date stringdate 2012-09-20 00:00:00 2023-12-01 00:00:00 | url stringlengths 47 182 | category stringclasses 10
values | title stringlengths 3 140 | subtitle stringlengths 0 1.17k | summary stringlengths 5 1.18k | text stringlengths 2 35.8k |
|---|---|---|---|---|---|---|
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201989/banksy-artista-margoporretan.htm | Kultura | Banksy artista, margoporretan | Grafitigileak bideo baten bidez baieztatu du berak egin dituela Ingalaterrako kostaldean egunotan agerturiko lanak. | Banksy artista, margoporretan. Grafitigileak bideo baten bidez baieztatu du berak egin dituela Ingalaterrako kostaldean egunotan agerturiko lanak. | Spraycation, horra ikasi beharreko azken hitza. Esprai margoa eta oporrak berbekin eginiko hitz jokoa da, staycation hitzaren moldez, hau da, oporrak etxean pasatzea adierazten duena. Banksy grafitigileak erabili du, azken egunotan zertan ibili den deskribatzeko. Izan ere, Ingalaterrako ekialdeko kostaldeko hainbat herritan berriki agerturiko margolanak berak egin dituela baieztatu du, bideo baten bitartez.
Instagramen argitaratu du bideoa. Horrek kontatu nahi duen istorioaren arabera, autokarabana batean ibili da margolanak egiten.
Hor erakusten du kaputxadun batek nola margotu duen arratoi bat Lowestoften.
Lehenengo lana abuztuaren 6an agertu zen, Great Yarmouthen, eta joan den asteburuan beste hainbat agertu dira inguruotan.
Azken lana herri horretan bertan agertu zen, han dagoen maketen parke batean. Figura txikien artean, pintaketa bat egin du: Handikiro egin, edo joan etxera.
Ibilbidearen hasieratik aritu da grafitigilea arratoiak margotzen. Mezua argia zen: hiriak aberastasun eta botere leku gisa saltzen du bere burua, baina azpian, arratoiak dira jaun eta jabe, eta hiriari azpia jaten ari zaizkio.
Imitatzaile asko sortu zaizkionez, azken boladan bideoak erabili izan ditu artistak bere lanen egiletza baieztatzeko.
Azkenetako batean, maskarak janzteko eskatu zuen ekintza baten bidez: Londresko metroan sartu zen, garbitzailez jantzita, eta koronabirusaren inguruko irudiak margotu zituen. |
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201990/lucia-martinez-odriozola-kazetaria-zendu-da.htm | Gizartea | Lucia Martinez Odriozola kazetaria zendu da | Euskal Kazetarien Elkarteko lehendakaria izan zen, eta Pikara aldizkariaren sorreran parte hartu zuen. | Lucia Martinez Odriozola kazetaria zendu da. Euskal Kazetarien Elkarteko lehendakaria izan zen, eta Pikara aldizkariaren sorreran parte hartu zuen. | 1958an jaio zen Lucia Martinez Odriozola, Getxon (Bizkaia). Gaur goizean hil da, Pikara aldizkariak sare sozialetan jakinarazi duenez. 1983an, EHUko kazetaritza ikasketetako lehen promozioan ikasi zuen Martinez Odriozolak, eta, gerora, EHUko irakaslea ere izan zen. 2006an, Euskal Kazetarien Elkarteko lehendakari izendatu zuten.
Pikara aldizkariaren sortzaileetako bat ere izan zen, eta kazetaritza eta genero ikuspegia lantzeko hainbat elkarte eta jardunalditan parte hartu zuen. |
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201991/41-paziente-ospitaleratu-dituzte-hego-euskal-herrian-covid-19ak-jota.htm | Gizartea | 41 paziente ospitaleratu dituzte Hego Euskal Herrian COVID-19ak jota | Positibo tasa %11,6koa da. | 41 paziente ospitaleratu dituzte Hego Euskal Herrian COVID-19ak jota. Positibo tasa %11,6koa da. | Hozka batez apaldu da COVID-19agatik ospitaleratu dituzten pazienteen kopurua: atzo, 41 lagun ospitaleratu zituzten Hego Euskal Herrian, bezperan baino hamabost gutxiago. ZIU zainketa intentsiboko unitateetan 87 paziente artatzen dituzte, ostegunean bezain bat.
Aste honetako erietxeratze zenbakirik apalenetakoa izanik ere, kutsatze berrien kopurua handia da oraindik. Atzo, erraterako, COVID-19a atzemateko 8.382 proba egin zituzten Hego Euskal Herrian: horietako 969ri atzeman diete gaitza. Hala, positibo tasa %11,6koa da. Nafarroako Gobernuko Osasun Departamentuak eta Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak emandako informazioen arabera, Bizkaian atzeman dituzte positibo gehien, PCR eta antigeno probak kontuan hartuta: 408. Nafarroan, 213 kasu berri atzeman dituzte; Gipuzkoan, 191, eta, Araban, 137. Gainera, Hego Euskal Herrian bizi ez diren beste hemezortzi lagunei ere atzeman diete gaitza. |
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201992/gizon-bat-hil-da-aitzoainen-foruzaingoa-hura-geldiarazten-saiatzen-ari-zela.htm | Gizartea | Gizon bat hil da Aitzoainen, Foruzaingoa hura geldiarazten saiatzen ari zela | Ostatu batean izan da gertaera. Lokaleko jabeek Foruzaingoari deitu diote, gizonak pertsona bati eraso egin ondotik. | Gizon bat hil da Aitzoainen, Foruzaingoa hura geldiarazten saiatzen ari zela. Ostatu batean izan da gertaera. Lokaleko jabeek Foruzaingoari deitu diote, gizonak pertsona bati eraso egin ondotik. | Gizonezko bat hil da goizaldean Aitzoaingo ostatu batean (Nafarroa), Foruzaingoa hura geldiarazten saiatzen ari zela. 01:47ak aldera jaso dute larrialdi zerbitzukoek ostatuko jabeen deia: gizonezko bat aztoratuta zegoela eta pertsona bati eraso egin ziola. Foruzainak eta Berriozarreko eta Antsoaingo udaltzainak hurbildu dira lekura, eta Foruzaingoa gizona kontrolatzen saiatu da: orduan hil da.
Berpizten saiatu dira, eta anbulantzia medikalizatu bat ekarri dute, baina ezin izan dute hura bere onera ekarri. Gertatutakoa ikertzen ari dira. |
2021-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/201993/1297-dira-jada-haitiko-lurrikararen-ondorioz-hildakoak.htm | Mundua | 1.297 dira jada Haitiko lurrikararen ondorioz hildakoak | Euro-Mediterraneoko Zentro Sismologikoaren arabera, 7,6 gradukoa izan da. Hildakoez gain, 5.700 zaurituren berri eman dute oraingoz. | 1.297 dira jada Haitiko lurrikararen ondorioz hildakoak. Euro-Mediterraneoko Zentro Sismologikoaren arabera, 7,6 gradukoa izan da. Hildakoez gain, 5.700 zaurituren berri eman dute oraingoz. | Momentuz 1.297 dira hildakoak, eta zaurituak 5.700 baino gehiago direla jakinarazi dute, baina kopurua gora doa etengabe. Astindua penintsula osoan nabaritu da, eta kalte materialak eragin ditu hainbat tokitan. Herritarrek sare sozialetan zabaldu dituzte irudiak.
Ez da nolanahiko lurrikara izan Haiti astindu duena. USGS AEBetako Ikerketa Geologikorako Zentroaren arabera, Richter eskalako 7,2 gradukoa izan da. Euro-Mediterraneoko Zentro Sismologikoak, berriz, 7,6ko neurria eman dio. Epizentroa, berriz, Saint-Louis du Sud herritik hamabi kilometrora kokatu dute, hamar kilometroko sakoneran. Tsunami arriskuaz ere ohartarazi zuten hasieran, baina azkenean bertan behera utzi dute alerta. Gobernuak larrialdi egoera ezarri du hilabetez herrialdean.
Halaber, Haurrentzako Nazio Batuen Funtsak (UNICEF) jakinarazi du hiri horretan dagoen Sortzez Garbiaren Ospitalea «gainezka» dagoela. «Gurasoak kanpoan zain daude, zauritutako seme-alabekin», azaldu du Twitter bidez.
Errepliken arriskuaz ere ohartarazi due adituek; izan ere, lehen seismoak hondatuta utzitako eraikinak erori egin daitezke erreplikekin, hildako eta zauritu gehiago eraginez —4 gradutik gorako bederatzi errepika izan ziren lurrikararen ondorengo orduetan—. Lurrikara ez da nabaritu soilik Haitin, baita inguruko herrialdeetan ere, hala nola Kuban, Jamaikan eta Dominikar Errepublikan.
Bestalde, Babes Zibilak ohartarazi du datozen bi egunetan Grace ekaitz tropikala iristea espero dela. Ekaitzetik babesteko prestatzen hasteko eskatu die herritarrei.
USGSk alerta gorria paratu zion lurrikarari, sor zitzakeen giza kalteengatik eta eremu zabal bati eragin ziola ikusirik. «Mota honetako alertako gertakariek nazio mailako eta nazioarteko erantzuna behar izan dute», ohartarazi zuten. Kalte ekonomikoaren aurreikuspena ere egin zuen erakunde horrek: «Haitiko BPGaren %0-3 arteko galerak izan daitezke».
Elkartasuna
Inguruko herrialdeetako agintariek ere elkartasuna adierazi diete haitiarrei. Ariel Henry Haitiko lehen ministroak esan du egoera «dramatikoa» dutela herrialdean, eta, horri aurre egiteko, herrikide guzien «elkartasun eta konpromiso izpirituari» dei egin dio Twitterren zabaldutako mezuen bidez: «Batasunak indartsu egiten gaitu». Lurrikararen biktimei dolumina adierazi die, eta, kalteak handiak izanen direla aurreikusirik, behar adina baliabide paratuko dituztela egoerari aurre egiteko. PAHO Osasunaren Panamerikar Erakundearen datuen arabera, atzoko lurrikarak kaltetutako eremuan 7.049.255 lagun bizi dira. Gainera, datorren astean helduko da herrialdera Grace ekaitz tropikala, euriteak eta haizete gogorrak eraginez. Meteorologoek ohartarazi dute uholde arriskua handia izango dela bihar eta etzi.
Egoeraren larriak mugiarazi egin ditu nazioarteko agintariak, eta AEBek esku hartuko dutela jakinarazi du hango presidente Joe Bidenek. Etxe Zuriak bidalitako ohar batean azaldu dutenez, presidenteak «berehalako erantzuna» iragarri du. Llaguntza bidaliko dute Haitira, eta Samantha Power izendatu du lan hori koordinatzeko buru. Haitiko hainbat erietxek, berriz, ohartarazi dute baliabiderik gabe geratzen hasiak zirela, heldutako zauritu guztiak artatzeko. Horietako bat izan da Jeremie hirikoa.
Ez da lehena
11 urte dira Haitik neurri bereko lurrikara bat jasan zuela. Aldi hartan dozenaka mila izan ziren hildakoak, eta askoz gehiago zaurituak. Milaka geratu ziren etxetik gabe. Ordu hartan, seismoak Port-au-Prince hiriburuan izan zuen epizentroa, eta ia erabat suntsituta utzi zuen. Hark eragindako hondamenditik erabat bere onera etorri gabe dago oraindik ere herrialdea.
Bestalde, egoera politikoa ere ez da askoz hobea. Joan den uztailaren hasieran, Jovenel Moise estatuburua hil zuten. Ez zen ahalegintzen ziren lehen aldia. Gobernuak otsailean zabaldu zuen Moise hiltzeko saio bat geldiarazi zutela. Bi aste lehenago, oposizioak Joseph Mecene epailea Haitiko presidente izendatu zuen, sare sozialetan zabaldutako bideo baten bidez, Moiseren agintaldiak ordurako amaitua behar zuela argudiatuta. Inongo herrialdek ez zion kargu hori aitortu. |
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201994/gizonezko-bat-hil-da-aulestin-mozten-ari-zen-zuhaitza-gainera-erorita.htm | Gizartea | Gizonezko bat hil da Aulestin, mozten ari zen zuhaitza gainera erorita | 47 urte zituen. Urriola auzoan gertatu da ezbeharra. Mozten ari zen zuhaitzaren adar batek jota hil da gizonezkoa. | Gizonezko bat hil da Aulestin, mozten ari zen zuhaitza gainera erorita. 47 urte zituen. Urriola auzoan gertatu da ezbeharra. Mozten ari zen zuhaitzaren adar batek jota hil da gizonezkoa. | Mozten ari zen zuhaitzaren adar batek jota gizonezko bat hil da gaur Aulestin (Bizkaia). 47 urte zituen, eta beste hainbat lagunekin ari zen garbiketa lanak egiten, Urriola auzoko lur pribatu batean. Eusko Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez, 11:30ak aldera gertatu da ezbeharra. Osasun zerbitzuak bertaratu dira, baina ezin izan dute ezer egin. |
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201995/hondarribiak-eta-oriok-lehen-kolpea-eman-dute.htm | Kirola | Hondarribiak eta Oriok lehen kolpea eman dute | 'Ama Guadalupekoa' ontzia izan da azkarrena Zarauzko Estropaden lehen jardunaldian, baina 1,70 segundora du Santurtzi. Xanti Zabaletaren taldeak, aldiz, erakustaldi ederra eman du, eta Donostia Arraun Lagunak-i ia hamar segundo atera dizkio. Haizea eta itsaso mugitua daude iragarrita biharko. | Hondarribiak eta Oriok lehen kolpea eman dute. 'Ama Guadalupekoa' ontzia izan da azkarrena Zarauzko Estropaden lehen jardunaldian, baina 1,70 segundora du Santurtzi. Xanti Zabaletaren taldeak, aldiz, erakustaldi ederra eman du, eta Donostia Arraun Lagunak-i ia hamar segundo atera dizkio. Haizea eta itsaso mugitua daude iragarrita biharko. | Zarauzko Estropaden historian, lehen jardunalditik erabaki izan dira banderaren jabeak. Iazkoa da adibiderik berriena; Hondarribiak 21 segundo atera zizkion Cabori, itsaso haserre eta haizetsuan. Baina hori iraganeko kontua besterik ez da. Gaur jokatu da aurtengo lehen jardunaldia, eta, aurreko urtean ez bezala, biharko bigarren jardunaldian jakingo da zein taldek eramango duen bandera preziatua etxera (12:00, ETB 1). Hori bai, zeruak eta lurrak bat egiten ez badute, bi oilarren artean izango da dema nagusia; zehazki, Hondarribia eta Santurtzi Eusko Label ligako lehen bi taldeen artean. Ama Guadalupekoa ontziak 1,70 segundoko aldea du Sotera-rekiko.
Ustekabean, bi talde horiek banderaren makila kareletik botatzen badute, Donostiarrak bizi jasoko du; Hondarribikoarengandik hamabi segundora geratu baita. Oriok ohorezko txandan egingo du arraun, bigarren txandatik aise nagusitu delako gaur, Zierbenaren kalterako. Oriotarrek Hondarribia baino hogei segundo motelago amaitu dute.
Olatuak ez ziren apartekoak, baina bai ontziari abiadura ematekoak. Haizeak ipar-mendebaletik jotzen zuenez, lehenengo kaletik zihoazen taldeak leunago irteten ziren. Lehen txandan Isuntzak aurreneko kaletik egindako lan onari Oriok segida eman dio gero. Donostiarra joan da kale horretatik ohorezko txandan, eta ondo baino hobeto ekin dio lehen txanpari. Hondarribia hirugarrenetik eta Santurtzi bigarrenetik branka erakutsi nahian zebiltzan; Zierbenak, aldiz, bigarren kaletik uste baino gehiago sufritu du.
Lau ontziek Orioren denbora ontzeko zeregina zuten. Lehen ziabogan, behintzan, Donostiarrak soilik segundo bakarrean hobetu du, baina Hondarribia eta Santurtzi ez ziren aparte. Juan Zunzunegirenak zortzi segundora heldu dira.
Maniobraren ostean, Donostiarrak lehen olatua hartu eta hanka egin die Hondarribia eta Santurtziri. Lau segundora igo dute tartea, baina ez da gehiagora joan; Sotera eta Ama Guadalupekoa ontziak ere olatu gainean zihoazen. Batek jo eta besteak erantzun. Ontziak olatuaren zuloan ziren unean, arraunlariek presarik gabe arraun egitea funtsezkoa zuten, gero olatua behar bezala hartzeko eta gainean gehiago irauteko. Barruko ziabogetara gerturatzen ari ziren heinean, Hondarribiak estropada burua hartu du lehendabizikoz, eta talde hura izan da ontzia biratu eta maniobratik atera den lehena. Donostiarra eta Santurtzi bi segundora ziren, eta 11ra Zierbena. Orio ere zortzi atzetik zen une horretan.
Hirugarren luzean abiadura bertsuan joan dira Hondarribia, Santurtzi eta Donostiarra. Bi segundotan heldu dira azken ziabogara. Sotera traineruak hartu du lehen olatua, eta Hondarribiak soilik eutsi dio haren joaldiari, izan ere, Donostiarra zuloan geratu da. Gorka Aranberri Santurtziko patroiak bosgarren kalera joateko erabakia hartu du; Joseba Amunarriz Hondarribikoak, aldiz, bere kaleari eutsi eta atzetik zetozkion olatuak ongi zukutu ditu. Olatu bat aurretik ziren berdeak, baina Iker Zabalarenak ez dira erraz amore ematekoak. Biek ala biek azken txanpa ikusgarria egin dute, arraunzaleen gozagarrirako. Hondarribia helmugaratu da lehena, baina bi segundo ere ez dizkio atera Santurtziri.
