Ipar Euskal Herrian, adibidez, taberna hauek daude mapan: Menta kafe liburu denda (Ortzaize, Nafarroa Beherea), Urtxola jatetxea (Sara, Lapurdi) eta Zinka (Maule) ostatua, besteak beste. Hegoaldean, berriz, bertze hauek: Kataku ostatua (Bera, Nafarroa), Hala Bedi (Gasteiz), Baserri (Getxo, Bizkaia) eta Juantxo (Donostia), besteak beste.
Merkataritzan euskaraz
Erakundeak ere ahaleginak egiten dabiltza merkataritzan eta ostalaritzan euskararen erabilera sustatzeko. Joan den hilaren bukaeran, adibidez, Nafarroako Gobernuak, Eusko Jaurlaritzak eta EEP Euskararen Erakunde Publikoak Euskaraz barra-barra marka aurkeztu zuten. Helburua da Euskal Herriko merkataritzan eta ostalaritzan euskaraz aritzeko guneak identifikatzea, «estres linguistikoa» murrizteko. Egitasmoarekin bat egiten duten saltokiek erakusleihoan markaren ikurra jarriko dute, eta hiru baldintza bete beharko dituzte horretarako: bezeroak artatzeko gutxienez langile euskaldun bat izatea, lehenbiziko eta azkeneko hitza euskaraz egitea, eta bezeroei euskaraz solastatu ahal izateko aukera bermatzea. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226697/aebek-mugatu-egin-dute-abortatzeko-pilula-baten-erabilera.htm | Mundua | AEBek mugatu egin dute abortatzeko pilula baten erabilera | Talde katoliko batek jarritako salaketaren harira debekatu zuen Texasko auzitegi batek mifepristona pilula. | AEBek mugatu egin dute abortatzeko pilula baten erabilera. Talde katoliko batek jarritako salaketaren harira debekatu zuen Texasko auzitegi batek mifepristona pilula. | Behin-behinean, eta orain arte baino baldintza zorrotzagoekin. Talde katoliko batek abortatzeko tratamenduetan baliatzen diren bi piluletako baten aurkako salaketa jarri ostean, Texasko auzitegi batek debekatu egin zuen hura erabiltzea, argudiatuta estatu bakoitzaren eskumena behar lukeela haren erabilera kudeatzeak, zenbaitetan abortua debekatua baitago. AEBetako Gobernuak, ordea, helegitea jarri zion erabakiari, esanez pilula debekatzea emakumeen eskubideak urratzea litzatekeela. Orain, New Orleansko Helegite Auzitegiak ebatzi du baietz, auzia argitu bitartean mifepristona botika baliatu ahal izango dela abortuak egiteko, baina lehen baino era mugatuagoan, hau da, haurdunaldiko lehen zazpi asteetan soilik —2016tik hamar astekoa zen epea—, eta medikuek preskribatuta.
Duela zazpi urtetik hona, AEBetan abortuak egiteko gehien erabili duten tratamendua izan da mifepristona baliatzen duena. 2016an, gainera, arindu egin zituzten hura baliatzeko baldintzak, eta zenbait estatutan emakumeek ez zuten medikuaren kontsultara joan beharrik: online eskatu zitzaketen pilulak, eta postaz jasotzen zituzten. Eskuragarritasun hori baliatu zuten abortuaren aurkako elkarte katolikoek eta hainbat medikuk salaketa jartzeko, argudiatuz legeak estatuen eskumenak urratzen zituela batetik, eta botikak kalte egin diezaiekeela 18 urtetik beherakoei. Zehazki, salatzen dutena zera da, FDA Elikagai eta Botika Administrazioak ez zuela «behar bezala aztertu» zer ondorio izan ditzakeen botikak 18 urtez azpikoen osasunean.
Texasko Amarillo barrutiko Matthew Kacsmaryk epaileak —Donald Trump presidente zela hautatutako epaile kontserbadorea— ontzat eman zituen salaketan jasotako argudioak, eta, behin-behinean, eten egin zuen tratamenduaren erabilera, baina astebeteko epea eman zion administrazio federalari helegitea jartzeko. Ehunka medikuk eta botika etxek idatzi bat plazaratu zuten joan den astelehenean, salatuz Kacsmaryksen erabakiak zalantzan jartzen dituela bai FDAren agintea, baita urteetako ikerketak ere.
Amarilloko epailearen erabakiak dagoeneko izan ditu ondorioak. Demokratek kudeatutako zenbait estatu hasiak dira mifepristona botika pilatzen, etor litezkeen debekuak saiheste aldera. Abortuak egiten dituzten hainbat espezialistak, berriz, iragarri dute misoprostola soilik erabiliko dutela aurrerantzean —tratamenduan baliatzen den beste botika—, nahiz eta bi botikak batera erabilita bezain eraginkorra izan ez.
Abortuaren inguruko eztabaida gogortu egin da azken urtean AEBetan, iaz Auzitegi Gorenak hura eskubide gisa aitortzen zuen 1973ko Roe v. Wade lege federala atzera bota zuenetik. Ordutik, estatuen esku geratu da abortua legeztatuko duten erabakitzea. Ondorioz, errepublikanoak nagusi diren estatu ia guztietan oso murriztuta edo debekatuta dago haurdunaldia etetea, eta emakumeek ehunka kilometro egin behar dituzte abortatu ahal izateko.
Eskubide murrizketa horren adibide da gaur Florida. Estatuko Ordezkarien Ganbera abortuari buruzko lege bat bozkatzekoa da, eta, hura onartuz gero, haurdunaldiaren lehen sei asteetara mugatuko luke abortatzeko aukera. Errepublikanoek gehiengoa dute ganberan, eta, ezustekorik ezean, hura onartzea espero da. Ron DeSantis gobernadoreak adierazi du legea sinatzeko prest dagoela.
Haurdunaldia eteten laguntzea delitua da Idahon
Texas ez da abortua eragozteko pauso bat eman duen lurralde bakarra. Idahon abuztuan debekatu zuten, baina, joan den astean, estatutik kanpo ere haurdunaldia etetea zailduko duen lege bat onartu zuten. Bi eta bost urte arteko espetxe zigorra ezarriko diete han bizi diren emakumezko adingabeei haurdunaldia eteteko estatutik irteten laguntzen dietenei.
Apirilaren 6an onartu zuten neurria, eta hilabete geroago sartuko da indarrean. Neurriaren arabera, legearen aurka egitea litzateke emakumezko adingabe bati bidaia antolatzen laguntzea, beste estatura harekin joatea eta medikuarekin txanda hartzeko baimena ematea.
Baina nola jakin adingabe batek beste estatu batean haurdunaldia eten duela? Bada, horretarako, pertsona horren osasun txostena publiko egiteko eta hura eskuratzeko modua ematen du legeak. Izan ere, adingabeak haurdunaldia eteten badu, izan operazio baten bidez edo abortatzeko pilulak lortuta, dokumentu horretan agertuko da, eta ebidentzia gisa erabili ahalko dute.
AEBetako Gobernua Idahoren asmoa blokeatzen saiatuko da. Etxe Zuriak zera iragarri zuen atzo: medikuek eta osasun langileek debekatuta izango dute pazienteen osasun txostena publiko egitea, pertsona hori abortua legezkoa den estatu batean haurdunaldia eteteagatik ikertzen badute.
Kamala Harris AEBetako presidenteordearen arabera, Idahok onartu duen gisako legeek arriskuan jartzen dituzte estatu guztietako medikuak eta osasun langileak. Are, iritzi dio «pazientearen pribatutasunaren aurkako» ekintza litzatekeela haren osasun txostena eskuragarri egitea. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226698/enpresek-lan-astea-lau-egunera-murrizteko-laguntzak-eska-ditzakete-gaurtik.htm | Ekonomia | Enpresek lan astea lau egunera murrizteko laguntzak eska ditzakete gaurtik | 250 langile baino gutxiago dituzten industria sektoreko enpresek jaso ahal izango dituzte diru laguntzak. Neurria bi urtez aplikatu beharko dute, eta ezin izango dute soldatarik murriztu. | Enpresek lan astea lau egunera murrizteko laguntzak eska ditzakete gaurtik. 250 langile baino gutxiago dituzten industria sektoreko enpresek jaso ahal izango dituzte diru laguntzak. Neurria bi urtez aplikatu beharko dute, eta ezin izango dute soldatarik murriztu. | Hego Euskal Herrian 250 langile baino gutxiagoko industria enpresek Espainiako Gobernuaren programa pilotuaren laguntzak eska ditzakete gaurtik hasita, eta hilabetez, lan astea lau egunera laburtzeko, soldata murriztu gabe.
Enpresek 200.000 eurorainoko laguntzak jaso ahal izango dituzte, baldin eta gutxienez bi urtez lanaldia %10 murrizten badute soldatarik jaitsi gabe. Proiektu pilotuan parte hartzen duten 20 langile bitarteko enpresek langileen %30 izan behar dituzte egoera horretan, eta 21 eta 249 langile bitartean dituztenek, berriz, %25.
Enpresek hitzeman beharko dute bigarren urtean lanaldi murrizketari eutsiko diotela diru laguntzarik gabe. Betetzen ez badute, lehen urtean jasotako diru publiko guztia itzuli beharko dute. Neurria enpresetan ordezkaritza duten sindikatuekin adostu beharko da.
Ikusi gehiago: Lan astearen murrizketa, proban
Proiektu esperimentala denez eta aurrekontu murriztua duenez —9,65 milioi euro guztira—, industria sektorera mugatzea erabaki du Espainiako Gobernuak. Mas Pais alderdiarekin eginiko akordio baten emaitza da neurria, talde parlamentario horrek 2021eko aurrekontuak onartzearen truke onartu baitzuten.
Irizpideak
Onuradun posibleen artean automobilgintzako eta metalgintzako enpresak daude, baina baita elikagaiak prozesatzen eta kontserbatzen dituzten enpresak, jantziak eta oinetakoak fabrikatzen dituztenak, arte grafikoetan aritzen direnak eta produktu farmazeutikoak egiten dituztenak ere, besteak beste. Hain hustu, Jarduera Ekonomikoen Sailkapeneko kategoria hauetan azaltzen diren jarduerak: 10. dibisiotik 32.era, eta 38.3koak, salbuespen batzuekin; eta ekoizpen industrialaren jarduera osagarri hauek, ñabardura batzuekin: 82.92koak, 52.10ekoak eta 33koak.
Ebaluazio irizpideen artean daude eskatzailearen bideragarritasun ekonomikoa eta finantzarioa, proiektuaren bideragarritasunaren justifikazioa eta espero den eragina. Puntu gehiago izango dituzte murrizketa handiagoa sustatzen dutenek, bai lantaldean, bai ordu kopuruetan.
Diruz lagundu daitezkeen gastuen artean, lanaldia murrizten duten langileen soldata kostuak daude: 10 langile baino gutxiagoko enpresetan, gastuaren %90era irits daiteke; 11 eta 52 langile artekoetan, %80ra, eta 53 langile baino gehiago dituztenetan, %75era. Diruz lagundu daitezke, halaber, lan denbora optimizatzeari edo proiektuaren auditoretzari buruzko prestakuntza zerbitzuak kontratatzeko gastuak.
Jaurlaritzaren asmoak
Hego Euskal Herrian, gaur egun, oso enpresa gutxik aplikatzen dituzte lanaldi murrizketak soldatari eutsiz —batez ere, langile oso kualifikatuak dituzten enpresa teknologikoak dira—, baina beste herrialde batzuetan gero eta gehiago daude. Eusko Jaurlaritzak asmoa du datorren urtean programa pilotu bat martxan jartzeko.
Ikusi gehiago: «Zerbait aldatzeko modua probatzea da»
Europako herrialde handi bakar batek ere ez du martxan lege proiekturik astean 32 orduko lanaldia ezartzeko, Erresuma Batuan eta Irlandan garatutako esperientzia pilotuetatik harago. Frantziako 35 orduko lan astea da laburrena; Belgikak, Greziak eta beste herrialde batzuek aukera ematen dute lan astea egun gutxiagotan kontzentratzeko, baina lan egindako ordu kopurua murriztu gabe.
Ikusi gehiago: «Enpresen %91k lanaldi murriztuari eutsi diote» |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226699/el-salvadorrek-onartu-egin-du-iazko-martxoan-ezarritako-salbuespen-egoera-luzatzea.htm | Mundua | El Salvadorrek onartu egin du iazko martxoan ezarritako salbuespen egoera luzatzea | Neurri hori beste 30 egunez egongo da indarrean; orotara, hamahirugarrenez luzatu dute. Giza eskubideen aldeko erakundeek, berriz, «larritzat» jo dute parlamentuak hartutako erabakia. | El Salvadorrek onartu egin du iazko martxoan ezarritako salbuespen egoera luzatzea. Neurri hori beste 30 egunez egongo da indarrean; orotara, hamahirugarrenez luzatu dute. Giza eskubideen aldeko erakundeek, berriz, «larritzat» jo dute parlamentuak hartutako erabakia. | Joan den urteko martxoan ezarritako salbuespen egoera beste 30 egunez luzatzea onartu zuen atzo gauean El Salvadorko Parlamentuak, indarkeriari aurre egiteko asmoz. Gisa horretara, Erdialdeko Amerikako herrialde horretako gobernuak, Nayib Bukele presidentea buru duela, hamahirugarrenez luzatu du salbuespen neurri hori. Legeak aldeko 67 boto izan ditu 84 parlamentarietatik, Asanblea Legegileak ohar batean adierazi duenez, eta azpimarratu du neurriak bide emango diela agintariei «bandak desegiteko, eta herrialdean bakea eta segurtasuna berrezartzeko».
Salbuespen egoera indarrean dagoen bitartean, gobernuak ahalmena du herritarren zenbait askatasun eta berme indargabetzeko, eta, horien ordez, udalerrietan militarrak eta poliziak hedatzeko. Hain zuzen ere, neurri horrek aukera ematen du herrialde osoan biltzeko eskubidea indargabetzeko, lehen atxiloaldiaren iraupena 72 ordutik hamabost egunera luzatzeko, eta defentsarako eskubidea ezabatzeko, besteak beste.
Horiek horrela, Nazio Batuen Erakundeak, Human Rights Watchek edota Amnesty Internationalek behin eta berriz kezka azaldu dute, 2022ko martxoaren 27an salbuespen egoera ezarri zenetik giza eskubideen aurka egindako urraketak «larriak» direla eta. Era berean, oposizioko Vamos alderdiko diputatu Claudia Ortizek salatu du «pertsona errugabeak» atxilotu dituztela salbuespen erregimena dagoen honetan, eta horiek askatzeko exijitu du.
Guztiz bestelako iritzia dute, ordea, El Salvadorko agintariek. Ernesto Castro Asanblea Legegileko presidenteak nabarmendu duenez, Bukelek proposatutako neurriari esker, estatuak gaitasuna izango du «garai ilunak» gainditzeko. «Heriotzaren eta minaren aroa amaitu dezakegu. Herriak konfiantza izan behar du gobernuan, eta Segurtasun Ministerioari behar dituen tresna guztiak emango dizkiogu delinkuentziari aurre egiteko», adierazi du Castrok.
Horrekin lotuta, Gustavo Villatoro Justizia eta Segurtasun Publikoko ministroak baieztatu duenez, «salbuespen erregimenak herrialdea eraldatzeko bidea erraztu du». Hain zuzen, gutxienez 67.000 bandakide atxilotu dituzte iazko martxoan salbuespen egoera indarrean ezarri zutenetik. Era berean, Polizia Nazional Zibileko zuzendari Mauricio Arriazak esan du «egitura kriminalen» %70 baino gehiago «jo» dituztela. «Neurri horrekin jarraitu behar dugu, herritarrei segurtasuna emateko, eta haien bizitza eta ondasunak babesteko».
Hilketa tasa, 37,16
El Salvadorko datu ofizialen arabera, herrialdeko indarkeria tasa «izugarri apaldu» da azken urteotan. Bukelek bere agintaldia 2019ko ekainean hasi zuenean, hilketa tasa 100.000 biztanleko 37,16koa zen; 2022rako, ordea, 7,8ra jaitsi zen. Are, gobernuaren arabera, apirilaren 6tik 10era bitartean ez zen hilketarik egon El Salvadorren.
Hain zuzen ere, El Salvadorko Unibertsitateko Gizarte Zientzietako doktore Oscar Martinez Peñatek Errusiako Sputnik hedabideari esan dionez, herrialdeak bere subiranotasuna nola berreskuratu duen erakutsi dute emaitza horiek. «Orain ez dugu jasotzen AEB Ameriketako Estatu Batuen edota Europako Batasunaren agindurik, ezta nazioarteko finantza erakundeen edota nazioz gaindiko enpresenak ere».
Herrialdeko indarkeria tasa «apalaren» ondorioz, Peñatek adierazi du aurrerapausoak eman direla arlo ekonomikoan eta sozialean. Gainera, atzerrian dauden salvadortarren itzulera areagotuko dela ere nabarmendu du. «Gogora dezagun badirela gatazka armatuengatik emigratu zuten salvadortarrak. Egoera hain da konplexua, ezen munduko hiru milioi herrikide inguru baititugu; besteak beste, AEBetan, Kanadan, Italian eta Australian. Orain, ordea, 20 eta 30 urte bitarteko herritarrak beren herrialdera itzultzen hasi dira, beldur direlako». |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226700/lisabo-gailu-audience-eta-joseba-irazoki-egonen-dira-bidehutsen-jaialdian.htm | Kultura | Lisabo, Gailu, Audience eta Joseba Irazoki egonen dira Bidehutsen jaialdian | Ekainaren 2rako eta 3rako musika jaialdi bat antolatu dute Hondarribian. Bihartik aurrera egonen dira sarrerak salgai. | Lisabo, Gailu, Audience eta Joseba Irazoki egonen dira Bidehutsen jaialdian. Ekainaren 2rako eta 3rako musika jaialdi bat antolatu dute Hondarribian. Bihartik aurrera egonen dira sarrerak salgai. | Bidehuts musika kolektiboak musika jaialdi bat eginen du ekainaren 2an eta 3an, Hondarribian. Lisabo, Gailu, Audience eta Joseba Irazoki eta Lagunak izanen dira bertan. Lehenbiziko egunean, Lisabo eta Gailu arituko dira, 22:00etan; bigarren egunean, berriz, Audience eta Joseba Irazoki eta Lagunak. Egun berean, 1:30ean besta egonen da Lakaxita gaztetxean.
«Jaialdi hauek gure arteko elkartasuna lagun artean ospatzeko parada eskaintzen dute», diote antolatzaileek sare sozialen bidez zabaldu duten oharrean. Azaldu dute, gainera, «egoera ekonomikoa iraultzen hasteko ezinbesteko jaialdia» dela: «Dramarik gabe, baina errealitatea da hori».
Sarrerak bihar jarriko dira salgai, Musikaze izeneko atarian. Aldez aurretik erosiz gero, egun bakoitzeko hamabi euro ordaindu beharko dira; Internet bidez saltzen ez diren sarrerak egunean bertan leihatilan egonen dira eskuragarri, hamalau euroan.
Bidehuts
2006an sortutako musika kolektibo bat da. Metak diskoetxea itxi zenean, hura osatzen zuten zenbait taldek sortu zuten, hutsune hori betetzeko helburuarekin. Anari, Hotel, Inoren Ero Ni eta Lisaboko partaideek, zehazki. Hiru urte geroago, Audience taldea batu zitzaien. Urteak pasatu ahala, baina, bertze zenbait talde ere hartu ditu kolektiboak. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226701/idoia-zabalza-laquoalderdi-batzuek-aukera-galdu-dute-torturaren-praktikatik-aldentzekoraquo.htm | Politika | Idoia Zabalza: «Alderdi batzuek aukera galdu dute torturaren praktikatik aldentzeko» | Espainiako Gobernuak Mikel Zabalzari egindako torturen kasuarekin lotura duen Arturo Espejo guardia zibila saritu izana salatzeko, agerraldia egin dute Orbaizetan (Nafarroa). | Idoia Zabalza: «Alderdi batzuek aukera galdu dute torturaren praktikatik aldentzeko». Espainiako Gobernuak Mikel Zabalzari egindako torturen kasuarekin lotura duen Arturo Espejo guardia zibila saritu izana salatzeko, agerraldia egin dute Orbaizetan (Nafarroa). | Mikel Zabalzari egindako torturen kasuarekin lotura duen Arturo Espejo guardia zibila mailaz igo izana salatzeko, prentsaurrekoa egin dute Zabalzaren sendiak, Torturatuak sareak, Mikel Zabalza Gogoan plataformak, eta ibarreko herritarrek eta hautetsiek, Orbaizetako Olan (Nafarroa).
«Alderdi batzuek aukera galdu dute torturaren praktikatik aldentzeko eta orria pasatzeko», esan du Idoia Zabalza torturaren biktimaren arrebak gaurko agerraldian. Espejo teniente jeneral izendatzea biktimen «duintasunaren aurka» doala deritzo. «Gogorarazi digu orain dela 37 urte ginen puntu berean gaudela».
Zabalzak gogorarazi du 37 urte direla anaiaren gorpua Bidasoko uretan agertu zela, Guardia Zibilak atxilotu eta hogei egunera. Orduan hasi zen gertatutakoa argitzeko borroka luzea, «oztopoz betea», eta, ordutik, beti jaso dute herritarren hauspoa.
Zabalzak gaineratu duenez, uste zuten instituzioek eman dituzten pausoek senideen helburura gerturatzen zituztela. Jaurlaritzak, kasurako, biktima izaera aitortu zion. «Bazirudien adostasun handia zegoela egiaren, justiziaren eta erreparazioaren irizpideak aplikatzeko». Baina esan du jenerala izendatuta horren guztiaren aurka egin dela.
Carlos Bueno Aezkoako batzarreko presidenteak eta Sergio Mugika Orbaizetako alkateak babesa adierazi diote sendiari, eta gaineratu dute auzian inplikatutako guztiak persona non grata izendatzeko tramiteak abiatuko dituztela.
Eneko Villegas Mikel Zabalza Gogoan herri plataformako eledunak adierazi du ez duela ulertzen Espejo saritu izana. «Zertara dator? Zer edo zeren beldur dira saritzeak egin ez balira? Egiari al diote beldur?». Espejo saritu izana «bereziki mingarria» izan dela azpimarratu du, hari egozten baitiote Zabalzaren kasuan emaniko gezurrezko bertsio ofizialaren erantzukizuna.
Gobernuen «babesgabetasunaren aurrean», nabarmendu du inguruko herritarrek babestuko dutela sendia.
Jorge Txokarro Torturatuak sareko kideak «aski da» esan du, ozen. Haren ustez, «eginikoa aitortzen den bitartean, ez da etikoa» arduradunak saritzea. Uste du arduradun politikoek egoerak eskatzen duen mailan egon beharko luketela elkarbizitzaren arloan, eta gaineratu du Espainiako Barne ministro Fernando Grande-Marlaska «hortik kanpo» dagoela.
Espejo Guardia Zibilaren teniente jeneral bihurtu dute, eta Guardia Zibileko Sostengu Agintaritzako burua ere izango da. Berez, iaz izendatu zuten, baina joan den astean eman zuten maila igoeraren berri, Espainiako Kongresuan egin zuen agerraldi baten harira. 1985. urtean atxilotu zuen Guardia Zibilak Zabalza autobus gidaria. Bertsio ofizialaren arabera, Mikel Zabalza bere kasa hil zen, Bidasoa ibaira salto egin ostean, Donostiako Intxaurrondoko kuarteleko bi guardia zibilekin batera zulo baten bila ari zela. Alabaina, Eusko Jaurlaritzak bizitzeko eskubidearen urraketen biktimatzat jo zuen duela urtebete pasatxo. Mikel Zabalza Gogoan plataformak salatu du Espejok zuzendu zituela Zabalzaren atxiloketa eta galdeketa saioak. Hil arte torturatu zuten gaztea Intxaurrondoko kuartelean, eta, hori estaltzeko, Espejok berak antolatu zuen gorpua Bidasora botatzeko operazioa, Madrilgo hedabideetan zabaldu zutenez. Espejok deklaratu egin behar izan zuen Donostian, akusatu gisa, baina afera 1988. urtean artxibatu zuten.
Joan den astean, EH Bilduk Grande-Marlaskaren urgentziazko agerraldi bat eskatu zuen Espainiako Kongresuan, eta galdera sorta bat ere erregistratu zuen, «teniente jeneralak Mikel Zabalzaren desagerpenean izan zuen esku hartzearen berri izateko».
Aitor Esteban EAJren Espainiako Kongresuko bozeramaileak zenbait galdera erregistratu ditu, eta Sekretu Ofizialen Legearen inguruko azalpenak eskatu. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226702/abatar-batek-aurkezle-lanak-egingo-ditu-lsquoerremontarirsquo-n.htm | Bizigiro | Abatar batek aurkezle lanak egingo ditu ‘Erremontari’-n | Oriamendi enpresak sortu du aurkezlea, adimen artifizialarekin. ETB1ek astelehenetik aurrera emango du Sagardoaren Txapelketa (22:30). Finala ekainaren 12an jokatuko dute, eta partidak hiru setekoak izango dira. | Abatar batek aurkezle lanak egingo ditu ‘Erremontari’-n. Oriamendi enpresak sortu du aurkezlea, adimen artifizialarekin. ETB1ek astelehenetik aurrera emango du Sagardoaren Txapelketa (22:30). Finala ekainaren 12an jokatuko dute, eta partidak hiru setekoak izango dira. | Adimen artifizialeko lau programa erabilita, Oriamendi enpresak pertsonaia digital bat sortu du, abatar bat, erremonteko sei jokalari erabilita. Erremontari deitu diote, eta Endika Barrenetxea jokalariaren ahotsa oinarri hartuta mintzatuko da. Abatarrak aurkezle lanak beteko ditu ETB1eko Erremontari saioaren hirugarren denboraldian. Sagardoaren Txapelketa jokatuko dute hirugarren urtez Galarreta pilotalekuan (Hernani, Gipuzkoa), eta Euskal Telebistak astelehen gauetan emango ditu partidak. Gaur goizean aurkeztu dute, Hernanin (Gipuzkoa), Oronan —txapelketako babesleetako bat da—.
Esti Veintemillas Oriamendiko informatikariak azaldu duenez, ez da erraza izan euskaraz mintzatuko den abatarra sortzea. «Adimen artifizialaren hizkuntza ezagutzeko denbora luzez aritu gara. Jakin behar da zer eskatu, nola eskatu, zeri eman garrantzia». Nahi duten produktua lortu arte. «Programa gehienek ez dute euskara hizkuntza moduan sartuta. Baina pertsona baten audio bat grabatuta, errepikatu egiten du esandakoa». Hala egin dute Barrenetxeari ahotsa grabatuta.
Erremontari saioak hezur-haragizko aurkezleak ere izango ditu, ohi moduan. Baina abatarrak bestelako zenbait aurkezpen egingo ditu. «Izan ere, abatarra ez dago bizirik, eta ezin ditu bat-bateko gauzarik egin», azaldu du Veintemillasek.
Oronako aurkezpenean, Erremontari pertsonaia digitalari marranta apur bat nabaritu zaio zenbaitetan, hizketan ari zela. Horren arrazoia argitu du Oriamendiko teknikariak: «Hizkuntza ezagutzen ez duelako gertatzen zaio. Ingelesa du jatorrizko hizkuntza, eta batzuetan nahastu egiten da eta soinu arraroak egiten ditu». Veintemillasek «aurrerapauso txiki bat» ikusten du abatarraren erabileran. «Teknologia sartzen ari gara saioan, eta adimen artifizialarekin areago joan gara oraingoan». Aurreko bi urteetan beste pauso batzuk eman dituzte. Esate baterako, jokalarien kaskoetan mikroak eta kamerak sartzen hasi ziren. Txapapean ere bada kamera bat, eta kamera bat dute zazpian eta lauan jarritako zulo bakoitzean.
Lehiak, hiru setetan Aurten, gainera, berrikuntza garrantzitsu bat sartu dute erremonte txapelketan. Lehenengo aldiz erremontean, partidak set formatuan jokatuko dira: hamabost tantoko bi setek osatuko dute partida printzipioz, baina bikoteek set bana irabaziz gero, beste set bat jokatuko dute, bost tantora, irabazlea zein den zehazteko.
ETBko saioan, Sagardoaren Txapelketa guztia emateaz gain, elkarrizketak eta erremontearen ikuspuntu berriak izango dituzte ikus-entzuleek. Teknologia berriak erantsiko dituzte. Hilaren 17tik aurrera, ETB1ek prime time-an emango du saioa, 22:30ean; partidak 18:30ean hasiko dira, Galarretan.
Sagardoaren Txapelketan sei bikotek hartuko dute parte, eta sei sagardotegi ordezkatuko dituzte. Hauek dira bikoteak eta ordezkatzen dituzten sagardotegiak: Goikoetxea V.a-Barrenetxea IV.a (Oialume Zar), Urriza-Martirena (Alorrenea), Aldabe-Azpiroz (Petritegi), Ezkurra II.a-Zubiri (Gurutzeta X Txuleta), Segurola-Juanenea (Bereziartua) eta Ansa II.a-Zaldua (Aburuza).
Txapelketa set formatuan jokatuko denez, lehenengo setean txapak erabakiko du aurreneko sakatzailea. Bigarren setean, lehenengo seteko bikote galtzailea hasiko da sakatzen, eta hirugarrengoan ordura arte tanto gehien egin duenak sakatuko du.
Txapelketaren formatuan, denek denen aurka jokatuko dute hasierako ligaxkan; lehenengo lau sailkatuak finalerdietarako sailkatuko dira, eta bi bikote kanpoan geratuko dira. Lehenengo bi setak irabazita (2-0), lau puntu batuko ditu bikoteak; 2-1 irabazten duenak hiru puntu izango ditu; 1-2 galtzen duenak puntu bat eskuratuko du; 0-2 galduz gero, punturik ez da lortuko; eta lehen bi seten batuketan hamasei tantora iristen ez denak puntu negatiboa izango du.
Finalerdiak ekainaren 5ean jokatuko dituzte; lehenengo sailkatua laugarrenaren kontra ariko da, eta bigarrena hirugarrenaren aurka. Finala ekainaren 12an jokatuko dute.
Saioaren ordu berean, ETB2k El Conquistador del Caribe abentura reality-a ematen du. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226703/ipar-koreak-jaurtitako-misil-balistiko-batek-nahasmena-eragin-du-japonian.htm | Mundua | Ipar Koreak jaurtitako misil balistiko batek nahasmena eragin du Japonian | Hasieran, Tokikok Hokkaido uharteko herritarrei agindu die babespean jartzeko, baina, handik gutxira, alerta indargabetu dute. Hego Koreak ez du baztertu jaurtigaiak erregai solidoa eduki izana. | Ipar Koreak jaurtitako misil balistiko batek nahasmena eragin du Japonian. Hasieran, Tokikok Hokkaido uharteko herritarrei agindu die babespean jartzeko, baina, handik gutxira, alerta indargabetu dute. Hego Koreak ez du baztertu jaurtigaiak erregai solidoa eduki izana. | Ipar Koreak gaur goizaldean botatako misil balistiko mota berri batek beldurra eta nahasmena eragin ditu Japonian, Tokiok kudeatutako airekoen kontrako alerta sistema batek ohartarazi ostean misila iparraldeko Hokkaido uhartetik gertu eror zitekeela. Hain zuzen, larrialdiko irrati sistemak Hokkaidoko milioika herritarrei eskatu zien babespean jartzeko. J-Alert sistemak 08:00ak baino lehentxeago eman zuen agindua —01:00 Euskal Herrian—, baina handik hogei minutu ingurura indargabetu zuen, argudiatuta «oker» iragarri zuela misila irlatik gertu eroriko zela.
Dena dela, Japoniako Gobernuak gerora azaldu du larrialdiko ebakuazioaren abisua egokia izan zela, eta ez zela egin akats baten ondorioz. «Ez dugu zuzendu J-Alert sistemak emandako informazioa», zehaztu du gobernuko idazkari nagusi Hirokazu Matsunok, gaur goizean emandako prentsaurreko batean. Hokkaidoko eskolek hasiera ordua atzeratu dute, eta tren zerbitzu batzuk bertan behera geratu dira denbora batez, Japoniako NHK kateak jakinarazi duenez. Tokiok gaurko antzeko ebakuazio agindu bat eman zuen joan den urrian, Ipar Koreak misil bat jaurti ondotik; Ozeano Barean jausi zen.
Hego Koreako Estatu Nagusiak gaur baieztatu duenez, Piongiangetik jaurtitako misilak 1.000 kilometro inguruko bidea egin du hegan, eta Japoniako itsasora erori da; Tokioren arabera, ordea, Ipar Korea ekialdean jausi da. Seulen ustez, misila ohi baino angelu handiago batez jaurti dute, ohiko posiziotik bidaliz gero 5.000 kilometroko bidea egin baitzezakeen. Halere, ekintza «larritzat eta probokatzailetzat» jo dute Seulgo agintariek.
Ipar Koreak aurretik jaurti dituen misilekin alderatuta, bestelakoa izan da azkena, Hego Koreako armadaren ustez. «Ez dugu baztertzen misilak erregai solidoa eduki izana», esan du defentsako funtzionario batek. Erregai solidoari esker, misilak errazago garraiatzen dituzte, eta, erregai likidoa dutenen aldean, azkarrago jaurtitzen dituzte.
Japoniako Gobernuaren gisan, Seulek ere Segurtasun Nazionaleko Kontseiluaren premiazko bilera batera deitu du, eta Piongiangen ekintza gaitzetsi du. Ameriketako Estatu Batuek ere kritikatu egin dute Ipar Korearen jaurtiketa, eta Nazio Batuen Erakundeko Segurtasun Kontseiluaren hainbat ebazpenen aurkako «urraketa lotsagarritzat» hartu dute.
Iazko erritmo berean
Joan den urtean, Ipar Koreako armadak inoiz baino misil balistiko gehiago jaurti zituen, Kim Jong-un presidentea buru duen gobernuaren aginduz, eta joan den urteko erritmo berari eusten dio aurten ere, AEBen eta Hego Korearen arteko ariketa militar bateratuei erantzuteko helburuarekin. Washingtonek eta Seulek diote beren jarduerak «defentsakoak» direla, Piongiangen mehatxu nuklearrari eta misilei erantzuteko. Hego Koreako funtzionarioek ziurtatu dutenez, Ipar Koreak astebete inguru darama Seulen deiei erantzun gabe; «arduragabekeriatzat» jo dute. Hegoaldeko herrialdearen asmoa da, hain zuzen, ustekabeko liskarrak saihestea.
Tentsioaren goraldi honetan, KCNA Ipar Koreako albiste agentzia ofizialak Kimen adierazpenak jaso zituen atzo, herrialdeko armada «modu praktikoagoan» indartzeko eskatuz. Piongiangeko Batzorde Militar Zentralaren bilera astelehenean egin zuten, «AEBetako inperialistek eta Hego Koreako txotxongilo traidoreek eraso gerra bat pizteko egiten dituzten maniobren gorakadaren» aurkako erreakzio gisa, KCNAren arabera. Buruzagi militarrek «gai praktikoei eta neurriei» buruz eztabaidatu zuten batzar horretan.
