date stringdate 2012-09-20 00:00:00 2023-12-01 00:00:00 | url stringlengths 47 182 | category stringclasses 10
values | title stringlengths 3 140 | subtitle stringlengths 0 1.17k | summary stringlengths 5 1.18k | text stringlengths 2 35.8k |
|---|---|---|---|---|---|---|
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227000/elkar-ekin-araba-euskaraz-2023ko-kanta-aurkeztu-dute.htm | Gizartea | 'Elkar-ekin', Araba Euskaraz 2023ko kanta aurkeztu dute | Malen Urbegainek egin ditu hitzak, eta Ttek elektrotxarangak jarri die musika. Ekainaren 11n egingo dute Arabako ikastolen jaia, Olarizun. | 'Elkar-ekin', Araba Euskaraz 2023ko kanta aurkeztu dute. Malen Urbegainek egin ditu hitzak, eta Ttek elektrotxarangak jarri die musika. Ekainaren 11n egingo dute Arabako ikastolen jaia, Olarizun. | Euskarak loratzen / Barne arrakalak / Periferiak batzen / Bat izateko prest. Euskararen periferia eta borta, biak da Araba, Malen Urbegain letragilearen arabera. Hark ondu ditu Elkar-ekin kantarako hitzak. Ttek elektrotxarangaren musikarekin batu, eta emaitza aurkeztu dute gaur eguerdian: Araba Euskaraz 2023ko jaiaren doinua.
Historia hartu du ardatz Urbegainek, besteak beste ikastolena. «Debekuen gainetik, herri mugimenduz, arnasa, aukerak eta ahotsa eman baitzizkieten euskarari eta kulturari».
Arabako zortzi ikastolen artean antolatzen ari dira Araba Euskaraz jaia. Ekainaren 11n egingo dute, Olarizun.
Ttek elektrotxarangak hamar urte darama lanean. Orain arte, kanta ezagunen bertsioak egin ditu, baina sormenarekin, horien arteko nahasketak egiten, eta batzuei hitzak aldatuta.
Esan dutenez, Araba Euskaraz-ek aukera eman die aspaldi gogoan zutena gauzatzeko: euren abesti propioak. Edonola ere, jaiak eskatzen duen moduko kanta egin dute, «funk eta pop» estiloak nahastuta.
Gaur, kalejira bat egingo dute Gasteizen, kanta aurkezteko, 19:30etik aurrera, Loma plazatik abiatuta.
Elkar-EKIN
600 urtez azokaren garrantziaz Arabako ekia Euskal Herri-ko erdia Orduko garaiei heldutako inertziaz Denbora luzean hauspotu du hizkuntza herria
Ipar-haize gogorra Zerutik dator txingorra Hautsi nahian enborra Ta nortasun borborra
Garai latzak gogorrak Gogortuz gure oskola Geroari begira Gotorleku izan da ikastola
EKIN EUSKARATIK EKIN SORTALDETIK EKIN ELKARREKIN
Euskarak loratzen Barne arrakalak Periferiak batzen Bat izateko prest Zazpi borta bada Gogo biziz heldu ezazu euskara!
EKIN EUSKARATIK EKIN SORTALDETIK EKIN ELKARREKIN ARABA EUSKARAZ EKIN |
2023-4-20 | https://www.berria.eus/albisteak/227001/bihar-hasiko-da-donostiako-giza-eskubideen-xx-zinemaldia-estibaliz-urresolaren-filmarekin.htm | Kultura | Bihar hasiko da Donostiako Giza Eskubideen XX. Zinemaldia, Estibaliz Urresolaren filmarekin | Inaugurazio ekitaldian emango dute 20.000 especies de abejas lana, eta bihar bertan estreinatuko dute zinema aretoetan. | Bihar hasiko da Donostiako Giza Eskubideen XX. Zinemaldia, Estibaliz Urresolaren filmarekin. Inaugurazio ekitaldian emango dute 20.000 especies de abejas lana, eta bihar bertan estreinatuko dute zinema aretoetan. | «Ai gaua, zer dezu,/ zer dezu isiltasunean?». Gaua kantua Lurdes Iriondoren ahotsean entzun daiteke Estibaliz Urresolaren 20.000 especies de abejas filmean. Isilik, bizi duena adierazi ezinik ageri da filmeko haur protagonista (Sofia Otero), eta zer bizitzen ari den antzeman ezinik, berriz, ama (Patricia Arnaiz). Maitasunez begiratzen diote elkarri, baina mina eta zalantzak ere ageri dira haien begiradetan. Nork bere barne bidaia egin beharko du, berriro elkar topatzeko eta ulertzeko. Harreman hori nahiz familiako beste kideen artekoa dago filmaren oinarrian, zuzendariaren hitzetan, eta haurren transexualitatea du gai nagusi. Urresolaren filmarekin hasiko da, bihar, Donostiako Giza Eskubideen XX. Zinemaldia; bihar bertan iritsiko da lana aretoetara.
Inguruko guztiek Aitor esaten diote haurrari, baina berak ez du izen hori maite, ezta Coco deitzea ere, Lucia baizik. Pixkanaka joango da bere izana izendatzen besteen aurrean —baita Lourdes izebaren (Ane Gabarain) erleen aurrean ere—, eta sentitzen duena kanporatzen. «Bihotz-bihotzez desio dugu filma tresna bat izatea gaiari buruzko elkarrizketa barea sustatzeko. Gaur egun polarizazio handia dago, eta saiatu gara gaira beste era batean hurbiltzen lagun dezakeen film bat egiten», azaldu zuen Urresolak atzo, Lara Izagirre ekoizlea eta Josemi Beltran jaialdiko zuzendaria alboan zituela, prentsarako proiekzio baten ostean egindako agerraldian.
Filmaren lehen haziaz ere mintzatu zen zinemagilea. «2018an, gauza oso tristea gertatu zen, guztiok asko hunkitu gintuena: Ekai Lersundik bere buruaz beste egin zuen». Haur trans bat zen, eta zuzendariari zirrara sorrarazi zioten hark idatzita utzitako gutunak eta haren aitak gerora eman zuenak. «Familian eta eskolan onarpena zuen, eta, halere, oraindik zailtasun handiak topatzen zituen bera zena libreki bizitzeko». Ordutik, errealitatea asko aldatu dela uste du Urresolak. «Ez du zerikusirik; nire aurreikuspenik onenetan ere ez nukeen usteko, bost urte geroago, film honen estreinaldiak bat egingo zuenik trans lege bat onartzearekin, orduan ez baitzen trans haurrei buruz hitzik ere egiten; ez zeuden ez hedabideetan, ez gizartearen pentsamenduan».
Artean ez zuen gaiari buruz film bat egitea buruan, baina «beharra» sentitu zuen auzia hurbilagotik ezagutzeko, eta Naizen-era jo zuen, adingabe transexualen familien elkartera. «Familiek beren bizipenak kontatu zizkidaten, oso eskuzabalak izan ziren. Eta dokumentazio fase horretan, momentu bat iritsi zen, non niretzat jada ezinezkoa zen kontakizun haiek bazter uztea». Orduan ondu zuen gidoiaren lehen bertsioa.
Familiek azaldu zioten ideia batek arreta berezia eman zion zuzendariari. «Askok esan zidaten trantsitua egin zutenak ez zirela hainbeste haurrak, baizik eta familiak, haien begirada aldatzeko. Eta indar handiz sentitu nuen harreman baten transformazioaren kontakizuna egin behar nuela». Horregatik, haurraren ikuspegia ez ezik, amarena ere lantzea erabaki zuen; «pertsonaia beraren bi aurpegiak balira bezala, zeina harremana bera den».
Izagirrek gogoan du garai hartan bere ekoiztetxeak antolatutako egonaldi batean parte hartzen ari zela Urresola, beste gai bat lantzeko asmoz, baina ideiaz aldatu zuela. «Hasieratik iruditu zitzaigun kontatzeko garrantzitsua zen zerbait zela, bera asko hunkitzen zuena». Tarte bat igarota, proiektuari ekitea erabaki zuten. «Hasiera-hasieratik hor egoteko zortea izan dugu; ikasketa prozesu osoa Estirekin batera egin dugu».
Inaugurazio ekitaldia
Berlinalen Urrezko Hartza lortzeko lehian izan zen filma otsailean, eta ez zen esku hutsik itzuli: 8 urterekin, Oterok aktorerik onenaren Zilarrezko Hartza lortu zuen, eta beste bi sari ere eraman zituen lanak. Beste zenbait jaialditatik igaro eta sari gehiago bildu ostean iritsi da Donostiara eta aretoetara.
Gaur arratsean, Viktoria Eugenia antzokiko inaugurazio ekitaldian emango dute filma. Ekitaldi berean jasoko du jaialdiaren ohorezko saria Carmen Castillo dokumentalgile txiletarrak. |
2023-4-20 | https://www.berria.eus/albisteak/227002/klima-krisia-eta-biodibertsitatea-erro-bereko-bi-muin.htm | Mundua | Klima krisia eta biodibertsitatea, erro bereko bi muin | Gizakiak eragindako bi hondamendi horiek «batera» aztertzeko eskatu du nazioarteko ikerlari talde batek; ikerketako egileetako bat izan da Unai Pascual, Ikerbasqueko kidea. Krisiari aurre egiteko, erakundeen arteko diziplinarteko lankidetza sustatzea galdegin dute, besteak beste. | Klima krisia eta biodibertsitatea, erro bereko bi muin. Gizakiak eragindako bi hondamendi horiek «batera» aztertzeko eskatu du nazioarteko ikerlari talde batek; ikerketako egileetako bat izan da Unai Pascual, Ikerbasqueko kidea. Krisiari aurre egiteko, erakundeen arteko diziplinarteko lankidetza sustatzea galdegin dute, besteak beste. | Klima aldaketa eta biodibertsitatearen galera loturarik gabeko bi hondamendi balira bezala aztertu ohi direla salatu du nazioarteko ikertzaile talde batek, Science aldizkarian argitaratutako ikerketa batean. Haien arabera, erro bera dute bi krisiek: giza jarduerek sortutako gasen isuriak eragindako tenperatura globalaren igoera. Unai Pascual Ikerbasqueko ikertzaileak hartu du parte ikerketa horretan.
Krisi bikoitz horri aurre egiteko, zera eskatu dute: karbono dioxidoaren isuriak murrizteko eta ekosistemak babesteko. Hain justu, nazioarteko ikertzaile talde horrek aholkatu du 1,5 graduko berotzearen langa ez gainditzeko helburua betetzea, eta, era berean, lehorreko, itsasoko zein ur gezako eremu osoaren %30 babestu eta leheneratzea. Horretarako, ordea, erakundeen arteko diziplinarteko lankidetza sustatzea galdegin du, krisi bikoitz horren atzean dauden egungo sistema ekonomiko eta politikoak lehenbailehen eraldatzeko asmoz.
Ikusi gehiago: 2030erako nazioarteko uren %30 babestea adostu du nazioarteak
Ikerlari taldeak azaldu duenez, gizakiak «erro-errotik» aldarazi du Lurreko sistema. «Giza jarduerek sortutako berotegi efektuko gasen isurketen ondorioz, tenperatura globala 1,1 gradu baino gehiago igo da batez beste, industriaurreko aroarekin alderatuta. Ikertzaileek salatu dutenez, karbono dioxidoaren, metanoaren eta berotegi efektuko beste gas batzuen isurketek ez dute etenik, «55 gigatona karbono dioxidotik gorako kopuruetara heltzeraino».
Igoera horren eraginez, «inoiz ez bezalako» klima krisi horrek ondorio «latzak» jasaten ari da Lur planeta; besteak beste, prezipitazioa gero eta urriagoa izaten ari da klima idorra duten hainbat eremutan; itsas mailaren igoera globala igotzen ari da; muturreko fenomeno meteorologikoak gero eta ugariagoak dira; eta ozeanoak azidoagoak dira.
«Historiako erronkarik handiena»
«Homo sapiens-ak berak eragin duen klima krisia da, ziurrenik, gizakiak bere 300.000 urteko historian gainditu beharko duen erronkarik handiena», ohartarazi du Poloen eta Itsasoen Ikerketako Helmholtz Zentroko langile Hans-Otto Portnerek. Irakaslearen hitzetan, aldi berean, klima krisiaz gain, beste krisi bat sortzen ere ari da gizakia, «ia oharkabean», baina bestea bezain arriskutsua: «Lur planeta osoko landare eta animalia espezieen galera dramatikoa. Bi hondamendi horiek elkarren mendekoak dira, elkarren osagarri, eta, horregatik, ez genituzke behin ere bereizitako aztergaitzat jo behar».
Science aldizkarian kaleratutako ikerketa horrek zehatz argitu ditu klima krisiaren eta biodibertsitatearen krisiaren arteko loturak, bi hondamendiei aurre egiteko eta dagoeneko planetan utzi dituzten ondorio «izugarriak» arintzeko irtenbideak emanez.
Ikerketa horretan aritu da Pascual Ikerbasqueko kidea ere. Irakasleak biodibertsitatearen galerak izan duen okertze azkarra gertutik aztertu du. Haren arabera, giza jarduerek planetako lurrazalaren %75 eta itsasoko uren %66 inguru aldarazi dituzte, eta ondorioak argiak dira: «Ugaztunen biomasaren %80 eta landarearen %50 inguru galdu dira». Pascualek zorrotz esan du giza historiako beste edozein garaitan baino espezie gehiago galtzeko arriskua dagoela, eta erantsi du «habitat naturalen suntsipenak, biodibertsitatearen galeran eragin ez ezik, organismoek, lurzoruak eta sedimentuek karbonoa biltegiratzeko duten gaitasuna ere murriztuko du, klima krisia are gehiago larriagotuz».
Ikusi gehiago: Animalia ornodunen populazioa ia %70 txikitu da 1970etik, WWFren arabera
Ikerketaren egileek eskatu dute klima aldaketaren erronkari «berehala» heltzeko, baina lurzoruaren erabileraren kudeaketari buruzko ikuspegi «modernoa» hartuta; hain zuzen, eremu babestuak biodibertsitaterako babesleku bakartzat jo gabe. Haien iritziz, eremu horiek Lur planeta osoan hedatutako sare baten osagai izan behar dute, lurrean zein itsasoan. Horretarako, halaber, karbono dioxidoa murriztea bultzatu behar dela diote. Pascualek ziurtatu duenez, ingurumen krisi bikoitz horrek dagoeneko begi bistako eragina utzi du gizartean; besteak beste, giza talde zaurgarrien egoera erabat okertzea.
Ikusi gehiago: Bostetik batek ez du edateko ur nahikorik Afrika ekialdean
Horrekin guztiarekin lotuta, ahalegin bateratuak «erakundetzeko» eskatu du Hans-Otto Portnerrek. Aho bizarrik gabe mintzatu da: «Segur aski, biodibertsitateari, klima aldaketari zein jasangarritasunari dagozkien helburuak ez ditugu 2030erako lortuko, eta agian ezta 2050erako ere». Irakaslearen ustez, Nazio Batuen Erakundeak biodibertsitatearen galeraren eta klima aldaketaren aurka abiarazitako hitzarmenak «adibidetzat» hartu behar dira; hau da, aniztasun biologikoari buruzko hitzarmena eta klima aldaketari buruzko Nazio Batuen Esparru hitzarmena. «Testuinguru honetan, ikuspegi globala izan behar dugu, baldin eta helburuak lortzeko itxaropena badugu». |
2023-4-20 | https://www.berria.eus/albisteak/227003/jose-maria-ruiz-urtxegi-adegiko-idazkari-nagusi-ohia-zendu-da.htm | Ekonomia | Jose Maria Ruiz Urtxegi Adegiko idazkari nagusi ohia zendu da | 25 urtetik gora egin zituen Ruiz Urtxegik Gipuzkoako patronaleko idazkaritzan. Bere lehengusu Joseba Lezetak bi hankak galdu zituen, Ruiz Urtxegiren autoan jarritako bonba batengatik. | Jose Maria Ruiz Urtxegi Adegiko idazkari nagusi ohia zendu da. 25 urtetik gora egin zituen Ruiz Urtxegik Gipuzkoako patronaleko idazkaritzan. Bere lehengusu Joseba Lezetak bi hankak galdu zituen, Ruiz Urtxegiren autoan jarritako bonba batengatik. | Urte luzetan Adegi Gipuzkoako patronaleko gidaria izan zen Jose Maria Ruiz Urtxegi gaur hil da, Donostian, 76 urte zituela. 25 urte egin zituen patronaleko idazkari nagusi, 2008an garai hartako Adegiko presidente Eduardo Zubiaurrek kargutik kendu zuen arte. Karguan aritu zen hogeitaka urteetan, besteak beste, industria birmoldaketaren garaiak bizi izan zituen, baita hainbat negoziazio kolektibo ere.
ETAren atentatu bat ere nozitu zuen 1996. urtean: autoan lehergailu bat jarri zioten Donostiako Lorea auzoan, baina Ruiz Urtxegi atzerrian zen, eta haren lehengusu Joseba Lezetak hartu zuen autoa. Leherketaren ondorioz, bi hankak galdu zituen Lezetak. Ruiz Urtxegi artean patronaleko idazkari nagusia zen ETAk 2000. urtean Joxe Mari Korta enpresaburua eta Adegiko presidentea hil zuenean bonba auto batekin. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227025/hiru-eguneko-su-etena-adostu-dute-paramilitarrek-eta-armadak-sudanen.htm | Mundua | Hiru eguneko su etena adostu dute paramilitarrek eta armadak Sudanen | Goizaldean sartu da indarrean menia, baina borrokak ez dira erabat eten Khartum hiriburuan. Azken orduetan Sudango 15.000 herritar baino gehiago heldu dira Txadera, gehienak emakumeak eta haurrak. Hildakoak 400dik gora dira, OMEren arabera. | Hiru eguneko su etena adostu dute paramilitarrek eta armadak Sudanen. Goizaldean sartu da indarrean menia, baina borrokak ez dira erabat eten Khartum hiriburuan. Azken orduetan Sudango 15.000 herritar baino gehiago heldu dira Txadera, gehienak emakumeak eta haurrak. Hildakoak 400dik gora dira, OMEren arabera. | Mundu osoko milioika musulmanentzat gaur amaituko da ramadana, baita Sudanen bizi direnentzat ere. Hala, Eid al-Fitr ospakizunak aintzat hartuta, hiru eguneko su etena iragarri du RSF Azkar Laguntzeko Indarrak talde armatuak gaur 06:00etan hasita. Borroketan harrapatutako zibilentzat ihesbide seguruak bermatzea litzateke meniaren helburua; hala esan dute paramilitarrek ohar batean. Armadak gerora egin du bat ofizialki iragarpenarekin. «Espero dugu RSFk baldintza guztiak beteko dituela». Al-Jazeera hedabideak jasotako zenbait lekukoren arabera, ordea, borrokak ez dira gelditu.
Astebetean iragartzen duten hirugarren su etena litzateke honako hau, eta hiruretan paramilitarrak izan dira menia iragartzen lehenak. Ondoren etorri da armadaren onespena. Guztietan, ostera, bi aldeek ez dute menia errespetatu, eta elkarri egotzi diote hura urratu izana. Bide horretan, Kenyak bere burua eskaini du RSFren eta armadaren arteko bitartekari lanak egiteko.
Joan den larunbatean borrokak hasi zirenetik lehen aldiz herritarrei mintzatu zaie Abdu Fattah al-Burhan armadaburua, eta esan du «gobernu zibil bat» ezartzea dela haren asmoa. «Konfiantza dugu lortuko dugula gure helburua, eta estatuaren batasuna eta segurtasun bermatuko ditugula, gobernu zibil baterako trantsizioa ahalbidetuz».
Mohamed Hamdan Dagalo paramilitarren buruak aurreratua du euren azken asmoa al-Burhan preso hartzea dela, eta bide batez, egungo armada desegitea. Al-Burhanek, berriz, «talde matxino» izendatu du RSF eta hura desegiteko agindu die militarrei. Bien bitartean, gero eta gehiago dira hildakoak, 410 baino gehiago, OME Osasunerako Mundu Erakundearen arabera.
Khartum hiriburuan izan dira azken egunetan borrokarik gogorrenak, militarren kuartel nagusiaren eta nazioarteko aireportuaren inguruetan. Hala, milaka lagunek ihes egin dute hiritik, baita Darfur eskualdetik ere —duela hogei urtetik gerran daude eskualde hartan—. Gehienek Txaden hartu dute aterpe. Handik UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren bulegoko arduradun Kathyrn Mahoneyk ohartarazi du laguntza behar dutela heldu berri diren iheslariak artatzeko: «Mugako lankideek esan digute 10.000 eta 20.000 sudandar artean iritsi direla azken orduetan. Emakumeak eta haurrak dira gehienak, eta gainean daramatena soilik ekarri ahal izan dute».
Laguntza eskatu du Txaden lan egiten duen Munduko Elikadura Programako arduradunak ere. Pierre Honnoratek Al-Jazeerari azaldu dionez, Sudanen 600.000 errefuxiaturi ematen zieten laguntza borrokak hasi aurretik, eta Txaden beste 1,8 milioiri: «Oraingo honi aurre egitea benetan zaila izango da. Benetan behar dugu laguntza, ezin dugu orain arte bezala jarraitu».
Oinarrizko baliabiderik gabe
Osasun zerbitzuetan ere izan du eraginik gatazkak. Atzo jakinarazi zuten Khartumen eta inguruko eskualdeetan zerbitzuz kanpo daudela erietxeen %70, bai bonbardaketen ondorioz, baita argindar eta ur mozketak etengabeak direlako ere.
Duaa Tariq ekintzaileak Al Jazeera telebista kateari azaldu dionez, Khartumgo zenbait auzotan bi egun daramatzate urik gabe, eta janaria ere amaitzen hasia da. Zera adierazi du: «Ez da urik ateratzen iturritik; ontzietan gordeta daukagu. Saiatzen ari gara ahalik eta gutxiena jaten, dugun janaria amaitu ez dadin. Ura ere neurtzen ari gara; ez gara dutxatzen edo bainatzen».
Hala ere, Norvegiako Errefuxiatuentzako Zentroaren arabera, erregai falta da oraingoz hiriburuko arazo nagusia: «Gasolindegiak itxita daude, eta, merkatu beltzean, urrearen prezioan saltzen dute erregaia».
Bien bitartean, nazioartea hasia da herritarrak ebakuatzen; Japonia eta Alemania izan ziren lehenak, eta Hego Korea, Frantzia eta Espainia hasi dira ondoren. Kasu gehienetan beren enbaxadetan aritzen diren langileak dira ebakuatuko dituztenak. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227026/erkorekak-baieztatu-du-irungoak-hilketa-eta-suizidioa-izan-direla.htm | Gizartea | Erkorekak baieztatu du Irungoak hilketa eta suizidioa izan direla | Jakinarazi duenez, Polizia Zientifikoak eta auzitegiko medikuek hipotesi hori berretsi dute: batek bestea hil zuen, eta, ondoren, bere buruaz beste egin zuen. | Erkorekak baieztatu du Irungoak hilketa eta suizidioa izan direla. Jakinarazi duenez, Polizia Zientifikoak eta auzitegiko medikuek hipotesi hori berretsi dute: batek bestea hil zuen, eta, ondoren, bere buruaz beste egin zuen. | Josu Erkoreka Eusko Jaurlaritzako Segurtasun sailburuak baieztatu egin du Irungo (Gipuzkoa) Olabarria auzoan atzo izandako hilketaren eta ondorengo suizidioaren hipotesia. 53 eta 47 urteko bi gizonezko indarkeria zantzuekin hilda agertu ziren, su armaz egindako tiroen ondorioz. Segurtasun sailburuak gertaerari buruzko argibideak eman ditu gaur Eusko Legebiltzarraren atarian, kazetarien galderei erantzunez, eta esan du Poliziaren hipotesia berretsi dela: «Polizia Zientifikoak eta auzitegiko medikuek hipotesi bat berretsi dute: batek bestea hil zuen, eta, ondoren, bere buruaz beste egin zuen, bai tiroen orientazioagatik, bai gorpuen eta inguruko zirkunstantziengatik». Hala, lehen ikerketen arabera, 53 urteko Josu Rekaldek 47 urteko Ignacio Abrego hil zuen, eta, gero, bere buruaz beste egin zuen.
Gainerakoei dagokienez, hipotesi guztiak irekita daudela azaldu du Erkorekak, eta Poliziak «mota guztietako aukerekin» lan egiten duela. Jakinarazi du bi gizonen arteko harremana aspaldikoa zela, baina oraindik ikertu behar direla inguruneak, lan jarduerak eta familia harremanak. «Gaur egun ez dago hipotesi onargarririk, ezta behin betikorik ere», gaineratu du. Bestalde, bi gizonek elkarren arteko «harreman ekonomikoa» zutela baieztatu du, «jabetzak eta negozioak partekatuta». Erkorekak «hurbiltasuna eta elkartasuna» helarazi die hildakoen familiei.
Elkarren arteko liskarra
Atzo 11:30 aldera aurkitu zituzten hilotzak senide batzuek. Gertatutakoaren berri jakitean, Ertzaintza hara joan zen, eta egiaztatu zuen bi gorpuek «indarkeria zantzuak» zeuzkatela. Herritarren babeserako agenteak ere bertaratu ziren. 17:35ean altxatu zituzten gorpuak, epailearen aginduz.
Gizon biak bizilagunak ziren, eta, lekukoek berri agentziei azaldu zietenez, lursail batzuk zeuzkaten elkarrekin, baita karabanak aparkatzeko eremu bat ere. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227027/patxi-izko-osasunako-presidente-ohia-hil-da.htm | Kirola | Patxi Izko Osasunako presidente ohia hil da | 2002tik 2012ra izan zen klubeko lehendakaria. 2021ean, 23 urteko kartzela zigorra ezarri zioten klubarena zen dirua bidegabeki baliatzeagatik. 77 urterekin zendu da. | Patxi Izko Osasunako presidente ohia hil da. 2002tik 2012ra izan zen klubeko lehendakaria. 2021ean, 23 urteko kartzela zigorra ezarri zioten klubarena zen dirua bidegabeki baliatzeagatik. 77 urterekin zendu da. | 77 urterekin zendu da Osasunako presidente izandako Patxi Izko Ilundain (Gazolaz, 1946). Hamar urtez izan zen klubaren lehendakaria: 2002an hasi zen karguan, Javier Mirandari lekukoa hartuta, eta 2012ra arte izan zen agintari. Klubak eman du heriotzaren berri, goizean.
Osasuna Espainiako Ligako lehenbiziko mailan izan zen urte horietan guztietan, eta hainbat mugarri erdietsi zituen: besteak beste, orduan ailegatu zen lehenbiziko aldiz Espainiako Kopako finalera, baita UEFAko finalerdiak jokatu ere. Dena dela, horretaz gain, arlo ekonomikoetan eginiko iruzurrengatik da ezaguna Patxi Izko, batik bat: Osasuna auzia-gatik.
Besteak beste, lehendakari zelarik klubarenak ziren 3.090.000 euro baliatzea eta kontabilitate datuak faltsutzea egotzita epaitu zuten. Epailearen arabera, 2003an, 2004an eta 2005ean 1.380.000 euro hartu zituen; 2006an, 1.260.000; eta 2007an, 450.000. Azkenik, 2021ean kondenatu zuten: 23 urteko kartzela zigorra ezarri zioten. [Albistea osatzen ari gara. Laster, informazio gehiago] |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227028/langabezia-tasak-87ra-egin-du-gora-araban-bizkaian-eta-gipuzkoan.htm | Ekonomia | Langabezia tasak %8,7ra egin du gora Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan | Eustaten arabera, urteko lehen hiruhilekoan 2.100 egin zuen behera landunen kopuruak. | Langabezia tasak %8,7ra egin du gora Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Eustaten arabera, urteko lehen hiruhilekoan 2.100 egin zuen behera landunen kopuruak. | Urte hasierak ez dira oso onak izaten lan merkatuarentzat, eta aurten ere ez da horrela izan, Eustaten Biztanleria Jardueraren Arabera sailkatzeko inkestaren arabera. Horrek dioenez, 2023ko lehen hiruhilekoan 92.100 langabe zeuden Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 2022ko azkenekoan baino 2.300 gehiago. Horrenbestez, langabezia tasak bi hamarren egin du gora, %8,7raino.
Antzeko jaitsiera izan du landunen kopuruak. 960.800 izango lirateke, hiru hilabete lehenago baino 2.100 gutxiago.
Eustaten arabera, langabezia handiagoa da emakumeen artean, baina aldea ez da langabezia erregistratuaren datuek diotena bezain handia. Horrela, Eustaten inkestan 45.100 dira gizon langabeak (%8,3) eta 47.000 emakumeak (%9,3). SEPEren datuekin, berriz, ia sei langabetik bat da emakumea. Oro har, SEPEk langabe gehiago zenbatzen ditu (109.192, martxoaren amaieran). Gizarte Segurantzaren datuetan ere Eustatenetan baino 35.000 langile gehiago azaltzen ziren martxoan: 994.655.
Eustatek berak gogorarazi du bere inkestan langabe agertzen direnen %38,7 ez daudela langabe moduan erregistratuta Lanbiden, eta litekeena dela enplegu eskatzaileen beste kategoria batzuetan egotea.
Bilbon, Donostian halako bi langabe
Baina badira antzekotasunak Eustaten hiruhileko inkestaren eta hileroko datu erregistratuen artean. Bietan argi dago Gipuzkoan daudela langabe gutxien (%7), eta urrun samar dituela Araba (%8,8) eta Bizkaia (%9,8). Aldea are nabarmenagoa da hiriburuen artean: Donostian %5 daude lanik gabe, eta hor halako bi Bilbon (%10,2) eta Gasteizen (%9,4). Langabezia askoz txikiagoa da Espainiako herritartasuna dutenen artean (%7,2) ez dutenen artean baino (%22,1).
Azken horiek jada landunen %9 dira, eta haien artean askoz handiagoa da jarduera tasa (%70,4) Espainiako herritartasuna dutenen artean baino (%55,1), gehienak lan egiteko adinean dauden herritarrak direlako, eta oso erretiratu gutxi daudelako haien artean.
Gazteen langabezia ere askoz handiagoa da adineko langileena baino. 16 eta 24 urte artekoen artean, bostetik bat dago lanik gabe, baina hamarretik bat dira hurrengo adin tartean (25-44 urtekoak); 45 urte eta gehiago dutenen artean, %6,8 dira langabeak.
Guztira, 908.200 etxegune edo familia unitate daudela dio Eustaten inkestak, eta horietatik heren batean ez dago pertsona aktiborik (erretiratuak dira). Familiako kide guztiak lanean dituzten unitateak 528.600 dira (aktiboak dituztenen %88) eta 32.200 familia unitateetan denak daude langabezian (%5,4). |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227029/baztanen-egin-nahi-duten-meategiaren-aurka-kalera-aterako-dira-bihar-irunean.htm | Gizartea | Baztanen egin nahi duten meategiaren aurka kalera aterako dira bihar Iruñean | Erdiz Bizirik taldeak deituta, Antoniutti parketik abiatuko da manifestazioa, 17:00etan | Baztanen egin nahi duten meategiaren aurka kalera aterako dira bihar Iruñean. Erdiz Bizirik taldeak deituta, Antoniutti parketik abiatuko da manifestazioa, 17:00etan | Apirilaren 22a Landa Eremuaren Nazioarteko Eguna da, eta egun hori aukeratu du Erdiz Bizirik taldeak, Magna Magnesitas de Navarra enpresak Baztanen egin nahi duen meategiaren aurka kalera ateratzeko. Iruñean eginen dute manifestazioa, 17:00etan, Landa eremuaren defentsan leloarekin. Orain arte, Baztanen egin dituzte protestak, baina hiriburura joanen dira oraingoan: «Guri dagozkigun erabakiak hartzen dituzte Iruñean, eta, beharbada, bertara joaten bagara, orain arte entzun nahi izan ez dutena entzun beharko dute», azaldu zuten antolatzaileek, manifestazioaren deialdian.
Erdiz Bizirik taldeak behin baino gehiagotan salatu du meategiak Erdizko bazkalekua erabiltzen duten laborarien ogibidea eta etorkizuna «suntsituko» lituzkeela. «Erdizko parajeak 476 hektarea ditu, eta horietatik 260 azienda bazkatzeko leku hoberena dira. Zehazki, eremu horretan egin nahi da meategia». Gogorarazi dute Baztan dela Nafarroan lehenbiziko sektorea mantentzen ari den eskualdea, eta Erdiz «funtsezkoa» dela horretan segitzeko.
Hogei urteko proiektua
Duela hogei urte egin zituen lehen urratsak Magna enpresak, Baztanen meategi bat eraikitzeko. Enpresak Erdizko parajea aukeratu zuten horretarako, baina, 2008an, bazter utzi zuten. 2019an, mahai gainean jarri zuten proiektua berriz ere. Oraingoan, baina, udalerriz gaindiko eragina duen plan gisa aurkeztu dute Erdizko proiektua, eta horrek Baztango herritar anitzen eta ibar horretako erakundeen haserrea eragin du: meategirik ez dute nahi; eta salatu dute, gainera, enpresak baztandarren hitza eta iritzia isilarazi nahi duela.
Izan ere, azken hilabeteotan zenbait saio egin dituzte bailaran, herritarrek meategiari buruz zer iritzi duten azal dezaten. Baztango Udala eta Baztango Batzar Nagusiak saiatu ziren, lehendabizi, modu adostu batean, galdeketak antolatzen. Espainiako Ministroen Kontseiluari zegokion baimentzea, baina ez zuen baimendu.
Iazko urrian, Baztango zinpeko alkateek erabaki zuten Erdizi buruzko kontsultara deitzea: Baztango hamabost herrietatik hamalautan erabaki zuten galdeketa egitea, azaroaren 20an. Saio hori ere bertan behera gelditu zen, ordea, Guardia Zibilak alkateak kuartelera deitu eta debekuaren berri eman eta gero.
Baztango zinpeko alkateek nabarmendu dute Erdizkoak «herri lurrak» direla, eta Baztango erakundeei eta herritarrei dagokiela haien inguruan erabakitzea. Erdiz Bizirik plataformak berretsi du Magnaren proiektua «legez kanpokoa» dela, eta auzitara jotzeko prest dela garbi utzi du. Iazko urrian manifestazioa egin zuten Elizondon, eta jendetzak parte hartu zuen. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227030/garbi-nuen-herri-bateko-mediku-nahi-nuela-izan.htm | Gizartea | «Garbi nuen herri bateko mediku nahi nuela izan» | Familia medikuen biltzarra eginen dute Iruñean. Nafarroako Familia Medikuntzaren eta Medikuntza Komunitarioaren Elkarteko buru Pepa Redin Sagredo da antolatzaileetako bat: «Gazteei gure lanaren berri eman nahi diegu». | «Garbi nuen herri bateko mediku nahi nuela izan». Familia medikuen biltzarra eginen dute Iruñean. Nafarroako Familia Medikuntzaren eta Medikuntza Komunitarioaren Elkarteko buru Pepa Redin Sagredo da antolatzaileetako bat: «Gazteei gure lanaren berri eman nahi diegu». | Nabaskozeko kontsultako familia medikua da Pepa Redin Sagredo (Iruñea, 1990). Ikasketak hasi zituenetik garbi izan du herri batean egin nahi zuela lan, eta lortu du. Kezka du etorkizunarekin, halere, belaunaldi aldaketarik ez dagoelako. Nafarroako Familia Medikuntzaren eta Medikuntza Komunitarioaren Elkarteko burua da. Espainiako Estatuko familia medikuen biltzarra eginen dute gaur eta bihar NUPen.
Zer asmo duzue biltzarrarekin?
Familia medikuntzaren berri eman nahi diegu gazteei; gure arazoetako bat da medikuak zaharrak direla, eta ez dagoela belaunaldi aldaketarik. Medikuntza fakultateetan ez da gure espezialitatearen inguruko berririk zabaltzen, oro har.
Zergatik ez?
Fakultateetan eritasunak dira medikuntza ikasketen oinarria; hau da, eritasun jakin batzuei aurre egiteko, ospitaleetako espezialitateak dira ardatza. Gaixoak eritasun jakin bat dutelako joaten dira espezialistarengana, baina osasun etxeetan alderantziz funtzionatzen dugu. Guregana etortzen denak zer gertatzen zaion kontatzen digu, nola sentitzen den, eta guri dagokigu pertsona horren bizitzaren kontakizuna egitea, osasunaren ikuspuntutik. Prozesu horren berri eman nahi dugu, eta osasun etxeetan gaixoekin garatzen ditugun harremanei balioa eman.
Zuk beti izan duzu argi familia mediku izan nahi zenuela?
Bai. Nire ama medikua da. Gogoan dut lana utzi eta gero ere jendea amarengana joaten zela herrian, harekin hitz egitera. Herritarren eta medikuaren arteko lotura hori hagitz polita iruditu zait beti, eta horrek bultzatu nau familia mediku izatera.
Garai batean, herrietan, medikuak toki nabarmena zuen herritarren artean.
Medikuak autoritate figura bat izan dira herrietan; orain, egoera bertzelakoa da, baina kontuan hartu behar da herri askotan herritarrek eskura dituzten zerbitzu edo baliabide bakarrenetako bat dela medikua, eta, ondorioz, jendeak arazo bat duenean, medikua erreferente bat da haientzat.
Medikuaren eta gaixoen arteko harremana demokratizatu da, nolabait erranda?
Dinamikak aldatzen ari dira, bai. Urte luzez, medikuaren hitza nagusitu da bertze edozer gauzaren gainetik. Zer gertatu da? Erizaintza, adibidez, anitz garatu da. Oraingo graduak ematen duen formakuntzak ez du zerikusirik duela 30 urtekoarekin. Nork bere lan esparrua du, baina osasun etxean denok egin behar dugu lan elkarrekin. Nire esperientzia hori da, erizainekin elkarlana sustatzea dela gakoetako bat. Hori inportantea da lankideen arteko harremanetan, bai eta gure eta gaixoen artekoan ere.
Medikuak gaixoarekin egin behar du lan, beraz?
Lehen, medikuak zuen hitza, medikuak agintzen zuen, eta gaixoak onartu bertzerik ezin zuen egin. Orain, kontsultaz harago so egiten saiatzen gara, ulertzeko, adibidez, gaixo bati zer jan erraten diogunean, eta guk errandakoa betetzen ez duenean, zergatik izaten den. Hamaika elementuk eragiten diote gaixoaren egoerari.
Horrek berezi bilakatzen du familia medikuaren lana?
Familia medikuak denbora luzea egiten du gaixoaren ondoan; gaixoa bere osotasunean artatzen dugu, gainera, eta modu integratu batean. Kontsultan ez gaude bakarrik medikua eta gaixoa; erizaina ere hor da, eta gizarte langilearen edo oinarrizko gainerako zerbitzuen beharra dagoenen, gaixoaren eta zerbitzu horien arteko zubi lana egin dezakegu.
Gaur egun, lehen arretaren egoera kontuan hartuta, lan hori guztia egin dezakezue?
Lan hori egitea ez da inoiz erraza izan; izan ere, lehen arreta hori oraindik ez dago erdigunean; erdigunean dago ospitalean gertatzen dena. Beti izan dugu traba hori. Pandemiarekin, egoerak okerrera egin du. Egia da mediku falta arazo bat zela pandemia hasi baino lehen ere, baina, pandemiarekin, arreta telefono bidezko bilakatu zenean, medikuen eta gaixoen arteko harremanak okerrera egin zuen. Medikuek ezin zuten gustura lan egin, eta gaixoak ere ez ziren konforme. Gainera, nolabaiteko arrakala sortu da gaixoen eta osasun etxeko langileen arteko harreman horretan.
Zerbait galdu da?
Bai, medikuen eta gaixoen arteko konfiantzazko harreman horretan nolabaiteko haustura gertatu da, eta kostatzen ari zaigu lehengo lotura hori berriz lortzea.
Horrek nola eragiten dizue?
Ni Nabaskozeko kontsultan ari naiz lanean, eta, egia erran, uste dut arrakala hori ez dela hain nabarmena izan herri txikietan. Herritar gutxiago dagoenez, errazagoa da harremanari eustea. Baina herri handiagoetan eta hirietan, zailtasun gehiago izaten ari dira lehengo konfiantza lortzeko.
Mediku gazte anitzek ez omen dute Nabaskozeren gisako herri txikietara joan nahi. Zuk bai?
Espezialitateko ikasketak duela bost urte burutu nituen; hasieratik garbi nuen herri batean egin nahi nuela lan, herri bateko mediku izan. Lodosan aritu nintzen lehendabizi. Zerbitzuak hiriburuan zentralizatzeko joera dago, eta landa eremuko jendea, nolabait, bigarren mailako bilakatzen da. Nik uste dut garrantzitsua dela herri horietako zerbitzuei eustea, eta hor aritu nahi dut.
Jendegabetzearen ikur dira Pirinioak. Nolakoa da zuen lana?
Anitz lantzen dugu, adibidez, zahartzaro aktiboaren gaia. Finean, gaixo bakoitzaren neurrirako arreta ematen dugu, osasuntzat hartzen ditugun ohiko auziez harago. Horrelako lan bat egiteko aukera gehiago dugu landa eremuan, nire ustez.
Herritarrengandik hurbil zaudetelako?
Gaitasun jakin batzuk garatu behar dituzu, ospitaletik urrun egoteak egoerara moldatzera behartzen baitzaitu; ekografiak egiteko trebatzen ari naiz, adibidez, eta kirurgia txikiko interbentzioak egin ditzaket. Helburua da jendea, ahal dela, herrian artatzea, Iruñera mugitu beharrean.
Nafarroako Familia Medikuntzako eta Lehen Arretako Elkarteko presidentea ere bazara. Zer helburu duzue?
Gure erronketako bat da, hain zuzen, landa eremuarekin eta gazteekin bat egitea.
Asmo hori du zuen biltzarrak?
Bai. NUPen egin nahi izan dugu, gainera, unibertsitatera hurbildu nahi dugulako, batetik, eta NUPek lehen arretaren alde egin duen apustua nabarmentzeko, bertzetik. NUPeko planaren arabera, ikasketen bigarren mailatik ikasleek badute aukera osasun etxeetara joateko, eta horrek laguntzen du familia medikuntzarekin harremana sortzen. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227031/herri-kirolak-ikasteko-eskola-bat-sortu-dute.htm | Kirola | Herri kirolak ikasteko eskola bat sortu dute | Bizkaian herri kirolak, euskal pilota eta arrauna sustatzeko sortu dute Sustabiz fundazioa. Lehen proiektua Gernika-Lumoko Herri Kirol Zentroa izango da. Gaurko harri-jasotze tailerra prestatu dute. | Herri kirolak ikasteko eskola bat sortu dute. Bizkaian herri kirolak, euskal pilota eta arrauna sustatzeko sortu dute Sustabiz fundazioa. Lehen proiektua Gernika-Lumoko Herri Kirol Zentroa izango da. Gaurko harri-jasotze tailerra prestatu dute. | «Jesus Manuel Madariaga arratzuarra Gernikako Arkupe pilota elkartearen sortzaileetako bat izan zen. Ikusten du gaur egun gure kirolekiko lotura galduz doala, eta buelta bat eman gura izan dio egoera horri», azaldu du Joseba Etxebarria Bizkaiko Herri Kirolen Federazioko Kirol zuzendariak. Madariaga haienera joan zen, Bizkaian herri kirolak sustatuko dituen fundazioa sortzeko asmoa aurkeztera. «Ateak zabaldu dizkiogu, guretzat interesgarria delako. Federazioarentzat iturri bat izan daiteke: fundazioaren eskutik herri kiroletara gerturatuko diren gazteak gero gure kide bihur daitezke». Azaroan erregistratu zuten Sustabiz fundazioa. Federazioa du babesleetako bat, eta Etxebarria teknikari ibiliko da. Herenegun aurkeztu zuten, Busturiako Madariaga dorretxean, Busturialdeko eragileekin eta Bizkaiko Foru Aldundiko ordezkariekin egindako ekitaldian. Lehen proiektua Gernika-Lumon ipiniko dute martxan: herri kirolak ikasteko eskola bat da. Ezagutarazteko, harri-jasotze tailerrak antolatu dituzte gaurko.
Gernika Crossfit taldearen boxean —izen hori dute crossfit-ean aritzeko lokalek— gune bat alokatu dute fundaziokoek, astean ordu batzuetarako, eta hura izango da Sustabiz Herri Kirol Zentroaren egoitza. Dagoeneko atondu dute materiala: han eskainiko dituzte harri jasotzea, Ipar Euskal Herriko jokoak eta trontza ikasteko eskolak. Gerora, sokatira ere gehitu nahi dute eskaintzara. Gaurko tailerraren asmoa da eskola eta han arituko diren entrenatzaileak ezagutaraztea. 15 urtetik gorako 36 lagunentzako pentsatu zuten, eta azkenean 39k eman dute izena. Iragartzeko kartel bat sortu zuten, eta han ipinitako QR kodean sartuta eman behar izan dute izena. Lehen deialdia arrakastatsua izan da, beraz.
Harriak, txalekoak eta behar den bestelako material guztia Sustabizekoek ipiniko dute. Aukeratu dituzten irakasleak ez dira edozelakoak: Inhar Urruzuno, Karmele Gisasola Zelai III.a, Lur Errekondo eta Paulo Azpiazu harri jasotzaileak ibiliko dira tailerra gidatzen. Etxebarriak azpimarratu du Azpiazu fitnessetik iritsi dela herri kiroletara; harri jasotzera, zehatzago esanda. “Gaur egun, crossfit-aren kontu honegaz, neurri batean modan ipintzen ari da harri jasotzea; sare sozialetan-eta zabal dabil. Zeozelan olatu hori aprobetxatu gura dugu”. Izan ere, Sustabizekoek uste dute herri kirolek ikusgarritasuna falta dutela, besteak beste. Euskal pilota eta arrauna sustatzea ere bada fundazioaren helburua, baina, oraingoz, gerorako utzi dituzte, ikusten dutelako kirol bi horietan badaudela eskolak eta elkarteak. «Larriago» daude herri kirolak.
Eskola kirolean eta federatuan egingo dute lan fundazioan. Ikastetxeekin lan egitea ezinbestekoa izango dutela deritzo Etxebarriak, eta badabiltza Busturialdekoekin harremanetan. Izan ere, ume-umetatik hasi nahi dute herri kirolekiko zaletasuna pizten. Besteak beste, udaleku formatuko campusen bat antolatu nahi dute orain; udarako sasoiz helduko ez balira, Gabonetarako egingo lukete. Orain Busturialdean hasi diren arren, Bizkaiko beste eskualdeetan martxan jartzeko proiektuak ere badituzte buruan. Etxebarriaren esanetan, Bizkaiko eskualdeen artean badago aldea: batzuetan bestetan baino «osasuntsuago» daude herri kirolak.
Transmisioa, nukleo itxietan
Tradizioz, familia barruan edo inguru jakin batzuetan transmititu dira, Etxebarriaren arabera. «Irakaskuntza prozesua oso nukleo itxietan egin da orain arte. Guk zabaldu egin nahi dugu. Beste profil bat duen jendeari herri kiroletara gerturatzeko aukera eman nahi diogu». Herri kiroletan hamazortzi diziplina daude, eta askok ez dute zerikusirik elkarren artean, azaldu duenez. «Erabiltzen den materiala ez da lortzeko erraza logistikoki; garestia ere izaten da. Gainera, gaitasun fisiko-tekniko handia behar da. Horrek guztiak zaildu egiten du herri kirolak zabaltzea».
Horretaz gain, esan du herri kirolak jaiekin eta aisialdiari lotutako jazoerekin lotzen direla. Beste kirol batzuk, ostera, normaltasun batean egiten dira, asteroko programa baten barruan. “Gernikan, astero daude zesta-punta partidak Jai Alain, eta esku pilotakoak Santanapen. Herri kirolen saioak, jaietan baino ez”. Hori guztia aldatu gura dute Sustabiz fundazioan. |
2023-4-23 | https://www.berria.eus/albisteak/227032/saskia-merkatzeko-ahalegina.htm | Ekonomia | Saskia merkatzeko ahalegina | Bilboko Erriberako merkatuak 'Asteazkenetako Saskia' izeneko kanpaina abiatu du: merkatuko 30 postutan produktu bat merkatzen dute eguaztenero, bezeroei elikagaien garestitzeari aurre egiten laguntzeko. Ezagutzen duten bezeroek ondo hartu dute neurria, baina gutxi iruditzen zaie. | Saskia merkatzeko ahalegina. Bilboko Erriberako merkatuak 'Asteazkenetako Saskia' izeneko kanpaina abiatu du: merkatuko 30 postutan produktu bat merkatzen dute eguaztenero, bezeroei elikagaien garestitzeari aurre egiten laguntzeko. Ezagutzen duten bezeroek ondo hartu dute neurria, baina gutxi iruditzen zaie. | Sartu aurretik, argi dauka zertara doan: “Arraina behar dut; ea zer ekarri duten. Antxoa merke badago, ale batzuk erosiko ditut. Fruta atzo eroan nuen, eta datorren astera arte badut etxean”. Maria Pilar del Pino Bilboko Zazpikaleetan bizi da, eta sarri joaten da Erriberako merkatura. “Niretzat bakarrik kozinatu behar dudanez, ez dut aparteko gutiziarik erosten. Aspaldi hil zitzaidan senarra, eta alargun pentsioarekin ezin dut gastu handiegirik egin”. Ahalegintzen da eskaintzak aprobetxatzen, baina ez dute asko baldintzatzen. Joan den hiletik, eguaztenetan, Erriberako 30 postutan produktu bat merkatzen dute. Batez beste, %20 jaisten dute prezioa. “Komeni bazait, aprobetxatzen dut. Baina beti ez dute izaten nik gura dudana”. Del Pinok gutxi inprobisatzen du erosketak egitera doanean.
Janire Sanarriagak arrandegia du merkatuko goiko solairuan. “Zapo beltza aukera dut gaurkoan: 9,90 euroan ipini dugu; 14,80 euroan izan dugu”. Goizean erabakitzen du zer merkatuko duen: “Mercabilbaon ikusten ditugu prezioak: zer eros dezakegun guk merkeago, hura aukeratzen dugu eskaintzeko”. Normalean ere egiten dituzte horrelakoak Erriberako merkatuan, baina Asteazkenetako Saskia programarekin kontsumitzaileei bermatu gura diete eguaztenero zer edo zer merkeago topatuko dutela. “Supermerkatuak aspaldi hasi zituzten inflazioari eta prezio garestiei aurre egiteko kanpainak. Hori ikusita bururatu zitzaigun kanpaina hau”, azaldu du Iñaki Herrerak. Beheko solairuan duen fruta eta barazki postuan, bainak ipini ditu merkatuta: 2,98 euroan saltzen du kiloa, baina, eguaztenetan, 2,38 euro eskatzen ditu.
Eguaztenak aukeratu dituzte mugimendu gutxien izaten duten asteguna izaten delako. Merkatuaren egoeraz berba egiterakoan, saltzaileak ez datoz bat. Batzuek diote martxa onean dabilela merkatua, nahiz eta aitortu Aste Santu ostean beherakadatxoa izan dutela. Oro har, beti kostatzen zaie oporraldiak pasatutakoan berriro normaltasunera itzultzea. Beste batzuk, berriz, ezkorrago daude. Merkatuko negozio batzuk biltzen dituen elkartea dago, eta hango kide direnek ipini dute martxan Asteazkenetako Saskia. Elkarteko kide ez den saltzaile batekin ere egin du berba Bizkaiko Hitza-k; ez du izen-abizenik eman gura izan, ez duelako harreman onik elkarteko buruarekin. Kontatu du gero eta jende gutxiago joan ohi dela Erriberara. “Begiratu ingurura: hemen dabiltzanen ia erdiak oporretan etorri direnak dira. Horiek fruta erosiko dute, agian, baina kozinatzeko ezer gutxi, batez ere hoteletan ostatu hartzen dutenak dira eta”. Une hartan, azalpenak ematen zizkien gidariak lagunduta merkatua ezagutzen zebiltzan hogei bat laguneko hiru talde zeuden. Argazkiak egiten zizkieten postuei. “Hemendik aurrera, uda pasatu artean, horrelako asko ibiliko dira hemen”.
Basauriko Lourdes Fernandezek ere ezkor ikusten du etorkizuna. Astean bizpahiru egunetan etortzen da Bilbora, erosketak egitera. “Dena dago garesti, eta inflazioa asko nabaritzen da. Baina kalitatearen eta prezioaren arteko oreka ona topatzen dut hemen. Kalitate bera duten beste toki batzuetan baino merkexeago eros dezaket”. Merkatua “triste” topatu duela aitortu du. “Harategian zegoen ezagun bati esan diot: ‘Ikusi duzu zenbat dabiltzan begira, ezer erosi barik?’. Ez da gaurko kontua, edo azken hilabeteetakoa: aspalditik igartzen da”. Fernandezen arabera, “jende gazteak” dituen ordutegiak eta merkatukoak ez dira bateragarriak. Merkatuan erosten dabiltzan gehienak pentsiodunak dira.
Javier Hernandoren iritziz, ordutegia ez da arazo bakarra. “Bikote gazte batek, haur bat edo bi baditu, ezin ditu hemen egin erosketak. Garestiegia da”. Duela urtebete alargundu zen Hernando, eta, kontatu duenez, pentsio “duina” du, “ondo bizitzeko lain”. Seme-alabei ere berak egiten dizkie erosketak: “Nahikoa gastu dute hipoteka ordaintzen eta biloben beharrei aurre egiten”. Harakinak aholkatu dio haragi xerra erosteko, merkatuta daukalako. “Astero etortzen naiz, eguaztenez edo eguenez, baina ez nuen kanpainaren berri. Aukera ona iruditu, eta aprobetxatu dut”.