Lehen txandan hiru ontzi aritu dira; Aresek itxialdian jarraitzen baitu. Isuntzak aise irabazi eta seigarren geratu da. Bigar bigarren txandatik arraun egingo du. Zarautz azken-aurrekoa izan da, eta Tiran hamabigarrena.
Zarauzko Estropaden 1. jardunaldia
1. Hondarribia 20.24,42 2. Santurtzi 1,70era 3. Donostiarra 12,08ra 4. Orio 20,92ra 5. Zierbena 32,04ra 6. Isuntza 33,94ra 7. Urdaibai 34,96ra 8. Ondarroa 37,54ra 9. Cabo da Cruz 45,88ra 10. Zarautz 52,44ra 11. Tiran 1.06,96ra
Eusko Label liga 1. Santurtzi 140 puntu 2. Hondarribia 132 pt. 3. Donostiarra 115 pt. 4. Zierbena 113 pt. 5. Orio 112 pt. 6. Urdaibai 100 pt. 7. Ondarroa 73 pt. 8. Cabo da Cruz 69 pt. 9. Ares 60 pt. 10. Isuntza 53 pt. 11. Tiran 41 pt. 12. Zarautz 32 pt.
Orio, nagusi
Sekulako estropada egin du Oriok gaur Zarauzko Estropaden lehen jardunaldian. Xanti Zabaletak eta haren kuadrillak 9.94 segundoko aldearekin ekingo diote bihar bigarren jardunaldiari (11:30, ETB 1). Hasieratik amaiera arte nagusi izan dira oriotarrak, eta azken luzeko bigarren zatian aldeak nabarmen handitu dituzte. Nadeth Agirre San Nikolas traineruko patroiak ontzia bikain eraman du poparerako jardunean. Ligari begira, bestalde, Donostia Arraun Lagunak-ek eguna zertxobait txukuntzea lortu du; bigarren izan baita, eta, orain, puntu bakarrera du Orio. Donostiarra izan da gaurko estropadako hirugarren sailkatua, eta Hondarribia laugarrena. Horrenbestez, Ama Guadalupekoa ontziak jaitsierako kanporaketan aritu beharko du irailean.
Zoriak Donostia Arraun Lagunak eta Orio elkarren ondoan egotea ekarri du: Lugañene laugarren kaletik, eta San Nikolas hirugarrenetik. Haien ondoan, hurrenez hurren, Hondarribia eta Donostiarra aritu dira. Ipar-mendebaleko haizea zegoenez, lehenengo eta bigarrengo kaleek babes gehixeago zuten kanporanzko luzean. Hondoko itsasoa zegoen iragarrita, nahikoa ontzia bultzatzeko.
Semaforoa berde jarri orduko, Orioko arraunlariek eman dituzten lehen palakada azkarrenak, eta berehala hartu dute estropada burua. Donostiarra ere ez zen urruti, eta hasiera ona eman dio Jose Ramon Mendizabalen taldeak. Apurka-apurka, ordea, Oriok lehen postuari heldu dio, eta bigarren minuturako, Donostia Arraun Lagunak-ek Oriorekiko atzerapena esanguratsua izan du; lau segundokoa. Lau ontziak brankaz joan arren, Orio airean zihoan. Zabaletaren taldea zortzi segundoko abantailarekin heldu dira ziabogara, eta errenta ederrarekin atera dira.
Bigarren luzearen lehen minutuetan, lau ontziko patroiek euren kaleari eutsi diote. Oriotarrak arraunean luze eta presarik gabe zihoazen; minutuko 36 palakadako erritmoan. 800 metro faltan, Oriok Arrauni sei segundo ateratzen zizkion, bederatzi Donostiarrari eta 11 Hondarribiari. Olatuak ez ziren apartekoak, baina Agirre patroiak zuku ederra atera die. San Nikolas ontziko txopan eroso zihoan, trainerua gehiegi behartu gabe. Hirugarren kaletik zihoazen Juan Mari Etxaberenak, baina nahi baino atzerago. Arraunketatik erabat aterata, hamar segundoko galera zuten 300 metroren faltan.
Lehen postua erabakita zegoen ordurako, eta bigarrenari eutsi nahi zioten Arraunekoek; izan ere, Donostiarra gainean baitzuten. Zerogarren kaletik zetorren Torrekua, hondo gutxiago zegoenez, olatuak gehiago harrotzen baitziren. Amaieran, Oriok ez du aurkaririk izan, eta alde handiz nagusitu da Zarauzko Estropaden lehen jardunaldian.
Zarauzko Estropaden 1. jardunaldia
1. Orio 11.06,62
2. Donostia Arraun Lagunak 9,94ra
3. Donostiarra 13,24ra
4. Hondarribia 14,46ra
Euskotren liga
1. Donostia Arraun Lagunak 36 puntu
2. Orio 35 pt.
3. Donostiarra 23 pt.
4. Hondarribia 16 pt.
KAE 1, KAE 2 eta ETE ligak
KAE 1 ligan Getariak aise irabazi du Castro Urdialesen (Espainia), eta igoerako kanporaketa gero eta gertuago du. Pedreña izan da bigarren, eta San Pedro hirugarren. KAE 2 eta ETE ligetakoak Zarautzen izan dute estropada. Gizonezkoetan, Busturialdea gailendu da, eta esku-eskura du igoera. Emakumezkoetan, bestalde, Tolosaldea nagusitu da, eta Hibaika Deusturen aurretik sailkatu denez, bigarren posturako lehia are gehiago estutu da. Bi ligak Castro Urdialesen izango dira bihar (11:00). |
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201996/burujabetzak-berreskuratzeko-deia-egin-du-sortuk-donostian.htm | Politika | «Burujabetzak berreskuratzeko» deia egin du Sortuk Donostian | Manifestazioa egin dute, Bulebarretik hasita. Euskal Errepublikak «arazo estrukturalak gainditzeko tresnak» emango lituzke, alderdiaren hitzetan. | «Burujabetzak berreskuratzeko» deia egin du Sortuk Donostian. Manifestazioa egin dute, Bulebarretik hasita. Euskal Errepublikak «arazo estrukturalak gainditzeko tresnak» emango lituzke, alderdiaren hitzetan. | Sortuk deituta manifestazioa egin dute gaur Donostian «burujabetzak berreskuratzea» aldarrikatzeko. Izan ere, Sorturen ustez herritarrek izan behar dute «ezinbesteko ikusten duten hura erabakitzeko ahalmena». Euskal Errepublika burujabe baten alde egiten du alderdiak, baina ohartarazi dute estatu propio batek ez dituela bere horretan «egungo arazo estrukturalak gaindituko»: «Euskal Errepublikak arazo horiek gainditzeko tresnak eskainiko lizkiguke; tresna horiek nola eta zertarako erabiltzen diren, hortxe dago gakoa».
«Burujabetza formala, hau da, legalki eta instituzionalki Euskal Errepublika ahalbidetuko duen arau multzoa adostu» bitartean «burujabetzak eremuz eremu berreskuratzeko» deia egin dute: «Erabaki horiek herritarrok burujabeki, modu kolektiboan hartu behar ditugu». Horien adibide jarri dituzte, besteak beste, elikagaien eta energiaren ekoizpena, kultur eredua edota memoriaren eraikuntza. Adierazi dutenez, «eredu kapitalista heteropatriarkarraren aurka» borrokatu behar da, «bizitzaren aurka doan eredu bat» delako. Aldarrikapenetik harago joateok deia egin dute, ordea: «Euskal Herriarentzako eredu sozialista, feminista eta euskalduna nahi ditugu, baina argi dago gakoa ez dagoela soilik horiek aldarrikatzean, eredu hori egunerokoan, guztion ekinez, guztion artean eraikiko dugu». |
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201997/erasoen-aurrean-autodefentsa-transmaribibolloa-aldarrikatu-dute-amurrion.htm | Gizartea | Erasoen aurrean «autodefentsa transmaribibolloa» aldarrikatu dute Amurrion | Elkarretaratze jendetsua egin dute joan den ostegunean gertaturiko eraso homofoboa salatzeko. Amurrioko jai herrikoien aldeko batzordeak eta Aiaraldeko Mugimendu Feministak deitu dute protestara. | Erasoen aurrean «autodefentsa transmaribibolloa» aldarrikatu dute Amurrion. Elkarretaratze jendetsua egin dute joan den ostegunean gertaturiko eraso homofoboa salatzeko. Amurrioko jai herrikoien aldeko batzordeak eta Aiaraldeko Mugimendu Feministak deitu dute protestara. | Amurrioko jai herrikoien aldeko batzordeak eta Aiaraldeko Mugimendu Feministak deituta elkarretaratze jendetsua egin dute gaur arratsaldean Amurrioko plazan (Araba). Ostegunean Amurrioko ostatu batean eraso homofoboa egin ziotela salatu zuen gizonezko batek, eta horren aurrean «autodefentsa transmaribibolloa» antolatzeko deia egin dute protestaren deitzaileek: «Gu defendatuko gaituena ez da Polizia izango, gure lagunak, familia, militantziakideak eta auzokideak izango dira. Instituzioak tolerantziaren domina jartzen saiatuko dira. Baina kaleak gure guk bihurtuko ditugu!».
Erasoei erantzun egingo dietela adierazi dute: «Amaitu dira gure kontu egindako txiste eta irainak, amaitu dira jipoiak, aurrez aurre aurkituko gaituzue, geroz eta beldur gutxiago daukagu, irten gaitezen elkarrekin kaleei su ematera!». |
2021-8-14 | https://www.berria.eus/albisteak/201998/primoz-roglic-da-espainiako-vueltako-lehen-liderra.htm | Kirola | Primoz Roglic da Espainiako Vueltako lehen liderra | Txirrindulari esloveniarrak irabazi du lehen etapa, zazpi kilometro pasatxoko erlojupekoa. Alex Aranburu bikain aritu da, eta bigarren sailkatu da, sei segundora | Primoz Roglic da Espainiako Vueltako lehen liderra. Txirrindulari esloveniarrak irabazi du lehen etapa, zazpi kilometro pasatxoko erlojupekoa. Alex Aranburu bikain aritu da, eta bigarren sailkatu da, sei segundora | Hasi da Espainiako Vuelta, eta hasi, iaz bezala hasi da: Primoz Roglicek (Jumbo) darama soinean liderraren maillot gorria. Esloveniarrak lehen egunetik erakutsi nahi izan du hura dela hautagai nagusia hirugarren aldiz jarraian lasterketa irabazteko. Hura izan da gaur azkarrena Burgosen (Espainia) hasi eta amaitu den zazpi kilometro pasatxoko erlojupekoan. Ikusgarri aritu da, eta aldea atera die aurkari guztiei.
Bikain aritu da ere Alex Aranburu (Astana). Ezkiokoak (Gipuzkoa) lan ikusgarria egin du, eta bigarren izan da, Roglicengandik sei segundora. Azkarra eta jaitsieratan abila da Aranburu, eta hori baliatu du, erlojupekoaren bigarren zatian, errepideak behera egiten zuenean, atzetik aurrera egin eta denbora bikaina egiteko. Ia bi orduz izan da harena denborarik onena. Ondoren aritu diren 101 txirrindulari ez dira gai izan hark baino lan hobea egiteko, baina 102.ak, Roglicek hobetu du. Hala ere, sekulako meritua du Astanakoak egindakoak. Egundoko jauzia eman du sasoi honetan.
Vuelta irabazteko lehiari dagokionez, Roglicek aurreneko kolpea eman du. Dozena bat segundotik gora atera die kontrario guztiei: hamalau, Aleksandr Vlasovi (Astana); hamazazpi, Romain Bardeti (DSM); hemezortzi, Enric Masi (Movistar); hogei, Adam Yatesi (Ineos); 21, Miguel Angel Lopezi (Movistar); 22, Pavel Sivakovi (Ineos); 25, Richard Carapazi (Ineos); 27, Egan Bernali (Ineos); 33, Guillaume Martini (Cofidis) eta Hugh Carthyri (Education First); eta 39, Mikel Landari (Bahrain). Murgiakoa (Araba) aritu da okerren faboritoen artean. |
2021-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/201999/osasunak-hutsean-berdindu-du-eta-alavesek-1-4-galdu.htm | Kirola | Osasunak hutsean berdindu du, eta Alavesek 1-4 galdu | Nafarrak Espanyol baino gehiago izan dira Sadarren, baina ez dira gai izan nagusitasun hori gol bat sartuz indartzeko. Arabarrek, ordea, goitik behera egin dute Mendizorrotzan Real Madrilen aurka, eta astindua hartu dute. | Osasunak hutsean berdindu du, eta Alavesek 1-4 galdu. Nafarrak Espanyol baino gehiago izan dira Sadarren, baina ez dira gai izan nagusitasun hori gol bat sartuz indartzeko. Arabarrek, ordea, goitik behera egin dute Mendizorrotzan Real Madrilen aurka, eta astindua hartu dute. | Puntu eskas bat. Horixe atzo Osasunak eta Alavesek Espainiako Lehen Mailako aurreneko partidan lortutako sari txikia. Nafarroako taldeak eskuratu zuen puntua, Sadarren Espanyolekin hutsean berdinduta. Zapore gaziko puntua da, Jagoba Arrasatek entrenatutako taldea aurkaria baino askoz gehiago izan baitzen. Hasi eta buka nagusitu zitzaion Herrialde Katalanetako taldeari, baina eskas aritu zen ate aurrean. Eraginkortasuna falta izan zitzaion. Aukera garbiak eduki, eduki zituen, bat baino gehiago, bereziki bigarren zatian, baina ez zen gai izan bakar bat ere sareratzeko. Kike Garciak, Nacho Vidalek eta Javi Martinezek gertu izan zuten 1-0ekoa, baina ez zuten asmatu. Ezta Budimirrek ere, gorritxoen jokalaririk erabakigarrienak. Erasoko ezina; horixe izan zen, baina bakarra. Bestelakoan, serio aritu zen Osasuna, atzean zein zelai erdian. Lanari ginga jartzea bakarrik falta izan zitzaion. Opari ederra izango zen aspaldiko partez Sadarrera joandako zaleentzat.
Alaveseko zaleak ere pozik itzuli ziren Mendizorrotzara. Partida oso erakargarria zuten: Real Madril ahaltsuaren aurkakoa. Lehen zatian, gozatu egin zuten euren taldea Espainiakoarekin nor baino nor gehiago ari zela ikusita. Baina bigarren zatian, apenas gozatu zuten. Lehen ordu laurdenean hiru gol sartu zizkion Real Madrilek, eta erabakita geratu zen partida: Benzemak bi gol egin zituen, eta Nachok bestea. Joseluk penaltiz sartu zuen 3-1ekoa 65. minutuan. Gol horrek eta zaleen animoek apur bat indarberritu zuten Alaves. Baina alferrik. Hortxe geratu zen susperraldia. Hori gutxi balitz bezala, Viniciusek 1-4koa sartu zuen luzapenean. |
2021-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/202024/talibanek-kabul-hartu-dute.htm | Mundua | Talibanek Kabul hartu dute | Afganistango presidentea herrialdetik atera da, eta talibanek hartu dute boterea. NBEk bilerara deitu du biharko. | Talibanek Kabul hartu dute. Afganistango presidentea herrialdetik atera da, eta talibanek hartu dute boterea. NBEk bilerara deitu du biharko. | Azkenean esperotakoa jazo da: Afganistango presidentea herrialdetik irten da, talibanek Kabul setiatzearekin batera. Ordubete eskas geroago iragarri dute talibanak azkenik Kabulera sartu direla. Hasieran, talibanek esan dute botere aldaketa modu baketsuan egin arte ez zirela hirian sartuko, baina azkenean hartu egin dute, hirian «lapurretak saihesteko», milizietako bozeramaileen hitzetan. Iragan den astean Dohan eginiko negoziazioetan talibanek Axraf Ghani presidentearen dimisioa jarri zuten baldintza gisa, inolako akordiorik egongo bazen. Gobernuko ordezkaritzak ez zuen onartu, baina agintea partekatzeko aukera eskaini zien trukean. Azkenean, ordea, miliziek hartu dute herrialdea osoa. NBEko Segurtasun Batzordeak bilerara deitu du biharko, herrialdeko egoerari buruz eztabaidatzeko.
Horrela, azken orduetan iragarri dute talibanen eta gobernuaren arteko «trantsizio prozesua» hasiko dutela. AEB Ameriketako Estatu Batuak ere enbaxadako langileak herrialdetik ateratzen ari dira, beste hainbat herrialde bezala: Espainia, Italia, Suitza eta Alemania, besteak beste. Londresek talibanei eskatu die indarkeria amaiarazteko, eta Alemaniak, berriz, jakinarazi du «ahalik eta herritar gehien» aterako dituela Afganistanetik: enbaxadako kideak, beren familiartekoak eta Alemaniaren «laguntzaile» lanetan jardun duten biztanleak. Azken orduetan, hala ere, AEBek Afganistanen bizi diren estatubatuarrei eskatu die beren etxeetan salbu egoteko, Kabuleko aireportuan sute bat piztu omen delako.
Abdul Sattar Mirzakwal barne ministroak adierazi duenez, trantsiziozko gobernuari «ingurune seguru eta baketsu batean» emango zaio boterea, eta, era berean, baieztatu du, oraingoz, hasierako akordio bat lortu dela hiriburuaren aurkako eraso armatu bat saihesteko. Mirzakwalen agerraldia baino minutu batzuk lehenago, Al Arabiya kateak berretsi du azken minutuetan ordezkaritza taliban bat iritsi dela Lehendakaritza jauregira, talibanak hiriburuan behin betiko sartzeko baldintzak eztabaidatzeko.