Desnuklearizaziorako elkarrizketak etenda daude 2019tik, Kimen eta Donald Trump AEBetako presidente ohiaren arteko bigarren goi bilerak porrot egin zuenetik. Gaur, Etxe Zuriak Ipar Koreari eskatu dio negoziazio mahaira itzul dadila. «Ez zaio atea itxi diplomaziari, baina Piongiangek berehala eten behar ditu bere ekintza ezegonkortzaileak, eta, horren ordez, diplomaziarako bidea hautatu behar du», esan du Joe Biden AEBetako estatuburuaren administrazioak. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226704/kaurismaki-rohrwacher-haynes-eta-loach-izango-dira-cannesko-lehian.htm | Kultura | Kaurismaki, Rohrwacher, Haynes eta Loach izango dira Cannesko lehian | Erizeren Cerrar los ojos filma Cannes Premiere sailean emango dute, lehiaketatik kanpo. Andersonen, Kitanoren eta Hausnerren lan berriak ere erakutsiko dituzte. | Kaurismaki, Rohrwacher, Haynes eta Loach izango dira Cannesko lehian. Erizeren Cerrar los ojos filma Cannes Premiere sailean emango dute, lehiaketatik kanpo. Andersonen, Kitanoren eta Hausnerren lan berriak ere erakutsiko dituzte. | Izen handiz betetako Sail Ofizial bat izango du Cannesko 67. Zinemaldiak, Iris Knboloch jaialdiko presidenteak eta Thierry Fremaux zuzendari nagusiak gaur goizean egin duten agerraldi batean aurreratu dutenez. Parte hartuko duten film gehienen berri eman dute: lehian izango dira Aki Kaurismaki, Hirokazu Kore-eda, Marco Bellocchio, Alice Rohrwacher... Eta lehiatik kanpo, berriz, Victor Erize, Takeshi Kitano eta Martin Scorsese, besteak beste. Maiatzaren 16tik 27ra egingo dute jaialdia.
Azken urteetan, nabarmen handitu da Cannesen izan diren filmen kopurua, pandemiaren eraginez zinemetara iristeko lanak izan dituzten proiektuak bultzatzeko asmoz, Fremauxen hitzetan, eta aurten, egoera normaldu dela ikusirik, kopuru hori lehengoratzeko asmoa izan dute. Oraingoz, 24 film izango dira Sail Ofizialean —horietatik bost, lehiaketatik kanpo—, eta hamazazpi Un Certain Regard sailean. Dena dela, Fremauxek esan du film gehiagoren berri emango dutela datozen asteetan, eta dokumental bat eta animaziozko lan bat egongo direla tartean.
Sail Ofizialean, Urrezko Palma eskuratzeko lehian izango dira jaialdian parte hartu duten zinemagile ezagun batzuk: Aki Kaurismaki (Kuolleet lehdet / Fallen Leaves), Nanni Moretti (Il sol dell'avvenire), Alice Rohrwacher (La chimera), Marco Bellocchio (Rapito), Todd Haynes (May December), Ken Loach (The Old Oak), Wes Anderson (Asteroid City), Jessica Hausner (Club Zero), Hirokazu Kore-eda (Monster), Jonathan Glazer (The Zone of Interest), Nuri Bilge Ceylan (Kuru otlar ustune / Abour Dry Grasses) eta Tran Anh Hung (La passion de Dodin Bouffant).
Gainontzean, Kaouther Ben Haniak Les filles d'Olfa aurkeztuko du Sail Ofizialean, Justine Trietek Anatomie d'une chute, Chatherine Breillatek L'été dernier, Karium Ainouzek Firebrand eta Ramata Toulaye Syk Banel et Adama. Wim Wendersek eta Wang Bingek bina film izango dituzte Sail Ofizialeko lehian eta emanaldi berezietan: Wendersek Perfect Days eta Anselm (3Dn), hurrenez hurren, eta Wangek Jeunesse eta Man in Black.
Dagoeneko esana zuten Maiwenn zuzendariaren Jeanne du Barry filmak irekiko duela jaialdiko Sail Ofiziala. Harekin batera, honako film hauek emango dituzte lehiaketatik kanpo: Martin Scorseseren Killers of the Flower Moon, Sam Levinsonen The Idol, Kim Jee-woonen Cobweb eta James Mangolden Indiana Jones and the Dial of Destiny. Herenegun jakinarazi zuten, halaber, Sail Ofizialean eta lehiaketatik kanpo emango dutela Pedro Almodovarren Extraña forma de vida film ertaina.
Kitano eta Mendoça Filho
El sol del membrillo estreinatu eta 30 urtera, Victor Erize zinemagileak Cannesko Zinemaldian erakutsiko du ordutik egin duen lehen film luzea, Cerrar los ojos izenekoa. Espero izatekoa zen Erizeren itzulerako filma Cannesen izatea —Sail Ofizialean aurkeztu zituen El sur (1983) eta El sol del membrillo (1992), eta bigarrenak epaimahaiaren saria irabazi zuen—. Hala ere, lehiaketatik kanpo emango dute filma, Cannes Premiere sailean. Sail horretan, bestela, Katell Quillevereren Le temps d'aimer, Martin Provosten Bonnard, Pierre et Marthe eta Takeshi Kitanoren Kubi lanak erakutsiko dituzte.
Wendersen eta Wangen filmez gain, Kleber Mendoça Filhoren Retratos fantasmas eta Steve McQueenen Occupied City emango dituzte Emanaldi Bereziak sailean. Gauerdiko Emanaldiak sailean, berriz, Just Philippoten Acide, Elias Belkeddarren Omar la fraise eta Anurag Kashyapen Kennedy.
Un Certain Regard sailaren eskaintza geografiko zabala nabarmendu du Fremauxek: besteak beste, Afrikako herrialde batzuetako zinemagileak egongo dira, baita Mongoliako bat ere, lehenengo aldiz. Film hauek erakutsiko dituzte Rodrigo Moreno argentinarraren Los delincuentes, Joao Salaviza eta Renee Nader Messora brasildarren Crowra, Monia Chokri quebectarraren Simple comme Sylvain, Asmae El Moudir marokoarraren Kadib abyad (The Mother of All Lies), Anthony Chen singapurtarraren The Breaking Ice, Stephanie Di Giusto frantziarraren Rosalie, Warwick Thornton australiarraren The New Boy, Ali Asgari eta Alireza Khatami irandarren Terrestrial Verses eta Thomas Cailley okzitaniarraren Le regne animal.
Opera prima ugari egongo dira sail horretan, gainera: Molly Manning Walker ingelesaren How to Have Sex, Mohamed Kordofani sudandarraren Goodbye Julia, Felipe Galvez txiletarraren Los colonos, Baloji Tshiani kongoarraren Augure, Zoljargal Purevdash mongoliarraren If Only I Could Hibernate, Kim Chang-hoon korearraren Hopeless, Delphine Deloget bretoiaren Rien à perdre eta Kamal Lazraq marokoarraren Les meutes.
Ruben Ostlund zinema zuzendari suediarra izango da epaimahai ofizialaren burua. Iaz, bere bigarren Urrezko Palma irabazi zuen, Triangle of Sadness filmarekin —lehena, 2017an, The Square-rekin—.
Datorren astean jakinaraziko dute zein filmek parte hartuko duten Cannesko Zinemaldiko jaialdi paraleloetan: Zinemagileen Hamabostaldian eta Kritikaren Astean. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226705/fbik-atxilotu-egin-du-pentagonoaren-dokumentuen-ustezko-filtratzailea.htm | Mundua | FBIk atxilotu egin du Pentagonoaren dokumentuen ustezko filtratzailea | Jack Teixeira izeneko gazte bat da atzeman dutena. 21 urte ditu, eta Massachusettseko Aireko Guardia Nazionaleko kidea da. | FBIk atxilotu egin du Pentagonoaren dokumentuen ustezko filtratzailea. Jack Teixeira izeneko gazte bat da atzeman dutena. 21 urte ditu, eta Massachusettseko Aireko Guardia Nazionaleko kidea da. | AEBetako Defentsa Departamentuaren ehunka dokumentu klasifikatu filtratu izanaren ustezko erantzulea atxilotu du FBI Ikerketa Bulego Federalak, erakundeak berak jakinarazi duenez. AEBetako fiskal nagusi Merrick Garlandek azaldu duenez, Jack Teixeira izeneko gazte bat da atzeman dutena, Massachusettseko Aireko Guardia Nazionaleko kidea. 21 urte dauzka.
The Washington Post egunkariaren arabera, Teixeirak AEBetako base militar batean lan egiten du, eta armazalea da. Egunkariaren esanetan, Discord sare sozialeko talde bateko kideak «txunditzea» zen haren asmoa. Ustezko filtratzailearen lagun bat da AEBetako egunkariak erabili duen iturria. Washingtonek ikerketa bat abiatu du zer gertatu den argitzeko.
Filtratutako dokumentu sekretuek agerian uzten dute Ukraina prestatzen ari den kontraerasorako prestakuntza, eta, besteak beste, Kiev armatzeko orduan Washingtonen eta NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeko herrialdeen artean dauden tentsioak ere bai. AEBek Ukraina, Hego Korea eta Israel espiatzen dituztela ere erakusten dute.
Ikusi gehiago: Filtrazioak alboratu eta arma gehiago bidaltzeko eskatu die Kievek aliatuei
Pentagonoaren dokumentuak ustez filtratu dituen gazteak Discord sare sozialeko talde batean jarritako bideo bat ikusi du The Washington Post-ek. Egunkariak argitaratu duenez, horretan ikus daiteke «irain arrazistak eta antisemitak» oihukatzen dituela kamerari begiratzen dion bitartean, eta, geroxeago, helburu bati tiro egiten diola. Ustezko filtratzaileak Interneteko talde horretako beste kideei esana zien base militar batean lan egiten zuela, dokumentu klasifikatuak gainbegiratzen.
Horiek horrela, gero eta argiago dago filtrazioa ez dela AEBei kalte egiteko inteligentzia operazio bat izan, baizik eta Pentagonoaren jokatzeko moduaren ondorio bat. Izan ere, izan militarrak edo izan zibilak, AEBetako Defentsa Departamentuak jende askori ematen dio dokumentu klasifikatuetarako sarbidea; gutxi gorabehera, 1,25 milioi pertsonari.
Horren guztiaren harira, Kremlinek ez du adierazpenik egin. Dena den, Sergei Riabkov Atzerri ministrordeak atzo iradoki zuen balitekeela AEBen «desinformazio» estrategia baten ondorio izatea gertatutakoa. «Izan ere, AEBak gatazkaren parte direnez eta gure aurka gerra hibrido bat aurrera eramaten ari denez, baliteke kontrarioa, hau da, Errusiako Federazioa engainatzeko erabiltzea gisa horretako teknikak», adierazi zien Errusiako berri agentziei.
Ukraina, berriz, aztertzen ari da argitaratutakoak eraginik izango ote duen kontraerasoaren prestakuntzan. «Noski, jendea ez dago pozik», laburbildu zuen gobernuko funtzionario batek atzo. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226706/jende-gutxiago-bildu-bada-ere-langileen-haserrea-ez-da-baretu.htm | Ekonomia | Jende gutxiago bildu bada ere, langileen «haserrea» ez da baretu | Erretreten erreformaren aurkako hamabigarren greba mobilizazioa egin dute gaur. Bihar jakinaraziko du Frantziako Kontseilu Konstituzionalak legea baliogabetuko duen ala ez. | Jende gutxiago bildu bada ere, langileen «haserrea» ez da baretu. Erretreten erreformaren aurkako hamabigarren greba mobilizazioa egin dute gaur. Bihar jakinaraziko du Frantziako Kontseilu Konstituzionalak legea baliogabetuko duen ala ez. | «Kexak badaude, Macronengatik daude; euria ari badu, Frantziako Gobernuarengatik eta Macron presidentearengatik ari du», entzuten zen CFDT sindikatuaren kamioiaren bozgorailuetatik, irrika. Izan ere, erretreten erreformaren aurkako hamabigarren greba mobilizazioa egin dute gaur Baionan, Frantzian zehar beste hainbat egin diren bezala. «Frantziako Kontseilu Konstituzionalaren erabakiaren bezperan kokatu behar da greba mobilizazio hau; presioa mantentzeko era bat da», azaldu du Argitxu Dufau LABeko bozeramaileak. 7.000 lagun bildu ditu protestak intersindikalaren arabera; Poliziaren ustez, berriz, 3.000 pertsona zeuden.
Gaurko mobilizazioan ohi baino jende gutxiago bildu arren, sindikatuek adierazi dute langileen «haserrea» ez dela baretu. Gaetan Perriere Solidaires sindikatuko kidearen ustez, «inflazio testuinguruan» hamabi greba egun egitea ez da erraza langileentzat. Horrez gain, uste du langileak jabetzen ari direla ez dituztela entzuten, eta, horregatik, «ekintza erradikalagoetara» deitu du Perrierek.
Ohiz kanpoko ibilbidea ukan du Baionako manifestazioak. Tren geltokitik abiatu, Aturri zeharkatu, eta Baiona Handian sartu da. Behin eta berriro Errobi zeharkatu du ondoren, Baiona Handiko eta Ttipiko kaiak betez. «Baionako kale txikietatik pasatuz, zarata eta desmasia handiagoa sortzeko aukera ukan dugu, mugimenduak oihartzun handiagoa ukan zezan», adierazi du Perrierek.
Kontseilu Konstituzionalaren ebazpenaren bezperan
Frantziako Kontseilu Konstituzionalaren erabakia izango dena izango dela, mobilizatzeko prest daudela frogatu nahi izan dute sindikatuek. Hain zuzen ere, erretreten erreforma osoa edo haren neurri batzuk baliogabetu ditzake Kontseiluak. Horrez gain, 250 diputatu eta senatarik ekinaldi partekatuko erreferenduma abiarazteko baimena eskatu zioten Kontseilu Konstituzionalari martxoaren 17an. Bihar jakinarazi behar ditu bi gaiei buruz erabakirikoak.
Hala ere, Argitxu Dufau LABeko bozeramaileak argi du: «Sindikalista abertzale gisa, ez dut inongo esperantzarik horrelako kontseilu batean. Hasteko, ez dut inoiz sinetsiko jurista batzuek osatzen duten kontseilua denik: politikariak direla uste dut nik. Beraz, haiek begiratuko dutena ez da erreforma konstituzionala den ala ez, baizik eta erreformak haien interes politikoei eta, beraz, kapitalaren interesei erantzuten dien ala ez».
Intersindikala erabakiaren zain dago datozen egunetarako estrategia zehazteko. Laurent Roux Ipar Euskal Herriko CFDT sindikatuko idazkariak iradoki du «maiatzaren lehenean» zerbait egin litekeela, edota «Parisen egin litekeen manifestazio nazionala» ukan du hipotesi. Hala ere, intersindikalak Parisen hartu duen erabakia dela azaldu du.
Bihar bi ekinaldi daude. Bata, 10:00etan, Tarnoseko portuan (Landak) blokeatze ekintza bat egiteko. Hango CGT sindikatuak antolatu du, eta LAB, FSU eta Solidaires sindikatuak atxiki zaizkio. Bestea 18:00etan izango da, Baionako herriko etxearen aitzinean, Frantziako Kontseilu Konstituzionalaren erabakia itxaroteko. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226707/osasun-zerbitzu-laquounibertsala-eta-kalitatezkoaraquo-aldarrikatuko-du-osasun-publikoa-aurrera-plataformak-apirilaren-22an.htm | Gizartea | Osasun zerbitzu «unibertsala eta kalitatezkoa» aldarrikatuko du Osasun Publikoa Aurrera plataformak apirilaren 22an | Herritarrak deitu dituzte Bilboko, Donostiako eta Gasteizko manifestazioetan parte hartzera. | Osasun zerbitzu «unibertsala eta kalitatezkoa» aldarrikatuko du Osasun Publikoa Aurrera plataformak apirilaren 22an. Herritarrak deitu dituzte Bilboko, Donostiako eta Gasteizko manifestazioetan parte hartzera. | Gaur egungo «osasun krisiaren» harira, Osasun Publikoa Aurrera herri plataformak mobilizatzera deitu ditu herritarrak. Manifestazioak egingo dituzte apirilaren 22an, Bilbon, Donostian eta Gasteizen. Mireia Saiz eta Jose Ignacio Martinez bozeramaileek gaur Gurutzetako ospitalean (Barakaldo, Bizkaia) egindako agerraldian adierazi dutenez, Osakidetzaren politikan «aldaketa sakona» eskatuko dute, «kalitatezko osasun publiko duina eta unibertsala» bermatzeko.
Saizek eta Martinezek argi utzi dute herritar orok duela «kalitatezko osasun zerbitzu publiko duina eta unibertsala» izateko eskubidea. Hala ere, azken urteetan, eskubide hori «larriki urratu» da. «Arduradun politikoek egindako plangintza eta kudeaketa luze eta negargarria» jo dute horren erantzuletzat. Horregatik, bi eskaera egin dizkiete Eusko Jaurlaritzari, EAJri eta PSE-EEri: murrizketen politika geldiarazteko eta 180 graduko bira emateko. «Hau da, gehiago begiratzeko erabiltzaileei, eta gutxiago sektoreko enpresaburuei».
Osasun publikoaren egoera agerian uzteko, hainbat adibide eman dituzte bozeramaileek. Besteak beste, azaldu dute osasun zentroak itxi eta arreta ordutegiak murrizten ari direla, arreta presentziala lortzeko «gero eta zailtasun handiagoak» daudela, lehen mailako arretako osasun langileak etengabe ordezkatzen dituztela, eta hizkuntza eskubideak etengabe urratzen dituztela. Horrekin lotuta, Eusko Jaurlaritzaren erantzuna kritikatu dute: «Harrokeriaz erantzun dute; erantzukizuna onartu beharrean, arazoak gutxietsi dituzte, eta beste batzuei egotzi ». Garbitzaileen greba ere gogoratu dute: «Ikusi dugu Ertzaintza protesta legitimo batera bidaliz erantzun dutela».
Kudeaketa «negargarriari» eta Osakidetzaren «etengabeko gainbeherari» dagokienez, plataformak uste du Gotzone Sagardui Osasun sailburuaren dimisioa ez dela nahikoa. Sistema aldatzeko eskatu dute: «Herritarrek parte har dezaten eta parte hartzea ezinbesteko faktore bihur dadin Osakidetzaren kudeaketan». Halaber, salatu dute Osakidetza herritarren parte hartzea ukatzen ari dela eta informazioa ere mugatu duela. Izan ere, Barakaldo-Sestaoko ESIari Barakaldoko osasun egoeraren inguruko informazioa eskatu zioten, eta ukatu egin diete. «Ahalegin argia da kontzientziazio lana oztopatzeko eta Osakidetzako langileek plataforma ezagutzea eragozteko».
Gasteizko manifestazioa 12:00etan abiatuko da Bilbo plazatik. Eta Bilbon ere 12:00etan hasiko da protesta, Jesusen Bihotza plazan. Donostian, berriz, 17:00etan elkartuko dira, Bulebarrean. Iruñean ere egingo dute manifestazioa.
Sindikatuek ere protesta egin dute
SATSE, ELA, LAB, SME, CCOO eta UGT sindikatuek ere Osakidetzaren «egoera larria» salatu dute gaur goizean. Bilboko Osasun Ordezkaritzaren aurrean elkarretaratze zaratatsua egin dute. Ohar bidez azaldu dutenez, Jaurlaritzaren Osasun Sailari «berehalako konponbideak» exijitu dizkiote, osasun publikoaren «egiturazko eta pandemiaren aurreko arazoei» aurre egiteko.
Duela bi aste grebarako deia egin zuten sindikatuek, maiatzaren 18rako eta 19rako. Ordutik, Osakidetza «ez da mugitu». Era berean, apirilaren 3an dei egin zioten Sagarduiri, sektoreko mahaiaren hurrengo bileran parte har zezan. Horri buruz ere ez dute erantzunik jaso. «Mahai sektoriala erabat blokeatuta dago».
Sindikatuen arabera, Osakidetzak ez du inolako asmorik erakutsi egoera aldatzeko: «Ez dago kolektiboaren lan baldintzak hobetzeko inolako planteamendurik; ez dago profesionalak Osakidetzan gelditzeko eta beste batzuk erakartzeko planik». Langileei «tratu txar sistemikoa» ematen zaiela adierazi dute. Eta adibide gisa jarri dute Aste Santuko jaiegunetan Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan gertatu dena: «EAG etengabeko arreta gune asko zabalik egon dira, medikurik gabe». Hori dela eta, Osakidetzari eta Osasun Sailari borondate politikoa eskatu diete, osasun publikoa benetako lehentasun bihurtzeko. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226708/emakumeen-ahotsak-eta-gerraren-arrastoak-donostiako-giza-eskubideen-zinemaldian.htm | Kultura | Emakumeen ahotsak eta gerraren arrastoak Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldian | Estibaliz Urresola euskal zinemagilearen '20.000 especies de abejas' 'opera prima'-k hasiko du festibala, apirilaren 21ean. Carmen Castillo idazle txiletarrari emango diote sari berezia | Emakumeen ahotsak eta gerraren arrastoak Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldian. Estibaliz Urresola euskal zinemagilearen '20.000 especies de abejas' 'opera prima'-k hasiko du festibala, apirilaren 21ean. Carmen Castillo idazle txiletarrari emango diote sari berezia | Hogei urte bete ditu Donostiako Giza Eskubideen Zinemaldiak. Josemi Beltran jaialdiaren zuzendaria harro agertu da hogei urtetan edonola hazteko «tentazioari» eutsi izanaz. Aurtengo aldia giza eskubideen urraketen bila abiatuko duten bidaia izango dela azaldu du Beltranek, baina itxaropenaren alde eginez, egoerak irauli daitezen: «Gaur egungo Ukraina, Sahara edo Iran; iraganeko Argelia edo Errumania; eta gure gertuko istorio asko izango dira programazioaren ibilbidearen zati bat». Bidaia horretarako prestatu dute hamazazpi film luzeko Sail Ofiziala, fikzioa eta dokumentala parekatuz. Apirilaren 21etik 28ra egingo dute jaialdia, eta 32 herrialdetako 40 film pantailaratuko dituzte denera, gehienak Viktoria Eugenia antzokian.
Identitateari buruzko 20.000 especies de abejas lanarekin (Estibaliz Urresola) abiatuko da programazioa, eta ezkutuko haurdunaldiak ardatz dituen Beatrice Pollet zuzendariaren Toi non plus tu n’as rien vu film frantsesak itxiko du, hilaren 28an. Carmen Castillo dokumentalen zuzendari eta idazle txiletarrak jasoko du aurten Giza Eskubideen Zinemaldiaren saria, asteleheneko irekiera ekitaldian.
Sail Ofizialean izango dira, besteak beste, No Bears Jafar Panahi irandarraren fundamentalismo islamistaren aurkako erresistentziari buruzko filma —Veneziako Zinemaldian Epaimahaiaren Sari Berezia jaso zuen—; Fernando Guzzoni txiletarraren Blanquita, botere ustelei eta adingebeen sexu esplotazioari buruzkoa eta Italiako jaialdian ere izan zena; eta Michal Blaskoren Victim pelikula, Europako antiziganismoa jorratzen duena.
Urresolaz gain, euskal ordezkaritza izango du jaialdiak: Espainiako emakumezkoen gurpil aulkiko saskibaloi selekzioari buruzko Cabeza y corazón dokumentala emango dute, Ainhoa Andrakak eta Zuri Goikoetxeak zuzendua; torturari buruzko Ander Iriarteren Karpeta urdinak dokumentala eta Iratxe Fresnedaren ez-fikziozko filma, Tetuán.
Hiru proiekzio horiek amaitzean, solasaldiak egingo dituzte. Ez dira bakarrak izango, ordea, Beltranek esan duenez «garrantzi berezia» ematen baitiete solasaldiei. Las buenas compañías filmaren ostean, esaterako, Errenteriako Emakume Taldeari buruz mintzatuko dira. 1970eko hamarkadan eratu zuten elkarte feminista hori, emakumeei abortuaren prozesuan laguntzeko. Silvia Munt zuzendariak, Alicia Falco eta Elena Tarrats protagonistek eta Arantxa Olañeta emakumeen taldeko kideak hartuko dute parte hitzaldian.
Sarrerak bihar jarriko dituzte salgai
Viktoria Eugenian ez ezik, Antzoki Zaharrean eta Tabakaleran ere hartuko du aterpe aurtengo programak. Azken horretan, Zinema eta Memoriari buruzko ziklo bat egingo dute. Jaialdiko zuzendariak azaldu duenez, irudiek historia, politika eta kontzientzia sortzeko duten indarra «balioesten» duten hiru filmen bidez egingo dute hori: Rithy Panhen Everything Will Be OK, Mark Cousinsen The March on Rome eta Rabah Slimaniren Wanibik.
Jaialdia «inklusiboagoa» izan dadin lan egin dutela ere adierazi du Beltranek. Hala, azpititulu irisgarriak jarriko dituzte; prestakuntza saio irekia antolatuko dute, Gautena elkarteko haur autistentzat; Martuteneko espetxeak film laburren saio bat antolatuko du; eta Principal antzokiak 4.000 ikasle inguru hartuko ditu saio didaktikoen bidez, Yoko urtetik urtera, Oporretan urtetik urtera eta Trash ikusteko.
Hiru sari egongo dira jokoan: 3.000 eurorekin sarituko du film labur onena Gazte Epaimahaiak; ikusleek proiekzioak amaitu ondorengo botoen bidez, film luze onenari emango diote saria; eta Amnesty International taldeak ere banatuko du berea, horretarako eratu duen aparteko epaimahaiak deliberatuta —Olatz Beobidek, Saul Castrok, Ricardo Martinek eta Itziar Medranok osatuko dute—.
Sarrerak bihar jarriko dituzte salgai, 11:30ean, 5 euroren truke. Antzoki Zaharreko eta Viktoria Eugenia antzokiko leihatiletan zein online erosi ahal izango dira. Doako saioetarako, gonbidapen bat jaso beharko da emanaldiaren egunean bertan, txarteldegietan edo Internet bidez. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226709/sektore-pribatuan-ere-hizkuntza-eskubideek-atzera-egin-dutela-ohartarazi-du-behatokiak.htm | Gizartea | Sektore pribatuan ere hizkuntza eskubideek atzera egin dutela ohartarazi du Behatokiak | Agurne Gaubeka Behatokiaren zuzendaria: «Urteak aurrera joan ahala, euskaraz bizitzeko eskubidea erabat oztopatua dugu euskararen lurralde osoan» | Sektore pribatuan ere hizkuntza eskubideek atzera egin dutela ohartarazi du Behatokiak. Agurne Gaubeka Behatokiaren zuzendaria: «Urteak aurrera joan ahala, euskaraz bizitzeko eskubidea erabat oztopatua dugu euskararen lurralde osoan» | 1.071 kasu zenbatu ditu Hizkuntza Eskubideen Behatokiak urtero hizkuntza eskubideen egoeraren berri ematen duen txostenean. Horietatik %91 kexak dira. Gaur goizean eman dute horien berri, Bilbon egindako aurkezpen batean. Kasu gehienak administrazioekin lotuta daude, batez ere Eusko Jaurlaritzarekin eta Nafarroako Gobernuarekin, baina «eremu sozioekonomikoan» ere ipini dute begia: Agurne Gaubeka Behatokiko zuzendariak salatu du interes orokorreko zerbitzuetan —energia hornitzaileak, telekomunikazio enpresak, finantza eta aseguru etxeak— ez dituztela hizkuntza eskubideak errespetatzen, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan horretarako lege betebeharrak eduki arren.
Aurrerapen faltaz ohartarazi du Gaubekak: «Urteak aurrera joan ahala, euskaraz bizitzeko eskubidea erabat oztopatuta, mugatuta edo aitortzarik gabe daukagu euskararen lurralde osoan».
Administrazioen zerbitzu telematikoetan ere ipini dute arreta, herritarrek gero eta maizago erabiltzen dituztelako gaur egun. Gaubekaren esanetan, oraindik hainbat webgune eta sail daude euskaraz erabili ezin direnak: «Nafarroako Gobernuko tramite telematikoen %68 inguru oraindik ezin dira euskaraz egin».
Haren arabera, eragile, alderdi politiko eta sindikatuetan euskarak daukan rola txikiagoa da. «Euskarak 2. mailako garrantzia dauka, mezu txiki eta garrantzi gabekoentzat», adierazi du.
Behatokiaren eledunak baliabide «efektiboak» eskatu ditu administrazio publikoek «euskaraz normaltasunez funtzionatzeko erabateko gaitasuna» izan dezaten. Horretarako, hizkuntza eskubideentzat «lege babes handiagoa» galdegin du, «euskararen lurralde osoan».
Segurtasun arloan ere ikusi dituzte hutsuneak. Ertzaintzak «urteotan emandako pausoak», hartutako neurriak eta ezarrita dauzkan protokoloak «ez dira nahikoa», Gaubekaren arabera, «herritarren hizkuntza eskubideak bermatzeko». Nafarroan, beste horrenbeste. «Foruzaingoan, herritarrek nabarmentzen dute ia ezinezkoa dela herritarrek euskarazko zerbitzurik jasotzea» esan du. Eman dituzten datuen arabera, «Foruzaingoaren milaka lanpostuetatik», 29tan bakarrik da nahitaezkoa euskaraz jakitea. Udaltzainei dagokienez ere, Gaubekak deitoratu du udan eta oporraldietan «nekez» bermatzen dela euskarazko zerbitzua, eta aspaldi honetako erabaki judizialak egin ditu erantzule.
Aurrera barik, atzera
Hezkuntzaren alorrari heldu dio Garbiñe Petriati Behatokiaren teknikariak. Nabarmendu du Ipar Euskal Herrian emaitza positiboa izan duela baxo eta brebeta azterketak euskaraz eskatzeko dinamikak. Nafarroako Foru Erkidegoan, eremu mistoan D eredua «bermatuta» egon arren, lerro berriak zabaltzeko zailtasunak aipatu ditu. «Herritarren eta familien ahalegina ere nabarmena izan da ezintasun horren aurrean», esan du.
Hala ere, Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza amaitzean, euskaraz ikasten segitzeko dauzkaten oztopoak gogorarazi ditu. «NUPen, urteak dira jada gradu bakarra ikas daitekeela euskaraz, eta, alde horretatik, ez da aurrerapauso nabarmenik eman», azaldu du. «Areago, Telekomunikazio Teknologien Ingeniaritzan, Enpresa eta Matematikako ikasgaiak gaztelaniaz eman dira 2022an. Hor ere atzerapauso bat egon da».
Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan egoera bestelakoa izan arren, unibertsitateko graduondokoak euskaraz ikasteko zailtasunak daude, Petriatiren berbetan. «Oraindik ere euskara ez dago gaztelaniaren pare; bigarren mailan jarraitzen du». Adibide batzuk eman ditu: 2022an hainbat irakaslek eta langilek salatu zuten tresna, baliabide eta formakuntza saio asko gaztelaniaz eman zaizkiela.
Kirolean eta aisialdian ere erdara da nagusi, Behatokiaren txostenaren arabera, baita euskara ofiziala den eremuetan ere. Petriatik azaldu duenez, udalek eskaintzen dituzten ikastaro eta jardueretan, askotan gertatzen da ematen duenak ez daukala maila nahikorik euskaraz egiteko, edota klaseko bakarren batek euskaraz ez badaki klase osoa gaztelaniaz ematen dela. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226711/vweko-langile-batzordeak-esan-du-baterien-fabrikak-kolokan-segitzen-duela.htm | Ekonomia | VWeko langile batzordeak esan du baterien fabrikak kolokan segitzen duela | Lantegia Landabenen kokatzeko dirurik ez dagoela berretsi die zuzendaritzak langileen ordezkariei. Txibitek esan du laguntzak emateko prest dagoela. | VWeko langile batzordeak esan du baterien fabrikak kolokan segitzen duela. Lantegia Landabenen kokatzeko dirurik ez dagoela berretsi die zuzendaritzak langileen ordezkariei. Txibitek esan du laguntzak emateko prest dagoela. | VWeko langileen batzordeak ohartarazi du Landabenen auto elektrikoetarako baterien zeldak muntatzeko fabrikak kolokan jarraitzen duela. Enpresako zuzendaritzaren bildu ostean adierazi du argitu gabe jarraitzen duela proiektuaren geroak, besteak beste fabrika eraikitzeko dirurik ez dagoelako.
Modu horretan, gezurtatu egin du Nafarroako Gobernuak atzo esandakoa. Izan ere, fabrikako arduradunekin bildu ondoren ohar bidez iragarri zuen lantegia Landabenen kokatzeko lanean ari zela Volkswagen, eta bilera egitasmoaren xehetasunei buruz hitz egiteko antolatu zutela.
Bada, bileraren eta egitasmoaren inguruko xehetasunak eskatu dizkiote zuzendaritzari langileen ordezkariek gaur, eta, adierazi dutenez, proiektuak lehen bezala jarraitzen du:«Ez dela aldaketarik egon; finantzaketarik gabe jarraitzen du».Hori horrela, langile batzordeak zuzendaritzaren komunikazio falta kritikatu du. «Oso gai delikatuekin jolasten ari gara», esan du Alfredo Morales batzordeko presidenteak, eta, beraz, «seriotasunez»hitz egiteko eskatu du.
Batzordeak gogorarazi du bateriak muntatzeko fabrika Landabenen bertan eraikitzea langileen ordezkarien proposamena dela. Langileen ordezkarien hitzetan, proiektua«bideragarria eta errentagarria» da,eta Landabenen bertan lanpostu gehiago sortzeko aukera ekar dezakeena. Horregatik, ez dute ulertzen VWetik kanpo fabrikatzeko taldeak izan dezakeen asmoa.
Txibite, laguntzak emateko prest
Maria Txibite Nafarroako Gobernuko presidenteak ere hitz egin du gaur, eta adierazi du proiektuaren nondik norakoak azaldu zizkietela Nafarroako VWeko arduradunek atzoko bileran, eta hori egiteko zein laguntza izan ditzaketen azaldu zizkietela gobernuko ordezkariek.
Bada, Txibitek berretsi du Nafarroako Gobernua prest dagoela beharrezko diru laguntzak emateko. Baina azpimarratu du multinazionalari dagokiola erabakitzea baterien fabrika Landabenen bertan eraikiko duen edo ekoizpena kanpora aterako duen. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226712/europak-2030erako-egin-nahi-du-ahtaren-atlantikoko-igarobidea.htm | Gizartea | Europak 2030erako egin nahi du AHTaren Atlantikoko igarobidea | Europako Parlamentuaren Garraio Batzordeak data hori berresten duen txosten bat onartu du | Europak 2030erako egin nahi du AHTaren Atlantikoko igarobidea. Europako Parlamentuaren Garraio Batzordeak data hori berresten duen txosten bat onartu du | Europako Parlamentuko Garraio eta Turismo Batzordeak txosten bat onartu du Europako garraio azpiegituretan egin beharreko inbertsioen inguruan. Txosten horretan berretsi dute Bordele eta Akize (Okzitania) batuko dituen abiadura handiko trenaren Atlantikoko igarobidea 2030erako egingo dutela. Frantziako Gobernuak iragarri zuen egitasmo hori 2042rako atzeratu nahi zuela, eta iragarpen horrek kezka sortu zuen Eusko Jaurlaritzan. Atzo, Iñigo Urkullu lehendakariak bilera egin zuen Frantziak eta Portugalek Espainian dituzten enbaxadoreekin, eta «Atlantikoko konexioak azkartzeko» beharra berretsi zien.