Egokia iruditu zaio Hernandori, baina ez du uste bezeroentzako konponbidea denik. “Larri dabilenak igarri ere ez du egingo”, esan du. Virginia Camposek ere ideia ona dela uste du, baina ez besterik: “Bezeroak erakartzeko amua da. Agian, funtzionatuko die, ez dakit”. Uste du produktu bakarra merkatzea ez dela nahiko. “Ikusi ditut oilarrak merkatuta arrandegian, baina txikiegiak iruditu zaizkit, eta ez ditut hartu. Oilasko izterrak ere ikusi ditut, baina gaur ez nituen nahi. Behar dudan zerbait ipiniko balute, erosiko nituzke, noski, baina komeni bazait eta produktu ona bada”.
Prezioen gorabeherak
Saltzaile batzuek ukatu egin dute prezio garestiak dituztela. Herrerak ez du uste inflazioa askorik igartzen denik haienean. “Barazkietan eta frutetan gehiago eragiten du sasoiak”. Haren esanetan, haien sektoreak iazko uztailean jo zuen goia prezioei dagokienez. Arrandegietan ere itsasoaren egoerak gehiago eragiten duela esan du Carlos Azabalek; beheko solairuan du arrandegia. “Ez nuke esango prezio garestiak ditugunik; gurea sektore gorabeheratsua izaten da”. Hark astero aldatzen du Asteazkenetako Saskian ipiniko duen produktua. “Gaur, oilar txikiak aukeratu ditut. Ahalegintzen gara jendeak gehiago kontsumitzen duena ipintzen merkatuta. Berdela, barbarina eta itsaskabra izan ditugun asteetan, oso ondo saldu dugu”.
Herrerak astero ditu bainak merkatuta. Izan ere, lehen astean produktu hori aukeratu zuen, eta arrakasta handia izan zuen. Bigarrenean, kuiatxoak merkatu zituen. “Denak etorri zitzaizkidan baina eske. Beraz, astero produktu bera merkatzen dut”. Oro har, asko saltzen den barazkia da, Herraren arabera.
Hark kontatu duenez, jendeak galdetzen die zein duten eskaintza berezia. Gehienbat ohiko erosleak izaten direla esan du; ez dute nabaritu kanpaina honengatik bezero berri asko etorri zaienik. Herrerak hasieran ikusi zituen aurpegi berriak postuan: “Hasi aurreko barikuan, arratsaldez, hainbat jende etorri zen ikustera eta zer egingo genuen galdetzera”. Azaldu duenez, baina bila joan ez den jendeak menua aldatzea erabaki du, merkatuta topatu dituelako.
Lehen solairuko beste barazki postu batean —kanpainarekin bat egin arren, saltzaileak ez du izen-abizenik eman nahi izan—, erosketak bukatu berri dituen bezeroak kazetariak galdetu dionean izan du Asteazkenetako Saskiaren berri. A-4 tamainako kartel batek iragartzen dio zerbak zirela asteko produktua. Antzeko kartela dute parte hartzen ari diren saltoki guztietan. “Ikusten duzu?”, bota du saltzaileak, barrutik, bezeroaren ezagutza falta nabarmendu guran. Sare sozialetan iragartzen du astero zer merkatu duen, baina erosleek ez dute jakiten. Bezero gehiago etorri zaizkion galdetzean, sakon hartu du arnasa, begiak gorantz jaso ditu, besoak zabaldu, eta ez du erantzun.
Elkarteko kide ez den saltzaile haren arabera, kanpainak hainbat huts ditu. Batetik, ez du merkatu osoak parte hartzen. “Batasuna falta zaigu, baina elkartetik ez dute sustatzen; kontrakoa”. Bestetik, haren ustetan, ez da egoki ezagutarazi: “Prentsan eman duzue honen berri. Baina, zure lana gutxiesteko asmorik gabe, nork irakurtzen ditu egunkariak? Adinekoek. Baina, merkatuak aurrera egitea nahi badugu, guk bezero gazteak behar ditugu. Merkatuak astindu eder bat behar du; bestela, hamarkada bat barru, hau hilda egongo da”. Bilboko Udalaren konpromisoaren falta ere sumatzen du. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227033/laquolehen-bizitza-sinpleagoa-zen-oraingo-gazteriari-ez-diot-inbidiarikraquo.htm | Kultura | «Lehen bizitza sinpleagoa zen; oraingo gazteriari ez diot inbidiarik» | Monzon-Ganuza Euskal Utopikoei saria eman diote Xabier Amurizari. Pozez jaso du bizi osoko lanari egindako aitortza. Zorte handikotzat dauka bere burua, eta hala begiratzen dio munduari. | «Lehen bizitza sinpleagoa zen; oraingo gazteriari ez diot inbidiarik». Monzon-Ganuza Euskal Utopikoei saria eman diote Xabier Amurizari. Pozez jaso du bizi osoko lanari egindako aitortza. Zorte handikotzat dauka bere burua, eta hala begiratzen dio munduari. | «Irabazi izan ditudan sari gehienak lehiatuta izan dira; hau ezustean etorri zait». Egindako ibilbideagatik Monzon-Ganuza Euskal Utopikoei III. saria jaso zuen martxoan Xabier Amurizak (Etxano, Zornotza, 1941). Auto gorri bat gidatuz iritsi da Berrizko udaletxe zaharra dagoen aldameneko aparkalekura. Petril batean eserita egin nahi izan du elkarrizketa, eta ia ordu eta erdi iraun du. Datorren hilaren 3an, 82 urte beteko ditu, eta Bizkargi mendira joatekoa da. Santakrutz ermita dago han, 36ko gerran fronte izandakoa. Hain zuzen, Xabier Kruz da Amurizaren izen osoa, eta urte askoan joan izan da hara. Asko oroitzen da haurtzaroaz: mendian ia historiaurrean bizi izan zela dio. Ostean, hamahiru urte eman zituen seminarioan, apaiz izateraino. «Urte ikaragarri zoragarriak». Kartzelan egin zituen beste zazpi urte. Geroztik, bertsolaritzan aritu izan da 50 urtean. Gaur egun, bertso mundutik aldenduta, erretiratu bizimodua du, erretiratuen elkarretaratzeetara joaten da, eta ordenagailu aurrean idazten igarotzen ditu orduak. Hark dioenez, euskara galtzeak pena emango lioke, baina bera hiltzeak, gehiago. Baina dio horrek ez duela «triste» biziarazten.
«Zoriona ideia komertziala da; nik poza nahi dut»: Monzon-Ganuza saria jaso zenueneko hitzaldian esan zenituen hitzak dira. Zein dira zure eguneroko poz txikiak?
Bizi naizen adinean are gehiago nahi dut poza. Eguzkia egunero datorrenean, esaterako, ikaragarrizko poza sentitzen dut. Bizi naizen tokian eguzkia aurre-aurrean daukat. Egunero dator eta doa, eta ni hortxe nago, denbora pasatu ahala, berari begira. Hilezkor sentitzen naiz. Osasunez, zorionez, ondo nabil. Badakit egunen batean hilko naizela, baina ez naiz horregatik triste bizi. Ohartuago eta konturatuago bizi naiz egun, denbora ez dadila konturatu gabe eta alferrik joan.
Zer oroitzeak pozten zaitu?
Oroitze osoak pozten nau. Oroimenetik bizi naiz, haurtzarotik hasita. Aspaldi idatzi nuen “oroitzen naizena naiz” esaldia. Gogoan daukadan guztia: horixe naiz. Zorionez, nahiko oroimen selektiboa daukat.
Haurtzaroan izan zenuen pozik?
Erreferentzia guztiak haurtzarora doaz. Urik ez, argirik ez zen etxean, baina orduko oroitzapen onak dauzkat. Laurogei urte igaro dira ordutik, eta bitarte horretan konprimitutako poz guztia sentitzen dut.
Euskal Herriari bizi osoko lana eskaini dioten herritarrak omentzen ditu sariak. Makina bat lan egindakoa zara Euskal Herriaren eskubide nazional, politiko eta sozialen alde, urte latzetan.
Bizitzan kokapen ezberdin asko tokatu zaizkit; Euskal Herriaren aro ezberdinak ezagutzea tokatu zait. Toki guztietan nahiko presente egon naiz, eta militantea eta idealista izan naiz, baina, nire meritua baino gehiago, urteen meritua da. Hainbeste urtean zerbait gertatu behar zaizu munduan.
Zerk bultzatuta egin dituzu gauza horiek guztiak?
Seminarioko kontua izan zen; ia bizitza oso bat igaro nuen han. 11 urte nituenetik 24 izan arte. Frankismoaren gordinean, herri txiki batetik joan nintzen hara, komunitate handi batera. Euskararik ez zegoen komunitate batera. Aurrez nituen erreferentzia guztiak ezabatu ziren hasieran, baina 16 urterekin ohartu nintzen zerbait gertatzen zela, eta, orduan, nolabaiteko pizkundea izan zen. Galdetzen nuen nire hizkuntzak zergatik ez zuen ezertarako balio, adibidez; nire ideia eta sentimenduek zergatik ez zuten balio. Oro har, erlijio moralistak ezartzen duen itxikeriatik askatzen hasi nintzen. Neure kontzientziaren jabe izan nahi nuen. 18 urte nituenerako, askapen orokor bat eta errebeldia bat eskuratu nituen.
Sarri aritu zara ezinaren alde. Haragoko indarra izan ezean, ezer ez da aldatzen.
Errebeldia bada zerbait egiteko tresna. Hala, ideal batzuk sortu ziren nigan: euskara, Euskal Herria, gizartea, desberdintasunak, eskubideak. Apaiz egin nintzenerako, apaiz errebelde atera nintzen kontzientzia osoz. Intelektualki eta pentsaeraz gauza batzuk ezinezkotzat edo utopiatzat hartzen dira, baina, nolabait, norabide horretan jokatzen duzu. Ondo frogatuta dago gizateria sortu zenetik ezberdintasunak eta zapalkuntzak daudela. Hala ere, nagusitasunik ez egoteraino ez dugu egingo; alde horretatik, ezin dena egin ez da problema.
Iraultzatik iraultzara, garai intentsuak izan ziren. Aldaketa urteak. Gazteria berria zetorren. Bizitzako arorik oparoena, agian?
Gaztetan, idealismorako joera handiagoa egoten da, eta, nik bizi izan nuen frankismoaren gordinean, gauza asko borrokaren bidez lortu genituen. Aro bero eta intentsuak izan ziren, nire bizitzako emankorrenetakoak. 1960 eta 1970 arteko hamarkadan gauza asko aldatu ziren. Hala, gai sozial, politiko eta kulturaletan bizitzako garairik oparoena apaiz garaia izan zen. Laburra, baina intentsua. Gerraosteko belaunaldia ginen; guk, gutxiengo handi batek, hori sentitzen genuen. Bagenekien, halaber, non amaituko genuen, erbestean edo kartzelan, baina konbentzimendu handiz uste genuen beste aro bat lortzen ari ginela.
Utopia aipatu duzu. Euskal Utopikoei saria eman dizute, hain zuzen. Utopiak definitzen zaitu?
Idaztea, literatura edota artea dira utopia. Kontuan izan behar da utopian aritzean fikzio batean ari zarela; fikzio hori errealitatean lorgarri dela pentsatzera beste salto bat dago. Utopia egoera, sentiera edota jarrera bat da, pentsamenduz, intelektualki eta errealki gainditu beharrekoa. Utopia sentitzea polita da, baina utopian ez dut sinisten. Gauzak ez ditut erraz sinisten. Ez dudanez sinisten sinistu behar ez denik eta ez dudanez itxaroten itxaron behar ez denik, ez dut hainbeste dezepzio hartzen. Oro har, faktore bati garrantzi handia ematen diot: zorteari. Norbera non jaio den, mundu osoari begiratuta, zortea asko da. Hori ez dago norbere esku, ez inguruaren, ezta gizartearen esku ere. Nik zortea dut dudan osasunagatik; zorte handiko zahartzaroa bizi dut.
Pribilegiatu sentitzen zara?
Bai. Dudarik gabe. Negar handiak egiten ditugu hemen, eta ikusi behar da pixka bat harago joanda nola aldatzen diren gauzak. Zorte handia duzun sentsaziotik munduari begiratzea errazagoa da. Zorte txarrean bizi direnek ez dute begiratzeko astirik ere izango. Zorteak erabakitzen du asko.
Nola begiratzen diozu zuk munduari?
Mundua ez dago ondo, baina sekula ez da egon. Konstantzia dugunetik, indarrak agindu du beti; horrek zapalkuntza sortzen du eta zapalkuntzak moralitatea dominatzen du. Zorte eta erruki handi batetik begiratzen diot munduari; inpotentzia handitik ere bai.
Zertan desberdintzen da egungo egoera duela 60 urteko garaietatik?
Gaur egungo bizitzan tentsio eta konflikto gehiago ikusten dut duela mende erdi baino. Orain, tentsio handia dago harreman sozialetan; lehen, bizitza sinpleagoa zen. Oraingo gazteriari ez diot inbidiarik. Ez dakit jendea pozago bizi den; ni neu, bai, eta horixe baloratzen dut. Modua badago, eta gutxiagorekin bizi daiteke. Askotan etxean ditugun bi katuei begira egoten naiz, pozik bizi direla ikusten dut, eta gu bezain izaki osoak dira. Ez dute gauza handirik eskatzen. Gu zergatik ezin gara pozik bizi? Horixe da baliorik handiena. Asko eskatzea izugarrizko okerra da. Premia batetik beste bat sortzea konflikto bidea baino ez da.
Debeku garaiak bizitakoa zara. Nola ikusten duzu euskararen inguruko pultsua egun?
Ezkor edo baikor egoteak ez du ezertarako balio. Sentimendu subjektiboa da. Sentsazio pertsonalak dira. Ez dute errealitatea aldatzen. Egin dizkidaten elkarrizketa guztietan azaltzen den galdera da, galdera susmagarria. Erdarengatik inork ez dit hori galdetzen. Zerbaiten seinale da hori, duda handi bat dagoen seinale, agian. Ondo ez dut ikusten euskara, segurantzarik ez. Hizkuntza gutxitu bat izaten jarraituko du. Datuak ez dira onak.
Borondatea badago?
Borondate politikoa baino gehiago, borondate indibiduala behar da. Norbanakoek ez badute sentitzen hizkuntza bere eta erabili egin behar dutela, erabaki sentimental eta bital hori hartzen ez bada, hizkuntzak ez dira erabaki politikoz erabakitzen. Erabilerak egiten du. Egun, ez dago galarazita euskaraz egitea; egin nahi duenak, nahi badu, egingo du. Hemendik 50 urtera suposatu behar dugu egin nahi dutenak eta egingo dutenak orain baino gehiago izango direla? Ez dakit, baina euskaraz gehiago egin nahi ez bada, zer egingo zaio, bada. Argi dago euskaraz gehiago egiteak erdaraz gutxiago egitea eskatzen duela. Ez daukat itxaropen handirik honek hobera egingo duenik, ondo egoteko asko egin behar baitu hobera. Hizkuntza idatziak ez du zabaltzen, egiteak baizik. Asko handitu behar da hizkuntza sozial bat garrantzitsua izateko.
Zertan hobetu daiteke?
Euskara bera tresna errazago eta erabilgarriago egin dezakegu. Hizkuntza hitz egiten dena da, eta hitz egin behar da erraz. Gure hizkuntza normalki erabiltzea ez da samurra. Hain zuzen, gure aditzarekin ez dago hizkuntza konpetitibo eta erabilgarri bat egiterik. Aditza sinplifikatzen ez bada, ez dago zereginik. Egun, nahi duen guztia euskaraz esateko kapazak gutxi dira. Horrela hizkuntza bat egiterik ez dago. Euskal telebistako eta gaztelaniako telebistako batez besteko hizkera hartuta, hizkuntzatik hizkuntzara dagoen aldea handia da. Gure hizkuntzaren maila eta kalitatea eboluzioan baino deskonposizioan dagoela ematen du askotan.
Politikan ere aritua zara. Egungo testuinguru politikoa hizkuntzaren antzeko ikusten duzu? Nola dago nazioa?
Ezker abertzalekoa izanik, hiru oihu egin izan ditugu beti: “Gora Euskadi independentea, sozialista eta euskalduna”. Hiru horietatik errazena independentzia da, baina oso zaila. Sozialismoa askoz ere zailagoa, eta Euskal Herri euskalduna…[barrea atera zaio]. Maila horretan ikusten ditut zailtasunak. Gaizki gaudela esatea ez litzake egokia. Beste etapa batean gaude. Ikusiko dugu noraino iristen garen, baina independentzia posible errealetik urrun, bai.
Erretiratuta zaude. Zertan igarotzen duzu egunerokoa?
Hainbat gauza dauzkat idatzita, eta ordenagailua beterik daukat. Argiratuko ditut, baina doan eta sarean jartzea da asmoa. Sarearen hautua egin dut, egun ez dagoelako ziurtasunik argitaletxeek argitaratuko dizutenik, eta, balego ere, prozesu luze batean sartu behar duzu. Nik jada ez daukat gogorik horrelako epeetan ibiltzeko eta inorekin tematzeko. Egingo ditudan lanetako bat Itxi dezagun zirkulua izango da: urte hauetan guztietan enkarguz eskatu dizkidaten dozenaka bertso eta letren bilduma. Hirurehun bat orrialdeko dokumentua dut jasota ordenagailuan. Horrez gain, duela 25 urte bizkaieraz idatzi nuen Enaz, banaz euskara batura itzultzen ari naiz, eta Etxepareri buruzko saiakera bat ere bukatua daukat: Etxepareri gutun atzeratua. Gehiago ematen didate halako kontuek, munduari hilabete batean bira emateak baino. Atsegina ematen dit, eta horretan inbertitu nahi dut sobratzen zaidana eta daukadana. Halaber, ekarpena ere izango dira norbaitentzat. |
2023-4-23 | https://www.berria.eus/albisteak/227035/hunkigarria-izan-zen-eitbko-azken-eguna-negar-saio-ederra-egin-nuen.htm | Kirola | «Hunkigarria izan zen EITBko azken eguna, negar saio ederra egin nuen» | Ofizialki, Txemi Galarraga EITBko kirol kazetaria da oraindik, baina urrian hartu zuen erretiro aurreratua. 1986an hasi zen EITBn, eta 1988an, kiroletan. Arduratuta dago EITBren egoerarekin. | «Hunkigarria izan zen EITBko azken eguna, negar saio ederra egin nuen». Ofizialki, Txemi Galarraga EITBko kirol kazetaria da oraindik, baina urrian hartu zuen erretiro aurreratua. 1986an hasi zen EITBn, eta 1988an, kiroletan. Arduratuta dago EITBren egoerarekin. | Hiruzpalau aldiz eten behar izan du pausoa. “Aio” eta “bueno” artean, puntako kirolarien pare egin du Txemi Galarragak (Mutriku, 1959) Mutrikuko Atxukaleko begiratokira arteko bidea. EITBko kirol kazetari izan da 34 urtez, baina lan kontuak ahaztuta dauzka iazko urritik, errelebo kontratua sinatuta. Bizitzaren erritmoa baretuta, bizikleta, sukaldea, familia eta txakurra bihurtu ditu eguneroko heldulekuak.
Kameren aurrean ohituta egon arren, inoiz ez zara izan eremu publikoan agertu zalea…
Sekula ez zait gustatu izan lehen lerroan agertzea, ez. Inoiz joan izan naiz EITBren Gabon Kantak programara edo antzeko ekitaldiren batera, baina oso gutxitan. Elkarrizketak ere oso gutxi egin izan dizkidate.
“Nahi duzun orduan, nahiko libre nabil ni” izan zen zure erantzuna elkarrizketarako proposamena jasota. Erretiroa hartu berriaren sentsazioak dira horiek?
Berez, oraindik ez nago erretiratuta. Ekainaren 15ean egingo ditut 64 urte, eta errelebo kontratuarekin egongo naiz 65 urte bete arte. Ofizialki, kazetaria naiz oraindik eta telebistako karneta daukat.
Dena den, iazko urrian agurtu zintuzten lankideek. Zein aho-zaporerekin joan zinen EITBtik?
Urte asko izan dira. Kiroletan, 1988tik. Baina aurkezpen sailean ere aritu nintzen aurretik. 1986an hasi nintzen telebistan. Igandero egiten genuen Txoria dut maite programa, aste osoko programazioa iragartzeko. Koro Lasarte zen zuzendaria, hark deitu zidan, eta bion artean aritu ginen. Eguna egunkarian hasi nintzen lanean gero, kirol kazetaritza eginez, Deia-n ere ibili nintzen… Pedro Mari Goikoetxeak deitu zidan arte. Orduan, [Luis Alberto Aranberri] Amatiño zen Eguna-ko zuzendaria, eta aukera paregabea zela esan zidan hark ere. Pedro Mari Goikoetxeak ireki zizkidan ETBko kiroletako ateak.
Noiz lotu zenituen kazetaritza eta kirola?
Niri betidanik gustatu izan zait kirola. Mutrikuarra naiz jaiotzez; 13 urterekin joan nintzen herritik, eta ordu arte futbola zen nire kirola. Maiteminduta nengoen futbolarekin. Futbola eta esku pilota, niretzat ez zegoen beste kirolik. 11 urte nituela Ormaiztegira joan ziren, ordea, gurasoak; itxi egin zuten Mutrikun zeukaten enpresa, eta aitari lana eskaini zioten Azurmendi enpresan. Anai-arrebak gurasoekin joan ziren Ormaiztegira, baina ni izebaren etxean gelditu nintzen bi urtez, Mutrikun; Ondarroako [Bizkaia] institutura joan nintzen hasieran.
13 urterekin Ormaiztegira iritsi nintzenean, han ez zegoen futbol zelairik; txiki-txiki bat bakarrik. Futbolik ez, txirrindularitza zegoen han, baina baloia hartu eta futbolean jarraitu nuen nik, eliza atarian eta. Talde bat osatu eta Legorretaren aurka, Ataunen aurka… partidak antolatzen hasi ginen gero. Basotxulo elkarteak eskubaloi taldea sortu zuen, ordea, halako batean, eta probatu eta lotu egin ninduen.
Anai-arrebak aipatu dituzu. Bost anai-arreba zineten etxean, ezta?
Zaharrena Valladolidera [Espainia] ezkonduta zegoen gurasoak Ormaiztegira joan zirenerako; beste bat Iruñera joanda zegoen, ikastera; eta beste hirurok gelditzen ginen. Laugarrena naiz ni.
Nola gogoratzen duzu izebaren etxean igaro zenuen bi urteko tarte hura?
Oso gogorra izan zen niretzat. Ez gurasoak joan egin zirelako bakarrik, nire babes inguru guztia bat-batean galdu egin nuelako baizik. Neure kabuz bizi izan nintzen, eta hala jarraitu izan dut gerora ere.
Begiratu batera ez du ematen, baina zuzen-zuzena ere ez omen zinen zu umetan…
Ospe hori daukat herrian, baina ez dakit zergatik [barrez]. Auskan ibiltzen ginen beti, jendearekin borrokan. Kalean ibiltzen ginen gu: goitibeherak egin, gerezi edo sagar lapurretan ibili, aizkora batekin pinu bat ere bota nuen behin, lagun bati iltze bat sartu nion buruan beste batean…
“Ni, handitan, kazetari”. Noiz esan zenuen esaldi hori?
Behin Ormaiztegira joanda, Cambio 16 aldizkaria irakurtzeko ohitura hartu nuen, 15-16 urte neuzkala. Askorik ez nuen ulertzen, baina saiatzen nintzen Madrilen-eta zer gertatzen ari zen barneratzen. Gorabehera askoko urteak ziren. Gogoan daukat [Francisco] Franco hil zenean lagun bat gonbidatu nuela etxera, Ormaiztegira, eta izugarrizko mozkorra harrapatu genuela aitarekin eta amarekin. Urte zailak izan ziren, gogorrak eta arriskutsuak.
Kazetari izateko, Leioatik pasatu behar izan zenuten gehienek. Zuretzat zer izan ziren unibertsitatea eta Leioa?
Unibertsitatera joan aurretik, Valladolidera joan nintzen urtebeterako, arrebaren etxera. Ingelesa eta frantsesa ikasten aritu nintzen. Ondoren, gehiegikeria izan zen unibertsitateko garaia. Kazetaritza ikasi genuen pixka bat, baina jardunean ikasten da hori gehiago. Oroitzapen onak dauzkat. Oso talde polita egin genuen; Xabier Oleaga, Manu Hierro, Jorge Cerrato…; hori zen gure belaunaldia. Urte politak izan ziren. Jose Felix Azurmendi zen irakasleetako bat, Ricardo Miralles historialaria beste bat…
Nondik datorkizu bidaiak hain txukun prestatzeko zaletasun eta pazientzia hori?
Tira… Hiru seme-alabarekin Greziara joan nahi badugu, prestatu egin beharra dago bidaia. Txemi bidaiak aktibatu, eta gustatu egiten zait dena antolatzea, bai.
Zein bidaiak bete zaitu gehien?
Greziakoak asko gustatzen zaizkit, baina Italiakoek betetzen naute, Italiako edozein bidaiak. Autoa hartu eta itsu-itsuan joango nintzateke oraintxe.
Bidaiatzeko onena, autoa?
Bai. Askatasuna ematen dit. Kantari joaten gara. 23 urte egingo ditu zaharrenak, eta hura ere deseatzen egoten da joateko. Aurten ere bostok joango gara Andaluzia [Espainia] aldera, txakurrik gabe.
Beste lagun bat ere sartu duzuelako orain gutxi etxean, seigarrena: txakurra. Zure kapritxoa izan al da?
Alabaren kontuak dira horiek, nahiz eta egia den nire babesa eduki duela. Hor amari egin genion segada txiki bat, baina, behin txakurra ikusita, dena pasatu zitzaion. Hiru hilabete ere ez dauzka oraindik.
EITBra itzulita, asko ahaztuta egongo dira dagoeneko, baina ez Bilbo eta ez Donostia, Iurreta izan zenuen lantoki urte askoan, Bizkaian. Zer oroitzapen duzu?
Urte asko igaro genituen Iurretan. Gogoan daukat erredakzioan bukaera partean egoten ginela kiroletakoak. Garai hartan kirolek ez zeukaten hainbesteko pisurik albistegietan; Kirolez Kirol eta zuzenekoak ziren erreferentzia nagusiak; maratoi itzelak egiten genituen. Hori dena ETB1en. Orduan ez zegoen ETB2. Guretzat zen dena, nagusi ginen. Gauza asko egiten genituen: futbol amerikarra, tenisa, 1 Formula Martxelo Otamendirekin, Bost Nazioak, Alemaniako futbola…
Gogoan duzu EITBn sartu zinen lehen eguna?
1988ko maiatzaren 1a. Ipuruara joan nintzen Fermin Aramendirekin, Eibarren partida batera [Eibar-Baskonia, 2-1]. Zinta handiekin joaten ginen orduan, eta material askorekin itzultzen ginen erredakziora. Denbora asko galtzen genuen, eta larri ibiltzen ginen. Gaur egun askoz erosoagoa da dena.
Gogoan ondo, EITBko azken eguna izango duzu ziurrenik, ezta? Bilboko egoitzatik txalo artean atera zinenekoa…
Hunkigarria izan zen, bai. Oso polita izan zen, eta negar saio ederra egin nuen.
Despedidarako baldintza bat jarri zenuen: Mutrikun behar zuen. Errespetatu zuten eskari hura…
Bai, bai. Jende askok ez du ulertzen nik 63 urterekin erretiroa hartzea, baina hasieratik argi neukan hori. Jada gogorra egiten zitzaidan astean lau aldiz Mutrikutik Bilborako joan-etorria egitea, eta lan aldetik ere ez neukan motibazio berezirik. Miramondik, Bilbotik… denak etorri ziren Mutrikura, Kalbariora, despedidara, negar pila bat egin nuen egun horretan ere, eta oso gustura ibili ginen denok.
EITB gaixo dagoela diote askok. Hala dago?
Baietz uste dut. ETB1 aspaldi gelditu zen atzean, eta gero eta atzerago dago. Jan egin du ETB2k. Zuzendaritza ari da beste plataforma batzuekin akordioak lotuta produktuak eskaintzen —Neflix, Disney…—, baina, albistegiak eta kirolak kenduta, asko kostatzen zait ETB1 ikustea.
Zein da irtenbidea?
Lehia handia dago eta zaila da. Tristura sentitzen dut 1990eko hamarkada gogoan hartuta. Gauzak hobeto egin daitezkeela uste dut. Langileak oso atomizatuta daude EITBn. ETB2n badago euskal kultura bizi duen jendea, baina badaude hori bizi ez dutenak ere, eta, itxuraz, indar handia daukate azken horiek. Horiek, eta audientziaren lehiak.
Euskaraz eta gaztelaniaz aritu zara zu EITBn. Bietan eroso?
Bai. 1959an jaioa naiz, eta gaztelania zen eskolako hizkuntza; neronek irakurtzen nuen arrosarioa! Inoiz ez dut izan arazorik; hori bai, lan bikoitza da azkenean. Gu askoz hobeto bizi ginen euskaraz bakarrik lan egiten genuenean.
Mutrikun Berdel Eguna igaro berritan, berdela prestatuko zenuke ondoen sukaldean? Horretan ere iaioa omen zara…
Berdela erreta edo labean prestatuko nuke. Gustatzen zait saltsan ibiltzea, baina inork ez du ezer eskertzen; platera jaso ere ez dute egiten!
Bizikletan ibiltzea duzu beste zaletasunetako bat, ezta? Bizikleta… elektrikoa?
Elektrikoarekin ibiltzen naiz orain, bai. A zer asmakizuna! Lekeitio aldera joaten naiz normalean, eta lantzean behin sartzen naiz Azurkitik gora. Neure kasa ibiltzen naiz, gustura.
Gustura, 1980-1990eko musika ere entzuten duzu, ezta?
Nahiago dut 1970eko hamarkadako musika; 1970 eta 1990ekoa. Musikarik gabe ezin naiz bizi. Horrela konkistatu nuen emaztea ere. Juan Carlos Perez eta biok elkarrekin hasi ginen solfeoan, baina dena utzi behar izan nuen Ormaiztegira joan nintzenean.
64 urte betetzear zaudenean, zer falta zaizu egiteko?
Ezer ez. Ez daukat bereziki egin nahiko nukeen ezer. Lehen egiten nuena egiten jarraituko dut, baina lasaiago, beste erritmo batean. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227036/herri-txikietako-dendak-erosketak-bertatik-bertara.htm | Ekonomia | Herri txikietako dendak: erosketak, bertatik bertara | Janari dendarik gabe edo hala egoteko arriskuan egon izan dira Itsasondon, Ereñotzun eta Igeldon. Gaur egun, denda bana dute. Udalaren lokal batean dago denda Itsasondon eta Ereñotzun, eta, aldian-aldian, adjudikatu egiten da zerbitzuaren kudeaketa. Igeldon, kooperatiba batek egokitu du denda | Herri txikietako dendak: erosketak, bertatik bertara. Janari dendarik gabe edo hala egoteko arriskuan egon izan dira Itsasondon, Ereñotzun eta Igeldon. Gaur egun, denda bana dute. Udalaren lokal batean dago denda Itsasondon eta Ereñotzun, eta, aldian-aldian, adjudikatu egiten da zerbitzuaren kudeaketa. Igeldon, kooperatiba batek egokitu du denda | Herriko ostatuarekin batera, janari denda herri txiki gehientsuenetan egoten da. Herritarrek, normalean, ez dute han egiten asteko erosketa handia, baina estimatzen dute herrian bertan ere izatea halako komertzio bat. Askotariko kudeaketa ereduak dituzte.
Igeldo (Donostia) |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227037/farcen-adar-disidente-batek-fronte-bat-birfundatu-du-bogota-inguruan.htm | Mundua | FARCen adar disidente batek fronte bat birfundatu du Bogota inguruan | Segunda Marquetalia taldeak 53. frontea eratu du berriz, Kolonbiako hiriburutik 150 kilometrora. ELNri indarrak batzeko eta elkarlanerako deia egin dio. | FARCen adar disidente batek fronte bat birfundatu du Bogota inguruan. Segunda Marquetalia taldeak 53. frontea eratu du berriz, Kolonbiako hiriburutik 150 kilometrora. ELNri indarrak batzeko eta elkarlanerako deia egin dio. | FARC Kolonbiako Indar Armatu Iraultzaileen 53. frontea izandakoa berriz fundatu duela jakinarazi zuen atzo Segunda Marquetalia FARCen adar disidenteetako batek. Ivan Marquezek gidatzen duen gerrillak azaldu duenez, Sumapazen eratu du taldea, Bogota eskualdean, Kolonbiako hiriburutik 150 kilometro ingurura. «Gaur, atzo bezala, borrokara bultzatzen gaitu justizia sozialean, egiazko demokrazian eta subiranotasunean oinarritutako bake bat eraikitzeko sentimendu handi batek», adierazi dute ohar bidez.
Indarrak batzearen aldeko deia ere egin du Segunda Marquetaliak , «herrialde berri bat lortzeko, gizarte ordena berri bat, nazioaren zerbitzura egongo den ekonomia batekin, gizatasun printzipioek gidatuta barne ekoizpena, enplegua eta kalitatezko eta dohako hezkuntza sustatuko dituena». Indar metatze horretarako, zuzeneko aipamena egin dio ELN Nazioa Askatzeko Armadari. «Ahaleginak koordinatzeko» gonbita egin dio.
Taldeak «bakearen gerrilla» izendatu du bere burua, eta ziurtatu du ingurugiroaren, lurraldearen, desjabetuen interesen eta giza eskubideen defentsak gidatuko duela. FARCen 53. frontea 120 kide inguruk osatu izan dute, eta Bogota inguruko Meta eta Cundinamarca eskualdeetan jardun zuen.
FARCen adar disidenterik handiena den Estatu Nagusi Zentralak joan den astean iragarri zuen bake negoziazioak hasiko dituela Kolonbiako Gobernuarekin maiatzaren 16an. Beste negoziazio mahai bat du abian dagoeneko Kolonbiako presidente Gustavo Petroren gobernuak, ELNrekin.
Hain justu, Estatu Nagusi Zentraleko buru Nestor Gregorio Verak deia egin zion ere bi talde armatuen arteko gatazka amaitzeko: «Gure arteko borrokek elite boteretsuei soilik egiten diete mesede, eta aberastu egiten ditu arma salmentatik bizi direnak». Adierazi zuen bi taldeak «gerturatzen» saiatuko dela. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227038/elak-beste-13-eguneko-greba-ziklo-bat-hasi-du-bizkaiko-zahar-etxeetan.htm | Gizartea | ELAk beste 13 eguneko greba ziklo bat hasi du Bizkaiko zahar etxeetan | Sindikatuak salatu du patronala ez dela negoziatzera jesarri 2021eko urritik | ELAk beste 13 eguneko greba ziklo bat hasi du Bizkaiko zahar etxeetan. Sindikatuak salatu du patronala ez dela negoziatzera jesarri 2021eko urritik | 39. greba eguna dute gaurkoan Bizkaiko ELA sindikatuko zahar etxeetako langileek, azken hitzarmena onartu zenetik. Gaur eman diote hasiera beste 13 eguneko greba ziklo bati, manifestazio batekin. Martxoaren 15etik 24ra egin zituzten azkenengo grebak, baina sindikatuak azaldu du patronala ez dela eurekin bildu 2021eko urritik.
Hainbat dira ELAren eskaerak: plantilla handitzea, lan baldintzak zahar etxe publikoetako langileekin berdintzea, ordezkapenak lehenengo egunetik egitea eta lanaldi osoko kontratu gehiago egitea. Horrez gain, eskatu dute 60 urtetik gorako beharginei lanaldia murriztea.
«Espero dugu deialdi honekin patronala mugitzea, eta aldundiak exijitu diezaiola gatazka hau konpontzea, behingoz lanean hasi gaitezen kalitatezko zerbitzua bermatzen», aldarrikatu du Ander Akarregi ELAren sektore arduradunak. Haren datuen arabera, azken hitzarmena sinatzeko 378 greba egun egin zituen ELAk. Sindikatuak ordezkaritzarik handiena dauka sektorean; 5.000 langile inguru dira, eta ordezkaritzaren %68 dauka.
Jaurlaritza ere «erantzule»
Guggenheimetik abiatu dute manifestazioa, eta Eusko Jaurlaritzaren egoitzan amaitu, lan gatazkan daukan papera salatzeko. «Eusko Jaurlaritza ez da ari ezertarako laguntzen», adierazi du Ainhoa Tirapu ELAko Eskuinaldeko arlo soziosanitarioko arduradunak. «Gutxieneko zerbitzuak handitzen ari dira, eta gero hitz egiten dute feminismoaz, soldata arrakalaz, eta esaten dute Martxoaren 8ak jaieguna izan behar duela», esan du, Idoia Mendiaren Lan Saila zuzenean aipatuz. Haren arabera, gutxieneko zerbitzuen igoerak greba luzatuko du, eta zerbitzu minimoak %70etik %80ra igo dituztela azaldu dute.
Lan gatazken luzeraz aritu da Tirapu, eta salatu du emakumeak gehiengo diren sektoreetan «beti» luzatzen direla gehiago. «Garrantzitsua da nabarmentzea prozesua luzatzen den bitartean lanaren kalitatea galduz joaten dela, eta zerbitzuarena ere bai». Bozeramaileek adierazi dute patronala jesarri ezean grebekin jarraituko dutela.
LAB ere atera da kalera
LAB sindikatuko zaintza sektoreko langileek ere egin dituzte elkarretaratzeak Bilbon, Donostian, Gasteizen eta Iruñean. «Langile publikoak» direla aldarrikatu dute, eta «dagokien aitortza» eskatu, «sektorearen pribatizazioa arbuiatuz». Sindikatuak ohar bidez azaldu du negoziazio kolektiboa «blokeatuta» dagoela; «miseriazko» soldatak, «izoztuta»; eta bizi eta lan baldintzak, «okerrago». Horri aurre egiteko «gatazka ziklo berri bat» iragarri du. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227039/asteartean-onartuko-du-jaurlaritzako-gobernu-kontseiluak-hezkuntza-lege-berria.htm | Gizartea | Asteartean onartuko du Jaurlaritzako Gobernu Kontseiluak hezkuntza lege berria | Bildarratzek dio Hezkuntza Legearen tramitazioak aldi «historiko eta pozgarri» bati irekiko diola bidea, gizartearen «erronka handiei» erantzun nahi dienez gero. | Asteartean onartuko du Jaurlaritzako Gobernu Kontseiluak hezkuntza lege berria. Bildarratzek dio Hezkuntza Legearen tramitazioak aldi «historiko eta pozgarri» bati irekiko diola bidea, gizartearen «erronka handiei» erantzun nahi dienez gero. | Jokin Bildarratz Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburuak jakinarazi duenez, datorren asteartean onartuko du Jaurlaritzak Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hezkuntza lege berria. Espero da «akordio zabalak» ateratzea aitzinera, testu «estrategikoa» izanen baita. Jaurlaritzako kontrol saioan egin ditu adierazpen horiek, EH Bildu eta PP alderdiek lege horri buruz egin dituzten galderei erantzunez. Bildarratzek erran du behin proiektua onartu eta Eusko Legebiltzarrera bidaltzean organo horren esku egonen dela legea behin betiko onestea.
Sailburuak azaldu duenez, Hezkuntza Legearen tramitazioak aldi «historiko eta pozgarri» bati irekitzen dio bidea, gizartearen «erronka handiei» erantzun nahi dienez gero. Hala, Eusko Legebiltzarreko alderdiei eskatu die ikuspuntu «zabal» batekin eta «zintzotasunez» aurre egiteko testuaren inguruko eztabaidari. Argi utzi du bere ustez «elkarlana, akordioa eta ardura» egonen direla azkeneko emaitzaren oinarrian: «Hezkuntzak, inoiz baino gehiago, guztion esku hartzea behar du».
Bildarratzek dio Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan «hezkuntza sistema ona» dagoen arren beharrezkoa dela sistema egungo aldaketetara –arlo ekonomikoan, sozialetan eta ingurugiroan– egokitzea: «Hezkuntzak egokitze prozesu bati aurre egin behar dio». Hala, Ikoitz Arrese EH Bilduko kideak erantzun dio alderdia «tinko» inplikatuko dela lege berria «leiala» izan dakion iaz lortutako hezkuntza itunaren «izpirituari».
Matrikulazioa
PPk, berriz, datorren urteko matrikulazio kanpainari buruz galdegin dio. Bildarratzek erran dio iaz legebiltzarrean lortutako akordioak segregazioari aurre egitea zuela helburu, bai eta «eskolatze orekatuago» bat eskaintzea ere. «Diru publikoarekin finantzatutako ikastetxe guztiek, publikoek eta itunpekoek, gizarte kohesionatuago bat lortzeko lan egin behar dute», gehitu du. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227040/euskararen-hizkuntza-eskakizuna-duela-bi-mende.htm | Gizartea | Euskararen hizkuntza eskakizuna, duela bi mende | Aitor Pescador historialariak Twitterren euskararen eskakizunarekin lotura duten bi testu gogoratu ditu. Garruesen (Nafarroa) euskaraz ez zekien apaiz bat izendatzea saihestu zuten herritarrek 1830ean, eta 1832an Egillorren (Nafarroa) herriko apaiza lekualdatzera behartu zuten, euskaraz ikasi arte behintzat. | Euskararen hizkuntza eskakizuna, duela bi mende. Aitor Pescador historialariak Twitterren euskararen eskakizunarekin lotura duten bi testu gogoratu ditu. Garruesen (Nafarroa) euskaraz ez zekien apaiz bat izendatzea saihestu zuten herritarrek 1830ean, eta 1832an Egillorren (Nafarroa) herriko apaiza lekualdatzera behartu zuten, euskaraz ikasi arte behintzat. | «Hizkuntza eskakizunak, lanpostuaren ezaugarrien ondorio dira, erabiltzaileek behar dituzten laguntzei dagokienez». Horiek izan ziren Uliazpiko langileen ordezkariek joan den martxoan egin zituzten adierazpenak. EAEko Auzitegi Nagusiak ebatzi zuelako legez kanpokoa dela euskararen ezagutza aintzat hartzea fundazioko zenbait postu betetzeko. Zenbaitek uste dutenaren aurka, ordea, euskararen hizkuntza eskakizuna ez da gaurko kontua. Duela bi mende ere herritarrek eskubide horren alde egiten zuten.
Hala gogoratu du Aitor Pescador historialariak, Twitter sare sozialean 1830eko eta 1832ko bi testu ezagutaraziz. Lehenbizikoa Garrues herriko (Nafarroa) lan eskakizun bati dagokio. Bertan azaltzen denez, herriko apaiza lekualdatu zutenean –Asterainera (Nafarroa)– bertze apaiz baten bila hasi ziren. Hautagaietako bat ezeztatu zuten herritarrek, ez zuelako euskaraz «hitz bakar bat ere egiten». Eta hizkuntza horretan mintzo zen apaiz bakarraren alde egin zuten.
Honela dio jatorrizko testuak: «Garrueseko parrokia-etxean lanpostu bat hutsik geratu da don Javier de Illarregi bere jabearen lekualdaketagatik, Asteraineko abadia-etxera. Leihaketara eman behar da, zeinera hainbat hautagai aurkeztu behar diren. Herriko bizilagunek don Agustin de Salinas Mendilibarrikoa ezeztatu dute, ez duelako euskaraz hitz bakar bat ere egiten. Don Domingo Aldaz soilik aurkeztu da azterketara, Iruñekoa. Azterketan gainditua izan da, eta Fernando VII.a erregearengatik aurkeztua, esleitua izanik. Leihaketa, Errege Zedula, euskal hizkuntzaren gaitasunaren ziurtagiria».
Bigarren testua Egillor herrian (Nafarroa) kokatzen da. Herriko apaiza bertze herri batera lekualdatzera behartu zuten, ez zelako euskaraz mintzo. Apaizak, baina, «modu bidegabean tratatu» zutela adierazi zuen, herritarren gehiengoak gaztelania ulertzen zuela argudiatuta. Fiskaltzak erantzun zion bazirela zenbait lagun euskaraz soilik mintzo zirenak, eta apaiz horrengatik bertze herri batzuetara joateko beharra izaten zutela. Hala ere, herriko elizara itzultzeko konponbide bat eskaini zioten: urte bateko epean euskaraz ikasiz gero, berriz ere bertako apaiza izan zitekeen.
Bigarren testuak horrela dio: «Fiskal jauna don Santiago Aramendiaren aurka, Egillorreko parrokiako abade presbiteroa, zeinak zuzkitzaile jaunaren agindu bat jaso duen Zubielki herrira pasatzeko aginduz abadetza hartatik zerbitzatzeko; neurri horren arrazoia da don Santiagok euskal hizkuntza ez jakitea, Egillorreko abade izateko beharrezkoa. Aramendia modu bidegabean tratatua sentitzen da, parrokia horretan ia denek gaztelania ulertzen dutelako. Fiskalak, ordea, defendatzen du badirela zenbait pertsona euskara soilik dakitenak, zeinak behartuta ikusten diren bertze herri batzuetara joatera edo bertako apaizak deitzera. Sententziak bere parrokiara itzultzeko aukera ematen dio, etxeko hizkuntzan gaitzeko urte bat emanez».
Testuok Elizbarrutiko Artxiboak argitaratu zituen, eta haren katalogoan kontsulta daitezke. Ekaitz Santazilia hizkuntzalari eta NUPeko irakasleak azaldu duenez, Jose Luis Sales eta Isidoro Ursua izan dira katalogoaren egileak, «eta, beraz, halakoak aurkitu eta atera dituztenak». Azken urteetan, Teresa Altzugarai batu zaiela gaineratu du.
Ofizialtasuna Nafarroan
Orain dela 200 urte baino gehiago «etxekoa» zen euskara Egillorren, gaur egun eremu mistoan kokatzen den herrian. Orain dela 200 urte abadeak lekualdatzea exijitu zezaketen herritarrek bertako hizkuntzan ez mintzatzeagatik, baina gaur egun herritarren eskubideak mapa batean zehaztutako eremuen araberakoak dira. Nafarroako herritarrek, eragileek eta taldeek, baina, planto egin zuten atzo eta euskara lurralde osoan ofiziala izateko aldarriarekin bat egin zuten guztiek. Euskalgintzaren Kontseiluak hauteskundeak ate joka direla baliatu, eta alderdiei eskatu zien «ofizialtasunaren eskaria aintzat har dezaten».
Auzi horrekin lotutako ekintzak eremu «ez-euskaldunetan» abiatuko dira: lehenbizikoa bihar 12:00etan izanen da, Bardeetan. Hilaren 29an, berriz, eremu «euskalduneko» elkarretaratzea izanen dute Igantzin, 19:00etan. Eremu «mistoko» elkarretaratzea maiatzaren 6an, eguerdian, eginen dute Tafallan. Mobilizazio nagusia Iruñean izanen da maiatzaren 13an, 12:00etan.
1986an onartu zen legearengatik dago Nafarroa hiru eremutan banatuta: euskalduna, mistoa eta ez-euskalduna. Banaketa horren arabera, nafarren hizkuntza eskubideak eremuaren arabera nabarmen aldatzen dira. Hortaz, badira eremuz aldatzen saiatzen direnak. Azkeneko kasua Mañeru herriarena da: joan den otsailean eremu ez-euskaldunetik mistora pasatzen ahalegindu baziren ere, Nafarroako Parlamentuak ez zien utzi. Hala ere, herritarrek ez zuten amore eman, eta elkarretaratzeak egin zituzten. Atsekabetuta agertu ziren, eta azaldu zuten zonifikazioak ez duela «ez hanka ez bururik». |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227041/aurtengo-sugeen-mapa-osatzen-hasi-da-aranzadi-zientziauzolanean.htm | Bizigiro | Aurtengo sugeen mapa osatzen hasi da Aranzadi, 'zientziauzolanean' | Suge bat ikustean hari argazkia egiteko eta Twitterren bidez non ikusi duten kontatzeko eskatu die herritarrei zientzia elkarteak. | Aurtengo sugeen mapa osatzen hasi da Aranzadi, 'zientziauzolanean'. Suge bat ikustean hari argazkia egiteko eta Twitterren bidez non ikusi duten kontatzeko eskatu die herritarrei zientzia elkarteak. | Udaberriarekin batera, zulotik ateratzen hasi dira sugeak, eta etxe zulotik sugezainak. Aranzadi zientzia elkarteak martxan jarri du Sugebizi kanpaina beste sasoi batez, Euskal Herrian ikusitako sugeak sailkatzeko eta mapa batean kokatzeko. Zientziauzolana delakoa erabiliko dute aurten ere, hau da, zientzialari bihurturiko herritarren ekarpena.
2023ko lehenbiziko behaketen berri eman du elkarteak. «Adi #sugezain! Gaurkoan 2023ko #sugebizi-ren lehenengo datuak ekartzen dizkizuegu. Alde batetik, behaketen mapa eta bestetik, espezie bakoitzeko aipu kopurua grafiko batean. Animatu parte hartzera eta jarraitu dezagun!», idatzi dute Twitterren.
Ikusi diren lehenengo sugeak zein espezietakoak diren jaso dute grafiko batean, eta zenbat ikusi diren.
Iñaki Sanz-Azkue herpetologoa 2020. urtean hasi zen Twitter bidez sugeen argazkiak jasotzen. «Konturatu ginen bazegoela hor jendea agian kalean naturarekiko interes handirik ez zuena, baina sakelako bat zuena eskuan eta suge bat topatu bezain pronto sare sozialetara igotzeko prest zegoena. Hasi ginen pentsatzen aipu horiek denak artxibatzeko moduren bat egin behar genuela», adierazi zion BERRIAri 2021ean.
Gaur hasi da Sanz-Azkue aditua sugezaleek bidalitako irudiak partekatzen, Twitterren bertan.
Ekimenak arrakasta handia izan du azken urteotan. 2021ean, esaterako, 170 bat herritarrek 334 mezu bidali zizkieten. Euskal Herrian dauden 11 suge espezieetatik hamar atzeman zituzten.
Herritarrek eginiko zientzian, hau da zientziauzolanean, zientzialari profesional ez direnek hartzen dute parte. Askotan, gai baten inguruan zaletasuna edo jakin-mina daukan jendeak parte hartzen du horretan, baina berez edonork har dezake parte. Zientzia aldetik balio handiko datuak jasotzen dituzte zientzialariek herritarren ekarpenetik, bestela sekulako taldeak eta lan ordu asko eskatuko lituzkeen lan bat egiteko, edo, besterik gabe, gauzatu ezinezkoa litzatekeena.
Aranzadik emandako jarraibideen arabera, sugeak ezin dira ukitu edota hartu (hiltzea, ingurumen delitua litzateke). Herritarrari eskatzen diote sugea ikusiz gero, hari argazki bat egiten saiatzeko, ahalik eta argiena.
Argazkia egin ostean, lekuaren koordenatu geografikoak jasotzea eskatzen dute. Whatsapp, GPS nabigatzaileek eta beste hainbat aplikaziok aukera ematen dute norbera dagoen lekuaren kokapena markatzeko. Bestela, argazkiaren metadatuetan egoten da informazio hori, eta gero etxean atera daiteke (sakelakoan GPSa aktibatuta baldin badago, betiere).
Ondoren, argazkia argitaratu Twitterren, #sugebizi traola erabilita. Horren bidez, egitasmoaren bultzatzaileek jaso ahalko dute.
Aranzadikoek identifikatuko dute suge espeziea, eta erantzungo diote erabiltzaileari. Gainera, #sugezain titulua emango diote, ekarpena egiteagatik. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227042/kopako-finala-ikusteko-pantailak-jarriko-ditu-iruneko-udalak.htm | Kirola | Kopako finala ikusteko pantailak jarriko ditu Iruñeko Udalak | Lau jarriko ditu, Gazteluko plazan, eta, partida hasi aurretik DJ bat ariko da, giroa bizitzeko. Gainera, apirilaren 27an udalak aukera emango du taldearentzako babes bideoak grabatzeko. | Kopako finala ikusteko pantailak jarriko ditu Iruñeko Udalak. Lau jarriko ditu, Gazteluko plazan, eta, partida hasi aurretik DJ bat ariko da, giroa bizitzeko. Gainera, apirilaren 27an udalak aukera emango du taldearentzako babes bideoak grabatzeko. | Iruñeko Udalak lau pantaila erraldoi jarriko ditu Gazteluko plazan Osasunaren Kopako finala ikusteko. Finala maiatzaren 6an jokatuko da, Sevillan, eta aurkaria Real Madril izango da. Pantailak plazako alboetan egongo dira. Gainera, giroa berotzeko, zortzi soinu dorre jarriko dituzte, eta DJ bat ariko da musika jartzen arratsaldean, partida 22:00etan hasiko baita.
Udalak ikusgarri egin nahi du Osasunaren aldeko babesa, eta kanpaina bat ere jarri du martxan. Hori irudikatzeko, dei egin die Iruñeko herritarrei, datorren ostegunean, apirilaren 27an, udaletxeko ezkaratzera bertaratu eta gorritxoen aldeko mezuak grabatzeko. Ordutegia 17:00etatik 20:00etara izango da, eta kamera batek mezu guztiak jasoko ditu. Bideoak bateratu, eta Iruñea Osasunarekin dagoela erakutsi nahi dute. "Kanpainarekin erakutsi nahi da ahotsa, animoa eta behar dugun guztia emango dugula gure taldearen alde", nabarmendu du udalak.