Zirkulua itxiz doa
Ghanik ahaleginak eta bi egin ditu azken egunetan nazioartearen babesa —AEBena zehatzago esateko— berreskuratzeko. Baina huts egin du hor ere. Nazioarteak, Washington buru dutela, eutsi egin die tropak erretiratzeko asmoei, eta aurreratu ere egin du haiek ateratzeko azken eguna, irailaren 11tik abuztuaren amaierara. Azken orduetan, gainera, Afganistanera 5.000 soldadu bidaltzeko agindua eman du, bertan dauden tropak azkarrago ateratzen laguntzeko. Gainera, Joe Bidenek erantzun «azkar eta irmo» batekin mehatxatu ditu talibanak, Estatu Batuetako interesak erasotzen badituzte. Bestalde, Errusiako Gobernuak Nazio Batuen Segurtasun Kontseiluaren ezohiko bilera deitzeko prozedurak hasi ditu, eta Italia bertan bizi diren italiarrak eta enbaxadako langileak Afganistanetik ateratzen hasi da.
Talibanek behin eta berriz diote hiriak «ia borrokarik egin gabe» hartu dituztela —hala zabaldu zuten atzo ere Mazar-e-Xarifen kasuan—, baina herritarren artean, eta batez ere, emakumeen eta gobernuarentzako nahiz atzerriko indarrentzako lan egin dutenen artean, izua da nagusi. Miliziek menpean hartutako eskualdeetan, etxetik kanpo lan egiten zuten emakumezkoak kaleratu egin dituzte, eta gizonak jarri haien tokian; horrez gain, zenbait iturriren arabera, haietako hainbat mujahidinekin ezkontzera behartu dituzte. Gobernuko kide eta armadako soldaduen kasuan, berriz, sare sozialetan ikus daiteke nola kamioietan preso eramaten dituzten hirien kanpoaldera. Beste askok Uzbekistan aldera ihes egitea erabaki dute, han babesteko esperantzarekin.
Gero eta gehiago dira nazioartearen kudeaketari ez ezik, gertatzen ari denaren erantzukizunaren zati handi bat Ghaniri berari egozten diotenak, ez delako gai izan gerra jauntxo eta komunitateko buruen babesa bereganatzeko. «Elkarrizketetatik kanpo geratu da Ghani. Eztabaida beste alor batera igaro da. Orain mahai gainean dagoena da trantsizioa odola isuri gabe egitea, ahalik eta modu ordenatuenean eta, ahal dela, era leunean», azaldu du Harun Rahimik, Afganistango Unibertsitate Amerikarreko irakasleak. Rahimiren esanetan, talibanek Kabul indarrez hartzea saihestea da orain helburua, eta horretarako beharrezkoa da miliziekin adostasun batera heltzea: «Baina Ghani ez da horretarako pertsona egokia. Trantsizio gobernu sinesgarri bat izendatu ezean, testuinguru okerrenean aurkituko gara».
Kezkatuta daude Afganistanekin muga egiten duten herrialdeak ere, batez ere Pakistan, gatazkak bultzatuta, asko izango direlako herrialdera helduko diren iheslariak. Zor publiko handia du Pakistanek, eta bere ekonomia ez da gai milaka errefuxiatuk ekar dezaketen gastuari aurre egiteko, ez eta Afganistanen balizko gerra zibil batek ekar ditzakeen ondorioei ere. |
2021-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/202025/philipsen-garaile-bigarren-etapan.htm | Kirola | Philipsen garaile bigarren etapan | Jasper Philipsenek lortu du garaipena Espainiako Vueltako bigarren etapan. Primoz Roglic liderrarengandik lau segundora geratu da Alex Aranburu. | Philipsen garaile bigarren etapan. Jasper Philipsenek lortu du garaipena Espainiako Vueltako bigarren etapan. Primoz Roglic liderrarengandik lau segundora geratu da Alex Aranburu. | Gaur izan da Espainiako Vueltako bigarren etapa. Atzo Primoz Roglicek irabazi zuen, baina gaur Jasper Philipsenek (Alpecin-Fenix) lortu du garaipena. Santo Domingo de Guzmanen (Espainia) hasi da etapa, eta txirrindulariek 166,7 kilometro egin dituzte Burgoseraino. Esprint bat egiteko aukera ere izan dute, eta hor eduki du gainsaria hartzeko aukera Alex Aranburu (Astana) euskal herritarrak: bi segundoko aldea hartuta, lau segundora du orain Primoz Roglic liderra.
Fabio Jakobsenek (Deceuninck-Quick Step) lortu du bigarren postua, eta Michael Matthews (BikeExchange) hirugarren geratu da. Bihar, berriz, eskalatzaileen txanda izango da, Picon Blanco Lehen Mailako mendatean amaituko baita hirugarren etapa: 7,6 kilometroko igoera da, eta batez beste %9,3ko pendiza du. Hori gutxi balitz, haren magalera iristeko, ziklistek ia 200 kilometro pilatuko dituzte hanketan. |
2021-8-15 | https://www.berria.eus/albisteak/202026/bartzelonak-4-2-irabazi-dio-realari.htm | Kirola | Bartzelonak 4-2 irabazi dio Realari | Partidu gorabeheratsua izan da: Bartzelona aurretik joan da, baina azken minutuetan Realak bi puntu igo ditu markagailuan. Hala ere, azkenean txuri-urdinek ez dute garaipena lortu. | Bartzelonak 4-2 irabazi dio Realari. Partidu gorabeheratsua izan da: Bartzelona aurretik joan da, baina azken minutuetan Realak bi puntu igo ditu markagailuan. Hala ere, azkenean txuri-urdinek ez dute garaipena lortu. | Messik taldea utzi izanak hautsak harrotu ditu Bartzelonan, eta ur nahasietan arrantzatu nahi dute txuri-urdinek. Duela 30 urte irabazi zuten azkenekoz Camp Noun, eta, gaurkoan ere, gutxigatik, baina Bartzelonak hartu die aurrea. Piquek 18. minutuan sartu du gola, eta Braithwaitek 46 eta 58. minutuetan. Txuri-urdinak atzetik joan dira partidu osoan, baina azken minutuetan modu harrigarrian igo dute puntuazioa: Julen Lobetek sartu du 81. minutuan, eta Oiarzabalek 84.ean. Bartzelonako Sergi Robertok, ordea, Bartzelonari beste gol bat eman dio gero, 90. minutuan.
Oraingoan ez dute jokatu Ryan, Monreal, Diego Rico, Carlos Fernandez, Zubeldia eta Isakek, min hartuta baitaude; ezta Guridi eta Willian Jose ere, Imanol Alguacilek hala erabakita. Aldiz, Jokoetan aritutako Zubimendi, Merino eta Oiartzabal aritu dira zelaian. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202027/hogei-urteren-buruan-talibanak-agintean-dira-berriz-ere.htm | Mundua | Hogei urteren buruan, talibanak agintean dira berriz ere | Ghanik eta gobernuko beste hainbat kidek herrialdetik ihes egin dute. Kabulgo aireportura jo dute bart milaka herritarrek, hiritik irteteko asmoz. Nazioarteko hegaldiak desbideratzen hasiak dira hegazkin konpainiak. Talibanek aurreratu dute gobernu berria «laster» iragarriko dutela. → Txina talibanekin harremanetan jarraitzeko prest agertu da | Hogei urteren buruan, talibanak agintean dira berriz ere. Ghanik eta gobernuko beste hainbat kidek herrialdetik ihes egin dute. Kabulgo aireportura jo dute bart milaka herritarrek, hiritik irteteko asmoz. Nazioarteko hegaldiak desbideratzen hasiak dira hegazkin konpainiak. Talibanek aurreratu dute gobernu berria «laster» iragarriko dutela. → Txina talibanekin harremanetan jarraitzeko prest agertu da | Inoizko gerrarik azkarrena, eta, zenbaiten esanetan, garbiena ere izan da Afganistangoa. Izan ere, bi astean eta ia batere borrokarik egin gabe bereganatu dute herrialdea —hiri gehienetan aspaldian ari ziren miliziekin hitz egiten, nola amore eman adosteko—. Maiatz hasieran AEBetako tropen erretiratzea hastearekin batera, gogortu egin ziren gobernuaren eta talibanen arteko borrokak, eta berehala geratu zen argi Washingtonek trebatutako 300.000 soldaduak ez zirela miliziak gelditzeko gai izango. Hala, azken bi asteetan bata bestearen atzetik erori dira haien eskuetan herrialdeko hiri nagusiak, atzo arratsaldean Kabulera heldu ziren arte.
«Jainkoari eskerrak, gerra amaitu da herrialde honetan», esan zuen atzo Al Jazeerari eskainitako elkarrizketa batean Mohammad Naeem talibanen bozeramaileak. Naeemek aurreratu zuen ez dela beren asmoa Afganistan isolatuta geratzea, eta datozen egunetan iragarriko dutela zer-nolakoa izango den herrialdea kudeatuko duen gobernu berria. Dena den, zehaztu dute ez dutela urratsik egingo atzerriko indarrak herrialdetik irten bitartean: «Gerrillariak probintzietako hiriburuetan biltzen ari dira, eta elkarrizketak hasiko ditugu gobernua eratzeko. Bien bitartean, hala ere, normaltasunez jarraitu ahal izango dute herritarrek».
Axraf Ghani presidenteak atzerrira ihes egin zuen atzo, iturri ofizialek berretsi zutenez. Ghanik berak gerora zabaldutako ohar baten arabera, «odol gehiago isurtzea saihesteko» irten zen Kabuldik —talibanek haren dimisioa eskatu zuten, inolako akordiorik izango bazen—. Gauza bera egin dute haren gobernuko beste hainbat ministrok ere, tartean Defentsa ministro Bismillah Khanek eta haren hiru semeek.
Miliziek euren irudia hobetzeko ahalegina egin arren, mendebaldeko estatu gehienek nahiago izan dute han dituzten ordezkaritzak hustu eta euren langileak lehenbailehen bertatik atera. AEBek atzo bertan hustu zuten Kabulgo enbaxada —Washingtonentzat lan egindako 44.000 afganiarrak, ordea, hiriaren kanpoaldean daude oraindik ere, noiz ebakuatuko dituzten zain—, eta asmo berarekin ari dira lanean Europako herrialde gehienak ere. Horiek hala, 60 estatuk baino gehiagok eskatu diete talibanei erraz ditzatela atzerriko langileak handik ateratzeko lanak.
Baina atzerritarrak ez ezik, afganiarrak ere ez dira fio agintari berriez; besteak beste, askok euren azalean bizi izan dituztelako haien erabakien ondorioak. Hala, atzo iluntzean milaka izan ziren Kabulgo Hamid Karzai nazioarteko aireportura sartu ziren herritarrak, azken orduko hegaldietara igotzeko asmoz, gehienek han jarraitzen dute gaur goizean. Azken orduetan, gainera, bost hildakoren berri eman dute; ez dago argi tiroz hil dituzten edo jendetzak zapalduta hil diren. AEBetako indarren kontrolpean jarraitzen du aireportuak ofizialki. Ihesaldi saioak irudi beldurgarriak utzi ditu:
Bien bitartean, aire konpainia handiak hegaldiak desbideratzen hasiak dira, airekoak Afganistan gainetik igaro ez daitezen. Gehienek Pakistan eta Irango aire eremuetara jo dute. Bestalde, Kabulgo nazioarteko aireportutik irtetekoak ziren hegaldi komertzialak ere bertan behera geratu direla jakinarazi dute. Rakhshanda Jilali giza eskubideen aldeko ekintzaileak salatu du irten den azken hegaldi komertzialean atzerriko ordezkariei soilik utzi dietela sartzen: «Haur gure aireportua da, baina diplomazialariak dira hegazkinetara igotzen ari direnak, eta gu, berriz, zain gaude, eta inork ez digu azalpenik ematen».
Hiriburua hutsik iratzarri da gaur, bart gaueko milizien ospakizunen ostean. Kaleak ia hutsik daude, lekukoek zabaldu dutenez, eta gerrillarien patruilak ikus daitezke nonahi. Miliziek eurek jakinarazi dutenez, indar berezietako mila kide inguru heldu dira bart hirira, eta haien kontrolpean dago segurtasuna. Armadako soldaduei dagokienez, gehienek euren buruak entregatu zituzten atzo, eta beste askok zibilez jantzita ihes egin zuten hiritik.
NBEren goi bilera
Eguna helduko zela jakinda ere, inork gutxik espero zuen horren azkar iristea. Azken egunetan nazioarteko indarrek, Mendebaldeak batez ere, behin eta berriz errepikatu du talibanak agintera helduz gero isolatu egingo dutela herrialdea. Orain eguna heldu da, eta askok gaitzetsi duten arren boterea indarrez hartu izana, estatuburu gehienek nahiago izan dute zer gertatzen den ikusi arte itxaron.
AEBetako Estatu idazkari Antony Blinkenek defendatu egin du Washingtonen estrategia asteburuan ABC kateari eskainitako elkarrizketan. Haren esanetan, ezin litezke Kabul eta duela 46 urteko Saigon alderatu: «Afganistanera joan ginen duela hogei urte misio zehatz batekin, eta izan zen irailaren 11ko erantzuleen aurka egitea, eta misioa arrakastatsua izan da». Blinkenek ukatu arren, asko izan dira Kabulgo irudiak, 1975ean, Vietnamgo gerra amaieran, ikusitakoekin lotu dituztenak. Orduan ere AEBetako armadak hainbat aireko bidali zituen Saigonera bertako enbaxadako langileak ateratzeko, ia 50 urteren ondoren Kabulen egin duten moduan.
NBE Nazio Batuen Erakundeko Segurtasun Kontseiluak ezohiko bilerara deitua du gaur arratsalde-iluntzerako, herrialdeko egoeraz eztabaidatzeko.
Jarraitu irakurtzen: Txina talibanekin harremanetan jarraitzeko prest agertu da |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202028/herrialde-bakoitzeko-biodibertsitatea-neurtzeko-tresna-bat-proposatu-dute.htm | Mundua | Herrialde bakoitzeko biodibertsitatea neurtzeko tresna bat proposatu dute | Biodibertsitatea eta giza garapena erabat lotuta daudela gogorarazi du hamabi adituko talde batek Nature Sustainability aldizkarian. Biodibertsitatearen egoera leku bakoitzean nolakoa den jakiteko tresna bat sortzea proposatu dute, politika eraginkorragoak garatu ahal izateko. | Herrialde bakoitzeko biodibertsitatea neurtzeko tresna bat proposatu dute. Biodibertsitatea eta giza garapena erabat lotuta daudela gogorarazi du hamabi adituko talde batek Nature Sustainability aldizkarian. Biodibertsitatearen egoera leku bakoitzean nolakoa den jakiteko tresna bat sortzea proposatu dute, politika eraginkorragoak garatu ahal izateko. | Ekonomiaren joera orokorra zein den jakiteko bada tresna bat, BPG barne produktu gordina esaten zaiona. Herrialde bakoitzeko zerbitzuen eta ondasunen produkzioa neurtzen du, eta indize batean ematen. Hari begiratuta, ondoriozta liteke herrialde edo eskualde edo kontinente jakin bateko ekonomiak hoberako edo okerrerako joera duen, eta agintariek erabakiak har ditzakete horren arabera. Ekonomia bai, nolabait, baina biodibertsitatea ezin da neurtu; ez era berean, bederen. Eta horrek zaildu egiten du gobernuen lana, biodibertsitatea kontserbatzeko.
Ondorio horretara iritsi da Carolina Soto Navarro biologo eta kontserbazioaren zientzialariak gidatutako aditu taldea, eta hutsune hori osatzeko tresna bat proposatu du, Nature Sustainability aldizkarian gaur astelehena argitaratutako artikulu batean: BIM biodibertsitatearen indize multidimentsionala deitu diote. Hamabi adituko talde batek parte hartu du biodibertsitatea neurtzeko indize horren diseinuan, eta tartean da Unai Pascual BC3ko euskal ikerlaria. Funtsean, proposatzen dute gobernu bakoitzak bere eskumeneko lurraldearen biodibertsitatea neurtzeko indize bat erabiltzea, eta indize hori nola osatu zehazten ahalegindu dira.
Ikuspegi ekologikoa eta ikuspegi soziala
Nature Sustainability aldizkarian aurkeztu duten proposamenean, BIM edo indize multidimentsional horrek bere barruan hartzen ditu biodibertsitatearen ikuspegi ekologikoa eta ikuspegi soziala. Ikuspegi ekologikotik, planetako sistemako espezieen ugaritasuna, haien interakzioak eta bariazio genetikoak hartzen ditu aintzat, horrek ekartzen baitu ekosistemen iraupena, eta horrek eragiten, gainera, «produktibitatean ondorio positiboak». Hori gabe ere, dena den, berezko balioa du biodibertsitateak adituon hitzetan, «Lurraren sistemaren kolapsoaren kontrako» ezaugarri gisa. Ikuspegi sozialetik, berriz, ongizatea eta ekonomia oinarritzen diren balio eta baliabideei eusteko ezinbestekoa da biodibertsitatea.