EAJren Europako parlamentari Izaskun Bilbaok adierazi du txostena onartu izana «bultzada» dela Urkulluk egindako gestioetarako, eta «oso garrantzitsua» dela txostenean epeak aldatu ez izana: «Erabaki honek Atlantikoko eskualdeen konektibitatea bermatzen du. Ez da bidezkoa estatu baten aldebakarreko erabakiak eskualde horien bakartzea sustatzea».
Bilbaok nabarmendu du EAJk proposatutako beste neurri batzuk ere jaso dituztela txostenean; adibidez, Bilboren eta Santanderren arteko konexioa, eta Ezkioko lotunea. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226713/aranzadik-esan-du-memoria-lanetan-biktima-guztiak-dituela-aztergai.htm | Politika | Aranzadik esan du memoria lanetan «biktima guztiak» dituela aztergai | «Ikerketa integralak eta ez-partzialak» defendatu ditu, udalerriei «lurzoru zientifikoa» eskaintzeko. Gogora institutuko zuzendari Aintzane Ezenarrok «ikuspuntu kritikoa» eskatu du, izen-zerrendetatik harago. | Aranzadik esan du memoria lanetan «biktima guztiak» dituela aztergai. «Ikerketa integralak eta ez-partzialak» defendatu ditu, udalerriei «lurzoru zientifikoa» eskaintzeko. Gogora institutuko zuzendari Aintzane Ezenarrok «ikuspuntu kritikoa» eskatu du, izen-zerrendetatik harago. | Gogora, Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuak biktimen udal txostenak egiteko irizpideak eman zituen 2018ko ekainean, 'Giza Eskubideen eta Oraintsuko Memoriaren (1960-2018) Udal Txostenak egiteko oinarriak eta irizpideak' agirian, eta Aranzadi zientzia elkarteak irizpide horiek bete ditu Euskal Herriko zenbait udalerrietarako egindako biktimei buruzko lanetan, elkarteak berak ohar batean esplikatu duenez.
Galdakaoko PSE-EEk eta gero EAJk irekitako auziaren harira eman ditu azalpenak Aranzadik. Gogora institutuaren aurretik ere Eusko Jaurlaritzak biktimen edukian emandako gidak nola izan diren gogoratu du zientzia elkarteak, eta azaldu du egindako lanak «udal erretratuak» direla «ez dituztenak gai moralak edo etikoak jorratzen». Udalerri guztietan eskema berari jarraituz, «gertaera bakoitzaren deskribapen labur batera mugatzen dira», Aranzadiren esanetan. Informazio horrek «oroitzapenezko ekintzak eta biktimen aitortza» sustatzea erraztuko duela erantsi du.
Besteak beste, Azpeitian, Tolosan, Erandion eta asteon polemikarako bide izan den Galdakaoren kasuan ere, Aranzadiren lanak «Jaurlaritzak egindako eskema horri jarraitu dio», zientzia elkartearen arabera. 2018ko Gogora-ren txostenaren irizpideak «bere egiten ditu» elkarteak: «ez baztertu, ez legitimatu, eta ez garrantzirik kendu». Elkarteak zehaztu du «nazioarteko estandarrei» erreparatzen diela, eta «adostasunetik» abiatzen direla haren memoriari buruzko lanak, Gogora-k jarritako bidetik.
Adostasunetik abiatuta
Azken puntu horri dagokionez, Aranzadik azpimarratu du egindako ikerketen abiapuntua «udal ordezkaritza duten talde politiko guztien aldez aurreko adostasun politikoa» dela. Talde politikoak dira, hain zuzen, elkartearen esanetan, elkarbizitza mahaien bidez, «Aranzadirekin harremanetan jartzen direnak proiektu integral bat egin dezan», lehen adierazitako irizpideei jarraikiz.
Aranzadirentzat, ikerketa horietan «funtsezkoa» den beste puntu bat da ikerketek «integralak eta ez-partzialak» izan behar dutela, udalerriaren «adostasun politiko eta sozialetik» abiatzen den eskakizuna izanda. «Aztergaia ez da biktima mota jakin bat biktimagilearen arabera, biktima guztiak baizik, biktimagilea edozein dela ere».
Lan horretan diharduten hainbat diziplinatako profesionalak ariko direla hartzen du aintzat kasu guztietan egon den adostasun politiko-sozialak, zientzia elkarteak helarazi duenez; «batik bat historialariak, antropologoak eta forentseak» aritzen dira memoriari buruzko txostenak egiten. Alderdi politikoen ika-mika handiaren aurrean zientzia aldarrikatu du Aranzadik: «Metodologia zientifikoarekin lan egiten dugu, Aranzadik 75 urteko historian egin duen bezala. Aranzadik lurzoru zientifikoa eraikitzen du datu objektiboak identifikatu eta bilduz, erakundeek ahalik eta adostasun handienarekin eraiki dezaten hain beharrezkoa den lurzoru etiko hori».
Eta jakinarazpen argi bat igorri du kontakizunarekin loturik: «Ikerketa horiek eskatu dizkigutenean, ez digute eskatu kontakizun bat eratzeko, baizik eta tokiko erakundeei laguntzeko, tresna erabilgarri baten bidez giza eskubideen bortxaketen biktimak zein motibazio politikoko indarkeriatik eratorritako sufrimenduak izan dituzten pertsonak identifikatzeko». Abisu zehatz bat ere eman du elkarteak eremu horretara iristean: «Azken horiek ezin dira giza eskubideen urraketa larrien biktimatzat hartu». Eta garbi utzi du ez direla horrela sailkatu beren lanetan, nahiz eta hori den leporatu diotena zenbait alderdik.
Izen-zerrendak baino gehiago
Hala eta guztiz ere, eragile instituzional, politiko, akademiko eta sozialei esan die «irizpideetan eta metodologian egin litezkeen aldaketei edo hobekuntzei buruzko hausnarketa bateratua egiteko beharra balute», Aranzadi prest egongo litzatekeela eragile horiekin lankidetzan aritzeko. Baina betiere «independentzia zientifikoz jardunez» ariko litzatekeela ohartarazi du elkarteak.
Gogora institutuko zuzendari Aintzane Ezenarrok ere eman du iritzia piztu den polemikari buruz. Haren ustez, «memoria ez dira soilik datuak eta izen-zerrendak; ikuspuntu kritikoa eskatzen du, etikoa eta baloratiboa».
Bien bitartean, Tolosako eta Erandioko Udalek, biak ere EAJren esku, beren memoriaren web orrien bilaketa bertan behera uzteko eskatu diote Aranzadiri, biktima batzuentzat orri horiek «iraina» direlakoan. |
2023-4-13 | https://www.berria.eus/albisteak/226714/pertsona-bat-hil-da-los-arcosen-bi-ibilgailuk-talka-egin-ondoren.htm | Gizartea | Pertsona bat hil da Los Arcosen, bi ibilgailuk talka egin ondoren | Auto batek eta kamioi batek elkar jo dute. Lagun bat zaurituta eraman dute Nafarroako Ospitale Gunera. | Pertsona bat hil da Los Arcosen, bi ibilgailuk talka egin ondoren. Auto batek eta kamioi batek elkar jo dute. Lagun bat zaurituta eraman dute Nafarroako Ospitale Gunera. | Istripu larria izan da gaur Los Arcosen (Nafarroa), 19:30 aldera. Foruzaingoak jakinarazi duenez, bi ibilgailuk, auto batek eta kamioi batek elkar jo dute, eta pertsona bat hil da. Bertze bat zaurituta eraman dute Nafarroako Ospitale Gunera.
NA-1110 errepidean izan da ezbeharra. Hildakoa autoan zihoan. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226733/kontseiluaren-erabakiaren-zain-langileen-haserrea-ez-da-baretu.htm | Ekonomia | Kontseiluaren erabakiaren zain, langileen «haserrea» ez da baretu | Erretreten erreformaren aurkako hamabigarren greba mobilizazioa egin dute Baionan. Gaur jakinaraziko du Frantziako Kontseilu Konstituzionalak legea baliogabetuko duen ala ez | Kontseiluaren erabakiaren zain, langileen «haserrea» ez da baretu. Erretreten erreformaren aurkako hamabigarren greba mobilizazioa egin dute Baionan. Gaur jakinaraziko du Frantziako Kontseilu Konstituzionalak legea baliogabetuko duen ala ez | «Kexak badaude, Macronengatik daude; euria ari badu, Frantziako Gobernuarengatik eta Macron presidentearengatik ari du», entzuten zen CFDT sindikatuaren kamioiaren bozgorailuetatik, irrika. Izan ere, erretreten erreformaren aurkako hamabigarren greba mobilizazioa egin zuten atzo Baionan, Frantzian zehar beste hainbat egin ziren bezala. «Frantziako Kontseilu Konstituzionalaren erabakiaren bezperan kokatu behar da greba mobilizazio hau; presioa mantentzeko era bat da», azaldu zuen Argitxu Dufau LABeko bozeramaileak. 7.000 lagun bildu zituen protestak, intersindikalaren arabera; Poliziaren ustez, berriz, 3.000 pertsona zeuden.
Atzoko mobilizazioan ohi baino jende gutxiago bildu arren, sindikatuek adierazi zuten langileen «haserrea» ez zela baretu. Gaetan Perriere Solidaires sindikatuko kidearen ustez, «inflazio testuinguruan» hamabi greba egun egitea ez da erraza langileentzat. Horrez gain, uste izan zuen langileak jabetzen ari direla Frantziako Gobernuak ez dituela entzuten, eta, horregatik, «ekintza erradikalagoetara» deitu zuen Perrierek.
Ohiz kanpoko ibilbidea ukan zuen Baionako manifestazioak. Tren geltokitik abiatu, Aturri zeharkatu, eta Baiona Handian sartu zen. Behin eta berriro Errobi zeharkatu zuen ondoren, Baiona Handiko eta Ttipiko kaiak betez. «Baionako kale txikietatik pasatuz, zarata eta desmasia handiagoa sortzeko aukera ukan dugu, mugimenduak oihartzun handiagoa ukan zezan», adierazi zuen Perrierek.
Kontseiluaren ebazpena
Frantziako Kontseilu Konstituzionalaren erabakia izango dena izango dela, mobilizatzeko prest daudela frogatu nahi izan zuten sindikatuek. Hain zuzen ere, erretreten erreforma osoa edo haren neurri batzuk baliogabetu ditzake Kontseiluak. Horrez gain, 250 diputatu eta senatarik ekinaldi partekatuko erreferenduma abiarazteko baimena eskatu zioten Kontseilu Konstituzionalari martxoaren 17an. Gaur jakinarazi behar ditu bi gaiei buruz erabakirikoak.
Hala ere, Dufau LABeko bozeramaileak argi du: «Ez dut inongo esperantzarik horrelako kontseilu batean. Hasteko, ez dut inoiz sinetsiko jurista batzuek osatzen duten kontseilua denik; politikariak direla uste dut nik. Beraz, haiek begiratuko dutena ez da erreforma konstituzionala den ala ez, baizik eta erreformak haien interes politikoei eta, beraz, kapitalaren interesei erantzuten dien ala ez».
Intersindikala erabakiaren zain dago datozen egunetarako estrategia zehazteko. Laurent Roux Ipar Euskal Herriko CFDT sindikatuko idazkariak iradoki zuen «Maiatzaren Lehenean» zerbait egin litekeela, edota «Parisen egin litekeen manifestazio nazionala» ukan zuen hipotesi. Hala ere, intersindikalak Parisen hartuko duen erabakia dela azaldu zuen.
Gaur bi ekinaldi daude. Bata, 10:00etan, Tarnoseko portuan (Landak) blokeatze ekintza bat egiteko. Hango CGT sindikatuak antolatu du, eta LAB, FSU eta Solidaires sindikatuak atxiki zaizkio. Bestea 18:00etan izango da, Baionako herriko etxearen aitzinean, Frantziako Kontseilu Konstituzionalaren erabakia itxaroteko. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226734/administrazio-askok-beldurra-diote-euskararen-aldeko-neurriak-hartzeari.htm | Gizartea | «Administrazio askok beldurra diote euskararen aldeko neurriak hartzeari» | Zerbitzu publikoetan zein pribatuetan urratzen dituzte euskaldunen eskubideak, azaldu duenez. | «Administrazio askok beldurra diote euskararen aldeko neurriak hartzeari». Zerbitzu publikoetan zein pribatuetan urratzen dituzte euskaldunen eskubideak, azaldu duenez. | «Kezkaz» begiratzen diote Hizkuntz Eskubideen Behatokiak eta haren zuzendari Agurne Gaubekak (Bermeo, Bizkaia, 1984) Eusko Jaurlaritza prestatzen ari den kontsumitzaileen dekretu berriari, uste baitute hizkuntzaren arloan oraingoa baino «murritzagoa» izango dela.
Askotan uste dugu euskararen normalizazioarena hazkunde lineala dela, baina atzerapausoak izan dira aspaldion.
Hori da. Epaitegien sententzien harira, beldur gara Nafarroako helegiteen egoera Euskal Autonomia Erkidegoan ere gertatuko ote den. Azkenaldian, laneko hizkuntza eskakizunak eskatu direnean edo azpikontratazioei betebeharrak ezarri zaizkienean, hainbeste sententzia atera direnez horren kontra, nabaritzen dugu administrazio askok beldurra diotela euskarazko zerbitzua eskaintzeko neurriak hartzeari, epaitegietan bukatuko dutelako. Hori gainditzeko, lege babes handiagoa behar dugu.
Pantailak Euskaraz taldeak ohartarazi du zinema emanaldien %1 bakarrik dela euskaraz. Zein da konponbidea?
Uste dugu eskaintza aktiboa egin behar dela eta inbertitu egin behar dela. Multinazional horiek eskaintzaren eta eskariaren parametroetan mugitzen dira. Gure ustez, oinarrizko eskubideak ezin dira parametro horien arabera bermatu. Merkatuaren logikatik atera behar dugu.
Esan duzue interes orokorreko zerbitzuetan (energia, telekomunikazio enpresak, finantza eta aseguru etxeak) ez dituztela errespetatzen hizkuntza eskubideak, lege betebeharrak eduki arren.
Bai. Nafarroako Kontsumitzaile eta Erabiltzaileen Dekretuan ez da inolako aipamenik egiten hizkuntzari buruz. Ipar Euskal Herrian ere ez dago inolako aitortzarik, baina Euskal Autonomia Erkidegoan bai. Kontsumitzaileen eta Erabiltzaileen Dekretuak zehazten du enpresa horiek betebeharrak dituztela fakturak, telefono bidezko arreta, seinaleak... dena euskaraz emateko, baina ez da inondik inora bermatzen. Lehen, merkataritza zentroetan gehiago zaintzen zen euskararen presentzia. Orain, askok ez diote egiten aitortzarik euskarari. Ez bakarrik langileentzako arretan: paisaia linguistikoan ere ez.
Tresna egokiagoak behar dira hori bermatzeko?
Eginbeharrak ez betetzeak ondorio batzuk izan behar ditu. Kontsumitzaileen dekretuko beste edozein neurri betetzen ez baduzu, zehapen edo ondorio batzuk izango dituzu. Hizkuntzaren arloan ez, eta uste dugu betebehar horiek zorrotzagoak izan behar dutela. Kontsumitzaileen lege berria aurten aterako da, eta uste dugu lehengoa baino are murritzagoa izango dela. Hori ere kezkaz bizi dugu. Oraingoaren arabera, diru laguntza publikoak jasotzen dituzten enpresek badituzte hizkuntza betebeharrak. Dekretu berriaren arabera, berariaz euskarazko diru laguntzak jasotzen dituztenek bakarrik izango dituzte betebeharrak. Beste guztiek ez dute betebeharrik izango hizkuntzari dagokionez. Ikusiko dugu nola geratuko den legea, baina ez diogu zantzu onik hartzen. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226735/eaeko-auzitegi-nagusiak-eten-egin-du-arabako-mahastiak-sor-marka-erabiltzeko-baimena.htm | Ekonomia | EAEko Auzitegi Nagusiak eten egin du Arabako Mahastiak sor-marka erabiltzeko baimena | Errioxako Kontseilu Arautzaileak jarri zuen helegitea, eta arrazoia eman dio. Auzitegiak argudiatu du kontsumitzaileei «nahasmen handia» eragiten diela Jaurlaritzak emandako behin-behineko baimenak. ABRAk eta Arabako Mahastiak elkarrekin jarri dute helegitea. | EAEko Auzitegi Nagusiak eten egin du Arabako Mahastiak sor-marka erabiltzeko baimena. Errioxako Kontseilu Arautzaileak jarri zuen helegitea, eta arrazoia eman dio. Auzitegiak argudiatu du kontsumitzaileei «nahasmen handia» eragiten diela Jaurlaritzak emandako behin-behineko baimenak. ABRAk eta Arabako Mahastiak elkarrekin jarri dute helegitea. | EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak bertan behera utzi du Arabako Mahastiak sor-marka merkaturatzen hasteko Eusko Jaurlaritzak emandako baimena. Errioxako Kontseilu Arautzaileak jarritako helegitearen aurrean hartu du erabakia auzitegiak, Europako Batzordeak zigilu berria eratzeko eskaera ofizialaren behin betiko erabakia hartu arte.
Jaurlaritzak iragan urrian eman zion behin-behineko baimena ABRA Arabako Errioxako Upategien Elkarteak bultzatutako zigiluari, Bruselak behin betiko erabakia hartu bitartean. Baimen horrek Espainiako Estatuaren barruan saltzeko aukera ematen zien soilik, jatorri izen bati dagokion babes kategoriarekin.
Hori dela eta, EAEko Auztegi Nagusiaren ustez, erabakiak ez dio kalte handirik eragingo sor-marka berriari, jatorri izenaren babesa «atzeratu» baino ez baitu egingo. Auzitegiak argudiatu du zigilu berriarekin merkaturatutako ardoek «nahasmen handia» eragingo lioketela kontsumitzaileari, «eremu geografiko bera duten eta babestutako bi sor-marka dituzten bi ardo eskainiko litzaizkiekeelako».
Auzitegiak iritzi dio, gainera, horrek guztiak Errioxa markaren «izen onari kalte» egingo liokeela, «atzeraezina» litzatekeen kaltea eraginez, edo, gutxienez, «konpontzen zaila izango litzatekeena». 97 urte baino gehiago dituen sor-marka baita Errioxa, 14.139 mahastizain eta 570 upategi biltzen dituena. «Kalte horien aurrean ez dago eskatutako etetearen aurkako interes garrantzitsurik», nabarmendu du auzitegiak.
Epaileek ez dituzte ontzat eman zigilu berria sortzeko Eusko Jaurlaritzak emandako arrazoiak ere. Gasteizko gobernuak esan baitzuen «agerikoak direla bi figurak bereizten dituzten elementuak, eta ez dagoela inolako oztoporik elkarrekin modu baketsuan bizitzea eragozten duenik». Eta, ordea, ez zien behar bezala erantzun Errioxa sor-markak ohartarazitako kalteei, auzitegiaren arabera. Edonola ere, epaiari helegitea jartzeko aukera izango du Jaurlaritzak.
Prozesua eten, kosta ahala kosta Errioxako Kontseilu Arautzaileak iragarri zuen nola edo hala Arabako Mahastiak jatorri izenaren sorrera geratzen saiatuko zela. Jaurlaritzari atzera egiteko eskatu zion, eta iragarri zuen hala egin ezean helegitea jarriko zuela EAEko Justizia Auzitegi Nagusian. Aurrez ere sor-markaren tramitazioa geratzeko eskaria egin zuen, jatorri izena sortzeari Jaurlaritzak oniritzia eman zionean, 2021eko azaroan.
Errioxako Kontseilu Arautzaileak iritzi dio Arabako Mahastiak sortu nahi izateak kalte egiten diola bere sor-markaren irudiari, eta baliatu egiten duela hark lortutako ospea. Horiek horrela, oztopoak jarri dizkie upategiei eta mahastizainei, haien esklusibotasuna blindatuz.
Helegitea Zigilu berria sustatzen ari diren upategi txikien artean ez da desagertu beste sor-marka batekin saltzeko borondatea. ABRAk eta Arabako Mahastiak sor-markak helegitea aurkeztu dute elkarrekin EAEko Auzitegi Nagusian –sor-marka eratuta baitago jada–. Ines Baigorri ABRAko zuzendariak BERRIAri azaldu dionez, «azkeneraino» jarraituko dute prozesuarekin, epaileen erabakia behin betikoa izan arte bederen. «Gure alegazioak entzun beharko dituzte orain, beraz, itxaron beharko dugu zer egin erabakitzeko».
Baigorrik uste du, halere, erabakia saihets zitekeela, kautelazko neurriak ezarri aurretik Jaurlaritzak alegazioen aurkezpenean parte hartzeko aukera eman izan baliote. Gasteizko gobernuak esku hartuko duela espero du, nolanahi ere. «Pentsatu gura dut haien esku dagoen guztia egingo dutela beren herritarrak defendatzeko», esan du Baigorrik.
Nolanahi ere, baliteke prozesuak luze jotzea. Izan ere, zigilua erabiltzeko behin-behineko baimenaren auzibideaz gain, sor-markaren sorreraren inguruan Errioxak aurkeztu zuen helegitearen inguruan ere erabaki beharko du Auzitegi Nagusiak. «Jaurlaritzak eta Errioxa sor-markak jada eskatua zuten prozesu hau gelditzeko epai hura irmoa izan arte», azaldu du Baigorrik.
EAEko Auzitegi Nagusiaren erabakiak ezinezko egiten du ardoa zigilu berriaren pean aurten merkaturatzen hastea. Iazko mahats bilketaren ostean etorri zen Gasteizko gobernuaren baimena, beranduegi etiketak aldatzen hasteko, eta aurten hastea zen upategi batzuen nahia. Egitasmoaren bultzatzaileen iturriek BERRIAri esan zioten hamabost bat leudekeela prest Errioxa uzteko urratsa egiteko. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226736/bizkaia-armagintzaren-industriaren-podiumean-dago.htm | Gizartea | «Bizkaia armagintzaren industriaren podiumean dago» | Zenbait kolektibok deituta, bizikleta martxa egingo dute gaur Bilbotik Getxora, armagintzaren eta gastu militarren aurka. Armagintzan aritzen diren enpresak alor zibilera pasa daitezela eskatu du Luis Miguel Garciak. | «Bizkaia armagintzaren industriaren podiumean dago». Zenbait kolektibok deituta, bizikleta martxa egingo dute gaur Bilbotik Getxora, armagintzaren eta gastu militarren aurka. Armagintzan aritzen diren enpresak alor zibilera pasa daitezela eskatu du Luis Miguel Garciak. | Arma industria zibil bihurtzearen aldeko eta gastu militarraren aurkako Bizi martxara deitu dute biharko zenbait kolektibo antimilitarista, ekologista eta internazionalistak. Bilboko Foru Jauregiaren paretik abiatuko dira, 11:00etan, eta geldialdiak egingo dituzte armagintzarekin kolaboratzen duten Bizkaiko zenbait enpresaren egoitzetan. Luis Miguel Garcia (Basauri, 1970) Bizi martxaren antolatzaile eta Kakitzat koordinakunde antimilitaristako kideak adierazi duenez, enpresoi ematen zaien dirua ekoizpen militarra zibil bilakatzeko baliatu behar da. Hala, publikoki eta bizikleta gainean pedalkadaka, politikariak gerra prestatzen ari direla salatuko dute. “Bakea ez da armekin egiten”.
Gaur armagintzaren aurkako hamabosgarren Bizi martxa egingo da. Ekinaldi horren bidez, zer salatzea duzue helburu?
Helburu nagusia da exijitzea arma industria zibil bihur dezatela, eta, era berean, gastu militarra salatzea. Gaur egun dugun egoeran, merkatuko prezioak goraka doaz etengabe, eta herritarrek arazoak dituzte eguneroko gastuetara iristeko, baina gastu militarra izugarri igo da. Badirudi horretarako badagoela dirua; beharrezkoa denarentzat, ostera, ez.
Gaur egun, zein da egoera Bizkaiko armagintza industrialaren sektorean?
Espainiako Estatuko gainontzeko lurraldeekin alderatuta, Bizkaia armagintzaren industriaren podiumean dago. Eusko Jaurlaritzatik eta foru aldundietatik diru asko ematen diete armagintzari loturiko enpresei; hau da, erakundeek inplikazio handia dute. Hain zuzen, diru hori Saudi Arabian erabiltzeko armak egiteko izaten da. Yemenen aurka jotzen dute horrela. Agintariek hainbestetan aipatzen duten bakea ez da armak bidaliz lortzen.
Hain zuzen, moralaren eta etikaren aurkakoa izateaz gain, legez kanpoko jarduera da armagintza? Gizartea konturatzen al da zer daukan inguruan?
Ez, ez da konturatzen. Horretarako, beharrezkoak dira gurea bezalako ekimenak, ohartarazteko beste herrialde batzuetan erabiltzen diren armak gure etxe ondoan egiten ari direla eta, are gehiago, erakunde publikoek diruz laguntzen dituztela. Halaber, intsumisio garaian, gizartea antimilitarista deklaratu zen; horregatik, ez dugu sinisten jendeak egungo egoera onartzen duenik, ezta normala iruditzen zaionik ere.
Bilboko metropolian, arma fabrikarik garrantzitsuenekin kolaboratzen duten enpresa filialak daude. Horietan egingo dituzue bihar geldialdiak.
Bizkaiko Foru Aldundiaren jauregitik hasiko gara. Han, salatuko dugu erakundeek inplikazioa dutela eta diru laguntzak ematen dituztela. Horren ostean, Barakaldora joango gara, ITP enpresaren Aero lantegira. Armentzako piezak egiten dituzte han; armadako hegazkinetarako, bereziki. Hirugarren geldialdia, Portugaleteko Bizkaia zubia igaro ondoren, Getxon izango da: Senerren. Enpresa berezia da, munduan ezaguna den ingeniaritza indartsua egiten duelako. Israeleko arma enpresa batzuekin duen lotura salatu nahi dugu.
Zenbat euro fakturatu ohi dira urtero industria militarrean?
Araba, Bizkai eta Gipuzkoan guztira, adibidez, 750 milioi euro fakturatzen dira. Horietatik 150 milioi irabaziak direla esaten da. Bestalde, erakundeek ehun milioi ematen dizkiete diru publikotik. Espainiako Defentsa Ministerioaren datuen arabera, 101 dira industria militarrerako ekoizten duten euskal enpresak [Araba, Bizkai eta Gipuzkoakoak]. Espainiako Estatuak, bestalde, %26 igo du aurten gastu militarraren aurrekontua. Hori salatu nahi dugu.
Martxa antolatzen duzuen hamabosgarren aldia da. Egoera aldatu egin al da urteotan?
Erakundeek ez dute mezua hartu, baina herritarrengana iritsi gara neurri batean, eta ikusten dute posible dela arma industria zibilera aldatzea. Bizkaian bada adibide bat: Orbea enpresak, esaterako, bizikletak egin aurretik, pistolak eta errifleak egiten zituen. Bihar, besteak beste, haiek egindako bizikleten gainean adieraziko dugu posible dela armagintza utzi eta industria zibilean jardutea.
Biharko martxan parte hartu ezin dutenek badute beste aukera bat: aurten ere gastu militarraren aurkako eragozpen fiskalaren kanpaina abiatu duzue. Zertan datza?
Hainbat urte igaro dira ekimen hori martxan jarri genuenetik, eta sinbolikotik harago doan zerbait da. Herritarrek, errenta aitorpenean, planto egin diezaiokete armaden finantzaketari eta gastu militarrari, eta bere zergak bestelako gizarte proiektuetara bideratu ditzakete. Hala, diru hori hemen geratuko da, eta ez da gerretan erabiliko. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226737/inflazioa-34ra-jaitsi-da-baina-elikagaiak-158-garestitu-dira.htm | Ekonomia | Inflazioa %3,4ra jaitsi da, baina elikagaiak %15,8 garestitu dira | Iazko martxoko prezioekiko konparazioak eragin du beherakada, bereziki energienak. Azpiko inflazioak otsailean bezala jarraitzen du, datu historikoetan. | Inflazioa %3,4ra jaitsi da, baina elikagaiak %15,8 garestitu dira. Iazko martxoko prezioekiko konparazioak eragin du beherakada, bereziki energienak. Azpiko inflazioak otsailean bezala jarraitzen du, datu historikoetan. | Apal bada ere, Hego Euskal Herrian beheranzko joeran jarraitzen du inflazioak, baina ez produktu guztietan, elikagaienak KPI orokorretik oso gora jarraitzen baitu. INE Espainiako estatistika institutuaren arabera, kontsumo prezioen indizeak beste koska bat egin du behera otsailetik martxora, %5,9tik %3,4ra. Energiaren merkatzeak eragin du beste behin jaitsiera. Izan ere, azpiko inflazioa —zeinak ez baititu kontuan hartzen erregaien prezioak— oso goian dago oraindik: %7,5ean, otsailean bezala, 2000. urtean abiatutako ziklo historikoko mailarik altuenean.
KPI orokorraren jaitsiera datu ona baldin bada ere, letra txikia irakurri behar da. Otsaileko datuarekin konparatuta, kontsumo produktuen prezioak 2,5 puntu jaitsi dira, baina hilabete batetik bestera beste %0,5 igo dira. Datuak kontraesana irudi dezake, baina badu azalpena. Gaur egungo prezioak iazko martxokoekin alderatzen dira. Orduan hasi ziren nabaritzen Ukrainako gerraren ondorioak —otsailaren 20an hasi zen gerra—. Inflazioa %9,6era igo zen, %3 hilabete batean, eta erregaiak, berriz, %37,4.
Martxo honetan prezioak %0,5 bakarrik igo dira otsailarekin alderatuta. Hau da, iaz baino nabarmen gutxiago, eta horrek azaltzen du inflazioaren jaitsiera. Orain arte, inflazioa kalkulatzen zenean, gerra hasi aurretik zeuden prezioekin alderatzen ziren. Eta hori zen inflazioari buruzko hain datu handiak izatearen arrazoietako bat. Orain, gerra hasita zegoen hilabetekoekin egiten da konparazioa, eta aldea (inflazioa) txikiagoa da.
KPI orokorra energien prezioak merkatu direlako apaldu da bereziki. Etxeko gastuak deiturikoak —berokuntza, argia eta ura— iaz baino %30,8 merkeago daude. Gogoratu behar da orduan %68,4 igo zirela. Erregaietan, alde handia dago urte batetik bestera: aurtengo martxoan %7,9ko jaitsiera izan dute, eta iaz, %37,4ko igoera.
Barazkien garestitzea
Beste aldean, elikagaiak daude. Iazko martxoko prezioekin alderatuta, %15,8 garestiago daude, eta orduan ere igoera handia izan zen, %6,9koa. Hurrengo hilabeteetan, halere, baliteke behera egitea, aipatutako koska efektuarengatik, apiriletik aurrera etengabe garestitu baitziren jakiak. Bestalde, azpiko inflazioak eta elikagaien prezioek oso altu jarraitzen badute ere, nahiko egonkor mantendu dira urte hasieratik —otsailean bezala, %7,5ean eta %15,8ean, hurrenez hurren—, eta badirudi goia jo dutela.
Edonola ere, oinarrizko produktu batzuen garestitzeak ez du etenik, eta, kontsumitzaile elkarte batzuek salatu duten moduan, ezerezean geratu da Espainiako Gobernuak horietako batzuei BEZa kendu izanaren eragina. Adibidez, lekaleak eta barazkiak %6,8 garestitu dira otsailarekin alderatuta, olioa %2,3, eta arrautzak, %2,1.
Urte arteko bilakaerari dagokionez, azukrea da, alde handiz, Hego Euskal Herrian gehien garestitu den produktua, %60,8 iazko martxotik. Ondoren, esnea (%31,3), olioa (%30,4), arrautzak (%26,3) eta lekaleak eta barazkiak (% 23,6). Elikagaien artean, 10 puntutik beherako igoera produktu gutxi batzuek baino ez dute izan; horien artean, arrain freskoa eta izoztua (% 6,2) eta fruta freskoa (%2,4).
Haragien artean, txerrikiek izan dute igoerarik handiena otsailetik martxora: %3,3. Eta iaz baino %18,8 garestiago dago. Hegazti okela apur bat merkatu den arren (%0,9), duela hamabi hilabete baino %11,8 gehiago ordaintzen da kiloa. |
2023-4-17 | https://www.berria.eus/albisteak/226738/bake-epaitegiak-ixteko-arriskuan.htm | Gizartea | Bake epaitegiak, ixteko arriskuan | Bake epaitegiak, ixteko arriskuan. | Justizia Zerbitzu Publikoaren Antolamendu Efizientziari buruzko Lege Organikoaren aurreproiektuak aurrera egiten badu, desagertzear egon daitezke bake epaitegiak. Mahai gainean dagoen testuaren arabera, justiziako udal bulegoek ordezkatuko dituzte epaitegi horiek, «eta haien figura ordenamendutik desagertuko da». Ondorioz, bake epailerik ere ez da izango. XIX. mendetik daude udalerrietan.
Kontuan hartuta Espainiako Gorteetarako hauteskundeak urtea amaitzerako izango direla, baliteke laster heltzea berriz ere gaiari Madrilgo gobernuak, legea agintaldi honetan onartu ahal izateko. Sustatzaileen arabera, lege berriaren helburua da gaur egungo behar berberei erantzungo dien egitura berri batera igarotzea, «baina egungo gizartearen eskaerei hobeto egokituta».
Azkenean lege horrek zer aldaketa ekarriko dituen jakin bitartean, Gipuzkoako dozena bat herritan baino gehiagotan daude martxan bake epaileak hautatzeko prozesuak asteotan. Lehen Instantziako Epaitegirik eta Instrukzio Epaitegirik ez duten udaletan egoten dira, baita herri txikietan ere. Lau urtean behin berritzen dira, eta, kargu hori bete ahal izateko, ez da beharrezkoa Zuzenbidea ikasketak izatea. Era berean, bateragarria da beste lanpostu batzuekin, nahiz eta salbuespen batzuk egon.
Hainbat zeregin Jendea ezkontzeko eskumena da bake epaileen zereginen artean ezagunenetakoa. Haien kargu egoten da erregistro zibila, eta, ondorioz, jaiotzen, heriotzen eta ezkontzen inskripzioak, bizi agiriak eta egoera agiriak, jaiotza eta ezkontza agirien lekualdatze eskaerak eta abar ere egiten dituzte bake epaileek.