Bideoak bakarka zein taldeka grabatu ahal izango dira. Parte hartzeko bi baldintza bete beharko dira: Osasunaren kamiseta eramatea eta animatzeko gogoa izatea. Mezu horiek sare sozialetan zabalduko dituzte, eta udalak hirian dituen iragarkietarako pantailen bidez. Gainera, finalaren egunean Gazteluko plazako pantailetan jarriko dituzte.
Osasunak jokatuko duen Espainiako Kopako bigarren finala izango da. 2005ean jokatu zuen lehena, Betisen kontra, eta gorritxoek 2-1 galdu zuten, Vicente Calderonen. Oraingo finalari begira, espero da zale asko bertaratzea Sevillara. Adibidez, 19.208 bazkidek eman zuten izena sarrera eskuratzeko. Eta guztiek ziurtatuta daukate tokia. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227043/amnesiaren-aurka-borrokan.htm | Kultura | Amnesiaren aurka borrokan | Carmen Castillori eman dio Giza Eskubideen Donostiako XX. Zinemaldiak aurtengo bere ohorezko saria. Iluntzean, jaialdiari hasiera emateko ekitaldian jasoko du garaikurra. Memoria «etenik gabeko guda bat» dela aldarrikatu du dokumentalgile eta idazle txiletarrak. | Amnesiaren aurka borrokan. Carmen Castillori eman dio Giza Eskubideen Donostiako XX. Zinemaldiak aurtengo bere ohorezko saria. Iluntzean, jaialdiari hasiera emateko ekitaldian jasoko du garaikurra. Memoria «etenik gabeko guda bat» dela aldarrikatu du dokumentalgile eta idazle txiletarrak. | Augusto Pinocheten estatu kolpearen ondorioz, erbestealdi luze bat hasi behar izan zuen Carmen Castillok (Santiago, 1945). Txileko erresistentziaren aldeko laguntza bila batetik bestera ibili zen lehen urteetan, eta Paris hartu zuen bizileku gero. Han ekin zion dokumentalak egiteari, baita liburuak idazteari ere, sorterria, diktadura eta erbestea hizpide nagusi hartuta gehienetan. Ahanzturaren aurka borrokan segitzen du oraindik, memoria «etenik gabeko guda bat» baita harentzat. Bere bizitzan zein zinemagintzan giza eskubideen alde erakutsitako konpromisoa aitortu dio Giza Eskubideen Donostiako XX. Zinemaldiak, jaialdiaren ohorezko saria hari emanda. Iluntzean jasoko du garaikurra, Aitor Mendizabalen Oroimena-Memoria eskulturaren erreplika, jaialdiari hasiera emateko ekitaldian, Viktoria Eugenia antzokian. Txileko kolpetik 50 urte betetzear direnean.
Garai hura eta ondorengo urteak oso modu gordinean bizi behar izan zituen Castillok. 1973ko irailaren 11n eman zuen Pinochet jeneralak estatu kolpea, eta haren erregimenak urte bereko urriaren 26an kanporatu zuen Castillo bere sorterritik. Hiru aste lehenago, urriaren 5ean, Santa Fe kaleko etxeari eraso egin zion Dina polizia sekretuak. Santiago hegoaldeko etxe hartan, klandestinitatean bizi izan ziren bera eta bere kidea, Miguel Enriquez MIR Ezker Iraultzailearen Mugimenduko burua, bi haur txikirekin. «Zoriontasuna egunero ukitzen genuen bizitza bat zen hura; mehatxua kanpoan zegoen, baina etxean bizitza zegoen», ekarri du gogora. Poliziek Enriquez hil zuten, eta larri zauritu Castillo, haurdun zegoela. Atxilotu, kanporatu, eta erbestealdia hasi zen harentzat, aurrena Cambridgera (Ingalaterra), gero batetik bestera ibiltzera eta, azkenik, Parisera eraman zuena.
Erbesteari lotuta, Maria Zambranoren hitzak beti gogoan dituela azaldu du Castillok. «Hark, Espainiara itzultzean, esan zuen inork ezingo zizkiola erbestealdiko 40 urteak kendu; bere bizitza zela, eta sakratua zela. Nik barru-barruan sentitu izan dut hori. Ez diot inori opa erbestea, sufritzen dena, urradura hori; baina guk ez diogu hura oparitu torturatzaileari, kriminalari, diktadoreari, hil nahi gintuenari. Hiltzeko makina hori inperfektua da, eta horregatik gaude hemen, giza eskubideen aldeko borroka beti izango baita garaile», aldarrikatu du, irmo. Eta ziurtasun berarekin gaineratu du: «Bizirik iraun nuen, erbesteratu egin ninduten, eta erbesteak, beste gauza askoren artean, zinema oparitu zidan».
Historialaria izanik, ez zetorrela irudiaren mundutik azaldu du; 1990eko urteetan, Txilen demokraziarako bidea egiten ari ziren aldian hasi zela zineman, artean «inpunitatea eta garaileen harrokeria» nagusi zirenean. La Flaca Alejandra (1994) ondu zuen garai hartan, historia hurbil hari lotutako filma. Eta urte asko pasatuta, 2002an, Santa Fe kaleko etxe hartara itzuli zen. «Gaizkiarekin obsesionatuta egonik, hiltzeko makina eta tortura aztertzearekin, ez niola ordura arte erreparatu ongiaren keinuen indarrari». Itzulera hartan jakin zuen bere bizilagun bati esker atera zela handik bizirik; odol putzu batean zetzala, Manuel Diazek handik jaso, militarren hesia gainditu, eta anbulantzian sar zezatela exijitu zuen, eta segidan etorritako «keinu on eta ausarten kate batek» eragin zuen, azaldu duenez, bera egun bizirik egotea. «Orduan, buruak bira bat egin zidan, eta ongiaren keinuek bizi osorako konpromisoa dakartela jabetu nintzen». Bere eta bere belaunaldiaren konpromisoaz pentsatzera eraman zuen horrek, eta «film koral bat» sortzera. Bertan, elkarrizketatuei —gehienak, andreak— galdetzen die, sufrimendu horren guztiaren ondotik, ea konpromisoak merezi izan zuen; baiezko erantzunak harilkatuz doaz kontakizunean.
Calle Santa Fe (2007) filma izan zen itzulera bidaia eta gogoeta haren emaitza. Cannesko jaialditik igaro ostean, lan hura Donostiako Zinemaldian erakutsi zuen. Eta gaur, Donostian berriro ikusi ahal izan da, Antzoki Zaharrean.
Iraganari, orainetik
1990eko urteetan zinema egiten hasi zenerako, Castillo harremana bazuen autore kutsuko dokumentalgile frantsesekin. «Eta jabetu nintzen, agian, isiltasunak eta gorputzak hitz egin zezaketela nik hitzekin azal nezakeena baino gehiago». Bere filmak «ezkutuan zeuden errealitateak» ikusarazi eta zirrara eragiteko asmoz ondu zituen, nahiz eta Txilen ez zirela askorik eman azaldu duen. «Niri zinema iruditu zitzaidan tresna bat artxibatuta ez dagoen memoria baten inguruan galderak eta gogoetak sortzeko». Eta hain justu, bere lanetan ideia hori kontu handiz zaintzen duela azpimarratu du. «Nire asmoa ez da iragana artxibatzea edo museoan jartzea; asmoa da memoria orainetik berraktibatzea».
Txileko estatu kolpetik 50 urtera, memoriaren borroka horretan aurrerapenak izan direla uste du, bereziki desagertuen amen elkarteen eskutik heldu direnak, baina inpunitateak hor segitzen duela eta amnesiak ez duela ezer onik ekarriko ere ohartarazi du. «Memoria eta historia lantzen ez diren bitartean, Txileren maldizioak bere horretan iraungo du». |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227044/nbek-nabarmendu-du-iaz-ere-aurrera-egin-zuela-klima-aldaketak.htm | Mundua | NBEk nabarmendu du iaz ere aurrera egin zuela klima aldaketak | Munduko Meteorologia Erakundearen urteroko txostenaren arabera, azkeneko zortzi urteak erregistratutako beroenak izan dira. | NBEk nabarmendu du iaz ere aurrera egin zuela klima aldaketak. Munduko Meteorologia Erakundearen urteroko txostenaren arabera, azkeneko zortzi urteak erregistratutako beroenak izan dira. | «Klima aldaketak aurrera egin zuen 2022an ere». Hori nabarmendu du Munduko Meteorologia Erakundeak gaur klimaren egoerari buruzko urteroko txostenaren aurkezpenean. Izan ere, aldagai guztiak aztertuta —batez besteko tenperaturaren igoera, ozeanoen berotzea, berotegi efektuko gasen metaketa, glaziarren masa galtzea...—, esan daiteke iaz ere klima larrialdia areagotu zela. «Lehorteek, uholdeek, eta bero olatuek kontinente guztietako komunitateei eragin zieten, eta milaka milioi dolarreko galerak eragin». Eta NBE Nazio Batuen Erakundearen agentziak kaleratutako dokumentuko datu batek laburbiltzen du joera hori: XIX. mendearen erdialdean neurketak egiten hasi zirenetik, azkeneko zortzi urteak erregistratutako beroenak izan dira.
Iazkoa izan zen urterik beroenetan bosgarrena edo seigarrena —postua aldatu egiten da, konparazioetan erabiltzen dituztelako zenbait agentziaren erregistro historikoak—, eta industrializazioaren aurretiko garaiarekin alderatuta, 1,15 gradu beroagoa izan zen. Aintzat hartu behar da 2015eko Parisko Hitzarmenean helburutzat ezarri zutela XXI. mendearen amaieran planetaren tenperatura ez igotzea 1,5 gradu baino gehiago, ondorio are katastrofikoagoak saiheste aldera.
2016a izan da orain arte erregistratutako urterik beroena —industrializazioaren aurretiko garaiarekin alderatuta, 1,28 gradu beroagoa izan zen tenperatura—, eta hain zuzen, El Niño fenomenoaren eraginpean zegoen planeta, zeinak itsaslaster beroak sortzen dituen Ozeano Barean. Azken hiru urteetan, aldiz, La Niña-ren eraginpean dago Lurra, eta hori, normalean, hozte bati lotuta egoten da; halere, aurreikusten dute 2024an zikloa aldatuko dela.
Berotze globalaren erantzule nagusietako bat dira gizakiek isurtzen dituzten berotegi efektuko gasak, zeintzuen iturri nagusia erregai fosilak diren. Atmosferan metatzen dira gas horiek, eta 2021eko datuak inoiz detektatutako handienak izan zirela gogoratu du Munduko Meteorologia Erakundeak. NBEren agentziak ez ditu, oraindik, metatzeen iazko datu guztiak.
Bestalde, glaziarren urtze prozesua inoiz baino azkarragoa izan zen iaz. 2021eko urriaren eta 2022ko urriaren artean 1,3 metro murriztu zen haien lodiera. Eta horrek itsas mailari eragiten dio zuzenean. Txostenean ohartarazi dute itsas maila 4,62 milimetro igo dela, urtero, 2013-2022 epealdian; 1993-2002 epealdian 2,27 milimetro igo zen urtero.
«Klimak aldatzen jarraitzen du, eta mundu guztiko komunitateei larriki eragiten diete fenomeno meteorologiko eta klimatiko muturrekoek», azpimarratu du txostena plazaratzeko agerraldian Petteri Taalasek, NBEren agentziako idazkari nagusiak. Fenomeno horien artean, aipatu dute Pakistanen inoiz ez bezalako euriteak izan dituztela, Afrika ekialdean lehorteak, eta Europan bero olatuak. Horiek 15.000 bat hildako eragin zituzten bost herrialdetan: Espainian, Frantzian, Erresuma Batuan, Alemanian eta Portugalen. |
2023-4-21 | https://www.berria.eus/albisteak/227045/ipar-kataluniako-bost-alkate-epaitu-dituzte-udalean-katalanez-egiten-uzteagatik.htm | Mundua | Ipar Kataluniako bost alkate epaitu dituzte, udalean katalanez egiten uzteagatik | Emmanuel Macronen Frantziako kabineteburu ondoko izandakoak salatu ditu udal agintariak, eta maiatzaren 9an emango dute epaia. Zigortzen badituzte, Europara jotzeko asmoa dute | Ipar Kataluniako bost alkate epaitu dituzte, udalean katalanez egiten uzteagatik. Emmanuel Macronen Frantziako kabineteburu ondoko izandakoak salatu ditu udal agintariak, eta maiatzaren 9an emango dute epaia. Zigortzen badituzte, Europara jotzeko asmoa dute | Udaletako osoko bilkuran katalana erabiltzea ahalbidetzeko udal araudia aldatu izana leporatuta, bost alkate epaitu dituzte aste honetan Montpellierren (Okzitania).
Elna, Portvendres, Sant Andreu de la Sureda, Banys i Palalda eta Tarerac herrietako agintariak salatu dituzte Frantziako Errepublikako ordezkariek. Rodrigue Furcy Mendebaldeko Pirinioetako prefetak abiatu du salaketa. Emmanuel Macronen Frantziako Gobernuko kabineteburu ondokoa izan zen Furcy, iazko abuztuan Okzitaniara joan aurretik.
Elnako alkate Nicolas Garcia bakarrik agertu zen asteartean epaitegian, haren bi alkateordeekin. Abokatuek ordezkatu zituzten gainerako akusatuak.
Izan ere, Elnako Udala izan zen lehena katalana erabiltzea ahalbidetzen, iazko apirilean.
Prokuradoreak eta prefetaren ordezkariek epaiketan eskatu zuten bertan behera uzteko katalana erabiltzea baimentzeko onarturiko artikuluak. Argudiatu zutenez, Frantziako Konstituzioaren aurkakoa litzateke katalana erabiltzen uztea, hark «Errepublikaren hizkuntza frantsesa dela» zehazten duelako.
Akusaturiko alkateen udaletan baimena eman dute nahi duenak katalanez egiteko, esaten dutena gero frantsesera itzultzen badute, eta bilkuren aktetan frantsesa katalanaren aurretik agertzen dela bermatuta.
Halere, hori ez da aski Parisko agintarientzat, itzultzeak frantsesa bigarren mailako hizkuntza gisa uzten duelakoan. «Eskualdetako hizkuntzek frantsesari utzi behar diote lehentasuna zerbitzu publikoetan», argudiatu zuen prefetaren ordezkariak. «Katalana erabiltzea frantsesaren lehentasunaren aurkakoa da, eta itzultzea ez da aski».
Alkateen abokatuek, berriz, esan zuten katalanez frantsesez baino lehen egiteak ez duela axola, «dena sistematikoki itzuli» egin delako.
Maiatzaren 9an emango dute epaia, baina Garcia alkateak ohartarazi du kontrako ebazpena etorriz gero Europako Justiziara eramango dutela auzia. «Auzia gal edo irabaz dezakegu, baina ate bat zabaldu dugu, eta dagoeneko irabazi dugu».
Kataluniako hainbat alderdiren sostengua jaso dute akusatuek. ERCko, Juntseko eta CUPeko buru batzuk Montpellieren egon ziren, epaiketan, tartean Laura Borras eta Oriol Junqueras. «Europako legediak minorizaturiko hizkuntzak babesteko aurrera egiten ari den honetan, Espainiako eta Frantziako estatuek katalanari gogor jazartzen jarraitzen dutela salatzen dugu», esan zuen orduan CUPeko Dolors Sabaterrek.
Korsikan, antzera
Ipar Kataluniakoa ez da, ordea, kasu bakarra. Martxoan bertan, Bastiako (Korsika) auzitegi batek debekatu egin zuen Korsikako Asanblean korsikera erabiltzea. Uharteko alderdiek «erabaki lotsagarria» eta «iraina» salatu zuten.
Korsikera erabiltzea Frantziako Konstituzioaren kontrakoa zela argudiatu zuen epaileak martxoaren 9an.
Orduan ere, prefetak jarri zuen salaketa parlamentuaren erabakiaren aurka. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227069/erabakitzeko-eskubidea-erdigunera-ekartzeko-konpromisoa-berritu-du-gure-esku-k.htm | Politika | Erabakitzeko eskubidea erdigunera ekartzeko konpromisoa berritu du Gure Esku-k | Itsasargia nazioarteko konferentzia egin du Gure Esku-k Irunen, bere hamargarren urteurrenean. Erabakitzeko eskubidea erabiltzea, burujabetzak lantzea eta lurraldeen arteko lankidetzan sakontzea «eginkizun kolektibo bat» dela nabarmendu du. | Erabakitzeko eskubidea erdigunera ekartzeko konpromisoa berritu du Gure Esku-k. Itsasargia nazioarteko konferentzia egin du Gure Esku-k Irunen, bere hamargarren urteurrenean. Erabakitzeko eskubidea erabiltzea, burujabetzak lantzea eta lurraldeen arteko lankidetzan sakontzea «eginkizun kolektibo bat» dela nabarmendu du. | Hamar urte bete dira Gure Esku sortu zutenetik. Irungo (Gipuzkoa) Ficoba erakustazokan egin zuten lehen agerraldia, aldarrikapen batekin: «Herri bat gara, erabakitzeko eskubidea dugu, herritarron garaia da». Bere helburuaren berri eman zuen Gure Esku-k orduan; hain zuzen, euskal herritarren erabakitzeko eskubidea erabiliz Euskal Herriaren etorkizun politikoa erabakitzea. Gure Esku-koak Ficoban elkartu dira gaur, hamar urte geroago, eta erabakitzeko eskubidea eta burujabetza erdigunean jartzeko konpromisoa berritu eta berretsi dute. «Gure Esku-ren zeregin nagusia euskal herritarrok dugun erabakitzeko eskubidea gauzatzearen alde aritzea da. Helburu horren bila, lanean jarraitzeko konpromisoa agertu nahi dugu, gaur, Ficoban», adierazi du Josu Etxaburuk, Gure Esku-ko bozeramaileak.
Ikusi gehiago: Zelai Nikolas eta Angel Oiarbide eledun ohiak, Gure Esku-ren lehen urratsez eta ibilbideaz
Itsasargia nazioarteko konferentzia egiten ari dira Gure Esku-koak, gaur, Irunen. Herrialde Katalanetako, Galiziako, Irlandako eta Eskoziako herri mugimenduetako eta hedabideetako ordezkariak ere hor daude, eta bi mahai ingurutan parte hartu dute. Lurralde gatazken konponbideaz egin dute bata, eta herritarren aktibazioaz bestea. Nazioarteko konferentzia Gure Esku-k egin duen gogoeta prozesu baten gailurra ari da izaten —Itsasargia deitu diete biei—, gaur egin dituztelako publiko haien gogoeten emaitzak, hamargarren urteurrenaren harira.
Gure Esku-k nabarmendu du haren «iparra» etorkizun politikoa erreferendum bidez erabakitzeko nahia dela, eta Euskal Herriko toki bakoitzean «burujabeago izateko nahian egindako urratsak» aintzat hartzen dituela. Izan ere, azaldu du etorkizuna aske erabakitzea Euskal Herrian «errotutako borondatea» dela, eta «premiazko kontu bat» ere badela: «Egungo eta etorkizuneko erronka kolektiboei behar bezala erantzuteko, edota herritar guztien bizi baldintzak hobetzeko, premiazkoa da erabakitzeko ahalmena areagotzea».
Gainera, Gure Esku-k «burujabetza esparru materialak» irabazteari garrantzia eman dio, eta azaldu du horrek «estatus politiko burujabea» lortzen lagunduko diola Euskal Herriari. «Urrats burujabeak egitea eta arnasgune burujabeak eraikitzea gakoa izango da burujabetza osoa lortzeko», adierazi du Irantzu Perello abokatuak Ficoban, Gure Esku-ren izenean.
Euskal Herri osoko herritarren arteko lankidetzan sakontzea «behar bat» da Gure Esku-rentzat, baita «onuragarria» ere. «Herri burujabea» izateko, erabakitzeko eskubidea erabiltzea, burujabetzak lantzea eta lurraldeen arteko lankidetzan sakontzea «funtsezkoak» dira Gure Esku-rentzat, eta gogorarazi du uztarketa hori «eginkizun kolektibo bat» dela.
Mobilizazio berriak
Hala ere, Gure Esku-k bere alea emango duela nabarmendu du Ficoban. Mobilizazio berriak antolatzeko prest daudela azaldu du Etxaburuk, «bai erabakitzeko eskubidearen aldekotasun zabala erakusteko, bai erabakitzeko ahalmena handitzeko beharra aldarrikatzeko, bai herritarrak aktibatzeko». Gaineratu du erabakitzeko eskubidearen aldeko gehiengo soziopolitikoak «eraginkor» bihurtzen saiatuko dela Gure Esku: «Estatus politiko berrien alde, eragile soziopolitiko eta instituzionalen adostasuna eta konpromisoak sustatuko ditugu». Gainera, «herri nortasuna eta erabakitzeko nahia» nazioartean zabaltzeko konpromisoa ere berretsi du Gure Esku-k.
Garrantzia eman dio «burujabetza ekimenak» indartu eta bultzatzeari, eta, horregatik, bat egin du Gure Esku-k Baionan Azterketak euskaraz. Euskarari trabarik ez! lelopean gaur egingo duten manifestazioarekin. «Ipar Euskal Herriko ikasleei azterketak euskaraz egiteko eskubidea ukatzen dietenean, hizkuntza eskubideak bermatzeko euskal herritarroi dagokigun erabakitzeko eskubidea ukatzen ari dira. Guztion afera da», nabarmendu du Perrellok, Gure Esku-ren izenean.
Bestalde, lurraldeen arteko lankidetza bizkortzearen beharra ikusten du Gure Esku-k. «Gure ustez, lurraldeen arteko harremanak sendotzea eta lankidetza esparruak eraikitzea, erabakitzeko eskubidearen aplikazioa ere bada», azaldu du Perellok.
Ekarpenaz harro
Gure Esku-k nabarmendu du, herritarrekin elkarlanean, urrats sendoak egin dituela azken hamar urteotan. «Harro gaude Gure Esku-k egindako ekarpenaz», adierazi du Etxaburuk. «Adostasunak ehunduz» egin dituzten denetariko egitasmoak gogoan izan dituzte Ficoban: Durango (Bizkaia) eta Iruñea lotuz 2014an milaka herritarrek egin zuten giza katea, Donostiako Zurriola hondartzan 2015ean egindako mosaikoa, 2018an egindako bigarren giza kate jendetsua —Donostia, Bilbo eta Gasteiz elkartu zituena—, 208 herritan egindako galdeketak, hainbat eragilerekin elkarlanean sustatuta erreferendumaren alde 2020an eta 2021ean egindako Hamaika Gara egitasmoa, eta Pirinioetako 300 gailurren argiztapena, besteak beste.
«Hamar urteotan, erabakitzeko eskubidearen aldeko giro berri bat eragin dugu. Zoru komun bat osatzen eta elkarbizitza hobetzen lagundu dugu. Etorkizun politikoa erabakitzea bertako herritarroi dagokigula ezartzen duen printzipio demokratikoa errotu eta sendotu egin da gure gizartean», nabarmendu du Gure Esku-k.
Duela hamar urte, Ficoban bertan, itsasoan aurrera egiteko oihal handiak behar direla esan zuten. Gaur, leku berean, itsasargiak norabidea argiztatu dio itsasontziari. Itsasargiak beharrezkoak baitira portura heltzeko. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227070/sei-udaletako-oroimenaren-webguneak-desaktibatu-dituzte-behin-behinean.htm | Politika | Sei udaletako oroimenaren webguneak desaktibatu dituzte behin-behinean | Espainiako Gobernuaren ordezkaritzak hilabeteko epea eman zien beharrezko aldaketak egiteko, eta, Aranzadik «hala eskatuta», webgune horietarako sarbidea mugatu dute. | Sei udaletako oroimenaren webguneak desaktibatu dituzte behin-behinean. Espainiako Gobernuaren ordezkaritzak hilabeteko epea eman zien beharrezko aldaketak egiteko, eta, Aranzadik «hala eskatuta», webgune horietarako sarbidea mugatu dute. | Oroimen historikoaren inguruko webguneen auziak bere horretan dirau. Azken orduetan, sei udaletako web orriak desaktibatu dituzte. Honela diote: «Aranzadik egindako lan zientifikoa behin-behinean ez da eskuragarri izango, zientzia elkarteak hala eskatuta». Galdakao (Bizkaia), Orio, Oiartzun, Hernani, Villabona-Amasa eta Azpeitia (Gipuzkoa) dira sei udalerri horiek; horietan guztietan EH Bilduk du alkatetza.
Joan den astean, Espainiako Gobernuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan duen ordezkaritzak eskatu zien herri horietako udalei webguneak aldatzeko eta «ETAren biktimen eta kideen arteko parekatzea kentzeko»; haren ustez, ezin dira biktimatzat hartu «terrorismoaren aurkako borrokan botere publikoen bidezko jarduketen xede» izan direnak. Hilabeteko epea eman zien aldaketak egiteko; hori egin ezean, auzitara jotzeko mehatxua egin zien. Haatik, horietarako sarbidea mugatu dute sei udalerrietako udalek. Denis Itxasok zuzentzen du ordezkaritza hura, eta «berri ontzat» jo du beren erabakia: «Bizikidetza eraikitzeko, funtsezkoa da biktimen memoria babestea eta alferrikako nahasteak saihestea. Jarrai dezagun etorkizuna eraikitzen».
Sei horiek ez dira oroimenari buruzko webgune bakarrak; EAJk zuzentzen dituen beste bi udalerritan ere, Erandion (Bizkaia) eta Tolosan (Gipuzkoa), antzeko webguneak daude. Dena dela, Espainiako Gobernuaren ordezkaritzak ez zituen zerrendan sartu, «horiek desaktibatzeko jarraibideak eman dituztela egiaztatu» zuelako. Erandiokoarenean, esaterako, udalak berak eskatu zion Aranzadiri desaktiba zezala oroimenari dagokion atala. Memoria historikoaren atala baizik ezin da ikusi. Berdin Tolosaren webgunean ere.
Aranzadiren lana dira indarkeriaren biktimak zerrendatzeko egindakoak. Lan horiek ez dira polemikarako bide izan, harik eta Galdakaoko (Bizkaia) zerrenda iritsi den arte. Joan den astean, PSE-EEk salatu zuen bertako udalaren —EH Bilduk du alkatetza— ekimenez egindako zerrendak «iraina eta umiliazioa» ekarri dizkiela ETAren biktimei. Salaketa horren harira, PSE-EEk eta EAJk legez besteko proposamen bat erregistratu zuten Eusko Legebiltzarrean, biktimen zerrenda «zuzentzeko».
Memoria lanaren salaketa eta eskakizunari erantzunez, Aranzadik azalpenak eman zituen: ikerketa «integralak eta ez-partzialak» izan behar dutela defendatu zuen. «Aztergaia ez da biktima mota jakin bat biktimagilearen arabera, biktima guztiak baizik, biktimagilea edozein dela ere», gehitu zuen. Era berean, zientzia elkarteak argudiatu zuen biktimei buruzko lanetan Gogora Memoriaren, Bizikidetzaren eta Giza Eskubideen Institutuak emandako irizpideak bete zituela.
EH Bilduko koordinatzaile nagusi Arnaldo Otegik Aranzadiren lana babestu zuen, hura «elkarbizitzari oztopoak jartzearen» erruduntzat jotzen saiatu eta gero. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227071/harrerak-jarduera-indartuko-du-gradu-aldaketen-egoera-berriari-erantzuteko.htm | Politika | Harrerak jarduera indartuko du, gradu aldaketen «egoera berriari» erantzuteko | Preso eta iheslari ohiei «arta integrala» eman nahi die elkarteak. Sebas Barinagarrementaria orain arteko lehendakariari erreleboa hartu dio Batzar Nagusian Eba Ferreirak. | Harrerak jarduera indartuko du, gradu aldaketen «egoera berriari» erantzuteko. Preso eta iheslari ohiei «arta integrala» eman nahi die elkarteak. Sebas Barinagarrementaria orain arteko lehendakariari erreleboa hartu dio Batzar Nagusian Eba Ferreirak. | Euskal presoak eta iheslariak etxeratzean edo itzultzean «eskubide guztien jabe direnen pertsonei» askotariko laguntzak bermatzeko lanean da 2012. urtetik Harrera elkartea. Aurrerantzean ere jarduera horretan jardungo du, baina ahalegina «indartuz», gradu aldaketen aldiak ekarri duen «egoera berriari» erantzuteko. «Presoen kolektiboan egindako eztabaidaren ondorioz, beste errealitate baten aurrean gaude», esan du Harrerako lehendakariorde Juan Carlos Ioldik, Bergaran (Gipuzkoa) egindako 2023ko Batzar Nagusian. Sebas Barinagarrementaria orain arteko lehendakariari erreleboa hartu dio han Eba Ferreirak.
Ioldik esplikatu du azkenaldiko graduen progresioa eta horien aniztasunak egoera ahulean uzten dituela egungo gizartean espetxetik atera berri direnak: «Kaleratzen dituzte, baina inongo diru laguntzarik edo bestelako laguntzarik jasotzen ez dutela». Horiek horrela, Harrerak hirugarren graduan dauden presoei buruzko hausnarketa bati ekin zion iazko udazkenean; elkarteak aurreikusi zuen «kalean espetxean baino denbora gehiago pasatuko zutela eta euren beharrak asebete» beharko zitzaizkiela. Testuinguru horretan erabaki bat hartu zuen elkarteak: «Gure zerbitzuak eskaintzeaz gain, laguntzak jasotzeko tramiteak egiten hastea, aukera zegoen kasuetan, eta diru laguntzak bideratzea, horren beharra azaltzen diguten lagunei».
Eskarmentua profitatu
Harrera elkartetik harago egindako hausnarketa zabal baten emaitza da elkarte horrek hirugarren graduen egoera berriari aurre egiteko asmoz hartu duen rola. Azterketa komunitario baten barruan «baliabiderik egokienak» identifikatu zituzten, eta horren ondorio da Harrerak bere jarduera atal horretan indartzeko asmoz hartutako erabakia; finean, «hamaika urteko eskarmentua profitatu» nahi dute gradu aldaketen egoera berriari erantzuteko. Bultzada horrek «aldagai ezberdinak» izango dituela ere helarazi du Ioldik, xehetasun gehiagotan sartu gabe.
«Elkarte xumea da gurea, baina orain arte eraginkorra», erantsi du. «Guztion konpromisoa» eskatu du fase berrirako: «Bazkide kate bat sor dezagun gure inguru zabalean gure lagunei bizimodu duin bat bermatu ahal izateko».
Futbolari ohi bat lemazain
Iaz hamar urte bete ziren Harrera sortu zenetik, eta Sebas Barinagarrementaria lehendakariari erreleboa hartu dio gaur Eba Ferreira Athletikeko jokalari ohiak. Santurtziko (Bizkaia) Mamariga auzokoa dela azpimarratu du Ferreirak, kirol mundutik datorrela eta, «erronkei aurre egiten ohituta» egon arren, «bertigoa» sentitu zuela jakin zuenean Harrerako lehendakari izango zela; «itzela» baita horrek ekarri dion ardura. Adierazi du «izugarria» dela Barinagarrementariak urteotan egindako ekarpena, berak duen «ilusioaren parekoa».
«Langile klaseko familia batekoa naiz, langile auzo batean hezia; auzo erreibindikatzailea da hori, preso eta iheslariei dagokionez aparteko tasa duena; elkartasuna beti egon da presente Mamarigan», esan die Bergarako Semirarixo aretoan elkartutako Harrerako bazkideei. Santurtzin gazterik izandako bizipen horrek eragin zion Ferreirari «espetxean eta erbestean urte askoan egon direnekiko kezka eta sentsibilizazioa».
Harrerak presoei etxera itzultzean ematen dien laguntza «elkartasun ariketa bat» dela azaldu du lehendakari berriak kargua hartzean. Gaineratu du Harreraren nortasunean «maitasuna eta enpatia» daudela «ezer gabe itzultzen direnentzat». Ferreirak zehaztu duenez, laguntza elkarte hori presoek «beren lekua» aurkitu dezaten laguntzen saiatuko da aurrerantzean ere, «arta oso baten bidez».
Gainera, Harrerako bazkide kopurua handitu behar dela igorri du batzarrean. Dagoeneko osaturik duten «elkartasun kateari katebegi gehiago» gehitzeko eskatu du: «Ez dugu inor atzean utziko, hitzematen dizuet». |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227072/adolfo-plaza-izango-da-laboral-kutxako-presidente-berria.htm | Ekonomia | Adolfo Plaza izango da Laboral Kutxako presidente berria | Errentagarritasuna handitu duela baliatuko du bere eraldaketa bizkortzeko. Teknologian, zibersegurtasunean eta datuen tratamenduan inbertsioak handituko ditu. | Adolfo Plaza izango da Laboral Kutxako presidente berria. Errentagarritasuna handitu duela baliatuko du bere eraldaketa bizkortzeko. Teknologian, zibersegurtasunean eta datuen tratamenduan inbertsioak handituko ditu. | Espainiako Bankuaren baimena jasoz gero, Adolfo Plaza izango da Laboral Kutxako hurrengo presidentea, Txomin Garciaren ordez.
Garcia 2009an izendatu zuten orduan Euskadiko Kutxako izena zuen kreditu kooperatiba, eta Laboral Kutxa izena hartu zuen 2012. urtean, Ipar Kutxarekin bat egin ondoren.
Laboral Kutxako Kontseilu Errektoreak aho batez proposatu du Plazaren izena. «Espediente akademiko bikaina izateaz gain, esperientzia handia du banku jardueran, eta oso ondo ezagutzen du esparru arautzaile eta gainbegiratzaile berria», azaldu du Garciak. Laboral Kutxako zuzendaritzan eta Kontseilu Errektorean hamar urte egin ditu Plazak.
Mondragon taldeko kreditu kooperatibak Donostiako Kursaal jauregian egin du bere ohiko batzarra. Horretan, iazko kontuak ontzat hartu dituzte. Emaitza onak izan dira, interes tasen igoeraren bidez Laboral Kutxa gai izan zelako pandemia aurreko emaitzak gainditzeko. Guztira, 2022. urtean 150,5 milioi euro irabazi zituen, aurreko urtean baino 41,7 milioi gehiago (+%38,4). Garciak nabarmendu duenez, emaitza horiek «sobera» gainditzen dituzte kudeaketa planean espero zituztenak.
Errentagarritasun handi horren bidez, kreditu kooperatibak bizkortu egin du bere eraldaketa prozesua. Xabier Egibar zuzendari nagusiak azaldu duenez, teknologian, zibersegurtasunean eta datuen tratamenduan inbertsioak handituko dituzte.
. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227073/jendetza-handia-bildu-da-bilbon-eta-gasteizen-osakidetzaren-egoera-larria-salatzeko.htm | Gizartea | Jendetza handia bildu da Bilbon eta Gasteizen Osakidetzaren «egoera larria» salatzeko | Bilboko Udalaren arabera, 13.000 pertsona elkartu dira bertako manifestazioan. Protestaren amaieran Gotzone Sagardui Osasun sailburuaren dimisioa eskatu dute. | Jendetza handia bildu da Bilbon eta Gasteizen Osakidetzaren «egoera larria» salatzeko. Bilboko Udalaren arabera, 13.000 pertsona elkartu dira bertako manifestazioan. Protestaren amaieran Gotzone Sagardui Osasun sailburuaren dimisioa eskatu dute. | «Jendea esnatzen ari da. Bere begiekin ikusten du Osakidetzan gertatzen ari dena, eta bere azalean nozitzen arreta okertzen ari dela. Horregatik bildu da jendetza hau». Esaldia Mireia Saiz Osasun Publikoaren Aldeko herri plataformako (OPA) bozeramailearena da. Elkarte horrek antolatu du gaur eguerdian Bilboko eta Gasteizko kaleak gurutzatu dituzten manifestazioak, eta amaieran pozik zen bildutako jendetzarekin. Udalaren arabera, Bilbon 13.000 pertsona atera dira kalera Osakidetzaren «egoera larria» salatu, aurrez aurreko arreta berreskuratu, eta Gotzone Sagardui osasun sailburuaren dimisioa eskatzeko. Donostian 17:00etarako dago deituta mobilizazioa.
Aspaldian Bilbon antolaturiko mobilizaziorik jendetsuenetakoa izan da. Jauzi bat izan da osasun sistema publikoaren egoeraren inguruan deituriko aurreko protesten aldean. Jesusen Bihotzetik irten eta Kale Nagusi osoa gurutzatu du Arriaga plazara iristeko. Hasi aurretik nabaritzen zen deialdiak erantzun handia izango zuela, espaloiak eta inguruko metro geltokiak lepo baitziren. Euskal Herriko Pentsiodunen Mugimenduak ere bat egin zuen deialdiarekin, eta hark mobilizaturiko jendeak, martxaren bat egin duenean —Areiltza Doktorearen zumarkalean zeuden zain— argi ikusi da parte hartzaileak milaka zenbatu beharko zirela.
Manifestazioko pankartak Plaza Eliptikoa igaro duenean atzeko muturra irteera puntuan zegoen oraindik. Manifestazio koloretsua izan da, tokian tokiko eskaeradun pankarta ugarirekin. Gehien errepikaturiko oihuak: «Ez, ez, ez, murrizketarik ez!», «Publikoa dena ez da saltzen, defendatu baizik!», «Kalitatezko osasun publiko baten alde» eta «Ez dira agintariak, gaizkileak baizik». Azken hori pentsiodun multzo handi batek altxatu du.
Amaierako ekitaldia Arriaga plazan izan da, eta bertan OPAko kideek hartu dute hitza. Saizek salatu du «saldu ziguten Osakidetza» irudipen hutsa zela, «ilusio optiko bat», eta egungoa osasun sistema pribatizatu, azpikontratatu eta prekari bat dela, «kapitalaren eta bere negozioen interesen neurrira egituratua». Kritika horren eredu gisa jarri du Osakidetzak Durangon (Bizkaia) ireki nahi duen zentro logistikoa, bere ustez, enpresa pribatuei «oparituko» zaiena.
OPAk egun Osakidetzan sumatu dituen atzerapausoak izendatu ditu: arreta ordutegien murrizketak, soilik erizainekin eta medikurik gabe kudeaturiko zentroak, amaigabeko itxaronaldiak telefonoz artatua izateko, Lehen Arretaren kolapsoa eta hark eragindako larrialdietako saturazioa, itxaron epeak, hizkuntza eskubideen urraketak... Saizek salatu du pauso horiek «Osakidetzaren desegite eta programatu» baten barnean daudela, eta osasun pribatua, mutualitateak, aseguru etxeak eta aholkularitza pribatuak gizentzea helburu dutela.
Plataformaren ustez, Gotzone Sagardui Jaurlaritzako osasun sailburua da «utzikeria» horren erantzule nagusia. «Gezurretan» aritzea leporatu diote, eta horregatik eskatu dute haren dimisioa. «Eusko Jaurlaritzari, EAJri eta PSEri» ere gin diote dei, murrizketa eta pribatizazio politikak geldiaraz ditzaten.
Osasun Sailak ukatu egin du
Manifestazioekin bat, Jaurlaritzako Osasun sailak ohar bat ezagutarazi du; haren arabera, «Osakidetzaren ustezko desegitearen edozein teoria gezurtatzen duena». Sailak nabarmendu du pandemiaren ondoren Osakidetza «pultsua berreskuratzen» ari dela. Osasun sailak Osasun Publikoaren Defentsaren Elkarteen Federazioen ikerketa bat aipatzen du, eta, haren arabera, «osasun zerbitzu onenak eskaintzen dituen erkidegoetan bigarrena da». Era berean, gehitu du egun osasun sistema publikoan egiten ari diren inbertsioak inoiz baino handiagoak direla. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227074/abortatzeko-pilula-eskuragarri-mantenduko-du-auzitegi-gorenak.htm | Mundua | Abortatzeko pilula eskuragarri mantenduko du Auzitegi Gorenak | Texasko auzitegi batek mifepristona botikaren erabilera debekatu zuen duela bi aste, eta erabakiari helegitea jarri zion AEBetako Gobernuak. Etxe Zuriak txalotu egin du Gorenaren ebazpena. | Abortatzeko pilula eskuragarri mantenduko du Auzitegi Gorenak. Texasko auzitegi batek mifepristona botikaren erabilera debekatu zuen duela bi aste, eta erabakiari helegitea jarri zion AEBetako Gobernuak. Etxe Zuriak txalotu egin du Gorenaren ebazpena. | Abortatzeko eskubidea murrizteko AEBetako zenbait epaitegik azken asteetan ezarri dituzten debekuen aurrean, esku hartzea erabaki du Auzitegi Gorenak, eta abortatzeko erabili ohi den mifepristona botikaren erabilera bermatzea ebatzi du, justiziak auzia argitu artean. Texasko auzitegi batek botikaren erabilera debekatu zuen duela bi aste, eta Etxe Zuriak helegitea jarri zion erabakiari, emakumeen osasunaren kontrakoa dela iritzita.
Mifepristona beste botika batekin batera erabili ohi da, misoprostolarekin, eta bien arteko tratamenduarekin egin dira azken urteotan abortuen erdiak baino gehiago AEBetan. Texasko epaitegiak ezarri zuen debekuak herrialdeko eragina izan zezakeen, auzitan jarri duelako FDA Elikagai eta Botika Administrazioak mifepristonaren erabilera onartzeko hartu zuen erabakia. Salatzaileek, abortuaren aurkako talde sorta batek, argudiatu zuten FDAk legez kanpo eman ziola bide botikaren merkaturatzeari, eta babes berme batzuk urratu zituela. Besteak beste, salatzaileen esanetan, ez zituen behar bezala aztertu mifepristonak 18 urtetik beherako emakumeei eragiten dizkien ondorioak.
Texasko epaitegiaren debekuaren aurka, AEBetako Gobernuak helegitea aurkeztu zuen, lehenik, New Orleansen egoitza duen bigarren instantziako apelazio auzitegi batean, eta lortu zuen mifepristonaren erabilera behin-behinean onartzea, auzia argitu bitartean. Baina dei auzitegiak baldintzak gogortu zizkion botikaren erabilerari. Haurdunaldiko lehen zazpi asteetan hartzea baimendu zuen soilik —hamar astekoa zen epea 2016tik—, eta medikuek preskribatuta.
AEBetako Gobernuak esku hartzeko eskatu zion orduan Auzitegi Gorenari, murrizketak indarrean sartu baino lehen. Gorenak atzo hartu zuen erabakia —Euskal Herriko goizaldean—, mifepristonari ezarritako murrizketak indarrean sartzeko epea amaitzear zela. Joe Biden presidenteak ebazpena txalotu du.
«Auzitegi Gorenaren erabakiaren ondorioz, mifepristonak eskuragarri segituko du, erabilera seguru eta eraginkor baterako onartuta, guk epaitegietan borrokatzen dugun bitartean», adierazi du Bidenek. «Mifepristonaren erabilera baimentzeko FDAren erabakiaren alde egoten jarraitzen dut, ebidentzietan oinarrituta dago, eta nire gobernuak FDAren independentzia defendatzen segituko du», gaineratu du.
Zenbait epaile kontserbadoreren iritziz, berriz, okerra da Gorenaren erabakia, gobernuak ez duelako frogatu debekuak kalte konponezina eragingo liokeenik auzia argitu artean, eta berdin mifepristonaren jabe den Danco farmazia enpresak —helegitea aurkeztu zuen hark ere—.
Auzia New Orleansko dei auzitegira itzuliko da orain, eta hark ebatziko du gobernuak Texasko epaiari jarri dion helegiteari buruz. Erabakia edozein dela ere, aldeek Gorenera jotzeko aukera izango dute ondoren.
Abortatzeko eskubidearen aldeko elkarteek atseginez hartu dute albistea, baina ohartarazi dute emakumeen osasunaren gaineko mehatxua ez dela desagertu. «Izugarria da pentsatzea AEBetako herritarrek ordu batzuk eman dituztela abortu gehienetan erabiltzen den botika eskuratzeko aukerarik gabe», adierazi zuen Jennifer Dalven AEBetako Askatasun Zibilen Elkarteko Ugaltze Askatasuna proiektuaren zuzendariak. «Auzi honek segida izango du».
Abortuaren inguruko eztabaida gogortu egin da azken urtean AEBetan, iaz Auzitegi Gorenak hura eskubide gisa aitortzen zuen 1973ko Roe v. Wade lege federala atzera bota zuenetik. Ordutik, estatuen esku geratu da abortua legeztatuko duten erabakitzea. Ondorioz, errepublikanoak nagusi diren estatu ia guztietan oso murriztuta edo debekatuta dago haurdunaldia etetea, eta emakumeek ehunka kilometro egin behar dituzte abortatu ahal izateko.
Azken atzerapausoak
Errepublikanoen joera horren erakusgarri izan zen joan den astean Florida. Abortatzeko eskubidea haurdunaldiaren lehen sei asteetara mugatzeko legea onartu zuen. Bortxaketa, intzestu edo emakumezkoen salerosketa kasuak dira salbuespen bakarrak. Horietan, hamabost astekoa izango da epea. Beraz, abortua ez dago erabat debekatuta, baina lehen sei asteetara mugatzeak nabarmen zailtzen du haurdunaldia etetea, emakume askok lehen sei asteetan ez baitute sumatzen haurdun daudenik.
AEBetako hegoaldeko estatu gehienetan erabat debekatuta dago haurdunaldia etetea, eta, ordutik, Floridara jo dute estatu horietako emakume andanak. Horiek horrela, Floridako emakumeen abortu eskubideaz gain, neurriak nabarmen mugatuko du inguruko estatuetako emakumeen abortatzeko aukera ere.
Idahon abuztuan debekatu zuten abortua, baina, duela bi aste, estatutik kanpo ere haurdunaldia etetea zailduko duen lege bat onartu zuten. Bi eta bost urte arteko espetxe zigorra ezarriko diete han bizi diren emakumezko adingabeei haurdunaldia eteteko estatutik irteten laguntzen dietenei. Maiatzaren hasieran sartuko da indarrean legea. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227075/sasoiko-helburu-nagusia-bete-du-jada-osasunak.htm | Kirola | Sasoiko helburu nagusia bete du jada Osasunak | Betisi 3-2 irabazi dio etxean, eta hala, ia ziurra da mailari eutsiko diola. Ikusgarri aritu da lehen zatian, eta orduan sartu ditu gol guztiak. Sufritu egin behar izan du gero. | Sasoiko helburu nagusia bete du jada Osasunak. Betisi 3-2 irabazi dio etxean, eta hala, ia ziurra da mailari eutsiko diola. Ikusgarri aritu da lehen zatian, eta orduan sartu ditu gol guztiak. Sufritu egin behar izan du gero. | Kopako saio handira inongo presiorik gabe iritsiko da Osasuna. Izan ere, bermatu du jada Lehen Mailako taldea izango dela etorkizunean ere. Baita aurrez bermatu ere: 30. jardunaldian gainditu du 40 puntuko langa. 38 zituen, eta beste hiru batu ditu Sadarren, Betisen aurka. Sailkapeneko azken postuez erabat ahazteko moduan dira Jagoba Arrasaterenak, eta, gainera, Europako postuen lehian bizirik dabiltza oraindik.
Hiru puntu mamitsu lortzeaz gain, gorritxoek ongi sentitzen direla agertu dute maiatzaren 6ko finalari begira. Aurrez aurre lehiatu dira goi mailako talde baten aurka, txinparta berreskuratu dute erasoko jokoan, eta Budimir golarekin adiskidetu da. Bi ale sareratu ditu aurrelari kroaziarrak, aurrez sasoi osoan zehar sarturikoak bezainbeste. Hura eraginkor eta konfiantzaz aritzea behar dute nafarrek, eta zitala izan da gaur area barruan.
Budimirrek bi gol zituen sartuak lehen ordu laurdena betetzerako. Arrapaladan abiatu du neurketa Osasunak, eta aurrelariak ginga jarri die taldearen jokaldi biziei. Goleko bi pase on eman dizkio Barjak, eta Budimirrek maisuki sareratu ditu biak: bata ezkerrez, eta bestea buruz.
Kolpeek iratzarri egin dute Betis, eta berandu gabe laburtu du markagailuko errenta: Mirandak Sergio Herrera gainditu du area barruko jokaldi katramilatu batean. Defentsan erraztasun handiegiak eman dituzte nafarrek. 16. minutua zen, eta kosta egin zaie beren onera itzultzea. Haatik, pixkanaka tximistaren erritmoan jokatzen hasi dira berriro, eta atsedenaren atarian hirugarrena sartu du Moncayolak, area ertzetik, Abderen barneraldi zorrotz baten ostean.
Bigarren zatiari ere anbizioz ekin dio Arrasateren taldeak, eta gertu izan du laugarren gola. Alabaina, neurketa erabakita uzteko aukera galdu du, eta nekea sumatzen hasi da minutuen joanean. Pellegriniren aldaketek hauspotu egin dute Betis, eta kanpokoek 3-2koa sartu zuten 70. minutuan, Guido Rodriguezen eskutik. Gaizki defendatutako korner batean jaso du gola Osasunak.
Hortik aurrera, erresistentzia ariketa akigarria egin behar izan dute gorritxoek. Hortzak estututa izan dira azken txanpan. Betisek guztiz kaiolatuta zeukan Osasuna, eta ozta-ozta ari zitzaion eusten. Abagunerik garbiena Montoyak izan du, baina haren zartakoa kanpora joan da zutoina ukitu ondoren. Epailearen azken txistua entzutean, lasaitua hartu dute nafarrek. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227076/euskararentzat-aro-berri-bat-zabaltzeko-eskatu-dute-baionan.htm | Gizartea | Euskararentzat aro berri bat zabaltzeko eskatu dute Baionan | Euskalgintzak manifestazioa egin du Baionan, euskarak Ipar Euskal Herrian dituen trabak salatu eta hizkuntza politika berri bat exijitzeko. Adin guztietako jende andana bildu da. | Euskararentzat aro berri bat zabaltzeko eskatu dute Baionan. Euskalgintzak manifestazioa egin du Baionan, euskarak Ipar Euskal Herrian dituen trabak salatu eta hizkuntza politika berri bat exijitzeko. Adin guztietako jende andana bildu da. | Jendetza bildu da gaur Baionan euskarak Ipar Euskal Herrian dituen trabak salatu eta hizkuntza politika berri bat eskatzeko. Euskalgintzak manifestaziora deitua zuen arratsalderako, eta milaka lagunek bete dituzte karrikak. Euskararen aldeko aldarriak oihukatu dituzte. Ekhi Erremundegi BERRIAko kazetaria izan da zuzenean mobilizazioa jarraitzen.
Besteak beste, politika publiko sendoen beharra eta euskaraz ikasteko eskubidea defendatu dituzte. Orain baxoa euskaraz! Euskarak trabarik ez lelopean egin dute protesta. Bernat Etxepare lizeoko txaranga aritu da mobilizazioa girotzen, eta bertsoen bidez ere egin dituzte aldarrikapenak.
Manifestazio bukaeran Xabi Ibarboure Uda Lekuko lehendakariak eta Elorri Falxa Seaskako irakasleak hartu dute hitza, Euskal Konfederazioaren eta Azterketak Euskaraz kolektiboaren izenean. Frantziako Estatuari dei egin diote, baina baita Ipar Euskal Herriko erakundeei ere, zinezko hizkuntza politika bat, euskalgintzako eragileentzat baliabideak, eta euskararentzat lege koadro bat eskatzeko.
Azterketen gaia aipatu dute lehenik. Seaskako ikasleek brebetako zientzietako proba euskaraz pasatzeko baimena izanen dute ekainean, baina eskubide hori eskola publikoan eta eskola pribatu katolikoan ele bitan ari diren ikasleei aplikatzea «ezinbestekoa» dela aldarrikatu dute, beste behin. Halaber, ikasleek baxoa ere euskaraz pasatzeko aukera izan dezaten lehenbailehen urratsak egin daitezen galdegin dute. «Haur hezkuntzatik baxoraino murgiltze eredua hedatuz, euskara transmititzeko gai izanen diren hiztun osoak sortzeko garaia da. Euskaraz eroso aritzeko arnasguneak sortu eta biderkatzeko garaia da».
Hala ere, Ipar Euskal Herriko euskalgintzaren iritziz, hizkuntza politika publiko osoa dago jokoan. Berriki argitaratu diren inkesta soziolinguistikoaren datuek erakusten dute belaunaldirik gazteenetan euskara emeki-emeki berreskuratzen ari dela, baina erabilera beheititzen ari da, eta hizkuntza maila gero eta apalagoa da. «Euskaldunak gero eta zokoratuagoak gara». Euskara biziarazteko, hizkuntza politikan «ziklo aldaketa» bat gertatu behar dela erran dute. «Dagoeneko politika minimalistek ez dute balio; itxurakeriak ez du balio. Zinezko inbertsioa egin behar da, herri honek bizirauteko duen kapital garrantzitsuena, euskara, garatzeko».