«Ekonomia globala garapen jasangarri batera eramateko, ekonomia nazionalak ebaluatu behar dira azterketa plural bat erabiliz, ez unidimentsionala». Horrek gobernuei eskatzen die garapenari betaurreko bat baino gehiagorekin begiratzea, «ez soilik BGParen lenteekin». Beharrezko jotzen dute ingurumenaren eta gizartearen iraunkortasuna ere aintzat hartzea, ez soilik ekonomiarena. «BPGaren nagusitasunak normalizatu egin du ekonomiaren hazkundearen kontzeptua, kapital naturalean edo kapital sozialean gertatutako beste murrizketak inondik ere kontsideratu gabe», ondorioztatzen du artikuluak. Ezin dela garapena neurtu, alegia, ingurumenean eta gizarteetan eragindako kalteak neurtu gabe.
Biodibertsitatea neurtzeko tresna asko daude, baina biodibertsitatea osorik indize bakar batean atzitzea ia ezinezko lana da. Zientziaren arloan ere urteetako eztabaida luze bat bada, biodibertsitatea nola neurtu beharko ote litzatekeen. Eztabaida horretan, ugaritu egin dira metrikak eta adierazleak. Komunitate zientifikoan onartua dago biodibertsitatearen dimentsio ugaritasuna eta guztiz atzitzeko zailtasun hori. Baina horrek eragiten du agintariek ez izatea erreferentziazko tresna bat, biodibertsitatearen adierazleak zertan diren jakiteko. «Biodibertsitatearen ebaluazio integratuago, adierazgarriago eta multidimentsionalagoak behar dira», ondorioztatu dute adituek artikuluan.
Helburuen porrota
Gogora ekarri dute milioi bat animalia eta landare espezie desagertzeko arriskuan daudela, kaltetutako ekosistemek 3.200 milioi pertsonarengan «ondorio negatiboak» dituztela eta munduko populazioa osasun larrialdi globalen menpe dagoela horren guztiaren eraginez, oraingo aro pandemikoak ere erakusten duenez. Hori gutxi ez, eta nabarmendu dute Biodibertsitatearen 2011-2020 Plan Estrategikoa-k huts egin duela. «Helburu horiek ez dira beteko 2030erako». CBD Ugaritasun Biologikorako Hitzarmenak onartu zuen plan hori, baina porrot egin du, aditu taldearen esanetan, eta ez du asmatu planetaren bioaniztasuna zaintzeko urrats eraginkorrak egiten. Horrek guztiak are beharrezkoago egiten du lehenbailehen tresna berriak sortzea. «Biodibertsitatearen osasuna neurtzeko eta jarraitzeko tresnak behar ditugu».
Baina biodibertsitatea ez da, soilik, animalia asko egotea. Hiru maila hartu behar dira aintzat gutxienez, adituon arabera: geneena, espezieena eta ekosistemena. Eta hiru mailetan bermatu behar da ugaritasuna. Baina ez da hori bakarrik. Adituen esanetan, agintariek ulertu behar dute biodibertsitatea eta gizarteen garapena lotuta daudela, estu, ezinbestean. «Agenda sozioekonomikoa aintzat hartu gabe, ezin da biodibertsitatea zaintzeko eta kudeatzeko politika eraginkorrik garatu». Biodibertsitatea neurtzeko indize berriak, beraz, bi dimentsioak hartu behar ditu gogoan: integritate ekologikoa lortzea, eta giza ongizatea hobetzea. Eskutik joango baitira biak, joatekotan, adituon ustez.
BPGaren ezinak
BPGarekin parekatu dute indize berri honen balioa: «Ekonomiaren arloan, aski muga ezagunak baditu ere, barne produktu gordinak (BPG) jarraitzen du izaten agintarientzako politikak egiteko termometroa. Ondasunak gutxitzen badira, ekonomiaren ahalmen produktiboa jaisten ari den seinale da. Era berean, gizakiek biodibertsitatearen gainean egiten duten presio gupidagabeak haren egonkortasuna, erresilientzia eta gizakien garapena eta ongizatea garatzeko aukerak zapuzten ditu, eta horrek ondorio katastrofikoak izan ditzake gizarteen berdintasunean edo baita krak ekonomiko batean ere. Baina ez dago BPGa bezalako neurgailurik biodibertsitatearentzat».
Ez dute BPGa indize gisa zuritu; aldiz, gogoratu dute ekonomista asko ari direla eskatzen ekonomia beste era batera neurtzeko indize berriak, ekonomia orekarako diseinatu behar litzatekeela argudiatuz, ez beti hazteko helburuz. Hala ere, agintariek indize horri jarraitzen diote, eta nabarmendu dute ez dela aski, biodibertsitateari ere erreparatzea ezinbestekoa dela: «Agintariek agindu ekonomikoei jarraitzen diete normalean, baina ulertu behar dute biodibertsitateari buruzko ezagutza ezinbestekoa dela ekonomiek funtzionatzeko. Biodibertsitateak lehengaiak ematen dizkio jendeari, eta ezinbestekoa da janaria ziurtatzeko ere. Espezieen ugaritasuna eta bariazio genetikoak laguntzen du aldaketei erantzuten, batez ere klima aldaketa testuinguru honetan».
Agintarientzako tresna
Adituok uste dute BIMen gisako indize batek, urtean edo bi urtean behin kalkulatutako biodibertsitatearen osasunaren indize batek, agintariei lagunduko liekeela kontserbazio politika hobeak garatzen. Garapenaren eta ekonomiaren ikuspegi orokorrago bat edukitzen ere lagunduko luke. Eta biodibertsitatea eta gizakien ongizatea lotuta daudela ulertzen ere lagunduko luke. Artikulua erabat zuzentzen zaie agintariei eta gobernuei, eta biodibertsitatea kontserbatzeko politikak garatu ahal izateko tresna gisa kokatzen du BIM hori. Nabarmentzen du Parisko Akordioak «klimaren gobernantza estilo berri bat» ekarri zuela, «ekintza nazionaletan eta jarraipenean indarra eginez». Biodibertsitatearen arloan ere antzeko zerbait bat lortu nahiko lukete, arazo globalari maila lokalean erantzuteko politikak garatzeko tresna bat sortuta.
Aldi berean, konturatzen dira nekeza dela halako indize bat sortzea. Batetik, biodibertsitatea bera dimentsio asko eta aldakorrak dituen ezaugarri dinamiko bat delako. Bestetik, biodibertsitatea modu ugaritan kontzeptualizatu litekeelako, sarritan giza garapenerako asmoekin kontrajarritako eran gainera. Horrelako indizeek, bestalde, pertsona batzuek egindako hautaketen eta gardentasun faltaren menpe egon litezke. Alde horretatik, onartu dute Nature-ren aldizkarian egindako proposamena «hurbilpen bat» besterik ez dela, eta gabeziak izan ditzakeela. Edozein moduz, garatu beharreko eta denboran aurrera egin ahala hobetu beharreko tresnatzat aurkeztu dute BIM bat osatzeko proposamena.
Hurrengo urratsak zein liratekeen? Lehenik eta behin, indizea bera talde lanean eraikitzeko prozesu bat abiatu beharko litzateke, agintari, aditu eta tokiko eragile zein indigenekin. Horrekin batera, biodibertsitateari buruzko datu bildumak ustiatu beharko lirateke, indizea elkarlanean eta modu gardenean zein ulergarrian garatzeko. Horrekin, BIM modeloak sortu beharko lirateke. Horrekin batera, indizea testatzeko probak egin beharko lirateke herrialde batzuetan. Aurrerago, ebaluazioak egin beharko lirateke, indizea egokitzeko, eta etorkizunera begira, indizea bera garatu eta zaintzeko aliantza gisako elkarlan zabal bat eratu beharko litzateke, adituon esanetan.
Biodibertsitatearen Indize Multidimentsionalak badu esparru orokor bat, lau mailatan laburtzen dena, eta barnean hartzen ditu biodibertsitatea kontsideratzeko ikuspegi ekologikoa eta ikuspegi soziala. Lau maila horiek dira:
1) Bi azpi-indize: biodibertsitatearen egoeraren azpi-indizea (BI) eta biodibertsitateak jendeari egindako ekarpenen azpi-indizea (BCPI).
2) Azpi-indize bakoitzaren barruan dauden dimentsio garrantzitsuen multzoa, biodibertsitatearen funtsezko alderdiak ordezkatzen dituena, izaki bizidunen zati gisa eta biodibertsitateak jendeari ematen dizkion ekarpenen kategoria orokorrak.
3) Biodibertsitatearen osasunerako helburu publikoen multzoa, eta hala badagokio, azpi-helburuak dimentsio bakoitzaren azpian.
4) Politikari dagozkion metrikak eta adierazleak, helburu bakoitzaren arabera, errendimendua nahi den egoerara edo erreferentzia puntu batera dagoen distantzia gisa neurtzeko.
Biodibertsitatearen egoeraren indizea (BI). Integraltasun ekologikoa ordezkatzen du, hiru dimentsio aintzat hartuta, eta horien barruan sei helburu:
1) Dibertsitatea. Helburuak: genetika, filogenetika eta taxonomia.
2) Ugaritasuna. Helburua: espezieen populazioak.
3) Funtzioa. Helburuak: komunitateen konposizioa eta habitatak.
Biodibertsitateak jendeari egindako ekarpenen indizea (PCBI). Indize orokorraren ikuspegi soziala hartzen du, gizakientzat komenigarri eta desiragarri diren emaitzak neurtuz. Hiru dimentsio, eta, horien barruan, sei helburu markatu dituzte:
1) Ingurumen prozesuen erregulazioa. Helburuak: ur segurua, klima aldaketa arintzea eta hondamen naturaletatik babestea.
2) Materialen hornikuntza. Helburuak: jakiak —nekazaritza jasangarria, agrobiodibertsitatea eta ezagutza tradizionala— eta bizitzeko baliabideak —adibidez basogintza eta ekoturismoa—.
3) Ondasun ez materialak. Helburuak: osasuna eta bizi kalitatea —tokikotasunaren zentzua, naturaren gertutasuna eta leku berezien zaintza—. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202029/gurpil-zoroa-eten-eta-irauli-nahian.htm | Ekonomia | Gurpil zoroa eten eta irauli nahian | Azken 30 urteetan Lizarran eta sei herri handienetan biztanleria %7 handitu da, baina herri txikietan gainbehera izan da. Arrazoi asko daude atzean; tartean, zerbitzu eta azpiegitura gabeziak eta etxebizitza falta. | Gurpil zoroa eten eta irauli nahian. Azken 30 urteetan Lizarran eta sei herri handienetan biztanleria %7 handitu da, baina herri txikietan gainbehera izan da. Arrazoi asko daude atzean; tartean, zerbitzu eta azpiegitura gabeziak eta etxebizitza falta. | Nafarroan, despopulatzeko arriskua dute lau herritik batek. Estellerrian, adibidez, Lizarratik edo Ebro ibarretik zenbat eta urrutiago edo komunikazioa zenbat eta zailago, arazoa are eta ageriagoa da. Egoera argi ikusten da Arabarekin muga egiten duen Aguilar ibarrean, Lokizko mendiaren hegoaldeko Lana haranean, Urbasa eta Andiaren magaleko herrietan eta Berrotzan. Dena den, gainerako lekuetan ere antzematen da gainbeheraren itzala.
Despopulazioa, Estellerrian.
Elkar elikatzen duten faktore batzuek hauspotzen dute gurpil zoroa. Iñigo Nagore Teder landa garapenerako agentziako arduradunak halaxe laburbildu du: «Gehienak herri txikiak dira, zerbitzuen eta azpiegituren defizit handia dute. Zerbitzu falta horrek eramaten ditu gazteak herria uztera. Seme-alabak ikastera urrutira eraman behar baditut, azkenean herriak hustuz doaz, eta zaharrak bakarrik geratzen dira, eta zaintza behar dutenean ere Lizarrara edo Iruñera datoz». Egunez egun eta urtetik urtera, oharkabean doan prozesu isil horri izena jarri zaio. Hori da lehen urratsa: «Duela urte batzuk ez zegoen kezkarik, baina uste dut orain kontzientzia badagoela».
Batzuetan, baina, zerbitzu falta ez da arazoa. Los Arcosen modura, Allok autobidea nahiko gertu du, osasun etxea eta ikastetxea ditu, eta, hala ere, biztanleria galtzen ari da. Batzuetan, kopuruek kontzientziaren iratzargailua pizten dute: «Apurka-apurka doan prozesua da. Guretzat, esanguratsua izan zen mila biztanletik behera jaitsi ginenean, eta udal bozetan bederatzi zinegotzitik zazpira pasatu ginenean. Biztanleria zahartzen ari da, 65 urtetik eta 80 urtetik gorako pertsona asko ditugu herrian», adierazi du Susana Castaneda PSNko alkateak. 1989tik herritarren %20 galdu ditu Allok, eta 15 urtetik beherako haur bakoitzeko 65 urtetik gorako 2,2 adineko daude.
Allo joera orokor baten isla baino ez da. Estellerriko zazpi herririk handienetan Lizarran, Aiegin eta Ebro ibarreko herri handietan bizi da bertako populazioaren %59, eta azken hiru hamarkadatan %7 handitzea lortu dute. Alderantziz, beste herri batzuetan biztanleak galduz eta zahartuz doaz. Ibarraren arabera, joera gordina edo arina da. Mapan urdin ilunez ageri diren udaletan, 30 urtean biztanleriaren %25etik gora galdu dute, eta horietako askok erdiak baino gehiago. Joeraren muturrean, bi adibide: Azuelok herritarren %65 galdu ditu, eta Bargotak haur bakoitzeko 65 urtetik gorako hamar adineko ditu.
Etxebizitza, arazo
Andiako mankomunitateak Deierrin, Abartzuzan, Gesalatzen, Jaitzen, Lezaunen eta inguruko herrietan egindako inkestan agertzen denez, gazteen eta 40 urte bitarteko helduen %91k eskualdean bizi nahi dute, baina bi kezka nagusi dituzte: enplegua eta etxebizitza. «Paradoxaz, etxebizitza arazo larria da. Aurkitu dugu herrira etorri nahi duen jendea, baina ez dute etxerik erosteko edo alokairuan hartzeko. Etxebizitza politika guztia Iruñera begira egiten da, eta ez dago neurririk herri txikientzat», azaldu du Nagorek.
Nastat estatistika erakundeak uztailean kaleratuko txosten batean ageri denez, mila biztanletik beherako herrietan batez beste etxeen %35 hutsik daude —Azuelon, berriz, %76—.
Susana Castanedaren arabera, etxebizitza «arazo larria» da, eta espero du aurki hirigintza plan berria onartuko dela. Beste neurri batzuk eta ideia batzuk ere aplikatzen ari dira herrian. Irailean, balioaniztasun zentro bat inauguratuko adineko jendeari begira: «Zaintzaren eredu zaharkitua gainditu nahi dugu, eta zahartze aktiboa bultzatu jendeak ahalik eta denbora gehiena eman dezan etxean». Proiektu hori beste herrietara eraman nahi dute. Horrekin batera, landa eremuan ekintzaileak sustatzeko Rural Hub proiektuan parte hartu du, eta legedia landa eremura egokitzeko G-100 sarean parte hartzen ari da. Herri txikiagoetan, baliabiderik ez dagoenez, elkarlana izan daiteke gakoetako bat. «Alkateak jabetzen gara batuta gehiago garela, eta eskuz esku lan egiten dugu, baten onura bestearena ere badelako».
Udalez gaindi, legealdi honetan Nafarroako Gobernuak despopulatzeari aurre egiteko zuzendaritza bat sortu du. Iñigo Nagoreren arabera, «gauza asko egiten ari dira, baina, beharbada, ikuspegi osoagoa izatea falta da. Departamentu bakoitzak bere ikuspegia du, eta laguntza lerroak diseinatzen ditu, baina ez dago koordinazio egokirik».
Turismoa eta industria
Dena den, funtsezkoa da gainbehera jasaten duten tokietan jarduera ekonomikoak sustatzea. «Turismoa palanka ona da, eta potentzial handia du», Nagoreren arabera. Donejakue bideaz eta Urbasa-Andiaz gain, «ezezagunagoak diren beste natur eta kultura baliabideak ditu Estellerriak: Jaizko gatzaga, Lokizko mendilerroa, Berrotza ibarreko ondasun erromanikoa eta natur baliabideak, Lizarratik Gasteizera zihoan trenaren bide berdea...».
Dena den, Nagorek nabarmendu du Lizarran industria bultzatu behar dela. «Apurka, gain behera doa. Arte grafikoen industriak garrantzia izan du, eta sektore hori gehiago garatu behar da». Arte grafikoen Lanbide Heziketako zentro bat sortzeko aukera dago. «Proiektu indartsua izango litzateke, eta, industria garatuz, jendea erakartzeko modu bat izan daiteke».
Despopulatzea lehen sektorearen gainbeherari ere estu lotuta dago, eta hura bultzatzea ere giltzarri izan daiteke. Helburua egungo gurpil zoroa etetea eta iraultzea baita.
Bihar: Arabako Mendialdea.
Leire Carlos Otxoa. Allon bizi da, eta ADD Home Staging proiektua abian jarri du: saldu edo alokatu nahi diren etxeak prestatzen ditu, erosleak erakartzeko asmoz. Maiz, ez da erraza lana eta bizitza pertsonala elkar lotzea. Leire Carlos Otxoa alloarra oreka zail hori bilatzeko borrokan dabil. Bartzelonan diseinu ikasketak egin, eta Lizarran lana topatu zuen, moda diseinatzaile gisa, etxetik gertu. Alta, 11 urtez lan egin ostean, enpresak kaleratu egin zuen, haurdun zelarik. «Mundua gainera erori zitzaidan, uste bainuen nire esperientziak ez zuela tokirik nire herrian, Allon». Haurra izan, eta hura hezteko baliatu zuen unea, baita burua berregokitzeko ere. Beti atsegin izan zaio dekorazioa, eta aukera ikusi zuen.