Demanda zibiletan, 90 eurotik beherako erreklamazioak azter ditzakete. Adiskidetze ekitaldiak ere zuzendu ohi dituzte, gertaerak epaiketara iristea saihesten saiatzeko. Era berean, herritarrek, polizia etxeetan ez ezik, bake epaitegietan ere jar ditzakete salaketak.
JOSE ANGEL IGARZABAL (Zumarragako bake epailea. 50 urte karguan eman ostean, Zumarragako bake epaile izateari utziko dio)
«Baliagarria sentitu naiz herritarrentzat»
Bake epaitegira joan beharrik ez izatea «arraroa» egingo zaiola aitortu du Jose Angel Ibarzabalek. 50 urtean izan da bere herri Zumarragako bake epaile, eta laster da kargua uztekoa, 80 urterekin. «50 urte hauetan, bake epaile izateak oso beteta sentiarazi nau, eta, era berean, baliagarria sentitu naiz herritarrentzat». Zeregin horri esker, uste du Zumarragako gizartearen ikuspegi «osoagoa» eta «gertukoagoa» lortu ahal izan duela. «Nire iparra beti izan da elkarbizitzari laguntzea».
Garaiak aldatuz joan dira, eta bake epaileek ez dituzte zeregin berberak Igarzabalen lehen urteetan eta gaur egun. Garai batean, esate baterako, hilotzak altxatzea ere bake epaileen zeregina izaten zen. Hura zen, Igarzabalen ustez, lanaren alderik gogorrena edo desatseginena. «Orain, guardiako epaitegiek egiten dute, baina nire lehen urteetan gure ardura zen. Senideak hor dituzu, eta ukitu gizatiarra jartzea dagokizu.
Ez da batere samurra minez beteta dauden senideen ondoan egotea. Halakoetan, hildakoarekin egin beharreko tramitazioak arintzen saiatzen nintzen».
Ezkontzak, gutxitzen
Zereginen aldaketei lotuta, beste mugarri garrantzitsu bat izan zen 2015ean: Espainiako 1/2015 Lege Organikoa indarrean sartzearekin batera, desagertu egin ziren falta arinak, eta, ondorioz, gutxitu egin ziren bake epaileen lanak, ordura arte bake epaitegiek baitzuten falta arinen gaineko eskumena. «Zigor arloan, bake epaileok ez dugu eskumenik orain».
Lanaren alderdirik atseginena, berriz, ezkontzak iruditzen zaizkio Igarzabali, eta kontatu du arlo horretan ere hainbat aldaketa igarri dituela azken hamarkadetan. Artean, frankismo garaia zen Igarzabal bake epaile lanetan hasi zenean, eta, lehen urte haietan, ezkontza zibil bakarra zuzendu zuen. Ordutik, ordea, 640 bikote ezkondu dituela kontatu du. «2005ean, 79 ezkontza izan ziren Zumarragan: 52 kanonikoak eta 27 zibilak. Gogoan ditudan azken datuak 2013koak dira, eta orduan 22 izan ziren zibilak eta bederatzi kanonikoak». Azaldu du gero eta jende gutxiago ezkontzen dela. «COVID-19aren pandemiaren eraginak alde batera utzita ere, joera hori ikusten da, izatezko bikote egitea erabakitzen dutelako, edo ez dutelako formalizatzen beren harremana».
Kontatu du Zumarragako ezkontza zibil gehienak Legazpi dorretxean egiten direla, pianoa dagoelako han. «Anekdota moduan, behin bikote bati bere txakurrak eraman zizkion eraztunak». Hala ere, Igarzabalek zehaztu du ezkontza guztiak ez direla zorionez beteak izaten. «Ospitalea daukagu Zumarragan, eta hiru ezkontza egin ditut in articulo mortis; hau da, bietako bat hilzorian zegoenean».
«Betetasun sentipen handia» lortu izan du adiskidetze ekitaldietan ere, berak esku hartu izanari esker arazoa epaitegietara ez iristea lortu denean. Azaldu du adiskidetze ekitaldiak gatazka zibiletan izaten direla; adibide bat izan daiteke norbaitek ez diola iturginari ordaindu. «Epaitegietara ez iristeaz gain, arazoa konpontzea lortuz gero, egundoko poza izaten da». Halako egoeretan, erabateko diskrezioari eustea ezinbesteko baldintza dela dio.
Udalaren omenaldia
Bake epaile kargua bateragarria da bestelako lan batzuekin, eta hainbat zereginetan aritu izan da Igarzabal. «Administraria izan naiz Zumarragako siderometalurgiako enpresa batean». Kazetari lanak ere egin izan ditu; hala nola, La Voz de España eta Unidad egunkarietan, Efe berri agentzian eta Segura Irratian. Iaz, berriz, Jose Maria Iparragirre, una crónica para el recuerdo liburua argitaratu zuen. «Bake epaile izanda, botere judizialeko kide zara, baina ez zara graduko epaile, eta ez duzu zuzenbidean lizentziatua izan beharrik».
Lau urtean behin berritzen dira bake epaileak, eta Igarzabali ere maiztasun horrekin berritu diote kargua. Prozeduraren arabera, lau urteak igarotakoan, EAEko Justizia Auzitegi Nagusiak udalari jakinarazten dio hutsik dagoela bake epailearen kargua. Orduan, udalak ediktu bat jartzen du Gipuzkoako Aldizkari Ofizialean, nahi duenak izena emateko aukera izan dezan. Aurkeztutako hautagaien artean bat aukeratzen du udalak, eta EAEko Justizia Auzitegi Nagusiari jakinarazten dio, izenda dezan. Ondoren, barruti judizialeko buru den epaitegian hartzen du kargua bake epaileak.
Uneotan, prozesu hori amaitzear dute Zumarragan, eta Mikel Lizarralde izango da bake epaile berria. «Aholkurik ez dut harentzat», dio Jose Angel Igarzabalek. «Nire ustez, zentzua izatea da garrantzitsuena». Bake epaitegian egindako lana eskertzeko, iazko uztailean omenaldia egin zion Zumarragako Udalak. Herriko makila ere oparitu zioten. «Poz handia eman zidan. Gustura noa».
PILAR IPARRAGIRRE (Oiartzungo bake epailea)
«Ezkontzak gustatzen zaizkit gehien»
Agente judiziala izatea zen Pilar Iparragirreren hasierako asmoa, «baina oposizioak eta abar egin behar dira, eta ez da erraza». Bake epaileen berri izan zuen, eta erabaki zuen bere burua aurkeztea lan horretarako. Errenterian sei urte eta erdian izan zen bake epailearen ordezkoa, eta Oiartzungo bake epailea da 2018tik aurrera. «Lan polita iruditzen zitzaidan, gustura egingo nuen lan bat. Hain zuzen ere, gustatu egin behar zaizu lan hau, diru gutxi kobratzen baita». Bake epaile izateaz gain, zahar etxe batean lan egiten du Iparragirrek (Donostia, 1968), erizain laguntzaile gisa.
«Ezkontzak gustatzen zaizkit gehien. Paperengatik ezkontzen direla esaten dute askok, baina ikusi egin behar da zer ilusio izaten duten». Era askotako bikoteak ezkondu izan ditu. «80 urteko jendea ere ezkontzen da. Bizi osoa elkarrekin egon ostean, orain ikusten dute agian bietako bat faltako dela laster, eta ezkontzen ez badira, pena horrekin geratuko direla». Iparragirreri ere egokitu izan zaio bikote bat presaz ezkondu behar izatea, minbiziaren eraginez oso larri zegoelako bietako bat: «Beti izan omen zuen ezkontzeko ilusioa, baina beti utzi eta utzi, eta hilzorian zegoenean ezkondu zen azkenean. Donostiako epaitegira joan nintzen dokumentuen bila, eta hiru egunera ezkondu nituen».
Iparragirrek kontatu duenez, bikoteak benetan ezkondu nahi duela egiaztatzea izaten da bere zereginetako bat; hau da, tartean ez dagoela interes ekonomikorik eta bestelako interesik. «Ea elkar ezagutzen duten, elkar maite duten eta abar begiratzen dut, eta, horretarako, isil gordeko entzunaldiak egiten ditut. Lehen, nik inkesta bat bidaltzen nion fiskalari, eta hari zegokion onartzea. Orain, nik ematen dut oniritzia». Elizan edo udaletxean ezkontzen diren bikoteen dokumentuak sinatzea ere bake epaileari dagokio.
Erdibidearen bila
Bake epaileen zereginen artean, adiskidetze ekitaldiak iruditzen zaizkio konplexuenak. «Donostiako epaitegira joan aurretik, bi aldeak ados jartzen saiatzen gara ekitaldi horietan. Askotarikoak izan daitezke gatazkak; adibidez, bizilagunen elkarteetakoak». Iparragirrek kontatu du bi aldeei entzuten eta esaten dutena ondo ulertzen ahalegintzen dela halakoetan. «Erdibide bat egoten da, eta saiatzen naiz horra iristen, baina beharrezkoa izaten da biek zerbaitetan amore ematea».
Errenteriako eta Oiartzungo egoera bertatik bertara ezagututa, aldeak igarri ditu bi herrien artean. «Errenteriako biztanleak Oiartzungoak halako lau dira, eta askoz lan gehiago zegoen han. Adiskidetze ekitaldietan ere laguntza handiagoa eskaini behar izaten zen». Nabarmendu du bake epaile izateak herritar asko ezagutzeko aukera eman diola. | |
2023-4-17 | https://www.berria.eus/albisteak/226739/errekonozimendua-jatorri-aniztasunari.htm | Gizartea | Errekonozimendua jatorri aniztasunari | Kultur aniztasuna, elkarbizitza eta parte hartzea oinarri hartuta, ‘Mundu bat Asteasun’ proiektua lantzen ari dira iaztik Asteasun; bilerak egin dituzte migratzaileekin eta asteasuarrekin. Harrera komunitarioa egiteko gida bat prestatuko dute, besteak beste. | Errekonozimendua jatorri aniztasunari. Kultur aniztasuna, elkarbizitza eta parte hartzea oinarri hartuta, ‘Mundu bat Asteasun’ proiektua lantzen ari dira iaztik Asteasun; bilerak egin dituzte migratzaileekin eta asteasuarrekin. Harrera komunitarioa egiteko gida bat prestatuko dute, besteak beste. | Jatorria 21 herrialdetan duten 150 etorkin inguru bizi dira Asteasun, Latinoamerikatik etorritakoak gehienak, Ekuador eta Kolonbiakoak. Gipuzkoako batezbestekotik (%8,6) ez da asko aldentzen Asteasuko etorkinen ehunekoa (%8,5). Pili Legarra Asteasuko alkateak adierazi du herrian behin ere ez dutela izan elkarbizitza arazorik, baina Asteasun bertan jaiotako eta bertara bizitzera joandako komunitateen arteko arrakala handiagotu baino lehen heldu nahi diotela gaiari. “Denontzako herri euskaldun eta inklusiboa nahi badugu, arreta jarri behar diogu kontu honi”, esan du. Helburu hori buruan, Gipuzkoako Foru Aldundiaren babesarekin Mundu bat Asteasun egitasmoa jarri zuten martxan iaz, kultur aniztasuna, elkarbizitza eta parte hartzea ardatz dituena.
Herriko eragileekin batera landu dute prozesuaren edukia eta komunikazioa, eta hasieratik hartu du parte, esate baterako, Xiri-Miri kultur elkarteak. Bertako kide Feli Etxeberriak adierazi duenez, elkartean bazuten gaiaren inguruko kezka eta udalaren ekimenak bat egin zuen haienarekin. “Asteasun bizi diren etorkinen kontaktuak lortu, eta bilera baterako gonbita egin genien, hizkuntza ezberdinetan idatzitako gutun baten bidez”. Jatorri ezberdineko berrogei lagun baino gehiago bildu ziren deialdi hartara. Lehen hartu-emanaren ostean, entzuketa prozesu bat jarri zuten abian.
Asier Baglietto Asteasuko udal kultur teknikariak esan du “emankorrak” izan zirela iazko udazkenean egindako bi bilerak. “Hemen gustura daudela azaldu ziguten etorkinek, eroso sentitzen direla eta leku segurua dela”. Asteasura iritsi zirenetik izan dituzten zailtasunen berri ere eman zieten. “Eta haien bizipenak ezagutu ondoren, harrera antolatu eta komunitario baten falta genuela sumatu genuen”.
Aurreiritziak hautsiz
Javi Aguiar ekuadortarrak sei urte daramatza Asteasun bizitzen, eta onartu du herrian gustura bizi dela, baina berak ere hainbat aurreiritziri egin behar izan diela aurre. “Harremanetarako irekiagoak gara gu. Baina lehen inpresio horrekin geratu izan banintz, azkenean ez nuen hainbeste jende ezagutuko”. Orain, kuadrilla bat ere badauka Asteasun. “Badakit ahaleginak eginda ere ez nautela hartuko bertakoa banintz bezala, ez nautela ulertuko erabat naizen bezala, baina bidea egitea da garrantzitsua. Gizakia aldaketetara egokitzeko sortu dela iruditzen zait, eta ez arrautza bat bezala bere baitara ixteko”.
Hain zuzen, egitasmoaren bultzatzaileek “komunitateen arteko harreman falta” sumatu dute prozesu guztian. Lehen fasean, jatorriz bertakoak diren herritarrekin bilera bat egin zuten, iazko martxoaren hasieran. “Bertako jendeak esan izan digu hona datozenek euren ohiturei eusten dietela baina ez direla gerturatzen geureetara. Denon artean nola eraiki ditzakegu zubi horiek?”, galdetu du Legarra alkateak. Horregatik sentitzen du Bagliettok migratutakoak komunitatearen parte sentiarazteko beharra. “Kanpotik datozen pertsona horiek errekonozituak diren neurrian sentituko dute herrian parte hartzeko gogoa eta euren ekarpena egiteko zilegitasuna”.
Jatorriz Asteasukoak bertakoak diren herritarrek hizkuntzaren inguruko kezka ere azaldu dute bileretan. “Nik jendea minduta sentitu dut bileretan, frustratuta”, esan du Bagliettok. “Eta, beste muturrean, etorkinek esan izan digute baztertuta sentitu izan direla euskara ez jakiteagatik, boteretik euskara erabiltzen dela haiek baztertzeko. Nola lortu adostasuna orduan? Gai konplexua da”. Min horien inguruan hitz egin behar dela uste du udal kultur teknikariak. “Elkarrizketak izan behar ditugu, pedagogia egin behar dugu”. Pauso hori emana du Aguiarrek: euskara ikasten ari da, eta moldatzen da egunerokoan: “Deseroso sentitzen nintzen beti albokoari galdetu beharrarekin, eta horregatik erabaki nuen ikastea. Euskara ulertzen dut, eta pixkana ari naiz gehiago ikasten”.
Hizkuntzarekin sor daitezkeen ezinegonei aurre egiteko ekinaldi gehiago jarriko dituzte martxan laster Asteasun. Eskolako funtzionamendua euskaraz izan dadin, eta, era berean, edukiak guraso guztiek uler ditzaten, Uema Udalerri Euskaldunen Mankomunitateak Zaldibiako eskolan kulturartekotasuna bermatzeko abiarazitako proiektua eramango dute herrira.
Lehen arreta, aurrez aurre
Etorkinen harreran jarri du arreta, berriz, kultur teknikariak. “Asteasuko oinarrizko informazioarekin gida bat landuko dugu. Protokolo bat izango dugu etorri berriei harrera komunitario bat egiteko. Formakuntzak, bisita gidatuak eta bestelako baliabide batzuk aurreikusi ditugu gida horretarako”. Gida prestatu bitartean, lehen harrera hori aurrez aurre egiten dute Asteasun. Herrira iritsi berria da Meng Xing Liu txinatarra, adibidez, eta udaletxean bildu berri da udal ordezkariekin. “Bost urte daramatzat Euskal Herrian, eta bizitoki lasai baten bila nenbilen, toki euskaldun baten bila. Horregatik, uste dut niretzat toki ezin aproposagoa dela Asteasu”. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226740/espainiako-gobernuaren-ordezkaritzak-biktimen-webguneak-aldatzeko-eskatu-die-sei-udali.htm | Politika | Espainiako Gobernuaren Ordezkaritzak biktimen webguneak aldatzeko eskatu die sei udali | Auzitara jotzearekin mehatxatu die. | Espainiako Gobernuaren Ordezkaritzak biktimen webguneak aldatzeko eskatu die sei udali. Auzitara jotzearekin mehatxatu die. | Giza eskubideen urraketak pairatu dituzten biktimei buruzko udal webguneen polemika ez da baretu, eta, orain, Espainiako Gobernuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan duen ordezkaritza ere tartean sartu da. Denis Itxasok zuzentzen duen ordezkaritzak webguneak aldatzeko eta haietatik «ETAren biktimen eta kideen arteko parekatzea» kentzeko eskatu die sei udali.
Galdakao (Bizkaia), Orio, Oiartzun, Hernani, Villabona-Amasa eta Azpeitia (Gipuzkoa) dira sei udalerri horiek; guztietan EH Bilduk du alkatetza. EAJk zuzentzen dituen beste bi udalerritan ere, Erandion (Bizkaia) eta Tolosan (Gipuzkoa), antzeko web orriak daude, baina Espainiako Gobernuaren ordezkaritzak ez ditu bere zerrendan sartu, «horiek desaktibatzeko jarraibideak eman dituztela egiaztatu» duelako.
Gobernuaren Ordezkaritzaren arabera, webgune horietan «ETAko kideak talde terroristak hildakoekin homologatzen dira, eskubideen urraketak jasan zituztela iritzita, eta gatibutza gisa definitzen delako estatu demokratiko eta zuzenbidekoaren auzitegiek ezarritako zigorren ondorioz espetxean egotea». Haren ustez, ezin dira biktimatzat hartu «terrorismoaren aurkako borrokan botere publikoen bidezko jarduketen xede» izan direnak.
Espainiako Gobernuaren iritziz, horrek Terrorismoaren Biktimak Aitortu eta Osorik Babesteari buruzko Legea urratzen du. Horregatik, hilabeteko epea eman die sei udalei «ETA talde terroristako kideak, justiziatik ihes egin dutenak edo terrorismo delituagatik zigortutakoak» webguneetatik kentzeko, «baldin eta haien izenak biktima izenekoen artean sartu badituzte».
Hori egin ezean, auzitara jotzearekin mehatxu egin du ordezkaritzak: «Estatuko Abokatutzak behar bezala betetzeko ekintza egokiak abiaraziko ditu».
Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako Alderdi Popularreko presidente Carlos Iturgaitzi, berriz, gehiegi iruditu zaio hilabeteko epe hori: «Aberrazio hori ezabatzeko, segundo bat baino ez da behar», azaldu du.
Atzo, Aranzadi elkarteak azaldu zuen zer irizpide erabili dituen web orri horiek egiteko. Esan zuenez, Gogora memoriaren institutuak emandako jarraibideak aintzat hartu ditu, bai eta gai honetan erabiltzen diren «nazioarteko estandarrak» ere, eta «adostasun politiko eta sozialetik» abiatzen da: «Aztergaia ez da biktima mota jakin bat biktimagilearen arabera, biktima guztiak baizik, biktimagilea edozein dela ere».
Erandioren eskaera
Erandioko Udalak eskatu dio Aranzadiri desaktiba dezala Erandio oroimena izeneko webgunean gertuko oroimenari dagokion atala. Hori azaldu du Erandioko Kultura zinegotzi Adrian Bustok. Gainerako web orrien eskemari jarraikiz, Erandiokoak ere bi atal ditu: bat oroimen historikoari dagokiona, «1936ko gerran eta gerraosteko testuinguruan, kolpistek eta diktadurak eragindako giza eskubideen urraketak eta errepresioa» jasotzeko; eta beste bat, gertuko oroimenari buruzkoa, «euskal gatazka politikoaren ondorioz giza eskubideen urraketak jasan edo jasaten ari diren pertsonak» biltzen dituena. Web orrian zehazten denez, azken atal horretan «Erandion eta erandioztarrek bizitako motibazio politikoko indarkeriaren beste sufrimendu batzuk» ere agertzen dira.
Gertuko oroimenaren atal horretan, sakabanatzea eta urruntzea pairatu duten euskal presoen izenak ere agertzen dira; adibidez, Maria Victoria Becerra Agirre eta Jose Luis Gallego Iglesias. «Bortizkeria politikoak ondorioztatutako beste gertaera batzuk: espetxe politika eta salbuespenezko legeen aplikazioa» izeneko atalean agertzen dira, haien atxilotzeari eta espetxean emandako denborari buruzko zenbait agirirekin eta prentsan agertutako albisteekin batera.
Bustok esan du behin-behinean erabaki dutela atal hori desaktibatzea, «irizpide berriak jaso bitartean, eta agertzen diren izenak Gogora-rekin eta beste erakunde batzuekin kontrastatu arte». |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226741/zerbitzuen-sektoreak-60tik-gorako-pisua-du-hego-euskal-herriko-bpgan.htm | Ekonomia | Zerbitzuen sektoreak %60tik gorako pisua du Hego Euskal Herriko BPGan | 'Ikusmiran' azken txostenaren arabera, industria sektoreko afiliazioa %11,3 jaitsi da 2009az geroztik; zerbitzuena, berriz, %16,3 igo da | Zerbitzuen sektoreak %60tik gorako pisua du Hego Euskal Herriko BPGan. 'Ikusmiran' azken txostenaren arabera, industria sektoreko afiliazioa %11,3 jaitsi da 2009az geroztik; zerbitzuena, berriz, %16,3 igo da | Zerbitzuen sektorea etengabe hazten ari da Hego Euskal Herrian, eta, besteak beste, industriaren bizkar hazten ari dela ondorioztatu du Ipar Hegoa Fundazioak azken Ikusmiran txosten sozioekonomikoan. LAB sindikatuko fundazioaren arabera, bilakaera horrek kalte egin dio langileen erosahalmenari, eta ia ez du hobekuntzarik eragin ingurumenean: azken 32 urteetan %0,8 murriztu da berotegi gasen emisioa Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, eta %1,97 Nafarroan. Hona hemen txostenaren ondorioetako batzuk: Zerbitzu gizartea. Eraikuntza ere beherantz Zerbitzuen sektoreak %60,19ko pisua du Hegoaldeko BPGan, 2008an zuena baino bost puntu handiagoa, hain zuzen (%54,89). Tarte horretan, beherakada nabarmenak izan dituzte eraikuntzak —%9,1etik %5era— eta industriak —%25,9tik %23,6ra—. Industriaren datua ikusita, ez dirudi hainbeste, baina Ipar Hegoak zehaztu du datu horren atzean energia enpresen irabazi handiak daudela, eta aberastasun horrek ez duela «inbertsiorik eragin zerbitzu publikoetan». Horiek horrela, ikertzaileek langileen afiliazio datura jo dute, eta, hor bai, aldea nabaria da. 2009az geroztik, %11,3 apaldu da afiliazioa industrian; aldiz, %16,3 handitu da zerbitzuetan. Erakunde publikoek «arduragabe» jokatzen dutela kritikatu dute, ehun industriala «desegiten» ari den honetan zerbitzuen aldeko apustu politiko eta ekonomikoa egin dutelako. Alde horretatik, nabarmendu dute asko ugaritu direla saltoki handiak. Txiro gehiago. %6,1 bazterketa «larrian» Lan merkatuaren bilakaeraren bidetik, Ipar Hegoak nabarmendu du KPIak azken bi urteetan izan duen igoerak eragin oso kaltegarria izan zuen duela jendearen bizi baldintzetan. Familiek, urtez urte, diru sarreren batezbesteko handiagoa bideratu behar dute oinarrizko beharrak betetzeko. Jendearen bazterketa indizeari erreparatuz gero, 2021ean populazioaren %6,1ek pairatzen zuen «bazterketa larria». 2018an, 28.000 pertsona zeuden egoera horretan; gaur egun, berriz, 128.000 dira. Kontratu mugagabeak. Gero eta gehiago Lan merkatuak 2017-2019 epeaz geroztik izan duen bilakaera aztertu du. Gaur egun, langileen %73,6k kontratu mugagabea dute, eta, denbora tarte horretan, urtez urte handituz joan da kopuru hori. Lanaldi osoko kontratu mugagabea duten langileen kopurua %50etik %56,1era hazi da. Ikusmira-ren ustez, baina, bilakaera hori «ez da nahikoa izan» kalitatezko enpleguaren sorrera bultzatzeko. Iritzi hori argudiatzeko, aldizkako kontratu finkoek izandako bilakaeran jarri dute arreta: 2019an, %2,54 ziren; 2023an, berriz, %5,04. Egia da asko ugaritu direla, baina kontratu finko mugagabeen ugaritzea nabarmenagoa izan da. Presio fiskal apala. Europan baino txikiagoa Txostenak Jaurlaritzaren eta Nafarroako Gobernuen zerga sistemei erreparatu die, eta ondorioztatu du ez dagoela «aberastasuna banatzeko» politikarik: «Euskal Herrian indarrean dauden zerga politiken helburua enpresen mozkinak babestea da». BPG osoa biztanleen artean banatuko balitz, 38.275 euro egokituko litzaizkioke herritar bakoitzari. Presio fiskalari dagokionez, eta BPGaren araberako tasari erreparatuta, Hegoaldean %30,2koa da, euroguneko batezbestekoa baino txikiagoa (%40,6). Ipar Hegoak uste du enpresen irabazien gaineko zerga «ia ez dela existitzen»: Hegoaldean %1,2 da; EBn, berriz, %2,9. Balantzaren beste aldean, langileen soldatek pisua galdu dute BPGan: 2010an %49 zen, orain, berriz, %46,8. Kutsadura, antzera. Berotegi gasak Txostenaren azken atalak ekoizpen eta kontsumo ereduen «eragin negatiboak» aztertu ditu. Berotegi gasen kantitatea aztertu du besteak beste, eta 1990. urteko bera da ia. EAEn %0,8 murriztu dira, eta Nafarroan, %1,97. EAEn, asko murriztu dira industriak sorturikoak, %34,7tik %17,3ra; aldiz, ia hirukoiztu egin dira garraioak sorturikoak: %13,4tik %35era. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226742/monarkia-eta-berdintasun-osoa-bateraezinak-dira-elkarrekin-podemos-iurentzat.htm | Politika | «Monarkia eta berdintasun osoa bateraezinak dira», Elkarrekin Podemos-IUrentzat | Errepublikaren aldeko ospakizun ekitaldietan parte hartzeko deialdia egin du PCE-EPK-ko idazkari nagusi eta Elkarrekin Podemos-IUko legebiltzarkide Jon Hernandezek: «Beharrezkoa da hirugarren errepublika, eskubideak bermatzeko». | «Monarkia eta berdintasun osoa bateraezinak dira», Elkarrekin Podemos-IUrentzat. Errepublikaren aldeko ospakizun ekitaldietan parte hartzeko deialdia egin du PCE-EPK-ko idazkari nagusi eta Elkarrekin Podemos-IUko legebiltzarkide Jon Hernandezek: «Beharrezkoa da hirugarren errepublika, eskubideak bermatzeko». | Espainiako Bigarren Errepublika oroitzeko ospakizun ekitaldietan «hirugarren errepublika» erreibindikatuko dute PCE-EPK-k eta Elkarrekin Podemos-IUk, «zerbitzu publikoak eta eskubideak bermatu daitezen». PCE-EPKko idazkari nagusi eta Elkarrekin Podemos-IUko legebiltzarkide Jon Hernandezek esan du «bateraezina» dela «herritarren berdintasun osoa bermatzea eta egungo monarkia mantentzea».
Gipuzkoako Ezker Anitza-IUko koordinatzaile Arantza Gonzalezekin batera aritu da Hernandez, Espainiako Bigarren Errepublikaren urteurrenarekin lotutako ekitaldiak azaltzeko. Larunbat honetan, apirilaren 15ean, manifestazioa antolatu dute Ermutik Eibarrera. Orbe Kardenalaren plazatik Unzaga plazara joango da martxa, 1931n Espainiako Bigarren Errepublika aldarrikatu zen lekura, alegia. Ekitaldi politikoa egingo du han Elkarrekin Podemos-IUk, eta Espainiako Errepublikaren bandera altxatuko dute «errepublikano historiko batek» eta pertsona gazte batek, «iraganaren eta geroaren sinbolo gisa».
Horrez gain, Gasteizeko Ateneoan «topaketa errepublikanoak» antolatu dituzte, eta auto karabana bat Bilbon, gaur bertan. Donostian ere errepublikaren aldeko mugimenduak bere martxa antolatu du. Santurtzin eta Sestaon, halaber, errepublikaren aldeko manifestazioak egingo dituzte, eta biak ala biak Portugaleten amaituko dira, hilaren 16an, igandez.
Era berean, Espainiako Errepublikaren bandera altxatzeak egingo dituzte zenbait udalerritan: besteak beste, Irunen, Arrasaten eta Errenterian. Azken herri horretan Borboiari ez antzezlana egingo dute, kalejira batez lagunduta.
Ekitaldi horiekin guztiekin «Bigarren Errepublika oroitu nahi dugu, eta hark ekarritako askatasunak eta eskubideak», Hernandezen esanetan. Aldi berean, «hirugarren errepublika sustatzeko» ekitaldiak dira, erantsi du alboan zuen Gonzalezek. "Gero eta argiago ikusten da hirugarren errepublika baten beharra, zerbitzu publikoak bermatzeko, osasun alorrean, hezkuntzan eta pentsioetan, besteak beste». Ezker Anitza-IUk eta Euskadiko Partidu Komunistak «errepublika federala eta plurinazionala» nahi dutela esan du Gonzalezek.
Nafarroan ere bai
Nafarroan ere Espainiako Bigarren Errepublika oroitzeko ekitaldiak egin dituzte. Zurekin Nafarroak «III. Errepublika» erreibindikatu du, «etorkizuneko aukera gisa, ustela eta anakronikoa den monarkia baten aurrean». Nafarroako Parlamenturako zerrendako bigarrenak, Carlos Guzmanek eta Nafarroako presidentegai Begoña Alfarok azaldu dituzte Espainiako Bigarren Errepublika oroitzeko arrazoiak, baita Txema Mauleon Iruñeko alkategaiak ere.
Iruñeko kartzela zaharraren aurrean, Conchi Salinas omendu dute, Affna36 Nafarroako fusilatuen familien elkarteko kidea. «Gaur Bigarren Errepublika oroitzen dugu, baina batez ere Hirugarren Errepublika eskatzen dugu, aurrean monarkia sistema ustel, anakroniko, antidemokratiko eta patriarkala dugulako», esan du Guzmanek. «Hirugarren Errepublika da bidea estatua osotasunean demokratitzatzeko».
Guzmanen ustez, «herrialdeak beste modelo bat behar du, gizon eta emakume guztiek eskubide berak bermaturik izan ditzaten». Herrialde hori osatzen duten «eskualdeek eta nazioek egokitasuna izan dezaten marko federal batean» nahi dute, halaber, hirugarren errepublika hori.
Mauleonek, berriz, esan du du urratsak egiten jarraitu behar dela «Iruñeak memoria izan dezan». Askatasunaren plazak «hiltzaileentzako monumenturik ez hartzea» da helburu hori lortzeko proposatu duen hurrengo pausoa. «Hiltzaile horiek 3.500 gizon-emakume baino gehiago hil zituzten 36an, gure lurraldean». Erorien monumentua desegiteko beharraz aritu da, hiria «memoria demokratikoaren gozamenerako lekua» izan dadin. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226743/kongoko-errepublika-demokratikoak-baztertu-egin-du-m23rekin-hitz-egitea.htm | Mundua | Kongoko Errepublika Demokratikoak baztertu egin du M23rekin hitz egitea | Gerrillaren esanetan, berriz, gobernuarekin zuzenean hitz egin ezean ez da armagabetuko. Herrialdeko presidenteak talde armatuari egotzi dio «egoera ezegonkorraz» baliatzea; M23k Kinshasari, berriz, «xantaia» egitea. | Kongoko Errepublika Demokratikoak baztertu egin du M23rekin hitz egitea. Gerrillaren esanetan, berriz, gobernuarekin zuzenean hitz egin ezean ez da armagabetuko. Herrialdeko presidenteak talde armatuari egotzi dio «egoera ezegonkorraz» baliatzea; M23k Kinshasari, berriz, «xantaia» egitea. | M23 Martxoak 23 Mugimendua gerrillaren armagabetze prozesua are gehiago korapilatu da, nahiz eta martxo hasieran su etena indarrean sartu zen Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean. Izan ere, herrialdeko presidente Felix Tshisekedik berretsi du baztertu egin duela M23ko kideekin negoziatzea. «Ez da negoziazio politikorik egongo Kongoko Errepublika Demokratikoren aurka bitarteko militarrak erabiltzen dituzten talde armatuekin. Argi utzi nahi dut, gainera, ez dagoela zalantza izpirik ere hartutako erabaki horri buruz», esan zuen atzo Tshisekedik, Kinshasan, Suitzako Konfederazioko presidente Alain Bersetekin batera emandako prentsaurreko batean.
Ikusi gehiago: M23k esan du su etena indarrean sartu dela Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean
Estatuburuak M23ri egotzi zion «egoera ezegonkorraz» baliatzea, elkarrizketetan oinarrituta, «gero baieztapen faltsuak haizatzeko eta Kongoko Errepublika Demokratikoaren kontrako erasoa justifikatuko duten elementuak hedatzeko», Tshisekediren esanetan, M23ren eskariei aipamen eginez; besteak beste, gerrillak herrialdera itzultzeko eskatzen die borrokalari ohiei, eskualdeko beste estatu batzuetan errefuxiatuta daudenei, baita matxinatuak armada nazionalean integratzeko ere.
Tshisekedik agerraldia egin eta gutxira heldu zen M23ren erantzuna. Mugimendu horren esanetan, baldin eta gobernuaren eta taldearen artean ez badago elkarrizketa politiko zuzenik gatazka armatua amaitzeko bitartekoak adosteko, ez da armagabetzerik edota desmobilizaziorik egongo. Hala ziurtatu zuen M23ren adar politikoko buru Bertrand Bisimwak. «M23ren jarduna bidezkoa eta legitimoa da, gure herria elite politiko harrapari baten gurutze bidetik askatu ahal izateko. Elite horrek gatazkaren oinarriak sortu eta mantentzen ditu oraindik», adierazi zuen Bisimwak. Era berean, Sultanu Makenga talde armatuko komandante buruak Twitterren adierazi zuenez, herrialdeko agintariek «xantaia» egin dute «M23ri eta armagabetzeari buruz».
Aste asteetan, M23a Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdean okupatutako zenbait eremutatik erretiratu da, eta lurraldeok Afrika Ekialdeko Indar Komunitatearen esku geratu dira. Indar horretan, hain zuzen, Kenyako, Burundiko, Ugandako eta Hego Sudango tropek parte hartzen dute, Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdeko muturrean bakea lortzeko.
Ikusi gehiago: M23 gerrilla, Gomako ateetan
M23ren erretiratze horren aurretik, ordea, gerrillak Goma, Ipar Kivu probintziako hiriburua eta herrialdeko gainerako lurraldeak lotzen dituzten lau errepideetatik hiru zituen bere esku, baita eremu eta herri estrategiko ugari ere. Gainera, urteetako barealdiaren ostean, 2022ko martxoan borroka gogorrak berriz piztu zirenetik 800.000 zibilek baino gehiagok etxetik alde egin behar izan dute, Nazio Batuen Erakundearen arabera.