Gehiago eta fiteago
Datuak kezkagarriak izanik ere, euskararen gainbehera «ez da saihestezina» Euskal Konfederazioa osatzen duten eragileen hitzetan, baina egoera «irauli» behar da: «orain arteko hizkuntza politika ez da gehiago egokia egungo erronkei erantzuteko», adierazi dute. «Gehiago eta fiteago egin behar dugu, erabilera eta transmisio arlo guzietan eskaera sozialari erantzutetik eskaintza proposatzera pasatuz. Euskarak ezin du gehiago goaitatu». Hizkuntza politika berria, orain artekoa baino anitzez eskumen eta diru gehiagoz hornitua izan beharko dela baieztatu dute.
Euskalgintza eragileek sostengua behar dutela erran dute. «Izan irakaskuntzan, helduen alfabetatzean, hedabideetan, aisialdietan edo lehen haurtzaroan, urtez urte gero eta gehiago egiteko eskatzen zaie eragileei, baina baliabideak hein berean gelditzen dira». Euskal Konfederazioaren hitzetan, ezin da horrela segitu. «Nola zabalduko dugu euskara, arlo horietan ez bada behar den heinean inbertitzen?». Euskalgintzako eragileek baliabide «duinak eta egokiak» behar dituztela defendatu dute, bakoitzak duen jarduera segitzeko ez ezik, horietan lanean ari diren langileak prekarietatetik ateratzeko.
Hala ere, Ibarbourek eta Falxak azpimarratu dute hizkuntza politika bat ez dela diruz bakarrik osatzen. «Baitezpadakoa da lurralde hizkuntzen lege koadroa hobetzea, euskarak estatus berria lortzea, eta Ipar Euskal Herriaren eraikitze instituzionalean urrunago joateko lege egutegiak eskain ditzakeen aukera guziak jorratzea».
Erakundeei deia
Lau hanka ditu Ipar Euskal Herriko hizkuntza politikak, EEP Euskararen Erakunde Publikoa osatzen duten lau instituzioak: Euskal Hirigune Elkargoa, Pirinio Atlantikoetako departamendua, Akitania Berria eskualdea eta Frantziako Estatua. Laurei dei egin diete euskalgintzako eragileek, baina tokiko hautetsiei mintzatu zaie bereziki.«Herri honen ordezkari badira, herri honen nahia errespetatu eta jatorrizko hizkuntza garatzeko berehalako neurriak har ditzatela. Euskararik gabe ez da Euskal Herririk izanen».
EEPren egitura juridikoa iraungitzear da, eta haren berritzeaz gogoetatu beharko dute aurten hura osatzen duten erakundeek. Gaur egungoa baino indar handiagoa emateko eskatu dute. Era berean, Bretainiako eta Okzitaniako egoerarekin alderatu dute hizkuntzari begirako politika publikoa. «Estatuaren eta eskualdeko kontseiluen arteko hitzarmen berriak izenpetzen edo negoziatzen ari diren bitartean, Ipar Euskal Herrian deus ez da pentsatua euskararentzat», deitoratu dute.
Argi egin dute galdera: «Ba ote da, instituzioen aldetik, euskara biziberritzeko egiazko borondate politikorik?». Dudak zilegi dira, euskalgintzaren ustez. Otsail hastapenean gutuna bidali zieten elkargoko, departamenduko eta eskualdeko presidenteei EEPren aurrekontua emendatzeko urratsa egin dezatela eskatzeko. Ez Jean Rene Etxegaraik, ez Jean Jacques Lasserrek, ez Alain Roussetek, bi hilabete eta erdi pasa badira ere hiruetako bakar batek ere ez die erantzun. Euskal Konfederazioko eragileak prest agertu dira euskaren aldeko hitzarmen berri baterako lanetan parte hartzeko.
Frantziako Gobernuari ere egin diote eskaera, Euskal Herriko eskaera sozialari jartzen dizkion «trabak eta oztopoak» kentzeko. Hizkuntza politika eraginkorra izateko, euskaldunon hizkuntza eskubideak errespetatuko dituen koadro berri bat behar duela aldarrikatu dute, eta Euskal Elkargoari dei berezia egin diote: «Hizkuntza politika berri bat abian ezartzeko elkarrizketak abia ditzala Frantziako Gobernuarekin, hizkuntza politikan eragiten duen arlo orotako eskumenak eskura ditzala, esperimentaziorako lege organikoak aurreikusten duen gisan». |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227077/erdiz-bizirik-elkarteak-ehunka-pertsona-bildu-ditu-irunean-baztango-meategi-proiektuaren-aurka.htm | Gizartea | Erdiz Bizirik elkarteak ehunka pertsona bildu ditu Iruñean, Baztango meategi proiektuaren aurka | Iruñeko eta Madrilgo agintarien «hipokrisia» salatu du taldeak, eta tramitazioa bertan behera uzteko eskatu du | Erdiz Bizirik elkarteak ehunka pertsona bildu ditu Iruñean, Baztango meategi proiektuaren aurka. Iruñeko eta Madrilgo agintarien «hipokrisia» salatu du taldeak, eta tramitazioa bertan behera uzteko eskatu du | Zintzarri eta joareen hotsa Iruñean entzun da gaur arratsaldean, Lurraren Nazioarteko Egunean. Erdiz Bizirik elkarteak hiriburura eraman du Magna Magnesitas de Navarra enpresak Baztanen eraiki nahi duen meategi proiektuaren aurkako aldarri ozena, eta zientoka lagun bildu dira Iruñeko Alde Zaharreko eta bigarren zabalguneko karriketara, proiektua geldiaraz dezatela eskatzeko. Manifestazioaren bukaeran, antolatzaileek landa eremuko «bizimoduaren, kulturaren eta lurraren kontrako eraso larritzat» jo dute Magna enpresaren asmoa, eta gaineratu dute ez dutela onartuko proiektu horrek desagerraraztea «mendez mende eta belaunaldiz belaunaldi jasangarria izan den bizimodu bat».
Antoniutti parkean hasi da Erdiz Bizirik taldearen protesta, eta, Armadaren etorbide osoa zeharkatu ostean, Sarasate pasealekuan bukatu da. Han, Erdiz Bizirik taldeko kideek bi kritika nagusi egin dizkiote Magnaren proiektuari: bat, meategi batek Baztango «nekazaritzan, ingurugiroan, ekonomian eta osasunean» eraginen lituzkeen kalteak; eta bi, egitasmoa UGEP udalerriz gaindiko eragina duen plan gisa tramitatu izana, «tokiko erakundeen autonomiaren gainetik pasatuz eta herri galdeketak debekatuz».
«Kolonizazio mozorrotua»
Izan ere, Erdizko meategi proiektuak hogei urte dituen arren, iazko uztailean jauzi kualitatiboa egin zuen enpresa sustatzaileak, egitasmoa UGEP gisa aurkeztuta. Horren arabera, Baztango Udalaren eta Baztango Batzar Nagusien oniritzirik ez du behar enpresak, lanei ekiteko.
Nafarroan, gisa horretako proiektuak «era interesatuan» ugaritu direla salatu dute Erdiz Bizirik taldeko kideek: «Hasiera batean UPNk abiatutako inposizio hori mantendu eta elikatu dute dute atzetik etorri diren guztiek, legealdiz legealdi». Funtsean, udalerriz gaindiko eragina duten planen helburua «herri lurrak ebastea eta multinazionalei oparitzea» dela gaineratu dute: «Demokraziaz mozorrotutako kolonizazioa da».
Azken hilabeteotan zenbait saio egin dituzte Baztanen, herritarrei meategiari buruz galdetzeko. Ahalegin guztiak bertan behera gelditu dira, ordea, Guardia Zibilak alkateak kuartelera deitu eta debekuaren berri eman eta gero. «Iruñetik eta Madrildik gure lurraren kudeaketaren gainean agindu nahi duten horiek demokratak omen dira. Zein demokrata motak debekatzen ditu herri galdeketak?», galdetu dute manifestazioan.
Meategiak, bestalde, «nekazaritza eta landa eremuaren zapalkuntza» eraginen duela gaineratu dute Erdizi Bizirik taldeko ordezkariek, eta Nafarroako Gobernuaren «hipokrisia» salatu: «Tokiko ekonomiaren, jasangarritasunaren eta ingurugiroaren alde daudela erraten duten bitartean, eremu babestuak eta tokiko elikaduraren iturriak suntsitu nahi dituzte». Horregatik guztiarengatik, gobernuari eta alderdi politikoei galdegin diete Erdizko proiektuaren tramitazioa gelditu eta «herritarren iritzia errespetatzeko». |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227078/athleticek-balio-handiko-hiru-puntu-lortu-ditu-almerian.htm | Kirola | Athleticek balio handiko hiru puntu lortu ditu Almerian | Athleticek nagusitasunez hartu du mendean Almeria eta hirugarren garaipena lortu du errenkadan gora begira jartzeko. | Athleticek balio handiko hiru puntu lortu ditu Almerian. Athleticek nagusitasunez hartu du mendean Almeria eta hirugarren garaipena lortu du errenkadan gora begira jartzeko. | Etxetik kanpo jokatu, irabazi eta barkatu egin dela esatea ez da ohikoa. Ez, behintzat ,Athleticen inguruan. Talde zuri-gorriak indar asko galtzen du zaleen babesetik urrun jokatzen duen bakoitzean. Ez ditu garaipen asko kateatzen eta irabazitako puntu gehienak asko sufrituta eskuratutakoak izaten dira. Bada, Almerian aurkaria baino askoz hobea izanda irabazi du. Hasi eta bukatu mendean hartu du etxeko taldea. Eta, hala ere, azken minutuetan sufritu egin du.
Athleticek irabazi eta barkatu egin duelako. Aurkaria ezinean zebilela eta huts eta bikoarekin neurketa erabakita uzteko aukera asko izan ditu, baina ez da fin aritu errematean. Almeria bizirik utzi du, eta garesti ordaintzear egon da. Azken orduko buruko minak albo batera lagata, Athleticen partidak onetik txarretik baino askoz gehiago izan du. Arlo guztietan menderatu du etxean bikain ari den Almeria. Eta aurkaria baino gehiago izateko gauza txiki asko egin behar dira ondo, egungo futbolean parekotasun handia baitago talde guztien artean. Dena aprobetxatu beharra dago, eta, hasi berritan, Athleticek Fernando atezainaren oparia baliatu du markagailuan aurreratzeko. Nico Williamsek ezkerrez egindako errematea erraz gelditzeko modukoa zen atezainarentzat, baina besapetik ihes egin dio baloiak, eta, horri esker, aurretik jartzeko aukera izan dute lehoiek.
Nicok denboraldian sartutako seigarren golak konfiantza eman dio taldeari. Athletic zelai erdiaz nagusitu da, eta horri eskerrak Sancetek bi aukera on izan ditu. Lehen abagunean bularrez kontrolatu du Yurik egindako erdiraketa, eta bote lasterrean egindako errematea gora joan zaio. Bigarren ahalegina areaz kanpotik egin zuen, baina ez du asmatu. Athletic barkatzen ari zen, eta, horren aurrean, Almeriak neurketa berdintzeko aukera bi izan ditu: Robertonek areaz kanpotik egindako jaurtiketa bati esker lehenengo, eta Luis Suarezek ondoren, gertu izan dute berdinketa.
Atsedenaldi ostean lehia erabakitzeko asmoz zelairatu da Valverderen taldea. Iñigo Martinezek buruz zutoinera bidali du baloia korner batean, eta hurrengo arrisku jokaldian iritsi da bigarren gola. De Marcosek alboko sakean Sanceti eman dio pasea, Guardikoak aurrera egin, eta arean sartu denean bueltan jaso du baloia. Kapitainak ezkerrez jaurti, eta sareetara bidali du baloia. Merezitako gola Athleticentzat, eta, era berean, merezitako gola sasoi aparta egiten ari den atzelariarentzat. Azken ordu erdian aldea handitzeko aukera oso onak izan ditu talde bizkaitarrak: Berenguerrek, Zarragak, Sancetek eta Guruzetak aukera argiak izan dituzte neurketa erabakita uzteko, baina ez dute asmatu, eta Almeriak, aldiz, gola sartu du izan duen agerraldi bakarrean. Aukera ere ez baita izan. Centellesek areaz kanpotik egindako jaurtika gurutzatua kalitate handikoa izan da. Hurrengo jokaldian ez du aparte izan berdinketaren gola, baina Iñigo fin aritu da area txikian baloia aldentzeko orduan. Denboraldiko unerik gozoenean dago Athletic. |
2023-4-22 | https://www.berria.eus/albisteak/227079/partidaren-amaieran-lortu-du-garaipena-realak.htm | Kirola | Partidaren amaieran lortu du garaipena Realak | 2-1 nagusitu dira txuri-urdinak Anoetan Rayo Vallecanoren aurka. Bisitariak aurreratu dira, baina markagailua irauli egin du Realak. | Partidaren amaieran lortu du garaipena Realak. 2-1 nagusitu dira txuri-urdinak Anoetan Rayo Vallecanoren aurka. Bisitariak aurreratu dira, baina markagailua irauli egin du Realak. | Realak balio handiko hiru puntu eskuratu ditu Anoetan, Carlos Fernandezek buruz egindako gol bati esker. Aurrelari espainiarrak askatu du Rayo Vallecanoren mataza, eta Txapeldunen Ligako postuetan indartu da Reala. Ez aurrez lan asko egin gabe. Andoni Iraolak talde sendoa osatu du sasoi honetan, eta hori ageriko geratu da Donostian.
Lehen zatian. Reala saiatu da hasieran Rayoren atera egiten, baina, minutuek aurrera egin ahala, itzali egin da hasierako suhartasuna. Mikel Oiartzabalek gola ere egin du estreinako hamar minutuak igaro orduko, baina falta adierazi du epaileak. Ordutik aurrera, kito: ez mami, ez gatz, hasi bezalaxe amaitu da estreinako erdia. Realekoek izan dute baloi jabetza, baina, horretaz harago, kamuts aritu dira atearen aurrean. Ez da kasualitatea izan. Iraola usurbildarrak ondo egokitua du talde espainiarra, eta, beren legeari eutsita, sakontasunik gabe baina ondo defendatu dituzte beren indarguneak.
Ez hori bakarrik; gaitasun printzak erakutsi dituzte atsedenalditik itzuli orduko. Ez alferrik, Europako postuei adi baitago talde hori. Madrildarrak azti aritzen dira kontrarioak baloia galdu orduko, eta, hain justu, hori aprobetxatu dute markagailuan aurreratzeko.
Bigarren zatiaren lehen laurdena osatu aurretik izan da hori. Jon Pachecok baloia galdu du atzeko lerroan, arriskuko eremuan galdu ere, eta Isi Palazonek ez du barkatu. Area ertzeraino eraman du baloia, eta jaurtiketa on batekin, nahiz kontrariorik gabe, bere taldea aurreratzea lortu du.
Pozak ez dio gehiegi iraun, dena den. Realak alboratu egin du ordura arteko eraginkortasunik eza, eta gola bilatzeari ekin dio. Beharra zuelako, hein batean. Baita lortu ere; ezker hegaletik egindako jokaldi batean, Aihen Muñozen erdiraketa buruarekin errematatu du Alexander Sorlothek, eta berdinketa ezarri du markagailuan, buruz errematatuta. Estutasunak suspertu du Reala.
Etxekoen gola pizgarri izan da zaleentzat, ordura arteko minutuak nahiko gorabeheratsuak izan baitira Imanol Alguacilen taldearentzat. Beren lekua aurkitu nahi, baina ezin. Behin neurketa orekatuta, bai Reala, bai Rayo, beren ahala zelaian islatzen saiatu dira. Donostiarrek agerian utzi dute, ordea, jokoaren ezagutza, eta Iraolaren taldeak falta bidez moztu du hura. Oscar Valentinek 67. minutuan egindako faltarekin, esaterako. Orkatilaren gainean kolpe bat eman dio Momo Cho zelairatu berriari, eta hala moztu du jokoa.
Arauzko denbora osatzeko ordu erdi falta zela, bi taldeak ez hotz, ez bero aritu dira soropilean. Nork bere legea ezarri nahian aritu dira, eta, azkenerako, etxekoek asmatu dute horretan. Ez nolanahiko jokaldi batean, gainera. Aihen Muñozek egin du goleko erdiraketa, beste behin, eta Carlos Fernandezek buruz errematatu du, gola eginez. Behar zuen hori aurrelariak; Realera ailegatu zenetik ezin konta ahala saiakera egin arren, estutu arren, behar zuen taldeari irabazteko balioko zion gola. Zubietan egindako lana agerian utzi du Anoetan, taldeari garaipena emateko. Pozez lehertu da Anoeta, eta, batez ere, hango kabina batean zeuden klubeko teknikariak. Ez da kasualitatea. |
2023-4-23 | https://www.berria.eus/albisteak/227116/inaki-mujika-kirol-kazetaria-hil-da.htm | Bizigiro | Iñaki Mujika kirol kazetaria hil da | Herri Irratian Realaren eta Bidasoaren garai loriatsuak kontatzen egin zen ezagun Mujika. Real Unioneko presidente ere izan zen. 72 urte zituela zendu da. | Iñaki Mujika kirol kazetaria hil da. Herri Irratian Realaren eta Bidasoaren garai loriatsuak kontatzen egin zen ezagun Mujika. Real Unioneko presidente ere izan zen. 72 urte zituela zendu da. | Euskal Herriko —bereziki, Gipuzkoako— kirol kazetaritzaren ahots ezagunenetako bat zendu da: Iñaki Mujika kirol kazetaria hilda topatu dute bart Hondarribiako (Gipuzkoa) haren etxean. «Arrazoi naturalengatik» hil da, 72 urte zituela. Ibilbide luzea egin du Mujikak kirol kazetaritzan; guztira, 30 urtetik gora egin ditu irratigintzan.
Besteak beste, ezaguna da 1980ko hamarkadaren erdialdetik aurrera Realaren eta Bidasoaren neurketen kontakizunak egiten zituelako Herri Irratian. Aitzindaria izan zen jardun horretan, eta milaka lagunek jarraitzen zituzten haren emisioak bi talde horien garai loriatsuetan.
Aurretik, Madrilen bizi izan zen garai batean, eta Real Union ordezkaria izan zen han, besteak beste, Bigarren B Maila sortu zen garaian (1977). Gutxi geroago, 1979 eta 1983 bitartean, Irungo (Gipuzkoa) futbol taldearen presidente izan zen.
Garai hartan, Deia-ren berriemaile izan zen Gipuzkoan, eta Cope irrati katean ere egin zuen lan. Orduan hasi zen Herri Irratian ere; han, Movida Deportiva izeneko saioa zuzentzen zuen, neurketen kontakizunak egiteaz gain. Azken urteetan, Noticias de Gipuzkoa-n zutabe bat idazten zuen Realaren partiden ostean, 2006. urtetik aste honetara arte.
Ikusi gehiago: Iñaki Mujika: «Entzuleak jakin behar du fidagarria dela ematen ari zaren informazioa» |
2023-4-23 | https://www.berria.eus/albisteak/227118/salbuespen-legeek-behin-betiko-desagertu-behar-dutela-aldarrikatu-dute-presoen-senideek.htm | Politika | Salbuespen legeek behin betiko desagertu behar dutela aldarrikatu dute presoen senideek | Etxerat-ek deituta, euskal presoen bostehun senide eta gertuko inguru elkartu dira Bilbon: «Amaitu da, azkenik, horrenbeste sufrikario eragin eta utzi digun aro luze hau». | Salbuespen legeek behin betiko desagertu behar dutela aldarrikatu dute presoen senideek. Etxerat-ek deituta, euskal presoen bostehun senide eta gertuko inguru elkartu dira Bilbon: «Amaitu da, azkenik, horrenbeste sufrikario eragin eta utzi digun aro luze hau». | «Aro berri batean sartzen gara; orain salbuespen legeek behin betiko desagertu behar dute, gure senitartekoek etxera itzultzeko bidea burutu dezaten». Etxerat elkarteak deituta, euskal presoen bostehun senide eta gertuko inguruk agerraldia egin dute gaur Bilboko Elkarkidetza plazan, dispertsioaren amaieraren irakurketa egiteko. Olatz Iglesias eta Belen Aurrekoetxea bozeramaileek irakurri dute hamar puntu dituen oharra.
Argi utzi dute euskal presoak gerturatu izana «gizarteak izan duen inplikazioaren emaitza» izan dela, eta aurrera begira jarri dira: «Garbi dugu zer gelditzen den egiteko dispertsioaren amaieraren ondoren. Senitartekook adierazi nahi dugu presoak, errefuxiatuak eta erbesteratuak etxera itzultzeko prozesuak garrantzi handia duela, legeak aurreikusten duen ibilbidearekin adostasunean. Errespeta daitezela haien eskubideak!», aldarrikatu dute. «Horrek, zalantzarik gabe, herri honetako bizikidetza eraikitzeko prozesuan aurrera egitera eramango gaitu».
Aurrez, pozik agertu dira, amaitu delako «horrenbeste sufrikario eragin eta utzi» duen aroa. «Albiste on baten lekukotza emateko elkartu gara: dispertsioa eta urrunketa amaitu dira», esan dute. Eurak dira, beste hainbaten artean, 1987. urtetik errepideetan ibili direnak presoak bisitatzeko: «Honek ez zuen ezein kasutan gertatu behar», salatu dute.
Azkenik, gogoan izan dituzte preso zeuden seme-alabak bisitatzeari utzi beharra izan zuten guztiak, eta errepidean bizia galdu zuten hamasei presoen senitarteko eta lagunak. Esker onak eman dizkiete, berriz, autobus gidariei, Mirentxineko gidari boluntarioei eta bisitaldietarako lagundu dietenei. |
2023-4-23 | https://www.berria.eus/albisteak/227119/remco-evenepoelek-iazko-garaipena-errepikatu-du-liejan.htm | Kirola | Remco Evenepoelek iazko garaipena errepikatu du Liejan | Tadej Pogacar erori egin da 167 kilometro falta zirela, eta ezin izan du bete Ardenetako hiru klasikoak irabazteko ametsa. Bakarrik helmugaratu da Evenepoel, nagusitasunez. | Remco Evenepoelek iazko garaipena errepikatu du Liejan. Tadej Pogacar erori egin da 167 kilometro falta zirela, eta ezin izan du bete Ardenetako hiru klasikoak irabazteko ametsa. Bakarrik helmugaratu da Evenepoel, nagusitasunez. | Begirada guztiak bi gizonengan jarrita zeuden gaur Liega-Bastogne-Lieja klasikoan: iazko irabazle Remco Evenepoelengan (Quick-Step), eta Ardenetako hiru klasikoak urte berean irabazi nahi zituen Tadej Pogacarrengan (UAE). Zoritxarrez erori ostean, ordea, ikuskizun hori gabe utzi ditu zaleak; 167 kilometro falta zirela erretiratu behar izan du Pogacarrek, eta gainontzekoei aise gailendu zaie Evenepoel.
Aurrez, ordea, gogotik lan egin du haren taldeak, Quick Step-Soudalek: helmugarako kilometro asko falta zirela hasi dira lasterketa gogortzen, eta ia ehun falta zirela harrapatu dute eguneko ihesaldia.
La Redoute mendatean hasi da Evenepoel erasoan. Lehen saiakeran ia erori egin da lurreko pinturarekin irrist egin ostean, baina metro gutxi geroago ekin dio berriz ere erasoaldiari. Tartea ateratzea lortu du, baina Thomas Pidcockek (Ineos) lortu du harrapatzea. Azkenerako, ordea, amore eman du hark ere, Evenepoelen erritmoari eutsi ezinda.
Belgikarra minutu bat baino gehiagoko aldearekin gailendu da Liejan, eta iazko garaipena errepikatu du. Bigarren izan da Pidcock, eta hirugarren Santiago Buitrago (Bahrain). Lehen euskalduna, Ion Izagirre (Cofidis), hamaseigarren helmugaratu da. |
2023-4-23 | https://www.berria.eus/albisteak/227120/erakustaldia-emanda-irabazi-dio-altunak-lasori.htm | Kirola | Erakustaldia emanda irabazi dio Altunak Lasori | Egungo txapelduna 5-2 aurreratu da, baina ordutik amaierara arte bikain jokatu du amezketarrak. Hamasei tanto egin ditu, eta bat galdu. | Erakustaldia emanda irabazi dio Altunak Lasori. Egungo txapelduna 5-2 aurreratu da, baina ordutik amaierara arte bikain jokatu du amezketarrak. Hamasei tanto egin ditu, eta bat galdu. | Unai Lasoren eta Jokin Altunaren arteko partida batek beti sortzen du ikusmina, baina gaur ez da lehia askorik izan: kantxan agindu egin du Altuna III.ak, eta erakustaldia emanda gailendu zaio egungo txapeldunari (9-22).
Partida ederki hasi du Lasok, sakez min egiten eta eskuinarekin gozatuz. 5-2 aurreratu da, baina Altunak sakez zabalera egindako bi tantok erabat aldatu dute dinamika. Tanto gogor batzuk jokatu dituzte jarraian, baina Amezketakoaren alde erori dira guztiak.
Neurketa borobila egin du, eta ez dio aukerarik eman Lasori. Nafarrak aitortu du: «Berak dena perfektu egin du». Hamasei tanto egin ditu, eta bakarra galdu du. Aurkeztu du hautagaitza aurtengo txapelketa irabazteko.
Datorren larunbatean Elezkano II.aren aurka jokatuko du Lasok, eta Elordiren kontra Altunak igandean. Lehen jardunaldian, A multzoko beste partidan, 22-19 irabazi zion Elordik Elezkanori. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227121/bera-berak-espainiako-kopa-irabazi-du-zazpigarren-aldiz.htm | Kirola | Bera Berak Espainiako Kopa irabazi du, zazpigarren aldiz | Donostiarrek hasieratik amaierara arte hartu dute mendean Granollers. Alice Fernandes da Silva atezainari eman diote jokalaririk onenaren saria. | Bera Berak Espainiako Kopa irabazi du, zazpigarren aldiz. Donostiarrek hasieratik amaierara arte hartu dute mendean Granollers. Alice Fernandes da Silva atezainari eman diote jokalaririk onenaren saria. | Ez da ezustekorik izan Espainiako Kopako finalean: Bera Berak ez dio aukerarik eman Granollersi, eta neurketa ona eginda hartu du mendean Kataluniako taldea (31-25). Atsedenaldira 16-11 irabazten joan dira Donostiakoak, eta, bigarren zatiko une batzuetan erasoan fin ibili ez diren arren, Alice Fernandes atezainak zapuztu ditu Granollersen itxaropen apurrak. Hark eraman du finaleko jokalaririk onenaren saria.
Golegile onena, berriz, taldeko beste brasildarra izan da: Mariane Fernandes, zazpi gol sartuta. Bost sartu ditu Paula Arcosek, eta lau Laura Hernandezek. Granollersen aldetik, sei sartu ditu Ona Veguek, azkenerako zortziko finaleko golegile onena izan denak. Paula Milagros iruindarrak bost sartu ditu.
Malagan (Espainia) jokatu da txapelketaren zortziko finala; ostiralean Elx hartu zuen mendean Bera Berak (36-24), eta atzo, berriz, Guardes (25-23). Granollers ezustean heldu da finalera; ligan sailkapenaren behealdean dabil, baina atzoko finalaurrekoan Malaga kanporatu zuen (27-20), etxeko taldea.
Zazpigarrena
Atzokoaren bultzada, ordea, ez dute nahikoa izan gaur kataluniarrek. Neurketari indartsu ekin diote (3-4 aurretik ziren 10. minutuan), baina, defentsa lan onari eta trantsizio azkarrei esker, berehala hartu du aurrea Bera Berak. Donostiarrek izan dituzte egun hobeak erasoan, baina ez dute estuasun handirik pasatu, Fernandesen geldiketei esker.
Bera Berak Espainiako Kopa irabazten duen zazpigarren aldia da. Azken aldiz 2019. urtean irabazi zuen, eta iaz kolpea hartzetik heldu dira Malagara: Donostian egin zen zortziko finala, Illunben, eta etxekoak finalaurrekoetan kanporatu zituen Guardesek. Datorren urtean, ordea, arantza kentzeko aukera izango dute, berriz ere Donostian jokatuko baita txapelketaren azken fasea. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227122/gazte-bat-erietxera-eraman-dute-irunean-talde-batek-jipoitu-ostean.htm | Gizartea | Gazte bat erietxera eraman dute, Iruñean talde batek jipoitu ostean | Soraluzen bi pertsona atxilotu dituzte, gizon bat jipoitzea leporatuta | Gazte bat erietxera eraman dute, Iruñean talde batek jipoitu ostean. Soraluzen bi pertsona atxilotu dituzte, gizon bat jipoitzea leporatuta | Igande goizaldean ustez lapurreta saio bat egin zuten lau adingabek Iruñeko Sanduzelai auzoan. 18 urteko gazte bati telefonoa kentzen ahalegindu ziren, eta hark kontra egin ostean, jipoitu egin zuten. Erietxera eraman behar izan zuten, eta hainbat hezur hautsita ditu. Ziurrenik ebakuntza egin beharko diotela zabaldu dute erietxekoek.
Lekukoek deitu zieten udaltzainei, eta haiek harrapatu zituzten gaztetxoak, ihes egiten saiatzen ari zirela.
Datuak hartu ostean, gurasoen esku utzi dituzte.
Jipoia, Soraluzen
Soraluzen (Gipuzkoa) ere, antzeko gertaera bat jazo zen igandeko ordu txikietan. Han ere, lekukoek deitu zioten Ertzaintzari. Aurpegia kolpeak zituen gizonezko bat aurkitu zuten, eta Mendaroko erietxera eraman zuten, masailezurrak hautsita ote zituen aztertzeko.
Erasotzaileen bila hasi ziren ertzainak orduan, eta bi gizonezko atxilotu zituzten inguruan. Jaurlaritzako Barne Sailak adierazi duenez, 28 eta 36 urte dituzte atxiloturikoek, hurrenez hurren, eta badituzte aurrekariak.
Zarautzen ere (Gipuzkoa) hiru pertsona atxilotu dituzte, indarkeriaz eginiko lapurreta bat leporatuta. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227123/atera-dituzte-primo-de-rivera-faxistaren-gorpuzkiak-erorien-haranetik.htm | Politika | Atera dituzte Primo de Rivera faxistaren gorpuzkiak Erorien Haranetik | Ekitaldirik gabe egin dute lana, eta ez da izan Espainiako Gobernuaren ordezkaririk. Gorpuzkiak San Isidroko hilerrirako bidean dira. | Atera dituzte Primo de Rivera faxistaren gorpuzkiak Erorien Haranetik. Ekitaldirik gabe egin dute lana, eta ez da izan Espainiako Gobernuaren ordezkaririk. Gorpuzkiak San Isidroko hilerrirako bidean dira. | Goizean ekin diote Madrilgo Erorien Haranean ohorezko lekuan hobiraturik dagoen Jose Antonio Primo de Rivera buruzagi falangistaren gorpuzkiak handik ateratzeko lanari, Oroimen Historikoaren Legeari jarraikiz.
Francisco Franco diktadorearekin ez bezala, ekitaldirik gabe egin dute lana, eta Espainiako Gobernuaren ordezkaririk ez da izan, De Rivera ez zelako «estatuburu» izan. Faxista bakan batzuk elkartu dira protesta egiteko, baina lasaitasun osoz egin dute lekualdaketa.
Errepublikazaleek fusilatu zuten buruzagi falangista hori, Alacanten, 1936ko azaroan. Hiru urte geroago, matxino faxistek gerra irabazi ostean, Madrilera eraman zituzten haren gorpuzkiak, El Escorialera. 1959. urtean mugitu zuten berriz, Erorien Haran eraiki berrira. San Isidroko hilerrira eraman dituzte gorpuzkiak, han lurperatuko baitituzte. Atarian berrehun bat falangista elkartu dira, eta tirabirak izan dituzte Polizarekin. «Gora Espainia» oihukatu dute, eta buruzagi faxistaren aldeko mezuak adierazi. Eskua altxatuta, horietako askok agur nazia egin dute.
2019ko urriaren 24an atera zuten Franco Erorien Haranetik, han hobiratu eta 44 urtera. Espainiako Auzitegi Gorenaren babesarekin, diktadorearen gorpuzkiak Pardoko Mingorrubio hilerrira lekualdatu zituen Espainiako Gobernuak. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227124/bi-erizain-bizkaitar-daude-madrilgo-jatetxe-bateko-sutearen-biktimen-artean.htm | Gizartea | Bi erizain bizkaitar daude Madrilgo jatetxe bateko sutearen biktimen artean | Alexandra Velasco hil zen ezbeharrean, eta Maria Montes larri dago erietxean. Kateak jatetxe bat du Bilbon, apaingarri suharbera berdinekin. Bilboko Udalak «laster» egingo du ikuskapen bat lokal horretan. | Bi erizain bizkaitar daude Madrilgo jatetxe bateko sutearen biktimen artean. Alexandra Velasco hil zen ezbeharrean, eta Maria Montes larri dago erietxean. Kateak jatetxe bat du Bilbon, apaingarri suharbera berdinekin. Bilboko Udalak «laster» egingo du ikuskapen bat lokal horretan. | Ostiralean gertatu zen ezbeharra, baina asteburuan jakin da horien biktimetako bi bizkaitarrak zirela. Izan ere, Getxoko erizain bat hil zen Madrilgo Burro Canaglia jatetxearen sutean, eta beste bat larri dago ospitalean.
Jatxete italiar gisa aurkeztu du bere burua Burro Canagliak, baina oihana irudikatzeko daude apainduta kateko jantokiak, plastikozko landarez beterik. Lekukoek adierazi dutenez, pizza flanbeatu batek eragin zuen sutea.
Getxoko sei adiskidek juntadizoa egin zuten jatetxean, tarteka egiten zuten bezala. Bizkaiko herriko ingeles eskolan ikasitakoak ziren guztiak, baina hainbat lekutan ari ziren lanean. Sutean hil zen 43 urteko Alexandra Velasco Negurin bizi zen, eta Zorrotzaurreko IMQ klinika pribatuan egiten zuen lan. Bertako langileek minutuko isilunea egin dute gaur, haren omenez.
Madrilgo Salamanca auzoan dago jatetxea. Suhiltzaileen egoitza bat dago handik gertu, baina sua oso azkar zabaldu zen, eta ezin izan zuten saihestu bi pertsona hiltzea, erizaina eta zerbitzari bat, eta dozenaka zauritzea.
Maria Montes da erietxean dagoen getxoztarra. 41 urte ditu, eta erredurak ditu gorputzaren %25ean. Horrez gain, barne zauri larriak ditu. Haien lagunek minik hartu gabe ateratzea lortu zuten, atetik gertuago zeudelako eserita.
Bilbon, frankizia
Kateak badu jatetxe bat Bilbon, Guggenheim museotik gertu, eta han ere plastikozko landareak dira apaingarri nagusiak. Facua kontsumitzaileen elkarteak «premiazko ikuskapena» egiteko eskatu dio Bilboko Udalari, apaingarri horien materiala aztertu eta «suaren aurkakoa den egiaztatzeko»; «Madrilen dagoen establezimenduan jazotako ezbeharra berriro gertatzea eragotzi nahi da». Udalak jakinarazi duenez, «laster» egingo dute ikerraldi hura; dena dela, hark baieztatu du Bilboko jatetxeak beharrezko baimenak eta instalazioak dituela.
Pizza flanbeatua nabarmentzen du Burro Canaglia jatetxe kateak bere eskaintzaren artean. Bezeroen aurrean, zerbitzariek su ematen diete pizzaren gaineko osagaiei, soplete batekin. Pizza inferno haragijalea du izena platerak. Kateak adierazi duenez, zuzendaritzak debekatu egin du pizzari su ematea. Bilboko jatetxearen kudeatzaileek esan dutenez, eurek sopletea barik txiskero bat erabiltzen izan dute, segurtasunarekin kezkatuta. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227125/ekonomia-04-hazi-da-urteko-lehen-hiruhilekoan-eaen.htm | Ekonomia | Ekonomia %0,4 hazi da urteko lehen hiruhilekoan EAEn | Enplegua %0,3 handitu dela kalkulatu du Eustatek. | Ekonomia %0,4 hazi da urteko lehen hiruhilekoan EAEn. Enplegua %0,3 handitu dela kalkulatu du Eustatek. | Iragarritako motelaldia oso arina izan da urte hasieran Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Eustatek aurreratu dituen datuen arabera, hiru lurraldeetako BPG barne produktu gordina % 0,4 handitu da, 2023ko lehen hiruhilekoan aurreko hiruhilekoarekin alderatuta. 2022ko hirugarrenetik laugarrenera, berriz, %0,5 hazi zen.
Eustatek ekainaren 2an argitaratuko ditu 2023ko lehen hiruhilekoko kontu ekonomikoak, eta orduan zehaztuko du ekonomiaren atal bakoitzak zer egin duen. Hala ere, aipatu du «sektore nagusietan» desazelerazio txiki bat dagoela.
Urte arteko tasan gehiago antzematen da moteltzea: 2022ko azken hiruhilekoan %2,9 ari zen hazten, eta %2,2 azken hiruhilekoan. Urte osorako %1,5eko hazkundea iragarri du Pedro Azpiazu Eusko Jaurlaritzako Ekonomia sailburuak. Orduan zehaztu zuenez, urteko lehen erdia motelagoa izango da jarduera ekonomikoa, baina hazi egingo da bigarrenean, besteak beste, Europako Batasuneko funtsek inbertsioak handituko dituztelako.
Iaz %4,4 hazi zen Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako BPGa, eta hamarren bat gutxiago Nafarroakoa.
Enpleguak ere bilakaera positiboa izan du urtearen hasieran. Lanaldi osoko lanpostu baliokide gisa neurtuta, % 0,3 igo da 2022ko lehen hiruhilekoan, aurreko hiruhilekoarekin alderatuta. Aurreko urteko hiruhileko beraren aldean, % 1,5ekoa da hazkundea.
Urte osoan, Jaurlaritzak espero du 10.000 lanpostu sortuko direla. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227126/irantzu-gallastegi-eta-gregorio-eskudero-euskal-herriratu-dituzte.htm | Politika | Irantzu Gallastegi eta Gregorio Eskudero Euskal Herriratu dituzte | Gallastegi Zaballara eraman dute, eta Eskudero, Martutenera. Asier Borrero da Espainiatik Euskal Herriratzeko falta den azken presoa. | Irantzu Gallastegi eta Gregorio Eskudero Euskal Herriratu dituzte. Gallastegi Zaballara eraman dute, eta Eskudero, Martutenera. Asier Borrero da Espainiatik Euskal Herriratzeko falta den azken presoa. | Etxerat elkarteak jakinarazi duenez, Irantzu Gallastegi eta Gregorio Eskudero euskal presoak Euskal Herriko kartzelatan daude jada. Gallastegi Zaballara eraman dute, eta Eskudero, Martutenera. Bi preso horienak izan ziren Espainiako Espetxe Erakundeek martxoaren 24an iragarri zituzten euskal presoen azken mugimenduak. Horiekin, Sare-k amaitutzat eman zuen euskal presoen urruntze politika.
Gallastegi Estremerako espetxean zegoen preso, Euskal Herritik 450 kilometrora. Eskudero, berriz, Dueñasen, 310 kilometrora; duela ia bi urte hurbildu zuten Orioko (Gipuzkoa) presoa. Atzo, salbuespen legeek behin betiko desagertu behar dutela aldarrikatu zuten presoen senideek, Etxerat-ek deituta: «Amaitu da, azkenik, horrenbeste sufrikario eragin eta utzi digun aro luze hau».
Gaurko bi mugimendu horien ondoren, orain preso bat bakarrik falta da Euskal Herrira ekartzeko: Asier Borrero; Duesoko kartzelan dago. Hiru horiez gain, beste bi Euskal Herriratze iragarri zituzten martxoaren 24an. Faustino Marcos zen horietako bat, baina aske geratu zen apirilaren 8an, Euskal Herriratua izan baino lehen, Darocako kartzelan zigorra beteta. Garikoitz Etxeberria zen bestea, eta hori apirilaren 14an eraman zuten Zaballara. Etxeberriak joan den astean jakinarazi zuenez, orain gose greban da, bakartze egoeratik atera dezaten eskatzeko.
Ikusi gehiago: «Etxeratzea eskatzen ari gara, inolako pribilegiorik gabe»
Espainiako espetxe batean jarraituko du, berriz, Jaione Jauregik; Alcalako kartzelan dago (411 kilometrora, Espainia), behin-behinean. Hura 2020an atxilotu zuten, Belgikan, eta ondoren Espainiaratu. Haren aurkako auzibideak martxan daude Espainiako Auzitegi Nazionalean, eta auzitegi hura da haren behin-behineko espetxealdia agindu duena. Atxilotu aurretik, Ganten (Flandria) bizi zen Jauregi, eta bere aldeko babes sare bat ere badu hiri hartan.
Ikusi gehiago: Espetxe politika tresna gisa
Euskal Preso Politikoen Kolektiboak agiri bat atera zuen joan den astean Preso Politikoen Nazioarteko Egunaren harira, eta urruntzea amaitu izana txalotu zuen: «Luzez itxarondako albistea da». Politika horrek sufrikarioa baino ekarri ez duela salatu zuen agirian, babesgabetasuna indartzeaz gain «gure senideak gupidarik gabe zigortu dituelako». Etxeratzeko egin beharreko urratsak egiteko prest dagoela berretsi zuen EPPK-k. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227127/maiatzaren-6an-hasiko-da-iii-senora-sariketa.htm | Kultura | Maiatzaren 6an hasiko da III. Señora sariketa | Emakumeen eta hegemonikoak ez diren gainontzeko identitateen ikusgaitasuna du helburu lagunarteko txapelketak. | Maiatzaren 6an hasiko da III. Señora sariketa. Emakumeen eta hegemonikoak ez diren gainontzeko identitateen ikusgaitasuna du helburu lagunarteko txapelketak. | Hirugarren urtez, Señora bertso sariketa antolatu dute zenbait bertsolari eta bertsozale feministak. Maiatzaren 6an abiatuko da, Bilbon, eta, haren ondotik, Erratzun (Nafarroa) jokatuko da bigarren eta azken kanporaketa, hilaren 13an. Finala Oñatiko (Gipuzkoa) Verduri Hall gaztelekuan izango da, maiatzaren 27an.
Bilboko Bira kulturgunean izango da lehenengo kanporaketa. Bertsolari hauek arituko dira kantuan: Itxaso Paya Ruiz, Eli Zaldua Barquin, Maddi Ane Txoperena Iribarren, Ainara Ieregi Aranburu, Izarne Zelaia Arratibel eta Maider Arregi Markuleta. Gai jartzaile lanetan Leire Vargas Nieto arituko da.
Bigarren kanporaketa, berriz, Erratzuko elkartean izango da, maiatzaren 13an. Aroa Arrizubieta Barredo, Maddi Sarasua Laskarai, Idoia Granizo Uribarrena, Janire Arrizabalaga Munduate, Eli Pagola Apezetxea eta Iruri Altzerreka Martinez arituko dira kantuan, eta Ane Ezenarro Beristain ariko da gai jartzaile.
Kanporaketa bakoitzetik sailkatutako hiru bertsolarik abestuko dute maiatzaren 27ko finalean, Oñatin.
Saio guztietako sarrerak bertsosarrerak.eus atarian eros daitezke jada.
Gehiago irakurri: «Emakume indartsu bat da 'señora' bat» |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227128/haurrak-babesteko-zerbitzuetara-2167-indarkeria-kasu-iritsi-dira-2021ean.htm | Gizartea | Haurrak babesteko zerbitzuetara 2.167 indarkeria kasu iritsi dira 2021ean | Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, 18 urtez azpikoen aurkako indarkeriarekin lotutako 3.107 salaketa jarri ziren urte horretan, Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politiketako Sailburu Nerea Melgosak jakinarazi duenez. | Haurrak babesteko zerbitzuetara 2.167 indarkeria kasu iritsi dira 2021ean. Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, 18 urtez azpikoen aurkako indarkeriarekin lotutako 3.107 salaketa jarri ziren urte horretan, Eusko Jaurlaritzako Gizarte Politiketako Sailburu Nerea Melgosak jakinarazi duenez. | Adingabeen aurkako erasoengatik 3.107 salaketa jaso zituzten Araba, Bizkai eta Gipuzkoako erakundeek, eta hiru lurralde horietako haurrak babesteko foru zerbitzuetara 2.167 kasu iritsi ziren 2021. urtean. Eusko Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburu Nerea Melgosak jakinarazi ditu datu horiek gaur, Haur eta nerabeenganako indarkeriaren aurkako Euskal Estrategia (2022-2025) aurkezteko ekitaldian.
Melgosak azaldu du Europako ikerketek islatzen dutela eraso fisikoak %10 eta %22 artekoak direla adin txikikoen taldean; sexu erasoak, berriz, %8 eta %12 artekoak; eraso emozionalak, %14-%36; eta zaintzarekiko utzikeriari dagokionak, %10 eta %16 bitartekoak. «Ume asko dira askotariko indarkeriaren biktima, gehienetan gertatzen delako haurrak indarkeria bat baino gehiagoren biktimak direla», erantsi du Melgosak; sailburuak esplikatu du, gainera, «sarritan» jazotzen dela familiaren barruan eta kanpoan sufritu behar izatea indarkeria.
Kasuak azkarrago atzeman
Haurren Kontrako Tratu Txarren Aurkako Nazioarteko Eguna izango da bihar, eta, Melgosa sailburuak parte hartu du Haurren eta nerabeen indarkeriaren aurkako zentzumen guztiak: eskubideen sustapena eta prebentzioa izeneko jardunaldian. Jaurlaritzak iaz martxan jarritako estrategiaren eraginkortasuna nabarmendu du, «indarkeria horiek prebenitzeko prestatuago» ei daudelako erakundeak. «Kasuak azkarrago atzeman eta modu goiztiarrean esku hartzeko aukera gehiago ditugu orain», esan du. Arretan eta babesean, «arta osoagoa» emateko moduan dira erakundeak, Melgosaren esanetan.
Adin txikikoen aurkako indarkerian ahalik eta azkarrena esku hartzeko, «erakundeen arteko sistema baten aldeko apustua da» Jaularitzak egin duena, «errealitatea hobeto identifikatzeko, ezagutza pilatzeko eta kalitatezko arta bat emateko haurrei». |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227129/atzerritarrak-sudandik-ateratzeko-operazioak-ugaritu-dira-eta-erasoek-ez-dute-etenik-khartumen.htm | Mundua | Atzerritarrak Sudandik ateratzeko operazioak ugaritu dira, eta erasoek ez dute etenik Khartumen | Milioika herritar hiriburuan harrapatuta daude, eta janari eta ur eskasia gero eta handiagoa dute. | Atzerritarrak Sudandik ateratzeko operazioak ugaritu dira, eta erasoek ez dute etenik Khartumen. Milioika herritar hiriburuan harrapatuta daude, eta janari eta ur eskasia gero eta handiagoa dute. | Sudanen, atzerritarrak herrialdetik ateratzeko hainbat operazio egin dituzte azken orduetan. Estatu batzuk presaka ari dira lanean beren herritarrak Sudandik eramateko, ez daitezen harrapatuta gelditu apirilaren 15ean Sudango armadaren eta RSF Azkar Laguntzeko Indarren artean piztu zen gatazkan. Aldi berean, milioika lagun daude etxetik irten ezinda Khartumen, geroz eta kezka handiagoarekin, egoerak okerrera egingo duen beldur, ikusita gatazkan bitartekari izan zitezkeen atzerriko talde diplomatikoak ihes egiten ari direla Sudandik.
Armadaren eta RSFren arteko borrokek giza krisia eragin dute. Gutxienez 420 lagun hil dira orain arte, eta 3.700 baino gehiago zauritu. Khartumen, milaka herritarrek ihes egin dute etxetik; gainera, milioika dira oraindik etxean gordeta daudenak, bonbetatik eta tiroetatik babestu nahian, eta geroz eta janari, ur eta argindar eskasia handia dute.
Sudango armadaren eta RSFren arteko borrokak ez dira eten hiriburuan, nahiz eta ostiralean hiru eguneko su etena iragarri zuten. Hala ere, bi aldeek erraztu egin dituzte atzerritarrak ateratzeko operazioak. Ez dute elkarlan bera erakutsi Sudango herritarren behar humanitarioak arintze aldera. Errepidea ez da batere segurua, zenbait lekukotzaren arabera, RSFko soldaduak autoak osten ari direlako.
Ikusi gehiago: Sudanen gertatzen ari dena ulertzeko gakoak
Aitzitik, eraso batzuek osasun zentroei kalte egin dietela jakinarazi du Tedros Adhanom Ghebreyesus OME Osasunaren Mundu Erakundeko zuzendariak. «Paramedikuek, erizainek eta medikuek ez dute zaurituengana iristeko modurik askotan, eta zaurituak ezin dira heldu osasun zentroetara», adierazi zuen atzo Twitter bidez. OMEren Mediterraneo ekialdeko bulegoaren arabera, hamalau erasok eragin diete osasun zentroei, eta zortzi lagun hil dira horietan.
Gelditu ala ihes egin, erabaki zail hori hartu beharrean daude Khartumen bizi diren herritarrak. «Inoiz hartu dudan erabakirik zailena da», adierazi dio 37 urteko Mohamedek Al Jazeera hedabideari, hiriburutik ihes egin ostean. «Norbaitek esango balit gure ingurua segurua dela, segundo bakarrean hartuko genuke itzulerako bidea. Baina ezin gara itzuli».
Khartumetik ihes egin duten gehienek ekialdeko Port Sudan hirira jo dute —hiriburutik 800 kilometro ingurura—, oraingoz nahiko gune segurua delako eta itsasbideak dituelako, hiria Djibutirekin eta Egiptorekin lotzen dutenak. Beste batzuek iparraldera jo dute, Wadi Halfa hirira, Egiptoko muga zeharkatzeko asmoz.
Atzerriko operazioak
Saudi Arabia izan zen bere herritarrak ateratzeko operazio bat egiten lehena, larunbatean. Lurretik garraiatu zituen Khartumdik ekialdeko Port Sudan hiriraino, eta, handik, barkuz Itsaso Gorriaren beste aldera, Saudi Arabiara. Bide bera erabili dute asteburuan NBE Nazio Batuen Erakundeko hainbat autobusek eta autok.
AEBek airetik atera dituzte ehun herritar inguru. Indar bereziek erabiltzen dituzten helikopteroen sorta bat bidali dute Djibutin duten base militarretik. Italiak eta Frantziak ere Djibutira eraman zituzten Sudandik ateratako herritarrak. Espainiak ehun bat lagun lekualdatu ditu hegazkinez Sudandik kanpora. Erresuma Batuak bere diplomazialari guztiak atera ditu, atzo Rishi Sunak lehen ministroak baieztatu zuenez, eta Alemaniak, Herbehereek, Greziak, Ghanak, Libiak eta Indiak iragarri zuten operazioak hasi zituztela beren estatuetako herritarrak eta beste batzuetakoak ateratzeko. Jordaniak adierazi du 340 lagun inguru atera dituela, eta Egiptok dei egin die Sudanen dituen 10.000 herritarrei Port Sudango eta Wadi Halfako kontsulatuetara joan daitezen, herrialdetik irten ahal izateko.
Trantsizioa
Militarrek 2019an Omar al-Baxir boteretik kentzeko estatu kolpea eman zutenetik, trantsizio prozesu batean murgilduta zegoen Sudan, hura aurrera eramateko zailtasun handiekin. Trantsizioa bideratzeko aurreneko saiakerak porrot egin zuen, duela urte eta erdi. 2021eko urrian, estatu kolpea eman zuten militarrek, eta Abdalla Hamdok lehen ministroa buru zuen trantsizioko gobernu zibila indargabetu. Urtebete pasa geroago, iazko abenduan, sektore zibilek eta militarrek akordio bat sinatu zuten, zeinak zehazten duen zein diren eman beharreko pausoak trantsizioa gauzatzeko eta zibilek militarrak ordezkatzeko herrialdearen buruzagitzan.
Horretarako behin betiko ituna sinatzekoak ziren auzian inplikatutako aldeak joan den hilaren 1ean, baina bi aldiz atzeratu dute, adostasunik ez baita paramilitarrak armadan integratzeko moduari dagokionez. Al-Burhanek martxo amaieran adierazi zuen krisia konpontzeko prozesua «luzea eta zaila» izango zela. Eta egoerak okerrera egin zuen apirilaren 6an, zeren paramilitarrek beren unitateak hedatu zituzten Khartumgo kaleetan, armadari hori egiteko baimenik eskatu gabe.
2013an, Omar al-Baxir presidenteak talde paramilitar bilakatu zuen RSF talde armatua, eta buruzagi militarren pareko karguak eman zizkien hartako arduradunei. Jarraian, Hego Darfurrera, Yemenera eta Libiara bidali zituen borrokara. 2019an Al-Baxir indarrez kargugabetu zutenerako, armadaren eta paramilitarren arteko lehia piztua zen.
Abdu Fattah al-Burhan armadaren buruak joan den astean adierazi zuen «gobernu zibil bat» ezartzea duela helburu. «Sinetsita gaude gure helburua lortuko dugula, eta estatuaren batasuna eta segurtasuna bermatuko ditugula, gobernu zibil baterako trantsizioari bide emanez». Mohamed Hamdan Dagalo paramilitarren buruak, berriz, esana du al-Burhan preso hartzea dutela azken xedea, eta bide batez, egungo armada desegitea.