Hasierako bidea luzea izan da, hiruzpalau urte kostatu baitzaio ADD Home Staging abian jartzea. «Hasiera gogorra da, baina ilusioak aurrera narama». Arazoetako bat da ez dela ezaguna home staging higiezin arloko marketin teknika: «Etxeak egokitu egiten dira bertsiorik hoberenean merkaturatzeko». Leire Carlos Otxoaren arabera, agentzia askotan agertzen diren argazkiak ilunak dira, eta akastunak.
«Zer aukera dauden ikusten dut, eta gomendioak eman». Espazioa garbitu eta argitu ostean, jabeen arrasto pertsonalak kendu ohi ditu ikur erlijiosoak eta bestelakoak: «Neutroa izatea lortu nahi dugu, bertara joaten den pertsonak irudika dezan tokia». Hutsik diren etxeetan, kartoizko altzariak jartzen dira: «Bezeroak etxea altzari gabe saldu nahi badu, hori egin daiteke, ez da nabari kartoizkoak direla». Alokairuetan, altzariak taxuz jartzea gomendatzen du, eta «ez etxean sobera diren gauzekin». Bukaeran, argazkiak ateratzen ditu. «Kostatzen da ikusaraztea inbertsio txiki bat eginda saldu ezin zitekeen etxe bat sal daitekeela, edo bisita gehiago hartu».
Inguruko herrietako bezeroekin eta agentziekin lan egiten du, hasi berritan. Aurrera jotzeko aukera ikusten du. Despopulatzea jasaten duten herrietan etxe huts asko dira, eta, haren ustez, arazoa da jendeari asko kostatzen zaiola saltzea: «Jendeak dio saldu nahi duela, baina benetan ez du nahi, prezio handiak eskatzen baititu, eta, etxeak zaharberritu behar direnez, bikote gazteei ez zaie interesatzen».
Martin Lopez Zubiria. Duela 30 urte, Viveros Ametza mintegia sortu zuen Zudairin. Bertako 50 zuhaitz espezie hazten ditu. Hasiera ez zen erraza izan, baina orain lasaiago bizi da. Aurreko legealdian Ameskoabarreneko alkate izatea egokitu zitzaion Martin Lopez Zubiriari. Duela gutxi, banda zabala iritsi da ibarrera, eta ehun urte inguruko eskola zaharberritu da, baina Lizarrarako errepidea gaizki dago oraindik ere: «Ez da landa eremuan inbertitzen, utziak sentitzen gara, bizitza osoan izan da hala». Nafarroako Gobernuak 1,2 milioi euroko deialdia abian jarri zuen uztailean, despopulatze arriskuan diren 319 udalentzat: «Bakoitzarentzat 3.800 euro lirateke. Zer egiten dugu horrekin? Ezertxo ere ez». Aldiz, haize errotak jartzeko inbertsio handia egiten dela aipatu du, baina «herrien iritzia aintzat hartu gabe».
Gazte zelarik, Iruñera joan zen lan egitera, eta, garraio enpresa batean soldata ona izan arren, 28 urterekin Ameskoabarrenera itzultzea erabaki zuen, mintegi eta lorezaintza ikastaroa eginda. 1990eko hamarkada hasieran, Europako Batasunak diru laguntzak jarri zituen produktibitate txikiko lur eremuak jartzeko helburuz. Viveros Ametza proiektua sortu zuen, baina hasiera ez zen erraza izan. «Hasteko, mintegi bat jartzeko tramitazioa ez da erraza. Orain, Teder garapen agentziaren laguntza izan daiteke, baina, orduan, itsuan egiten zen». Sendiak zoru bat alokairuan utzi zion, baina EBko laguntzak azkar amaitu ziren, eta, Lopez Zubiriaren arabera, Nafarroako Gobernuak ez zuen nahi mintegi pribatuak Miluzekoarekin lehiatzea: «Ikuskaritza ugari egin zizkiguten. Teknikari batek esan zidan ea zergatik jarri nuen Iruñean beste bat izanda». Zailtasunen gainetik, aurrera jo zuen, Nafarroatik kanpo, batik bat Gaztelan, bezeroak bilatuz.
Azaldu duenez, lan eskerga egin du 30 urtean. Landare eta zuhaitz autoktonoekin egiten du lan, 50 espezierekin. 2011rako, sektoreak beheraldia jasan zuen, baina ordurako bankuarekin estualdiak amaituak zirenez, ekoizpena eta lan erritmoa jaitsi zituen: «Ez duzu gehiago irabazten, baina gutxiago lan egiten duzu. Bizi kalitatea hobea da». Orain, lasaiago dabil, baina bi lanpostu sortu ditu: bata finkoa, eta hiru lagun sasoika. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202030/haitiko-lurrikaran-hildakoen-kopurua-gora-doa-1297-oraingoz.htm | Mundua | Haitiko lurrikaran hildakoen kopurua gora doa: 1.297 oraingoz | Zaurituak 5.700 direla jakinarazi dute. Gobernuak adierazi du laguntza «modu ordenatuan» heltzea nahi duela. | Haitiko lurrikaran hildakoen kopurua gora doa: 1.297 oraingoz. Zaurituak 5.700 direla jakinarazi dute. Gobernuak adierazi du laguntza «modu ordenatuan» heltzea nahi duela. | Haitin larunbatean izandako lurrikarak 1.297 hildako utzi ditu oraingoz, baina une oro gora doa kopurua. Azken datuen arabera, 5.700 dira zaurituak, baina erreskate taldeak lanean dabiltza oraindik. USGS AEBetako Ikerketa Geologikorako Zentroaren arabera, Richter eskalan 7,2 graduraino heldu zen astindua —duela 11 urte hiriburua suntsitu eta 300.000 hildako eragin zituenaren parekoa—.
Les Cayes hiria izan da hirigunerik kaltetuena. 100.000 biztanle ditu hegoaldeko departamentuko hiriburuak, eta epizentrotik 30 kilometrora dago. Departamentu horretan izan dira hildako gehien, eta, gobernuak eman dituen datuen arabera, 30.000 familia ingururen etxeak kaltetu ditu lurrikarak. Herrialdeko ingurunerik txiroenetarikoa da departamentu hori, eta bertako herri batzuk isolatuta geratu dira, lurrikarak zubiak eta errepideak kaltetu dituelako.
Lurrikara gutxi balitz, Grace zikloia ere herrialdera gaur iritsiko dela kalkulatzen dute adituek. Zikloiaren ondorioz, metro karratuko 75 eta 100 milimetroko euri jasak izango direla aurreikusten da, eta baita haize bolada bortitzak ere. Erreskate lanak zailtzeaz gain, zutik geratzen diren azpiegituretan kalteak sortu ditzake zikloiak.
2010eko urtarrilean antzerako intentsitatea zeukan beste lurrikara bat izan zen Haitin. Orduko hartan, nazioarteko beste herrialde batzuek laguntza bidali zuten, baina ustelkeria kasu ugari azaleratu ziren geroago: ehunka gobernuz kanpoko erakundek inongo kontrolik gabe kudeatu zituzten milioika euroren funtsak. Haitiko lehen ministro Ariel Henryk hitzeman du, ordea, oraingo honetan «egokiagoa» izango dela hondamendiaren kudeaketa. Nazioartetik heltzen diren laguntzak Segurtasun Zibileko Sailak kudeatuko dituela iragarri du, erreskateak ere sail horrek antolatzen baititu. «Laguntza modu ordenatuan heltzea nahi dugu», azaldu du.
Henry da orain herrialdeko agintari nagusia, joan den uztailaren hasieran, Jovenel Moise estatuburua hil zutenetik. Ez zen ahalegintzen ziren lehen aldia. Gobernuak otsailean zabaldu zuen Moise hiltzeko saio bat geldiarazi zutela. Bi aste lehenago, oposizioak Joseph Mecene epailea Haitiko presidente izendatu zuen, sare sozialetan zabaldutako bideo baten bidez, Moiseren agintaldiak ordurako amaitua behar zuela argudiatuta. Inongo herrialdek ez zion kargu hori aitortu. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202031/ehu-400-unibertsitaterik-onenen-artean-dago-orain-ere.htm | Gizartea | EHU 400 unibertsitaterik onenen artean dago orain ere | Shanghaiko Jiao Tong unibertsitateak egindako sailkapenaren arabera, EHU Euskal Herriko Unibertsitatea 150 unibertsitaterik onenen artean dago hiru jakintza arlotan. | EHU 400 unibertsitaterik onenen artean dago orain ere. Shanghaiko Jiao Tong unibertsitateak egindako sailkapenaren arabera, EHU Euskal Herriko Unibertsitatea 150 unibertsitaterik onenen artean dago hiru jakintza arlotan. | Urtero legez, munduko unibertsitaterik onenen sailkapenaren berri eman du Shanghaiko Jiao Tong unibertsitateak. EHU Euskal Herriko Unibertsitateak iazko postuari eutsi dio, eta munduko 400 unibertsitaterik onenen artean kokatu dute. EHU 2012an agertu zen lehenengo aldiz zerrenda horretan, 500 onenen artean, eta iaz lortu zuen 400 onenen artean egotea.
EHU sailkapen orokorrean lehen 400etan badago ere, emaitza hobeak erdietsi ditu zenbait espezialitatetan; hain zuzen, 150 unibertsitaterik onenen artean kokatu dute Ingeniaritza Metalurgikoan, Ingeniaritza Kimikoan eta Kimikan; eta 200 onenen artean dago Elikagaien Zientzia eta Teknologian, Materialen Zientzia eta Ingeniaritzan eta Nanozientzia eta Nanoteknologian. Emaitza aipagarriak lortu ditu beste hainbat arlotan ere: 300 onenetan dago Ingurumen Zientzia eta Ingeniaritzan, Energiaren Zientzia eta Ingeniaritzan, Matematikan, Fisikan, Nekazaritzako Zientzietan, Farmazian, Zientzia Farmazeutikoetan eta Hezkuntzan; 400 onenetan Ingeniaritza Elektrikoa eta Elektronikoan, Ingeniaritza Mekanikoan, Zientzia Biologikoetan, Osasun Publikoan eta Zientzia Politikoetan; eta 500 onenetan Informatika Zientzia eta Ingeniaritzan, Lurraren Zientzietan, Ekologian, Zientzia biomedikoetan eta Kudeaketan.
Emaitzak ikusita, «oso harro» dago EHUko errektore Eva Ferreira: «Munduko 400 unibertsitaterik onenen artean mantentzea oso arrakasta garrantzitsua da, ikusgarritasun handiagoa eta nazioartean ospe handia ematen diguna». Postua lan kolektibo baten emaitzatzat du: «Oso harro gaude, eta gure unibertsitate komunitate osoa zoriondu nahi dut, gure unibertsitate publikoa proiektu kolektiboa delako eta arrakastak ere bai».
Orotara, 1.300 unibertsitate baino gehiago aztertzen dituzte zerrenda osatzeko, eta 500 onenen zerrenda plazaratzen dute. Hurrenez hurren, Harvardeko, Stanfordeko (Ameriketako Estatu Batuak) eta Cambridgeko unibertsitateek (Erresuma Batua) lortu dituzte lehen hiru postuak. Zerrenda osatzerakoan, hainbat irizpide hartzen dituzte kontuan, besteak beste, Nobel saria eta Matematiketako Fields dominak eskuratu dituzten irakasle edo ikasle ohiak, ikertzaile oso aipatuak eta Nature edo Science aldizkarietan argitaratutako artikuluak. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202032/txina-prest-agertu-da-talibanekin-harremanetan-jarraitzeko.htm | Mundua | Txina prest agertu da talibanekin harremanetan jarraitzeko | Moskuk iragarri du Kabulen duen enbaxadorea talibanekin bilduko dela. Txina eta Errusia talibanen agintea aitortu duten lehen bi herrialdeak izan dira. | Txina prest agertu da talibanekin harremanetan jarraitzeko. Moskuk iragarri du Kabulen duen enbaxadorea talibanekin bilduko dela. Txina eta Errusia talibanen agintea aitortu duten lehen bi herrialdeak izan dira. | AEBek eta Europak atea ixteak ez du Afganistan bakartuta utziko, nazioartea ez baitago soilik mendebaldean. Dagoeneko bi potentzia handik eman dute lehen pausoa, Txinak eta Errusiak. Pekinen kasuan, gobernuak uztailean aurreratu zuen Afganistanen «egonkortasuna» zela lehentasun nagusia, eta hitza berretsi du gaur, esanez talibanen gobernuarekin harreman onak garatzeko prest dagoela. «Txinak errespetatzen du euren etorkizuna modu independentean erabakitzeko afganiarren eskubidea... Horregatik, Afganistanekin adiskidetzan oinarritutako harremanak garatzen jarraituko dugu», nabarmendu du Hua Chunyingek, Atzerri Ministerioko eledunak.
Joan den hilabetean Pekinen bertan egin zion harrera Txinako Gobernuak talibanen ordezkaritza zabal bati. Mullah Abdul Ghani Baradar talibanen buruarekin agertu zen orduan argazkietan Txinako Atzerri ministro Wang Yi, eta bilera osteko agerraldian aurreratu zuen espero zuela talibanek «politika islamista moderatuak» bultzatuko zituztela. Argazki hura garaipen handia izan zen talibanentzat, eta are gehiago gaurko adierazpenak; izan ere, Asiako potentziarik handienaren onespena jaso dute dagoeneko ofizialki.
Pekinek ez ezik, Moskuk ere atea zabaldu die elkarrizketei. Errusiak iragarri du Kabulen duen enbaxadako langile batzuk aterako dituela, baina ez guztiak. Aldi berean, baina, enbaxadorea bera talibanen ordezkaritza batekin biltzekoa da gaur, ebakuazioaz eta bertan geratuko diren ordezkarien segurtasunaz hitz egiteko.
Ez dira bakarrak izan, Irango presidente Ebrahim Raisik ere adiskidetze nazionalerako deia egin du: «Iran eta Afganistan, auzokoak ez ezik, anaiak dira. Amerikaren erretiratze azkarra porrot militar bat da, baina baita bizitza, segurtasuna eta bake egonkorra berreraikitzeko aukera bat ere». Iranek eta Afganistanek 600 kilometroko muga partekatzen dute, eta auzoko herrialdea 800.000 errefuxiatu afganiarren eta paperik gabeko bi milioi afganiarren aterpea da. Haietako askok Sobiet Batasunaren okupazioa hasi zenean jo zuten Iranera. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202033/gizon-bat-atxilotu-dute-azpeitian-genero-indarkeria-egotzita.htm | Gizartea | Gizon bat atxilotu dute Azpeitian, genero indarkeria egotzita | Atxilotua gaur igaroko da epailearen aurretik. | Gizon bat atxilotu dute Azpeitian, genero indarkeria egotzita. Atxilotua gaur igaroko da epailearen aurretik. | Urola Kostako Hitza-k jakinarazi duenez, Ertzaintzak gizonezko bat atxilotu zuen atzo Azpeitian (Gipuzkoa), genero indarkeria delitu bat egotzita. Erasoa Goiko kalean izan zen, igande arratsaldean, baina ez dute xehetasun gehiagoren berri eman. Ertzaintzaren arabera, gizonak gaur deklaratuko du epailearen aurrean. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202034/gaur-gauean-itxi-dute-hegaluzearen-kostera-inoiz-izandako-laburrena.htm | Ekonomia | Gaur gauean itxi dute hegaluzearen kostera, inoiz izandako laburrena | Bizkaiko eta Gipuzkoako ontziek 9.536 tona arrantzatu dituzte ekainaz geroztik. | Gaur gauean itxi dute hegaluzearen kostera, inoiz izandako laburrena. Bizkaiko eta Gipuzkoako ontziek 9.536 tona arrantzatu dituzte ekainaz geroztik. | Espainiako Nekazaritza eta Arrantza Ministerioak gauerdian itxi du hegaluzearen arrantzaldia. Gipuzkoako eta Bizkaiko ontziek 9.536 tona arrantzatu dituzte, ekain hasieratik gaur gauera arte, eta inoiz izan den arrantzaldirik motzena izan da.
Geroz eta kostera laburragoak izaten dira, arrantzaldia “lehiaketa” bihurtu delako, kofradiek ziurtatu duenez. Izan ere, Espainiak 17,2 milioi kiloko kuota izan du aurten, eta ez dagoenez kofradien edo ontzien artean banatuta, ontzi bakoitzak ahalik eta arrain gehien ahalik eta azkarren arrantzatu nahi izaten ditu. Horrek dakar kuota geroz eta azkarrago bukatzea. Azken bi urteetan ere abuztua amaitu baino lehen itxi zuten arrantzaldia.
Gipuzkoako eta Bizkaiko kofradiak egoera horren aurka ari dira borrokan, eta gaur Arantxa Tapiak, Eusko Jaurlaritzako Ekonomiaren Garapen sailburuak, bat egin du eskaera horrekin. Espainiako Gobernuari eskatu dio kuota ontzien, kofradien edo autonomia erkidegoen artean banatzeko.
Bizkaiko eta Gipuzkoako ontziek Espainiaren hegaluze kuotaren %57 arrantzatu dute aurten. Portzentaje hori jaisten ari da azken urteetan, Asturiasko eta Kantabriako ontziak ere espezie horretan sartzen ari direlako. Kontua da legatz harrapaketa gutxiago egin ahal dituztela orain, eta hegaluzea kostatik gertu harrapatu dezaketenez, beste espezie horren arrantza atsedenaldian uzten dute, eta hegaluzea arrantzatzera irten dira.