Krisi diplomatikoa
Gatazkak krisi diplomatikoa ere eragin du zenbait herrialdetan; esaterako, Kinshasak Ruanda auzokideari egotzi dio M23ri babesa ematea. Kigalik, ordea, ukatu egin du hori, nahiz eta, NBEren bi txostenen arabera, gerrillarekin lankidetzan aritu den. Aldi berean, Ruandak eta M23k Kongoko Errepublika Demokratikoko armadari leporatu diote FDLR Ruandaren Askapenerako Indar Demokratikoarekin batera aritzea. Talde armatu hori 2000n sortu zuten 1994ko genozidioko erantzuleek eta Kongoko Errepublika Demokratikoan erbesteratutako beste ruandar batzuek, jatorrizko herrialdean botere politikoa berreskuratzeko asmoz, NBEk jasotakoaren arabera.
M23, berriz, 2012an sortu zen, Kinshasako militarrak matxinatu zirenean, Bosco Ntaganda haien buruzagiak agintea galdu ondotik; Nazioarteko Zigor Auzitegiak Ntaganda auzipetu zuen, gerra krimenak egitea egotzita, baita ustez 2009ko martxoaren 23ko bake akordioa ez betetzeagatik ere. Horrekin lotuta, M23k eskatzen zuen Herriaren Defentsarako Kongresu Nazionalak sinatutako bake itun hori berriz negoziatu zezatela, funtsean, gerrillaren baldintzak hobetzeko.
Herriaren Defentsarako Kongresu Nazionala, batez ere tutsiek osatua —1994ko Ruandako genozidioa jasan zuen etnia da—, 2006an eratu zuten FDLRko hutuei aurre egiteko, beste helburu batzuen artean. 1998az geroztik, Kongoko Errepublika Demokratikoaren ekialdea milizia matxinoek eta armadak bultzatutako gatazka batean murgilduta dago, NBEren bake misioa herrialdean egon arren. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226744/abortatzeko-eskubidea-haurdunaldiaren-lehen-sei-asteetara-mugatu-dute-floridan.htm | Mundua | Abortatzeko eskubidea haurdunaldiaren lehen sei asteetara mugatu dute Floridan | Ron DeSantis gobernadoreak bart sinatu du legea, eta, Floridako emakumeei ez ezik, abortua debekatuta dagoen inguruko estatuetako emakumeei ere eragingo die. Bestalde, AEBetako Gobernuak eskatu dio Auzitegi Gorenari blokeatu dezala mifepristona abortatzeko pilularen gaineko debekua. | Abortatzeko eskubidea haurdunaldiaren lehen sei asteetara mugatu dute Floridan. Ron DeSantis gobernadoreak bart sinatu du legea, eta, Floridako emakumeei ez ezik, abortua debekatuta dagoen inguruko estatuetako emakumeei ere eragingo die. Bestalde, AEBetako Gobernuak eskatu dio Auzitegi Gorenari blokeatu dezala mifepristona abortatzeko pilularen gaineko debekua. | Zazpi orduz, Floridako Ordezkarien Ganberan (AEB) elkartu ziren atzo estatuko ordezkari errepublikano eta demokratak. Zeregina hauxe zen: abortu eskubidea haurdunaldiaren lehen sei asteetara murriztuko lukeen lege proiektu bat bozkatzea. Espero bezala, baiezkoa gailendu zen, errepublikanoek osatzen baitute ganberaren gehiengoa.
Bozketa amaitu eta berehala sinatu zuen Taupada Babesteko Legea Ron DeSantis gobernadoreak. Halere, zehazteko dago noiz sartuko den indarrean. Oraindik, Auzitegi Gorenak aurreko debeku bati onespena emateko zain dago gobernadore errepublikanoa; abortatzeko eskubidea haurdunaldiaren lehen hamabost asteetara murriztu zuenekoari, hain justu.
Lege berriak epe hori mantenduko du, baina bortxaketa, intzestu edo emakumezkoen salerosketa kasuetan soilik. Eta, horretarako ere, urruntze agindu bat edo Poliziaren txosten bat erakutsi beharko dute emakumeek. Neurriak ere zehazten du hirugarren graduko delitu baten parekoa litzatekeela osasun langile edo mediku batek legea urratu eta sei aste horietatik aurrera haurdunaldia eteten laguntzea. Abortua ez dago erabat debekatuta, baina, oposizioaren arabera, lehen sei asteetara mugatzeak ia ezinezko egingo du haurdunaldia etetea. Izan ere, emakume askok seigarren astetik aurrera jakiten dute haurdun daudela.
Iazko udan Auzitegi Gorenak 1973ko Roe versus Wade sententzia federala atzera bota zuenetik, abortuek beste estatuetan baino gehiago egin dute gora Floridan. Bada, AEBetako hegoaldeko estatu gehienetan erabat debekatuta dago haurdunaldia etetea, eta, ordutik, Floridara jo dute estatu horietako emakume andanak.
Horiek horrela, Floridako emakumeen abortu eskubideaz gain, neurriak nabarmen mugatuko du inguruko estatuetako emakumeen abortatzeko aukera ere. Sei asteen muga indarrean sartzen denean, Florida alboko estatuetako emakumeek 900 kilometro baino gehiago egin beharko dituzte haurdunaldia eteteko klinika batera joateko.
Auzitegi Gorenera joko du AEBetako Gobernuak
Talde katoliko batek jarritako salaketa baten harira, iragan astean, Texasko auzitegi batek debekatu egin zuen abortatzeko tratamenduetan baliatzen diren bi piluletako bat erabiltzea. AEBetako Gobernuak, ordea, helegitea jarri zion erabakiari. Asteazkenean, baietz ebatzi zuen New Orleansko Helegite Auzitegiak; auzia argitu arte, posible izango dela mifepristona pilula baliatzea abortuak egiteko. Bada, pauso bat aurrera egin du Joe Biden AEBetako presidenteak: Auzitegi Gorenari eskatu zion, atzo, blokeatu dezala mifepristonaren debekua.
Ikusi gehiago: AEBek mugatu egin dute abortatzeko pilula baten erabilera
Izan ere, New Orleansko Helegite Auzitegiak pilula erabiltzen jarraitu ahal izatea agindu zuen arren, lehen baino modu mugatuagoan baliatu ahalko da. Haurdunaldiko lehen zazpi asteetan soilik erabili ahalko da, eta medikuek preskribatu beharko dute. 2016tik hona, abortatzeko gehien erabili den tratamendua izan da. Gaur egun, AEBetako emakumeen erdiek baino gehiagok baliatzen dute.
Orain arte, emakumeek Internet bidez eskatu zitzaketen pilulak, eta postaz jasotzen zituzten. Baina aurrerantzean medikuarekin txanda hartu beharko dute. Abortuaren aldeko mugimenduek salatu dute horrek «estigmatizatu» egingo dituela haurdunaldia eteten duten emakumeak. Eta beste askorentzat, nabarmen zailduko du abortatzea, pilula eskuratzeko denbora eta dirua izan beharko baitituzte.
Auzitegi Gorena ez dago kasua ikertzera behartuta, eta, baztertzen badu, indarrean jarraituko du Texasko auzitegiak ezarritako debekuak. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226745/eh-bilduk-eta-erck-akordioa-lortu-dute-madrilekin-etxebizitzen-alokairuen-prezioa-mugatzeko.htm | Politika | EH Bilduk eta ERCk akordioa lortu dute Madrilekin etxebizitzen alokairuen prezioa mugatzeko | 2023an %2 igo ahal izango dute etxejabeek alokairuaren prezioa, eta 2024an, %3. 2025ekoa erabakitzeko dago, baina KPIaren azpitik egon beharko du. | EH Bilduk eta ERCk akordioa lortu dute Madrilekin etxebizitzen alokairuen prezioa mugatzeko. 2023an %2 igo ahal izango dute etxejabeek alokairuaren prezioa, eta 2024an, %3. 2025ekoa erabakitzeko dago, baina KPIaren azpitik egon beharko du. | ERCk eta EH Bilduk akordioa egin dute Espainiako Gobernuko alderdiekin, PSOE eta Unidas Podemosekin, Etxebizitza Legea onartzeko. Legeak marko juridiko bat ezarriko du, eta autonomia erkidegoek lege propioak onartu ahalko dituzte gehiago garatzeko. EH Bilduko Oskar Matute eta ERCko Pilar Vallugera diputatuek aurkeztu dute akordioa.
Autonomia erkidegoek eta udalek izendatu ahalko dituzte tentsio handiko eremuak. Horietan, jabeek %2 igo ahalko dute alokairua 2023an, eta %3 2024an. 2025eko indizea erabakitzeko dago oraindik, baina KPIaren azpitik egon beharko du.
Matutek adierazi du «arduraz» eta «diskrezioz» negoziatu dutela hamazortzi hilabetez: «Beste behin, ezkerreko indar subiranistek ahalbidetu eta lortzen dituzte aurrerapen sozial handiak, lege honen modukoak». Gainera, haren berbetan, gazteei «euren auzo eta hirietan» bizitzeko aukera emango die, «euren soldata prekario ia guztia horretara bideratzeko beharrik barik».
Autonomia erkidegoek jabe handien definizioa aldatu ahalko dute. Orain, hamar higiezin edo gehiago dauzkatenak hartzen dira jabe handitzat, baina, lege berriarekin, bost higiezinetan ipini ahalko da langa. Vallugerak esplikatu du jabe handi horiei beste neurri batzuk aplikatu ahalko zaizkiela tentsio handiko eremuetan, «putre eta inbertsio funtsen espekulazioa eta higiezinen metaketa murrizteko».
Matuteren esanetan, gurata bereizi dituzte igoera indizeak KPItik, horrek «kontrol bako igoerak» eragin ditzakeelako. 2025erako, indize berri bat sortuko dute, «egonkorragoa» dena eta KPIaren azpitik egongo dena.
Agentzien gastuak, jabeak
Legeak aurreikusten du jabeak ordaindu beharko dituela etxe agentzien gastuak alokairuen kasuan, eta ez maizterrak. Nahiz eta kontratua eta maizterra berria izan, jabeek ezingo dute indizearen gainetik igo tentsio handiko eremuetan. Zehaztu dute maizterrek eskatu ahalko diotela jabeari dokumentazioa, egiaztatzeko ez dela ari iruzurrik egiten.
Espainiako Gobernuak Ministroen Kontseiluan orain dela hamazortzi hilabete aurkeztutako proposamenaren hainbat alde hobetu ahal izan dituztela esan du Matutek, eta «izaera sozial nabarmena» erantsi. Gainera, haren arabera, testua jada ez da izango «proiektu zentralizatzaile bat», baizik eta herritarrei «etxebizitza politika aurreratuak eta bermedunak» eskainiko dizkien proiektu bat. «Oraindik hasita sustatuko ditugu gure erakundeetan lege honek ahalbidetzen dituen baina aplikatzen ez dituen tresna guztiak», aldarrikatu du.
Hala ere, ERCk eta EH Bilduk gehiago nahi zuten, Vallugerak azaldu duenez: «Gustatuko litzaiguke urrunago heltzea, baina gobernuaren itxikeriarekin egin dugu topo».
Matutek eta Vallugerak adierazi dute gero eta ohikoagoa dela jabe batzuek etxea gelaka alokatzea, eta, horren bidez «tranpak» egin ditzaketelakoan, jakinarazi dute lantalde bat eratu dutela arazo horri heltzeko. Orain adostutako legeak ez dio aferari erantzuten.
Aldaketak etxegabetzeetan
Diputatu biek aurreratu dutenez, akordioak «babes handiagoa» emango die zaurgarritasun egoeran dauden familiei etxegabetzeetan. Vallugerak azaldu du «data eta ordu bako» etxegabetzeak «amaitu» egin direla. Epeetan luzapenak aurreikusi dituzte, eta administrazioek automatikoki esku hartu beharko dute familia zaurgarrien kasuetan. Orain arte, gerta zitekeen administrazioak ez jakitea ere. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226746/ultren-egutegia-abian.htm | albisteak | Ultren egutegia abian | Ultra distantziako Euskal Herriko Kopa jokatuko da aurten lehen aldiz. Bihar izango da lehen proba: Enkarterri Extrem (60 km, 3.890 m+). Ondoren etorriko dira Azpeitiko Domusa Teknik, Leitzako Euskal Herria Mendi Erronka eta Goierriko Bi Handiak. | Ultren egutegia abian. Ultra distantziako Euskal Herriko Kopa jokatuko da aurten lehen aldiz. Bihar izango da lehen proba: Enkarterri Extrem (60 km, 3.890 m+). Ondoren etorriko dira Azpeitiko Domusa Teknik, Leitzako Euskal Herria Mendi Erronka eta Goierriko Bi Handiak. | Latinezko ultra hitzak esanahi jakina du: harago joan nahi izatea, beste aldean zer dagoen jakin nahi izatea. Halaxe izan da mendiko lasterketetan ere: garai batean maratoiaren distantzia (42,195 km) ezinaren hurrengoa zen askorentzat, baina harago joan nahi horretan, batzuk distantziak eta desnibelak handitzen hasi ziren, eta halaxe sortu ziren ultratrailak, maratoitik gorako mendi lasterketak. Aurten, lehen aldiz, ultra distantziako Euskal Herriko Kopa jokatuko da. Lau proba izango dira guztira: Enkarterri Extrem, bihar; Azpeitiko Domusa Teknik 40 MLK, maiatzaren 6an; Euskal Herria Mendi Erronka, ekainaren 3an, eta Goierriko Bi Handiak (G2H) uztailaren 7-8an. Azken hori Euskadiko Txapelketa ere izango da. Kopako probetan parte hartzeko, nahitaezkoa izango da mendian federatuta egotea eta osasun ziurtagiria aurkeztea.
Kopako lehen lasterketa bihar jokatuko da: Enkarterri Extrem Trails. Trails, pluralean, ultra distantziako lasterketaz gain beste bi aukera ere izango direlako: maratoia (42 km eta 3.020 m+) eta trail proba (21 km eta 1.380 m+). Irteera eta helmuga Gueñesko Zaramillo auzoan (Bizkaia) izango dira. Ibilbideak Enkarterriko hainbat udalerri (Zalla, Balmaseda, Galdames, Gordexola, Alonsotegi...) zeharkatuko ditu, eta inguru haietako gailur nagusiak igoko: Ganekogorta, Eretza, Ganzabal, Apuko... Dortsalak gaur 18:00etatik 21:00etara eta bihar bertan 05:45etik proba hasi baino ordu erdi lehenagora arte jaso ahal izango dira.
Bigarren proba Azpeitiko Domusa Teknik 40 MLK izango da, maiatzaren 6an. Indar handia hartu du lasterketa honek denbora gutxian. Partaideek 65 km eta 7.400 metroko desnibel metatua (3.700 m positiboa) gainditu beharko dute. Lasterketa Azpeitian hasi eta amaituko da, eta eskualdeko hainbat herritatik igaroko da (Errezil, Bidania-Goiatz, Beizama...), baita inguruko mendi esanguratsuenetatik ere: Arroita edo Arauntza (612), Sañu (616), Gazume (1002), Hernio (1078), Murumendi (868), Izaspi (973), Hiruarrieta, Samiño (933) eta Xoxote (912).
Hirugarren proba ultra distantziako Euskal Herriko mugarri nagusietako bat izango da: Leitzako Euskal Herria Mendi Erronka. 67 km eta 7.200 metroko (3.262 m+) desnibel metatua izango ditu probak. Aurten, 500 dortsal izango dira proba banaka egiten dutenentzat, eta 60 dortsal erreleboka/bikoteka egiten dutenentzat. Errelebokako lasterketa horretan, bikoteko partaideetako batek, gutxienez, emakumea izan behar du.
EH Mendi Erronkak, kirol ekitaldi hutsaz gain, beste hainbat aldarri ere baditu oinarrian: besteak beste, mendi lasterketak eta euskal mendizaletasuna sustatzea, euskal selekzioen ofizialtasuna aldarrikatzea, Mendialdea-Aralar ingurua (Araitz-Betelu, Larraun-Lekunberri eta Leitzaldea) garatzen laguntzea, euskarari bultzada ematea, lurraldetasuna aldarrikatzea eta ingurumenaren babesean eragitea. Kirol erronkaz gain, beraz, haragoko «erronkak» ere baditu Leitzako probak.
Euskal Herriko Kopako laugarren eta azken proba ere euskal egutegian mugarri nagusietako bat da: G2H edo Goierriko 2 Handiak. Lauretan luzeena eta gogorrena izango da Goierrikoa: 80 km eta 6.000 metroko desnibel positiboa. Ehun Miliak probarekin batera egiten da G2H, eta irteera ere ordu berean izango da: uztailaren 7an, ostirala, 23:00etan, Beasaingo Loinazko San Martin Plazatik. Kopako azken proba izateaz gain, Euskadiko Txapelketa ere izango da G2H.
Berako XVII. maratoi erdia
Ultra distantziako Euskal Herriko Kopako lehen probaz gain, beste mendi lasterketa garrantzitsu bat ere izango da asteburu honetan, igandean zehazki: Berako (Nafarroa) XVII. maratoi erdia, Manttale taldeak antolatuta. Mendiko lasterketen artean aurrenetakoa izan zen Berakoa, eta urtero erreferentzia izaten da kirol hau maite dutenen artean. Partaideek 21 kilometroko distantzia osatu beharko dute Larhun mendiaren inguruan, 2.714 metroko desnibel metatuarekin (1.308 m+). Irteera 09:30ean izango da Toki Ona kiroldegiaren aurrean.
Probako errekorrak Ainhoa Sanzek (1:56:56) eta Oier Ariznabarretak (1:37:30) dituzte. Marka hori gainditzen dutenek 150 euroko saria izango dute.
Lineako proben Euskal Herriko Kopan hirugarrena izango da Berakoa, Kolazino Eguna eta Kilimon Trail lasterketen ondotik.
Ultra distantziako Euskal Herriko Kopa Apirilak 15 Enkarterri Extrem Trails Maiatzak 6 Domusa Teknik 40 MLK Ekainak 3 EH Mendi Erronka Uztailak 7-8 G2H |
2023-4-16 | https://www.berria.eus/albisteak/226747/fikziotik-errealitatera.htm | Gizartea | FIKZIOTIK ERREALITATERA | Azken hilabeteetan ezaguna egin den GPT4 txatak agerian utzi du adimen artifiziala ez dela jada etorkizuneko kontua. Adituek diote aurrerantzean geroz eta arlo gehiagotara zabalduko dela, baina zer da adimen artifiziala? Nola funtzionatzen du, eta nola aldatuko du gaur egungo bizimodua? | FIKZIOTIK ERREALITATERA. Azken hilabeteetan ezaguna egin den GPT4 txatak agerian utzi du adimen artifiziala ez dela jada etorkizuneko kontua. Adituek diote aurrerantzean geroz eta arlo gehiagotara zabalduko dela, baina zer da adimen artifiziala? Nola funtzionatzen du, eta nola aldatuko du gaur egungo bizimodua? | 2029. urtea da, eta makinen menpe dago mundua. Gizaki talde bat matxinatu egin da eta haien aurka borrokan dabil, gizadia askatzeko. Hori da 1984an kaleratu zen Terminator filmaren argumentua, eta askorentzat adimen artifizialaren inguruko erreferentzia bakarrenetarikoa, orain arte. Adimen eta kontzientzia propioa duten makinak, alegia. 2023. urtean, zientzialariek oraindik ez dute horrelakorik sortu; baina geroz eta gehiago hurbiltzen ari dira azken asmakizunekin. GPT-4 izeneko txatbota da azken nobedadea; adimen artifizialaren bidez gizaki batekin elkarrizketa erreal bat izatea ahalbidetzen duen sistema. Hala ere, badira urteak adimen artifiziala eguneroko bizimoduaren alor ugaritan sartu zela. «Asko hitz egiten da adimen artifizalari buruz, baina zarata handia dago», dio Mikel Artetxe EHUko Hitz zentroko kideak. Adimen artifizialaren inguruko zalantzei argi emateko, zortzi aditurekin solastatu da BERRIA.
Zer da adimena?
Adimen artifiziala zer den definitzeko erantzun beharreko lehenengo galdera da. Izan ere, ez dago erabateko adostasunik adimenaren definizioari dagokionez, eta, horrenbestez, zaila da adimen artifiziala zer den zehaztea ere.
Ikusi gehiago: Ekosistema propioa, izuak uxatzeko
«Guretzat, adibidez, bigarren mailako ekuazioak egitea zerbait adimentsua izan liteke», azaldu du Mikel Artetxek. Hizkuntza eredu adimentsuen alorrean start-up bat sortu du duela gutxi, eta adimena neurtzeko hainbat modu daudela azaldu du: «Txakur bat ez da gai, eta agertuko balitz txakur bat horiek egiten dituena, adimentsua irudituko litzaiguke. Baina, aldiz, kalkulagailu sinple batek egiten ditu bigarren mailako ekuazioak, eta ez dugu esaten adimentsua denik. Edo objektu bat identifikatzea; txakur batek identifikatzen ditu, baina ez dugu esaten adimentsua denik. Aldiz, makina batek hori bera egiten badu, hori adimentsua dela esaten dugu».
Zer da adimen artifiziala?
Disziplina zientifiko bat da, Gorka Azkune informatikari eta EHUko IXA taldeko ikertzaileak esan duenez. Adimena ez dagoenez oraindik ondo definituta, atazetara bideratutako ikuspegia erabiltzen da: «Ezin dugunez besterik gabe esan makina batek adimena daukan edo ez, egiten duguna da makina horri ataza batzuk jarri, gure ustez izaki adimentsu batek bakarrik ebatzi litzakeenak, eta ikusten dugu makinak zenbateraino ondo egiten dituen ataza horiek».
Mikel Artetxek erantsi du «nolabaiteko ikasketa edo prozedura mekaniko ez-sinple bat jarraitzen duen» teknologia oro sartu daitekeela termino horren baitan. Hain zuzen, «jaso duen entrenamenduaren eta erabiltzaileekin izan dituen hartu emanen arabera» ikasteko gai den teknologia bat dela zehaztu du Ujue Agudok. Psikologian doktorea da Agudo, eta Bikolabsen egiten du lan. Orai NLP enpresako teknologien arduradun Xabier Saralegik gaineratu du gizakiek dituzten zenbait gaitasun makinen bidez erreproduzitzea izan litekeela adimen artifizialak egiten duena: «Esaterako, arrazoitzeko gaitasuna, planifikatzeko gaitasuna, arazoak ebazteko gaitasuna, modu abstraktuan pentsatzeko gaitasuna...».
Zer adimen artifizial bereizten dira?
Ez dago adimen artifizial mota bakarra. Adimena erreplikatzeko hastapenean, bi adimen mota bereizi zituzten, Xabier Saralegiren arabera: adimen orokor integrala eta adimen zehatza. Adimen zehatzak balio du ekintza jakin batzuetarako; aldiz, adimen orokorra gizakien adimenaren pareko zerbait litzateke.
Humberto Bustinze NUP Nafarroako Unibertsitate Publikoko irakasle eta NAIR Nafarroako Adimen Artifizialaren Ikerketa Zentroaren zuzendariak azaldu du adimen artifizial zehatz edo ahulak jarduera bat soilik egiteko balio duela. «Hori, gaur egun, zerbitzu askotan dugu: tunel batean sartzean automatikoki argiak kalibratzen dituzten autoak, Siri, ibilgailu autonomoak...». Adimen artifizial orokorra, berriz, oraintxe ari da sortzen, itxuraz: makina edo tresna jakin bat, jarduera sorta bat egiteko gai dena, ez ekintza bakar eta soil bat. Horixe da ChatGPT, Open AI enpresak sortu duen solaskide artifiziala. «Gaur egun, bi adimen mota horien artean gaude», Bustinzeren arabera: «Beste adimen mota bat litzateke adimen artifizial indartsua, zeinean makinek emozioak imitatuko lituzketen —baina sentimendurik ez lukete—. Hori azken pausoa litzateke».
Nola garatu da adimen artifiziala?
Adimen artifizialarekin lan egiteko bi modu, bi eskola nagusi sortu direla azaldu dute Humberto Bustinzek eta Mikel Artetxek. Eskola sinbolikoa eratu zen lehenik; beste eskolari konektibista esaten zaio. Eskola sinbolikoaren filosofian, arrazoitzeko gaitasuna da adimenaren gakoa, Artetxek azaldu duenez: «Adimen artifizial klasikoa hurbilpen sinboliko horretan zentratu da: gizaki batek diseinatzen ditu problema bat ebazteko garrantzitsuak diren ezaugarriak —premisak, axiomak, arauak...—, eta makinak ikasten du, horien arabera, erabaki logiko bat hartzen». Makinak ikasketa prozesu bat egiten du, baina pertsonek diseinatutako ezaugarrietan oinarrituta.
Ataza edo zeregin jakin batzuk ebazteko baliagarria izan liteke adimen hori —xakean jolasteko makina bat sortzeko, esaterako—, baina adimen sistema orokor bat eraikitzeko motza da, Xabier Saralegik azaldu duenez. Gorka Azkunek berretsi egin du: «Muga argiak erakutsi zituen bide horrek». Hortaz, hasi ziren enfoke estatistikoak erabiltzen: datu bilduma handiak eta estatistikak eman, eta makinak erantzun probableena ebazten zuen.
Baina sare neuronalak izan dira «inflexio puntua». Bat datoz aditu guztiak. Mikel Artetxek azaldu du beste ikerketa lerroaren, eskola konektibistaren ikuspegian oinarritzen dela teknologia hori: eredu horretan ikasteko gaitasuna da adimenaren gakoa, eta adimen artifizialeko sistemek gaitasun hori imitatu nahi dute. Adibide sorta handiak eta horien soluzioak ematen zaizkie makinei, sistemaren logika ikasi eta eraiki dezaten —ikasketa sakona deitu zaio horri—.
Zer dira sare neuronalak?
Sare neuronal esaten zaie, baina ez dira sareak, eta ez daude neuronaz eginda. Konputazio tresnekin «neuronak eta horien konexioak imitatzean datza», Humberto Bustinzeren arabera. Esplikazioarekin jarraitu du Gorka Azkunek: «Orain kontua ez da nik makina programatzea, baizik eta nik makinari adibideak ematea, arazo konkretuak ebatzi ditzan. Eta makinak ikasten du nola egin behar den auzi hori konpontzeko». Xehetasunak erantsi ditu Mikel Artetxek: «Ordenagailuari ematen diozu sarrera bat, eta esaten diozu irteeran zer eman behar duen. Adibide pila bat sartzen dizkiozu, eta berak ikasi behar du zer patroi dauden sisteman, irteeran erantzun hori emateko. Ez du berak bakarrik egiten, noski. Guk diseinatu behar dugu ikasketa prozesua nolakoa izango den. Ikasketa algoritmoak diseinatu egin behar dira».
Ikusi gehiago: Kronologia
Sare neuronaletan, nodoak edo unitateak daude, eta haien arteko loturak; eta lotura horietako bakoitzak pisu bat du. Geruzetan antolatzen dira, bestalde. Sare neuronal bakoitza ataza bat egiteko entrenatzen da. Hizkuntzaren teknologietan, adibidez, ematen zaio makinari esaldi bat, hitz bat kenduta, eta makinak ikasi behar du osatzen.
Xabier Saralegik nabarmendu duenez, hizkuntzaren prozesamenduan, ikusmen artifizalean, irudi eta bideoen sorkuntzan... erabat erabiltzen dira sare neuronalak gaur egun, askoz emaitza hobeak ematen dituztelako. Euskaratik eta euskarara itzultzeko tresna modernoak ere ikasketa sistema horretan oinarritzen dira, eta hobekuntza nabarmena ekarri zuten, duela bost bat urte.
Nola entrenatzen dira?
Sare neuronalek funtzionatzeko lehengaia datu sortak dira; corpusak eta makina entrenatu nahi den ataza horretarako erantzunak. Gorka Azkunek adibide bat jarri du: «Auzia baldin bada makinari argazki bat eman eta berak argazki hori deskribatzea testu bidez, sare neuronalari erakutsiko diot datu multzo handi-handi bat, irudi batzuekin eta baita nik idatzitako deskribapenekin ere. Irudi eta testu pila bat dauzka, ikusten ditu, entrenatzen duzu irudi konkretu baterako testua sortzen... eta irudi berriak sartzean, badaki testuak sortzen».
Behin eta berriro eta behin eta berriro errepikatzen dira prozesu horiek. Testuekin gauza bera da, Xabier Saralegiren hitzetan: esaterako, makina bati testuak itzultzen irakasteko, jatorrizko esaldiak eta horien itzulpenak ematen zaizkio, milaka eta milaka, milioika. «Algoritmoak ikusten ditu halako adibide pila bat, eta induzitzen du horren atzean dagoen logika, eta sortzen du eredu estatistiko bat». Berak sortzen du, ez gizaki batek emanda. Entrenamendua esaten zaio horri.
Baina entrenamendua ez da hor bukatzen. Aginduekin ere entrenatzen dira sistema horiek. Ane Iturzaetak Microsoften egiten du lan hodeietako arkitekto gisa, eta azaldu du entrenatzailearena lan berri bat dela, eta prompt engineer esaten zaiela: haien erantzukizuna da adimen artifizialari instrukzioak ondo ematea, makinaren erantzunak hobetzen dituelako horrek. Gorka Azkunek gehitu du badirela beste entrenamendu mota batzuk ere: «Makinak erantzuna eman ostean, pertsonek esaten diote erantzun hori ondo dagoen edo ez, zer dagoen ondo eta zer ez». Polemikarik ere izan da horren inguruan: Time aldizkariak zabaldu du Kenyako langileak kontratatu dituela Open AI enpresak lan horretarako, orduko bi dolar baino gutxiago ordainduta.
Zer aldatu du ChatGPTk?
Xabier Saralegiren ustez, txat horrek muturrera eraman ditu sare neuronalen ahalmenak, eta «disrupzio bat» eragiten ari da. GPT txataren aurretik, ataza edo auzi jakin bat egiteko entrenatzen ziren sare neuronalak; adibidez, testuak itzultzeko. Baina konturatu ziren, behin makinak hizkuntza arkitektura bat sortuta, posible zela sare neuronal horri beste ariketa batzuk eskatzea, nolabait ere hizkuntzaren logika ikasia zuelako.
Horrela, ChatGPTren sortzaileek, makina ataza jakin baterako datuekin soilik entrenatu beharrean, trebatu dute, aldi berean, dozenaka ataza egin ahal izateko. Eta ez soilik hizkuntzaren alorrean, baita bestelakoetarako ere: zentzu komunerako, sentimenduak ezagutzeko, elkarrizketarako, laburpen automatikorako... ariketak eginarazi dizkiote. «Hori da ChatGPTren atzean dagoen magia», azaldu du Xabier Saralegik.
Bert izan zen lehen hizkuntza eredu neuronala, duela bost bat urte. Entrenamenduan 100 milioi parametro erabili zituzten, hamabi geruzako sare neuronal batean; ChatGPT3 entrenatzeko, 175.000 milioi parametro erabili zituzten, 96 geruzatako eredu batean. ChatGPT4 bertsioa are urrunago joan dela badakite adituek, baina ez dakizkite datuak, GPT4 itxi egin duelako Open AI enpresa jabeak, eta ez dituelako xehetasunak aurkeztu.
Zer egiteko gai da adimen artifiziala gaur egun?
Sare sozialetako edukia erabiltzaile bakoitzarendako moldatzetik, interbentzio kirurgikoak egiteraino. Hamaika arlotan txertatuta dago jada adimen artifiziala. Orain, gainera, «generatiboa» dela zehaztu du Ane Iturzaetak, ekintzaz haratago, sortzeko gaitasuna ere baduelako. Sare sozialetan, adibidez, adimen artifizialaren «pieza txikiak» daudela dio Ujue Agudok: «Erabakitzen dute zein informazio eta noiz erakutsiko zaion erabiltzaile bakoitzari».
Ikusi gehiago: Gerra deklarazioa
Eusko Jaurlaritzako Etxebizitza Sailean eta Lanbiden ere badute adimen artifizialaren berri. Lehenbizikoak lengoaiaren prozesamendu naturala erabiltzen du dokumentuetatik informazioa azkarrago ateratzeko. Eta bigarrenak machine learning teknika darabil lan eskarien profilak egiteko.
Itziar Alkorta legelaria da, eta bioteknologian eta giza ugalketako teknologia berrietan espezializatuta dago, baita EHUko irakasle eta ikertzailea ere. Azaldu du medikuntzan ere aplikazio anitz dituela tresnak. Zenbait ospitaletan, adibidez, Watson izeneko diagnostikorako asistente bat erabiltzen dute: «Medikuari laguntzen dio sintomatologia bat interpretatzen, diagnostikoa egiten». Gaixotasunak detektatzeko ChestLink izeneko softwarea ere aipatu du: erradiologian erabiltzen da, gaitzik gabeko erradiologia irudiak baztertzen ahal ditu. Eritasun zehatzen diagnostikorako trensak ere badaude; koloneko minbizia diagnostikatzeko, adibidez, pilula inteligente bat dagoela dio Alkortak: «Pazienteak pilula irensten du, eta pilulak badauka datuak biltzeko txip inteligente bat. Datu horiek makina batera doaz, eta zortzi orduz egiten du pertsonaren diagnostikoa. Gero kanporatu egiten da, eta ez dauka inongo bigarren mailako efekturik». Horrez gain, interbentzio kirurgikoak egiteko adimen artifiziala darabilten robotak ere badaude.
Zer muga ditu gaur egun?
«Ekintza espezifikoak bikain egin ditzake, baina ez da arrazoibide maila abstraktu batera iristen», esan du Irati Berasategik. Fisikan graduatua da, eta Zientzia eta Filosofian masterduna. Filosofiaren ikuspuntutik ikertu du adimen artifizialaren inguruan. Humberto Bustinzerentzat, berriz, bi dira muga nagusiak. Azaltzeko gaitasuna da lehenbizikoa: «Sistema pila bat daude oso ondo funtzionatzen dutenak, baina ez dute azaltzen zergatik funtzionatzen duten». Fabrika batean horrek ez du aparteko garrantziarik, baina medikuntzan bai, esaterako. Mamografiei dagokienean, adibidez, sistema batek Europan azken hamabost urteetan egin diren mamografi guztiak gorde ditu: «Hain perfektua da sistema, ezen mamografia bat sartu eta pertsona horri gertatuko zaiona asmatzen duen. Baina badago arazo bat: mediku baten diagnostikoa hobetzen du, baina ez du justifikatzen zergatik egin behar den ebakuntza».
Moldatzeko gaitasuna da bigarren traba. Hau da, tresna bat trebatu daiteke ekintza jakin bat baldintza batzuetan egiteko: neurri zehatz bateko taula batean munduko jokalari hoberenari irabazteko, adibidez. Baina, jokoa bera izan arren, taularen neurriak aldatuz gero, esaterako, adimen artifizialak ez ditu emaitza berdinak izanen, ez baitu egoera berrira moldatzeko gaitasunik.