NBEren Segurtasun Kontseiluak Sudango egoera aztertzeko bilkura egingo du bihar. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227130/gorenak-asteazkenean-aztertuko-ditu-barbadoren-eta-zelaiaren-kontrako-zigorrak.htm | Politika | Gorenak asteazkenean aztertuko ditu Barbadoren eta Zelaiaren kontrako zigorrak | «Armak, munizioak eta lehergailuak edukitzea, eta horiek helburu terroristarekin gordetzea» egotzita atxilotu zituzten, 2019an. Defentsak absoluzioa galdegin zuen, «frogak lausoak» zirela argudiatuta. Ankerkeriari Stop dinamikak elkarretaratzeetara deitu du. | Gorenak asteazkenean aztertuko ditu Barbadoren eta Zelaiaren kontrako zigorrak. «Armak, munizioak eta lehergailuak edukitzea, eta horiek helburu terroristarekin gordetzea» egotzita atxilotu zituzten, 2019an. Defentsak absoluzioa galdegin zuen, «frogak lausoak» zirela argudiatuta. Ankerkeriari Stop dinamikak elkarretaratzeetara deitu du. | Galder Barbadoren eta Aitor Zelaiaren aurka Espainiako Auzitegi Nazionalak jarritako zigor epaia aztertuko du Espainiako Auzitegi Gorenak, asteazkenean. Auzitegi Nazionaleko fiskaltzak eskatuta zigortu zituzten. Defentsak absoluzioa eskatu zuen, argudiatuta «frogak lausoak» zirela eta «lekuz kanpoko epaiketa» izan zela.
2019ko otsailaren 8an atxilotu zituen Ertzaintzak Galder Barbado eta Aitor Zelaia gazteak, Espainiako Auzitegi Nazionalaren aginduz, «armak, munizioak eta lehergailuak edukitzea, eta horiek helburu terroristarekin gordetzea eta trafikatzea» leporatuta. Maria Tardon epaileak espetxera bidali zituen bi gazteak, eta urte bereko udaran atera ziren. 6.000 euroko bermea ordaindu behar izan zuten baldintzapean aske gelditzeko, epaiketa iritsi bitartean. 2021eko urtarrilean epaitu zituzten, eta Fiskaltzak zortzi urteko espetxe zigorra eta zazpi urteko zaintzapeko askatasuna eskatu zuen haietako bakoitzarentzat. Auzitegi Nazionalak lau urteko kartzela zigorra, urtebeteko zaintzapeko askatasuna eta hamar urteko inhabilitaziora zigortu zituen. Helegitea jarri zuten Gorenean, eta asteazkenean aztertuko dute.
Bi arabarrekiko elkartasun eta babes dinamikak, ANkerkeriari Stop taldeak, agerraldi batean salatu du prozesua: «Prozesu bidegabe hau abiatu zenean egin genuen bezala, Poliziaren jazarpen politikoak eragindako ankerkeria eta bi urte hauetan bizitza normala ezin egin izana». Ohartarazi dute Gorenak ebatzi dezakeela Barbado eta Zelaia atxilotzea edozein unetan, eta elkarretaratzeetara deitu dute egoera salatzeko. Agurainen, Amurrion eta Gasteizen izango dira, asteazkenean, 19:00etan. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227131/europako-gastu-militarra-gerra-hotzaz-geroztik-izandako-handiena-da.htm | Mundua | Europako gastu militarra Gerra Hotzaz geroztik izandako handiena da | SIPRIren arabera, Europako herrialdeen artean Finlandia, Lituania, Suedia eta Polonia dira 2013tik aurrekontu militarra gehien handitu dutenak. AEBei, Txinari eta Errusiari dagokie munduko gastuaren %56. | Europako gastu militarra Gerra Hotzaz geroztik izandako handiena da. SIPRIren arabera, Europako herrialdeen artean Finlandia, Lituania, Suedia eta Polonia dira 2013tik aurrekontu militarra gehien handitu dutenak. AEBei, Txinari eta Errusiari dagokie munduko gastuaren %56. | 2022an, Europako estatuen gastu militarra Gerra Hotzaz geroztik erregistratutako handiena izan zen, Ukrainako gerrak bultzatuta, SIPRI Stockholmgo Bakearen Ikerketarako Nazioarteko Institutuak gaur argitaratutako datuen arabera. Europa izan zen azken 30 urteetan armen erosketetan igoerarik handiena izan zuen kontinentea (%13). Hazkunde horren eta Asia ekialdean azkenaldi honetan izandako tentsioaren gorakadaren ondorioz, munduko gastu militarra zortzigarren urtez jarraian igo da, 2 bilioi euroren langa gainditzeraino. Beste modu batera esanda, munduko BPG barne produktu gordinaren %2,2. Urtetik urterako igoera, halaber, %3,7koa izan zen. «Mundua gero eta ezegonkorragoa da», ohartarazi du ikerketa taldeko kide Nan Tianek.
SIPRIk txostenean nabarmentzen duenez, Europa erdialdeko eta mendebaldeko estatuek 315.000 milioi inguru gastatu zituzten joan den urtean, 2013an baino %30 gehiago. Kopuru horrek, hain zuzen, 1989koa gainditu du lehen aldiz. Finlandia —2013an baino %36 gehiago—, Lituania (%27), Suedia (%12) eta Polonia (%11) izan ziren iaz aurrekontu militarra gehien handitu zuten lehen lau herrialdeak, eta, hainbat estatuk abiarazitako asmoen arabera, gastu militarrak gora egingo du aurrerantzean ere, Stockholmgo Institutuak jaso duenez.
«Errusiak 2022ko otsailean Ukrainan hasitako inbasioak eragin handia izan bazuen ere iazko gastu militarrari buruzko erabakietan, Errusiaren erasoari buruzko kezkak askoz lehenagotik hasi ziren sortzen. Sobietar Batasuneko kide izan ziren herrialde askotan bi aldiz handiagoa da gastu militarra 2014tik, Errusiak Krimea anexionatu zuen urtetik», azaldu du SIPRIko ikertzaile Lorenzo Scarazzatok.
Errusiak, gastu militarrik handiena duten potentzietan bigarrenak, %9,2 igo zuen gastua, 86.400 milioi euroraino —BPGaren % 4,1—; Ukrainak, berriz, %640ko igoera historikoa izan zuen iaz —BPGaren %34—, Mendebaldeko hainbat herrialdetatik jasotako dohaintzak kontuan hartu gabe; SIPRIren arabera, herrialde batek urte bakar batean izan duen gastu militarraren hazkunderik handiena izan zen. NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundeak, berriz, bilioi bat euro inguruko gastu militarra izan zuen iaz, 2021ean baino %0,9 handiagoa.
Europan eta beste kontinente batzuetan izandako igoerak gorabehera, AEB Ameriketako Estatu Batuek eusten diote defentsa arloko zerrendaren lehen postuan: 880.000 milioi euro gastatu zituzten —munduko gastu osoaren %39—, Txina zerrendako bigarrenak halako hiru. Washingtonek %0,7 igo zuen gastua 2021etik, Ukrainari emandako laguntza militarren eraginez, besteak beste. AEBek Ukrainari iaz emandako ia 18.000 milioi euroko diru poltsa, zehazki, Gerra Hotzaz geroztik herrialde bati inoiz emandako laguntza militarrik handiena izan zen, SIPRIk zehaztu duenez. Diru kopuru hori AEBetako gastu militar osoaren %2,3 baino ez da.
Saudi Arabiak —iaz baino %16 gehiago— eta Indiak (%6) osatzen dute gastu militarreko lehen bostekoa. Haien atzetik, zerrenda horretan agertzen dira, hurrenkera honetan, Erresuma Batua —Europan gastu militarrik handiena izan zuen herrialdea—, Alemania, Frantzia, Hego Korea eta Japonia. Ukraina, berriz, 25. postutik hamaikagarrenera igo zen iaz. Espainiari dagokionez, postu bat jaitsi zuen 2021etik, hamaseigarren lekuan gelditzeraino, Brasilen aurretik; halere, 18.500 milioi euro gastatu zituen defentsa arloan —BPGaren %1,5—, aurreko urtean baino %7,3 gehiago.
Txinak, %4,2ko igoera
Txostenak, gainera, Asian eta Ozeanian izandako igoera ere jasotzen du; 522.000 milioi euro gastatu zituzten, 2021ean baino %2,7 gehiago, eta 2013an baino %45 gehiago. Txina izan zen 2022an munduan gastu militar handiena zuten herrialdeetan bigarrena: 265.000 milioi euroko gastua izan zuen. Asiako erraldoiak %4,2 igo zuen gastu militarra 2021etik, eta %63 2013tik. 28 urtez jarraian, Txinak indartu egin du defentsa arloa.
Japoniari dagokionez —gastu militar handiena duten Asiako herrialdeen artean bigarrena da—, defentsa arlorako gastua %5,9 handitu zuen 2021etik 2022ra, 1960tik izandako igoerarik handiena; 41.700 milioi euroko gastua izan zuen —bere BPGaren %1,1—. Tokiok 2022an argitaratutako segurtasun nazionaleko estrategia berri baten arabera, herrialdeak gaitasun militarra sendotzeko «asmo handiko planak» izango ditu hurrengo hamarkadetan, Txinaren, Ipar Korearen eta Errusiaren «mehatxuei» aurre egin ahal izateko, SIPRIk jaso duenez.
Erdialdeko Amerikan eta Kariben, ostera, defentsa arlorako jarritako aurrekontua %6,2 apaldu zen oro har, Mexikoko gastu militarra ia hamar puntu apaldu baitzen; Hego Amerikan, berriz, %6,1 murriztu zen; kasu horretan, Brasilen behera egin zuelako.
Afrikako herrialdeen artean, Nigeriak, esaterako, %38 murriztu zuen iaz gastu militarra, 2021ean %56 igo ostean. Kontrara, Etiopiak %88 handitu zuen. Igoera horren ostean gertatu ziren, hain zuzen, herrialdeko armadak TPLF Tigrayko Herria Askatzeko Frontearen aurka egindako erasoaldiak. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227132/ikerketa-batek-dio-talde-lanetan-emakumeak-ezkutuko-lanez-arduratzen-direla-eta-gizonak-lan-publikoez.htm | Gizartea | Ikerketa batek dio talde lanetan emakumeak ezkutuko lanez arduratzen direla, eta gizonak lan publikoez | Patricia Martinez Garcia eta Delicia Aguado Pelaez ikerlariek Emakunderen beka bat jaso dute ikerketa egiteko. Gaur aurkeztu dute lana, Gasteizen. | Ikerketa batek dio talde lanetan emakumeak ezkutuko lanez arduratzen direla, eta gizonak lan publikoez. Patricia Martinez Garcia eta Delicia Aguado Pelaez ikerlariek Emakunderen beka bat jaso dute ikerketa egiteko. Gaur aurkeztu dute lana, Gasteizen. | «Talde lanek ikasleen arteko ikasketa aktiboari bide ematen diote, eta beste zenbait gaitasun sustatzen dituzte; oinarrizko baloreak dira guztiak», adierazi du Patricia Martinez Garcia ikerlariak. Argi utzi du, baina, lan eredu horrek alderdi negatiboak ere badituela, badaudelako genero rolek eta arauek eragindako desberdintasunak. Hori aztertu du bere azkeneko lanean, Delicia Aguado Pelaezekin elkarlanean.
Genero desberdintasunak modu kooperatiboan argitu eta kudeatzeko hezkuntza arloko ikerketa ekintza du izena lanak, eta ikerketa lanetarako Emakunderen beketako bat jaso du. Gaur aurkeztu dute, Gasteizen. Egileez gain, han izan da Miren Elgarresta Emakundeko zuzendaria. Genero arauek indar handia dutela azpimarratu du Elgarrestak: «Eremu guztietan dute eragina, eta, ikerketa horrek eremu jakin batera begiratu du: talde lanetan batzuek eta besteek betetzen dituzten funtzioetara». Bigarren mailako hezkuntzan eta unibertsitatean gertatzen da, eta, dioenez, funtsezkoa da «genero ikuspegitik hausnarketa egitea» fenomeno hori amaiarazteko.
Aguadok azaldu du genero arauak direla lanaren oinarria: «Ikusezinak dira; txikiak garenetik aktibatuz doazen espektatibak dira, eta hezi ahala jasotzen ditugu». Hori kontuan hartuz, arau horiek talde lanetan aktibatzen ote diren ikusi nahi zuten ikerketan, eta, hala balitz, horiei aurre egiteko martxan jartzen ahal diren estrategiak prestatu. Ikerketak aurrera egin ahala, ikusi ahal izan dute lanaren alde publikoa –aurkezpena, adibidez– gizonek egin ohi dutela, eta pribatua, berriz, –zuzenketak edo dokumentazio lana– emakumeek. «Hitza gutxiago hartzen dugu, eta espazio txikiagoa okupatu», azpimarratu du Aguadok.
Emakumeek talde lanetan duten rolarekin lotutako zenbait ezaugarri ere aipatu ditu Aguadok. Nork bere buruari anitz exijitzea da horietako bat: ez dagozkien ardurak hartu ohi dituzte emakumeek, eta guztia bikain egiteko beharra dute. Gainera, inpostorearen sindromea ere agertu ohi da emakumeengan, eta horrek sinetsarazten die ez direla behar bezain onak esparru publikoan egoteko. Gizonen artean, berriz, kontrakoa gertatzen da: «Zigor handiagoa sentitzen dute hitza ez hartzeagatik, hitz egin eta hanka sartzeagatik baino». Bi talde horien ezaugarri orokorrak horiek diren arren, aldatu egiten dira pertsonaren arabera.
Ikusi gehiago: Maskararen atzekoa ikusaraztearen beldur
Ikerketaren arabera, enpatia ere bada bi talde horiek bereizten dituzten ezaugarrietako bat. Emakumeak arduratu ohi dira taldekide guztien ongizate emozionala ziurtatzeaz. Gizonak, ordea, «deseroso» egoten dira sentimenduez solastatzean.
«Berdintasunezko ikasgelak»
Ezaugarri horiek guztiek «errekonozimendua baldintzatzen» dutela dio Aguadok. Lan pribatuak ez bezala, publikoak errekonozitu eta baloratu egiten baitira. Martinezek azaldu du ikerketan zenbait proposamen egin dituztela errealitate horiek aldatzeko, «berdintasunezko ikasgelak sortzeko». Erran du «desberdintasunak problematizatzea» dela lehenbizikoa eta oinarrizkoena, eta, horretarako, «desberdintasunak existitzen direla onartzeko jarduerak egitea». Adibidez, lan batean bakoitzak zer egin duen identifikatuz gero, argiago ikusten ahalko da zereginak banatzeko orduan dagoen genero desberdintasuna. Bertzalde, orain arte baloratu ez diren lanak baloratzearen garrantzia ere aipatu du: «Ikusezina ikusaraztea». |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227133/badiolari-hamar-urteko-zigorra-jarri-diote-baina-ez-dute-espetxeratuko.htm | Kirola | Badiolari hamar urteko zigorra jarri diote, baina ez dute espetxeratuko | Epaileak hamasei hilabeteko zortzi zigor jarri dizkio, irainengatik. Zigor bakoitza ez denez bi urte baino gehiagokoa, ez dute kartzelatuko. Horrez gain, 180.000 euroko isuna ordaindu beharko du, eta 175.000 euro iraindutakoei. | Badiolari hamar urteko zigorra jarri diote, baina ez dute espetxeratuko. Epaileak hamasei hilabeteko zortzi zigor jarri dizkio, irainengatik. Zigor bakoitza ez denez bi urte baino gehiagokoa, ez dute kartzelatuko. Horrez gain, 180.000 euroko isuna ordaindu beharko du, eta 175.000 euro iraindutakoei. | Epaileak hamar urte eta zortzi hilabeteko zigorra ezarri dio Iñaki Badiola Realeko presidente ohiari, hainbat lagun iraintzeagatik Twitterren, tartean Markel Olano Gipuzkoako ahaldun nagusia, eta haiei buruz gezurrak esateagatik. Hala ere, Badiolak ez du espetxera joan beharko, epaileak hamasei hilabeteko zortzi zigor jarri baitizkio; hau da, zigor bakoitza ez denez bi urte baino gehiagokoa, ez dute kartzelatuko. Horrez gain, 180.000 euroko isuna ordaindu beharko du, eta 175.000 euro iraindutakoei.
Fiskalak eskatutako zigorra baino asko txikiagoa da ezarri diotena, 66 urte eskatzen baitzituen, eta 3 milioi euro baino gehiagoko kalte ordaina. Epaiketa urtarril amaieran egin zen, eta Badiolak ukatu egin zuen mezu horiek idatzi izana. «Esango dudan bakarra da nik ez nuela Twitter kontu hori sortu, eta ez nituela mezu horiek idatzi». Epaiketa guztian ez zuen beste adierazpenik egin. Haren aurka salaketa jarri zutenen artean zeuden Markel Olano Gipuzkoako Ahaldun Nagusia, lau epaile, epaitegietako funtzionario bat, Gipuzkoako Ogasuneko hainbat arduradun... Badiolak haur pornografia kasuekin zerikusia izatea eta iruzur egitea egozten zien.
Epaileak hiru arrazoi eman ditu egilea Badiola dela ziurtatzeko. Batetik, Ertzaintzaren txosten eta ikerketek agerian uzten dute haren egiletza. Bestetik, epaileak nabarmendu du «modu batera edo bestera, zeharka edo zuzenean» Badiolak harremana izan zuela salatzaileekin. «Haiei egozten zien Realaren presidente kargua galdu izana».
Baina, epailearen arabera, bada beste proba argigarri bat, Ertzaintzaren txostenean jaso ez arren, Badiola errudun egiten duena: argazki bat. Bertan, Gipuzkoako Ogasuneko arduradun bat agertzen da. Arduradun horrek egin zizkion ikuskaritzak Badiolari eta haren enpresei, eta Twitterreko mezu horietan agertzen zen, eta Panamako paperekin lotura izatea egozten zion. Argazki hori bilera gela batean ateratakoa zen, eta bertan Badiola eta ogasuneko arduradun hori baino ez zeuden. Bestalde, epaiak jasotzen du «logikoena» izango zela Badiolak «azalpen sinesgarri bat» eman izana, eta halako akusazio larrien aurrean «aktiboki» defendatu izana bere burua. Baina ez zuen hala egin. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227134/hegoaldeko-hamar-herritarretik-batek-ezin-du-etxea-berotu.htm | Ekonomia | Hegoaldeko hamar herritarretik batek ezin du etxea berotu | Batez besteko errenta %5etik gora handitu zen iaz Hegoaldean. Pobrezia arriskuan daudenen kopurua pixka bat apaldu da. | Hegoaldeko hamar herritarretik batek ezin du etxea berotu. Batez besteko errenta %5etik gora handitu zen iaz Hegoaldean. Pobrezia arriskuan daudenen kopurua pixka bat apaldu da. | Bizi baldintzei buruz INE Espainiako Estatistika Institutuak urtero argitaratzen duen inkestak erakusten du herritar pobreenen egoerak pixka bat okerrera egin zuela 2022. urtean.
Datu esanguratsu bat da handitu egin zela etxea «tenperatura egokian» mantentzerik izan ez zutenen kopurua —Euskal Herrian, uler daiteke hilabete hotzetan etxea berotzerik ez dutenak direla horiek—. Gasaren eta argindar garestiaren ondorioz, 2022. urtean ia hamarretik batek ez zuen hori egiterik izan: %9,7 Nafarroan (%5,5 2021ean), eta %9,3 Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan (%7,2).
Era berean, bi puntu handitu zen iaz astebeteko oporrak etxetik kanpo egiterik izan ez zutenen kopurua: %18,7 dira EAEn, eta %24,7 Nafarroan.
Aparteko gastuei aurre egiteko gai ez direnak ere pixka bat ugaritu dira: %21,5 dira Nafarroan, eta %18,7 beste hiru lurraldeetan.
Edonola ere, gutxitu egin ziren etxebizitza gastuak (hipoteka, alokairua, argindarra...) ordaintzerik ez dutenen kopurua —%5,7 EAEn, eta %9,3 Nafarroan—, baita bi egunean behin haragia edo arraina jaterik ez zutenen kopurua ere —%3,5 Nafarroan, %2,4 EAEn—.
Errenta, %5etik gora
Inflazio handiak negoziazio kolektibo gogorra eragin zuen, eta horren ondorioz soldatak igo egin ziren, kasu askotan prezioen azpitik izan bazen ere. Ondorioz, biztanleko batez besteko errenta 883 euro (+%5,7) igo zen Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan —16,427 euro urtean—, eta 701 euro Nafarroan (+%4,6) —15.970 euro—. Inflazioa, berriz, %5,6koa izan zen urte amaieran.
Pobrezia arriskuan dauden herritarren kopurua, oro har, murriztu egin zen, baina ez modu homogeneo batean. AROPE indizearen arabera neurtuta, Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako herritarren %15,7 daude pobrezia eta bazterkeria arriskuan (%16 ziren, 2021ean), eta %14,5 Nafarroan (%14,7, 2021ean). Pobrezia larria jasaten dutenak ugaritu egin dira Nafarroan (%3,4tik %5,6ra), eta gutxitu beste hiru lurraldeetan (%4,6tik %3,7ra). |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227135/grebaren-eta-borroka-sindikalaren-balioa-aldarrikatuko-du-elak-maiatzaren-lehenean.htm | Ekonomia | Grebaren eta borroka sindikalaren balioa aldarrikatuko du ELAk Maiatzaren Lehenean | Sindikatuak adierazi du greba beharrezkoa dela gobernuen ekintzarik ezari eta patronalen blokeoei aurre egiteko. Greben bidez lortutako «garaipenak» biltzen dituen urtekaria aurkeztu dute. | Grebaren eta borroka sindikalaren balioa aldarrikatuko du ELAk Maiatzaren Lehenean. Sindikatuak adierazi du greba beharrezkoa dela gobernuen ekintzarik ezari eta patronalen blokeoei aurre egiteko. Greben bidez lortutako «garaipenak» biltzen dituen urtekaria aurkeztu dute. | ELAk badauka Maiatzaren Lehenerako leloa: Borrokan, irabazteko. Lelo horrekin, grebaren eta borroka sindikalaren balioa aldarrikatuko dute datorren astelehenean. «Borroka sindikala eta greba lotuta daude lorpenekin; grebarik gabe, ez dago lorpenik», adierazi du Mitxel Lakuntza ELAko idazkari nagusiak, gaur goizean Langileen Nazioarteko Eguna aurkezteko antolatu duten prentsaurrekoan, Bilbon. Hiri horretan eta Iruñean egingo dituzte manifestazioak. Biak 11:30ean hasiko dituzte: Bilbokoa Jesusen Bihotza plazan, eta Iruñekoa, berriz, Gurutzeko plazan.
Lakuntzak adierazi duenez, Maiatzaren Lehena «oso testuinguru zailean» helduko da. «Langile klasea %15 gehiago ordaintzen ari da jakiengatik, eta, batez beste, 3.600 euro gehiago urtean hipotekengatik». Bankuak, oligopolio energetikoak eta elikagaien banatzailerik handienak, berriz, «etekin historikoak» lortzen ari dira. Testuinguru hori azaltzeko, bi arrazoi azpimarratu ditu Lakuntzak: gobernuen ekintzarik eza eta patronalen blokeoak.
«Urkulluren eta Txibiteren gobernuek ez dute neurri esanguratsurik hartu hain testuinguru gogorrari aurre egiteko». Salatu duenez, Eusko Jaurlaritzako lehendakariaren «lehentasun bakarra» abiadura handiko trena da. «Esaten dute ez dagoela dirurik etxebizitzaren arlorako eta Osakidetzarako, baina AHTa bultzatzeko badago». Are gehiago, Lakuntzak zera azaldu du: Airef kontu publikoen Espainiako agintaritzak argitaratu dunez, Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak «1000 milioi euro gastatzeari» uko egin diote. «Gutxi gorabehera, bakoitzak 500 milioi euro ez gastatzea erabaki du». ELAren ustez, bi gobernuak ekonomia eta enpresaren arloko «botereen» menpe daude.
Patronalen blokeoak dira bigarren arazoa. Sektore feminizatuetako hitzarmenetan nabarmenagoa da blokeoa, Amaia Muñoa idazkari nagusiaren albokoak esan duenez. «Zahar etxeak, etxez etxeko laguntza, ostalaritza, merkataritza eta garbikuntza, besteak beste». Muñoaren arabera, sektore horietan borroka luzeak egitera behartu dituzte lan baldintzak hobetzeko. Eta lorpenak izan dituzte: «Akordio onak lortu ditugu; horren adibide dira Gipuzkoako ehungintza eta ostalaritza hitzarmenak». Era berean, gogoratu du azpikontrata publiko eta pribatuetan soldata arrakalari aurre egiteko akordioak lortu dituztela garbikuntza azpikontraten arloan. «Batzuetan, arrakala desagerrarazi dugu; beste batzuetan, berriz, mugatu».
2022ko urtekaria
2022an greben bitartez lortutako «garaipenak» urtekari batean bildu ditu ELAk. Oro har, «86 garaipen» izan zituzten iaz. «Lau egunean behin», azpimarratu du Muñoak. «Grebarena ez da bide erraza, baina, beharrezkoa den heinean, grebarako prestatzea dagokio sindikatuari». Muñoaren ustez, beharrezkoa da «greben bidez lortutako fruituak» azaleratzea. Hori dela eta, urtekaria urtero ateratzea eta egitea erabaki dute.
«ELAk erabaki du bere estrategiaren erdigunean greba jartzea», Lakuntzak zehaztu duenez. Eta gehitu du konfrontazio eredu sindikal bat dela egungo testuinguruari aurre egiteko bide bakarra. Elkarrizketa sozialaren eta sindikalismoa instituzionalizatzearen aurka agertu da ELA. «Azalpen eta iragarpen asko egin, baina erabaki gutxi hartzen dituzte». Hori dela eta, Maiatzaren Lehenean aldarrikatzera aterako dira, baina ospatzera ere bai. «Ospatu nahi dugu langile askok erabaki bat hartu dutela: prest daude borrokatzeko, antolatzeko eta lorpenak gauzatzeko». Idazkari nagusiaren arabera, grebek hitzarmen onak ekartzen dituzte, eta, beraz, «herri hobea eta justuagoa» egiten dute. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227136/enplegua-bermatzeko-neurriak-eskatu-dituzte-vw-landabeneko-eta-enpresa-hornitzaileetako-batzordeek.htm | Ekonomia | Enplegua bermatzeko neurriak eskatu dituzte VW Landabeneko eta enpresa hornitzaileetako batzordeek | Ibilgailu elektrikoa egiteko aldaketak inor kanpoan utz ez dezala eskatu dute batzordeek, eta Landabenek eta haren hornitzaileek «estrategikoak izaten» jarrai dezatela. | Enplegua bermatzeko neurriak eskatu dituzte VW Landabeneko eta enpresa hornitzaileetako batzordeek. Ibilgailu elektrikoa egiteko aldaketak inor kanpoan utz ez dezala eskatu dute batzordeek, eta Landabenek eta haren hornitzaileek «estrategikoak izaten» jarrai dezatela. | VW Landabeneko eta hura hornitzen duten enpresetako langile batzordeek elkarretaratzea egin dute gaur lantegiko atarian, ibilgailu elektrikoen fabrikaziorako trantsizio prozesuan Landaben eta haren hornitzaileak «estrategikoak» izan daitezela eskatzeko. Duela bi aste Landabeneko lanige batzordeak salatu zuen auto elektrikoentzako bateriak muntatzeko lantegiak «kolokan» segitzen duela, eta enpresaren zuzendaritzak jarrera berdinarekin jarraitzen du.
Aste honetako ostegun eta ostiralean bilerak egingo dituzte Wolfsburg-en (Alemania) VWeko zuzendarien, VW Landabeneko zuzendarien eta enpresa batzordeko kideen artean. Langileen ordezkariek diote haien eskakizunak sinpleak direla: «Aldaketa prozesuak ez dezala inor kanpoan utzi, eta hazten lagundu diezagula». Kontrara, diote zuzendaritzatik jaso dituzten azken informazioak ez direla onak: «Produzkio bolumenak hitzartutakoaren oso azpitik mugatzea, gure hornitzaileen ezegonkortasuna eta ziurtasunik eza, enplegua eta industria garapena bermatzeko ezinbestekoak diren proiektuetarako finantzazio falta eta lidergo falta nahasgarria».
Langileen eskakizunak entzuteko eskatu diote zuzendaritzari, baita elkarrizketarako espazioak eskaintzeko ere. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227137/armeniak-salatu-du-azerbaijanen-kontrol-postuak-su-etena-urratzen-duela.htm | Mundua | Armeniak salatu du Azerbaijanen kontrol postuak su etena urratzen duela | Bakuk postu bat kokatu du Laçingo korridorearen hasieran; Karabakh Garaiko agintariek eskatu dute hori kentzeko. AEBek eta Errusiak bakea negoziatzera deitu dituzte bi aldeak. | Armeniak salatu du Azerbaijanen kontrol postuak su etena urratzen duela. Bakuk postu bat kokatu du Laçingo korridorearen hasieran; Karabakh Garaiko agintariek eskatu dute hori kentzeko. AEBek eta Errusiak bakea negoziatzera deitu dituzte bi aldeak. | Hilabeteak ziren Azerbaijanek eskari bat zuela: Karabakh Garaia eta Armenia lotzen dituen Laçingo korridorean kontrol postuak jartzea. Horrek arrisku bat zuen, ordea; errepidearen segurtasuna bermatzeaz arduratzen diren Errusiako «bake indarrekin» talka egitea. Azkenean, Bakuk atzo lortu zuen postu hori finkatzea, eta, antza, Moskuren militarrekin konfrontaziorik izan gabe. Are, Azerbaijango Estatuaren Muga Zerbitzuak, ohar baten bidez, adierazi zuen Errusiako soldaduak «jakinaren gainean» zeudela, eta haiekin «lankidetzan» inplementatuko dutela kontrol mekanismoa. Armeniak haserre erantzun du, eta atzo esan zuen erabaki horrek 2020ko su etena urratzen duela.
Berez, Azerbaijanen kontrol postuak ez du berehalako eraginik izango, hango ekintzaile batzuk joan den abendutik ari baitira Laçingo korridorea blokeatzen. Egoera horrek kezka handia eragin du, esaterako, iragan urtarrilean Erevanek salatu baitzuen Karabakh Garaia gosete arriskuan dagoela —arazoak dituzte elikagai, sendagai eta erregai nahikoa segurtatzeko—. Bakuk atzo lorturikoak, praktikan, agerian utzi du Armeniak ez duela lortzen ezer egitea Azerbaijanen erabakien aurrean; eta, Karabakh Garaiko herritarren kasuan, egoera geroz eta zailagoa bilakatzen ari dela.
Eremu horretako segurtasun kontseiluak ezohiko bilkura bat egin zuen atzo, eta, horren ondoren, kritiko agertu zen Errusiako «bake indarrekin», argudiatuta «biztanleria osoak konfiantza» zuela 2020ko su etenean adosturiko segurtasun bermeekiko. Hala, sare sozialetara igotako ohar baten bidez, «akordioko alde guztiei» dei egin zien —eta «batez ere Errusiari»— berehala «kentzera Artsakhen [Karabakh Garaiaren] blokeoa».
Armeniako Atzerri Ministerioak, aldiz, gogorrago kritikatu zuen Mosku, azken hilabeteetan gertatu bezala, eta, atzo argitara ateratako mezu baten bitartez, Errusiari dei egin zion bere «eginkizuna azkenik betetzera»; hau da, errepideko segurtasuna bermatzera. Ukrainaren inbasioaz geroztik, badirudi Moskuk arreta galdu duela Kaukasoko eremu horretan, eta ez dela gai izaten ari statu quo-a mantentzeko.
Erevanek nazioartearen laguntza eskatu du hainbatetan, baina, orain arte, ez du sostengu handirik jaso; eta, hilabeteotan, are gutxiago Errusiaren partetik, bere aliatu nagusiaren partetik. Gaur ere, Dmitri Peskov Kremlinen bozeramaileak adierazi du bi aldeek 2020ko su etena errespetatu behar dutela, ez dagoelakoan alternatibarik. «Kezka handia dugu. Egoera oso arriskutsua da. Errusiak hitz egiten segitzen du», azaldu du Peskovek.
Ameriketako Estatu Batuak ere kezkatuta agertu ziren atzo. Vedant Patel Estatu Departamentuko eledunordeak adierazi zuen Azerbaijanen erabakiak «azpijana egiten» diola duela bi urte eta erdi negoziaturiko akordioari: «Jendearen eta merkataritzaren mugimendu libre eta irekia egon behar litzateke Laçingo korridorean. Aldeei eskatzen diegu bake negoziazioak berriz abiatzeko, eta probokaziorik ez egiteko mugan».
Otsaileko agindua
Nazioarteko Justizia Auzitegiak joan den otsailean eskatu zuen «premiaz» desblokeatzeko Laçingo korridorea, baina Azerbaijanek ez du bete agindu hori.
Karabakh Garaia nazioarteak onarturiko Azerbaijanen mugen barruan dago, baina biztanle gehienak armeniarrak dira, eta de facto independentea da Sobietar Batasuna desegin zenetik. 2020 amaieran, 44 eguneko gerra bat izan zuten, eta Azerbaijango armadak, Turkiaren babesarekin, 1990eko hamarkadan galdutako lurraldearen hiru laurden berreskuratu zituen. Karabakh Garaiko armeniarrek, hortaz, Stepanakert hiriburua eta inguruko herri batzuen kontrola besterik ez dute egun.
2020an adosturiko su etenak jasotzen du bi aldeek «pertsonen, ibilgailuen eta kargen segurtasuna bermatu» behar dutela Laçingo korridorearen bi norabideetan. Hori kontuan harturik, Armeniak salatu du Azerbaijanen postuek ituna urratzen dutela; Bakuk, berriz, argudiatu du «mugan segurtasuna finkatzen» ari dela, baita «trafiko segurua bermatzen» ere, hori delakoan «aurrebaldintza bat segurtasun nazionalerako eta estatuaren subiranotasunerako». Hau da, esan du erabakia zilegia dela, bere lurraldearen subiranotasunarekin zerikusia duelako. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227138/miren-agur-meabek-bere-ibilbide-poetikoa-balioetsi-du-euskaltzain-osoa-izateko-harrera-ekitaldian.htm | Kultura | Miren Agur Meabek bere ibilbide poetikoa balioetsi du euskaltzain osoa izateko harrera ekitaldian | Euskara eta literaturaren ateak zabaldu zizkioten pertsonak omendu zituen zapatuan, Lekeitioko baselizan eginiko irakurraldian. | Miren Agur Meabek bere ibilbide poetikoa balioetsi du euskaltzain osoa izateko harrera ekitaldian. Euskara eta literaturaren ateak zabaldu zizkioten pertsonak omendu zituen zapatuan, Lekeitioko baselizan eginiko irakurraldian. | 2022ko otsailaren 25ean Euskaltzaindiak euskaltzain oso izendaturik, Miren Agur Meabe ofizialki da euskaltzain osoa zapatuan, apirilaren 22an, harrera ekitaldia egin eta sarrera hitzaldia irakurri ostean. Lehendabizi, Lekeitioko udaletxeko batzar aretoak Euskaltzaindiaren osoko bilkura hartu zuen, eta, gero, bertako ordezkariek eta bestelako agintariek herriko basilikarako bidea hartu zuten; besteak beste, Andres Urrutia euskaltzainburuak, Koldo Goitia Lekeitioko alkateak, Elixabete Etxanobe Herri Administraziorako eta Erakunde Harremanetarako foru diputatuak eta Lorea Bilbao Euskara, Kultura eta Kirol foru diputatuak.
Hain zuzen ere, Meabek lore eskaintza egin zion Resurrecion Maria Azkue lehen euskaltzainburuari: basilikan bertan dago hilobiratuta. Azkueren ostean, Eusebio Erkiaga izendatu zuten euskaltzain oso; beraz, Meabe euskaltzain oso izendatutako hirugarren lekeitiarra da. Protokoloak agintzen dituen bestelako hitzen ostean, Itsaso bete mezu sarrera hitzaldia irakurri zuen idazleak. Bertan, bere ibilbide poetikoan itsasoak izan dituen agerpideez mintzatu zen, poema zatiak oinarritzat hartuta. Euskara eta literaturaren ateak zabaldu zizkiotenak omendu zituen irakurraldian: herriko basilikan eginiko lehen irakurketak, Labayru, Xabier Kintana, Eusebio Erkiaga eta beste izan zituen hizpide.
Meabek hamahiru puntutan laburbildu zuen berbaldia: Bizi-aroen portua; Arranegi versus Goikokalea; Hondartza, prisma bat; Orografiari buruzko apunteak; Itsas zoologiaren lagin batzuk; Oinarrizko gastronomia; Kresala, pasioaren perfumea; Itsasoa, doluaren gordailu; Genealogia femeninoaren ozeano horiek; Ur-mitoen gazitasunaz; Tresnak: belak, arrauna, amuak eta mapak; Itsas belarrien bilduma; Sormenaren ur irauliak; Harea, arbel eta lehengai.
Jarraitu albistea irakurtzen Lea-Artibai eta Mutrikuko Hitza-n. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227139/zazpi-euskal-preso-batu-zaizkio-etxeberriari-gose-greban.htm | Politika | Zazpi euskal preso batu zaizkio Etxeberriari gose greban | Tinko amnistiak jakinarazi duenez, zeldan bakarrik jar dezaten Garikoitz Etxeberriak Zaballan apirilaren 19an abiatu zuen gose grebarekin bat egin dute beste zazpi presok. → Garikoitz Etxeberriak gose greba utzi du, espetxeak haren baldintzak onartu ostean | Zazpi euskal preso batu zaizkio Etxeberriari gose greban. Tinko amnistiak jakinarazi duenez, zeldan bakarrik jar dezaten Garikoitz Etxeberriak Zaballan apirilaren 19an abiatu zuen gose grebarekin bat egin dute beste zazpi presok. → Garikoitz Etxeberriak gose greba utzi du, espetxeak haren baldintzak onartu ostean | Apirilaren 19tik gose greban dagoen Garikoitz Etxeberria Lizartzako (Gipuzkoa) euskal presoak bere seigarren eguna du gose greban, eta hamaikagarrena patio greban. Gaur beste zazpi preso batu dira Etxebarriaren protestara: Jon Kepa Preciado, Orkatz Gallastegi, Mikel San Sebastian, Aitor Cotano, Dani Pastor eta Jesus Mari Etxebarria. Patxi Ruizek Iruñeko kartzelan hasi du gose greba. Horretaz aparte, kartzelak eskaintzen duen bandejari uko egingo diote gaur Jon Mirena Sampedrok eta Oskar Barrerasek Basaurikoan, Tinko amnistiak jakinarazi duenez.
Ikusi gehiago: Garikoitz Etxeberriak gose greba utzi du, espetxeak haren baldintzak onartu ostean
Etxeberria apirilaren 19an lekualdatu zuten Dueñasko espetxetik (Gaztela eta Leon, Espainia). Duela hilabete iragarri zuten Espainiako Espetxe Erakundeek, besteak beste, Etxeberria Euskal Herriratuko zutela; Etxerat elkarteak eta Sare Herritarrak amaitutzat eman zuten orduan euskal presoen sakabanaketa politika. Lekualdatu eta gero, egun hartan bertan jakinarazi zioten Lizartzako presoari beste preso batekin partekatu beharko zuela zelda. «Uko egin nion horri, eta, ondorioz, bakartze egoeran naukate ostiral iluntzetik», adierazi du Etxeberriak.
«Preso ororen eskubidetzat dut ziegan bakarrik zein binaka bizitzea hautuz, espetxeak bata zein bestea inposatu gabe», gehitu du. «Patio grebaz» salatu nahi izan du Zaballako espetxearen «zigorra»; dena dela, igaro den aste honetan «konponbide arrastorik» ez du ikusi, eta gose grebari ekin dio, bakartze egoeratik atera eta kideekin elkartu dezatela eskatuz.
2007ko urtarrilean atxilotu zuten Etxeberria Azkainen (Lapurdi), eta urte hartako martxoan Espainiaratu. Auzitegi Nazionalak 27 urteko kartzela zigorra ezarri zion 2009an. 2021eko apirilean iragarri zuten Espainiako Espetxe Erakundeek Sevilla II kartzelatik lekualdatuko zutela, Dueñasera. Iazko urtarrilean bete zituen zigorraren hiru laurdenak. |
2023-4-24 | https://www.berria.eus/albisteak/227140/aturriren-eskuin-bazterra-berrantolatu-nahi-dute-baionak-eta-elkargoak.htm | Gizartea | Aturriren eskuin bazterra berrantolatu nahi dute Baionak eta Elkargoak | Auzokideekin modu parte-hartzailean egin nahi dute berrantolaketaren gogoeta; datozen egunetan hasiko dira inkestak. Baionako Unibertsitaterako eraikin berri bat eraikitzea dago mahai gainean. | Aturriren eskuin bazterra berrantolatu nahi dute Baionak eta Elkargoak. Auzokideekin modu parte-hartzailean egin nahi dute berrantolaketaren gogoeta; datozen egunetan hasiko dira inkestak. Baionako Unibertsitaterako eraikin berri bat eraikitzea dago mahai gainean. | Jean Rene Etxegarai Baionako auzapez eta Euskal Hirigune Elkargoko lehendakariak Aturriren eskuin bazterreko hirigintzako berrantolaketa proiektuaren berri eman du gaur. Proiektuak auzoaren «izaera propioa» mantentzea du xede, ingurumena kezka nagusitzat ukanda. Modu parte-hartzailean egin nahi dute berrantolaketaren gogoeta.
Henri Grenet zubitik Santizpiritu zubirako hedaduradun lur zatia izan du aipagai Etxegaraik. Hasieran 17 hektarea zirela jakinarazi badu ere, fite zuzendu du bere burua, eta «azkenean eremua 10 hektarea baino pixka bat handiagoa» dela jakinarazi. Elkargoa lur batzuez jabetua da; hala ere, batzuk falta dira oraindik: Eremu bat SNCF enpresarena da, eta harekin negoziazioak amaitzen ari direla ziurtatu du Elkargoko lehendakariak; falta diren gainontzekoak, berriz, Frantziako estatuarenak dira, baina jada adostasun batera iritsi dira, Etxegarairen arabera.
Luzaz aritu da auzoaren historiaz eta auzoko soziologia espezifikoaz. Bertan kokatzen dira, besteak beste, Baionako gaztetxea eta Pausa migranteentzako atseden zentroa. Auzokoekin batera proiektua gogoetatzea da xedea: horretarako inkesta bat abiatuko dute datozen egunetan, kalean zein hiriaren webgunean. Datozen hilabeteetan, berriz, tailer eta hitzaldiak proposatuko dizkiete auzokideei. Guller Guller hirigintza diseinatzaile taldeak 2024 hasierarako egingo du berrantolaketaren lehen plano eredua.
Kezka nagusietarik bat ingurumenarena dela aitortu dute. Bi dira jorratzeko gaiak: klima berotzearen ondorioz espero diren uholde gero eta sarriagoak eta hiriberotasun gunearena.
Oraindik ere, pentsaketa lana egitekoa dute eraiki nahi denari buruz, hala nola etxebizitza eskuragarriak proposatu nahiko lituzkete bertan. Ikasle gehiago jasotzeko beharra ere aipatu du auzapezak, eta, hortaz, unibertsitatea handitzeko nahia. Hala ere, «gogoetatu gabe» atera duen ideia zela azpimarratu du. Alta, 2022ko irailean Gisele Mendi-Bilek Baionako campuseko dekanoak jada eman zion proiektuaren berri Ipar Euskal Herriko Hitza-ri: «Euskal Hirigune Elkargoarekin eraikin berri bat eraikitzeko proiektua bada, Aturri bazterrean, Baionako geltokiaren parean. Baina hori 2027rako pentsatua da. 10.000 metro koadroko eraikina egitea da asmoa». |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227169/zumaiako-jaietan-izan-diren-erasoak-salatzeko-protestara-deitu-du-mugimendu-feministak.htm | Gizartea | Zumaiako jaietan izan diren erasoak salatzeko protestara deitu du Mugimendu Feministak | Bi eraso matxista eta eraso homofobo bat salatu dituzte. Gaur Saregileen plazan 19:00etan biltzera deitu dute. | Zumaiako jaietan izan diren erasoak salatzeko protestara deitu du Mugimendu Feministak. Bi eraso matxista eta eraso homofobo bat salatu dituzte. Gaur Saregileen plazan 19:00etan biltzera deitu dute. | Amaitu berri diren festetan gertatutako hiru erasoren berri izan du Zumaiako Mugimendu Feministak. Horiek gaitzesteko, elkarretaratzea izango da bihar, asteartea, 19:00etan, Saregileen plazan.
Zumaiako Mugimendu Feministak oharra kaleratu du herriko festetan gertatutako erasoak salatzeko. Izan ere, beren hitzetan, «ez da lortu festak aske eta inongo erasorik gabe ospatzea»: «Hiru erasoren berri izan dugu. Horietatik bi txosnagunean gertatu diren eraso sexistak izan dira, eta hirugarrena taberna batean gertatutako eraso homofoboa». Hiru horiek salatzeko elkarretaratzea izango da gaur Saregileen plazan.
Gogorarazi dute lehen ostiralean gizon bat kanporatu behar izan zutela txosnagunetik, nahiz eta «ozen eta argi» azaldu txosnaguneak espazio askea izan behar zuela. Beste bi erasoak igaro berri den asteburuko larunbatean gertatu ziren, Mugimendu Feministaren arabera.
(jarraitu irakurtzen, Baleike.eus-en) |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227170/ezkabako-erasoa-salatu-duen-emakumearen-aurkako-prozedura-abiatu-dute-plantak-egiteagatik.htm | Gizartea | Ezkabako erasoa salatu duen emakumearen aurkako prozedura abiatu dute, plantak egiteagatik | Epaileak aske utzi du ustezko erasotzailea. Igandetik astelehenerako gauean atxilotu zuten, ustez emakumeari eraso egiteagatik, sumisio kimikoa erabilita. | Ezkabako erasoa salatu duen emakumearen aurkako prozedura abiatu dute, plantak egiteagatik. Epaileak aske utzi du ustezko erasotzailea. Igandetik astelehenerako gauean atxilotu zuten, ustez emakumeari eraso egiteagatik, sumisio kimikoa erabilita. | Igandetik astelehenerako gauean gizon bat atxilotu zuen Foruzaingoak Ezkaba mendian, Artikan (Nafarroa), sumisio kimikoa erabilita emakume bati sexu eraso bat egiteagatik. Gauerdia pasatu berritan topatu zuen Poliziak emakumea; eskuak lotuta zituen arren, erasotzailearengandik ihes egitea lortu zuen, eta sexu eraso bat egin ziotela salatu zuen. Orain, ordea, epaile batek argitu du emakumeari ez ziotela eraso egin, plantak egin zituela, eta haren aurkako prozedura abiatu du. Aske utzi dute ustezko erasotzailea.
Astelehen goizaldean, emakumeari lehen arreta eskaintzeaz gain, gizona atxilotu zuten agenteek, eta Iruñeko komisaria batera eraman. Emakumea, berriz, Nafarroako Ospitale Unibertsitariora eraman zuten, argitzeko sumisio kimiko bidezko eraso baten biktima izan zen edo ez. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227172/madrilek-ministro-bat-bidaliko-du-gernikara-estreinakoz-felix-bolanos.htm | Politika | Madrilek ministro bat bidaliko du Gernikara estreinakoz: Felix Bolaños | Espainiako Presidentetzarako eta memoria demokratikorako ministroak parte hartuko du bihar egingo den lore eskaintzan. Jaurlaritzak dio Gernikako bonbardaketari lotutako «barkamen ekitaldi bat» egin behar duela Madrilgo gobernuak | Madrilek ministro bat bidaliko du Gernikara estreinakoz: Felix Bolaños. Espainiako Presidentetzarako eta memoria demokratikorako ministroak parte hartuko du bihar egingo den lore eskaintzan. Jaurlaritzak dio Gernikako bonbardaketari lotutako «barkamen ekitaldi bat» egin behar duela Madrilgo gobernuak | Euskaldunon oroimen kolektiboan leku berezia duen gertaera bat gogoratzeko eguna da bihar: Gernikako bonbardaketa. Elkarte memorialistek eta erakundeek urtero egiten dute ekitaldi bat Gernikan (Bizkaia), Francok agindutako sarraski hura ahanzturan eror ez dadin, eta aurten ere horrela egingo dute 86. urtemugari lotutako ia astebeteko egitarau zabalaren barruan. Aurten, ordea, zerbait desberdina izango da: Espainiako Gobernuak, lehen aldiz, ministro bat bidaliko du Gernikara.
Hamarkada askoan ez ikusiarena egin ondoren, Felix Bolaños Presidentetzarako eta Memoria Demokratikorako ministroa Gernikan izango da bihar, sarraski hartatik bizirik irten zirenen eta han hil zirenen omenez egin ohi den lore eskaintzan. 16:30ean izango da ekitaldi hori, hilerrian. Aurretik, sirena hotsak entzungo dira herrian, 15:45ean, 1937ko bonbardaketa hasi zen orduarekin bat. Eta hilerriko ekitaldiaren ostean, kale antzerki bat izango da: Gernika garretan. Foru plazan izango da, 21:00etan. Gero, kandelekin ibilbidea egingo dute 21:30ean, Foruen plazatik.
Eusko Jaurlaritzak uste du «norabide zuzenean egindako urratsa» dela Espainiako Gobernuak hartutako erabakia, baina Bingen Zupiria bozeramaileak azaldu du Gernikako bonbardaketari lotutako «barkamen ekitaldi bat» egin beharko lukeela Madrilgo gobernuak; sarritan igorri du eskaera hori Iñigo Urkullu Jaurlaritzako lehendakariak.
Beste estatuetan bezala
«45 urte baino gehiago joan behar izan dira Espainiako gobernu bat Gernikako ekitaldietara etortzeko», esan du Zupiriak. «Behin baino gehiagotan» eskatu du Urkulluk «keinu bat» Gernikako bonbardaketari lotua, bozeramaileak esplikatu duenez, eta begi onez hartu du Lakuak Pedro Sanchezen gobernuak hartutako erabakia; baina, Jaurlaritzarentzat, «barkamen ekitaldi bat» egiteke dauka oraindik Madrilek.
Espainiak Gernikan gertatu zena «gaitzestea» funtsezkoa da, Jaurlaritzaren ustez. «Beste estatu batzuetako arduradun politikoek egindako zerbait da», gogorarazi du Zupiriak. Barkamen ekitaldi horiek egin direla erantsi du, iraganeko «indarkeriak gobernu ordezkari horiekin lotura zuzenik ez duten kasuetan ere». |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227173/printzipioak-zehaztu-dituzte-hezkuntza-lege-proiektuan-euskara-lehenetsi-eta-zaurgarritasunari-erantzun.htm | Gizartea | «Printzipioak» zehaztu dituzte Hezkuntza Lege proiektuan: euskara «lehenetsi» eta zaurgarritasunari erantzun | Eusko Jaurlaritzako gobernu kontseiluak onartu du Hezkuntza Lege proiektua. Ez du euskarazko murgiltzea jaso: hizkuntza ereduak mantenduko dituztela adierazi du Jokin Bildarratz sailburuak. | «Printzipioak» zehaztu dituzte Hezkuntza Lege proiektuan: euskara «lehenetsi» eta zaurgarritasunari erantzun. Eusko Jaurlaritzako gobernu kontseiluak onartu du Hezkuntza Lege proiektua. Ez du euskarazko murgiltzea jaso: hizkuntza ereduak mantenduko dituztela adierazi du Jokin Bildarratz sailburuak. | Heldu da. Hezkuntza akordiotik urtebete pasatxo igarota eta zenbait protestaren ostean —tartean, bi greba egun—, gaur eguerdian Eusko Jaurlaritzak Gobernu Kontseiluan onartu du Hezkuntza Lege proiektuaren testua. Irailean egin zuten publiko lehen zirriborroa, eta harrabotsa eragin zuten zenbait gaik, batez ere euskarari, segregazioari eta ikastetxe publikoen eta itunpekoen presentziari lotutakoek. Orain, testu hari zenbait aldaketa egin dizkiote; esaterako, Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikoko eskolek «oinarri» gisa eduki beharreko «printzipioak» zehaztu dituzte: besteak beste, hezkuntza sisteman euskara lehenestea eta ikasle zaurgarriei «arreta ematea».
Gaur egindako agerraldian, Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak gogorarazi du duela urtebete legebiltzarkideen %90ek babestu zutela akordioa, eta ziurtatu du onartu berri duten testuak haren «edukia eta espiritua» errespetatzen dituela. Esan duenez, testuak kalitatezko hezkuntza du helburu: «Hezkuntza Lege proiektuaren helburu nagusia da Euskadiko ikasleei ahalik eta hezkuntzarik onena eskaintzea: kalitatezko hezkuntza, integratzailea, aukera berdintasuna eskaintzen duena, euskalduna, eskola publikoa funtsezko zutabe duena eta berrikuntzaren aldeko apustu sendoa egiten duena».
Ikusi gehiago: Hezkuntza Legeak «euskara gehiago» behar duela uste du Kontseiluak
Kazetarien galderei erantzunez, adierazi du hizkuntza ereduak mantenduko dituztela, baita familiek aukeratzeko eskubidea izango dutela ere. Testuan Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikoko ikastetxeen «irizpideak» zehaztu dituzte. Horien inguruan, Bildarratzek esan du diru publikoa jasotzeko bete beharreko baldintzak direla; esaterako, ziurtatu du ikasleak sexuaren arabera banatzen dituzten ikastetxeek ez dutela dirurik jasoko.