Kofradia Itsas Etxeak balantze ona egin du kosteraren bilakaeraren inguruan, hegaluzea Bizkaiko Golkoan sartu delako, eta, horrela, bidaia laburragoak egin behar izan dituztelako eta gasolio gutxiago gastatu. Prezioa aurreko urteekin alderatuta, egonkor mantendu da: 3,5 euro, batez beste.
Ontzi pelagikoen deskargak Ondarroan
Hegaluzea arrantza-sistema tradizionalez harrapatzen dute Bizkaiko eta Gipuzkoako arrantzaleek: kanaberarekin banaka. Arrain bakoitza banaka arrantzatu beharrean, Irlandako ontziek sare pelagikoak erabiltzen dituzte, eta arrainak Ondarroako portuan deskargatu dituzte.
Horren aurrean, Eusko Jaurlaritzak adierazi du ez dagoela ados arrantza sistema horrekin, eta Ministerioaren eta Europako Batzordearen aurrean salatu ditu ontzi horiek. 2018. urtean, Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako administrazioak dekretu bat onartu zuen bertako portuetan sare pelagikoekin arrantzatutako arrainak deskargatzea debekatzeko. Baina estatuko administrazioak ez zuen onartu. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202035/beste-641-positibo-atzeman-dituzte-hego-euskal-herrian.htm | Gizartea | Beste 641 positibo atzeman dituzte Hego Euskal Herrian | Beste 43 paziente daude birusarekin erietxeratuta Hegoaldean, eta guztira 451 pertsona daude ospitaleratuta. | Beste 641 positibo atzeman dituzte Hego Euskal Herrian. Beste 43 paziente daude birusarekin erietxeratuta Hegoaldean, eta guztira 451 pertsona daude ospitaleratuta. | COVID-19aren transmisioari buruzko azken datuek erakusten dute behera egin duela egun bakarrean zenbatutako kutsatze kopuruak Hego Euskal Herrian. Eusko Jaurlaritzako eta Nafarroako Gobernuko osasun sistemek jakinarazi dutenez, atzo beste 641 kasu positibo zenbatu ziren Hego Euskal Herrian egindako testetan. Guztira, PCR probak eta antigeno testak kontuan izanda, 6.111 proba egin ziren, eta, beraz, %10,4 izan zen positiboen ehunekoa. Lurraldeka, Bizkaian 293 kasu izan ziren; Gipuzkoan, 150; Nafarroan, 97, eta, Araban, 85. Gainera, Nafarroako Gobernuak jakinarazi du birusarekin eri zen pertsona bat zendu dela herrialdean.
Birusak Hego Euskal Herriko ospitaleetan duen eraginari dagokionez, Osakidetzak eta Osasunbideak 43 lagun ospitaleratu zituzten atzo gaitzarekin. Nafarroako Gobernuko Osasun Departamentuak eta Eusko Jaurlaritzako Osasun Sailak emandako informazioaren arabera, oraintxe bertan guztira 451 lagun dira birusarekin erietxeratuta. Bezperan baino hogei gutxiago dira. Gainera, zehaztu dutenez, horietako 99 ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan daude, larri, bezperan baino zortzi gehiago. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202036/parentesi-luzea-nahi-du.htm | Ekonomia | Parentesi luzea nahi du | Tantaka-tantaka ari da jendez husten Arabako Mendialdea. Halere, koronabirusaren pandemiak arnasaldi txiki bat eman dio, eta biztanle kopuruaren beheranzko joera eten egin da. Aurrera begira, itxaropenari eusteko oinarri bat izan daiteke, bertako negozioetan izan dezakeen eraginagatik batez ere. | Parentesi luzea nahi du. Tantaka-tantaka ari da jendez husten Arabako Mendialdea. Halere, koronabirusaren pandemiak arnasaldi txiki bat eman dio, eta biztanle kopuruaren beheranzko joera eten egin da. Aurrera begira, itxaropenari eusteko oinarri bat izan daiteke, bertako negozioetan izan dezakeen eraginagatik batez ere. | Arabako hamar herritarretik zazpi inguru bizi dira hiriburuan, Gasteizen, eta hiru baino ez gainerako lurraldean. Biztanleen dentsitate desoreka handia da Araban, baina are nabarmenagoa da zenbait eskualdetan. Euskal Herriko Unibertsitateak Arabako Aldundiaren eskariz berriki egindako azterketa demografiko baten arabera, Mendialdean eta Añanako kuadrilletan daude despopulazio arriskurik handiena duten herriak.
Aldundiak ziurtatu du herri horiek ez daudela erabat desagertzeko zorian. Datuak, baina, egoskorrak dira oso; urtetik urtera jendez husten ari dira herri asko, eta, tantaka-tantaka, gero eta biztanle gutxiago dituzte Arabako landa inguruek. Gorabehera ugari izan dira azken hamarraldietan, baina Arabako Mendialdeako biztanleria %6 inguru jaitsi da azken hogei urteetan. Eustaten azken datuen arabera, lurraldeko 330.209 biztanleetatik 3.023 baizik ez dira bizi eremu zabal horretan; 5,6 biztanle kilometro koadroko (104 dira Araban).
«Egia da; urteak daramatzagu despopulazioaren arazorekin», aitortu du Anartz Gorrotxategik, Arraia-Maeztuko alkateak eta Mendialdea kuadrillako lehendakariak. «Baina pandemia betean parentesi moduko bat gertatu da, eta %10-11 inguru egin du gora biztanle kopuruak. Horrek esan nahi du jende asko etorri dela hiritik landa eremura bizitzera».
Datu horiek «tentuz» hartu beharrekoak direla ohartarazi du Gorrotxategik, birusari aurre egiteko hartutako mugikortasun neurriek eragin baitute aldaketa hori, eta ez du egiaz errealitatea adierazten. «Batzuk geratuko dira, agian, baina beste batzuk Gasteizera itzuliko dira berriz ere; igoera apalagoa izango dela uste dugu, %6 ingurukoa edo».
Hala ere, uste du biztanleriaren igoera xume horrek kuadrillako herrien ekonomian eragin dezakeela, zerbitzuetan batez ere. «Industrian ez du eragingo, baina ekonomia edo negozio txikietan bai, eta hori garrantzitsua da». Izan ere, Mendialdeko ekonomian pisu handia dute negozio txikiek. Industriarik apenas dago; enpresa farmazeutiko handi bat dago Bernedon, eta tamaina erdiko bizpahiru izango dira inguru guztian, gehienez ere. Baina familia enpresa txiki asko daude.
Lurretik, berriz, geroz eta jende gutxiagok jaten du, nahiz eta oraindik ere badiren lehen sektoretik bizi direnak. Hirugarren sektoreak hartu du indarrik handiena, Euskal Herriko beste eskualde batzuetan gertatu legez: «Zerbitzuen sektoreak gora egin du nabarmen azken urteetan, turismoak bultzatuta batez ere: ostalaritzak, landetxeak... Esango nuke hiruzpalau urtetan ia ehun ohe gehiago ditugula».
Hain zuzen, turismoaren bidetik ari dira azken urteetan jarduera ekonomikoa sustatzen. Aukera horrek izan ditzakeen «arriskuaz» jakitun dela dio Gorrotxategik, baina momentu honetan duten aukera bakanetakoa dela uste du. «Gu ezin gara Lautadako industrialdeekin lehiatu; ezinezkoa da. Hausnarketa bat egin behar dugu, zer dugun aztertu, eta daukagunarekin jarduera ekonomikoa sustatzen ahalegindu gero. Eta zer dugu? Baliabide natural ikaragarriak. Daukagun horrekin saiatu behar gara jarduera ekonomikoak finkatzen eta garatzen, eta, beraz, turismoa oso garrantzitsua da guretzat. Ez da garrantzitsuena, baina badu bere garrantzia».
Gorrotxategik azaldu duenez, turismoa sustatzea kuadrillen eskumena ez bada ere, zeregin hori hartu dute azkenaldian Arabako Mendialdean. «Lehenengo sektorea funtsezkoa da guretzat. Horri esker ditugu inguru natural izugarriak. Oso garrantzitsua da horri eustea, baina erakunde moduan horretan esku hartzea oso zaila da guretzat; ez dago gure esku. Turismoaren alorrean, berriz, errazagoa da».
Aurrera begira
Adierazle ekonomikoei begiratuz gero, Mendialdeak ez ditu datu txarrak; gero eta jende helduagoa bizi bada ere, langabezia tasa ez da beste kuadrillena baino handiagoa, adibidez. Gorrotxategik aitortu du asko direla lan egitera kanpora joaten direnak, izan Gasteizera, Lizarrara (Nafarroa) edo Logroñora (Errioxa, Espainia), baina gero egunerokoa herrian bertan egiten dutela. «Ez gara logela herriak, eta ez nuke esango hori bilakatzeko arriskua dugunik ere. Herritarrek erosketak bertan egiten dituzte, herriko bizitza egiten dute. Ezberdina da gure kasua Gasteiztik hurbilago dauden herri handiekin alderatuz gero. Aldenduta egoteak mesede egin digu, agian».
Hain zuzen, etorkizunari begira erronka gisa jarri du Gorrotxategik enpresa gehiago finkatzea eta enplegua sustatzea; eta, batez ere, oinarrizko zerbitzuak indartzea. «Uste dut zerbitzu onak ditugula. Eta hori ezinbestekoa da aurrera begira jartzeko, baina hobetu daitezke». Interneta jarri du horren adibide gisa. «Bi urte dira banda zabala jarri zutenetik, eta ate asko ireki dizkigu».
Bide orri bat ere finkatuta dute erakundeek elkarrekin. Mendialdea Biziberritzen izeneko plana jarri baitzuen martxan aldundiak 2018an, kuadrillaren garapen ekonomikoa sustatzeko eta despopulazioari aurre egiteko. «Helburua da sektore guztietara heltzea, eta, ahal dela, ekintzak arlo guztiei eragitea». Jada hainbat jarduketa egin dituzte horri lotuta.
Bihar: Aldudeko ibarra (Nafarroa Beherea).
Ander Catalan. Apenas garraio publikorik ez dagoen inguruan, landa eremuko taxi zerbitzuak betetzen du haren hutsunea. Adineko herritarrak eta gazteak dira erabiltzaileak.
Ander Catalanek 27 urte ditu, eta, aitaren moduan, landa eremuko taxi gidaria da Arabako Mendialdean. Duela sei urte hasi zen jardun horretan, eta urteko egun guztietan eskaintzen du zerbitzua: «Egunero, 24 orduz nago prest zerbitzua emateko. Aitarekin adosten ditut opor egunak, eta bata edo bestea beti dago zerbitzua emateko moduan». Izan ere, garraio publikorik apenas dagoen eremuan, herritar askorentzat ezinbestekoa da joan-etorriak egiteko zerbitzu bat izatea. «Arabako Mendialdean gero eta jende heldu gehiago bizi da; garraiobiderik gabeko jendea da gehiena, eta behar dute norbait medikuarengana joan ahal izateko, erosketak egitera joateko edo bestelako jarduera ekonomikoak egitera hara eta hona mugitzeko, hala Gasteizera nola inguruko herrietara».
Hain zuzen ere, jende heldua da zerbitzua gehien erabiltzen duena. Eskola ikasturtea martxan dagoenean hainbat nerabe eta gazte ere eramaten ditu ikastetxera edota unibertsitatera. «Argi dago zerbitzu hau egongo ez balitz jende batek ez lukeela nola mugitu izango; mugikortasuna ezinbestekoa da halako eremu batean, oinarrizko zerbitzua da gurea».
Arabako Aldundiak diruz lagundutako zerbitzua da, eta nolabait garraio publikoaren hutsunea betetzen du landa taxiak. «Herritarrek garraio publikoaren txartelarekin ordaintzen dute zerbitzua, autobus baten gisara». Catalanek baikor begiratzen dio etorkizunari, eta adierazi du izurriak bezero berriak ekarri dizkiola.
Aitziber Asteasuinzarra. Amuarrainak hazten dituzte Nusi arrain haztegian, Santikurutze Kanpezun. Gehienak supermerkatu handi bati saltzen dizkiote.
Familia enpresa bat da Nusi arrain haztegia. Santikurutze Kanpezun du egoitza, eta amuarrainak hazten dituzte bertan. 1960ko hamarkadan hasi ziren eraikitzen, baina martxan jartzeko dirurik ez zutela-eta, proiektua ia bertan behera geratu zen. «Donostian bizi zen kontratista bat zen nire aitona, eta arrain haztegia eraikitzeko deitu zioten. Behin lanak amaituta, enpresak esan zion ezin ziola ordaindu, eta nahi bazuen haztegiarekin geratzeko. Familia guztia hartu eta hona etorri zen», azaldu du Aitziber Asteasuinzarrak.
Harrezkero, haren familiak dihardu arrain haztegiaren arduradun. Zazpi langile ari dira bertan, eta guztiak dira senitartekoak. «Familia enpresa bat da gurea, eta posible da bertatik bizitzea». Tamaina ezberdineko 106 putzu dituzte, eta urtean hamar tona inguru amuarrain hazten dituzte bertan. Arrautzak kanpotik ekartzen dituzte, eta bertan hazi gero. «Milaka arrain hazten ditugu. Gehien-gehienak Eroskiri saltzen dizkiogu gero, %90 inguru edo. Beste bezero batzuk ere baditugu, baina askoz ere txikiagoak dira horiek».
Arrantza putzu bat ere badute; negozioaren beste adarra da putzua, hain zuzen ere. Euro bateko sarrera ordainduta amuarrainak arrantzatu daitezke bertan, eta etxera eraman gero. Urteko egun guztietan dago zabalik putzua, eta edonor joan daiteke arrantzan egitera. «Familian edo lagunartean egin daitekeen plan bat da; egun pasa etorrita egin daiteke».
Nacho Beltran de Heredia. Hirigunetik landa eremura lekualdatu, eta ogi artisau eta ekologikoa egiten hasi zen bikotekidearekin. Mendialdeko Ogia izeneko lantegia dute, Maeztun.
Hirigunea utzi eta landa eremura lekualdatu ziren Nacho Beltran de Heredia eta Anna Montserrat senar-emazteak orain ia hamar urte. Katalunian bizi ziren, Bartzelonan, eta enpresa multinazional batentzako egiten zuten lan han, abokatu gisara. Baina bizimodua errotik aldatu eta Arabako Mendialdera lekualdatu ziren, bertan bizi eta lan egiteko xedez. Maeztun aurkitu zuten aukera hori.
Mendialdeko Ogia izeneko lantegia zabaldu zuten bertan; ogi artisau eta ekologikoa egiten dute. «Argi genuen landa eremuari lotutako lanbide batean jardun nahi genuela, eta ogiaren ekoizpena hautatu genuen, zerealekin lotura zuzena duelako». Hainbat urtez aritu ziren lanbidea ikasten, eta duela bi urte eta erdi zabaldu zuten orain martxan duten negozioa. Enpresa txikia da: sei langile ditu orain udan, eta bosti eutsi nahi diote neguan, «otsoak jaisten direnean», Beltran de Herediak azaldu duenez. Ekoizpena ere ez du oso handia, eskariaren araberakoa izaten baita gehienetan: «Izen-abizeneko ogiak egiten ditugula esaten dugu, gutxi gorabehera norentzako izango den zehazten saiatzen gara egin aurretik, eta horren arabera ekoizpena alda daiteke».
Bikotea Mendialdera iritsi zenerako biztanleria galtzen ari ziren dagoeneko bertako herriak, baina arazo bainoago erronka gisa hartu zuten aldagaia; izan ere, produktuei bestelako salmenta bideak bilatu zizkieten. Hala, ekoizpenaren zati bat Gasteizen saltzen dute; hango elkarte eta denda batzuekin elkarlanean aritzen dira, eta horrek «lasaitasuna» ematen die urteari ekonomikoki eusteko.
Ahal dela, hala ere, bertako nekazariek ereindako gariarekin egindako irina erabiltzen dute ogia egiteko. «Sabandoko gari gorria erabiltzen dugu adibidez; duela urte batzuk bertako nekazariek berreskuratu egin zuten. Aurrera begira, gure helburua hori litzateke: bertan ereindako garia erabiltzea gure produktuak egiteko; eta, horretarako, sare bat sortu nahi dugu bertako zereal ekoizleekin», zehaztu du Beltran de Herediak. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202037/hiru-preso-euskal-herriratu-dituzte-eta-beste-bat-hurbildu.htm | Politika | Hiru preso Euskal Herriratu dituzte, eta beste bat hurbildu | Txuma Altable, Aitor Olaizola, Egoitz Coto eta Iurgi Garitagoitia dira lekualdatu dituzten euskal presoak. | Hiru preso Euskal Herriratu dituzte, eta beste bat hurbildu. Txuma Altable, Aitor Olaizola, Egoitz Coto eta Iurgi Garitagoitia dira lekualdatu dituzten euskal presoak. | Etxeratek gaur jakinarazi duenez, azken egunetan Espainiako Espetxe Erakundeetako Idazkaritza Nagusiak lau euskal preso lekualdatu ditu. Haietako hiru Euskal Herriratu egin dituzte, eta beste bat hurbildu.
Lau presoak beste hainbeste espetxetara mugitu dituzte. Txuma Altable Etxarte presoa Soriako espetxetik (Espainia) Iruñeko espetxera hurbildu dute; Aitor Olaizola Baseta Logroñoko espetxetik (Espainia) Zaballakora; eta Egoitz Coto Etxandia Barakaldoko presoa El Duesoko espetxetik (Santoña, Espainia) Basauriko espetxera.