Zer garapen eduki dezake?
Giza formako medikurik oraindik ez, baina Itziar Alkortak adierazi du «pertsonaren datu genomiko eta historial klinikoetan oinarritutako medikuntza pertsonalizatua» izateko aukera ekarriko duela adimen artifizialak: «Horrek esan nahi du pertsona horrek gaixotasunik badu, berari egokituko zaizkion sendagaiak emango zaizkiola, berarentzat espezifikoki behar dituen dosi eta moduetan. Eta ez hori bakarrik; gaixotasun horiek aurreikusteko aukera, eta, beraz, eritasunei aurrea hartzeko aukera handiagoa egongo da». Alkortak azpimarratu du adimen artifizialak egiteko garrantzitsua izango duela biztanleriaren zahartzean ere: «Gaixotasun kronikoak biderkatu egingo dira, eta osasun sistemak ikaragarrizko zama izango du bere gain. Ez da baliabide nahikorik izango denetarako, eta oso garrantzitsua izango da adimen artifiziala».
Ikusi gehiago: Euskararen esperantza
Ujue Agudok, ordea, adimen artifizialaren inguruko espektatibei buruzko kontraesanak azaleratu ditu: «Urte luzez esan zen adimen artifizialak lan aspergarriak, arriskutsuak eta zikinak amaitu behar zituela. Planteamendu gisa logikoa da, baina oraindik hori ez da gertatu. Adimen artifizialak guri gehien gustatzen zaizkigun jarduerak egin ahal izateko, pertsona pila batek egon izan behar dute datuak etiketatu edo garbitzeko lana egiten». Saralegik paradoxa bat erantsi dio horri: «Beti pentsatu dugu errazagoa izango zela ataza mekanikoak automatizatzea, ekintza intelektualak automatizatzea baino. Baina juxtu kontrakoa gertatzen ari da».
Hala ere, Humberto Bustinzek argi dauka makinek ezingo dutela gizakia ordezkatu arlo batzuetan: «Erabaki garrantzitsuak hartzen lagunduko digute, eta, batez ere, lan errepikakorrenak desagertzea ahalbidetuko dute».
Pertsonen adimen gaitasunak eskuratzen ari da?
Arrazoitu, ariketa matematiko konplexuak egin, ideia eta arazo konplexuak ebatzi, hizkuntza ulertu eta sortu, kode informatikoa sortu, planifikatu... Xabier Saralegiren arabera, Microsofteko ikertzaile talde batek ondorioztatu du ChatGPT4k jarduera horiek guztiak egiteko gaitasunak oso garatuak dituela. Emaitza horiek «beldurtzekoak» direla esan du, eta ChatGPT4k «sekulako ezagutza» duela.
Adimen artifizal orokorra gertu dagoela ondorioztatu daiteke, beraz. Orokorra bai, baina indartsua ez. Humberto Bustinzeren ustez, sentimenduak dituen adimen artifiziala ez da iritsiko. Izan ere, tresna horrek «arazoak ditu sortzeko eta interpretatzeko kontzeptu sinbolikoak, metafisikoak eta lengoaiaren esanahi zehatzetik harago doazenak; edo identifikatzeko gizakiendako naturalak diren harreman objektiboak edo kulturalak». Hau da, testuinguruak baldintzatu dezake pertsona batek nola interpretatzen duen irudi edo kontzeptu bat. Baina adimen artifiziala ez da bereizketa hori egiteko gai. Oraingoz, behintzat.
Posible ote da kontzientzia artifiziala sortzea?
Adimen artifiziala definitzeko oztopo bera dago kontzientzia artifiziala definitzeko: kontzientziaren definizioaren inguruan ere ez dagoela adostasunik. Hala ere, definizio posible bat proposatu du Irati Berasategik. «Zelulaz, mikroorganismoz eta abarrez, osatutako egitura zehatza duen gorputz batean gertatu den eboluzioaren ondorizko fenomenoa, gizakioi inguratzen gaituen errealitatearekin elkarbizitzan esperientzia subjektibo bat izatea ahalbidetzen diguna. Zer sentitzen duzu zuk amonak prestatutako bazkaria usaintzean? Hori da esperientzia subjektiboa; zuk A sentituko duzu, eta nik, adibidez, nire amona ez denez, B».
Definizio horri jarraituta, kontzientzia artifiziala litzateke makina batek bere ingurunean gertatzen dena «sentitu eta gertaera horren esperientzia subjektibo bat izateko gaitasuna». Hala ere, gehitu du kontzientziaren definizioan gorputz biologiko bat abiapuntutzat hartu arren, posible litzatekeela kontzientzia artfiziala «beste mekanismo batzuen bidez» agertzea ere. Hori gauzatzea, ordea, «oso urruti» dagoela dio Berasategik.
Zer arazo ekar ditzake adimen artifizialak?
Datuen erabilera eta pribatutasuna. Bi auzi horiek dira adituak gehien kezkatzen dituena, adimen artifizialaren erabilerari dagokionez. Baina zer egin daiteke datu horiek adimen artifizialaren eskuetan utzita? «Pertsonen etorkizuneko portaera aurreikus dezake, probabilitate tasa handi batekin», azaldu du Itziar Alkortak. Esaterako, pertsona batek smartwatch bat badauka, «etengabe» ari da datuak sortzen: lotarako pautak, osasun pautak, elikadurarenak zein gaitasun kognitiboenak... «Datu horiek beste eredu batzuekin alderatuta, adimen artifizialak asma dezake, esate baterako, pertsona horrek sendagai jakin batekiko izango duen atxikidura maila», Alkortaren arabera. «Imagina dezagun botika oso garesti bat dela, eta ezin diegula gaixo guztiei eman. Baldintza berdinetan dauden pertsona multzo batean, inteligentzia artifizialak esaten badigu batzuek atxikidura handiagoa izango dutela besteek baino, nori emango diogu medikamentu hori?».
Ikusi gehiago: Lankide ala etsai
Adimen artifiziala elikatzeko erabilitako datuen aukeraketak ere arriskuak ekar ditzakeela ohartarazi du Alkortak. «Europan COVID-19aren diagnostikoa egin zenean, adibidez, ikertzaileek berehala milaka datu ekoiztu zituzten. Beraz, birusaren profila egin zenean, datu gehienak europarrenak ziren. Afrikarren datuak oso gutxi ziren». Diagnostiko horren arabera asmatu duten erremedioa ere oker egon daitekeela dio. «Populazioaren zati bat kanpo geratu daiteke».
Solaskide artifizialei buruz, Mikel Artetxek adierazi du «haluzinazioak» direla arazo nagusia: «Sistema hauek beti botatzen dute erantzun bat, horretarako prestatuta daude. Igual ez dakite erantzuna, baina botatzen dute zerbait. Horretaz ere kontziente izan behar dugu». Akatsak egiten dituztela eta existitzen ez diren erreferentziak asmatu ere egiten dituztela, alegia. Genero bazterketaren arazoa ere agerian jarri dute.
«Dirua behar da», bestalde, Xabier Saralegik laburtu duenez. Adimen artifizialaren teknologia aurreratuena ez dago edonoren eskura. Ezagutza bai, hor dago, eta ChatGPT3 ireki zuten, ikertzaileek eta programatzaileek erabili eta aztertu ahal izan dute; badira adimen artifizaleko beste eredu ireki batzuk ere. Baina ChatGPT4, adibidez, dagoeneko ez da irekia, eta ez dira ezagutzen haren entrenamenduaren xehetasunak ere. Hortaz, pixkanaka ixten ari da, eta korporazio handien esku gelditzen ari da halako ereduen garapena.
Bada beste arrisku bat ere: erabilera maltzurra. Xabier Saralegik ekarri du adibidea: «Egin zuten ariketa bat, aztertzeko ChatGPTk izan ditzakeen erabilera maltzurrak: jarri zioten ariketa bat, desinformazio kanpaina bat antolatzeko, eta dena egin zuen, pauso guztiekin».
Zer arazo etiko ekar ditzake?
Besteak beste, adimen artifizialak gizarte talde jakin baten joerak erreproduzitu ditzake edo pertsonen erabakiak baldintzatu. Ujue Agudo: «Adimen artifiziala sortzeko zikloaren zati handi batean parte hartzen dugu gizakiok: entrenatu egiten dugu, datuak berreskuratu, eredu estatistikoa hautatu, eta behin merkatura ateratzen denean adimen artifizialak erabiltzaileengandik ere ikasten du. Momentu horietan guztietan gizakiok ditugun joerak adimen artifizialera pasatzen ahal ditugu».
Hau da, gizakiaren eta adimen artifizialaren arteko hartu emanek tresna kutsatu dezakete. Irati Berasategik esplikatu du joera horiek «gehienetan klase ertain-altuko eta mendebaldeko gizon batenak» izan ohi direla: «Eta horrek ezaugarri horien barruan sartzen ez diren pertsonen diskriminazioa ekartzen du». Alderantziz ere gerta daiteke, adimen artifizialak berak gizakien hautuetan eragiten ahal baitu.
Arlo hori ikertzen du Ujue Agudok. Azaldu du adituek gomendatzen dutela adimen artifizialaren erabaki prozesuan beti pertsona bat egotea: human in the loop (gizakia bihurgunean) deritzo. «Pertsona horrek makina gainbegiratzen ahalko du, eta detektatzen ahalko du noiz egiten duen huts, eta erabakia aldatu. Ikertzen ari gara ea algoritmoak pertsona horri laguntzen dion, edo bere erabakiak baldintzatzen ari den». Izan ere, tresnak gehiago dakielakoan, zenbait hautu ontzat eman ditzake pertsona horrek. «Baina zenbait kasutan aukera zuzenak soilik ez du balio: etikoa eta bidezkoa ere izan behar da. Erabakiak makinak ez dituen ezaugarri jakin batzuk izan behar ditu».
Erregulatzea beharrezkoa da?
«Kontrolatu behar dugu, gizarte bezala, algoritmoak nola egin diren, eta erabakiak zer irizpideren arabera hartzen dituzten», adierazi du Itziar Alkortak. Haren arabera, herritarrak ez dira gai adimen artifizialaren «kaxa beltzean» gertatzen dena ulertzeko, baina ezarri ditzakete algoritmo horiek diseinatzeko irizpide «demokratiko» batzuk. «Hori oso inportantea da ulertu ahal izateko guregan hartzen diren hainbat erabaki, makina batek hartzen dituenak, automatizatuak daudenak, eta kontra egiteko zailak direnak, ez baitugu ulertzen zein diren makina horiek erabaki horiek hartzearen ondorioak». Ane Iturzaeta bat dator: «Kontua ez da adimen artifiziala zer egiteko gai den, baizik eta zer egin behar duen; erantzukizuna hartu behar dugu». |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226748/kronologia.htm | Kronologia | Kronologia. | 1956. Adimen artifiziala kontzeptua zehaztu zuten Dartmoutheko konferentzian. Definizio klasiko haren arabera, adimen artifiziala makinak egiten ahalegintzen den zientzia bat da. Gailu horiek egiten dituzten ekintzak pertsonek eginen balituzte, adimena dutela erranen litzateke.
1964. Lehenbiziko txatbota egin zuten; Eliza zuen izena. Hala ere, urte gogorrak izan ziren adimen artifizialaren alorrerako, zientzialariak ahalegindu ziren arren guztia egiteko gai ziren makinak egiten, porrot ekonomiko handia izan baitzuten.
1970-1990. Arloko ikerlariak konturatu ziren ezinezkoa zela ordura arte zituzten helburuak erdiestea. Hortaz, ekintza jakinak egiten zituzten makinak egiten hasi ziren.
1997. Deep Blue izeneko ordenagailuak partida bat irabazi zion xakeko munduko jokalaririk onenari.
2003. Big data agertu zen: datu handiak eta konplexuak dira. Hainbertze, ezen datuak prozesatzeko erabiltzen diren sistema ohikoek ezin dituzten landu. Adimen artifizialaren oinarria da, milioika datu milisegundo batzuetan prozesatzeko aukera ematen baitu.
2011-2014. Ahots bidezko laguntzaile birtual pertsonal andana kaleratu zen: Siri, Alexa, Cortana… Orduan hasi zen adimen artifiziala etxeetan sartzen.
2015. Doitasunezko medikuntza sortu zen. Norbanako bakoitzari bere geneei, ohiturei eta sozializazioari egokitzen zaion medikuntza mota da. Teknika horren bidez, gainera, eritasun batzuei aurrea har dakieke.
2023. Adimen artifizialaren arloan iraultza gertatu da GPT-4 txatarekin. Adimen artifizial orokorraren lehenbiziko merkataritza eredutzat daukate adituek. | ||
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226749/gerra-deklarazioa.htm | Gerra deklarazioa | Gerra deklarazioa. | Lehia betean daude munduko bi erraldoi teknologikoak, Microsoft eta Alphabet (Google). Eta, bide horretan, aliatuak eta etsaiak —Amazon eta Meta—, eta, akaso, inork espero ez duen beste protagonistaren bat ere azalduko da. Microsoftek aurrea hartu dio Alphabeti, Open AI egungo protagonistarekin batuta: urte hasieran, Microsoftek iragarri zuen 10.000 milioi dolarreko inbertsioa egingo zuela Open AIn —GPT txataren sortzailearen konpainian—, bere bilatzailean (Bing) txertatzeko. Erabaki horren berri eman zuen egun berean, Alphabetek bere bilatzaile berria aurkeztu zuen: Bard.
Microsoftek aspalditik du iltzatua sakelako telefonoen aplikazioen lehia galdu izana, eta adimen artifizialarekin atera nahi du arantza hori. Hasteko, bilatzaileen eremuan deklaratu dio gerra Alphabeti, bere etxeko sukaldean. Monopolioa du alor horretan, mundu osoko bilaketen %90 Googlen egiten baitira, eta Microsoften Bingen %3 baino ez. Urteak dira, baina, erabiltzaile askoren jo puntuan dagoela Google; besteak beste, emaitzen kalitateak okerrera egin duelako eta ordainpeko esteka —publizitatea— asko daudelako.
Open AIrekin egindako aliantzarekin, joko zelaia irauli nahi du Microsoftek. Adimen artifiziala bere bilatzailean txertatuko zuela iragarri eta bi hilabetera, ehun milioi erabiltzailera iritsi zen; Interneten inoiz aplikazio batek izan duen hazkunderik azkarrena da, baina Googlek egunero prozesatzen dituen kopuruetatik oso urrun dago oraindik.
Microsoftek badaki lehia irabaztea ez duela erraza izango, besteak beste, oraingoz oso garestia baita adimen artifiziala duen bilatzaile bat elikatzea. Open AIk dirutza gastatzen du egunero GPT txatean egiten diren galdera guztiei erantzuten dieten zerbitzariak mantentzeko soilik; aurreneko kalkuluen arabera, 100.000 dolar egunean. Microsoften erronka nagusietako bat izango da teknologia berria nola finantzatu jakitea: ordainpeko harpidetzak, publizitatea… Lehia hasi baino ez da egin. | ||
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226750/euskararen-esperantza.htm | Euskararen esperantza | Euskararen esperantza. | GPT solaskide artifiziala ingelesez entrenatu dute batez ere, baina ikusi dute beste hizkuntza batzuetan ere emaitza oso onak ematen dituela; islandieraz, esaterako. Eta euskaraz propio ez entrenatu arren, ariketa batzuk «ongi samar» egiten ditu, eta, hortaz, hizkuntzen teknologien sektorean ari direnei zuzenean eragingo die, Xabier Saralegi Orai NLPko kidearen ustez.
Eta posible ote da euskaraz halako sistemarik garatzea? «Espero dezagun baietz», erantzun du Mikel Artetxe ikertzaileak. Itxaropentsu da Saralegi ere: «GPT txataren moduko sistema natiboak garatuko dira euskararako, Euskal Herrian bertan».
Euskarak erronka berezia du horretarako. GPT entrenatzeko, milaka milioiko corpusak eta dirutza erabili dira. GPT-3 sistema, esaterako, mila milioi hitzekin entrenatu zuten, eta euskarazko corpusik handienak kopuru hori halako bostehun hitz gutxiago ditu. Makinak atazetan entrenatzeko datu sortak ere behar dira, eta horietatik ere gutxi daude euskaraz. Eta makinak eta azpiegiturak behar dira. «Elhuyarren zera ikertzen ari gara, nola sortu horrelako eredu erraldoiak datu gutxiagorekin. Euskararen erronka hori izango da».
Baina ez dira bakarrak. Artetxek start-up bat sortu du hizkuntza ereduen alorrerako. «Galdera ireki bat da, ea ingelesez dagoen ezagutza hori erabil litekeen hainbeste datu ez duten hizkuntzetan, ezagutzaren transferentzia hori nola egin ote litekeen hizkuntzen artean. Pentsatzen dut gauza interesgarriak aterako direla».
Espainiako Gobernua Europako diru funts bat erabiltzekoa da hizkuntza gutxituetan GPTren antzeko ereduak garatzeko. EHUko Hitz zentroak gidatuko du euskararena, eta Elhuyarrek ere parte hartuko du horretan. Adituak eta eragileak prest daude; inbertsioak eta datuak behar dira. | ||
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226751/kontseilu-konstituzionalak-oniritzia-eman-dio-erreformari.htm | Ekonomia | Kontseilu Konstituzionalak oniritzia eman dio erreformari | Sei xedapen utzi ditu bertan behera, baina legezkotzat jo ditu erreformaren aldaketa nagusiak, erretiro adina 64 urtera gibelatzea barne. Erreferendum proposamenari ezezkoa eman dio, eta Kontseiluak maiatzaren 3an erabakiko du beste erreferendum proposamen bati buruz. Macronen asmoa da erreforma asteburu honetan promulgatzea. | Kontseilu Konstituzionalak oniritzia eman dio erreformari. Sei xedapen utzi ditu bertan behera, baina legezkotzat jo ditu erreformaren aldaketa nagusiak, erretiro adina 64 urtera gibelatzea barne. Erreferendum proposamenari ezezkoa eman dio, eta Kontseiluak maiatzaren 3an erabakiko du beste erreferendum proposamen bati buruz. Macronen asmoa da erreforma asteburu honetan promulgatzea. | Frantzian erretiro adina 62 urtetik 64ra atzeratzen duen erretretaren erreformari oniritzia eman dio gaur arratsaldean Frantziako Kontseilu Konstituzionalak.
Irizpenaren arabera, Frantziako Gobernuak «ez dio izkinik Konstituzioaren eskakizunei», ez Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa erabiltzean, ez erreforma 49.3 artikuluaren bidez onartzean.
Erabakiaren berri kalean jakin dute herritar askok Frantzian eta Ipar Euskal Herrian, sindikatuek deitutako elkarretaratzeetan. Kolera izan da adierazpenetan gehien aipatutako hitza eta, besteak beste, Parisen Poliziak zenbait karga egin ditu.
Kontseilu Konstituzionalak neurri batean aintzat hartu du Nupes ezkerreko koalizioko diputatuek eta RN Batasunek Nazionalekoek euren helegiteetan aurkeztutako argudioetako bat. Erreforma ez da legegai gisa etorri, baizik eta Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa gisa. Horrela, 47.1 artikuluarekin, gobernuak parlamentuko eztabaida 50 egunera mugatu du. Baina, helegiteen arabera, eta orain Kontseiluaren irizpenaren arabera, zenbait artikuluk ez dute zerikusirik Gizarte Segurantzaren finantzaketarekin.
Eta horrela, finantzaketarekin zerikusirik ez dutelako, bertan behera gelditu dira adineko langileentzako kontratu mota berri bat jasotzen zuen artikulua eta baita 1.000 langiletik gorako enpresei adineko langileen indize bat egitera behartzen zien artikuluak.
Hala ere, erreformaren lerro nagusiak legezkotzat jo dira, eta orain, Emmanuel Macronen sinadura soilik falta da hura indarrean jartzeko.
Kontseiluaren erabakiak normalean ez dira bozkatzen, eta kontsentsuz hartzen dira. Ebazpen horien kontra ez da helegiterik aurkeztu. Gaurko irizpenerako Kontseiluko kideek izandako deliberazioak jasota geldituko dira, baina ezingo dira kontsultatu hemendik 25 urtera arte.
Erabakiaren berri izan bezain pronto Elisabeth Borne lehen ministroak esan du ez dagoela garailerik ezta garaiturik, eta erreformarekin pentsio sistemaren oreka 2030. urtean iritsiko dela. «Kontseilu Konstituzionalak epaitu du erreforma konstituzioarekin bat datorrela, bai muinean bai prozeduran. Testua bere prozedura demokratikoaren amaierara iritsi da. Gaur ez dago garailerik, ez garaiturik».
Sindikatuen estrategia
Zer egingo dute orain sindikatuek? Atzokoarekin guztira 12 protesta egun deitu dituzte azken hiru hilabeteetan, eta horiei gaurko mobilizazioak gehitu zaizkie. Orain Kontseilu Konstituzionalak erreformaren zati nagusiak balioetsi dituenean, mobilizazio indar berdinarekin jarraitzea zaila dutela jakin badakite sindikatuek, ostegunean jada jende gutxiago batu baitzuten.
Sindikatuen estrategia, ziurrenez, indarrak erreferendum proposamenaren inguruan batzea zen, oso posible ikusten dutelako 4,8 milioi hautesleren babesa biltzea. Kontseiluak, ordea, ezezkoa eman dio ezkerreko diputatuek martxoaren 20an aurkeztutako erreforma proposamenari.
Ezezkoa iris zitekeela aurreikusita ezkerreko diputatu eta senatariek atzo ostegunez erreferendumerako bigarren proposamen partekatu bat aurkeztu zuten. Aurrekoaren testu berbera dauka, baina legeari artikulu bat gehitu diote, finantzaketarako zerga diruekin lotua, eta horrek dirudienez «seguruagoa egiten du juridikoki». Kontseilu Konstituzionalak gaur baieztatu du testua jaso duela, eta hari buruzko irizpena maiatzaren 3an emango du.
Hurbilago, Maiatzaren Lehena dute ikusmiran sindikatuek, erreformaren kontrako manifestazio handiak egiteko. Gaurtik aurrera, sindikatuen mezu nagusia testua ez promulgatzeko eskaria izango da; pasa dadila berriz parlamentutik edota zuzenean Macronek ez dezala sinatu. Baina gaur TF1 telebista kateak azaldu duenez, Macronek asteburu honetan bertan sinatuko du promulgazioa.
Macronen gonbita
Macronek gaur Kontseiluaren erabakiaren aurretik egin die gonbit formala eragile sozialei, sindikatuei eta patronalei, datorren asteartean bilera egiteko, zehazki erretreten erreformaren inguruan. Gobernuko iturrien arabera, «berdin dio» zein izan Kontseiluaren ebazpena, astearteko «bilera, halabeharrez, ziklo baten hasiera izango da», zeinetan presidenteak eta gobernuak jarraituko duten elkarrizketan eragile sozialekin. «Eliseoko ateek irekita segituko dute, aurre baldintzarik gabe, elkarrizketa horretarako».
Intersindikalak, ordea, Kontseiluaren erabakiaren berri izan eta gero, esan du ez duela bilerarik egingo Gobernuarekin Maiatzaren Lehenaren aurretik. Bitartean, Frantziako sindikatu nagusiek erreforma ez aldarrikatzeko deia egin diote Errepublikako presidenteari. CFDTeko idazkari nagusi Laurent Bergerrek «solemneki» eskatu dio ez sinatzeko. Eta CGTeko idazkari nagusi Sophie Binetek ere dei bera egin du, esanez erreferendum handi bat antolatzea beste irtenbide demokratikorik ez dagoela, maiatzaren 3ko Kontseilu Konstituzionalaren erabakia buruan. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226752/kontseiluaren-baiezkoaren-aurrean-ezetz-esan-dute-sindikatuek-baionan.htm | Ekonomia | Kontseiluaren baiezkoaren aurrean, ezetz esan dute sindikatuek Baionan | Hamahirugarrenez bildu dira sindikatuak Baionan. Erretretaren erreforma arratsaldean onartu du Frantziako Kontseilu Konstituzionalak. Orain, sindikatuek Maiatzaren Lehenean dituzte begiak, indarberrituta mobilizatzeko. | Kontseiluaren baiezkoaren aurrean, ezetz esan dute sindikatuek Baionan. Hamahirugarrenez bildu dira sindikatuak Baionan. Erretretaren erreforma arratsaldean onartu du Frantziako Kontseilu Konstituzionalak. Orain, sindikatuek Maiatzaren Lehenean dituzte begiak, indarberrituta mobilizatzeko. | Ostegunean esan zuen Argitxu Dufau LABeko bozeramaileak: «Ez dut inongo esperantzarik horrelako kontseilu batean». Hamahirugarrena zorte txarreko zenbakia omen da, baina ez da izan amore emateko aitzakia. Atzo arratsaldean erretretaren erreformaren aurka ekin zioten mobilizazioei, hamahirugarrenez, Baionan. 18:00etan bildu ziren manifestariak Baionako herriko etxearen parean. Ordu gutxi lehenago, ordea, Frantziako Kontseilu Konstituzionalak baiezkoa eman zion erreformari.
Barne hartzen zituen hainbat neurri bertan behera utzi ditu kontseiluak, baina haren oinarriari eutsi eta erretiro adina 64 urtera atzeratzea onartu du, besteak beste. Egindakoak eginda, orain, Macronen sinadura besterik ez du behar; asteburu honetan indarrean jartzea asmo du Frantziako presidenteak.
Lehen egunetik hona, hiru hilabetez mobilizatu dira sindikatuak. Indarrarekin ekin zioten, baina apurka-apurka baretzen joan dira manifestazioak; dena dela, erreforma onartu bezperan, sindikatuen «haserreak» badirau. Gaurko zenbatzearen esperoan, atzokoan 7.000 lagun bildu ziren protesta egiteko intersindikalaren arabera, ohi baino gutxiago; Poliziak 3.000 izan zirela adierazi zuen.
Duela hilabete, erreferendum proposamena egin zioten 250 diputatu eta senatarik kontseiluari; berriki onartutako erretretaren erreforma baliogabetzeko balio zezakeen horrek. Izan ere, ezezkoa eman dio proposamenari. Beste bat ere bada mahai gainean, diputatu eta senatari ezkertiarrek aurkeztu zutena: horren inguruko erabakia maiatzaren 3an emango du. Proposamen horretan, erreformari artikulu bat gehitu diote finantzaketarako zerga diruekin lotua. Egiari zor, Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa besterik ez da erreforma.
Intersindikala Kontseiluaren irizpenaren zain zegoen datozen egunetako mobilizazioen eta eskakizunen estrategia zehazteko. Kontseiluaren argi gorriarekin, eta erreferendumaren inguruko ebazpenaren esperoan, sindikatuek Maiatzaren Lehena du abagunetzat manifestazioei indarberrituta ekiteko. Intersindikalak berretsi du babestu egingo dituela tokian tokiko sindikatuek egun horretara arte antolatuko dituzten mobilizazioak eta. Hemendik bi astera, Maiatzaren Lehenean, «langile, gazte eta erretiratu guztiak» deitu ditu erreformaren aurka. Bien bitartean, ez du egingo bilerarik. Hala, intersindikalak «solemneki» eskatu du erreforma ez promulgatzeko; herriaren «haserrea baretzeko» modu bakarra da hori. |
2023-4-14 | https://www.berria.eus/albisteak/226753/gizon-bat-hil-da-urepelen-quad-batekin-izandako-istripuan.htm | Gizartea | Gizon bat hil da Urepelen, quad batekin izandako istripuan | Goizean gertatu da ezbeharra, mendian. 20 urteko bertze gizon bat zaurituta eraman dute ospitalera. | Gizon bat hil da Urepelen, quad batekin izandako istripuan. Goizean gertatu da ezbeharra, mendian. 20 urteko bertze gizon bat zaurituta eraman dute ospitalera. | Istripu larri bat gertatu da goizean Urepelen (Nafarroa Beherean). 51 urteko gizonezko bat hil da quad batekin gertatutako istripuan, mendi eremu batean. Suhiltzaileak arribatu direnean hura suspertzen saiatu dira, baina tokian bertan zendu da. 11:30 inguruan izan da ezbeharra, eta helikoptero bat erabili dute erreskatean.
20 urteko bertze gizon bat ere zauritu da istripuan, eta Donapaleuko (Nafarroa Beherea) ospitalera eraman dute. Sud Ouest egunkariaren arabera, haren bizitza ez zegoen arriskuan. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226783/macronek-indarrean-jarri-du-erretreten-erreformaren-legea-kontseiluaren-oniritziaren-ostean.htm | Ekonomia | Macronek indarrean jarri du erretreten erreformaren legea, Kontseiluaren oniritziaren ostean | Maiatzaren Lehena dute ikusmiran orain sindikatuek, erreformaren kontrako manifestazio handiak egiteko. | Macronek indarrean jarri du erretreten erreformaren legea, Kontseiluaren oniritziaren ostean. Maiatzaren Lehena dute ikusmiran orain sindikatuek, erreformaren kontrako manifestazio handiak egiteko. | Frantzian erretiro adina 62 urtetik 64ra atzeratzen duen erretretaren erreformari oniritzia eman zion atzo arratsaldean Frantziako Kontseilu Konstituzionalak, eta Emmanuel Macron presidenteak ez du denbora galdu: handik ordu gutxira indarrean jarri du legea.
Gaurko datarekin sartu da indarrean legea. «Gizarte Segurantzako kodea honela moldatu da [...]», idatzi dute, eta lehenengo lerroan, «hirurogeita bi» hitzaren ordez, «hirurogeita lau» agertzen da.
Atzo arratsaldean emandako irizpenaren arabera, Frantziako Gobernuak «ez die izkin egiten konstituzioaren eskakizunei», ez Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa erabiltzean, ez erreforma 49.3 artikuluaren bidez onartzean.
Herritar askok, Frantzian eta Ipar Euskal Herrian, kalean izan zuten erabakiaren berri, sindikatuek deitutako elkarretaratzeetan. Kolera izan zen adierazpenetan gehien aipatutako hitza, eta, besteak beste, Poliziak Parisen zenbait oldarraldi egin zituen.
Hori bai, Kontseiluak neurri batean aintzat hartu du Nupes ezkerreko koalizioko diputatuek eta RN Batasun Nazionalekoek euren helegiteetan aurkeztutako argudioetako bat. Erreforma ez da legegai gisa etorri, baizik eta Gizarte Segurantzaren finantzaketa legearen zuzenketa gisa. Horrela, 47.1 artikuluarekin, gobernuak parlamentuko eztabaida 50 egunera mugatu du. Baina, helegiteen arabera, eta orain Kontseiluaren irizpenaren arabera, zenbait artikuluk ez dute zerikusirik Gizarte Segurantzaren finantzaketarekin.
Horiek horrela, bertan behera gelditu da, besteak beste, adineko langileentzako kontratu mota berri bat jasotzen zuen artikulua, eta baita 1.000 langiletik gorako enpresak adineko langileen indize bat egitera behartzen zituen artikulua ere; hain zuzen, zenbait diputaturentzat erreforma onargarriagoa izateko gehitu ziren xedapenak.
Lerro nagusiak, aurrera
Erabakiaren berri izan bezain pronto, Elisabeth Borne lehen ministroak esan zuen ez dagoela ez garailerik eta ez garaiturik, eta erreformarekin 2030. urtean iritsiko dela pentsio sistemaren oreka. «Kontseilu Konstituzionalaren arabera, erreforma konstituzioarekin bat dator, bai muinean eta bai prozeduran. Testua bere prozedura demokratikoaren amaierara iritsi da. Gaur ez dago ez garailerik, ez garaiturik».
Zer egingo dute orain sindikatuek? Herenegungoarekin, guztira 12 protesta egun egin dituzte azken hiru hilabeteetan, eta horiei atzoko mobilizazioak gehitu zaizkie. Orain, Kontseilu Konstituzionalak erreformaren zati nagusiak balioetsi ondoren, sindikatuek badakite zaila dutela mobilizazio indar berberarekin jarraitzea; ostegunean jada jende gutxiago batu zuten.
Sindikatuen estrategia zen indarrak erreferendum proposamenaren inguruan batzea, oso posible ikusten dutelako 4,8 milioi hautesleren babesa biltzea. Kontseiluak, ordea, ezezkoa eman dio ezkerreko diputatuek martxoaren 20an aurkeztutako erreforma proposamenari.
Ezezkoa jaso zezaketela aurreikusia zuten, eta ostegunean ezkerreko diputatu eta senatariek erreferendumerako beste proposamen adostu bat aurkeztu zuten; bigarrena, hain zuzen. Aurrekoaren testu bera dauka, baina legeari artikulu bat gehitu diote, finantzaketarako zerga diruekin lotua, eta horrek, dirudienez, «seguruagoa egiten du juridikoki». Kontseilu Konstituzionalak atzo baieztatu zuen testua jaso duela, eta irizpena maiatzaren 3an emango duela.
Hurbilago, Maiatzaren Lehena dute ikusmiran sindikatuek, erreformaren kontrako manifestazio handiak egiteko. Atzo, hasiera-hasieratik, sindikatuen eskari nagusia testua ez promulgatzea izan zen; parlamentutik berriz pasatzea, edota zuzenean Macronek ez sinatzea. Baina TF1 telebista kateak azaldu zuenez, Macronek asteburu honetan bertan sinatuko du promulgazioa.
Ezezkoa Macroni
Macronek Kontseiluaren erabakiaren aurretik egin zien gonbit formala eragile sozialei, sindikatuei eta patronalei, datorren asteartean bilera bat egiteko, zehazki erretreten erreformaren inguruan. Gobernuko iturrien arabera, «berdin dio» zein izan Kontseiluaren ebazpena, astearteko «bilera, halabeharrez, ziklo baten hasiera izango da», zeinetan presidenteak eta gobernuak jarraituko duten hizketan eragileekin. «Eliseoko ateak irekita egongo dira aurrerantzean ere, elkarrizketa horretarako aurretik baldintzarik ezarri gabe».
Intersindikalak, ordea, adierazi zuen ez duela bilerarik egingo gobernuarekin Maiatzaren Lehenaren aurretik. Astelehen arratsaldean bilduko dira sindikatuetako ordezkariak hurrengo mobilizazioak eta Maiatzaren Lehenekoak antolatzeko.
Bitartean, Frantziako sindikatu nagusiek erreforma ez aldarrikatzeko deia egin zioten Errepublikako presidenteari. CFDTko idazkari nagusi Laurent Bergerrek «solemneki» eskatu zuen ez sinatzeko. CGTko idazkari nagusi Sophie Binetek ere dei bera egin zuen, esanez erreferendum handi bat antolatzea beste irtenbide demokratikorik ez dagoela, maiatzaren 3ko Kontseilu Konstituzionalaren erabakia buruan. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226784/erandioko-oroimenaren-webgunean-1960tik-aurrerako-atala-blokeatu-dute.htm | Politika | Erandioko oroimenaren webgunean 1960tik aurrerako atala blokeatu dute | Besteak beste, polizia frankistak tiroz hildako Josu Murueta eta Anton Fernandezen inguruko informazioan sartzea ezinezkoa da orain. | Erandioko oroimenaren webgunean 1960tik aurrerako atala blokeatu dute. Besteak beste, polizia frankistak tiroz hildako Josu Murueta eta Anton Fernandezen inguruko informazioan sartzea ezinezkoa da orain. | Oroimen historikoaren inguruko webgune bat dauka Erandioko (Bizkaia) Udalak. Horretan, 1936ko gerran eta gerraostean herrian gertaturiko giza eskubideen urraketak jasotzen ziren, atal batean. Bestean, berriz, 1960. urtetik aurrerakoak. Bigarren atalerako sarbidea itxita dago orain, eta ezin dira ikusi horretan jasotako biktimen fitxak, bideoak, testigantzak eta bestelakoak.