Alderdi politikoen jarrerari dagokionez, PSE-EE ados ote dagoen galdetu diote. Argi erantzun du: «Gobernu Kontseiluko kide guztien babesa du».
Hurrengo lerroetan jasota dago gaur onartutako testuak eztabaida sortu duten gaiei buruz aipatzen duena, eta lehenengo testutik egindako aldaketak. Orain, dokumentua Eusko Legebiltzarraren esku lagako dute, bertan tramiteekin jarraitzeko.
Euskara
Lehenengo zirriborroan bezala, lege proiektuak ez du aipatzen murgiltze eredua, ezta ereduen sistema gaindituko dutenik ere. Hau dio: «Euskal Hezkuntza Sistema eleaniztuna da, euskararen inguruan artikulatua, eta bi hizkuntza ofizial eta atzerriko hizkuntza bat gutxienez ditu hezurduratzat». Hitzez harago, aurretik egin bezala, aipatzen du Derrigorrezko Bigarren Hezkuntza amaitzerako ikasleek B2 maila lortu beharko dutela euskaraz. Ikastetxeetako irakasleen esku egongo da hala den edo ez ebaluatzea, lehen bezala.
Horretarako, Euskal Hezkuntza Sistema osatzen duten ikastetxe guztiek hizkuntza proiektu bat egin beharko dute, eta hezkuntza administrazioaren esku egongo da horien jarraipena eta ebaluazioa egitea. Puntu horietan ez dago funtsezko aldaketarik.
Ikasleen euskara mailari ez ezik, irakasleenari ere erreparatzen dio lege egitasmoak. Lehenengo testuak dio euskara irakasleentzako C1+ maila lortzeko prestakuntza sustatuko dutela; eta ingeleseko irakasleentzako, C1 maila. Aldiz, behin betiko testuan adierazi dute irakasleek euskarako C1 maila eta ingeles irakasleek ingeleseko C1 maila lortzeko prestakuntza sustatuko dutela.
Aurrez egin bezala, Euskararen eta Hizkuntzen Irakaskuntzarako Institutua sortzea ere lege proiektuan jasota dago. Xedeak, besteak beste, hauek izango dira: euskal curriculuma lantzea eta eskola materialaren ekoizpena antolatzea, eta irakasleak hizkuntzaren eta metodologiaren alorretan gaitzea, baita euskal kultura transmititzeko ere. Hain zuzen, zirriborroak ez bezala, lege proiektuak euskal kulturari ere egiten dio erreferentzia: «Hezkuntzaren arloko eskumena duen sailak euskararen erabilera indartuko du berariazko planen bidez, eskola ekintzan hizkuntza horren ohiko erabilera normalizatzeko xedez. Helburu berarekin, arreta berezia eskainiko zaio euskal kultura ezagutzeari».
Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikoa
Hauxe izan da legea ontzeko prozesuan zehar eztabaida iturri nagusia. Lege proiektuak Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikoaren definizio xehea egin du: «Hezkuntzarako funtsezko eskubidea bermatzen duen zerbitzua da, ikastetxe publikoen eta pribatu itunpekoen bidez gauzatzen dena, lege honetan eta beronen agindu bidezko garapenean ezarritako betekizunen bitartez».
Aurrez ez bezala, zehaztu dute Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikoko ikastetxeek zein «printzipio» izango dituzten «oinarri»: diskriminaziorik eza, «gardentasuna», irabazi asmorik ez edukitzea, ikasle zaurgarriei eta ikasleen pluraltasunari «arreta ematea», segregazioaren aurkako «konpromisoa», euskara hezkuntza sisteman «lehenestea» eta ezarritako hizkuntza helburuak betetzea, besteak beste.
Dena dela, legeak aitortzen du badaudela titulartasun publikoko eta pribatuko ikastetxeak, baita azken horiek ituntzeko aukera ere. Baina hau gehitu dute: «Itunen araubideari begira, lehentasuna izango dute baldintza ekonomiko txarrak dituzten ikasleak hartzen dituzten ikastetxeek, hezkuntza sistemarako interes pedagogikoa duten esperientziak egiten dituztenek, hurbileko eskolatzea sustatzen dutenek eta kooperatiba araubidean eratu eta funtzionatzen dutenek».
Segregazioa
Ikasleen segregazioa da egun Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako hezkuntza sistemak dituen arazo eta kezka nagusietako bat. Horren inguruan, lege proiektuan zenbait proposamen jaso dituzte. Testu berrian adierazi dute pertsona orok duela eskubidea Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikora —lehen, euskal hezkuntza sistema aipatzen zuten— «berdintasun baldintzetan» sartzeko. Halaber, oraingoan esan dute eskola lekuen eskaintza eskolatze premia errealetara egokitu beharko dutela, eta leku gehiegi edo leku gutxiegi eskaintzea saihestuko dutela: «Hezkuntza eskumenak dituen sailak zehaztuko du funts publikoekin finantzatutako ikastetxeetako lekuen eskaintza, sarbide eskubidea arautzen duen aginduen arautegiarekin bat etorriz, lurralde bakoitzeko beharrak eta aurrekontu baliabideak kontuan hartuz». Dena dela, aurrez egin bezala, bereziki aipatzen du «behar adina leku publiko» daudela bermatu beharko dutela.
Segregazioari ere erreparatu diote: «Beharrezkoak diren neurriak hartuko dira ikasleak arrazoi sozioekonomikoengatik edo bestelakoengatik segregatzearen aurka». Lehen ez bezala, lekuen erreserbaz mintzo dira: «Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikoa ematen duten ikastetxe guztiek hezkuntzaren arloko eskumena duen sailak erabakitzen duen leku kopuru jakin bat gorde beharko dute, berariazko hezkuntza laguntzaren premia duten ikasleak eskolatzeko». Baita zaurgarritasun indizeaz ere: «Berariazko hezkuntza laguntzaren premia duten ikasleak modu orekatuan eskolatzeko eta eragin eremu bakoitzean zaurgarritasuna modu orekatuan banatzeko, eragin eremu bakoitzeko ikastetxe guztiei zaurgarritasun indize bera esleituko zaie, eremu horri dagokiona, eta ikastetxe bakoitzak egin beharreko leku erreserba kalkulatzeko erabiliko da. Eskolatze orekatu hori mailaka-mailaka lortu behar da».
Maila sozioekonomikoaren araberako segregazioa da nagusi, baina beste segregazio mota bat ere debekatu nahi dute: ikasleak sexuaren arabera banatzen dituzten ikastetxeak ez dituzte onartuko Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikoan. Egun, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan horrelako sei ikastetxe daude.
Doakotasuna
Segregazioari estuki lotuta dago hezkuntzaren doakotasuna, eta hori bermatu asmo dute lege berriarekin. Ikastetxeei baliabide gehiago agindu dizkiete: «Hezkuntza administrazioak behar diren baliabide publikoak jarri behar ditu, derrigorrezko ikasketak eta doakotzat jotako ikasketak benetan dohainik izan daitezen». Horiek, berriz, ezingo dute kuotarik kobratu: «Doako ikasketetan, arrazoi sozioekonomikoengatik diskriminaziorik gerta ez dadin, funts publikoen bitartez finantzatutako ikastetxeek ezin izango dute jaso familietatik datorren inolako funts edo diru-kopururik doan emandako ikasketen truke, eta, era berean, ikastetxe horiek ezin izango dute kuotak edo ekarpenak egiteko betebeharrik ezarri, ezta ikasketei lotutako nahitaezko zerbitzurik ezarri ere, baldin eta finantzaketa publikoaren xede diren zerbitzu, prestazio edo esparru materialei eragiten badiete». Aurrez ere jasota zegoen.
Erlijioa
Laikotasunaren arloan, hezkuntza sistemaren helburuetako bat hau dela zioen lehen testuak: «Funts publikoen bitartez finantzatutako ikastetxeetako irakaskuntzen laikotasunean oinarritutako hezkuntza eredua garatzea, itunpeko ikastetxe pribatuen berezko izaera errespetatuz». Orain, puntu hori ez da ageri; horren ordez, adierazi dute Euskal Hezkuntza Zerbitzu Publikoko eskolek «oinarri» izango duten printzipioetako bat dela erlijio irakasgaian oinarrizko legediak ezarritako gutxienekoa izango dela ikastetxeek eskain dezaketen gehiena, eta doktrinamendurik ez dagoela bermatu beharko dutela.
Tokiko erakundeak
Ikasleen matrikulazioan udalek izan ditzakete zereginak, testu berriaren arabera: «Udalek hezkuntza arloan eskumena duen sailarekin lankidetzan jardun ahal izango dute matrikulazio prozesuen esparruan, familientzako informazio, orientazio eta matrikulazio bulego espezifikoak sortzeko espazioak emanez». Aurrez, lehen testuan, hau zegoen jasota: «Udalak, erregelamendu bidez zehazten den moduan, lankidetzan arituko dira matrikulazio prozesuen alorrean». |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227174/gipuzkoako-probintzia-auzitegiak-agindu-du-arkaitzerrekan-2020an-eta-2022an-izandako-isurketak-batera-ikertzeko.htm | Gizartea | Gipuzkoako Probintzia Auzitegiak agindu du Arkaitzerrekan 2020an eta 2022an izandako isurketak batera ikertzeko | Gipuzkoako 5. Instrukzio Auzitegiak ikerketa aktibatu beharko du orain. Zubietako erraustegitik Arkaitz errekara gai kutsagarriak isurtzen zirela salatu zuen Erraustegiaren Aurkako Mugimenduak. Erraustegirako martxa antolatu dute larunbaterako, Lasarte-Oriatik abiatuta. | Gipuzkoako Probintzia Auzitegiak agindu du Arkaitzerrekan 2020an eta 2022an izandako isurketak batera ikertzeko. Gipuzkoako 5. Instrukzio Auzitegiak ikerketa aktibatu beharko du orain. Zubietako erraustegitik Arkaitz errekara gai kutsagarriak isurtzen zirela salatu zuen Erraustegiaren Aurkako Mugimenduak. Erraustegirako martxa antolatu dute larunbaterako, Lasarte-Oriatik abiatuta. | Gipuzkoako 5. Instrukzio Auzitegiak ikertu egin beharko du Zubietako ea erraustegiak gai kutsagarririk isuri zuen. Azarotik geratuta zegoen ikerketa auzitegian. Fiskaltzaren eta GuraSOSen eskaerak aintzat hartu ditu, ordea, Gipuzkoako Lurralde Auzitegiak, eta agindu du batera ikertzeko 2020an eta 2022an Zubietako erraustegitik Arkaitzerrekara izandako isurketak, loturak ikusten dituelako bien artean.
Ikerketa geratuta zegoen iragan azarotik auzitegian, ikertzeko eskumenik ez zutela argudiatuta. Gipuzkoako Lurralde Auzitegiak, baina, ikertzeko agindu dio 5. Instrukzio Auzitegiari, eta ez dago helegiterako tarterik. GuraSOSek begi onez hartu du epaia, bi arrazoirengatik: batetik, ingurumenaren kontrako ustezko delitu bat ikertzeko agintzen duelako; eta, bestetik, kutsadura horren jatorria Zubietako erraustegian dagoela esaten duelako. Arduradun politikoei eskatu diete elkarrizketa hasteko erraustegiaren auziari irtenbide bat emateko.
Larunbatean, protesta
Errausketaren Aurkako Mugimenduak (EAM) oinezko martxa antolatu du heldu den larunbaterako, Lasarte-Oriatik (Gipuzkoa) Zubietako erraustegira. 11:00etan abiatuko dira, Okendo plazatik. Gaur aurkeztu dute, eta Erraustegia airea, ura eta lurra kutsatzen lelopean egingo dute. Besteak beste, Arkaitzerreka kutsatu izana egotzi dio EAMek Gipuzkoako Hondakinen Kontsortzioari, eta horren frogatzat jo ditu ToxicoWatch erakundeak dioxina eta furanoen poluzioari buruz egindako ikerketak. Besteak beste, inguruko baserri batzuetako arrautzen laginetan oinarrituta, ondorioztatu zuen hainbat tokitan gai horien kutsadura instalazioa martxan jarri aurretik halako hiru dela orain. EAMek GHKri egotzi dio errealitate hori ezkutatzen saiatzea. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227175/chelsea-carmichael-eta-samora-pinderhughes-gasteizko-jazzaldian-izango-dira.htm | Kultura | Chelsea Carmichael eta Samora Pinderhughes Gasteizko Jazzaldian izango dira | Principal antzokian ariko diren musikarien berri eman du musika jaialdiak. Adrian Royo Trio, Moises P. Sanchez & Marco Mezquida, Liberica eta Yamandu Costa ere bertan izango dira uztailaren 3tik 8ra. | Chelsea Carmichael eta Samora Pinderhughes Gasteizko Jazzaldian izango dira. Principal antzokian ariko diren musikarien berri eman du musika jaialdiak. Adrian Royo Trio, Moises P. Sanchez & Marco Mezquida, Liberica eta Yamandu Costa ere bertan izango dira uztailaren 3tik 8ra. | Gasteizko 46. Jazzaldiak «gaur egungo jazz sortzaileena» bilduko duen programazioa eskainiko du aurten Principal antzokian. Uztailaren 3tik 8ra bitartean, arratsaldero kontzertu bat izango da areto horretan.
Zikloa astelehenarekin hasiko da, Gasteizko jazz inguruan ezaguna den musikari batekin, Adrian Royorekin. Urte hasieran, Manel Fortia kontrabaxu jotzaileak eta Gonzalo del Val bateria jotzaileak lagunduta, Pangea lehen diskoa kaleratu zuen. Royok disko horretako bederatzi kantuak aurkeztuko ditu, «inprobisazioan, modern jazzean eta musika garaikidean zehar bidaiatzen duen teknika aparta agerian utziz». Chelsea Carmichael saxofoi jole britainiarra uztailaren 4an itzuliko da Gasteizera. Joan den urtean, Theon Crossen taldearekin aritu zen Carmichael, eta oraingo honetan, berriz, bere konpositore alderdia erakutsiko du.
Lehenengo bi kontzertu horiek 20:30ean hasiko dira; asteazkenetik aurrerakoak, berriz, 17:30ean, Mendizorrotzako kontzertuekin ez kointziditzeko. Va y ven proiektua gaur egungo pianista onenetako bik, Moises P. Sanchezek eta Marco Mezquidak, aurkezten dute. Asteazkenean biek osatutako suite konposizioa aurkeztuko dute Principal antzokian. Bi piano aurrez aurre, jotzeko bi modu eta bi birtuoso. Samora Pinderhughes musikagile, pianista, abeslari, zinemagile eta diziplina askotako artista estatubatuarrak uztailaren 6an, ostegunean, joko du. «Proposamen konprometitu batekin, hizkuntza harmonikotik, jazz klasikotik eta, are gehiago, distortsiotik abiatuta, gogoeta egitera gonbidatzen du. Poliziaren indarkeriaren eta espetxeratzearen aurkako aktibismoak entzuleak konbentzitzen dituen ahots goxo eta beroa dakar», azaldu dute jazzaldiaren antolatzaileek. Uztailaren 7an, Manel Fortia buru duen Liberica proiektua aurkeztuko dute Gasteizen. New Yorken ibili ondoren, kontrabaxu jotzaile katalana bere sorterrira itzuli da, eta Arrels diskoa argitaratu du, Kataluniako errepertorio tradizionalean barneratzen den lana, jazzaren oinarriei uko egiten ez diena. Taldeak abesti katalana eta flamenkoa bateratzen ditu, jazza hari nagusi gisa. Yamandu Costa gitarrista brasildarrak emango die amaiera Principaleko saioei, 8an. «Zazpi sokako instrumentuaren teknika ezin hobearekin, Costak antzinako konposizioak berreskuratzen ditu interpretazio berrituarekin, non gitarrarekiko erabateko grina erakusten duen». 2021ean, disko instrumental onenaren Grammy Latinoa saria irabazi zuen, Toquinhorekin batera. Abonamenduak gaurtik aurrera erosi ahal izango dira, 17:30ean, 65 euroan, www.jazzvitoria.com webgunean zein Principal antzokiko leihatiletan. Sarrerak maiatzaren 2an jarriko dira salgai, 15 euroren truke, 17:30ean. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227176/biden-bigarrenez-aurkeztuko-da-presidentetzarako-bozetara.htm | Mundua | Biden bigarrenez aurkeztuko da presidentetzarako bozetara | Oraingoz, AEBetako presidentea eta Donald Trump presidente ohi errepublikanoa dira primarioetan irabazteko aukera gehien dituztenak. | Biden bigarrenez aurkeztuko da presidentetzarako bozetara. Oraingoz, AEBetako presidentea eta Donald Trump presidente ohi errepublikanoa dira primarioetan irabazteko aukera gehien dituztenak. | AEBetako presidente Joe Bidenek gaur iragarri du 2024ko presidentetzarako hauteskundeetara aurkeztuko dela. Sare sozialen bidez egin du iragarpena, hiru minutuko bideo batean. Hartan, bozkatzaileei eskatzen die utz diezaiotela «bere lana amaitzen». Gaur-gaurkoz, Bidenek bera eta haren aurretik AEBetako estatuburu izandakoak, hau da, Donald Trump errepublikanoa dira euren alderdien hautagaitza lortzeko aukera gehien dituztenak. Primarioetan aurrera egingo balute, eta bozetara aurkezteko behar adina babes lortu, bigarrenez egongo lirateke aurrez aurre —2020an ere biak lehiatu ziren—.
Bideoan, buruzagi demokratak dio «demokraziaren eta askatasunaren alde» lanean egin dituela agintaldiko lehen urteak, eta ohartarazten du «MAGAko muturrekoek» —Trumpen jarraitzaileek baliatzen duten leloa da Make America Great Again— arriskuan jar ditzaketela lortutakoak. Bideoan, gainera, 2021ean Kapitolioaren aurka izandako erasoaren irudiak erakusten ditu behin eta berriz, zeinetan Trumpen jarraitzaileak ikusten diren eraikinera indarren sartzen.
Azken inkesten arabera, 80 urteko buruzagiak demokrata gehienen babesa izango luke. Bestalde, oso gutxi izan dira bigarren agintaldi baterako aurkeztu eta irabazi ez duten estatuburuak. The New York Times egunkariak plazaratutako datuen arabera, 26 izan dira karguan egonda bigarrenez bozetara aurkeztu diren estatuburuak, eta horietatik soilik hamar geratu dira kanpoan.
Hala ere, bada elementu bat demokraten bozkatzaileak kezkatzen dituena: estatuburuaren adina. Buruzagi demokratak 86 urte izango lituzke bigarren agintaldia amaitzerako. Baina, Alderdi Demokratako zenbait kidek aurpegi berri bat nahiago izango luketen arren, orain arte ez da Bidenek baino babes gehiago lortzeko gai den inor aurkeztu.
«Jokoz kanpo»
Bidenen iragarpena zabaldu eta minutu gutxira heldu da Alderdi Errepublikanoaren erantzuna. Haren esanetan, «jokoz kanpo» dago estatuburua, eta horregatik uste du «krisi bat bestearen atzetik piztuta ere, bigarren agintaldi bat merezi duela». Errepublikanoen Batzorde Nazionalak, alderdiaren zuzendaritza gorenak, beste bideo bat plazaratu du Bideni erantzunez, eta «presidenterik ahulena» berriz aukeratzearen «arriskuez» ohartarazi du. Jarraian, adimen artifizialarekin egindako irudiak azaltzen dira, balizko gainbehera ekonomiko batenak, migratzaileen oldeenak eta halako beste hainbat gertakarienak.
Bestalde, Trumpek hainbat auzibide zabalik izan arren, %46ko babesa du oraindik hautesle errepublikanoen artean. Dena den, hautagaitzen zerrenda luzatu egingo da datozen aste eta hilabeteetan, eta, errepublikanoen artean, Ron DeSantis gobernadorea izan liteke Trumpen aurkaria hautagai izateko primarioetan. Floridako gobernadoreak oraindik ez du aurkeztu bere hautagaitza, baina, halere, ez du baztertu 2024ko bozetara aurkeztea. Alderdi Demokratan, berriz, beste bi izen ere badaude lehian Marianne Williamson idazle eta buruzagi espirituala eta Robert Kennedy, John F. Kennedy presidente ohiaren hiloba, eta txertoen aurkako ekintzaile ezaguna. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227177/turkiako-poliziak-ehun-lagun-baino-gehiago-atxilotu-ditu-pkkrekin-harremana-dutelakoan.htm | Mundua | Turkiako Poliziak ehun lagun baino gehiago atxilotu ditu, PKKrekin harremana dutelakoan | Politikariak, kazetariak, abokatuak eta gobernuz kanpoko erakundeetako ekintzaileak daude atxilo eramandakoen artean. HDPk Ankarari egotzi dio presidentetzarako eta parlamenturako bozetan esku hartzea segurtasun indarren eta sistema judizialaren bidez. | Turkiako Poliziak ehun lagun baino gehiago atxilotu ditu, PKKrekin harremana dutelakoan. Politikariak, kazetariak, abokatuak eta gobernuz kanpoko erakundeetako ekintzaileak daude atxilo eramandakoen artean. HDPk Ankarari egotzi dio presidentetzarako eta parlamenturako bozetan esku hartzea segurtasun indarren eta sistema judizialaren bidez. | Turkiako presidentetzarako eta parlamenturako hauteskundeetarako hiru aste baino gutxiago falta diren honetan —maiatzaren 14an egingo dituzte—, herrialde horretako Poliziak ehun lagun baino gehiago atxilotu ditu «terrorismoaren kontrako» zenbait operaziotan. PKK Kurdistango Langileen Alderdiarekin harremana izatea leporatzen diete –«erakunde terroristatzat» daukate–; zehazki, talde hori finantzatzea, haren propaganda zabaltzea eta kide berriak sartzea.
Atxilotuen artean, kazetariak, abokatuak —tartean, BERRIAk elkarrizketaturiko Resul Temur— eta gobernuz kanpoko erakundeetako ekintzaileak daude. Turkiako agintariek esan dute 110 direla atxilo eramandakoak, baina Diyarbakirgo Abokatuen Elkargoko presidenteorde Mehdi Ozdemik adierazi du gehiago direla, gutxienez 150, eta operazioak ez direla amaitu. Hango hedabide batzuen arabera, segurtasun indarrek 216 lagun atxilotzeko agindua jaso dute.
HDP Herriaren Alderdi Demokratikoko diputatu Tayip Temelek Twitter sare sozialean azaldu du alderdi horretako hamar bat goi kargudun ere eraman dituztela, eta Turkiako agintariei leporatu die gaurko operazioek HDP asaldatzeko helburua dutela. «Hauteskundeen atarian, boterea galtzeko beldur direnez gero, atxilotze operazioak baliatu dituzte berriz ere», idatzi du Temelek.
Gerora argitara ateratako komunikatu batean, alderdi horrek gogor kritikatu du Turkiako Gobernua, argudiatuta «zuzenean» ari dela hauteskundeetan «esku hartzen Poliziaren eta [sistema] judizialaren bitartez». HDPren iritziz, honako arrazoi hau dago gaurko operazioen atzean: «2015etik, gobernua bere bizitza luzatzen saiatzen ari da kolpe politikoen, sarraskien, propaganda beltzaren, gerrako metodo berezien, mehatxuen, xantaiaren eta mota askotariko erasoen bitartez. Goizeko atxilotze sorta horrekin, beste kolpe bat abiatu du maiatzaren 14ko hauteskundeen aurretik. Operazio hau hautesleen nahiaren kontra zuzendua dago, eta mehatxu bat da gizartearentzat eta haren hautu politikoentzat».
Temelek aipaturiko alderdikide atxilotuen izen-abizen batzuen berri ere eman du HDPk. Turkiako Poliziak atxilo eramandakoen artean daude, esaterako, Ozlem Gunduz buruzagiordea eta alderdiaren zuzendaritzako kideetako bat, Mahfuz Guleryuz.
HDP legez kanpokoa bilakatzeko kasua
PKKrekin harremanak izatea leporatu diote HDPri, eta, fiskaltzaren eskari baten ondorioz, Turkiako Auzitegi Konstituzionala aztertzen ari da alderdi hori legez kanpokotzat jo eta desegiteko agintzea. Printzipioz, erabakia maiatzaren 14ko hauteskundeen aurretik jakinarazi beharko luke; HDPk eskatu zuen bozen ondoren egiteko, baina ezezkoa jaso zuen.
Ikusi gehiago: Turkiako Auzitegi Konstituzionalak aztertu egingo du HDP desegiteko eskaria
Hain justu, oposizioak uste du aukera handiak dituela bozetan Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidentea garaitu eta boteretik botatzeko. Horri begira, sei alderdi elkartu egin dira aliantza batean, baina HDP hartatik kanpo geratu da; besteak beste, koalizioko zenbait indarrek ez zutelako nahi alderdi hori sartzerik.
Horren ondorioz, HDPren diputatugaiak YSP Alderdi Berde Ezkertiarraren zerrendan lehiatuko dira. Hortaz, parlamenturako hauteskundeetan, baliteke alderdi horren diputatuen esku egotea gobernabidea baldin eta Auzitegi Konstituzionalak desegiterik agintzen ez badu eta Erdoganen AKP Justizia eta Garapena Alderdiak eta haren aliatuek gehiengo osoa galtzen badute.
Gainera, presidentetzarako bozei dagokienez, HDPk esana du ez duela hautagairik aurkeztuko, eta, beraz, dei egin zuen oposizioaren aliantzarenaren alde bozkatzera: Kemal Kiliçdaroglu da, oposizioko indar nagusiaren, hau da, CHP Herriaren Alderdi Errepublikanoaren buruzagia. Inkesten arabera, bozak gaur egingo balira, Erdogan garaituko egingo luke, alde txikiz, bigarren itzulian. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227178/al-assaden-zenbait-senide-zigortu-ditu-europar-kontseiluak-droga-trafikoagatik.htm | Mundua | Al-Assaden zenbait senide zigortu ditu Europar Kontseiluak, droga trafikoagatik | EBk salatu du anfetamina ekoiztea eta saltzea «negozio eredu» bihurtu dela Siriako Gobernuarentzat. Segurtasun pribatuko enpresa batzuk ere zigortu ditu, Damaskoren milizien «sasi-enpresak» izatea egotzita. | Al-Assaden zenbait senide zigortu ditu Europar Kontseiluak, droga trafikoagatik. EBk salatu du anfetamina ekoiztea eta saltzea «negozio eredu» bihurtu dela Siriako Gobernuarentzat. Segurtasun pribatuko enpresa batzuk ere zigortu ditu, Damaskoren milizien «sasi-enpresak» izatea egotzita. | Europar Kontseiluak Baxar al-Assad Siriako presidentearen hurbilekoen aurka jo du. Droga trafikatzen aritzea leporatzen die Bruselak, eta zigor ekonomikoak ezarri dizkie. Orotara, 25 norbanako eta zortzi erakunde zigortu ditu Bruselak gaur.
Kontseiluaren esanetan, anfetamina trafikoa «erregimenaren negozio eredu bihurtu da». Adierazi du Al-Assaden «hurbileneko zirkulua» aberasten duen legez kanpoko jarduera izateaz gain, irabazi ekonomikoak lortzen dituela gobernuak berak, «biztanleria zibilaren aurkako errepresio politikak mantentzeko».
Zigortutakoen artean, Siriako estatuburuaren hiru lehengusu daude, haren gobernuaren milizietako zenbait kide eta buru, Al-Assaden familiarekin «lotura estua» duten enpresari sorta bat, eta Siriako armadarekin eta inteligentzia zerbitzuekin harremana duten zenbait pertsona. Presidenteari zigorrak ezarriak zizkion aurretik EB Europako Batasunak.
EBko atzerri ministroek adostu dute trafiko sarearen ardurarik handiena Al-Assaden bi lehengusuri dagokiela: Wasim Badi al-Assadi eta Samer Kamal al-Assadi. AEBek ere zigor ekonomikoak ezarri zizkien biei joan den hilabetean, droga trafikoagatik eta Siriako armadari laguntza emateagatik.
Zigortuei Captagon droga ekoiztea eta saltzea egotzi die Europar Kontseiluak. Captagon anfetaminaren familiako droga bat da. Efektu estimulatzailea lortzeko erabiltzen da, eta estatu gehienetan debekatuta dago haren kontsumoa. Herrialde arabiarretara mugatzen da ia esklusiboki haren ekoizpena eta kontsumoa, baita Captagonen legez kanpoko bertsioena ere. Beste herrialde batzuetan speed izenarekin ezaguna den drogaren atzekoa da. Siria da Ekialde Hurbileko Captagon ekoizle handiena.
Al-Assadek aurretik ukatu izan ditu bere gobernua droga trafikoarekin lotzen dituzten akusazioak. Captagon salmentan aritzen diren sareen kontra egin duela ziurtatu du.
EBk zigortuen zerrendara gehitu ditu baita ere Sirian jarduten duten segurtasun pribatuaren alorreko zenbait konpainia, eta horiei lotutako zenbait pertsona eta erakunde. Kontseiluak egozten die «erregimenaren milizien sasi-enpresak» izatea, eta, ondorioz, giza eskubideen abusuen nahiz nazioarteko legedi humanitarioaren urraketak babestea.
Batasuneko estatuen arabera, Damasko babesten duten miliziak izena aldatzen ari dira aldiro, lehendik jarri zitzaizkien zigor ekonomikoak saihesteko. Gaineratu dute segurtasun enpresa pribatuak sortzen dituztela, nazioarteko kontratuak lortzeko.
Errusiako eraikuntza enpresa bat ere bada zigortuen artean. Stroytransgaz konpainiak Siriako fosfato meategi handienaren kontrola bereganatu zuen, eta, EBren iritziz, «erregimenaren onuradun eta babesle da». AEBek 2014an zigortu zuten enpresa bera, Errusiako Gobernuarekin dituen ustezko loturengatik.
Guztira, Bruselak 322 lagun zigortu ditu Siriako gerrarekin lotuta. Zigor ekonomikoek EBra bidaiatzeko debekua eta batasunean dituzten ondasunen blokeoa ezartzen dizkiete. Zerrenda berean dira 81 erakunde ere. EBko herritarrek eta erakundeek debekatuta daukate diru funtsak bideratzea zigortutako norbanakoengana nahiz erakundeetara. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227179/gaizkile-taldeek-400dik-gora-lagun-hil-dituzte-haitin-azken-sei-hilabeteetan.htm | Mundua | Gaizkile taldeek 400dik gora lagun hil dituzte Haitin azken sei hilabeteetan | Krisi politikoaren eraginez, borroka armatuak asko ugaritu dira Port-au-Princen. Haitiko GKE batek salatu du agintariek «esku osoa» ematen dietela gaizkile taldeei zibilen aurka eraso egiteko. | Gaizkile taldeek 400dik gora lagun hil dituzte Haitin azken sei hilabeteetan. Krisi politikoaren eraginez, borroka armatuak asko ugaritu dira Port-au-Princen. Haitiko GKE batek salatu du agintariek «esku osoa» ematen dietela gaizkile taldeei zibilen aurka eraso egiteko. | Indarkeriak gora egin du Haitin. Azken sei hilabeteetan 400 pertsona baino gehiago hil edo desagertu dira Amerika Erdialdeko estatu horretan, Haitiko Giza Eskubideen Defentsarako Sare Nazionalak (RNDDH) berriki kaleratutako txostenaren arabera. 2022ko azarotik atzo bitartean, herritarren aurkako zortzi eraso armatu izan dira gutxienez Port-au-Princeko metropoli eremuko lurraldea kontrolatzeko borroketan. Zibilen kontrako oldarraldien gorakadaren aurka, giza eskubideen aldeko erakundeek azalpenak eskatu dizkiete agintariei.
Haitiko herritarren aurkako eraso armatuak eta sarraskiak areagotu egin dira nabarmen 2023 hasieratik. RNDDHk txostenean salatzen duenez, ehunka pertsona hil dituzte, eta dozenaka emakume gazte taldean bortxatu, herrialdearen Mendebaldeko eta Artiboniteko departamentuetan bereziki. GKE gobernuz kanpoko erakunde horren arabera, urte hasieratik aurrez «leku lasaiak» ziren 50 eremu baino gehiagotan eraso armatuak pairatu dituzte bertako herritarrek. «Gaizkile taldeak nahi bezala jarduten dira, eta interesatzen zaien edozein guneren kontrola hartzen dute», dio dokumentuak.
Hain zuzen, GKEaren arabera, atzo bertan beste eraso armatu bat jazo zen; Debussyn izan zen, Port-au-Prince hegoaldean, eta, gertakari horren aurretik, halaber, ekintza «bortitzak» gertatu ziren hiriburuko hainbat lekutan. Hain zuzen, hamar pertsona baino gehiago lintxatu eta erre zituzten hiriburuko kaleetan, herritar askok Polizia Nazionalak ustezko gaizkileen aurka egindako atxiloketa eten ostean, Alter Presse berri agentziak jasotakoaren arabera.
Atzo, gainera, Polizia Nazionalak prentsa agerraldi bat egin zuen, eta, baieztatu zuenez, gaizkile talde bateko buru Carlo Petit Homme Ti Makak hil zuen apirilaren 9an, tiroz; Laboule 12 eta Thomassin —hiriburuko iparraldean dagoen eremu aberatsa da— guneak kontrolatzen zituen Ti Makak.
Indarkeriarekin lotuta, RNDDHk azken sei hilabeteetan jazo diren eraso odoltsuenak zerrendatu ditu txostenean: 2022ko azaroaren 29ko gauean, esaterako, 72 pertsona hil zituzten Sous Matelasen, hiriburuaren erdigunean, eta gutxienez 29 emakume bortxatu zituzten, baita ehunka etxe erre ere.
Aurtengo otsailaren 28tik martxoaren 5era bitartean, bi talde armatuen arteko liskar gogorrak izan ziren Port-au-Prince hego-mendebaldean, eta gutxienez 148 pertsona hil edo desagertu ziren.
Apirilaren 14tik 19ra bitartean, berriz, Cite Soleileko hainbat gunetan borroka armatuak izan ziren, eta gutxienez 70 pertsona hil eta beste 40 zauritu zituzten, tiroz. Oraindik, ordea, ez dute kopuru zehatzik eman.
GKEak apirilaren 19tik Source Matelasen gertatu diren oldarraldiak ere jasotzen ditu bere txostenean. Bertan, gutxienez ehun pertsona hil zituzten gaizkile talde batzuek, horietako batzuk etxebizitzetan giltzapetu eta su eman ostean. Dozenaka lagun ere zauritu zituzten, tiroz.
Bost milioi haitiar, gosete larrian
RNDDHk irmoki gaitzetsi du herritarren babesa bermatu behar dutenek herrialdean ezarritako «izu giroa»; izan ere, erakundearen ustez, agerikoa da gaizkile armatuek agintean dagoen koalizio gobernua «babesten» dutela, eta «erabateko eskua» dutela zibilei eraso egiteko. Bide horretan, GKEak jakin egin nahi du polizia agintariek zergatik indargabetu zituzten talde armatuak geldiarazteko ezarritako hainbat neurri. Erakundearen esanetan, erabaki horrek «indarkeria areagotzea» eragin du.
Haitiko Polizia Nazionalak nazioartetik —batez ere, AEBetatik— orotariko ekipamendua eta ibilgailuak jaso zituen iaz, lurraldea hobeto kontrolatzeko eta gaizkile taldeen mugimenduak oztopatzeko. RNDDHk, ostera, salatu du estatuko agintariek ezarritako neurriak «antzuak» izan direla, indarkeriak bere horretan jarraitzen baitu.
NBE Nazio Batuen Erakundeko Haitiko Ekintza Humanitarioak ere berretsi du garrantzitsua dela laguntza humanitarioa bermatzea, baita osasuna, hezkuntza eta egoera txarrean dauden azpiegiturak zaintzea ere. Haitiko krisi politiko eta humanitarioen ondorioz, bost milioi pertsona inguru —herrialdeko biztanleriaren erdia— gosete larrian daude. Egoera horrek, gainera, okerrera egin duela ohartarazi du NBEk.
Horren guztiaren ondorioz, gero eta haitiar gehiagok euren sorterria atzean utzi eta Dominikar Errepublikara joateko ahalegina egiten dute; Hispaniola uhartea partekatzen du herrialde hark Haitirekin. Halere, Santo Domingok neurri gogorrak ezarriak ditu «legez kanpoko» immigrazio jarioari aurre egiteko; iaz, esaterako, bi mila haur migratzaile inguru bidali zituzten Haitira, Unicef Haurren Laguntzarako Nazio Batuen Funtsaren arabera. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227180/itunpeko-eskoletako-langileek-manifestazio-jendetsua-egin-dute-lan-hitzarmen-berria-eskatzeko.htm | Gizartea | Itunpeko eskoletako langileek manifestazio jendetsua egin dute lan hitzarmen berria eskatzeko | Batez ere, Kristau Eskola eta IZEA Irakaskuntza Zentroen Elkarte Autonomoa sareei eragiten die. 9.000 langile zeuden grebara deituta, eta, sindikatuen arabera, 5.000 irten dira kalera protesta egitera. | Itunpeko eskoletako langileek manifestazio jendetsua egin dute lan hitzarmen berria eskatzeko. Batez ere, Kristau Eskola eta IZEA Irakaskuntza Zentroen Elkarte Autonomoa sareei eragiten die. 9.000 langile zeuden grebara deituta, eta, sindikatuen arabera, 5.000 irten dira kalera protesta egitera. | Kristau Eskolako eta IZEA Irakaskuntza Zentroen Elkarte Autonomoko langileek kalera jo dute lan hitzarmen berria eskatzeko. ELAk, Steilasek, CCOOk, LABek eta UGTk deitu dute grebara, eta, eman dituzten datuen arabera, parte hartzea handia izan da: %65ekoa. Protesta egin dute Bilbon, Eusko Jaurlaritzaren egoitzaren aurrean, eta hainbat eskaera egin dituzte: soldatak KPIaren arabera igotzea, lan zama arintzeko neurriak hartzea, lanbide heziketaren erregulatzea eta lanpostuak bermatzeko neurriak ezartzea. Horrez gain, galdegiten ari dira sektore feminizatu eta prekarioetan hobekuntzak egitea.
Steilas sindikatuko Javi Kerexazuk salatu du negoziazioak blokeatuta daudela, patronalek ez daukatelako negoziatzeko «inongo borondaterik». Azaldu duenez, urtebete daramate patronalekin jesarrita, eta 2022ko martxotik dakite sindikatuek zer aldarrikapen dituzten. Kerexazuren arabera, denbora tarte horretan ez diete «inongo edukizko proposamenik» egin: «Azken bilera aurtengo otsailaren 2an egin genuen, eta patronalek argi eta garbi esan ziguten ez dutela beste proposamenik egingo».
Lan hitzarmen honek 9.000 langile ingururen baldintzak arautzen ditu, eta grebak 200 ikastetxeri eta 130.000 ikasle ingururi eragin die. Patronal nagusiak Kristau Eskola eta IZEA dira. IZEAk lanbide heziketako hainbat ikastetxe eta eskola erlijioso biltzen ditu, besteak beste. Sindikatuek adierazi dutenez, 5.000 pertsona irten dira kalera protesta egitera, eta grebak eragin «nabarmenagoa» eduki du Bizkaian.
ELAko Miren Zubizarretak negoziazioen nondik norakoak eman ditu. 2021eko abenduan amaitu zen aurreko lan hitzarmenaren indarraldia, eta ordutik hamahiru negoziazio batzar egin dituzte. «Ez dugu ikusten negoziazioan aurrera egiteko inolako borondaterik [...] beraz, ez daukagu beste aukerarik mobilizazioetara ez deitzeko». Hala ere, berretsi du sindikatuak «negoziatzen jarraitzeko prest» daudela. Aurrera egin ezean, kalean jarraituko dute. «Erantzunik ez badago eta ez badago kontsentsurik sortuko duen proposamenik, areagotu beharko ditugu mobilizazioak», aldarrikatu du Zubizarretak.
Kristau Eskolak bestelako bertsio bat eman du. Ohar bidez jakinarazi du bere langileen %21ek egin dutela greba: 1.397ek. «Lasaitasun mezua» helarazi die familiei, eta adierazi dute «alde guztiek» nahi dutela langileen lan eta soldata baldintzak hobetzea. «Negoziazioekin jarraitzeko deia» egin diete sindikatuei. Kristau Eskolaren arabera, otsailaren 2ko negoziazio batzarrean proposatu zieten patronalek sindikatuei Eusko Jaurlaritzarengana elkarrekin jotzea, «finantzaketaren arloan dauden aukerak aztertzeko».
Kristau Eskola eta IZEA patronal nagusiak dira, baina badaude beste pare bat hitzarmen berak eragiten diena: Ikasbiltza eta EBI Elizbarrutiko Ikastetxeak. Ikastolen Elkarteak hitzarmen propioa negoziatzen du Eusko Jaurlaritzarekin. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227181/garikoitz-etxeberriak-eta-protestan-ziren-beste-presoek-gose-greba-utzi-dute.htm | Politika | Garikoitz Etxeberriak eta protestan ziren beste presoek gose greba utzi dute | Zaballako kartzelako zuzendaritzak ziurtatu dio bakartzetik aterako dutela eta ez duela zelda partekatu beharko. | Garikoitz Etxeberriak eta protestan ziren beste presoek gose greba utzi dute. Zaballako kartzelako zuzendaritzak ziurtatu dio bakartzetik aterako dutela eta ez duela zelda partekatu beharko. | Amnistia osoaren aldeko Tinko erakundeak zabaldu duenez, Garikoitz Etxeberria presoak gose greba utzi du, Zaballako espetxeko zuzendaritzarekin akordioa eginda. Apirilaren 19an hasi zuen protesta, Arabako espetxera lekualdatu eta ia astebetera, zuzendaritzak beste preso batekin zelda partekatzera behartu nahi zuela jakin zuenean.
«Kartzelak ziurtatu dio aste honetan edo hurrengoan modulu arrunt batean egongo dela eta ez duela ziega beste inorekin partekatu behar», adierazi du Tinkok bere webgunean.
Atzo seigarren eguna bete zuen Etxeberriak gose greban, eta hamaika patio greban —patiora ateratzea uko egitean datza—, eta Zaballako beste zazpi presok bat egin zuten protestarekin, hari sostengua adierazteko: Jon Kepa Preciadok, Orkatz Gallastegik, Mikel San Sebastianek, Aitor Cotanok, Dani Pastorrek eta Jesus Mari Etxebarriak. Horrez gain, Patxi Ruizek gose greba hasi zuen Iruñeko kartzelan. Basaurin protesta hasi zuten Jon Mirena Sampedrok eta Oskar Barrerasek.
Apirilaren 14an eraman zuten Etxeberria Dueñastik (Gaztela eta Leon, Espainia) Zaballara. Etxeberria Euskal Herrira eramanda, euskal presoen sakabanaketa politika amaitutzat eman zuten Etxerat elkarteak eta Sare Herritarrak.
«Preso ororen eskubidetzat dut ziegan bakarrik zein binaka bizitzea, espetxeak bata zein bestea inposatu gabe», adierazi zuen Etxeberriak joan zen astean, protestaren arrazoiak azaltzekoan.
2007ko urtarrilean atxilotu zuten Etxeberria, Azkainen (Lapurdi). Auzitegi Nazionalak 27 urteko kartzela zigorra ezarri zion 2009an. Iazko urtarrilean bete zituen zigorraren hiru laurdenak. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227182/hezkuntza-legeak-euskara-gehiago-behar-duela-uste-du-kontseiluak.htm | Gizartea | Hezkuntza Legeak «euskara gehiago» behar duela uste du Kontseiluak | Esan duenez, gaur Jaurlaritzak aurkeztu duen testuak ez dakar euskararen normalizazioan lagundu dezakeen «egiturazko aldaketarik», iraileko aurreproiektuarekin alderatuta. | Hezkuntza Legeak «euskara gehiago» behar duela uste du Kontseiluak. Esan duenez, gaur Jaurlaritzak aurkeztu duen testuak ez dakar euskararen normalizazioan lagundu dezakeen «egiturazko aldaketarik», iraileko aurreproiektuarekin alderatuta. | Euskalgintzaren Kontseiluak balorazio bat plazaratu du gaur Jaurlaritzak hezkuntza arautzeko asmoz aurkeztu duen lege aurreproiektuaren inguruan. Legea ontzeko prozesua hasi zenetik, hainbat balorazio plazaratu ditu, eta xehe aztertu ditu honen aurretik idatzi diren testuak ere. Are gehiago, horiek moldatzeko ekarpenak ere egin ditu, hezkuntza komunitatearekin eta gehiengo sindikalarekin hitzartuta. Aurreko testuetan ikusitako gabeziei erantzuteko asmoz egin zituen ekarpen horiek Kontseiluak, eta, gaur ere, balorazio «gazi-gozoa» egin du: testuak «euskara gehiago» behar dutela uste du. Nabarmendu du «erronka itzelak» daudela mahai gainean euskararen normalizazioari dagokionez, eta alde horretatik testu berriak ez dakarrela «egiturazko aldaketarik» irailean aurkeztutako zirriborroarekin alderatuta.
Kontseiluaren ustez, badira «begi onez» hartzeko elementuak testuan. Esaterako, ikasleen euskara gaitasuna ziurtatzeko B2 irteera profila ezarri izana, eta «euskal kulturaren ezagutza» ere aintzakotzat hartu izana, baina uste dute «hezkuntza komunitatearen gehiengoak eta sindikatuek» egindako eskabide nagusiak ez direla jaso aurreproiektuan. Era berean, salatu du hezkuntza itunean hasieran jasotako zenbait «elementu positibo» ez direla ageri orain idatzi duten aurreproiektuan. Iruditzen zaio oraindik badela aukera legea «hobetzeko», hala ere, eta «ekarpenak» egiten jarraitzeko asmoa du.
Zehaztasun gehiago nahi du
Testuaren «zehaztasun» faltak arduratzen du, bereziki, Kontseilua, eta hainbat adibide jarri ditu zehaztasun falta horren berri emateko. Hau da etsenplu horietako bat: testuaren zioen azalpenean, jartzen du euskara «gutxiengoaren hizkuntza eta hizkuntza gutxitua» dela. Kontseiluaren iritziz «interesgarria» da hori, «neurri proaktiboak edo aurrerakoiak» ezartzeko atea ireki dezakeelako. Alabaina, salatu du gero ideia hori ez dela garatzen aurreproiektuko «neurrietan».
Beste adibide bat: zioetan argi eta garbi jartzen du hezkuntza sistemaren helburua dela ikasle guztiek bi hizkuntza ofizialak menderatuko dituztela «bermatzea». Kontseiluak adierazi du, ordea, hori gero ez dela jasotzen testuaren «garapenean». 3. artikuluan, ikasleen hizkuntza gaitasuna hizpide hartuta, ez da «bermatu» aditza agertzen, baizik eta horren ordezkoa: «Sustatu». Kontseilua arduratuta dago horren harira. «Hezkuntza sistemaren oinarria ezin da izan ikasleek gaitasun egokia eskuratuko dutela sustatzea. Aitzitik, betebeharra izan beharko litzateke», ohartarazi du. Gogoratu duenez, 1993ko Hezkuntza Legean, ikasleek hizkuntza ofizial bietan lortu behar duten ezagutzaren harira, «bermatu» hitza eta garbi ageri da, eta uste du hor ezin dela «atzera» egin.
Testuaren 65. artikuluarekin ere, kezka. Argi eta garbi jartzen du hezkuntza sistemak «esparru eleaniztuna eta kulturartekoa» izan behar duela, «euskararen inguruan artikulatua». Baina, Kontseiluaren ustez, zehaztasuna falta da gero, horretarako eskolek garatu beharko duten hizkuntza ereduaren inguruan. Ez da zehazten, esaterako, hizkuntza bakoitzeko «orduen esposizioak» zein izan behar duen, eta hutsune handia da hori Kontseiluarentzat: «Gutxieneko esposizio orduak zehaztea funtsezkoa da belaunaldi berriak euskaldunduko badira». Beharrezkoa iruditzen zaio legean «ahalik eta zehaztasun handienarekin» ezartzea hizkuntza bakoitzean zenbat ordu egin beharko diren, eta garrantzitsutzat jo du «irakas-hizkuntza orokorra» euskara izango dela zehaztea ere. Gainerakoan auzitegien edo agintarien «interpretazio murriztaileen» arriskua handia izango dela pentsatzen du. 66. artikuluan jartzen du propio ikasle guztiek euskarazko B2 irteera profila izan beharko dutela derrigorrezko ikasketa prozesua amaitzean, eta hor ere, Kontseiluaren ustez, ondo zehaztu behar da horra heltzeko zein hizkuntza eredu beharko den; bestalde, irizten dio berriz ere argi jarri behar dela euskara izango dela irakas-hizkuntza orokorra. Lanbide Heziketako ikastetxeetan ari diren ikasleek eta araubide bereziko ikasketetan ari direnek izan beharko duten irteera profila «ezartzea» ere falta dela uste du. Artikulu horren amaieran, halaber, Jaurlaritzak «ebaluaziorako» tresnak arautuko dituela jartzen duenean, testua «oso lausoa» dela iruditu zaio, eta kanpo ebaluazioari buruzko aipamena falta dela, gainera. Ebaluazio mota horri tokia egitea ezinbestekoa dela pentsatzen du: «Emaitza errealen berri izateko, beharrezkoa da kanpo ebaluazioa bermatzea, eta hala jasotzen zen hezkuntza itunean». |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227183/arantxa-urretabizkaiak-irabazi-du-111-akademia-saria.htm | Kultura | Arantxa Urretabizkaiak irabazi du 111 Akademia saria | 'Azken etxea' nobelagatik jaso du aitortza Urretabizkaiak. Euskal Herriko irakurleek ematen dute sari hori, eta ekainean egingo dute hura banatzeko ekitaldia. | Arantxa Urretabizkaiak irabazi du 111 Akademia saria. 'Azken etxea' nobelagatik jaso du aitortza Urretabizkaiak. Euskal Herriko irakurleek ematen dute sari hori, eta ekainean egingo dute hura banatzeko ekitaldia. | 111 Akademiak Arantxa Urretabizkaia idazleari (Donostia, 1947) emango dio urteko saria. Akademiako kideek idazlearen Azken etxea eleberria izendatu dute iaz argitaratutako libururik gogokoena, eta ekainean jasoko du saria, jendaurreko ekitaldi batean.
Idazleak iazko apirilean plazaratu zuen liburua. Izenburuak iradokitzen duen moduan, bizitzaren azken urteak pasatzeko etxe baten bila dabil liburuko protagonista. Hendaia aldeko etxe bat begiz jo du, eta hura lortzen tematuko da. «Egileak hasieratik aurkeztu dizkio irakurleari oinarrizko pertsonaiak eta protagonista: azken etxea erostea erabaki duen emakumea. Baina, narrazioak aurrera egin ahala, idazleak zenbait errezel, bata bestearen ondotik, biltzen ditu ezusteko ikuspena agerian utziz, irakurlearen jakin-mina pizturik eustea erdietsiz, protagonistaren inguruan misterio gandu bat hedatuz eta haren jomuga azalduz. Elkarrizketarik gabeko kontakizuna osatu du idazleak, baina horrek ez dio irakurleari trabarik egingo narrazioaz gozatzeko, egilearen maisutasunari esker», nabarmendu dute akademiako kideek.
Saria zeini eman hautatzeko, hiru bozketa txanda egin dituzte urtarriletik apirilera bitartean. Azken bueltan, Anjel Lertxundiren Desertuan behatxuloa-ren eta Urretabizkaiaren Azken etxea-ren artean bozkatu behar izan dute.
Sariketak 27. aldia du aurten. Azken urteetan, hauek izan dira hura jaso duten idazleak eta lanak: Eider Rodriguezen Eraikuntzarako materiala (Susa), Pello Lizarralderen Argiantza (Erein) eta Karmele Jaioren Aitaren etxea (Elkar), besteak beste. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227184/elak-esan-du-legeak-ez-dituela-konponduko-arazoak.htm | Gizartea | ELAk esan du legeak ez dituela «konponduko» arazoak | Uste du testua egungo hezkuntza sistema «betikotzeko» asmoz ondua dela, eta protestak «ezinbestekoak» izango direla sakoneko aldaketak lortzeko. | ELAk esan du legeak ez dituela «konponduko» arazoak. Uste du testua egungo hezkuntza sistema «betikotzeko» asmoz ondua dela, eta protestak «ezinbestekoak» izango direla sakoneko aldaketak lortzeko. | ELA sindikatuak Hezkuntza Legearen aurreproiektuaren «behin-behineko» balorazioa egin du. Uste du lege horrekin «azaleko» aldaketa batzuk baino ez direla egingo, eta egungo sistema «betikotzea» duela helburu.
Iruditzen zaio, besteak beste, hezkuntza sistemaren egungo «aje» batzuk «betikotuko» direla. Hona horietako hainbat. Baga: «Hiru saretan banatzen den hezkuntza sistema. Legeak ez du aukera emango ELAk aldarrikatzen duen sare publiko burujaberako trantsiziorik egiteko». Biga; «Hizkuntza eredu eleaniztuna inposatuko da, egungo D ereduaren kaltetan, eta A eta B ereduak desagerrarazi gabe». Horren harira, salatu du «murgiltze eredua» orokortzeko biderik ezin dela ireki testu horrekin. Higa: «Legeak ez du hezkuntzaren edukirik aipatu ere egiten; ondorioz, ez da biderik izango euskal curriculuma askatasunez garatzeko». Laga: «Segregazioaren oinarrian dauden elementu estrukturalak ez dira ukituko».