Iurgi Garitagoitia Salegi presoa, berriz, Sotoko espetxetik (Madril) Logroñoko espetxera gerturatu dute. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202038/30000-arrain-eta-karramarro-inguru-hil-dira-arabako-ibaietan-isurketen-ondorioz.htm | Gizartea | 30.000 arrain eta karramarro inguru hil dira Arabako ibaietan isurketen ondorioz | 2012 eta 2018 artean hainbat isurketa izan dira Arabako hamasei ibaitan. Nabarmentzekoak dira Zadorra, Arakil eta Nerbioi ibaiak; bost, lau eta hiru isurketa egon baitira bertan, hurrenez hurren. | 30.000 arrain eta karramarro inguru hil dira Arabako ibaietan isurketen ondorioz. 2012 eta 2018 artean hainbat isurketa izan dira Arabako hamasei ibaitan. Nabarmentzekoak dira Zadorra, Arakil eta Nerbioi ibaiak; bost, lau eta hiru isurketa egon baitira bertan, hurrenez hurren. | Zadorra Bizirik plataformak Arabako ibaietan izandako isurketak ikertu ditu arrain ugari hil diren tokietan. Plataformak 2012 eta 2018 arteko datuak plazaratu ditu, eta kalkulatu dute 30.000 arrain eta karramarro inguru hil zirela Arabako ibaietan. Ez dago 2019 eta 2021 bitarteko isurketen daturik. Plataformak adierazi du ez dakiela isurketa horietatik zenbat zigortu dituzten: «Ez dugu uste asko izango zirenik».
Horretarako, Arabako Foru Aldundiko Nekazaritza Sailaren arrain faunaren kudeaketari buruzko urteko txostenak aztertu dituzte. Txosten horietan, isurketen ondorioz hildako arrainen hainbat kasu jaso dituzte, batez ere 2014 eta 2017 bitarte.
Horretaz gain, 2019an Arabako Foru Aldundiko Nekazaritza Sailak irekitako espedienteak ageri dira, 2012 eta 2018 artean egondako isurketengatik eta hildako arrainengatik zabaldutakoak. Herri plataformak egindako ikerketako datu guztiak bi informazio iturri horietatik datoz.
Arabako ibaien artean Zadorran izan da isurketa gehien: bost isurketa izan ditu zazpi urte horietan. Arakilen lau isurketa izan dira, eta Nerbioin, berriz, hiru. Baia izan da isurketarik izan ez duen ibai bakarra. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202039/genozidioagatik-ezarri-zioten-bizi-osorako-zigorrari-helegitea-jarri-dio-khmer-gorrien-buruetako-batek.htm | Mundua | Genozidioagatik ezarri zioten bizi osorako zigorrari helegitea jarri dio Khmer Gorrien buruetako batek | Khieu Samphanen argudioak entzuten hasi da NBE Nazio Batuen Erakundeak babestutako auzitegi bat. Kanbodiako gerrilla komunistako estatu idazkaria izan zen 1976tik 1979ra. | Genozidioagatik ezarri zioten bizi osorako zigorrari helegitea jarri dio Khmer Gorrien buruetako batek. Khieu Samphanen argudioak entzuten hasi da NBE Nazio Batuen Erakundeak babestutako auzitegi bat. Kanbodiako gerrilla komunistako estatu idazkaria izan zen 1976tik 1979ra. | Khmer Gorrien liderretako bat izandako Khieu Samphanen defentsak planteatutako helegitea entzuten hasi da gaur NBE Nazio Batuen Erakundeak babestutako auzitegi bat. 2014an Kanbodiako Auzitegi Gorenak hartutako erabakia berretsiz, 2018ko azaroan bizi osorako zigorra ezarri zion NBEk babestutako auzitegi batek, eta genozidioa leporatu. 90 urte dauzka. 1975 eta 1979 artean Kanbodian —Kanputxea zen orduan— agintean egondako Alderdi Komunistaren adar armatua izan ziren Khmer Gorriak.
Duela bi urteko epaian, Noun Chea ere zigortu zuten. Pol Pot liderraren albokoa izan zen hura 1970eko hamarkadaren amaieran. 2019ko abuztuan hil zen, 93 urterekin. 2018ko sententzia historikoa izan zen, genozidioa egin zutela ebatzi zuelako aurrenekoz auzitegi batek. Khmer Gorriek 1,7 milioi pertsona inguru hil zituzten goseteen, gaixotasunen eta errepresioaren ondorioz. Gutxiengo vietnamdarraren eta cham-aren (musulmanak) aurka egin zuten bereziki —Kanbodian khmer etniakoak dira nagusi (%90)—.
Kanbodiako hiriburu Phnom Penhen hasi da epaiketa, eta datozen egunetan bi aldeen alegatuak entzutekoak dira epaimahaiko magistratuak. Samphanen defentsak jakinarazi duenez, lider zigortuaren asmoa deklaratzea da.
Atzerriko eta Kanbodiako magistratuak daude epaimahaian, eta espero dute 2022ko hiruhilekoan kaleratuko dutela epaia. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202040/aurkeztu-dute-aurtengo-nafarroa-oinez-en-bideoklipa.htm | Gizartea | Aurkeztu dute aurtengo Nafarroa Oinez-en bideoklipa | Lizarra ikastolak 50. urteurrena ospatu du asteburuan, eta hainbat ekintza antolatu dituzte mota guztietako publikoarentzat. | Aurkeztu dute aurtengo Nafarroa Oinez-en bideoklipa. Lizarra ikastolak 50. urteurrena ospatu du asteburuan, eta hainbat ekintza antolatu dituzte mota guztietako publikoarentzat. | Lizarrako ikastolaren ibilbidea errepasatu dute asteburuan, ikastetxearen 50. urteurrenaren ospakizunean. Bi eguneko egitaraua antolatu dute, publiko askotariko batentzat pentsatutako ekintzekin. Ostiralean, esaterako, bertsoak eta ikastolako kide esanguratsuen zein ikasle ohien hitzaldiak egin zituzten; egunari amaiera emateko, Nafarroa Oinez-en bideoklipa aurkeztu zuten. Izan ere, urriaren 16an eta 17an egingo dute jaialdia, eta Lizarra ikastola da aurtengo antolatzailea.
Ikasle ohiek egin dute bideoklipa: Urko Peral musikaren konposizioaz arduratu da, IñÂigo Urrizelki izan da produkzio arduraduna, eta IñÂaki Elkano aritu da lan zinematografikoan. Lizarraldeko musikariek ere parte hartu dute abestian eta bideoklipean. Ikastolaren arabera, «bideoak harreman estua dauka Lizarraldearekin», eta «Lizarra ikastolak eskualdearen euskalduntze prozesuarekin eta inguruarekin duen erlazio estua» erakusten du.
Ospakizunarekin jarraitzeko, larunbatean, abuztuak 14, doako haur ikuskizun bat eman zuten ikastolan: Kiki, Koko eta Mokoren Bizi-bizi Zirkua saio parte hartzailea. Arratsaldean, gainera, Lizarrako Paulantropia kantautorearen eta Gatibu taldearen kontzertuak antolatu zituzten Los Llanos Kulturaguneko Lorategietan. Antolatzaileek azaldu dutenez, «eguraldiak hasieratik lagundu zuen», eta «eserleku guztiak bete ziren pandemia dela-eta ezarritako edukieraren barnean».
Antolatzaileen arabera, «euskara eta euskal kultura hedatzeko ideiari lotutako programa koherentea izan zen», eta «Lizarraldeko zein kanpotik etorritako bizilagunek» parte hartu zuten. |
2021-8-16 | https://www.berria.eus/albisteak/202041/taaramaek-irabazi-du-vueltako-etapa-eta-lider-jarri-da.htm | Kirola | Taaramaek irabazi du Vueltako etapa, eta lider jarri da | Estoniarra eguneko ihesaldian sartu da, eta indartsuena izan da Picon Blancoko igoera gogorrean. Mikel Landa onenekin helmugaratu da | Taaramaek irabazi du Vueltako etapa, eta lider jarri da. Estoniarra eguneko ihesaldian sartu da, eta indartsuena izan da Picon Blancoko igoera gogorrean. Mikel Landa onenekin helmugaratu da | Etapa hasi eta berehala hainbat txirrindularik ihes egitea, kilometro askoan egurrean aritzea, eta helmugarako gutxi falta dela tropelak guztiak harrapatzea. Etapa baten ohiko gidoia da hori. Gaur, ordea, gidoia hankaz gora geratu da Espainiako Vueltako hirugarren etapan. Picon Blanco mendate gogorrean amaitu da etapa, eta hara iritsi aurretik ia 200 kilometro egin behar zituzten ziklistek. Lan handiak dira horiek hirugarren egunerako, eta tropelak patxadaz hartu du zaintza lana. Jumbok, Primoz Roglic liderraren taldeak ere ez du interesik azaldu maillot gorriari eusteko.
Eta iheslariek ondo aprobetxatu dute. Lau minutuko aldearekin iritsi dira Picon Blancoko magalera. Zortzi txirrindulariren artean jokatu da garaipena azken zortzi kilometroetan; tartean zeuden Julen Amezketa lizarratarra (Caja Rural) eta Euskaltel-Euskadiko Antonio Jesus Soto espainiarra. Lilian Calmejane (Ag2r), Tobias Bayer (Alpecin), Jetse Bol (Burgos), Rein Taaramae (Wanty), Kenny Elissonde (Trek) eta Joe Dombrowki (UAE) ziren beste sei ziklistak. Aldapan gora, banaka hasi dira amore ematen guztiak, eta Taaramae bakarrik geratu da aurrean, indartsu, erasokor. Pozarren helmugaratu da 34 urteko txirrindulari estoniarra. Bigarren garaipena du Vueltan, azkenekoa lortu eta hamar urtera. Gaurkoak, gainera, sari handia izan du: maillot gorria. 25 segundora du Elissonde, eta 30era Roglic.
Faboritoen artean egon da saltsa pixka bat. Elkarrekin ekin diote Picon Blancori. Bahrainek soka tenkatu du, baina ez da egon Mikel Landaren erasorik. Movistarrek soilik mugitu du zuhaitza, amaieran, eta, horri esker, Enric Masek hiru segundo atera dizkie beste faboritoei: Miguel Angel Lopezi (Movistar), Roglici, Adam Yatesi (Ineos), Landari eta Egan Bernali (Ineos). Hugh Carthyk (Education First), ordea, 24 segundo galdu ditu Masekiko; Romain Bardetek (DSM), 32; Richard Carapazek (Ineos), 1.03; eta Guillaume Martinek, (Cofidis) 1.30.
Hirugarren etaparekin konparatuta, oso bestelako etapa izango da asteartekoa, laugarrena, El Burgo de Osma eta Molina de Aragon artekoa: ia lauak dira 163,9 kilometroak. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202059/belaunaldi-taliban-zahar-eta-berriak-akhundzadaren-agindupean-elkartuta.htm | Mundua | Belaunaldi taliban zahar eta berriak, Akhundzadaren agindupean elkartuta | Omar eta Haqqani komandante mujahidinen semeak daude goi karguetan. Baradarrek hartu du nazioarteko harremanen ardura | Belaunaldi taliban zahar eta berriak, Akhundzadaren agindupean elkartuta. Omar eta Haqqani komandante mujahidinen semeak daude goi karguetan. Baradarrek hartu du nazioarteko harremanen ardura | Kabul erortzearekin batera, Axraf Ghani presidenteak eta haren ingurukoek ihes egin dute, eta talibanen esku geratu da herrialdea. Hala, matxinoek 1996tik 2001era bitarte indarrean egon zen Afganistango Emirerri Islamikoaren itzulera iragarri dute. Lehen agintaldi hartan, Mohammed Omarrek hartu zuen gidaritza. Hura Errepublika Demokratikoaren aurka egin zuten mujahidinen komandanteetako bat izan zen, eta talibanen buruzagia 1994an taldea eratu zuenetik. Omar, ordea, 2013an hil zen, talibanek bi urte geroago aitortu zutenez, eta Akhtar Mansurrek hartu zuen haren lekua, AEBek 2016an hil zuten arte. Hala iritsi ziren agintera egungo buruzagia, Haibatullah Akhundzada, eta haren ingurukoak. Omarren garaitik taldean diren kideak eta belaunaldi berriak batzen ditu lidergoak.
HAIBATULLAH AKHUNDZADA
Lider gorena
Kandahar eskualdean, talibanen mugimenduaren sorlekuan jaio zen Haibatullah Akhundzada. Akhtar Mansurren albokoa zen, eta haren heriotzarekin hartu zuen taldea zuzentzeko ardura. Haren zeregin nagusiak, ordea, zerikusi gehiago izan du Mohammed Omarren heriotza ezkutatu izanak eragindako gatazkei aurre egitearekin, batasun bila.
Afera militar, politiko eta erlijiosoetan, azken hitza harena da. Halere, azken alor horrekin lotu izan da Akhundzada. Izan ere, talibanen gidaritza hartu aurretik, xarian oinarritutako matxinoen justizia sistemako burua izan zen. Uste da gerrak iraun bitartean Afganistanen bizi izan dela, talibanen lider esanguratsuenetako askok Pakistanera alde egin bazuten ere. Hala ere, Balutxistan eskualdeko (Pakistan) hainbat erlijio eskolaren burutzat jotzen dute. Halako eskolak dira talibanen errekrutatze zentro nagusiak.
SIRAJUDDIN HAQQANI
Haqqani Sareko burua
Jalaluddin Haqqani sobietarren aurkako komandanteak eratu zuen Haqqani Sarea talde armatua, 1980ko hamarkadan. Hark 1995ean egin zuen bat talibanekin, eta bertako kideek hainbat goi kargu izan zituzten Emirerri Islamikoaren gobernuan. Kalifaldia erortzean, Jalaluddin Haqqanik bere seme Sirajuddinen esku utzi zuen taldearen gidaritza, eta, ordutik aurrera, Haqqani Sarea AEBetako tropen aurka eginiko erasoengatik egin da ezaguna. Hala nola hura izan zen 2011n AEBen Kabulgo enbaxadaren aurkako erasoa egin zuena.
Uste da talde hori dela talibanek Afganistan ekialdeko gune menditsuetan eginiko operazioen erantzulea, eta eragin handia duela matxinoen erabakietan. Hala, Akhundzadaren bigarrena da Sirajuddin Haqqani, hark lidergoa hartu zuenetik.
MOHAMMED YAQOOB
Omarren semea
Talibanen organigraman, Mohammed Yaqoob ageri da hirugarren lekuan. Mohammed Omar sortzailearen semea da, eta 2016tik Rehbari Xurako, talibanen batzorde nagusiko, kidea. Hainbat adituk adierazi dute Yaqooben izendapena haren aitaren heriotza bi urtez ezkutatu izanak eragindako haserrearen ondorio dela; hau da, barne gatazkak baretzeko egin zela uste dute.
Mohammed Yaqoob talibanen batzorde militarreko burua ere bada iaztik. Horrenbestez, azken oldarraldi militarraren izen propioetako bat da. Gainera, etorkizunean taldea gidatzeko hautagai nagusietako bat da.
ABDUL GHANI BARADAR
Sortzaileetako bat
Talibanen sortzaileetako bat da Abdul Ghani Baradar, eta hainbat goi kargu izan zituen Mohammed Omarren agintaldian. Hala nola Rehbari Xurako kidea da 2007tik. Baradar Pakistanen atxilotu zuten 2010ean, eta talibanen batzorde militarreko burutzat jota espetxeratu. 2018an askatu zuten, Washingtonek presio egin ostean. Orduan, matxinoek Qatarren duten bulegoko buruzagitza hartu zuen, eta AEBen eta talibanen arteko akordioa egitearen arduradunetako bat izan zen. Egun, nazioarteko harremanen ardura hartu du Baradarrek. Besteak beste, Txinako Atzerri ministro Wang Yirekin bildu zen uztailean. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202061/haitiko-lurrikararen-ondorioz-hildakoak-1419-dira-jada.htm | Mundua | Haitiko lurrikararen ondorioz hildakoak 1.419 dira jada | Ospitaleak gainezka daude, milaka zauritu artatu ezinda. Gobernua erreskate lanak bizkortzen saiatzen ari da, 'Grace' zikloi tropikalaren iritsierak hondamendia handituko duen beldur | Haitiko lurrikararen ondorioz hildakoak 1.419 dira jada. Ospitaleak gainezka daude, milaka zauritu artatu ezinda. Gobernua erreskate lanak bizkortzen saiatzen ari da, 'Grace' zikloi tropikalaren iritsierak hondamendia handituko duen beldur | Erreskate eta bilaketa lanak bizkortu ahala, handitzen ari dira iragan larunbatean Haiti astindu zuen lurrikararen kalteak. 1.419 dira oraingoz, baina etengabe gora egiten ari da zenbateko hori, eta hala jarraituko duela uste da, zauritu kopuru handia —gutxienez 6.900 lagun— eta eremuaren ezegonkortasuna direla eta. Izan ere, lurrikararen hainbat erreplika izan dira larunbataz geroztik Haitin, eta lehen dardarak eraitsi gabeko eraikin asko erortzeko arriskuan daude oraindik.
Hondakinen azpian geratutakoak bizirik ateratzeko beharrak ez ezik, Grace zikloi tropikalaren mehatxuak ere behartu du gobernua erreskate eta lehengoratze lanak azkartzera. NHC AEBetako Urakanen Zentro Nazionalaren aurreikuspenen arabera, bart gauean edo gaur goizaldean iritsiko da ekaitza Haitira eta Dominikar Errepublikara. Uhartera haizete gogorrak eta euriteak eramango dituela espero da, eta, horien eraginez, uholdeak izango direla. Bi herrialde horietan ez ezik, Jamaikan, Kuban eta Kaiman uharteetan ere nabarituko dutela iragarri zuen agentziak.