Erandioko Udalak eskatu zion Aranzadiri desaktibatzeko Erandio Oroimena webgunean gertuko oroimenari dagokion atala. Hala iragarri zuen Erandioko Kultura zinegotzi Adrian Bustok. Erabakia behin-behinekoa zela gaineratu zuen, «irizpide berriak jaso bitartean, eta Gogora-rekin eta beste erakunde batzuekin kontrastatu arte». Aranzadi zientzia elkarteak landuriko informazioarekin egin zuten webgunea, baina haren jabetza udalarena da, eta Aranzadik ezin du hori desaktibatu. Beraz, uler daiteke udalak berak agindu diola edukia blokeatzeko webgunea kudeatzen duen enpresari.
«Hemen biltzen ditugu euskal gatazka politikoaren ondorioz giza eskubideen urraketak jasan dituzten eta jasaten ari diren pertsonak. Era berean, Erandion eta erandiotarrek bizitako motibazio politikoko indarkeriaren beste sufrimendu batzuk ere jasotzen dira». Testu horrekin iragartzen du webguneak Gertuko oroimena deituriko atal horren edukia, baina ezin dira edukiak ikusi.
Besteak beste gasaren gatazka deiturikoaren biktimen inguruko fitxak jaso zituzten horretan, beste ehun bat kasurekin batera.
1969. urtean gertatu zen gatazka hori Erandion. Kutsaduraren kontra protesta egin zuten herritarrek, herriak pairatzen zuen hodei toxikoaren harira. Espainiako Polizia frankistak bi herritar hil zituen tiroz, protestan zapaldu zituztenean: Anton Fernandez eta Josu Murueta. Hilketa horiengatik ez zuten inor epaitu, eta hiltzaileak nortzuk izan ziren ere ez dute argitu.
Herriko kultur etxeak eta hura dagoen plazak gaur Josu Murueta izena darama, Astrabuduan.
EAJk du alkatetza Erandion, eta Aitziber Oliban Gutierrezek du aginte makila.
Giza eskubideen urraketak pairatu dituzten biktimei buruzko udal webguneen polemikan sartu zen atzo Espainiako Gobernuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan duen ordezkaritza. Denis Itxaso ordezkariak webguneak aldatzeko eskatu zien EH Bilduk gobernatzen dituen sei udali: Galdakao (Bizkaia), Orio, Oiartzun, Hernani, Villabona-Amasa eta Azpeitia (Gipuzkoa).
Hori egin ezean Estatuaren Abokatutzak udalen aurkako salaketak bideratuko dituela ohartarazi zien. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226785/ahta-zentzugabea-dela-iritzita-lanak-eten-ditzatela-eskatu-dute.htm | Gizartea | AHTa «zentzugabea» dela iritzita, lanak eten ditzatela eskatu dute | AHTaren aurkako borrokak aurten 30 urte beteko dituela eta, ekitaldi bat egin dute gaur Biriatun | AHTa «zentzugabea» dela iritzita, lanak eten ditzatela eskatu dute. AHTaren aurkako borrokak aurten 30 urte beteko dituela eta, ekitaldi bat egin dute gaur Biriatun | Inoiz Euskal Herrian planteatu den egitasmo «txikitzaileena eta xahutzaileena». Horixe da AHT abiadura handiko trena, AHTaren aurkako ekintzaileen irudiko. Haren aurkako borroka hasi zutenetik aurten 30 urte beteko direla eta, Biriatun (Lapurdi) elkartu dira gaur Euskal Herri luze-zabaleko ekintzaileak. Bertan, nabarmendu dute Iparraldean oraindik ez direla hasi AHTa eraikitzen; aldiz, salatu dute Hegoaldean bestelakoa dela egoera, eta arduradunei eskatu dite «zentzugabekeria» hori behingoz utzi eta lanak eten ditzatela.
Hego Euskal Herriko eta Ipar Euskal Herriko kideen izenean, Inma Larrañaga Ezkurrak, Hodei Goñik, Victor Pachonek eta Pantxo Tellerrek hartu dute hitza. Hitzaldietan, azken 30 urteotako gorabeherak gogoratu dituzte, baina herritarrek AHTa arbuaitu dutela nabarmendu ere: «Iritzi publikoa uzkaili dugu 15.000 pertsona baino gehiagoko manifestazioekin».
Baina ez dute errepaso soil bat egin: egungo egoerari eta etorkizunari ere erreparatu diote. Haien esanetan, egungo krisi ekosozialaren jokalekuan, AHTaren aurkako arrazoiek «sekulako gaurkotasuna eta legitimazioa» daukate: «Natura eta landa lurrak inoiz baino beharrezkoagoak ditugu bizitza osasuntsua eta elikadura burujabea lortzeko». Hori horrela, bestelako eredu bat eraiki beharra dagoela uste dute: «Bioaniztasunaren galeraren eta klima krisiaren aurrean, geroz eta pertsona gehiago guztiz bestelako norabide bat hartzearen kontzientziaz jabetuz doaz, kapitalismoa bukatu eta pertsona guztien oinarrizko beharrak ahalbidetuko dituen desazkunde justua eta elkartasunekoa antolatuz». Ildo horretan, ezinbestekoa iruditzen zaie AHTa eraikitzeko lanak geratzea.
Eta aurrera begira, zer?
AHTaren aurkako kideek dozenaka atxikimendu jaso dituzte: 23 gaztetxe, gune autogestionatu eta gazte asanblada; eragile ekologista eta feministak, erakunde politikoak eta kultur erakundeak; AEK; 11 sindikatu; musika taldeak...
Eta ez daude geldirik egoteko: zenbait ekitaldi antolatu dituzte AHTaren aurkako aldarriak lau haizeetara zabaltzen jarraitzeko; esaterako, hiru aste barru, maiatzaren 6an, martxa zaratasua egingo dute Iruñean, 12:00etan, Gazteluko plazatik hasita, eta egun berean, 11:30ean, bizikleta martxa egingo dute Galdakaotik Basaurira (Bizkaia). |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226786/athleticek-1-0-irabazi-dio-alavesi-derbian.htm | Kirola | Athleticek 1-0 irabazi dio Alavesi derbian | Oihane Baldezatek 95. minutuan sartutako golari esker nagusitu da talde zuri-gorria. Bizkaitarrek ia ziurtatua dute mailari eustea. Arabarrek azkeneko postuan jarraituko dute | Athleticek 1-0 irabazi dio Alavesi derbian. Oihane Baldezatek 95. minutuan sartutako golari esker nagusitu da talde zuri-gorria. Bizkaitarrek ia ziurtatua dute mailari eustea. Arabarrek azkeneko postuan jarraituko dute | Gehien saiatzen denak lortzen du saria. Eta, gaur, Athletic saiatu da gehien Lezaman, Alavesen aurkako derbian. Nagusi izan da minutu gehienetan, baina kosta egin zaio nagusitasunaren saria jasotzea. Aukera argiak izan ditu; batez ere, bigarren zatian. Bazirudien ez zuela Patricia Larqueren atea zulatuko. Baina azken unean, 95. minutuan, lortu du helburua: Oihane Baldezatek gola sartu du buruz, neurketako bakarra, eta etxekoei garaipena eman die horrela. Saria Athleticentzat, eta kolpea Alavesentzat. Puntu bat lortzear egon da, eta gabe geratu da azkenean.
Gaur irabazita, lasaitua hartu du Iraia Iturregik entrenatutako taldeak. Ez zebilen larri sailkapenean, baina bolada oso txarra zeraman: garaipen bakarra lortu zuen aurreko bederatzi jardunaldietan. Derbian nagusituta, 25 puntu ditu, eta urrun ditu jaitsiera postuak: zortzi puntura, bost jardunaldiren faltan. Ia ziurtatuta du beste urtebetez onenekin aritzea, baina komeni zaio lehenbailehen etxeko lanak egitea, batez ere Espainiako Kopako Lauko Finalari begira buru-belarri jartzeko —hilabete barru jokatuko du—. Gaurko garaipenak, gainera, balio du aspaldiko partez Lezamara joaten diren zaleak pozteko: duela hiru hilabete pasatxo ez zuten irabazi zuri-gorriek etxean.
Pozik hitz egin du Iturregik neurketa amaieran. «Lehen zatia berdindua egon da, eta ez da egon aukera garbirik. Baina bigarrenean nagusi izan gara, eta lauzpabost aukera oso argi izan ditugu gola sartzeko. Haiek ere bat izan dute, baina baloiak langa jo du. Zorionez, azken unean sartu dugu gola. Asko sufritu dugu, Alaves oso ondo lehiatzen baita, eta harentzat oso partida garrantzitsua baitzen. Baina merezita irabazi dugu».
Batzuen poza, besteen etsipena. Alaves burua altxatu ezinik dabil oraindik: galdu egin ditu azkeneko lau partidak, eta, atzera eginez gero, bakarra irabazi du azkeneko 11 jardunaldietan, eta hamar galdu. Horren ondorioa da azkena dela, hamabost punturekin. Ez du urrun azken-bigarrena, maila galtzetik salbu dagoen azken taldea: hiru puntura du, baina, mailari eusteko aukeraren bat izateko, ahalik eta lasterren suspertu beharra du.
Itxaropenari eutsi nahi dio Iñigo Juaristik. «Taldea ondo dago, eta ondo ari da lehiatzen, baina emaitza onak lortzea falta zaigu. Uste osoa dut taldean, eta sinesten dut egiten ari garen lanean. Mailari euts diezaiokegula sinetsi behar dugu».
Realak bana berdindu du Alhamaren zelaian
Realak suspertu ezinik jarraitzen du. Gaur, bana berdindu du Alhamarekin, haren zelaian. Sufrituta lortu du puntua, etxeko taldeak sartu baitu lehen gola, Maria Martik, 40. minutuan. Baina Nerea Eizagirrek berdindu egin du partida amaitzeko ordu laurden eskas falta zenean.
Natalia Arroyok entrenatutako taldeak bolada txarra darama: partida bakarra irabazi du azken bederatzietatik: Alavesi irabazitako derbia. Beste zortzi partidetatik lau berdindu ditu, eta beste lau galdu. 32 puntu ditu. Sekulako aldea dago aurreko sasoiari dagokionez: 56 zituen orduan, 24 gehiago. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226787/armadaren-eta-paramilitarren-arteko-borrokak-piztu-dira-sudanen.htm | Mundua | Armadaren eta paramilitarren arteko borrokak piztu dira Sudanen | Paramilitarrek esan dute borrokan jarraituko dutela armadak amore eman arte. Egoera «kontrolpean» dutela adierazi du armadak. Borrokak eteteko eskatu die nazioarteak bi aldeei. | Armadaren eta paramilitarren arteko borrokak piztu dira Sudanen. Paramilitarrek esan dute borrokan jarraituko dutela armadak amore eman arte. Egoera «kontrolpean» dutela adierazi du armadak. Borrokak eteteko eskatu die nazioarteak bi aldeei. | Omar al-Baxir hiru hamarkadaz Sudango presidentea izandakoa boteretik kendu zuten militarrek 2019ko apirilean, eta trantsizio epe bat abiatu zuten. Baina, krisi ekonomiko betean, trantsizio hori bukatu ezinik jarraitzen dute, eta, hain zuzen, hori bideratzeko moduan dituzten desadostasunen ondorioz, armadaren eta Laguntza Azkarrerako Indarrak talde paramilitarraren arteko borrokak piztu dira, gaur, Khartum hiriburuan eta herrialdeko beste toki batzuetan. Paramilitarren buru Mohamed Hamdan Dagalok nabarmendu du borrokan jarraituko dutela armadak amore eman arte. Estatu kolpe saiakera bat dirudiena, «matxinada bat», salatu du armadaren buru eta Trantsiziorako Kontseilu Subiranoaren presidente Abdel Fatah al-Burhanek, eta «dena» kontrolpean dutela ziurtatu. Armadak sare sozialetan gaineratu duenez, ez da negoziaketarik egongo, paramilitarren taldea «desegin» arte. Azken asteetan pilatutako tentsioa lehertu da, eta bi aldeek elkarri egotzi diote gertatutakoaren erantzukizuna.
Paramilitarrek ohar batean jakinarazi dutenez, kontrolpean dituzte presidentearen jauregia, baita hiriburuko eta Marawi zein Al-Obeid hirietako aireportuak ere. Herritarrei lasaitasun mezu bat helarazi nahi izan diete, adieraziz «seguru» daudela eta egoera «kontrolpean» dutela. Armadak ere ohar bat plazaratu du, eta nabarmendu paramilitarrek egindako «traiziotik» babestuko dituztela herritarrak.
Armadak adierazi du paramilitarrek hiriburuan dituzten posizioak bonbardatzen ari dela, eta Reuters berri agentziako kazetari batek azaldu du Khartumeko hainbat tokitan tiro hotsak entzuten direla, arma astunak erabiltzen ari direla bi aldeen posizioetatik gertu, eta ibilgailu blindatuak dabiltzala kaleetan. Lekuko batzuek agentzia horri jakinarazi diotenez, borrokak hiriburutik kanpo ere piztu dira. Sudango Medikuen Sindikatuak esan du pertsona «asko» hil dituztela borroketan, eta zaurituak ere «ugari» direla.
Ikusi gehiago: Armadaren proposamenak gorabehera, protestan jarraitu dute Sudanen
Botere borroka bat da, finean, gertatzen ari dena. Aintzat hartu behar da paramilitarren lider Dagalo kontseilu subiranoaren presidentearen ondokoa dela 2019tik. «Orain gertatzen ari denak irtenbide baketsu bat ekarriko du, eta kriminal oro justiziaren aurrera eramana izango da», esan dio Al-Jazeera telebista kateari, elkarrizketa batean. Azpimarratu du, gainera, Al-Burhani ezin zaiola «presidente» deitu, «kriminal bat» delako.
Hain zuzen, kontseiluko presidentearekin ere mintzatu da hedabide hori, eta eskatu dio talde paramilitarrari erretiratu ditzala bere unitateak. «Guk ez dugu inongo gerrarik hasi», azpimarratu du, eta ohartarazi dio Dagalori atzera egiten ez badute herrialdeko beste eskualde batzuetatik ere iritsiko direla soldaduak Khartumera. «Inork ez du gerrarik nahi, baina...». Momentu horretan eten da elkarrizketa, baina Al-Jazeerak ez du argitu zergatik geratu den bertan behera.
Ikusi gehiago: Botere borrokan kateatuta
Nola integratu armadan
Trantsizioa bideratzeko aurreneko saiakerak porrot egin zuen duela urte eta erdi. 2021eko urrian estatu kolpea eman zuten, militarrek eta Abdalla Hamdok lehen ministroa buru zuen trantsizioko gobernu zibila indargabetu zuen. Urtebete pasa geroago, iazko abenduan, akordio bat sinatu zuten sektore zibilek eta militarrek, zeinak zehazten duen zein diren eman beharreko pausoak trantsizioa gauzatzeko eta zibilek militarrak ordezkatzeko herrialdearen buruzagitzan.
Horretarako behin betiko ituna sinatzekoak ziren auzian inplikatutako aldeak joan den hilaren 1ean, baina bi aldiz atzeratu dute, adostasunik ez dagoelako paramilitarrak armadan integratzeko moduari dagokionean. Al-Burhanek martxo amaieran adierazi zuen krisia konpontzeko prozesua «luzea eta zaila» izango zela. Eta egoerak okerrera egin zuen joan den ostegunean, zeren paramilitarrek beren unitateak hedatu zituzten Khartumgo kaleetan, armadari hori egiteko baimenik eskatu gabe.
Ikusi gehiago: Sudango krisi politikoa gainditzeko akordioa sinatu dute junta militarrak eta oposizioak
Laguntza Azkarrerako Indarrak talde paramilitarra Al-Baxir presidente zenak sortu zuen, eta Darfurko gerran borrokatu ziren Yanyauid milizietan du oinarria. Horiek Sudango armada babestu zuten 2003 eta 2009 arteko borroketan. Gatazka hartan gizateriaren aurkako krimenak egitea leporatzen dio Human Rights Watch GKE gobernuz kanpoko erakundeak. Talde paramilitarrari egotzi izan zaio, gainera, Al-Baxirren kargugabetzea eragin zuten protestetan dozenaka manifestari hiltzea. 100.000 bat kide ditu, Reutersen arabera.
Nazioarteak, bestalde, gertakariak gaitzetsi ditu, eta borrokak eteteko eskatu die bi aldeei. Hala egin dute NBE Nazio Batuen Erakundeak, Liga Arabiarrak, AEBek, eta EB Europako Batasunak, besteak beste. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226788/zuri-gorriak-nagusitu-dira.htm | Kirola | Zuri-gorriak nagusitu dira | Iñaki Williamsen bi golek garaipena eman diote Athletici Realaren aurka, San Mamesen. Zuri-gorriek kontrolpean izan dute lehia ia une oro, eta hobeto baliatu dituzte aukerak | Zuri-gorriak nagusitu dira. Iñaki Williamsen bi golek garaipena eman diote Athletici Realaren aurka, San Mamesen. Zuri-gorriek kontrolpean izan dute lehia ia une oro, eta hobeto baliatu dituzte aukerak | Iñaki Williams distiratsu dabil azkenaldian, baina egiari zor, Athleticen eta Realaren arteko derbietan beti izan da protagonista aurrelari bilbotarra. Gaur, partidako bi golak egin ditu, eta bere taldeari hiru puntuak eman. Ondo moldatzen da txuri-urdinen aurka, zazpi gol egin dizkio dagoeneko, beste inori baino gehiago.
Aldaketa nabarmen bakarra egon da bi hamaikakoetan: Ander Capa Athleticen hasierako hamaikakora itzuli da, bi urte itzalpean igaro ostean. Ez da soberan nabaritu Portugaletekoaren minutu falta. Intentsitate askorekin zelairatu dira bi taldeak, elkarrekiko errespetu askorekin, baina gutxi arriskatu gabe. Gutxi arriskatu nahi horretan, Realak baloia atzetik ateratzeko garaian egindako akats bat baliatu du Athleticek neurketako lehen gol abagune garbia sortzeko. Martin Zubimendiri lapurtutako baloiak Nico Williamsen oinetan amaitu du area barruan, baina nafarraren jaurtiketa gurutzatua bikain urrundu du Alex Remirok.
Handik zortzi minutura, anaia zaharraren txanda izan da. Areaz kanpotik ahalegindu zen Iñaki, baina atezain nafarrak kornerrera bidali zuen aurrelari zuri-gorriaren jaurtiketa zehatza. Iskinako sake horretan bertan iritsi da etxekoen gola, 33. minutuan. Iñaki Williams bizi ibili da, eta Mikel Vesgak orraztutako baloia harrapatu du bigarren zutoinean. Lehen saiakeran huts egin eta gero, ez du barkatu bigarrengoan: 1 eta 0. Gipuzkoarrek Athleticeko bederatziaren eskua eskatu du, baina Soto Grado epaileak eta VARak balekotzat eman dute gola.
Ernesto Valverderen taldea nagusi izaten ari zen markagailuan, baita zelaian ere. Golak aurrera egiteko konfiantza eman die bizkaitarrei, eta, atsedenaldira bitartean, gertuago egon da 2 eta 0ekoa banakoa baino. Imanol Alguacilenak gozatu ezinik aritu dira lehen 45 minutuetan.
Etxekoen presioaren eraginez akats asko egin ditu talde txuri-urdinak, baina baita presiorik ez zutenean ere. Berdegunean ikusitakoarekin gustura ez, eta teknikari oriotarrak aldaketa bikoitza egin ditu atsedenaldian: Aritz eta Barrenetxea, barrura; Gorosabel eta Brais, kanpora. Eskema ere eraldatu du Imanolek, zelai erdiko erronbotik 4-3-3ra pasatu da, Kubo eta Barrenetxea hegal banatan jarriz eta Oiartzabal puntan.
Iñaki Williams, berriro
Bigarren zatia hasi eta hamar minutura iritsi da aurreneko aldiz Reala Unai Simonen ate ingurura. Ezker hegalean bikain iltzatutako jokaldi bati amaiera bikaina ematetik gertu egon da Ander Barrenetxea, baina Iñigo Martinezek lehenengo, eta atezain gasteiztarrak ondoren, gola eragotzi diote. Aldaratzean, Take Kuboren jaurtiketa hankarekin gelditu ditu atezain zurigorriak. Bi gol abagune paregabe.
Hobeto aritu dira bigarren zati hasieran donostiarrak, baina emaitzak bera izaten segitzen zuen neurketako ordubetea pasata. Cho eta Sorloth berdeguneratu ditu Alguacilek, arbola are gehiago astintzeko asmoz; Valverdek, berriz, Raul Garcia eta Vivian, taldea sendotu nahian.
Kontraeraso batean utzi du erabakita neurketa Athleticek, 70. minutuan. Raul Garciak jokoa aldatu, Iñaki Williamsek Le Normandi iskin egin eta jaurtiketa bortitz batekin Cascanteko atezaina gainditu du. Eztanda egin du San Mamesek Iñakiren bigarren golarekin.
Markagailuko errenta handitzearekin batera, derbiaren aginte makila berreskuratu du une batez etxeko taldeak, baina Realak ez du amore eman eta aldea murrizten saiatu da azken txanpan. Momo Cho saiatu da lehenengo areaz kanpotik, eta, aldaratzean, area txiki barruan, gora bidali du baloia Sorlothek. Ondoren, Barrenetxeak ez zuen Unai Simonen akats larri bat behar bezala aprobetxatu, eta donostiarrak ere harmailetara bidali zuen baloia. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226789/paziente-baten-historia-medikoan-mezuak-idatzita-hertsatu-egin-dutela-salatu-du-aitor-montes-medikuak.htm | Gizartea | Paziente baten historia medikoan mezuak idatzita «hertsatu» egin dutela salatu du Aitor Montes medikuak | Gaixoari buruzko txostenak euskaraz egiteagatik idatzitako mezuak direla salatu du sendagileak; ingelesez idatzita daude oharrak, euskararen erabileraren kontra | Paziente baten historia medikoan mezuak idatzita «hertsatu» egin dutela salatu du Aitor Montes medikuak. Gaixoari buruzko txostenak euskaraz egiteagatik idatzitako mezuak direla salatu du sendagileak; ingelesez idatzita daude oharrak, euskararen erabileraren kontra | Salaketa bat jarri du gaur Aitor Montes medikuak Bergarako ertzain etxean (Gipuzkoa). Osakidetzako sendagilea, familia medikua Aramaion (Araba), eta ezaguna euskararen erabilera sustatze aldera egiten dituen ahaleginengatik. Salaketan azaldu du berak artatzen duen paziente baten historia medikoaren «erabilera okerra» egin duela Osakidetzako beste mediku batek, arta medikoren baten berri emateko erabili beharrean erabili duelako agiri hori zer hizkuntzatan idatzita dagoen arbuiatzeko.
Medikuak salatu duenez, «hainbat aldiz» erabili du salatu duen medikuak paziente horren historia medikoa, ingelesezko mezuak idatzi ditu bertan; pazientearen osasun egoerarekin loturarik ez duten oharrak dira, propio daude idatzita euskararen erabilerarekin ados ez dagoela adierazteko. Hiru ohar idatzi dizkio guztira, eta horietatik bitan hizkuntza hautu horren bidez Espainiari eta espainiarrei «gorrotorik» ez erakusteko ere jartzen du. Mezu horien ondorioz «hertsatua» eta «difamatua» sentitu da Aramaioko medikua; «agiri ofizial» bat, gainera, asmo horiekin erabiltzea okerra dela argi du, eta horiengatik guztiengatik jarri du salaketa.
Aditzera eman duenez, aurrez adierazi du Osakidetzako arduradunen aurrean mezu hauen gaineko kezka, halakoak saihesteko irizpide «etikoak» ere eskatu ditu, baina ez dituzte aintzat hartu berak egindako eskakizunak.
Jarrera «iraingarria»
Montesek salatu du tartean osasun gaiekin lotutako motiborik egon gabe paziente baten historia medikoan sartzea «kode deontologikoaren» aurkakoa dela, eta delitutzat ere hartu behar dela. Kasu honetan, gainera, mezu horien atzean euskararen erabileraren kontrako jarera egotea ere salaketarako motibo dela gogoratu du, berak bi hizkuntza ofizialetan jarduten duelako lanean, pazienteen beharrak aintzat hartuta beti. Zentzu horretan, uste du «iraingarria» dela mezuak idatzi dituen profesionalaren jarrera, Espainiaren eta gazteleraren kontrako «gorrotoa» egotzi diolako euskara erabiltze hutsarengatik.
Mediku horrek, gainera, «errespetu faltarekin» jokatu duela uste du Montesek, desadostasunak konpontzeko eta bideratzeko bide egokia ez baitira pazienteen historia medikoetan idatzitako mezuak. |
2023-4-15 | https://www.berria.eus/albisteak/226790/katalanera-itzuli-dute-uxue-alberdiren-kontrako-eztarritik-saiakera.htm | Kultura | Katalanera itzuli dute Uxue Alberdiren 'Kontrako eztarritik' saiakera | Pol·len edicions (El Tinter SAL) argitaletxeari esker, katalanez irakurtzeko aukera izango da aurki | Katalanera itzuli dute Uxue Alberdiren 'Kontrako eztarritik' saiakera. Pol·len edicions (El Tinter SAL) argitaletxeari esker, katalanez irakurtzeko aukera izango da aurki | «Emakume modura irakurria izateak eragin al dizu? Eta eragin badizu, nola eragin dizu bertsotan egiteko orduan?». Galdera bakarra egin zien hamabost solaskide bertsolariri Uxue Alberdik Kontrako eztarritik (Lisipe, Susa, 2019) saiakera ontzeko. Hamaika izan ziren eurengandik jasotako erantzunak. Emakume bertsolarien jarduna mugatzen duten 22 mekanismo identifikatu zituen erantzunokin, eta liburuan zerrendatu zituen patroi horiek.
Amaia Agirre Arrastoa, Ainhoa Agirreazaldegi Rekondo, Maialen Akizu Bidegain, Miren Amuriza Plaza, Maider Arregi Markuleta, Miren Artetxe Sarasola, Maddalen Arzallus Antia, Oihana Bartra Arenas, Onintza Enbeita Maguregi, Nerea Ibarzabal Salegi, Oihana Iguaran Barandiaran, Ane Labaka Maioz, Alaia Martin Etxebeste, Eli Pagola Apezetxea eta Jone Uria Albizuri bertsolariek esandakoak bildu zituen liburuan, hain zuzen ere. Garai desberdinetan plazaraturiko bertsolariak dira, jendaurreko esperientzia luzea eta esanguratsua izan dutenak. Denen artean josi zuten kontakizuna orduan, eta katalanez irakurri ahal izango da aurki –Revers. Testimonis de dones bertsolaris–, Pol·len edicions (El Tinter SAL) argitaletxeari esker. Argitaletxeak berak eman zuen albistea sareetan. |
2023-4-17 | https://www.berria.eus/albisteak/226814/urruntzea-amaitu-izana-txalotu-du-eppk-k-eta-etxeratzeko-egin-beharreko-urratsak-egiteko-prest-dagoela-berretsi-du.htm | Politika | Urruntzea amaitu izana txalotu du EPPK-k, eta etxeratzeko egin beharreko urratsak egiteko prest dagoela berretsi du | Agiri bat atera du presoen kolektiboak, Preso Politikoen Nazioarteko Eguna dela eta: «Luzez itxarondako albistea da». | Urruntzea amaitu izana txalotu du EPPK-k, eta etxeratzeko egin beharreko urratsak egiteko prest dagoela berretsi du. Agiri bat atera du presoen kolektiboak, Preso Politikoen Nazioarteko Eguna dela eta: «Luzez itxarondako albistea da». | Euskal Preso Politikoen Kolektiboak agiri bat atera du Preso Politikoen Nazioarteko Egunaren harira. Sakabanaketa politikaren amaieraz dihardu: «Luzez itxarondako albistea da». Politika horrek sufrikarioa baino ekarri ez duela salatu du agirian, babesgabetasuna indartzeaz gain «gure senideak gupidarik gabe zigortu dituelako». Gogoan hartu dituzte urruntze politikaren ondorioz bidean geratu diren senide eta lagunak: «Ezin ditugu aipatu gabe utzi gu bakarrik ez uzteagatik bidean bizia galdu duten hurkoak. Beti izango zaituztegu bihotzean». Euskal Herrian sufrimendua eragin duen gatazka hori amaitzea helburu izan beharko lukeela gehitu du, eta, ildo horretan, hauxe dio: «Sufritu duen orori begirunea zor diogu, eta mina ahal bezainbeste arindu behar da. Horrekin gure konpromisoa adierazi nahi dugu».
Ikusi gehiago: Sarek bukatutzat eman du euskal presoei ezarritako sakabanaketa politika
Bestetik, presoak etxeratzeko bidean urtarrilaren 7an Bilbon egindako manifestazioa eskertzeaz gain, orain arte egin duen bidea urratzen jarraitzeko prest agertu da kolektiboa: «EPPK-k abiarazitako bidean barrena, baita lege bitartekoen bidez ere, behar diren urratsak egiteko gure engaiamendua berretsi nahi dugu. Beste batzuek badute ere gure ziegen giltzarrapoen giltza, gure borondateak ez du hutsik egingo. Horixe da oraintxe gure herriarekiko dugun betekizunik handiena, presorik gabeko Euskal Herriaren bidean».
Honatx agiria osorik:
«Gaur, apirilaren 17a, Preso Politikoen Nazioarteko Eguna dugu. Urtero lez, gure besarkada beroena bidali nahi diegu zapalkuntzari aurre egiteagatik eta askatasunaren alde borroka egiteagatik munduan zehar gatibu diren militante iraultzaile guztiei, kasu ia denetan oso baldintza gogorretan.
Gutxi batzuen interes ekonomikoen eta nagusitasunaren mesedetan, boteredun makurren zikoizkeriak milioika pertsona gerrara eta miseriara kondenatzen dituzten garai ilun hauetan, nabarmentzekoa dira militante horiek injustiziari aurre egiteko eta herri zein herritar zapalduen askatasuna lortzeko hamarkadotan izan duten adorea eta eskuzabaltasuna.
Gaurko agiri hau gure egoeraz ere aritzeko profitatu nahi dugu. Ezinbestean, espainiar Estatuan euskal preso politikoen urruntze eta sakabanaketa politikaren amaierari buruz izan berri dugun iragarpena aipatu behar dugu. Luzaz itxarondako albistea izan da.
Politika horrek sufrikarioa baizik ez du ekarri, eskubideak urratzeko presoon babesgabetasuna indartu duelako eta gure senideak gupidarik gabe zigortu dituelako. Jakin bazekiten, ondo jakin ere, zerk sortzen zigun ezinegona gu isolatzen saiatzen ziren bitartean. Ezin ditugu, beraz, aipatu gabe utzi gu bakarrik ez uzteagatik bidean bizia galdu duten hurkoak. Beti izango zaituztegu bihotzean.
Euskal Herrian sufrikarioarekin amaitzeak beharko luke izan helburu, aurreko zikloaren ondorioak gaindituz. Sufritu duen orori begirunea zor diogu eta mina ahal bezainbeste arindu behar da. Horrekin gure konpromisoa adierazi nahi dugu.
Guztion eskubide guztiak errespetatzeak gure herriarentzat erabat onuragarria litzatekeen egoera bat sortuko luke, baita etorkizunari begira dituen erronka politiko eta sozialei aurre egiteko ere: nazio gisa aitortza zein garapena lortzeko, euskal lurraldeek beren arteko harremana estutzeko, euskal herritarrek etorkizuna libreki erabaki ahal izateko eta hurbilen diren erakundeen eskumen nahiz botere gaitasuna handitzeko.
Sufrimenduarekin amaitzeko herri gogo horren islatzat hartu dugu joan zen urtarrilaren 7an Bilbon egindako manifestazio jendetsua. Gu etxeratzeko aldarria kaleratu eta zabaldu izana eskertu nahi diegu bertaratutako guztiei eta, mendekuan eta salbuespen legerian oinarritutako kartzela politikak indargabetu gabe segitzen duen arren, herri aldarri hori errealitate bilakatzeko EPPK-k abiarazitako bidean barrena, baita lege bitartekoen bidez ere, behar diren urratsak egiteko gure engaiamendua berretsi nahi dugu. Beste batzuek badute ere gure ziegen giltzarrapoen giltza, gure borondateak ez du hutsik egingo. Horixe da oraintxe gure herriarekiko dugun betekizunik handiena, presorik gabeko Euskal Herriaren bidean.
Euskal Herrian, 2023ko apirilaren 17an
EPPK Euskal Preso Politikoen Kolektiboa
Gora Euskal Herri independente, sozialista, feminista, batu eta euskalduna!». |
2023-4-17 | https://www.berria.eus/albisteak/226815/azkar-laguntzeko-indarrak-talde-paramilitarra-desegiteko-agindu-du-sudango-armadaburuak.htm | Mundua | Azkar Laguntzeko Indarrak talde paramilitarra desegiteko agindu du Sudango armadaburuak | Nazioarteko esku hartzea eskatu du talde armatuak, eta «gerra krimenak» egotzi dizkio armadari. Asteburuan borrokak hasi zirenetik ehun zibil inguru hil dira, eta ia mila zauritu. Hainbat erietxek gelditu egin behar izan dituzte lanak borroken ondorioz. | Azkar Laguntzeko Indarrak talde paramilitarra desegiteko agindu du Sudango armadaburuak. Nazioarteko esku hartzea eskatu du talde armatuak, eta «gerra krimenak» egotzi dizkio armadari. Asteburuan borrokak hasi zirenetik ehun zibil inguru hil dira, eta ia mila zauritu. Hainbat erietxek gelditu egin behar izan dituzte lanak borroken ondorioz. | Sudango armadaren eta RSF Azkar Laguntzeko Indarrak talde paramilitarraren arteko borrokak berehala hasi dira ondorioak izaten. Herenegun lehertu zen azken asteetan pilatutako tentsioa, eta jada gutxienez 97 lagun hil dira borroken ondorioz, gehienak Khartum hiriburuan. Sudango Medikuen Sindikatuak eman du hildakoen berri, eta, haren arabera, 942 zauritu ere utzi ditu gatazkak. Borrokak, ordea, herrialde osoan hedatu dira, eta ezinezkoa da kopuru erreala jasotzea. Bi aldeek elkarri egotzi diote gertatutakoaren erantzukizuna.