Era berean, ELAk nabarmendu du langileen lan baldintzak ez direla aipatu ere egiten legearen aurreproiektuan. Horiek horrela, ezinbestekoa iruditzen zaio «benetako aldaketak» eragiteko «dinamika sozial, politiko eta legal» bat sustatzea. Bide horretan, grebetarako deia egiteko asmoa du.
LABek ere esan du «borrokarik eta presiorik gabe» ezingo dela benetako aldaketarik egin; legea hobetzeko «eragiten» jarraitu nahi du.
CCOO sindikatuak, berriz, lege aurreproiektuaren kontra dagoela esan du. Eskola publikoaren aurkako «mehatxutzat» jo du, eta arbuioa besterik ezin dela erakutsi horren harira. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227185/athletic-real-madrilen-aurka-arituko-da-kopako-finalerdietan.htm | Kirola | Athletic Real Madrilen aurka arituko da Kopako finalerdietan | Maiatzaren 24an jokatuko ditu finalerdiak Athleticek, Leganeseko Butarque futbol zelaian. Espainian lehen aldiz izango da VAR-a erabiltzeko aukera emakumeen futbol partida batean, baina finalean soilik. | Athletic Real Madrilen aurka arituko da Kopako finalerdietan. Maiatzaren 24an jokatuko ditu finalerdiak Athleticek, Leganeseko Butarque futbol zelaian. Espainian lehen aldiz izango da VAR-a erabiltzeko aukera emakumeen futbol partida batean, baina finalean soilik. | Real Madril egokitu zaio Iraia Iturregiren Athletici Espainiako Kopako finalerdietako partidarako. Gaur egin dute zozketa, Espainiako Federazioaren egoitzan, eta zuri-gorriek ez dute alde izan zortea. Real Madril bigarren da sailkapenean, eta sasoi honetan elkarren aurka jokatu dituzten bi partidak irabazi dituzte madrildarrek. Lauko finala Leganesen jokatuko da, Butarque futbol zelaian, eta Athletic eta Real Madril maiatzaren 24an arituko dira (21:00). Finalerdietako beste partida Alhamak eta Atletico Madrilek jokatuko dute, bezperan, eta finala maiatzaren 27an izango da. Espainian lehen aldiz, VAR-a erabiltzeko aukera izango dute epaileek emakumeen futbol partida batean, baina finalean soilik.
Oso informazio gutxi izan da azken hilabetean Espainiako Kopako lauko finalaren inguruan. Ez zegoen argi non eta noiz jokatuko zen, baina jada argitu dira zalantzak. Duela astebete eskas jakin zen Butarquen jokatuko zela, eta, gaurko zozketaren ostean, baloia soropilean jartzea besterik ez da falta. Athleticek ez du zorte handirik izan. Real Madril ligako talderik indartsuenetako bat da, eta haiek bakarrik jarraitu diote sasoi osoan Bartzelona handiaren erritmoari. Aurten hiru urte beteko dira Real Madrilek emakumeen futbol taldea sortu zuenetik, eta, izen handiko fitxaketak zirela medio, bi urteren buruan Txapeldunen Liga jokatzeko sailkatu ziren. Aurten jokatu dute Europako txapelketa nagusian lehen aldiz, eta, liga amaitzeko lau partida gelditzen diren honetan, datorren urtean hartan aritzeko sailkatuta daude jada. Zenbait aurpegi ezagun ere badaude, talde horretan ari baitira Nahikari Garcia Realeko aurrelari ohia eta Maite Oroz Athleticeko jokalari ohia.
Athleticek galdu egin ditu sasoi honetan ligan Real Madrilen aurka jokatu dituen bi partidak. Hala ere, ligan ez bezala, Kopan oso erregular aritu dira Iturregirenak. Lehenik Madril CFF utzi zuten kanpoan, 0-1 irabazita, eta, ondoren, Osasuna kaleratu zuten zuri-gorriek. 1-2 nagusitu ziren Taxoaren. Athleticek duela hiru urte jokatu zituen Espainiako Kopako finalerdiak azken aldiz. Logroño izan zuen aurkari, eta Errioxako taldea igaro zen finalera.
Bestalde, Espainiako Futbol Federazioak gaur jakinarazi du lehen aldiz VAR-a erabiliko dela Espainian emakumeen futbol partida batean. Talde eta jokalari askok eskatu du gizonezkoen ligan bezala epaileak bideo bidez epaitzeko aukera izatea, eta azkenean iritsi da. Hala ere, epaileek finalean soilik izango dute laguntza hori. Finalerdietan ez da VAR-ik izango. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227186/testuan-zuzendu-beharrekoak-daudela-esan-du-pse-eek.htm | Gizartea | Testuan «zuzendu» beharrekoak daudela esan du PSE-EEk | Gaur aurkeztu duten testuak hezkuntza itunean ezarritako xede guztiei ez diela «erantzuten» uste du, eta aldaketak behar dituela | Testuan «zuzendu» beharrekoak daudela esan du PSE-EEk. Gaur aurkeztu duten testuak hezkuntza itunean ezarritako xede guztiei ez diela «erantzuten» uste du, eta aldaketak behar dituela | »Hezkuntza Legearen aurreproiektua da gaur Jaurlaritzak aurkeztu duena, findu egin beharko da orain Eusko Legebiltzarrean, eta prozesu horretan testuaren gaineko «desadostasunak» konpontzeko era egotea espero duela esan du gaur PSE-EEk ohar baten bidez. Gaur gobernu kontseiluan ez dutela legearen kontra egin esan du, ez dutela legearen bidea «oztopatu» nahi. Baina PSE-EEk uste du testuak hezkuntza itunean ezarritako xede guztiei ez diela «erantzuten», eta aldaketak behar dituela, «zuzendu» beharrekoak.
EAJko ordezkariek «desadostasunen» berri baduela esan du PSE-EEk, «negoziazioetan» hizpide izan dituztela horiek guztiak, baina Hezkuntza Sailak ez dituela aintzat hartu egin dizkioten eskabideak.
Egin nahi dituen aldaketak, funtsean,lege berriaren gainean Euskadiko Aholku Batzorde Juridikoak emandako irizpideetan oinarrituta daudela esan du PSE-EEk. Besteak bestea, irizpide horietan «eskuduntzen inbasio bat» hizpide izan dutela adierazi du, eta aintzat hartu behar dela legea berridaztean. Kezka du, halaber, egungo hizkuntza ereduak gainditzeko bidea ireki dezakeelako lege berriak, egun idatzita dagoen eran, eta ez dagoelako horrekin ados; eredu horien gaineko «adostasuna» handia dela gogoratu du, eta ez dela aurreproiektuan ondo zehazten, gainera, nola egin beste eredu baterako aldaketa.
EH Bildu eta EAJ
EH Bilduren izenean, Ikoitz Arresek egin du testuaren balorazioa gaur. «Artikuluz artikulu» aztertuko dutela esan du, eta apirilean lege honen atariko onetsi zuten itunaren «espiritua» bertan aurkitzea espero dutela. Orain parlamentuan legearen gainean gogoetatzeko hilabeteak izango dituztela gogoratu du, eta «erantzukizunez» jardungo dutela prozesu horretan.
Leixuri Arrizabalagak jeltzaleen izenean esan du hezkuntzako eta gizarteko eragile askok izan dutela aurreproiektua idazteko prozesuan parte hartzeko aukera eta pentsatzen du gehienek jasota ikusi ahal izango dituztela orain testuan beren ekarpenak. Hala ere, esan du EAJko ordezkariek«ilusioz» aztertuko dituztela orain testuan egin daitezkeen aldaketak: «Guztiok eskuzabaltasunez lan egin beharko dugu».
Lege honek oinarri duen ituna %90ko babesarekin onartu zen Eusko Legebiltzarrean iazko apirilean; EAJk, PSE-EEk, EH Bilduk eta Elkarrekin Podemosek bat egin zuten. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227187/17-parke-eoliko-eta-17-eguzki-parke-baimendu-dituzte-nafarroan.htm | Gizartea | 17 parke eoliko eta 17 eguzki parke baimendu dituzte Nafarroan | Guztira 1.314 megawatt ekoiztuko dituzte. Parke guztiei eman dizkiete ingurumeneko eta hirigintzako baimenak, eta horietako hiruk badaukate jada martxan jartzeko baimena ere. | 17 parke eoliko eta 17 eguzki parke baimendu dituzte Nafarroan. Guztira 1.314 megawatt ekoiztuko dituzte. Parke guztiei eman dizkiete ingurumeneko eta hirigintzako baimenak, eta horietako hiruk badaukate jada martxan jartzeko baimena ere. | Energia berriztagarrien 34 parke egiteko baimena eman du Nafarroako Gobernuak: horietatik 17 parke eolikoak izango dira, eta beste 17, eguzki parkeak. Guztira, 1.314 megawatt ekoiztuko dituzte; 420 megawatt, eolikoek, y 894 megawatt, eguzki panelen parkeek.
Guztiei eman dizkie gobernuak ingurumeneko eta hirigintzako baimenak, eta horietako hiruk jada badaukate martxan jartzeko Nafarroako Gobernuaren oniritzia ere: Pestriz parkeak (Buñuel), Serralta parkeak (Cabanillas) eta Orkoiengo parkeak.
Atzo bukatu zen «suspertze ekonomikorako» energia arloan neurriak onartzeko 23/20 Errege Dekretuak zehazten zuen epea. Lege horren arabera, 25 hilabeteko epea zuen gobernuak tramitazioan zeuden proiektu berriztagarrien administrazio baimena emateko, eta hala egin du. Hain zuzen, administrazio baimen hori emateko, beharrezkoa da proiektuei ingurumen baimena ematea, hirigintzako departamentuak emandako baimenaz gain.
Hala ere, 50 megawatt baino gehiago ekoizten dituzten azpiegiturei eta herrialde bat baino gehiago hartzen duten parkeei dagokienez, Espainiako Trantsizio Ekologikoko ministerioak dauka baimen horiek emateko eskumena.
Parke bereziak
Bi parke nabarmendu ditu Nafarroako Gobernuak. Alde batetik, Orkoiengoari buruz esan du «parke esperimentala» dela, enpresa jabeek «esperientzia hartzeko» baliatuko dutela, etorkizunean «Nafarroako energia berriztagarrien ekosistemaren lehiakortasuna hobetzeko». Hala ere, ez da mota honetako lehenengo parkea; Alaizkoan ere era horretako beste sei aerosorgailu daude.
Corral del Molino I izeneko parkeari buruz ere azalpenak eman ditu. Azpiegitura «hibridoa» da: energia eolikoa eta eguzki energia batzen ditu. «Modu horretan, parkea eraginkorragoa da, elektrizitate gehiago sortzen duelako, eta baita ingurumenari eta lurraren erabilerari dagokionez ere, espazio berean eta azpiegitura berdinekin energia gehiago ekoizten baita», azaldu du. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227188/cooo-eta-ugt-batera-mobilizatuko-dira-maiatzaren-lehenean.htm | Ekonomia | COOO eta UGT batera mobilizatuko dira Maiatzaren Lehenean | Espainiako Gobernuarekin pentsio eta lan erreformen inguruan egindako akordioak nabarmendu dituzte bi sindikatuek. | COOO eta UGT batera mobilizatuko dira Maiatzaren Lehenean. Espainiako Gobernuarekin pentsio eta lan erreformen inguruan egindako akordioak nabarmendu dituzte bi sindikatuek. | COOOk eta UGT Euskadik batera egingo dituzte Maiatzaren Leheneko mobilizazioak, Gasteizen, Bilbon eta Donostian. Enpresen «gehiegizko irabazien» harira, soldatak igotzeko eta prezioak jaisteko neurriak galdegingo dituzte, eta, datorren hauteskunde ziklorako, herritarrei eskatuko diete babestu ditzatela «zerbitzu publikoak indartzearen eta fiskalitate progresibo baten alde egiten duten aukerak». Loli Garcia (CCOO) eta Raul Arza (UGT) sindikatuetako buruek aurkeztu dute mobilizazioen leloa: Soldatak igo, prezioak jaitsi, irabaziak banatu. Bilboko manifestazioa 11:30ean hasiko da, Jesusen Bihotza plazatik; Gasteizkoa eta Donostiakoa, berriz, 12:00etan hasiko dira, lehena Andre Maria Zuriaren plazatik eta bigarrena Alderdi Ederretik. Garciak eta Arzak mobilizazioaren eta elkarrizketaren garrantzia azpimarratu dute, eta euren sindikatuek Espainiako Gobernuarekin egindako akordioak nabarmendu. Horiek hala, gogoratu dute aurten pentsioak %8,5 igo direla, eta horri esker Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako milioi erdi pentsiodunek baino gehiagok erosteko ahalmenari eutsi diotela.
Halaber, lanbide arteko gutxieneko soldata (SMI) beste %8 igo dela nabarmendu dute, legegintzaldi osoan %47, eta horrek hiru lurraldeetako 52.000 langile ingururi egin diela mesede.
Horrekin batera, Madrilekin adostutako lan erreformak «langileen eskubideak hobetzen» lagundu duela adierazi dute, «kontratazio mugagabea areagotu delako» eta horrek eragina izan duelako «enpleguaren kalitatean». Elkarrizketa eta mobilizazioa
Garciak eta Arzak negoziazio kolektiboaren garrantzia balioetsi dute, baita elkarrizketa sozialarena ere, eta azaldu CCOOk eta UGTk 2022an sinatutako hitzarmen guztietan «erosteko ahalmena bermatzen duten klausulak» jasotzen direla.
Dena den, patronalei eskatu diete aberastasuna banatzeko eta soldatak igotzeko, eta salatu dute hitzarmenak berritu ez dituzten enpresariak «poltsikoak betetzen» ari direla, «langileen kontura». Hala, azpimarratu dute mobilizatzen jarraitu behar dela, «eskubide gehiago eta hobeak lortzeko». «Konkistatutako eskubideak ez dira zerutik erori, asko kostatu da horiek lortzea, eta borrokan jarraitu behar dugu eskubide horiek defendatu eta berriak sortzeko». Prezioak jaitsi ditzatela, horixe izango da CCOOren eta UGTren beste mezu nagusietako bat Maiatzaren Lehenean; Garcia eta Arza kritiko agertu dira, eta esan dute Espainiako Gobernuak ez duela behar beste egin arlo horretan. Maiatzaren 28ko udal eta foru hauteskundeekin hasiko den hauteskunde zikloari dagokionez, berriz, adierazi dute zera dagoela jokoan: «Bizi kalitatea eta lan eta gizarte eskubideak hobetzen jarraitzea edo orain arte lortutakoa arriskuan jartzea». |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227189/usansoloko-udala-osatzeko-batzordea-maiatzaren-4an-sortuko-dute.htm | Gizartea | Usansoloko Udala osatzeko batzordea maiatzaren 4an sortuko dute | 2019ko udal hauteskundeetako emaitzen arabera osatuko dute. Batzordeak Usansolo Herria plataformako zortzi parte hartzaile eta EAJko beste hiru izango ditu. | Usansoloko Udala osatzeko batzordea maiatzaren 4an sortuko dute. 2019ko udal hauteskundeetako emaitzen arabera osatuko dute. Batzordeak Usansolo Herria plataformako zortzi parte hartzaile eta EAJko beste hiru izango ditu. | Usansolo Bizkaiko herri izateko bideak aurrera jarraitzen du. Hain zuzen, maiatzaren 4an Usansoloko Udala osatzeko batzordea aurkeztuko dute. Eta, horretarako, Bizkaiko Foru Aldundiak 2019ko udal hauteskundeetan Galdakaon (Bizkaia) izandako emaitzak eskatu dizkio Espainiako Hauteskunde Batzorde Zentralari. Emaitza horien arabera, batzordearen parte izango dira EAJko hiru kide, baita Usansolo Herria plataformako beste zortzi lagun ere. Txapelena baserrian egingo dute batzordea osatzeko saioa, eta bertan aukeratuko dute presidentea.
Iazko azaroaren 23an, Bizkaiko Batzar Nagusiek onartu egin zuten Usansolo Bizkaiko 113. udalerria izateko eskaera. Hala ere, hilabete bat geroago, Estatuaren Abokatutzak helegitea jarri zion ebazpen horri, Usansolok ez zuelako gainditzen 5.000 biztanleren langa. Errekurtsoarekin batera, Usansolo udalerri bihurtzeko prozesua eteteko eskatu zuen abokatutzak, behin-behineko neurri gisa, baina otsailaren amaieran, EAEko Auzitegi Nagusiak ez zuen halakorik onartu: auzia ebatzi bitartean, tramiteekin aurrera jarrai dezakete Usansolon.
Dena den, Estatuaren Abokatutzak helegitea jarri eta gero, Hauteskunde Batzorde Zentralak erabaki zuen Usansolon ez zirela maiatzaren 28ko udal hauteskundeak egingo, herria ez zelako toki erakundeen erregistroan agertzen eta ez zuelako hautesle erroldarik. Behin batzordea osatuta, erregistro horretan izena ematea eskatuko dute; 30 eguneko epea ezarri dute horretarako. Eta, izen ematea onartzekotan, Hauteskunde Batzordeari eskatuko diote batzordearen osaketa berri bat egiteko, 2023ko udal hauteskundeetako emaitzak kontuan hartuta. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227190/baldintzapean-aske-gelditu-da-sebas-etxaniz-eta-aitzol-etxaburu-euskal-herriratu-dute.htm | Politika | Baldintzapean aske gelditu da Sebas Etxaniz, eta Aitzol Etxaburu Euskal Herriratu dute | 20 urtetik gora eraman ditu espetxealdian Etxanizek. Martutenera lekualdatu dute Etxaburu; hamalau urte igaro ditu preso Frantzian. | Baldintzapean aske gelditu da Sebas Etxaniz, eta Aitzol Etxaburu Euskal Herriratu dute. 20 urtetik gora eraman ditu espetxealdian Etxanizek. Martutenera lekualdatu dute Etxaburu; hamalau urte igaro ditu preso Frantzian. | Sebas Etxaniz euskal presoa baldintzapean aske utzi dute, 20 urte eta erdi espetxealdian eman ostean, Etxerat elkarteak jakinarazi duenez. 80 urte beteko ditu aurten, eta EPPK-ko kiderik helduena da. 2019an bete zituen zigorraren hiru laurdenak.
Etxanizi 2020ko uztailean eman zioten hirugarren gradua. Villabonako espetxetik (Asturias, Espainia) Martutenekora lekualdatu zuten. Horren aurretik, hainbatetan ukatu zioten hirugarren gradua, baimenik ez zuelako izan; aldi berean, baimenak ukatu izan zizkioten hirugarren graduan ez zegoela argudiatuta.
Etxerat-ek Euskal Herriratze baten berri ere eman du: Aitzol Etxaburu Martutenera lekualdatu dute. Lannemezango espetxean zen, eta hamalau urte igaro ditu bertan. |
2023-4-25 | https://www.berria.eus/albisteak/227191/olatura-igota-jarraitzen-du-osasunak.htm | Kirola | Olatura igota jarraitzen du Osasunak | Gorritxoek garaipen landu eta sufritua lortu dute Cadizen zelaian. Ruben Garciak egin du nafarren gola, eta Abdek txartel gorria ikusi du bukaeran | Olatura igota jarraitzen du Osasunak. Gorritxoek garaipen landu eta sufritua lortu dute Cadizen zelaian. Ruben Garciak egin du nafarren gola, eta Abdek txartel gorria ikusi du bukaeran | Belak zabalik, abaila batean doa Osasuna bere historiako bigarren finalerantz. Ligako jarduna pizgarri ari zaio izaten Kopako hitzordu handira bidean. Gaur, bigarren garaipena kateatu du jarraian, Cadizen zelaian ondo izerditutako garaipena lortuta. Beste baleko proba bat izan da maiatzaren 6ko neurketari begira, gorritxoek egonarria, eraginkortasuna eta sufritzeko gaitasuna uztartu dituztelako. Finaletan funtsezko ezaugarriak izaten dira horiek. Are maila altuagoa eman beharko dute Real Madrilen aurrean, baina puntuak hirunaka biltzea lagungarri izango zaie prestakuntza fintzeko.
Hamaikako itxuraldatua plazaratu du Jagoba Arrasatek: Betisen aurka hasieratik aritu ez ziren zortzi jokalariri eman die aukera. Bederatzi izan behar ziren, baina Chimy Avilak mina sentitu du beroketan, eta Budimirrek jokatu behar izan du haren ordez. Horretaz aparte, Iker Muñoz eta Iker Benitoren agerpena izan da albiste nagusia. Hasieran, txinparta falta izan zaio Osasunaren erasoko jokoari. Zailtasunak izan ditu baloi irteeran, eta nekez iritsi da lehen zatian Ledesmaren ate ingurura. Zernahi ere, gabezia handienak defentsan izan dituzte Arrasateren mutilek. Hasi eta berehala, aukera garbia izan du Cadizek, Sobrinoren hanketan, baina Aitorrek zigilatu egin du atea.
Gorritxoak hamargarren minutua pasata agertu dira aurrenekoz etxekoen arean, Nacho Vidalen barneraldi herabe batekin. Ekimen handiagoa zuen Cadizek, eta beste aukera on bat izan du 32. minutuan: Rogerrek iskin egin die erdiko bi atzelariei, baina kanpora jaurti duAitorren aurrean. Nafarrek aurrerako urratsa egin dute atsedenaren aurretik. Unaik eta Pablo Ibañezek ahalegin arriskutsuak egin dituzte buruz, eta beste bi saiakera egin ditu Budimirrek, bata orpoz, eta bestea, garbiena, ezkerrez, Momori baloia kendu ondoren. Ez du zehatz jaurti. Ezta Ramosek ere, boleaz, Cadizen aldeko korner batean. Apurtu eta gotortu
Bi taldeak arineketan hasi dira jokatzen atsedenaren ondoren. Benito Ledesmaren aurrean bakarrik geratzear izan da 57. minutuan, baina bizkorrago ibili da Cadizeko atezaina, atepetik aterata. Berehalakoa izan da Cadizen arrapostua: arearen barrunbeetan sartu da Guardiola, baina azken unean, diru-zorroa lapurtu dio Unai Garciak. Partida puskatzear zegoen. Eta Osasunak eman du kolpea. Manu Sanchezek jokaldi polita egin du ezkerretik, eta Budimirrek kale egin arren, Ruben Garciak zartako batez sareratu du baloia, areaz kanpotik. 61. minutuan, aurretik jarri dira nafarrak.
Geroz eta sarriagoak ziren Cadizen erdiraketak, eta David Garcia zelairatu du Arrasatek, areako jarduna sendotzeko. Sufrimendu hutsezko minutuak bizi izan ditu Osasunak amaieran; batik bat, 84. minutuan Abdek txartel gorria ikusi eta gero. Ostikoa eman dio Izari baloia jokoan ez zegoela. Sartu berritan, aldageletarako bidea hartu behar izan du.
Luzapena 11 minutukoa izan da. Moncayolak bere oinetan izan du bigarrena, baina ezin izan du asmatu Ledesmaren aurrean. Beharrik ere ez du izan. Golik jaso gabe bukatu du partida Osasunak. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227192/sufrituta-berdindu-du-realak-betisen-zelaian.htm | Kirola | Sufrituta berdindu du Realak Betisen zelaian | Ontzat eman daiteke talde txuri-urdinak lortutako puntua, etxeko taldea nagusi izan baita ia partida osoan. Berdinduta, Realak sei punturen aldeari eutsi dio. | Sufrituta berdindu du Realak Betisen zelaian. Ontzat eman daiteke talde txuri-urdinak lortutako puntua, etxeko taldea nagusi izan baita ia partida osoan. Berdinduta, Realak sei punturen aldeari eutsi dio. | Puntu batekin itzuliko da Reala Sevillatik (Espainia). Talde txuri-urdinak hutsean berdindu du Betisen zelaian. Emaitza ona da, Betis nagusi izan baita partida ia osoan. Eta emaitza ona da ere bai Realak eutsi egin baitio Espainiako taldearekiko zuen aldeari: sei puntura du. Laugarren da Reala, eta bosgarren Betis, baina Vila-real tartean sar daiteke, bost puntura, ostegunean etxean Espanyoli irabazten badio. Athletic, berriz, seira jar daiteke egun berean San Mamesen Sevillari nagusitzen bazaio.
Ezustekoa egon da partida hasi aurretik: Imanol Alguacilek lau aldaketa egin ditu, azken partidan Anoetan Rayo Vallecanori irabazi zion hamaikakoaren aldean. Bi aldaketa izan dira bereziki deigarriak: Realeko entrenatzaileak Mikel Merino eta David Silva utzi ditu aulkian, eta Asier Illarramendi eta Brais Mendez zelairatu ditu haien ordez. Andoni Gorosabelek eta Take Kubok, berriz, Aritz Elustondo eta Ander Barrenetxea ordezkatu dituzte.
Aldaketa horiengatik edo ez, talde txuri-urdinak gogotsu eta bizi ekin dio neurketari. Presioa eginez, berehala hartu du norgehiagokaren aginte makila, eta arriskua sortzen hasi da. Brais Mendezek, Alexander Sorlothek eta Kubok estu hartu dute Betisen defentsan.
Reala nagusi zen, baina Betisek izan du lehen aukera garbia, ordu erdia betetzear zela. Aitor Rubialek erdiraketa egin du, baina baloira aterantz joan da zuzenean, eta Remirok ozta-ozta gelditu du.
Bero handia egin du Sevillan, 30 gradu baino gehiago, eta epaileak partida eten du, jokalariek ura edan zezaten. Etenaldi horrek mesede egin dio etxeko taldeari, handik bueltan gora egin baitu. Pixkanaka, nagusitzen hasi da, eta, ohartu orduko, partidaren kontrolarekin egin da.
Gertu izan du nagusitasun hori gola sartuta indartzea atsedenaldira iritsi aurretik, baina Canalesek ez du asmatu errematatzen. Hutsean amaitu dira lehen 45 minutuak. Bi zati izan dituzte: aurrenekoan, Reala nagusitu da, eta bigarrenean, Betis. Txuri-urdinek gora egin beharra zuten, lehia etxekoen aldeko joera hartzen ari baitzen.
Baina etenak ez du ezer eten: Betisek nagusitasunari eutsi dio. Gero eta gehiago estutu du Reala. Imanoli ez zaio batere gustatu ikusten ari zena, eta hiru aldaketa egin ditu kolpe batean, 63. minutuan: Barrenetxea, Merino eta Silva zelairatu ditu Mikel Oiartzabalen, Illarramendiren eta Brais Mendezen ordez. Alferrik. Etxekoena zen baloia, baita arriskuko jokaldi guztiak ere.
Taldeak hobera egiten ez zuela ikusita, Imanolek beste bi aldaketa egin ditu 72. minutuan: Aritz Elustondo eta Carlos Fernandez zelairatu ditu Aihen Muñozen eta Sorlothen ordez. Alferrik berriro. Are gehiago, aldaketak izan eta hurrengo jokaldian, Juan Mirandak zuloa topatu du Aritz Elustondok zaindu behar zuen hegalean, eta haren erdiraketa ez du gutxigatik sareetara bidali Canalesek.
Partida nola zihoan ikusita, Realarentzat sari oso ona zen puntua, eta horri eusten jarri du indar osoa. Ez du arriskatu nahi izan, eta atea zaintzera mugatu da. Sufritu egin du helburua lortzeko. Hala ere, Merinok izan du azken aukera, partidaren hondarrean, baina Rui Silvak haren jaurtiketa gelditu du. Beste puntu bat gehiago da, eta beste pauso bat Txapeldunen Ligarako sailkatzeko bidean. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227213/aurten-munduan-salduko-diren-autoen-18-elektrikoak-izango-dira.htm | Ekonomia | Aurten munduan salduko diren autoen %18 elektrikoak izango dira | Munduko auto elektrikoen salmenta %55 igo zen iaz, eta 10 milioiko muga gainditu zuen. Saldutako ibilgailu guztien %14 izan ziren elektrikoak. Aurten, berriz, %35 gora egin, eta saldutakoen %18 izango dira. | Aurten munduan salduko diren autoen %18 elektrikoak izango dira. Munduko auto elektrikoen salmenta %55 igo zen iaz, eta 10 milioiko muga gainditu zuen. Saldutako ibilgailu guztien %14 izan ziren elektrikoak. Aurten, berriz, %35 gora egin, eta saldutakoen %18 izango dira. | Ibilgailu elektrikoen merkatuari buruz argitaratutako urteko txostenean, Nazioarteko Energia Agentziak (IEA) azaldu du 2022an 26 milioi auto elektriko zeudela, 2018an baino bost aldiz gehiago. Ibilgailu horien erdiak baino gehiago (13,8 milioi) Txinan zeuden. Duela hamar bat urtetik hona gertatzen den bezala, Txinan dago munduko auto elektrikoen merkaturik handiena. 2022an matrikulazioen %60 elektrikoak izan ziren. Gauzak hala, Txinako auto guztien %29 ziren elektrikoak 2022an; 2018an, %6ra ere ez ziren iristen. Aldez aurretik gainditu da agintariek 2025erako ezarritako %20ko helburua. Gainera, goranzko joerari eutsi beharko liokete, 2030erako %40ko helburua jarri baitute aire kutsadura handiko eskualdeetan. 2023ko lehen hiruhilekoan, salmenta %20 baino gehiago handitu da iazko epe berekoarekin alderatuta. Ikerketaren egileek kalkulatu dutenez, aurten zortzi milioi auto elektriko merkaturatuko dituzte Txinan, eta ibilgailu guztien %35 izatera iritsiko dira. Europan, %25eko igoera Europan, ibilgailu elektrikoen matrikulazioak %15 ugaritu ziren iaz. Hala, ibilgailu elektrikoen munduko bigarren merkatua bihurtu zen. Saldutako autoen laurdenak elektrikoak ziren, eta munduan diren auto elektrikoen herenak kontinente horretan daude. Merkatu garrantzitsuena Alemania da —830.000 ibilgailu saldu ziren iaz—. Atzetik izan zituen Erresuma Batua (370.000) eta Frantzia (330.000), besteak beste. Salmentei dagokienez, kuotarik handiena duten herrialdeak Norvegia (% 88), Suedia (% 54), Herbehereak (% 35), Alemania (% 31), Erresuma Batua (% 23) eta Frantzia (% 21) izan ziren. EAk kalkulatu duenez, 2023an auto elektrikoen salmenta %25 inguru igoko da. Ameriketako Estatu Batuetakoa (AEB) da munduko handienetan hirugarren merkatua, eta 2022an gehiago hazi zen Txinakoa eta Europakoa baino: %55. 800.000 auto saldu ziren, eta ibilgailu guztien %8ko kuotara iritsi ziren. 2021ean %5 ziren; 2020ra arte, ozta-ozta ziren %2. Hala gertatzeko, funtsezkoa izan zen ekoizleek modelo berrien eskaintza asko handitzea eta erakundeek pizgarriak ematea; bereziki, Joe Biden presidenteak laguntza plan bat indarrean jarri izana, inflazioari aurre egiteko. Inbertsioak AEBetan 2022ko abuztutik 2023ko martxora, auto elektrikoen eta baterien fabrikatzaile handiek 52.000 milioi euroren inbertsioen berri eman dute AEBetan. Horrek guztiak iragartzen du iazko hazkundeak ez duela etenik izango: lehen hiruhilekoan, salmenten jauzia %60koa izan da, eta, AIEren arabera, 2023an 1,5 milioi salduko dira, matrikulazioen %12 inguru. Munduko beste hainbat lekutan ere azkar hazten ari da auto elektrikoen merkatua; Indian eta Indonesian, esate baterako, salmenta hirukoiztu egin zen.
2030erako egunean gutxienez bost milioi petrolio upel gutxiago erabiltzeko aukera emango du ibilgailu elektrikoen merkatuaren hazkundeak. Hain zuzen ere, modu horretan, 700 milioi tona inguru CO2 baliokide isurtzea saihestuko litzateke. IEAk iragarri du, indarrean diren politiken arabera, garraioari lotutako berotegi gasen isurketek goia joko dutela 2025ean. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227214/gernika-lumo-laquomemoria-lekuraquo-izendatuko-du-espainiako-gobernuak.htm | Gizartea | Gernika-Lumo «memoria leku» izendatuko du Espainiako Gobernuak | Felix Bolaños Espainiako Gobernuko ministroa joan da arratsaldeko ekitaldira; Pedro Sanchez presidenteak iragarri du «memoria leku» izendatuko dutela Gernika. Iñigo Urkullu EAEko lehendakariak, ordea, esan du «justizia errestauratiboko keinuren bat egiteke» duela Estatuak. | Gernika-Lumo «memoria leku» izendatuko du Espainiako Gobernuak. Felix Bolaños Espainiako Gobernuko ministroa joan da arratsaldeko ekitaldira; Pedro Sanchez presidenteak iragarri du «memoria leku» izendatuko dutela Gernika. Iñigo Urkullu EAEko lehendakariak, ordea, esan du «justizia errestauratiboko keinuren bat egiteke» duela Estatuak. | Gernika-Lumo izango da Espainiako Memoria Demokratikoaren Legeak aurreikusten dituen «memoria lekuetatik» lehena. Arratsaldean jakinarazi du erabakia Felix Bolaños Espainiako Presidentetzarako eta Memoria Demokratikorako ministroak, Zalloko kanposantuan 1937ko apirilaren 26ko biktimak oroitu aurretik. Izan ere, Gernikako bonbardaketaren 86. urteurrena bete da gaur, eta sarraski hura gogoratzeko ekitaldia baliatu du Bolañosek iragarpena egiteko. Lehenengo biderrez, Espainiako Gobernuak ministro bat igorri du bonbardaketaren biktimak omentzera.
«Gernikarron oroimenak inspiratzen du gure demokrazia», esan du. «Bonbardaketak ez zuen lortu bere helburua. Gaur egun, Espainia demokrazia aurreratua eta europarra da, balioena, askatasunena eta eskubideena». Ministroak adierazi du Gernika-Lumoren bonbardaketa «sasoi hartako gobernu legitimoaren» kontra egin zela, eta Bolaños bera ari dela gobernu hori ordezkatzen orain. «Oso sinbolikoa izan zen Gernikako haritza –lehendakariek zin egiten diotena eta Euskadiren askatasunaren sinbolo dena– zutik gelditzea».
Urteetan Eusko Jaurlaritzak hainbat bider eskatu izan duen arren, Bolañosek ez du barkamenik eskatu Espainiako Gobernuaren partez. Iñigo Urkullu Jaurlaritzako lehendakariak ontzat jo du ministroaren bisita. Sare sozialetan zabaldutako bideo batean adierazi duenez, ministroaren presentzia «urrats positibo bat» da, baina «arraroa» da gaurkoa izatea lehen aldia, Francoren diktadura amaitu zenetik 45 urtetik gora igaro diren honetan. Gainera, esan du estatuak oraindik «egiteke» duela «justizia errestauratiboko keinuren bat».
Gehienetan biluzik egoten diren balkoi eta bentanetan xingola beltzdun ikurrinak eskegi dituzte herritar ugarik. Urte asko igaro badira ere, egun hartan gertatu zen «dena» dauka gogoan Crucita Etxabek. 6 urte zeuzkan bonbardaketaren egunean, eta Lumorako bidean harrapatu zuen erasoak. «Karkaban egon ginen lau orduz», gogoratu du. «Gernikara jaistean, dena erreta ikusi genuen. Amak esan zuen: ‘etxeko giltza poltsikoan, baina etxerik ez’». 6 urte zeuzkan haren lagun Marikarmen Agirrek ere. Bonbardaketa hastean, ez zen babeslekuetan sartu; mendira jo zuen. Zorte handiagoa eduki zuen, haren etxeak zutik iraun baitzuen, herriaren kanpoaldean zegoenez gero.
Urtero bezala, hainbat ekitaldi egin dituzte gaur egun osoz Gernika-Lumon, herria suntsitu zuen bonbardaketa eta haren biktimak gogoan hartzeko. 86 urte bete dira gaur, eta, urtero legez, sirena hotsa entzun da 1937ko apirilaren 26an bonbak erortzen hasi ziren ordu berean. Astrako sirena Oihana Goirienak isiotu du, Polonian atxilotuta dagoen Pablo Gonzalez kazetariaren bikotekideak. Pasealekukoa, berriz, Martxoak 3 elkarteak piztu du. Gero, 16:30ean, lore eskaintza egin zaie biktimei Zalloko hilerrian, eta bertan egon dira Iñigo Urkullu eta Felix Bolaños, besteak beste. Gauean, Gernika garretan kale antzerkia egingo dute herritarrek.
Goizean, omenaldia egin diote George L. Steer kazetari ingelesari. Erasoaren berri eman zuten kazetarietako bat izan zen, eta The Times eta The New York Times egunkarietan argitaratu zuen bonbardaketaren biharamunean idatzitako kronika. Hark lagundu zuen nazioartean gezurtatzen faxistek zabaldutako bertsioa; alegia, jakinarazi zuen faxistek erre zutela Gernika, eta ez gorriek. Bertan izan dira Steerren senideak eta udal ordezkariak.
Gernika sariak eman dituzte
Urteurrenarekin batera eman ohi ditu Gernika-Lumoko Udalak Bakearen eta Berradiskidetzearen Aldeko Gernika sariak, eta aurten egiaren batzordeen eta Ukrainako gazteekin lanean ari diren lau talderen lana hartu dute aintzat. Egiaren 51 batzorde daude munduan, eta gerra, diktadura edo gatazka armatua jasan duten herrialdeetan gertatutakoa ikertzen dute. Argentinakoa (1984), Hegoafrikakoa (1998) Ekialdeko Timorkoa (2005) eta Kolonbiakoa (2022) saritu ditu oraingoan.
Bestalde, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan Txernobylgo hondamendiak eragindako eremuetan bizi diren adingabeekin eta Ukrainako gazteekin oro har lan egiten duten lau elkarteri eman diote beste saria. Lau dira: Chernobil elkartea, Chernobileko Umeak, Chernobilen Lagunak eta Ukraina Gaztea.
Izan ere, urteurren bikoitza da gaurkoa: 86 urte dira faxistek Gernika bonbardatu zutela, eta 37 urte Txernobylgo hondamendia gertatu zela. «Egun honek urtero batzen ditu Txernobyl eta Gernika, baina gaur inoiz baino hurbilago daude, tropa nazionalen hegazkinek herria suntsitu zutelako, errusiar tropek azken urtean Ukraina suntsitu duten bezala», adierazi du Ukrainako elkarteen bozeramaileak saria jasotzean.
2.000 hildako baino gehiago
1936ko gerrako gertakari nagusietako bat izan zen Gernika-Lumoko bonbardaketa. 1937ko apirilaren 26an, Alemaniako Kondor Legioak eta Italiako Aviazione Legionariak Bizkaiko herri hori bonbardatu zuten, merkatu egun batean, orduan jenerala zen Francisco Francoren aginduz. Eraikinen %85 suntsitu zituzten osorik, eta beste askori kalte egin.
Iaz bidali zuen lehenengoz ordezkari bat Espainiako Gobernuak, eta, lehenengoz ere bai, «gaitzetsi» egin zuen herrian izandako bonbardaketa. Aurten, Felix Bolaños Espainiako Presidentetzarako eta Memoria Demokratikorako ministroa joan da gertatutakoa oroitzeko hilerriko ekitaldira. Pedro Sanchez Espainiako Gobernuko presidenteak atzo Senatuan iragarri zuen Gernika «memoria leku» izendatuko dutela, bonbardaketaren «izugarrikeriagatik»; EH Bilduko ordezkari Gorka Elejabarrietak eskatu zion aitortzeko «Espainiako Estatu faxistak» sarraskian izan zuen «erantzukizuna», eta horren harira egin zuen iragarpena Sanchezek.
Espainiaren keinuak
Hain zuzen, 60. urteurrenean eskatu zuen barkamena Alemaniak bonbardaketagatik. Eusko Jaurlaritzak urteetan eskatu izan dio Espainiari gauza bera egiteko, baina iaz adierazi zuen Denis Itxasok, Espainiako Gobernuak EAEn duen ordezkariak, «Espainia demokratikoak» ez daukala zerikusirik bonbardaketarekin. Antzeko ideiari eutsi zion Eneko Andueza PSE-EEren buruak, argudiatuta Pedro Sanchezen gobernua Espainiako Bigarren Errepublikaren «oinordekoa» dela.
Izan ere, diktaduran, erregimenak aldarrikatu zuen «gorriek eta separatistek» erre zutela Gernika. Diktadura ondoren ere, hainbat historialarik zabaldu zuten ehun eta hirurehun artean izan zirela Gernika-Lumoko bonbardaketan hildakoak. Xabier Irujo historialariak gezurtatu zituen hura eta beste hainbat datu, Gernika: Genealogy of a Lie liburuan. «Gaur egun, oraindik ere egile batzuek diote ehun eta hirurehun hildako artean izan zirela, inongo dokumentazio lanik egin gabe. Guk, berriz, baditugu 50 dokumentu gutxienez, hildakoak 2.000 baino gehiago izan zirela ziurtatzen dutenak», esan zion BERRIAri. Gernikak 5.000 biztanle zeuzkan orduan, eta, merkatu eguna izanik, herrian 10.000 lagun zeudela kontatzen du Irujok. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227215/euskal-izenek-frantsesez-idatzirik-segituko-dute-kanbon.htm | Gizartea | Euskal izenek frantsesez idatzirik segituko dute Kanbon | Karriken izenak frantses ortografiarekin idaztea erabaki du herriko etxeak, abenduan kontseiluak hartu erabakia bazter utzita | Euskal izenek frantsesez idatzirik segituko dute Kanbon. Karriken izenak frantses ortografiarekin idaztea erabaki du herriko etxeak, abenduan kontseiluak hartu erabakia bazter utzita | Celhaya ala Zelaia zentroa? Karrikak izendatzeko hizkuntzaren hautuak kalapita sortu du Kanboko (Lapurdi) Herriko Etxean, Euskal Irratiek jakitera eman dutenez. Joan den abenduan, herriko kontseiluak erabaki zuen frantsesezko ortografiarekin idatziak ziren bideen izenak berriz euskaratzea. Baina adostutakoa zalantzan jarri nahi dute orain gehiengoko hautetsiek.
Egoera ulertezina zaio Liliane Hirigoien Nahi Dugun Herria talde abertzaleko kideari: «Aho batez bozkatu zen erabakia. Lau hilabete berantago gibel egiteko xedea aurkeztu digute, argumentu irrazionalekin. Izugarri ongi ulertu dugu talde horretako batzuk euskararen kontra borrokan ari direla etengabe», salatu du.
Christian Deveze auzapezak, haatik, ukatu du gibel egite bat dela. Helbideratzeari buruz Pirinio Atlantikoetako Departamenduak eta Euskal Hirigune Elkargoak emandako irizpideak bete dituztela argudiatu du: «Ez dugu batere gibelera egiten, baina ñabardura bat gehitu nahi diogu, atxiki ahal izateko frantses toponimian eta jatorrizko ortografian bide batzuen izenak, izen bereziak direlarik. Merkantzien helarazteko, pertsonen segurtasunerako eta berriki informatika sarearentzat, adibidez; hori dena helbideratzearen arazoa da».
Oposizioaren iritziz, herriko etxeak ez du pedagogia lanik egin hartutako erabakia herritarrei esplikatzeko. «Argitze» batzuk egin zitezkeen, Hirigoienen iritziz, herrian antolatutako mintzaldi batzuen bidez. «Jendeak badaki non bizi den, zergatik izen horiek hautatuak izan ziren». Azken herriko kontseiluan tentsioa eragin zuen gaiak, eta bilkura uztea erabaki zuen oposizioak. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227216/urteko-lehen-hiruhilekoan-1485-milioi-euro-irabazi-ditu-iberdrolak.htm | Ekonomia | Urteko lehen hiruhilekoan 1.485 milioi euro irabazi ditu Iberdrolak | Iazko datuekin alderatuta, %40 igo dira etekinak. Energia berriztagarrietarako erabili dituzte inbertsioen %90. | Urteko lehen hiruhilekoan 1.485 milioi euro irabazi ditu Iberdrolak. Iazko datuekin alderatuta, %40 igo dira etekinak. Energia berriztagarrietarako erabili dituzte inbertsioen %90. | Urtarriletik martxora bitartean, 1.485 euro irabazi ditu Iberdrolak, iaz epe berean baino %40 gehiago. Enpresa energetikoei aplikatutako zerga ordaindu behar izan duen arren, konpainiak goranzko joerari eutsi dio lehen hiruhilekoan —iaz inoizko irabazirik handienak izan zituen—.
Salmentek ere %27 egin dute gora: 15.460 milioi eurokoak izan dira. EBITDA adierazlea, berriz, %37,7 handitu da (4.064 milioi).
Iberdrolak Espainian eta Erresuma Batuan izan du irabazi gehien. Konpainiako presidente Ignacio Sanchez Galanen arabera, egindako inbertsio «handien» emaitza dira lortutako etekinak.
Bada, azken hamabi hilabeteotan, 10.400 milioi euro (+%9) jarri dituzte inbertsioetarako. Inbertsio horien %90 energia berriztagarrietara bideratu dituzte; hots, 9.400 milioi inguru. Ekintza horiek bat datoz enpresak prentsa oharrean adierazitako helburu nagusiekin: trantsizio energetikoaren lidergoa izatea, eta erregai fosilekiko dependentzia murriztea.
Deskarbonizazioaren estrategiaren barruan kokatzen da, hain justu, gaur zenbait aste konpainiak egindako salmenta: Mexikon zituen ziklo konbinatuko zentralen negozioaren %60 saldu zuen, 5.500 milioi euroren truke. Halere, Iberdrolaren esku egongo dira aurrerantzean ere horietatik hamabost.
Urtarriletik martxora bitarteko datuak onak izan dira, baina presidenteak ohartarazi du datozen hilabeteak ez direla «hain onak» izango. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227217/lege-proiektuak-itunpeko-sarea-blindatzen-du-steilasen-arabera.htm | Gizartea | Lege proiektuak «itunpeko sarea blindatzen du», Steilasen arabera | Hezkuntza Lege proiektuak «ohi baino laburrago» egingo du Eusko Legebiltzarreko prozesua, Steilas sindikatuaren arabera, «gobernuak dena lotuta eta ondo lotuta baitu». | Lege proiektuak «itunpeko sarea blindatzen du», Steilasen arabera. Hezkuntza Lege proiektuak «ohi baino laburrago» egingo du Eusko Legebiltzarreko prozesua, Steilas sindikatuaren arabera, «gobernuak dena lotuta eta ondo lotuta baitu». | Steilas hezkuntza alorreko sindikatuak salatu du «ordezkaritza pluralak alde batera utzita» egin duela Eusko Jaurlaritzak Hezkuntza Lege proiektua, «hezkuntza komunitatea» kontuan hartu gabe eta «aldarrikapen historikoak» bazter utzita.
Gobernuaren eta hura «babestu duten alderdien espiritu pribatizatzaileari» erantzuten dio Jokin Bildarratz Hezkuntza sailburuak plazaratutako proiektuak, sindikatuaren esanetan. «Hezkuntzako Euskal Zerbitzu Publikoa sare publikoa eta itundua parekatzen dituen erakunde gisa izendatzen hasi da». Kontzeptu hori «11 aldiz eta letra larriz» azaltzen dela nabarmendu du Steilasek.
Ikusi gehiago: ELAk esan du legeak ez dituela «konponduko» arazoak
Segregazioaren aurka egiteko «pauso zehatzik ez» duela ematen ere erantsi du sindikatuak: «Batetik, ez duelako benetako neurririk hartzen euskal eskola publikoa hezkuntza sistemaren ardatz nagusia izan dadin, eta, bestetik, ikastetxeen arteko lehia sustatzen duelako». Jaurlaritza «logika neoliberalarekin» aritu dela uste du, eta horren adibidetzat jarri du programa kontratuen erabilera: «Termino hori 26 aldiz agertzen da dokumentuan».
Salaketa gogor bat egiten du Steilasen oharrak Jaurlaritzaren helburuei erreparatuta: «Jaiotza tasaren jaitsieraren aurrean, itunpeko hezkuntza sarea blindatzea da», haren arabera, lege proiektuaren xedea.
Aldaketarik gabe euskararen alorrean
Programa kontratuen baliabidea ikastetxe «publiko zein pribatuei» eman zaiela ere azpimarratu du Steilasek. Horren ondorioz, ikastetxe guztiek ez dute baliabideak eskuratzeko aukera bera, sindikatuak dioenez, «eskaerak egiteko eta kontuak emateko gaitasunaren baitan baitago». «Hezkuntza eta pedagogiako berrikuntza errespetatzeaz eta sustatzeaz hitz egiten du agiriak, eta berrikuntza hori ahal duenarentzat izango da». Hala, Hezkuntza Sailak «bere erantzukizun diren ikastetxeak abandonatu» egin dituela uste du sindikatuak.
Proiektuak itunpeko ikastetxeei nola erreparatzen dien ere aztertu du Steilasek. Horientzako aipatzen diren baliabideak «itun ekonomikoak» direla argitzen du sindikatuak, «eta agiriak ez du zehazten itun unibertsala mugatzeko baldintzarik edo kontrol mekanismorik». Azken zirriborrotik desagertu den aldagai bat ere nabarmendu du; hain zuzen, ikastetxe pribatuek ezingo dutela «kuotarik kobratu» irakaskuntza horiek emateagatik.
Ikusi gehiago: Hezkuntza Legeak ezarririko «printzipioak»: euskara, eta zaurgarritasunari erantzutea
Euskarari dagokionez, ez dago aldaketa nabarmenik Steilasentzat. «Oraindik ez dago ikastetxe guztietan euskara komunikazio hizkuntza izateko derrigortasunik, hau da, ez dira murgiltze eredu baterantz pasatuko». Nolanahi ere, sindikatuak uste du «zaila» izango dela itunpeko ikastetxeak «laikoak, doakoak eta euskaldunak izatea», lege proiektuaren arabera, «ikastetxearen nortasuna errespetatu behar baita».
Langileen lan baldintzei buruzko alorrean ere badu Steilasek salatzekoa; izan ere, «legeak kontseilu bat sortzen du, non eskola publikoko eta pribatuko langileen eskubideak mahai berean negoziatu nahi diren». Baina horren zentzuaz zalantza ugari ditu hezkuntza alorreko sindikatuak: «Zer zentzu du horrek legeak publifikaziorako bide errealik irekitzen ez badu?». |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227218/231-emakume-haurdun-artatu-ditu-jaurlaritzaren-indarkeria-matxistaren-aurkako-zerbitzuak.htm | Gizartea | 231 emakume haurdun artatu ditu Jaurlaritzaren indarkeria matxistaren aurkako zerbitzuak | Indarkeriaren biktimentzat, haurdunaldia «zaurgarritasun bereziko bolada» dela azaldu du Nerea Melgosa sailburuak, eta indarkeria emaginen kontsultetan hautematen dela. | 231 emakume haurdun artatu ditu Jaurlaritzaren indarkeria matxistaren aurkako zerbitzuak. Indarkeriaren biktimentzat, haurdunaldia «zaurgarritasun bereziko bolada» dela azaldu du Nerea Melgosa sailburuak, eta indarkeria emaginen kontsultetan hautematen dela. | 231 emakume haurdun. Horiek guztiak artatu ditu Satevik, indarkeria matxistaren biktimentzat Eusko Jaurlaritzak duen zerbitzuak, 2006az geroztik. Joan den urtean 22 emakume haurdun artatu zituen, eta 2021ean, berriz, 23. Bikotekideen edo bikotekide ohien bortizkeria pairatzen dute, Nerea Melgosa Jaurlaritzako Berdintasun, Justizia eta Gizarte Politiketako sailburuak azaldu duenez: «Haurdunaldia zera da, tratu txarrak ematen dituzten gizonek emakumeen gainean kontrol handiagoa duten bolada, emakumeen barruan beraiena den zerbait daramatela sentitzen baitute».
Hala, haurdunaldia «zaurgarritasun bereziko bolada» dela berretsi du, eta azpimarratu emaginen rola bereziki garrantzitsua dela garai horretan, «emakume haurdunek gehien bisitatzen dituzten profesionalak» baitira. Indarkeria «emaginen kontsultetan hauteman» daitekeela nabarmendu du: «Bertan daudenean, [gizonek] dena kontrolatu nahi dute: haurdunaldian zer jan dezaketen, zer egin dezaketen, zenbat gizendu diren, zer bitamina osagarri hartu behar dituzten, hurrengo hitzorduen egunak... dena».
Amaren sabelean dauden ume horiek ere «indarkeria matxistaren biktima» direla erran du. Horiek kontuan hartuta, Satevik iaz artaturiko emakume guztietatik erdiek baino gehiagok zituzten seme-alaba adingabeak: 1.190 adingabe baino gehiago zeuden «babesik gabe».
2022ko memoria
Melgosaren erranetan, Satevik 1.379 andre artatu zituen 2022an. Gehienek urteak zeramatzaten tratu txarrak pairatzen, eta ia %5ek, urte bat baino gutxiago. Artatutako hamar emakumetik bederatzi bikotekidearen edo bikotekide ohiaren biktimak ziren; gainerakoak, sexu askatasunaren aurkako delituen edo familia barneko indarkeriaren biktimak.
Bortizkeria bikote harremanean jasan dutenen artean, guztiek pairatu dute indarkeria psikologikoa, bakarrik edo bertze tratu txar batzuekin batera. Melgosa: «Hori indarkeriaren berezko eta ohiko ezaugarria da, biktimen menderatzea, kaltea eta kontrola lortzeko ematen den lehenengo tratu txarra baita».
Indarkeria psikologikoa ez ezik, fisikoa, sexuala edo ekonomikoa ere jasan dute artatutako emakumeek. Hala, 2022an artatu zituzten emakumeen erdiek bortxa fisikoa jasan zuten; hamarretik hiruk, ekonomikoa; eta hamarretik batek, sexu indarkeria. «Ukitzeez edo bortxaketez gain, sexu eta ugalketa eskubideen urraketa edo ezkontza bortxatuak ere sexu indarkeria dira. Kategoria horretan sartzen da emakume bat abortatzera edo hori galaraztera behartzea ere», azaldu du Melgosak.
Satevi
Indarkeria matxistaren biktimak laguntzeko doako telefono zerbitzua da Satevi. Jaurlaritzak gogoratu du 24 orduko zerbitzua dela, urteko egun guztietan eskura dagoena. Anonimoa da, eta ez du arrastorik uzten telefonoaren fakturan. Melgosa honela mintzatu zaie indarkeria matxistaren biktimei: «Telefonoaren beste aldean laguntza aurkituko duzue. Telefono horretan, emozioei eusten laguntzen duten profesionalak daude, orientazioa eta informazioa ematen dutenak, krisi eta larrialdietan arta ematen dutenak, eta beste zerbitzu batzuetara bideratu eta haiekin koordinatzen direnak». |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227219/tecnaliak-1500-adituren-langa-gainditu-du-eta-ia-7-handitu-du-fakturazioa.htm | Ekonomia | Tecnaliak 1.500 adituren langa gainditu du, eta ia %7 handitu du fakturazioa | Iaz, 128 milioi euroko diru sarrerak izan zituen. Tecnaliako lanpostu bakoitzeko, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 6,88 lanpostu mantentzen direla azaldu du zentroak. | Tecnaliak 1.500 adituren langa gainditu du, eta ia %7 handitu du fakturazioa. Iaz, 128 milioi euroko diru sarrerak izan zituen. Tecnaliako lanpostu bakoitzeko, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 6,88 lanpostu mantentzen direla azaldu du zentroak. | Tecnalia ikerketa eta garapen zentroak 128 milioi euro fakturatu zituen iaz, 2021ean baino %6,7 gehiago. Taldeak gaur aurkeztu ditu iazko zenbakiak Bilbon, eta Jesus Valero zentroko zuzendari nagusiak azaldu du arazoak bata bestearen atzetik iritsi zaizkiela, pandemia atzean uzten ari ziren tartean Ukrainako gerra eta krisi energetikoa iritsi baitziren. Hala ere, esan du «arazoak gogoko» dituztela, «teknologia berriak garatzeko eta berrikuntzak egiteko aukera» ematen dutelako.
Zentroak berak egin duen ikerketa baten arabera, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 678 milioi euroko eragina izan du Tecnaliaren jardunak zeharka.
Iaz, 1.500 adituren langa gainditzea lortu zuen Tecnaliak, eta 2021ean baino %2,5 aditu gehiago ditu orain. Bestalde, ondorioztatu dute Tecnalia zentroko lanpostu bakoitzeko 6,88 lanpostu mantentzen direla Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 2021ean baino %9 gehiago: 9.706 lanpostu dira guztira. Gainera, Tecnaliak 90 langile ditu parte hartzen duen enpresetan, %29 gehiago.
Kalitatezko enplegua
Enpleguak gora egin duela nabarmentzeaz gain, enpleguaren kalitateari ere egin dio erreferentzia Valerok. Sinatutako kontratu gehienak mugagabeak izan direla adierazi du, eta Araba, Bizkai eta Gipuzkoako kalitate handiko enplegatzaile handienetako gisa definitu du Tecnalia. Genero berdintasunean ere aurrerapausoak eman dituztela dio. Izan ere, langileen %44 emakumeak dira, eta hori «oso adierazgarria» da teknologiaren sektorean, Valeroren hitzetan, eta goi eta erdi mailako aginte postuetan ere %43 emakumeak dira.
Jabetza intelektualaren salmentak ere oso onak izan direla adierazi du zuzendari nagusiak, eta bide horretatik 8 milioi euro sartu dira Tecnaliaren itsulapikoan, diru sarrera guztien %6. Valeroren arabera, Europan oso zentro gutxik gainditzen dute jabetza intelektualaren salmenten bidez beren diru sarrera guztien %5. 740 patente ditu enpresak. Hala, Europako 1.822 ikerketa erakundeen artean lehen hamabosten artean dago Tecnalia.
Aurrerantzean ere punta-puntako zentroa izan dadin, gainontzeko ikerketa zentroekin aliantzak egitea funtsezkoa da, Valeroren hitzetan, «onenekin aurrera egiteko». 2021ean beste zentro batzuekin zituen aliantzak halako bi zituen 2022an Tecnaliak, 35 lankidetzarekin amaitu baitzuen 2022a, 2021ean baino %40 gehiagorekin.
Deskarbonizazioa eta teknologia
Aurten, inbertsioak %11,2 handituko dituzte, eta 13 milioi eurora iritsiko dira hala. 2023rako plan estrategikoan ezarritakoa gainditzen ari direla esan du Valerok, eta gehitu du ia erdia bete dutela: «Oso pozik gaude». Inbertsio horiek etorkizuneko teknologietarako erabiliko dituzte, bi eremutan nagusiki: punta-puntako teknologietarako —konputazio kuantikoa eta adimen artifiziala—, eta deskarbonizaziorako eta trantsizio ekologikorako.
Tecnaliako buruek garbi dute 2023ko eta datozen urteetako erronka nagusiak klima larrialdiarekin lotuak daudela: deskarbonizazioa, energiaren menpekotasuna... Valerok adierazi du enpresa askori laguntzen ari direla deskarbonizatzeko, baina Tecnalia bera eredu izan dadin nahi du; hori dela eta, lanean ari dira zentroek «ahalik eta lasterren» lortzeko karbono neutraltasuna.
Horren eredu da Nautilus, iaz sortu zuten enpresa. Aurrera begirako enpresa da, eta itsasoko haize errota flotagarriak garatzen ditu. Izan ere, Valerok azaldu duen moduan, euskal kostan plataforma kontinentala txikia da, eta uretan flotatzen duten eolikoak «beharrezkoak» izango dira. Nautilusen, eoliko flotagarrien teknologia propioa garatu dute, plataforma egonkorrak sortzeko.
Bestelako enpresak sortzen ere laguntzen dute: aurten hiru sortuko dituzte, eta 2024an bost sortzea espero dute. Aurreko urteetan sortutako hamalau enpresari laguntzen diete oraindik ere, eta beste enpresa batzuek, berriz, beren bidea egin dute. Horietako bat da H2SITE, eta eskala txiki eta ertainean hidrogenoa sortzeko teknologia garatu dute. Norvegiako, Frantziako eta Amerikako Estatu Batuetako hainbat inbertsiogilek 12 milioi euro jarri dituzte enpresa horretan, eta Bizkaian mintzak fabrikatzeko lantegi bat egin dute; «poztasun handiak» ekarriko dituena, Valeroren arabera.
Mugikortasun jasangarrian ere buru-belarri dabiltza. Autogintzaren industria «aldaketa handia» izaten ari dela adierazi du, auto elektrikoa dela-eta, eta gehitu du Tecnaliak «hor egon behar» duela. Taxi hegalariaren proiektuan ere aurrera doazela adierazi du, barre artean; Tolosan (Frantzia) eta Jaenen (Espainia) kanpoaldeko proba «oso arrakastatsuak» egiten ari direla. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227220/nbe-laquosudango-gerrako-bi-aldeetako-inor-ez-dago-prest-serioski-negoziatzekoraquo.htm | Mundua | NBE: «Sudango gerrako bi aldeetako inor ez dago prest serioski negoziatzeko» | Erakundeak azaldu du 72 orduko su etena «neurri batean» ari direla betetzen. Guterresek ohartarazi du gatazkak arriskuan jar dezakeela eskualdea. | NBE: «Sudango gerrako bi aldeetako inor ez dago prest serioski negoziatzeko». Erakundeak azaldu du 72 orduko su etena «neurri batean» ari direla betetzen. Guterresek ohartarazi du gatazkak arriskuan jar dezakeela eskualdea. | Sudango gerrako bi aldeak «neurri batean» ari dira betetzen 72 orduko su etena, eta hori errealitate baten erakusgarri da, NBE Nazio Batuen Erakundearen herrialde horretarako misioaren buru Volker Perthesen arabera: «Bi aldeetako inor ez dago prest serioski negoziatzeko». Ez Sudango armadak, ezta RSF Azkar Laguntzeko Indarrak talde paramilitarrak ere; biek ala biek uste baitute batak bestea garaitu dezakeela. Hori da, behintzat, Perthesek gaurko ordu txikietan NBEren Segurtasun Kontseiluari jakinarazi diona, egungo «zantzuak eta iradokizunak» kontuan hartu ondoren.
Menia atzo sartu zen indarrean, eta, NBEren ordezkariaren arabera, «leku batzuetan erabakiari eusten ari zaie», baina oraindik ere borrokan ari dira beste batzuetan, batez ere «giltzarriak diren eremuetan» —hiriburuan, kasurako—, nahiz eta albiste agentziak «baretasun urduri» gisa deskribatu duten egoera; eguerdian, armadak eta RSFk komunikatu bana argitaratu dute, eta elkarri leporatu diote menia hori urratzea. OME Osasunaren Mundu Erakundeak jakinarazi du bi aldeek 460 bat lagun hil eta 4.100 inguru zauritu dituztela hilaren 15ean gerra hasi zenetik, eta, horrekin batera, «hondamendi humanitario bat» eragin dutela.
Eta, orain arte ikusitakoa aintzat hartuta, Perthesek iradoki du oraindik ere asko falta dela armada eta RSF mahai beraren inguruan esertzeko, «sufrimendu» hori amaituko lukeen bakea negoziatze aldera: «Gerrako bi aldeak borrokan aritu dira legeak kontuan hartu gabe, jendez beteriko eremuei eraso egiten, eta zibilei, ospitaleei eta gaixoak eta zaurituak daramatzaten ibilgailuei begirunerik izan gabe».
Ikusi gehiago: Sudanen gertatzen ari dena ulertzeko gakoak
Gatazka horretaz mintzatu da, bilkura berean, Antonio Guterres NBEko idazkari nagusia ere, eta ohartarazi du gerrak arriskuan jar dezakeela eskualdea. Afrikako herrialderik handienen artean hirugarrena da Sudan, eta muga egiten du beste zazpi estaturekin; Guterresek azaldu modura, horiek guztiek «gatazka bat edo istilu zibil bat» izan dute azken hamarkadan, eta hori, haren iritziz, kontuan hartzeko moduko errealitate bat da. «Sudango botere borrokak kolokan jarri du herrialdearen etorkizuna, eta metxa bat pizten ari da, mugez gaindi eztanda egin dezakeena».
Horregatik, NBEko idazkari nagusiak zera uste du: «Gatazkari ez zaio irtenbidea eman behar gudu zelaian». Besteak beste, jada «sufrimendu ikaragarria» eragin duelako. ICRC Gurutze Gorriaren Nazioarteko Batzordeak ere antzeko mezua bidali du gaur, eta adierazi su etenak «bidea eman» dezakeela Sudango zibilak salbatzeko. «Nazioarteko komunitateari dei egiten diogu irtenbide politiko iraunkor bat bilatzen laguntzeko, odol isurtzea amaitu nahian», esan du ICRC Afrikako eskualde zuzendari Patrick Youssefek, ohar baten bidez.
Al-Baxirren kokapena
Militarrek estatu kolpe bat eman zuten 2019an Omar al-Baxir presidentea boteretik kentzeko, eta, harrezkeroztik, Sudan trantsizio prozesu batean murgilduta zegoen. Tarte horretan, Al-Baxir hiriburuaren ekialdeko Kober kartzelan egon zen, bere gobernuko kide izandako batzuekin batera; bada, horietako batzuk espetxetik atera dira, RSF hor sartu zela baliatuta, eta ez dago argi Al-Baxir bera non dagoen.
Armadak gaur esan du Sudango presidente ohia ospitale batean dagoela, eta lekualdaketa hori gerra hasi aurretik egin zutela; Reuters berri agentziak, zenbait iturri aipatuta, informazio bera argitaratu du, baina ez Al-Baxir eta ez haren ingurukoak ez dira horretaz mintzatu oraingoz. Ihesaldia baieztatu du, aldiz, Ahmed Harunek, orain arte preso egon den Afera Humanitarioetarako ministro ohiak (2006-2009); hura eta presidente ohia atxilotzeko agindua emana du Nazioarteko Zigor Auzitegiak, biei leporatzen baitie gerra krimenak egin izana Darfurren.
RSFren eta armadaren arteko gerrak agerian utzi du ziurgabea dela Sudanen etorkizun politikoa; azken urteetan gertaturikoa begiratzea besterik ez dago. Kasurako, Al-Baxir kargugabetu ostean, trantsizioa bideratzeko aurreneko saiakerak porrot egin zuen, duela urte eta erdi. 2021eko urrian, beste estatu kolpe bat eman zuten militarrek, eta Abdalla Hamdok lehen ministroa buru zuen trantsizioko gobernu zibila indargabetu zuten.
Urtebete pasa geroago, iazko abenduan, sektore zibilek eta militarrek akordio bat sinatu zuten, zeinak zehazten duen zein diren eman beharreko pausoak trantsizioa gauzatzeko eta zibilek militarrak ordezkatzeko herrialdearen gidaritzan.
Horretarako behin betiko ituna sinatzekoak ziren auzian inplikatutako aldeak hilaren 1ean, baina bi aldiz atzeratu zuten, adostasunik ez baita paramilitarrak armadan integratzeko moduari dagokionez. Al-Burhanek martxo amaieran adierazi zuen krisia konpontzeko prozesua «luzea eta zaila» izango zela. Eta egoerak okerrera egin zuen apirilaren 6an, zeren paramilitarrek beren unitateak hedatu zituzten Khartumgo kaleetan, armadari baimenik eskatu gabe. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227221/hiru-erregeen-mahaiko-frantzisko-xabierkoaren-agerkundea.htm | albisteak | Hiru Erregeen Mahaiko Frantzisko Xabierkoaren agerkundea | Gailurreko estatuaren jatorrizko burua agertu da, modu misteriotsuan, berrogei urteren buruan. Ezezagun batek herenegun helarazi zion Koldo Aldazi, Nafarroako Mendi Federazioko eta Nafarroa Kirol Elkarteko kideari. Elkartearen esku dago orain, eta aurki jakinaraziko dute zer egingo duten harekin. | Hiru Erregeen Mahaiko Frantzisko Xabierkoaren agerkundea. Gailurreko estatuaren jatorrizko burua agertu da, modu misteriotsuan, berrogei urteren buruan. Ezezagun batek herenegun helarazi zion Koldo Aldazi, Nafarroako Mendi Federazioko eta Nafarroa Kirol Elkarteko kideari. Elkartearen esku dago orain, eta aurki jakinaraziko dute zer egingo duten harekin. | «Frantzisko Xabierkoak burua altxatuko balu...» pentsatu bide zuen Koldo Aldazek astelehenean, norbaitek helarazitako kutxa misteriotsu hura zabaldu zuenean. Herenegun, kaxa bat eskuetan zuela etorri zitzaion hurbileko bat Koldo Aldazi, Egillor herrian (Nafarroa). Mezulariari, berriz, beste batek helarazi zion kutxa, «Aldazi, federaziokoari» entrega ziezaiola eskatuta. Izan ere, Nafarroako Mendi Federazioko kidea da aspaldidanik Koldo Aldaz, baita Nafarroa Kirol Elkarteko kidea ere, eta, besteak beste, Belaguako aterpea berriro irekitzeko bultzatzaile nagusietako bat ere izan da. Kaxa nahiko pisutsua zen, eta Aldaz harri eta zur geratu zen barnean zegoena ikustean. Estatua baten burua zen; Frantzisko Xabierkoaren burua, hain zuzen.
Bati deitu, besteari deitu, eta hari muturrak lotzen hasi ziren. Halaxe, Nafarroa Kirol Elkarteko beteranoen eskutik gogora ekarri zuten nola 1984. urtean, burugaberen batek, ostikoka edo kolpeka, ezin jakin nola, Hiru Erregeen Mahaiko tontorrean (2.446 m) zegoen Frantzisko Xabierkoaren estatua puskatu zuen. «Gero zer gertatu zen ez dakigu: burua punpaka mendian behera joan zen, eta, gerora, norbaitek aurkitu zuen, ala puskatu zuenak berak eraman ote zuen... Ez dakigu berrogei urte hauetan zer gertatu den buru horrekin», azaldu du Antxon Iturriza idazle, euskal mendizaletasunaren ikerlari eta Euskal Mendizaletasunaren Museoa fundazioko (EMMOA) bultzatzaileak.
Berez, agerkundearen kontu hau isilean kudeatzeko asmoa zuten Nafarroa Kirol Elkarteko kideek, baina zaila da halako albisteei isilean eustea, eta berehala hasi zen zabaltzen mirariaren berria.
Zenbat buruhauste eman ote ditu Hiru Erregeen Mahaia gailurreko (2.446 m) estatuak dagoeneko? Nafarroa Kirol Elkarteko kideek 1952. urtean jarri zuten lehen estatua, Frantzisko Xabierkoaren heriotzaren IV. mendeurrena zela eta. «Orduan, erlijioak indar handia zuen, mendi taldeetan ere bai, eta fedeak bultzatuta etorri zen egitasmoa», jakinarazi du Iturrizak. Aureo Rebole eskultoreak egin zuen lehen estatua hura, 2,10 metro garai zena. Erraldoia. «Zatika garraiatu zuten, mandoekin, bizkarrean... sekulako lanak hartuta. Azkenean, gailurrean bertan piezak elkarri josi, eta lortu zuten zutik jartzea», azaldu du Iturrizak. 1952ko abuztuaren 16an inauguratu zuten. Kasimiro Salegi apaizak eman zuen meza gailurrean bertan. 2.995 pezetako kostua izan zuen estatuak. Frantzisko Xabierkoa erraldoi hark, ordea, ez zuen denbora asko iraun zutik. Negu hartan bertan tximista batek jo eta desegin zuen. Gogorrak dira neguak Hiru Erregeen Mahaiaren tontorrean.
Jatorrizko estatua inauguratu zuten eguna, 1952ko abuztuaren 16a. Ezkerrean, Angel Oloron historikoa. Angel Oloronen bilduma
Fidel Gorria artzainaren aurkikuntza
Bi metro pasatxoko estatua haren burua, tximistak eraitsia, mendian behera joan zen itxuraz, eta negua igaro zenean eta elurrak urtu zirenean, artzain batek aurkitu zuen, Belaguako Pedregon bordako Fidel Gorriak. «Oso ezaguna zen Belagua aldean Fidel. Nik ezagutu nuen, eta haren bordako lastategian lo egin ere bai. Arrakoko Ama Birjinaren ermitatxoaren inguruetan dago borda. Garai batean benta zen, leku garrantzitsua, hortik abiatzen baitziren bideak goiko portuetara», azaldu du Iturrizak. Fidel Gorriak, jakin zuelarik estatua norena zen, Nafarroa Kirol Elkartearen esku utzi zuen hasiera-hasierako irudi erraldoiaren buru hura, eta haien egoitzan dago gaur egun.
Lehen estatua tximistak eraitsi eta hiru urtera, 1955ean, jarri zuten gaur egungo brontzezko estatua, 75 cm-koa. Bigarren hori 5.830 pezeta ordaindu zuten Nafarroa Kirol Elkarteko kideek. Ekainaren 29an inauguratu zuten. Brontzezkoak zutik iraun zuen, harik eta 1984an bateren batek, burua galduta edo, kolpeka eta ostikoka burua txikitu zion arte. Herenegun arte ez da ezer gehiago jakin buru horri buruz. Frantzisko Xabierkoaren gorputzak zutik iraun zuen, baina, santuaren itxura ez zela iritzita, beste buru bat eginarazi zuten, eta horixe jarri zioten. Gaur egun Hiru Erregeen Mahaia tontorrean dagoen bera.
Geroztik ere izan dira hainbat gorabehera estatuarekin. 2000ko hamarkadaren hasieran, lurrikara batek bere lekutik mugitu eta etzanda utzi zuen santuaren irudia. Zehazki, estatuak sei urte egin zituen egoera horretan, harik eta 2010eko irailean, bi saialdiren ondoren, berriro zutik jartzea lortu zuten arte. Nafarroa Kirol Elkartearen eta Anaitasuna taldearen ekimenez zutitu zuten beste behin santua, Nafarroako Larrialdi Zerbitzuko helikopteroaren laguntzarekin.
Frantzisko Xabierkoaren burua Nafarroa Kirol Elkartearena da berez, eta mendi talde haren esku dago orain. Hasiera-hasierako estatua erraldoiaren beste buruarekin batera. Zenbait komunikabidetan aipatu da pieza hori Euskal Mendizaletasunaren Museorako izango ote den, baina Iturrizak argi utzi nahi izan du Nafarroa Kirol Elkarteak berak erabakiko duela zer egin buruarekin. Datozen egunetan jakinaraziko dute, prentsaurreko batean.
Gertatutakoak gertatu, berrogei urtean ederki gordeta egon ondoren, agertu da Hiru Erregeen Mahaiko santuaren irudia, eta egon behar duenaren eskuetan dago orain. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227222/stephane-lemuno-pilotari-ohia-espetxeratu-dute-adingabeei-sexu-abusuak-egiteagatik.htm | Kirola | Stephane Lemuno pilotari ohia espetxeratu dute, adingabeei sexu abusuak egiteagatik | Hainbat biktimak jarri dute salaketa. Aurrez ere zigortu zuten, emazteari tratu txarrak emateagatik. Bigarren Mailako lau eta erdiko txapeldun izandakoa da. | Stephane Lemuno pilotari ohia espetxeratu dute, adingabeei sexu abusuak egiteagatik. Hainbat biktimak jarri dute salaketa. Aurrez ere zigortu zuten, emazteari tratu txarrak emateagatik. Bigarren Mailako lau eta erdiko txapeldun izandakoa da. | Jendarmeek Stephane Lemuno (Bogota, 1986) pilotari profesional ohia behin-behinean espetxeratu zuten atzo, Baionako Fiskaltzaren aginduz. Hark ikerketa bat zabaldu du, hainbat biktimak Lemunoren aurkako salaketa bat jarri ostean; adingabeei sexu abusuak egitea egozten diote.
Ez da Lemuno epailearen aurrean eseriko den lehen aldia. Aurrez, 2021. urteko azaroan, Baionako epaitegi batek hamabi hilabeteko kartzela zigorra ezarri zion bere emazteari tratu txarrak ematea egotzita, baina ez zuen zigorra bete.
Pilotariak bost urte inguru egin zituen profesionaletan —2010 eta 2015 bitartean— Asegarcen, eta, besteak beste, Bigarren Mailako lau eta erdiko txapel bat irabazi zuen 2013. urtean, finalean Mikel Olazabali irabazita. Erretiratu ostean, kartingean lehiatu izan da, eta Beskoitzeko (Lapurdi) zirkuituaren kudeatzaile ere izan da. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227224/bildarratz-harriturik-dago-pse-eek-hezkuntza-legeaz-esandakoarekin.htm | Gizartea | Bildarratz «harriturik» dago PSE-EEk Hezkuntza Legeaz esandakoarekin | Hezkuntza sailburuak dio PSE-EEk ez zuela «ezadostasun nabarmenik» jakinarazi atzoko gobernu kontseiluan. Anduezak esan du haren alderdiak ez duela onartuko «batzuek Legea baliatzea soilik abertzaleen eraikuntza nazionalerako». PPk ez du baztertu Espainiako Auzitegi Konstituzionalera jotzea. | Bildarratz «harriturik» dago PSE-EEk Hezkuntza Legeaz esandakoarekin. Hezkuntza sailburuak dio PSE-EEk ez zuela «ezadostasun nabarmenik» jakinarazi atzoko gobernu kontseiluan. Anduezak esan du haren alderdiak ez duela onartuko «batzuek Legea baliatzea soilik abertzaleen eraikuntza nazionalerako». PPk ez du baztertu Espainiako Auzitegi Konstituzionalera jotzea. | Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza sailburu Jokin Bildarratz «harriturik» azaldu da gaur, PSE-EEk Hezkuntza Lege proiektuaren inguruan izandako erreakzioa dela eta. Bildarratzek jakinarazi du atzoko gobernu kontseiluan alderdi horretako sailburuek ez zutela «ezadostasun nabarmenik» helarazi. PSE-EEk, ordea, proiektuaren irizpideekin dituen «aldeak» plazaratu zituen hura argitaratu eta berehala, ohar bidez.
Ikusi gehiago: Hezkuntza Legeak ezarririko «printzipioak»: euskara, eta zaurgarritasunari erantzutea
Sozialistek nahiko lukete Eusko Legebiltzarreko tramite prozesuan konpontzea proiektuan gaineko kezka horiek. Baina, edonola ere, alderdiak garbi utzi du agiriak ez dituela betetzen «finkatutako helburu guztiak». Hizkuntza ereduak «oparitu» egiten direla helarazi du, «adostutako eredu elebiduna nola gauzatuko den zehaztu gabe».
Radio Euskadin emandako elkarrizketa batean, Bildarratzek gogoratu du Eusko Legebiltzarreko kideen %90ek baino gehiagok egindako akordioaren «mandatua» jaso zuela 2022ko apirilean, «joko zelaia» mugatuta: «Espiritu eta literaltasun horri eutsi diogu». Horregatik, «ezustean» harrapatu du PSE-EEren kritikak, baina ez dio «garrantzirik» eman nahi horri: «Lanean jarraitu behar dugu».
Hauteskunde kanpainaren itzalak ia dena estaltzen duen garai honetan, hezkuntza «ika-mika politikotik kanpo» uzteko eskatu du Bildarratzek: «Eusko Legebiltzarra ez dago kanpainan».
Ika-mika martxan da
Ika-mika politikoa, ordea, martxan da jadanik. Izan ere, PSE-EEko idazkari nagusi Eneko Anduezak esan du haren alderdiak ez duela onartuko «batzuek Hezkuntza Legea baliatzea soilik abertzaleen eraikuntza nazionalean aurrera egiteko». Anduezak azpimarra egin du hizkuntza ereduen atalean. Berretsi du ereduen ingurukoa dela haren alderdiaren desadostasunik handiena. Bildarratz sailburuak argitu duen arren ereduen artean aukeratzen jarraitu ahalko dela, proiektuak ez du idatziz jaso ereduen erreferentziarik, eta PSE-EE ez dago ados horrekin.
Anduezak erantsi du eduki horretan PSE-EEk dituen aldeak jakinarazi zitzaizkiola Jaurlaritzako bere bazkideari, EAJri. «Urkulluri berari jakinarazi zitzaion», esan du, eta, beraz, ez du «ulertzen» Hezkuntza sailburuaren harridura: «Bere alderdiarekin eta lehendakariarekin hitz egitea gomendatzen diot».
Bildarratzek hizkuntza ereduen inguruko eztabaidari ere heldu dio gaur. Adierazi du agiriak «modu zorrotzean eta literalki» errespetatzen duela, «A-tik Z-ra», 2022ko apirilaren 7ko akordioa: «Puntu eta bukaera». Beraz, argitu du familiek «eskubidea» izango dutela «hizkuntza eredua aukeratzeko».
Halaber, berretsi du ez direla aldatuko eredu jakin bateko gela bat zabal dadin indarrean dauden irizpideak. «Orain arte ezarritakoak dira», azpimarratu du, eta gogorarazi du gutxieneko ikasle kopuru bat behar dela beti.
Bestalde, Hezkuntza sailburuak uste du «badagoela astia» Hezkuntza Legea legegintzaldi honetan onartzeko. «Lan egitea dagokigu: hau lehentasun bat da», esan du. «30 urteren ondoren beharrezkoa da lege berri bat».
Iturgaizen mehatxua
PPko EAEko presidente Carlos Iturgaizek ere eman du iritzia Hezkuntza Legearen lege proiektuari buruz. «Larrialdi nazionala» eragin duela uste du, «euskara inposatzen duelako eta gaztelania baztertzen». Iturgaizentzat, «zentzugabekeria» da proiektua, «eskandalua eta Espainiako hizkuntzaren aurkako atentatua». Jaurlaritza EAJk eta PSE-EEk osatzen dutela gogoratu du, eta hark idatzi duela proiektua, «legean agintzen duenari obedituz, Bilduri».
EAJren eta PSEren artean sortu den ika-mika «aitzakiatzat» jo du PPko agintariak, Anduezaren alderdiak «desberdintzeko beharra» ei duelako «hauteskunde garaian». Hezkuntza Legea «gurasoek hizkuntza eredua aukeratzeko duten askatasunaren aurka» doala errepikatu du: «Ezingo dute aukeratu beren seme-alabek gaztelaniaz ikastea».
Aurreratu du PPk osoko zuzenketa egingo diola lege proiektuari, eta, Eusko Legebiltzarreko tramitean gertatzen denaren arabera, ez du baztertu Espainiako Auzitegi Konstituzionalera jotzea. «Esan genuen lege honek ondorio larriak ekarriko zituela hezkuntzan: arrazoia genuen». |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227225/angularitza-profesionalizatu-eta-150-lizentzia-emango-ditu-eusko-jaurlaritzak.htm | Ekonomia | Angularitza profesionalizatu eta 150 lizentzia emango ditu Eusko Jaurlaritzak | Lakua eta angulariak ados jarri dira sektorea profesionalizatzeko. Bruselak jarritako oztopoak gainditzea lortu dute akordioarekin. | Angularitza profesionalizatu eta 150 lizentzia emango ditu Eusko Jaurlaritzak. Lakua eta angulariak ados jarri dira sektorea profesionalizatzeko. Bruselak jarritako oztopoak gainditzea lortu dute akordioarekin. | Eusko Jaurlaritzak eta Euskadiko Anguleroen Elkarteak akordio bat lortu dute sektorea profesionalizatzeko. Bittor Oroz Eusko Jaurlaritzako Nekazaritza, Arrantza eta Elikadura Politikako sailburuordeak eman du akordioaren berri Euskadi Irratian, eta adierazi sektorea «profesionalizatu» beharra dagoela angulak harrapatzen jarraitu ahal izateko.
Angula harrapatzeko 150 lizentzia profesional sortuko dituzte. Orain arte, aisialdiko lizentziak baino ez ziren ematen, baina, joan den abenduan, Europako Batasunak debekatu egin zuen angularen kirol arrantza, eta jarduera profesionalera mugatu zuen legezko harrapaketa. Joan den garaian, aisialdiko 700 lizentzia eman zituen Eusko Jaurlaritzak.
Hala, datorren sasoian, azarotik urtarrilerakoan, profesionalki harrapatu ahal izango da Bizkaiko eta Gipuzkoako ibai eta erreketan.
Orozek adierazi du bi gauza lortu dituztela akordioaren bidez: bata, «euskal jarduera tradizional» bat mantentzea; bestea, espeziearen kudeaketa jasangarria areagotzea.
Azti teknologia elkartea arduratuko da urtero gehienezko harrapaketa mugatzeaz, baita betetzen dela ikuskatzeaz ere. Bestalde, Arrantza Zuzendaritzak, Aztik, angularien elkarteak eta ekologista elkarteek osatutako batzorde bat sortuko dute, kanpainari jarraipena egiteko. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227226/irulegiko-zona-arkeologikoa-kultur-intereseko-ondasun-izendatu-du-nafarroako-gobernuak.htm | Kultura | Irulegiko zona arkeologikoa kultur intereseko ondasun izendatu du Nafarroako Gobernuak | Zehazki, gazteluaren arrastoei eta aurrez inguru horretan egoniko herrixkaren eremuari eragiten dio aitortzak. Izendapenari esker, zona hori gehiago babesteko neurriak bermatuko dira. | Irulegiko zona arkeologikoa kultur intereseko ondasun izendatu du Nafarroako Gobernuak. Zehazki, gazteluaren arrastoei eta aurrez inguru horretan egoniko herrixkaren eremuari eragiten dio aitortzak. Izendapenari esker, zona hori gehiago babesteko neurriak bermatuko dira. | Arangurengo ibarrak (Nafarroa) joan den azaroan erdietsi zuen inoizko arretarik handiena. Bertan Irulegiko Eskua aurkitu zenez gero, interes handia piztu du aztarnategi horrek, eta, gaurtik aurrera, halaxe aitortzen du legeak ere: Nafarroako Gobernuak kultur intereseko ondasun izendatu du Irulegiko zona arkeologikoa.
Nafarroako Gobernuko Kultur eta Kirol Departamentuak nabarmendu duenez, izendapenak Irulegiko gazteluari eta haren azpiko belaiaren inguruari eragiten dio. Hau da, gazteluaren arrastoei eta Burdin Aroko herrixkaren aztarnei—bailarako biztanleak K.a. 1400. urtearen inguruan igo ziren lehen aldiz Irulegiko gailurrera bizitzera; herrixkak bilakaera bat izan zuen, eta handituz joan zen K.a. I. mendera arte—. Kastro bat, erromatarren garaiaren aurreko gotorleku bat eta aurrekastro bat topatu zituzten bertan.
Zona arkeologikoa kultur intereseko ondasun izendatu izanak ondorio nagusi bat dakar, gobernuak zehaztu duenez: zonaren jabe legalek —Arangurengo Ibarreko Udalak, batik bat— segurtasuna eta babesa bermatu beharko dute, eta hori hondatzea eragotzi. Esate baterako, neurri berriak zehaztu beharko dira eremu horretan egiten diren bestelako jarduerak erregulatzeko, hala nola landarediaren kontrola tentuz egin dadin. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227227/netanyahuk-batasunerako-deia-egin-du-israel-eratu-zeneko-75-urteurrenean.htm | Mundua | Netanyahuk batasunerako deia egin du Israel eratu zeneko 75. urteurrenean | Herrialdea ospakizun ekitaldiak egiten ari da, inoiz izan duen krisi politikorik handienean murgilduta. «Fundazio balioak» arriskuan daudela salatu dute milaka herritarrek gobernuaren kontrako protesta batean. | Netanyahuk batasunerako deia egin du Israel eratu zeneko 75. urteurrenean. Herrialdea ospakizun ekitaldiak egiten ari da, inoiz izan duen krisi politikorik handienean murgilduta. «Fundazio balioak» arriskuan daudela salatu dute milaka herritarrek gobernuaren kontrako protesta batean. | Israel estatu gisa eratu zeneko 75. urteurrena ospatzen ari da, inoiz izan duen krisi politikorik handienean sartuta. 1948ko maiatzaren 14an egin zuen independentzia adierazpena David Ben Gurion aurreneko lehen ministroak, baina egutegi hebrearraren arabera gaur bete dira hiru mende laurden hura gertatu zenetik. Milaka herritarrek urteurrenaren ospakizunak baliatu dituzte Benjamin Netanyahuren gobernuak Israelen «fundazio balioak» arriskuan jarri dituela salatzeko.
Ekitaldi ofizial nagusia atzo gauean egin zuten, Jerusalemgo Herzl mendian, eta bertan parte hartu zuten Netanyahuk eta Israelgo beste agintari politiko batzuek. Lehen ministroak batasunerako deia egin zien herritarrei. «Gelditu astinaldia une batez, eta begira nolako edertasun izugarria den Israelgo Estatua izenekoa». Haren esanetan, herri juduak «mirakulu ugari» egin ditu azken 75 urteetan. «Holokaustotik biziberrituta irten gara». Gaur egun Israel merkatu libreko estatu bat dela nabarmendu zuen, bake akordioak sinatu dituela herrialde arabiarrekin, eta estatu indarrak «harrotasun iturri» direla.
Jerusalemen ekitaldi ofiziala egiten ari ziren aldi berean, Netanyahuren gobernuaren aurkako elkarretaratzea egin zuten Tel Aviv erdialdeko bidegurutze batean. Festa giroan egindako protesta horretan, «demokraziaren aldeko» mugimenduko bozeramaileetako batek, Yoram Yovell-ek, bertan bildutakoei esan zien Israelen estatu judu bat eratzea zela helburua, «demokratikoa eta berdinzalea», juduen «etxe nazionala» bihurtuko zena, baina baita arabiarren etxea ere, eskubide berdintasunean. «Ikuspegi hori idatzita gelditu zen Independentzia Adierazpenean, eta juduen ordezkari guztiek sinatu zuten: ezkerrekoek eta eskuinekoek, sozialistek eta errebisionistek, mizrahiek eta askenaziek [komunitate juduak], sekularrek eta fededunek, baita ultraortodoxoek ere. Guztiek».
Manifestariek urtarrilean hasitako mobilizazioetan, salatu dute Netanyahuk eskuin muturreko alderdiekin eratu duen gobernuak arriskuan jarri dituela Israelen oinarrizko baliotzat dauzkaten printzipio demokratikoak; berdintasuna eta botere banaketa, esaterako. Bereziki, gobernuak botere judiziala erreformatzeko aurkeztu zuen egitasmoa kritikatu dute, uste baitute ezen, Auzitegi Gorenaren eskumenak mugatuta eta parlamentuarenak eta gobernuarenak indartuta, desoreka eragingo duela estatuko botereen artean.
Israelen estatu izaerari buruzko desadostasunak dira herrialdeko eztabaida politikoaren ardatza. Israelgo gizartea gero eta eskuinerago lerratu da azken urteetan, eskuin muturrak inoiz izan duen ordezkaritza instituzionalik indartsuena lortzeraino; besteak beste, Barne Ministerioa eta Segurtasun Nazionalekoa eskuratu ditu. Joera horrek erreakzio bat eragin du kalean biztanleriaren sektore sekularren, ezkerrekoen eta liberalen aldetik.
Erorien Eguna izan zen atzo Israelen, eta, Independentziaren Eguna bezala herritar juduen batasunerako mugarri izan ohi den arren, herrialdeak duen zatiketak isla izan zuen atzoko oroimen ekitaldietan ere, eta zenbait liskar izan ziren hilerri militarretan.
Nakbaren hasiera
Israel estatu gisa eratu zen egunak Nakba ekarri zuen palestinarrentzat —hondamendia esan nahi du arabieraz—. Maiatzaren 15ean oroituko dute Israelgo indarren aldetik jasan zuten garbiketa etnikoa. 1948an, Israelek kanpaina militar bati ekin zion palestinarrak kanporatzeko: 700.000 errefuxiatu baino gehiago eragin zituen, eta 400 herri baino gehiago suntsitu.
Gaur egun, bederatzi milioi inguru dira etxera itzuli ezinik dauden palestinarrak. Hau da, mundu osoko 14 milioi palestinarren %65 inguru. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227228/elkarrekin-podemos-iuk-osoko-zuzenketa-jarriko-dio-hezkuntza-legeari.htm | Gizartea | Elkarrekin Podemos-IUk osoko zuzenketa jarriko dio Hezkuntza Legeari | Miren Gorrotxategi bozeramailearen arabera, lege testuak ez du ardatz gisa hartu eskola publikoa, eta «ituntze unibertsala blindatzera» jotzen du. | Elkarrekin Podemos-IUk osoko zuzenketa jarriko dio Hezkuntza Legeari. Miren Gorrotxategi bozeramailearen arabera, lege testuak ez du ardatz gisa hartu eskola publikoa, eta «ituntze unibertsala blindatzera» jotzen du. | Elkarrekin Podemos-IUk babestu egin zuen iazko apirilean Eusko Legebiltzarreko gehiengoak adostutako hezkuntza ituna, baina ez dago ados Eusko Jaurlaritzak atzo aurkeztutako Hezkuntza Lege proiektuarekin, akordio hartan ezarritakoarekin bat ez datorrelakoan. Hala, egitasmoari osoko zuzenketa jarriko diola iragarri du gaur Miren Gorrotxategi talde parlamentarioko bozeramaileak, Gasteizen egindako agerraldi batean. Testuari egotzi dio eskola publikoa ardatz gisa jartzeko «interesik ez» izatea, eta «ituntze unibertsala blindatzea».
Ikusi gehiago: Hezkuntza Legeak ezarririko «printzipioak»: euskara, eta zaurgarritasunari erantzutea
«Oso dezepzionatuta» agertu da Gorrotxategi, baina onartu du espero izatekoa zela, Jaurlaritzak «behin baino gehiagotan» utzi baitu bete gabe hezkuntza ituna. Hain zuzen, itunean erdietsitako akordioak gauzatzea «atzeratu» egiten du lege testuak, gerora garatuko diren arauen menpe uzten baitu. Izan ere, itunari erreparatuta —EAJk, PSE-EEk, EH Bilduk eta Elkarrekin Podemos-IUk sinatu zuten—, legeak hezkuntza politika «biratzea» espero zuen koalizioko bozeramaileak, baina, haren arabera, «denak berdin jarraitzearen aldeko apustu bat da».
Egitasmoa bera «orokorregia» dela esan du, batez ere itunpeko zentroei buruz aritzean. Gorrotxategiren arabera, ituntzea berresteko «baldintza erreal bakarra» ezartzen zaie ikastetxe horiei, hau da, ikasle zaurgarrien segregazioa amaitzea; aldiz, testuak ez dakar ituntzea baliogabetzeko xedapenik. «Beraz, praktikan, ituntze unibertsala da». Euskal Hezkuntza Sistema kontzeptua ere auzitan jarri du: «Ezin dira berdin tratatu sare publikoa eta itunpekoa. Lege proiektu honentzat, titulartasun publikoa ez da garrantzitsua».
Era berean, uste du egitasmoari «konpromisoa» falta zaiola segregazioa amaitzeko, ez duelakoan «neurri zehatzik» aipatzen. Hala, osoko zuzenketa jarriko dio koalizioak testuari, eta, hori aurrera ateratzen ez bada, zuzenketa partzialak ere aurkeztuko dituzte. Era berean, Gorrotxategik iragarri du ez dela joango gaur arratsaldean legebiltzarrean hezkuntza itunaren inguruan egitekoak diren jarraipen batzordera: «Ez du zentzurik». |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227229/burger-king-eta-halako-kateak-ostalaritzako-hitzarmenetik-ateratzeko-jokaldia.htm | Ekonomia | Burger King eta halako kateak ostalaritzako hitzarmenetik ateratzeko jokaldia | Jatetxe kate handiak bildu dira Espainiako Sukaldaritza Markak sektorearen hitzarmenean. ELAk itun hori baliogabetzeko eskatu du, ostalaritzako sektoreko itunei gailentzeko sortu dutelako. Soldatak itun probintzialetan zehaztutakoak baino %40 txikiagoak dira. | Burger King eta halako kateak ostalaritzako hitzarmenetik ateratzeko jokaldia. Jatetxe kate handiak bildu dira Espainiako Sukaldaritza Markak sektorearen hitzarmenean. ELAk itun hori baliogabetzeko eskatu du, ostalaritzako sektoreko itunei gailentzeko sortu dutelako. Soldatak itun probintzialetan zehaztutakoak baino %40 txikiagoak dira. | Gaur-gaurkoz, ostalaritzako hitzarmenak ez die eragingo McDonald’s, Burger King, Goiko eta beste jatetxe kate handi batzuei. Izan ere, iazko azarotik Espainiako Sukaldaritza Marken hitzarmenak biltzen ditu horiek. ELAk, ordea, iritzi dio «modu artifizialean» sortutako sektorea dela, eta baliogabetzeko eskatu du.
2021eko lege aldaketatik, sektoreko hitzarmen probintzialek dute lehentasuna, estatukoenen aldean. Horren arabera, Hego Euskal Herriko jatetxe kate handietan probintziako itunetan jasotako baldintzak aplikatu behar lituzkete. Baina iazko azaroan Sukaldaritza Markak sektorea eratu zuten, eta hitzarmen propioa erregistratu zuten.
Jatetxe kate handiak bildu dituzte hitzarmen horretan: McDonald’s, Burger King, Foster’s Hollywood, Goiko, Vips, Ginos, KFC, Pans&Company, Domino’s Pizza, Starbucks, Taco Bell eta La Tagliatella. ELAren esanetan, ez dago «arrazoizko justifikaziorik» enpresa horien jarduera eta ostalaritzako ohiko jarduera bereizteko. Are, sindikatuak iritzi dio sektorea «iruzur gisa» sortu dutela, Espainian halakorik ez dagoelako lurralde mailan.
Bada, Espainiako Sukaldaritza Marken hitzarmenean zehaztutako ordainsariak ostalaritzako itun probintzialetan zehaztutakoak baino %40 txikiagoak dira, eta lanaldiak, berriz, 30 eta 50 ordu luzeagoak.
Galiziako CIG sindikatuarekin batera, inpugnazioa jarri zuen ELAk hori guztia salatzeko. Gaur izan da epaiketa, eta ELAk elkarretaratzeak egin ditu Hego Euskal Herriko lau hiriburuetan. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227230/lau-milioi-euro-gehiago-izanen-ditu-osasunbideak-itxaron-zerrendak-laburtzeko.htm | Gizartea | Lau milioi euro gehiago izanen ditu Osasunbideak, itxaron zerrendak laburtzeko | Osasun Departamentuak eragileekin hitzartutako neurrietako batzuk ezarriko dituzte finantzaketa osagarriari esker. | Lau milioi euro gehiago izanen ditu Osasunbideak, itxaron zerrendak laburtzeko. Osasun Departamentuak eragileekin hitzartutako neurrietako batzuk ezarriko dituzte finantzaketa osagarriari esker. | Nafarroako Gobernuak sei milioi euroren kreditu zabalkuntza onartu du, «Nafarroako osasun sistema indartzeko» eta aurreko hilabeteetan zenbait eragile, sindikatu eta talde politikorekin hitzartutako neurriak ezarri ahal izateko.
Elma Saizek, Nafarroako Gobernuko bozeramaileak, azaldu du kreditua handitzearen xede nagusia «itxaron zerrendak laburtzea» izan dela, eta lau milioi euro jarriko dituztela horretarako. Gobernu bilkuraren osteko agerraldian Saizek esan duenez, martxoan jada nabaritu da itxaron zerrendak laburtu direla: «Lehen aldiz, beherakada antzeman da bai lehen kontsultarako zerrendetan, bai eta kirurgikoetan ere». Lehen arretan, 30.520 arta egin zituzten martxoan —«azken bi urteotan erregistratutako kopururik handiena»—; eta 3.475 ebakuntza, «2022ko batezbestekotik gora», Saizen esanetan.
Horrez gain, kontseilariak gogorarazi du iragan astelehenean 23,9 milioi euroren kreditu-zabalkuntza onartu zuela gobernuak, hainbat departamenturen beharrak finantzatu ahal izateko. Zehazki, Osasun Departamentuari eta Eskubide Sozialenari eraginen die finantzaketa osagarriak: 13,9 milioi erabiliko dituzte «lehen arretako lantaldeak indartzeko eta profesionalen lan baldintzak hobetzeko»; eta hamar milioi, berriz, 0 eta 3 urte bitarteko seme-alabak dituzten familiak diruz laguntzeko. |
2023-4-26 | https://www.berria.eus/albisteak/227231/doikuntza-plana-duten-ebko-kideek-mugatua-izango-dute-gastu-publikoa.htm | Ekonomia | Doikuntza plana duten EBko kideek mugatua izango dute gastu publikoa | Europako Batzordearen proposamenaren arabera, zor handia duten herrialdeen gastuak ezingo du gainditu BPGaren hazkundea. Zorra eta defizita gutxitzeko plan propioak betetzen ez dituztenei %0,05eko isuna jarri ahal izango diete. | Doikuntza plana duten EBko kideek mugatua izango dute gastu publikoa. Europako Batzordearen proposamenaren arabera, zor handia duten herrialdeen gastuak ezingo du gainditu BPGaren hazkundea. Zorra eta defizita gutxitzeko plan propioak betetzen ez dituztenei %0,05eko isuna jarri ahal izango diete. | Neurrira egindako doikuntza planak, baina baldintza orokor batzuekin. Horrelakoak izango dira EB Europako Batasuneko kideek bete beharreko planak beren zor publikoak BPG barne produktu gordinaren %60 gainditzen duenean. Baldintzen artean izango da zorra gutxitu behar duten herrialdeen gastu publikoa ezingo dela BPGa baino gehiago handitu. Sistema berriak aurrekoak baino isun txikiagoak aurreikusten ditu, baina errazago ezarri ahal izango dira; nahikoa izango da herrialde batek seihileko batean bere konpromisoak ez betetzea BPGaren %0,05eko isun bat jasotzeko.
Europako Batzordeak gaur eguerdian aurkeztu du Egonkortasun Ituna berritzeko proposamena. Ituna duela hiru urte eten zuen EBk, koronabirusaren krisiari gastu publikoarekin erantzutea erabaki baitzuen, kosta ahala kosta.
Bruselarena eztabaidarako testu bat da, azken hitza Europako Parlamentuak eta, batez ere, Europar Kontseiluak izango baitute; hau da, gobernuek. Hori dela eta, kontseilu barruko belatzek gustuko dituzten baldintza komun batzuk sartu ditu Bruselak proposamenean, baina bere planteamendu orokorra aldatu gabe: zor eta defizit publikoaren mugak gainditzen dituzten herrialdeek plan propioak izango dituzte egoera onbideratzeko, bakoitzaren ezaugarri berezien araberakoak.
Batzordearen proposamenak aurrera egingo balu, plan horiek lau urterakoak izango dira, baina zazpi urtera ere luzatu ahal izango dira, baldintza batzuk betez gero. Plan horien arabera, herrialde guztiek ez dute zorra neurri berean apaldu beharko, hori egiteak gerrikoa gehiegi estutzea ekarriko lukeelako askotan, eta badirudi EBk, neurri batean behintzat, ikasi duela zor publikoaren krisiaren lezioa: kontuak orekatzeko austeritate neurri gogorrek okertu egiten dute egoera.
Horrenbestez, bazterrean geratu da Christian Lindner Alemaniako Finantza ministroak proposatutakoa: zorraren %60 gainditzen dutenek urtero gutxienez %1 txikitu beharko zutela zorra. Ordainean, Batzordearen proposamenak keinu bat egin dio Lindnerri: %3ko defizita gainditzen dutenek urtero gutxienez 0,5 puntu txikitu beharko dute defizit hori. Helburua da estatu kideek ez atzeratzea defizita apaltzeko neurriak. Keinu hori ez dela nahikoa esan dio Lindnerrek Batzordeari:. «Soilik onartuko ditugu zor txikiagorako eta finantza publiko egonkor batzuetarako bide fidagarria ahalbidetzen duten arauak. Negoziaziorako prest azaldu da, «baina ez daitezela gaizki ulertuak izan: Alemaniak ez ditu proposamenak automatikoki onartuko».
Isunak, sei hilean behin
Neurri gogorrak ez atzeratzeko xedea dute Bruselak planteatutako zigorrek ere:doikuntza plana duten herrialdeek sei hilean behin gainditu beharko dute haren azterketa, eta, komisarioek ikusten badute jarritako helburuak ez dituztela bete, BPGaren %0,05eko isuna ordaindu beharko dute. Isun horiek pilatu ahal izango dira, %0,5eraino. Espainiarentzat, 660 milioi euro inguru izango lirateke sei hilean; Frantziarentzat, 1.150 milioi euro inguru.
Doikuntza planak estatu kideek proposatuko dituzte, baina, ondoren, Batzordearekin negoziatu beharko dituzte. Edonola ere, plan horiek baldintza komun batzuk bete beharko dituzte. Horien artean daude defizit edo zor handiarengatik zigor prozedura bat duen herrialde baten gastu publikoa ezingo dela luze gabe BPGaren hazkundearen gainetik hazi. Gastu publikoaren kalkulutik kanpo geratuko dira langabezia sarian egindako gastua eta zorraren ordainketarena.
Beste baldintza bat da planaren laugarren urtean zor publikoak txikiagoa izan behar duela hasieran baino.
13,2 bilioi euroren zorra
2022. urtearen amaieran, bere BPGaren %84 zor zuen Europako Batasunak, eta %91,6 euroguneko kideek. Iaz, dirutan, 50.000 milioi euro handitu zen zorra eurogunean (12,2 bilioi euro), eta 70.000 milioi EBn (13,2 bilioi), baina hark ekonomian duen pisua lau puntu jaitsi da, BPGa gehiago handitu zelako.
Edonola ere, zorra oso gaizki banatuta dago EBren barruan. Badira diru gutxi zor duten estatuak —Estonia (%18,4), Bulgaria (%22,9), Luxenburgo (%24,6)...—, eta badira sekulako zorrak dituztenak ere. Azken horien artean, Grezia nabarmentzen da, batez ere 2010eko hamarkadaren hasieran erreskatatu behar izan zutenetik. BPGaren %171,3 zor du, baina %206ra ere iritsi zen 2020an, koronabirusari aurre egiteko egindako gastuen ondorioz. Greziaren zorrak badu berezitasun bat: zatirik handiena ESM EBren erreskate funtsari zor die, eta ez inbertitzaile pribatuei.
Badira historikoki zor handiarekin bizi izan diren herrialdeak —Italia (%144,4) eta Belgika (%105,1)—, eta badira azken bi hamarkadetan kontuak orekatu ezinik aritzeagatik zorpetuenen taldean sartutakoak ere —Frantzia (%111,6) eta Espainia (%113,2). Eta badira, azkenik %60ko zenbaki magikotik hurbil ibiltzen saiatzen direnak, goitik (Alemania, %66,3) edo behetik (Herbehereak, %51).p> |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.