Sudango armadaburu Abdel Fatah al-Burhanek talde paramilitarra desegiteko agindu du, eta «talde matxino» izendatu du. Izendatze horrek eskumena emango dio armadari paramilitarren aurka egiteko. Borrokak piztu ziren Al-Burhan eta Mohamed Hamdan Dagalo biltzekoak ziren egun berean; bileraren helburua zen bi aldeen arteko tentsioa baretzea. Alde horretatik, «asmo txarrez aritzea» egotzi dio armadaburuak talde armatuari, eta esan du militarrek «estatuaren segurtasuna eta egonkortasuna bermatzeko» eraso zietela paramilitarrei. Al-Burhanen esanetan, paramilitarrek «galera handiak» izan zituzten, eta askok «ihes» egin zuten borroka eremutik.
Oso bestelako bertsioa da Dagalorena. Hark esku hartzeko eskatu dio nazioarteari, eta «gerra krimenak» egitea egotzi dio armadari. Bide batez, Al-Burhanen aginduei entzungor egiteko eskatu die militarrei. RSFko buruak leporatzen dio armadaburuari Omar al-Baxir presidentearen alde aritzea —2019an kargugabetu zuten Al-Baxir estatu kolpe baten bidez—. Dagalok, Al-Burhanek bezala, adierazi du «herritarren segurtasuna bermatzea» dela paramilitarrek helburua: «Sudanek bakartuta eta demokraziatik urrun jarraitzea xede duten muturreko islamisten aurka egiten jarraituko dugu. Al-Burhani jazarriko diogu justiziaren aurrera eramaten dugun arte».
Herenegun, nazioarteak borrokak eteteko eskatu zien bi aldeei, eta armadak eta talde paramilitarrak atzo adostu zuten NBE Nazio Batuen Erakundearekin zibilentzako korridoreak zabaltzea. 16:00etatik 19:00etara ireki zituzten. Baina nazioarteko erakundeak salatu du aldeetako bakar batek ere ez zuela menia errespetatu.
Krisi humanitarioa
Orain arteko datuen arabera, zibilak dira borroketan hildakoetatik gehienak. Hori nahikoa ez, eta Khartum eta Al Xaabeko hainbat erietxek eten egini behar izan dituzte lanak. «Aldez aurretik eskatua genien bi aldeei erietxeei erasorik ez egiteko, baina justu kontrakoa egin dute. Khartumen eta beste hainbat hiritan bonbardatu egin dituzte osasun zerbitzuak», salatu du Sudango Medikuen Batzordeak. Al Xaabeko erietxearen kasuan, gainera, bertako zuzendari Al-Taieb Abdel-Rahmanek Al Jazeerari azaldu dionez, ospitalea inguratua dute militarrek eta paramilitarrek, eta gaur gutxienez lau alditan bonbardatu dute.
Gurutze Gorriak bi aldeei eskatu die laguntza humanitarioa ematen ari diren erakundeen lana errazteko, eta zibilen aurkako erasorik ez egiteko: «Oso kezkatuta gaude borrokak jende asko bizi den eremuetan egiten ari direlako», azaldu dute.
Nazioarteak gertakariak gaitzetsi ditu. Hala egin dute NBE Nazio Batuen Erakundeak, Arabiar Ligak, AEBek eta EB Europako Batasunak, besteak beste. Bitartekari lanak egin nahian, berriz, Egipto ari da, EBrekin elkarlanean: «Egiptok dei egiten die bi aldeei indarkeria baztertu dezaten», esan du ohar baten bidez Ahmed Zeid Atzerri ministroak. Arabiar Ligak ere larrialdiko bilera bat egin du gaiaz jarduteko.
Era berean, Keniako, Hego Sudango eta Djibutiko hiru presidenteak Sudanera joango dira «lehenbailehen»; William Ruto, Salva Kiir eta Ismail Omar Guele, hurrenez hurren. «Gerra geratzea eta negoziazioetara itzultzea» eskatuko diete hiru presidenteek al-Burhan Sudango behin-behineko presidenteari eta Dagalori. Garapenari Buruzko Gobernuen Arteko Autoritateak antolatu du bidaia —Afrikako mendebaldeko zortzi herrialde barne hartzen ditu erakundeak—. «Sudanen egonkortasuna giltzarri da eskualdeko egonkortasun sozialerako eta ekonomikorako. Gatazkak ahuldu egin ditu bakerantz azken lau hilabeteetan lortutako aurrerapausoak».
Trantsizio epea
Al-Baxir hiru hamarkadaz Sudango presidentea izandakoa boteretik kendu zuten militarrek 2019ko apirilean, eta trantsizio epe bat abiatu zuten. Baina, krisi ekonomiko betean, trantsizio hori bukatu ezinik jarraitzen dute, eta, hain zuzen, hori bideratzeko moduan dituzten desadostasunen ondorioz piztu dira borrokak. Paramilitarren buruak nabarmendu du borrokan jarraituko dutela armadak amore eman arte. Estatu-kolpe saiakera bat, «matxinada bat», dirudiena salatu du armadaren buru eta Trantsiziorako Kontseilu Subiranoaren presidente Al-Burhanek, eta «dena» kontrolpean dutela ziurtatu. Armadak sare sozialetan gaineratu duenez, ez da negoziaziorik egongo paramilitarren taldea «desegin» arte.
Ikusi gehiago: Armadaren proposamenak gorabehera, protestan jarraitu dute Sudanen
Botere borroka bat da, finean, gertatzen ari dena. Aintzat hartu behar da paramilitarren lider Dagalo kontseilu subiranoaren presidentearen ondokoa dela 2019tik. «Orain gertatzen ari denak irtenbide baketsu bat ekarriko du, eta kriminal oro justiziaren aurrera eramana izango da», esan dio Al-Jazeera telebista kateari, elkarrizketa batean. Azpimarratu du, gainera, Al-Burhani ezin zaiola «presidente» deitu, «kriminal bat» baita.
Trantsizioa bideratzeko aurreneko saiakerak porrot egin zuen duela urte eta erdi. 2021eko urrian estatu kolpea eman zuten, militarrek eta Abdalla Hamdok lehen ministroa buru zuen trantsizioko gobernu zibila indargabetu zuen. Urtebete pasa geroago, iazko abenduan, akordio bat sinatu zuten sektore zibilek eta militarrek, zeinak zehazten duen zer pauso eman behar diren trantsizioa gauzatzeko eta zibilek militarrak ordezkatzeko herrialdearen buruzagitzan.
Ikusi gehiago: Botere borrokan kateatuta
Horretarako, behin betiko ituna sinatzekoak ziren auzian inplikatutako aldeak joan den hilaren 1ean, baina bi aldiz atzeratu dute, ez dagoelako adostasunik paramilitarrak armadan integratzeko moduari dagokionez. Al-Burhanek martxo amaieran adierazi zuen krisia konpontzeko prozesua «luzea eta zaila» izango zela. Eta egoerak okerrera egin zuen joan den ostegunean, zeren paramilitarrek beren unitateak hedatu baitzituzten Khartumgo kaleetan, armadari hori egiteko baimenik eskatu gabe.
RSF talde paramilitarra Al-Baxir presidente zenak sortu zuen, eta Darfurko gerran borrokatu ziren Yanyauid milizietan du oinarria. Horiek Sudango armada babestu zuten 2003 eta 2009 arteko borroketan. Gatazka hartan gizateriaren aurkako krimenak egitea leporatzen dio Human Rights Watch GKE gobernuz kanpoko erakundeak. Talde paramilitarrari egotzi izan zaio, gainera, Al-Baxirren kargugabetzea eragin zuten protestetan dozenaka manifestari hiltzea. 100.000 bat kide ditu, Reutersen arabera.
Ikusi gehiago: Sudango krisi politikoa gainditzeko akordioa sinatu dute junta militarrak eta oposizioak |
2023-4-16 | https://www.berria.eus/albisteak/226816/ligaxkako-lehen-puntua-lortu-du-ezkurdiak.htm | Kirola | Ligaxkako lehen puntua lortu du Ezkurdiak | Jaka hobeto hasi da, baina markagailua irauli du Ezkurdiak. Datorren ostiralean Darioren aurka jokatuko du. | Ligaxkako lehen puntua lortu du Ezkurdiak. Jaka hobeto hasi da, baina markagailua irauli du Ezkurdiak. Datorren ostiralean Darioren aurka jokatuko du. | Partida serioa jokatuta, Erik Jaka mendean hartu du Joseba Ezkurdiak (22-14) Eibarren (Gipuzkoa). Buruz Buruko Txapelketako final laurdenetako ligaxkako lehen puntua poltsikoratu du Arbizukoak, eta sentsazio onekin, gainera. Aitortu du ez dituela aste onak pasatu —mina izan du bikietan—, baina «pozik» amaitu duela egindako lanarekin.
Partidari hobeto ekin dio Jakak (1-4), baina, 9-1eko partzial bati esker, haizea bere alde jarri du Ezkurdiak. 17-14 gerturatu da Jaka, baina hortik amaierara artekoak erreskadan egin ditu garaileak, fisikoki larri samar ibili arren. Sakean asmatu du, errematean ere fin ibili da, eta, batez ere, pilota gutxiago galdu ditu. Jakaren arabera, une erabakigarrietan egin dituen hutsek kondenatu dute.
Ezkurdiak datorren ostiralean jokatuko du berriro, Gasteizko Ogeta pilotalekuan, Dario Gomezen aurka. Ostiralean jokatu zen B multzoko aurreneko neurketa, Azkoitian (Gipuzkoa), eta Dariok 22-19 irabazi zion Peio Etxeberriari, oso lehia estuan. Etxeberriak eta Jakak, berriz, datorren larunbatean jokatuko dute elkarren aurka, Iruñean.
A multzoan, Elordik 22-19 irabazi zion atzo Elezkano II.ari. Jokin Altunak eta Unai Lasok gaur zortzi jokatuko dute multzo horretako beste norgehiagoka, Bilbon. |
2023-4-16 | https://www.berria.eus/albisteak/226817/tadej-pogacar-nagusitasunez-gailendu-da-amstel-gold-racen.htm | Kirola | Tadej Pogacar nagusitasunez gailendu da Amstel Gold Racen | Helmugarako 30 kilometro falta zirela utzi ditu atzean gainontzekoak. Ben Healy izan da bigarren, eta Thomas Pidcock hirugarren. | Tadej Pogacar nagusitasunez gailendu da Amstel Gold Racen. Helmugarako 30 kilometro falta zirela utzi ditu atzean gainontzekoak. Ben Healy izan da bigarren, eta Thomas Pidcock hirugarren. | Edozein ibilbidetan gailentzeko gaitasuna du Tadej Pogacarrek (UAE): maila bereziko mendateetan, galtzada harrietan, edota, gaur bezala, 33 mendate zituen 255 kilometroko ibilbide batean. Eta nola, gainera: esloveniarrak 30 kilometroren faltan utzi ditu atzean bere joari eutsi dioten azken bi txirrindulariak, bigarren amaitu duen Ben Haley (Education First) eta Thomas Pidcock (Ineos).
Ihes egin aurretik, matxura bat izan du Pogacarrek. Horrek, ordea, erakustaldia atzeratu besterik ez du egin. Tropelera heldu bezain pronto jo du lehen erasoa, eta aurrean Haleyrekin eta Pidcockekin bakarrik geratu da. Fromberg mendatean, ordea, amore eman dute haiek ere; lehenik Haleyk, eta ondoren, Pidcockek. Hortik amaierara arte, erlojupeko batean bezala egin du bidea Pogacarrek.
Aurten, jada, irabazi ditu Jaengo Klasikoa, Andaluziako Itzulia, Paris-Niza, Flandesko Tourra eta Amstel Gold Race. Laster Ardenetako hiru klasikoak irabaztea du helburu: Fleche Wallonee (datorren asteazkenean) eta Liege-Bastogne-Liege. Azken horretan Remco Evenepoel izango du parean. Bi ziklistak soilik lortu dute hirurak aste berean irabaztea, Davide Rebellinek (2004an) eta Philippe Gilbertek (2011n). Gai izango al da esloveniarra? |
2023-4-16 | https://www.berria.eus/albisteak/226818/cameron-jordan-nflko-izarra-euskal-herrian-dabil-bertako-kirolak-ezagutzen.htm | Kirola | Cameron Jordan NFLko izarra Euskal Herrian dabil bertako kirolak ezagutzen | Futbol amerikarreko jokalaria Athleticen eta Realaren arteko derbian izan zen atzo; gaur herri kirolak probatzen aritu da Gasteizen, eta bihar esku pilotan jokatuko du Donostian. | Cameron Jordan NFLko izarra Euskal Herrian dabil bertako kirolak ezagutzen. Futbol amerikarreko jokalaria Athleticen eta Realaren arteko derbian izan zen atzo; gaur herri kirolak probatzen aritu da Gasteizen, eta bihar esku pilotan jokatuko du Donostian. | Cameron Jordan futbol amerikarreko jokalaria NFL ligaren NFL Network katerako Game recognize game saioa grabatzen dabil Euskal Herrian. New Orleans Saints taldeko izarra hainbat ekitalditan ikusi ahal izan da jada.
Lehenik, atzo, Bilbon. Eneko Atxa sukaldaria lagun hartuta, Poza Lizentziatuaren kalean ibili zen Athleticeko kamiseta jantzita, hango giroa ezagutzen. Neurketa bere senideekin ikusi zuen, eta Iñigo Martinez eta Aitor Paredes jokalariekin ere elkartu zen. Goizean Santurtzin (Bizkaia) izan zen, hango Coyotes futbol amerikarreko taldearen entrenamenduan.
Gaur goizean, berriz, Gasteizen izan da Jordan, Alex Txikon alpinista eta herri kirolariarekin. Han, Foruen Plazan, hainbat herri kirol probatu ditu: aizkora, lokotx biltzea... baita harri jasotzea ere, 88 kiloko harri batekin. Txikonek kontatu du primeran pasatu dutela: «Proba batzuekin aho bete hortz geratu da!».
Azkenik, bihar, Donostian izango da, esku pilota ezagutzen, Erik Jaka pilotariaren laguntzarekin.
Argitaratzen dutenean, Youtuben ikusi ahal izango da saioa, NFLren kanalean. Jordan alboko atzelaria da Saints taldean, eta jada 12 urte daramatza NFLn jokatzen. 33 urte ditu, 1,93 metro neurtzen du, eta 130 kilo pisatu. |
2023-4-17 | https://www.berria.eus/albisteak/226819/12-urteko-mutil-bat-hil-da-sestaon-baloikada-bat-hartu-ostean.htm | Gizartea | 12 urteko mutil bat hil da Sestaon, baloikada bat hartu ostean | Atzo jazo zen ezbeharra, 19:15 aldera, La Salle ikastetxeko jolastokian. Futbolean jokatzen ari zela, baloikada bat jaso zuen bularrean. | 12 urteko mutil bat hil da Sestaon, baloikada bat hartu ostean. Atzo jazo zen ezbeharra, 19:15 aldera, La Salle ikastetxeko jolastokian. Futbolean jokatzen ari zela, baloikada bat jaso zuen bularrean. | 12 urteko mutil bat hil zen atzo Sestaon (Bizkaia). La Salle ikastetxeko jolastokian ari zen futbolean jokatzen, eta baloikada bat jaso zuen bular aldean. Oka egiten hasi zen jarraian; konbultsioak eragin zizkion kolpeak, eta bihotz-biriketako geldialdia izan zuen. 19:15 aldera jazo zen ezbeharra; ordu horretan haur asko zebiltzan han jolasean.
Udaltzaingoa iritsi zen lehena. Gaztea suspertzen saiatu ziren, osasun langileak heldu bitartean, baina ez zuten lortu. Bi anbulantzia berehala iritsi ziren ezbeharraren lekura; ordubete baino gehiago aritu ziren osasun langileak gaztea suspertzeko lanetan. 20:30ak aldera, ordea, hil egin zela baieztatu zuten. Osakidetzak psikologoak bidali zituen zendu zen gaztearen gurasoak artatzeko.
Ertzaintzak ikerketa abiatu du 12 urteko gaztearen heriotzaren nondik norakoak aztertzeko. Argitu nahi dituzten kontuetako bat da ea mutila baloikadaren ondorioz erori zen zerraldo edo aurretik hasi zen zorabiatzen. Lehen informazioen arabera, lehen hipotesia da posibleena.
Ainhoa Basabe Sestaoko alkateak babesa helarazi dio hildako mutikoaren familiari, eta «behar duten guztirako» euren esku jarri ditu udalaren zerbitzuak. Atzo ere bertaratu zen ikastetxera.
Begoñako Andramari eskolako zuzendari Roberto Cidadek azaldu du haurra ez zela ikastetxe horretako ikaslea, baizik eta Sestaoko beste batekoa. Jolastokia zabalik uzten dute eskolak amaitu ostean ere, arratsaldeetan eta asteburuetan, udalarekin horrela hitzartu dutelako.
Gaineratu duenez, larrialdi zerbitzuetako langileak ordubete baino gehiago aritu ziren gaztetxoa suspertu nahian. |
2023-4-17 | https://www.berria.eus/albisteak/226820/kamioi-gidari-bat-hil-da-zanbranan-errepidetik-aterata.htm | Ekonomia | Kamioi gidari bat hil da Zanbranan, errepidetik aterata | AP-68 autobidean izan da istripua, 07:00 aldera. Larrialdi zerbitzuek ibilgailutik atera dute gidaria, baina azkenean bertan zendu da. | Kamioi gidari bat hil da Zanbranan, errepidetik aterata. AP-68 autobidean izan da istripua, 07:00 aldera. Larrialdi zerbitzuek ibilgailutik atera dute gidaria, baina azkenean bertan zendu da. | Eusko Jaurlaritzaren Segurtasun Kontseiluak baieztatu duenez, 39 urteko kamioi gidari bat hil da gaur goizean, AP-68 autobidean galtzadatik irten ostean, Zanbrana parean (Araba); zehazki, 75 kilometroan. 07:00 aldera jazo da ezbeharra, Zaragozarako bidean.
Ertzaintza ezbeharraren lekura bertaratu da, eta lerroetako bat itxi du. Osasun langileek eta suhiltzaileek ibilgailutik atera dute gidaria, barruan harrapatuta baitzegoen. Halere, azkenean bertan zendu da.
Sindikatuaren zenbaketaren arabera, hamalau behargin hil dira aurten Hego Euskal Herrian lan istripuen ondorioz. |
2023-4-18 | https://www.berria.eus/albisteak/226821/gobernuek-beldurra-diete-banaketa-konpainia-handiei.htm | Ekonomia | «Gobernuek beldurra diete banaketa konpainia handiei» | Felix Bariain UAGNko presidentearen ustez, lehen sektorea urte luzez alde batera utzi izanaren ondorio dira suteak eta despopulazioa. Prezioez ez ezik, lehorteaz ere kezkatuta dago, eta ureztatzeko kuotak izango direla ohartarazi du. | «Gobernuek beldurra diete banaketa konpainia handiei». Felix Bariain UAGNko presidentearen ustez, lehen sektorea urte luzez alde batera utzi izanaren ondorio dira suteak eta despopulazioa. Prezioez ez ezik, lehorteaz ere kezkatuta dago, eta ureztatzeko kuotak izango direla ohartarazi du. | Iazko ekainean Nafarroa erdialdean izandako sute handiak iltzatuak ditu oroimenean Felix Bariainek (Eslaba, Nafarroa, 1970). Bere herriko errepide nagusiaren bestaldean den mendirantz zuzendu du begirada, eta Galipentzuraino hedatu zen sutearen eremua deskribatu du. Azaldu duenez, inguruko herrietako biztanleek etxea utzi behar izan zuten, zer gertatuko zen jakin gabe, eta landa eremuak hamarkadatan bizi izan duen utzikeriarekin lotu du gertatutakoa. Berriki, laugarren aldiz hautatu dute UAGN Nafarroako Nekazari eta Abeltzainen Batasuneko buru izateko. «Sektore honi bidegabekeria galanta egin zaio. Ez da soilik alde batera utzi dela: orain, gainera, CO2 emisioen eta suteen errua guri botatzen digute».
Iazko suteen ostean zerbait ikasi al da?
Ez. Denbora asko generaman ohartarazten: sua hasten bada, ez da geratuko. Sua piztu zen, eta ez zen geratu. Eslaba ingurura begiratu besterik ez duzu: abeltzainak diren larreetan ez zen suterik izan; abeltzainak ez diren tokietan, suak dena eraman zuen aurrean. Guk aldarrikatzen dugu basoetatik gertu diren lursailetan laborerik ez jartzea, erein gabe uztea lursaila. Gaur, berriz, kontrakoa sustatzen da. Uzten dizute lursailetan landaredia hazten hegaztiek habiak jar ditzaten, baina, suteak direnean, hori erre egingo da. Abeltzaintza estentsiboa mespretxatu egin da hamarkadatan. Abeltzainen batez besteko adina 60 urtekoa da, eta ez dute erreleborik. Ikasi? Nafarroaren beste erdia erreko da.
Nolako harremana duzue EHNErekin eta UCANekin?
Ona. Iaz, elkarrekin egin genuen mobilizazio handia. Erakunde bakoitzeko laborari bana elkartu eta hamar puntuko idatzi bat ematen badiegu, bat egingo dute bederatzi punturekin. Logikoki, desberdintasunak ditugu, baina gutxienekoak dira.
Eta Nafarroako hurrengo gobernuari zer eskatzen diozu?
Sektoreak eta herriak errespetatu ditzala. Jendea herrietan ezartzeko erraztasunak eman behar dira. 2000ko hamarkadan, despopulazioa sustatu zuen orduko gobernuak, Iruñerrian bizitzeko neurriak jarri ziren, eta belaunaldi oso bat atera da herrietatik. Despopulazioaren lege bat egin behar da, nahitaez. Hiri handietako pertsonen zerga berak ordaintzen ditugu, baina zerbitzu gutxiago jaso. Burokrazia kentzeko eskatuko nuke. Laborarioi digitalizatzeko eskatzen zaigu, baina ez da posible oraindik Nekazaritza Politika Bateratuko Nafarroako laguntzak kudeatzeko sistema informatiko bat abian jartzea. Eta guk digitalizatu behar dugu? Alderantziz izan beharko luke.
Zergatik uste duzu lehen sektorea alboratua dela?
Ikusi besterik ez dagoelako. NPB hasi zenean, sorrerako helburua zen landa eremuaren eta hiriguneen arteko arrakala txikitzea. Ez da txikitu: areagotu egin da. EBko produktuen kontsumoa ere sustatu behar zen, eta, gaur egun, guztiz alderantziz da. Geure buruari arau zorrotz ugari jarri dizkiogu, eta beste herrialdeetatik elikagaiak ekartzen ditugu. Joko arauak parekatu daitezela nahi genuke, ez baitugu jokatzen EBtik kanpoko ekoizleen arau berekin. EBk munduko beste herrialdeekin dituen merkataritza harremanen txanpon trukea gara.
Negua nola joan den ikusita, lehortea al dago?
Bai. Estatuko beste toki batzuekin alderatuta, Nafarroa iparraldean eta erdialdean pribilegiatuak gara. Baina urtegien datuak direnak dira. Uraren erabilera erregulatu behar da.
Berriki lehortearen mahaia osatu zen. Zer helarazi zaizue?
Esan diegu zein den egoera. Iparraldeko larreetan arazoak izan ditzakete ez badu euri nahikorik egiten. Hegoaldean, idorreko laboreetan uzta txarra espero da. Ureztatze lursailetan, berriz, ur kuotak ezarriko direla aipatu da.
Etorkizunean ohikoak izan daitezke ur kuotak?
Klima aldaketa hemen dago, baina, hura leuntzeko, ura bildu egin behar da. Zer gertatuko litzateke Iruñean Itoizko urtegia ez balego? Artetako urtegia ez da nahikoa beharrak asetzeko. Zein da erkidego bedeinkatu honen arazoa? Euliaren hegaldia ere politizatu egiten da. Gauza bat ona denean, ona da, eta txarra denean, txarra.
Urteotan bi aldiz atera zarete kalera prezio duinak eskatzera. Iazko protesta handitik hona zerbait aldatu al da?
Bai, nahiago dut botila erdi beteta ikusi. Elikagai katearen legea dugu. Zer gertatzen da? Industriari edo banatzaile handiei salaketa jartzen badiezu, produktua erosteari utz diezaiokete, eta orduan hilda zaude. Salaketak normalizatu behar dira. Ekoizleak salatu egin behar du kontraturik egiten ez badiote edo epe barruan ordaintzen ez badiote.
Nafarroako Gobernuari dagokio zaintza, eta, lan hori errazteko, abusuak jakinarazteko eskatu dizue sindikatuei.
Legea ezartzea erkidegoen esku dago. Gauzak egiten ari dira, baina ez behar luketen abiadan. Banaketa enpresa handiek mahai gainean jartzen dute zenbat erosten duten edo zenbat lanpostu sortu. Gobernuek beldurra diete, baina, arazo baten aurka legea ezartzen ez bada, horrek izen bat du: prebarikazioa.
22 kontrol eta zazpi zigor espediente egin zituen iaz Nafarroako Gobernuak.
Erabateko anarkia batetik gatoz, eta orain banaketak eta industriak errespetua diote legeari.
Duela urtebete, abeltzaintza kinka larrian zegoen. Eta orain?
Esnearen prezioa merkatu nahian dabiltza, litroko bederatzi zentimo inguru. Eromena da. Zergatik? Frantzian sobera duten esnea prezio irrigarrietan sartzen ari da, eta hori eragotzi behar litzateke. Egunero esne etxaldeak ixten ari direla esan nion banaketa enpresa handi bateko arduradun bati, eta erantzun zidan Frantzian esnea erosi behar badute erosiko dutela. Guretzat funtsezkoa da marjinak non diren ikustea. Badakit abeltzainek zer preziotan saltzen duten esnea. Ikus dezagun zer marjina duen industriak eta zein banaketak.
Pandemian, Yolanda Diaz Espainiako Enplegu ministroak esan zuenean landa eremuan ikuskaritzak handitu beharko liratekeela, gogor egin zenuen aurka. Damutzen zara hitz haietaz?
Aitortu nuen erratua nintzela nire iritzia esateko moduan. Baina, sakonean, batere ez. Ministroak esan zuen galdetegiak egin behar zirela, eta galdetu ea langileak lotuak genituen [galdetegian galdetzen zen ea mehatxupean lan egiten zuten, ea hesiak eta zaindariak dituzten ez ihes egiteko...]. Autonomo eta pertsona moduan, iraindu egin ninduen horrek, eta aurka egin nuen tinko. Sektorean langileei jazartzen dien eta haiek bidegabe tratatzen dituen norbait badago, aurka egin behar da, baina ezin da zurrumurru hori sektore osora zabaldu. Ikuskaritza gehien egiten zaion sektorea da gurea.
Sektoreko azken lan hitzarmena 2019tik 2022ra artekoa da. Berria negoziatzen ari zarete?
Bai, elkarri pasatu dizkiogu proposamenak. Bat egiten dugun puntuak onartu dira, eta gainerakoetan, hitz egin behar dugu. Beti heldu gara akordiora. Aste Santuaren ondoren, ados jarriko gara. Gutxieneko soldata igo zutenean, sektore asko kexaka hasi ziren estatuan, baina guri ez digu eragin, gure itunean gehiago ordaintzen baita. Laborarion aldetik, ez dago arazorik. |
2023-4-17 | https://www.berria.eus/albisteak/226822/maiatzaren-16an-hasiko-dituzte-elkarrizketak-farceko-disidentziarekin.htm | Mundua | Maiatzaren 16an hasiko dituzte elkarrizketak FARCeko disidentziarekin | Estatu Nagusi Zentrala gerrillak eman du negoziatzeko egunaren berri. Gobernuak ez du adierazpenik egin. | Maiatzaren 16an hasiko dituzte elkarrizketak FARCeko disidentziarekin. Estatu Nagusi Zentrala gerrillak eman du negoziatzeko egunaren berri. Gobernuak ez du adierazpenik egin. | Bi negoziazio mahai ditu abian dagoeneko Kolonbiako presidente Gustavo Petroren gobernuak: ELN Nazioa Askatzeko Armadarekin bata, eta FARC Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileko talde disidente handienarekin bestea. Atzo jakinarazi zuen Estatu Nagusi Zentrala gerrillako bozeramaileak maiatzaren 16an hasiko dituztela elkarrizketak gobernuarekin. Aurrez, astebetez egon dira bilduta bi aldeetako ordezkariak. «Errealitate politikoak frogatzen du Kolonbiako herria esnatu dela lozorrotik, ezjakintasun politikotik, eta horren froga da Gustavo Petroren garaipena presidentetzarako bozetan, gobernutik kanporatuz 200 urte baino gehiago indarrez botereari eutsi diotenak. Orain guri dagokigu hura hartzea herriaren boterea baliatuta», esan zuen eledunak. Gobernuko ordezkaritza bat ere agerraldian egotekoa zen, baina azken orduan jakinarazi zuten ez zirela bertan izango.
Gerrillaren asmoa da «borrokan jarraitzea», baina «herri mugimendu zabal» bat sortuta, «bakea oinarrietatik eraikitzeko». Horretarako lehen pausoa litzateke aldebiko su eten bat hitzartzea, eta ondoren hura gainbegiratzeko batzorde bat osatzea. Izan ere, Estatu Nagusi Zentrala ez da FARCetik banandutako talde armatu bakarra, baina bai bake prozesu batean parte hartzeko prestasun handiena agertu duena. Horretaz gain, Indepaz Garapenerako eta Bakerako Institutuaren arabera, talde hori bera da urte hasieran hitzartutako su etena gehien urratu dutenetako bat.
Gerrillako buru Nestor Gregorio Verak deia egin zion atzo ELNri ere bi talde armatuen arteko gatazka amaitzeko: «Gure arteko borrokek elite boteretsuei soilik egiten diete mesede, eta aberastu egiten ditu arma salmentatik bizi direnak». Hala, iragarri zuen bi taldeak «gerturatzen» saiatuko dela, eta bitartekari lanen ardura John Mechas komandantearen esku utzi zuen —gerrillaburua ezaguna da duela bi urte Ivan Duque presidente ohia hiltzen salatu zelako—.
Guztiak ez
Gobernuak onetsi behar du oraindik elkarrizketak hasteko data, baina hori eginda ere askok dagoeneko aurreratu dute gerrillari guztiek ez dutela bat egingo bake prozesuarekin. Verak ere onartu zuen «sakabanaketak» zaildu egiten duela «guztientzako mesedegarri» izango diren erabakiak hartzea. |
2023-4-17 | https://www.berria.eus/albisteak/226823/gorroto-delituak-57-igo-dira-urtebetean-araban-bizkaian-eta-gipuzkoan.htm | Gizartea | Gorroto delituak %57 igo dira urtebetean Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan | 2022an 435 gorroto delitu erregistratu dituzte; gehienak (180), lesioak. Jaurlaritzaren esanetan, delitu gehiago erregistratu dituzte polizien «atzemate eraginkortasuna» handiagoa delako, baina baita benetan delitu gehaigo gertatu direlako ere. | Gorroto delituak %57 igo dira urtebetean Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. 2022an 435 gorroto delitu erregistratu dituzte; gehienak (180), lesioak. Jaurlaritzaren esanetan, delitu gehiago erregistratu dituzte polizien «atzemate eraginkortasuna» handiagoa delako, baina baita benetan delitu gehaigo gertatu direlako ere. | Gorroto delituak «esponentzialki» igotzen ari dira azken hiru urteetan, eta igoera «zorrotzagoa» izan da azken urtean. Ondorio horixe atera du Eusko Jaurlaritzak gorroto gertakariei buruzko 2022ko txostenetik. Hitzak datuetara eramanda, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 438 gorroto gertakari erregistratu zituzten iaz, eta horietatik 435 delituak izan ziren. Igoera nabamena: 2021ean baino 158 gorroto delitu gehiago atzeman zituzten; alegia, %57 gehiago. Txostenean, Poliziaren jarduteko moduak eta erregistro sistema hobetzeari egotzi diote igoera, baina onartu dute badirudiela gorroto delituek «benetan» egin dutela gora. Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak eta txostena zuzentzeaz eta koordinatzeaz arduratu den Jon Mirenak gaur aurkeztu dute dokumentua, Eusko Legebiltzarrean.
Delituon biktimak zein kolektibotakoak diren aztertu dute. Delitu gehienek (231k) arrazismoarekin edo xenofobiarekin dute zerikusia; 96k, sexu orientazioarekin eta identitatearekin; 68k, generoarekin; 34k, ideologiarekin eta «orientazio politikoarekin»; bederatzik, elbarritasunarekin; hiruk, sinesmen edo praktika erlijiosoekin; batek, aporafobiarekin; eta beste batek, adinarekin. Bederatzi kasutan, arrazoi batengatik baino gehiagorengatik egin diete eraso.
2022ko erasoei ez ezik, azken urteetako joerari ere erreparatu diote. 2021etik 2022ra, delitu hauek areagotu egin dira: antisemitismoarekin, sexu orietazio eta identitatearekin, generoarekin, ideologiarekin eta orientazio politikoarekin lotutako delituak. Generoari lotutako erasoak, esaterako, iazkoak halako bi baino gehiago izan dira, eta Erkorekak emakumeei egindako ziztadei egotzi die igoera; Mirenak, ordea, esan du agian ez dela «zerbait koiunturala», ziztadek soilik eragindakoa. Sexu orientazioagatik edo identitateagatik egindakoak, berriz, % 31,5 igo dira urtebetean.
438 delitu horiek zenbait motatakoak izan dira. Lesioak izan dira 180, mehatxuak 90, derrigortzeak 50, gorroto diskurtsoak 34, kalteak 2, «tratu apalesgarriak» 21, eta irainak hamar. Sexu erasoak, lapurretak eta kalumniak ere egon dira, baita giza hilketa, bahiketa eta tortura kasuak ere. Delituen %56 Bizkaian egin dituzte; %29, Gipuzkoan; eta %13, Araban.
Datuei kolektiboz kolektibo erreparatuta, arrazari eta xenofobiari lotutako delituetan, esaterako, biktima gehienak (68) arabiarrak izan dira. «Dibertsitate funtzionala» dutenen aurkako delituetan, berriz, biktima gehienek (lauk) desgaitasun fisikoa dute. Gainerako kolektiboen datuak ez dituzte xehatu. Jatorriari dagokionez, biktien 226 Arabakoak, Bizkaikoak edo Gipuzkoakoak dira; %26, afrikarrak; eta %16, latinoamerikarrak.
Atxilotuak
Ertzaintzak 44 pertsona atxilotu ditu gorroto delitu horiekin zerikusia izan dezaketelakoan, 2021ean halako bi baino gehiago. Txostenean jaso dutenez, nabarmentzekoa da atxilotutako gehienak (41) gizonezkoak izan direla. Adinari dagokionez, atxilotuen batez besteko adina 28 urtekoa da, 2021ekoa baino «askoz txikiagoa». Hamar atxilotutik bik 18 urte baino gutxiago zituzten. Gainera, 246 pertsonari egotzi diete gorroto delituak egin izana. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.