Ekaitzaren iritsierak hondamendia are gehiago zabalduko duen beldurra hedatzen ari da, orain arte lurrikarak izandako eragina zenbatekoa den jakiten zaila den honetan. Richter eskalan 7,2 gradura ere iritsi zen, USGS AEBetako Ikerketa Geologikorako Zentroaren arabera, duela 11 urte Port-au-Prince inguruan izandakoaren pare. Orduko hark 316.000 lagun hil zituen, eta erabat suntsitu zuen hiriburua.
Larunbatekoak Les Cayes hegoaldeko departamenduko hiriburuan eragin ditu hildako gehien. Lurrikararen epizentrotik 30 kilometro ingurura dago hiri hori, eta, gobernuak emandako datuen arabera, 60.000 familiari erasan die lurrikarak. Herrialdeko ingurunerik txiroenetarikoa da departamendu hori, eta hango herri batzuk bakartuta geratu dira, lurrikarak kalteak eragin zituelako zubi eta errepideetan. Jakinarazi dutenez, 37.300 etxe inguru guztiz suntsiturik daude, eta beste 46.000 kalte larriekin. 25 ospitaletan ere eragin du lurrikarak.
Edonola ere, zuzeneko ondorioak gogorren herrialdearen hegoaldean pairatu badituzte ere, ez da hondamenditik salbu den gunerik. Ospitaleak gainezka egotea da horren erakusle argienetako bat. Hondamendiak suntsitu edo jarduera etetera behartutako ospitaleetan ezin zutenez hartu zauriturik, gainerako erietxeek gainezka egin zuten berehala. «Oso garrantzitsuak diren instalazio asko ez daude erabilgarri, eta erabilgarri daudenak pazientez gainezka daude», azaldu zion Jerry Chandler Haitiko Segurtasun Zibileko Saileko zuzendariak Reuters berri agentziari igandean, eta ohartarazi zuen «arazo larria» dutela ospitaleetan. Haren hitzak berresten dituzten irudiak ere zabaldu dira. Besteak beste, herrialdearen ipar-mendebaldeko Jeremie hirikoak. Han, medikuek pazienteak kalean artatu dituzte, erietxean oherik gabe geratu zirelako.
Laguntza, zentralizatuta
Egunotako irudiek ezinbestean ekarri dute gogora 2010eko lurrikara. Bi hondamendien tamainak zerikusirik ez badu ere, lehen lurrikara hark eragindako krisi ekonomiko eta sozialaren ondorioak jasaten ari da oraindik Haiti. Indarkeria eta talde armatuen liskarrak ugaritu egin dira gobernuak boterea galtzeaz bat, eta, horrez gain, aspaldiko krisi politikorik gogorrena bideratzeko ahaleginetan ari da Ariel Henry buru duen exekutibo berria, uztail hasieran armatutako hainbat lagunek Jovenel Moise presidente ohia bere etxean hil zutenetik.
Henryk berak ere aipatu zuen duela hamar urte gertatutakoa, eta hitzeman «egokiagoa» izango dela oraingoan hondamendiaren kudeaketa. Nazioartetik heltzen diren laguntzak Segurtasun Zibileko Sailak kudeatuko dituela iragarri zuen Twitterren, erreskateak ere sail horrek antolatzen baititu. «Laguntza modu ordenatuan heltzea nahi dugu», azaldu zuen. Nazioartetik iritsitako laguntza zentralizatu, eta, hala, kontrolatu egin nahi du gobernuak, gobernuz kanpoko erakundeek dirua beste modu batera bideratzea eragozteko. Ez zen hala izan duela 11 urte, atzerritik heldutako funtsak kontrolik gabe kudeatu baitzituzten gobernuz kanpoko erakunde askok. Ustelkeria kasuak eta diru desbideratzeak agerian geratu ziren orduan, baita iritsitako laguntza modu ordenatuan kudeatzeko gobernuaren ezintasuna ere.
Orain arte heldutakoa banatzeko «ahalegina handituko» dutela ere iragarri zuen Henryk, «ahal beste biktimarengana» iristeko. Horretarako zailtasunak dituzte eremu kaltetuenetan, ordea; herrialdearen hego-mendebaldean, batik bat. Errepide asko etenda geratu dira, eta talde armatuek egoera baliatu dute eremuaren jabe egiteko. Sare sozialetan argitaratutako bideo batean, talde armatu bateko kide batek ziurtatu zuen Les Cayes hirirako eta haren ingururako sarbideetan ez zutela egingo erasorik. Segurtasun Zibileko Sailak jakinarazi zuen momentuz itsasontziz eta helikopteroz eramaten ari direla hornigaiak inguru horretara, baina lanean ari direla errepidetik hara iristeko modu seguru bat ezartzeko. Hain justu, Nazio Batuen Erakundeak atzo eskatu zion gobernuari korridore humanitario bat zabaltzeko, hornigaiak eramatean talde armatuen erasorik izan ez dadin. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202062/lehen-puntu-gazi-gozoa.htm | Kirola | Lehen puntu gazi-gozoa | Athleticek ezin izan du garaipena eskuratu ligako lehen jardunaldian, Elxen (Herrialde Katalanak). Bi taldeek izan dituzte gol aukerak. | Lehen puntu gazi-gozoa. Athleticek ezin izan du garaipena eskuratu ligako lehen jardunaldian, Elxen (Herrialde Katalanak). Bi taldeek izan dituzte gol aukerak. | Atzokoak Espainiako Liga hiru punturekin hasteko aukera bikaina zirudien Athleticentzat. Marcelinoren mutilek behin eta berriz errepikatu dute denboraldi-aurrean sentipen ezin hobeak izan dituztela, eta helburua Europara sailkatzea dela ere esan dute. Parean Elx zuten, ustez, behintzat, maila ez galtzeko lehian ibiliko den taldeetako bat. Gidoiak egokia zirudien etxetik kanpo irabazten hasteko.
Elx ere, ordea, hiru puntuak lortzeko asmoarekin zelairatu zen, eta lehen zatia irekia izan zen. Ligako lehen jardunaldia beti izaten da berezia, baina aurtengoan jokalariek izan dute gehigarri bat: zaletuak itzuli dira zelaietara. Atzo, Elxen, 9.000 inguru bildu ziren harmailetan, eta haiekin batera itzuli ziren txaloak, txistuak eta oihuak Manuel Martinez Valero estadiora.
Athleticek ondo hasi zuen partida, eta berehala egin zuen Berenguerrek lehen saiakera. Aukerarik argienak, ordea, etxekoek izan zituzten. 29. minutuan gola sartu zuen Fidel Chavesek, baina epaileak baliogabetu egin zuen, Elxeko jokalaria jokoz kanpo zegoelako. Zortzi minutu geroago, berriz, Pere Millak kanpora bidali zuen ate aurrean bultza besterik egin behar ez zuen baloi bat.
Bigarren zatian erritmoa jaitsi zuten bi taldeek. Erasoko jokalariak zelairatu zituzten bi taldeek, baina bestelako neurketa bat ikusi zen. Azken minutuetan Elxek izan zuen gol aukera bat, baina atzo estreinakoa jokatu zuen Julen Agirrezabala atezainak bikain geratu zuen baloia.
Bigarren jardunaldian ez du aurkari samurra izango Athleticek: Messi galdu duen Bartzelona. Datorren larunbatean izango da, 22:00etan. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202064/milaka-pertsona-lekualdatu-behar-izan-dituzte-frantzia-hegoaldean-sute-baten-ondorioz.htm | Mundua | Milaka pertsona lekualdatu behar izan dituzte Frantzia hegoaldean, sute baten ondorioz | Jakinarazi dutenez, oraingoz 4.000 hektarea erre dira Frantziako hegoaldean. Sutea oraindik ez dago kontrolpean. | Milaka pertsona lekualdatu behar izan dituzte Frantzia hegoaldean, sute baten ondorioz. Jakinarazi dutenez, oraingoz 4.000 hektarea erre dira Frantziako hegoaldean. Sutea oraindik ez dago kontrolpean. | Atzo arratsaldeko 18:30ak inguruan hasi zen sutea Gonfaronen (Frantzia), eta dagoeneko 3.500 hektarea zeharkatu ditu suteak; hori bai, suhiltzaileek esan dutenez, oraindik ezin da jakin suteak egin duen distantzia osoa erreta dagoen edo ez. Varreko departamentuan milaka pertsona atera behar izan dituzte beren etxeetatik gauean, eta agintariek «errepideak ez oztopatzeko» eskatu dute, erreskateak errazteko. Departamentu horretan, hainbat kanpin ere hustu behar izan dituzte.
Errepide batzuk eta komunikazioak ere moztu behar izan dituzte gune batzuetan. Evence Richard departamentuko prefektuak jakinarazi du sutea oraindik ez dagoela kontrolpean, baina 750 suhiltzaile ari dira lanean.
Frantziakoa ez da kasu bakarra: azken asteetan Grezian, Italian, Marokon eta beste herrialde batzuetan ere beroak eragindako hainbat sute izan dira. Izan ere, tenperatura igoera nabaria da: duela egun batzuk, Europan inoiz erregistratutako tenperaturarik altuena erregistratu zen Sizilian. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202065/zeelanda-berrian-konfinamendua-ezarri-dute-herritar-batek-positibo-eman-duelako.htm | Gizartea | Zeelanda Berrian konfinamendua ezarri dute, herritar batek positibo eman duelako | Asteartetik asteazkenerako gauerdian sartuko dira neurriak indarrean, hiru egunez. Aucklanden eta Koromandelen konfinamendua gutxienez zazpi egunekoa izango da. Herrialdean sei hilabetean izan duten lehenengo kasu komunitarioa da. | Zeelanda Berrian konfinamendua ezarri dute, herritar batek positibo eman duelako. Asteartetik asteazkenerako gauerdian sartuko dira neurriak indarrean, hiru egunez. Aucklanden eta Koromandelen konfinamendua gutxienez zazpi egunekoa izango da. Herrialdean sei hilabetean izan duten lehenengo kasu komunitarioa da. | Jacinda Ardern Zeelanda Berriko lehen ministroak gaur jakinarazi duenez, hiru eguneko konfinamendua ezarriko dute herrialde osoan, Auckland hiriko biztanle batek positibo eman duelako COVID-19an. Sei hilabetean duten lehenengo kasu komunitarioa da; azkena otsail amaieran izan zen, eta, ordutik, positibo guztiak herrialdera iritsi direnenak izan dira.
Neurri berrien arabera, zeelandaberritarrak beren etxean gelditu beharko dira asteartetik asteazkenerako gauerditik aurrera, hiru egunez, eta oinarrizko jardueretarako bakarrik atera ahalko dira. Aucklanden eta Koromandelen, berriz, neurriak gutxienez zazpi egunez egongo dira indarrean. Gobernuak, gainera, agindu du txertaketa kanpaina bi egunez bertan behera uzteko. Egun, zeelandaberritarren %40ak txertoaren dosi bat du, gutxienez, eta %20 soilik dago guztiz txertatuta.
«COVID-19aren gauzarik okerrenetako bat sortzen duen ziurgabetasuna da, baina badakigu estrategia horrek funtzionatzen duela. Eutsi besterik ez dugu egin behar», adierazi du lehen ministroak. Gaineratu du «beste herrialde batzuetan beranduegi jardutearen ondorioak» ikusi dituztela. Konfinamendua da orain arte erabili duten neurria, eta, Ardernen arabera, «funtzionatzen» du. Izan ere, pandemia hasi zenetik, Zeelanda Berrian guztira 2.570 kasu positibo atzeman dituzte, eta 26 pertsona hil dira koronabirusaren ondorioz. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202066/ppk-itxasoren-dimisioa-eskatuko-du-sareren-arrasateko-ekitaldia-eragozten-ez-badu.htm | Politika | PPk Itxasoren dimisioa eskatuko du Sareren Arrasateko ekitaldia eragozten ez badu | Carmelo Barrio bozeramaileak esan du ez dutela onartuko «biktimak beste behin ere umiliatzea». | PPk Itxasoren dimisioa eskatuko du Sareren Arrasateko ekitaldia eragozten ez badu. Carmelo Barrio bozeramaileak esan du ez dutela onartuko «biktimak beste behin ere umiliatzea». | «Biktimak beste behin ere umiliatzea eragozten ez badu Denis Itxasoren dimisioa eskatuko dugu, ezer ez egiteagatik». Hala mehatxatu du gaur Carmelo Barrio PP+C's koalizioaren Eusko Legebiltzarreko bozeramaileak Espainiako Gobernuak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan duen ordezkaria.
Sarek datorren irailaren 18rako ekitaldi bat antolatu du Arrasaten (Gipuzkoa), «Unai Parot presoari, beste hainbat euskal presori moduan, ezarritako 7/2003 legea salatzeko». Presoen aldeko kolektiboak azaldu duenez, «Sarek denbora darama lege hori bertan behera gera dadin eskatzen, bizi osoko zigorrerako bide dela ulertzen baitu». Parotek 63 urte ditu, 31 urte daramatza espetxeratuta.
PPk «hiltzaile horri egingo dioten omenaldia» eragozteko neurriak eskatu ditu, eta Itxasok orain arte horri buruz adierazpenik egin ez izana gaitzetsi du. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202067/salatu-dute-bob-dylanek-sexu-erasoak-egin-zizkiola-adingabe-bati-1965ean.htm | Kultura | Salatu dute Bob Dylanek sexu erasoak egin zizkiola adingabe bati 1965ean | Emakume batek adierazi du Dylanek sei astez egin ziola eraso, drogak, alkohola eta mehatxuak erabilita. Musikariak 24 urte zituen; biktimak, 12. | Salatu dute Bob Dylanek sexu erasoak egin zizkiola adingabe bati 1965ean. Emakume batek adierazi du Dylanek sei astez egin ziola eraso, drogak, alkohola eta mehatxuak erabilita. Musikariak 24 urte zituen; biktimak, 12. | Sexu abusuak egin izana leporatu diote Bob Dylan kantautoreari: salaketaren arabera, 12 urteko neska baten sexu abusuak dira, hari drogak eta alkohola eman eta gero eginak musikariaren New Yorkeko apartamentuan, 1965ean. New Yorken jarri dute salaketa, eta hango hedabideek bart eman dute haren berri.
Salaketaren arabera, Dylanek bere estatusa erabili zuen biktimaren konfiantza lortzeko, «hari eraso egiteko plan baten barruan», Manhattango Auzitegi Gorenean aurkeztu duten dokumentazioak azaltzen duenez. Salatzailea J. C. inizialekin identifikatu dute. Sexu abusuak behin baino gehiagotan gertatu zirela salatu du; batzuk, Dylanek Chelsea hotelean zeukan apartamentuan. Dylanek 24 urte zituen orduan.
«Bob Dylan, 1965eko apirilaren eta maiatzaren arteko sei astetan, salatzailearen lagun egin zen, eta lotura emozional bat sortu zuen harekin», adierazi dute dokumentuan. Erasoak salatu dituen emakumeak 68 urte ditu egun. Dylani egotzi dio lotura emozional hori baliatu izana bera kikiltzeko, «sexu abusuak egiteko asmoz», eta «drogak, alkohola eta indarkeria fisikoaren mehatxuak» erabilita. Horrek eragindako ondorio psikologikoak «orain arte» iraun dutela esan du.
Eraso, legez kanpoko atxiloketa eta kalte emozional delituak egotzi dizkiote Dylani. Hark dena ukatu du. «Orain dela 56 urteko akusazio horiek ez dira egiazkoak, eta sutsuki defendatuko dugu», esan du Daniel Isaacsek, Dylanen abokatuak. Haren ustez, «salaketak berez erakusten du» gezurrezkoa dela.
Salaketa joan den ostiralean jarri zuten. Hain zuzen, hurrengo egunean amaitu zen preskribatutako umetako sexu abusuak salatzeko epea New Yorken; 2019ko otsailean onartu zuten lege hori. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202068/aske-utzi-dute-aitor-fresnedo-euskal-presoa.htm | Politika | Aske utzi dute Aitor Fresnedo euskal presoa | Portugaletekoak 25 urte egin ditu espetxean, eta gaur atera da Logroñoko kartzelatik (Espainia). | Aske utzi dute Aitor Fresnedo euskal presoa. Portugaletekoak 25 urte egin ditu espetxean, eta gaur atera da Logroñoko kartzelatik (Espainia). | Kalean da Aitor Fresnedo euskal presoa. 1996an atxilotu zuten, 25 urte egin ditu espetxean, eta gaur atera da Logroñoko kartzelatik (Espainia). Hainbat lagun eta senidek jaso dute han. 2020. urteko abuztuan lekualdatu zuten Jaengo espetxetik (Espainia) Errioxara.
Polizia bat hiltzea egotzita, 30 urteko zigorra ezarri zioten Fresnedori. Preso egin dituen urteetan, aipagarria da Etxeratek 2012an salatu zuen erasoa: sei funtzionariok eraso egin zioten Albocasserko kartzelako (Herrialde Katalanak) bere ziegan, eta kolpeak eman zizkioten buruan eta saihetsetan. Plataformak salatu du hiru urte daramatzala ebakuntza baten zain. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202069/15-urteko-gazte-bat-atxilotu-dute-zornotzako-erasoa-grabatzeagatik.htm | Gizartea | 15 urteko gazte bat atxilotu dute Zornotzako erasoa grabatzeagatik | Guztira hamabost gazte atxilotu dituzte; horietatik zortzi, adingabeak. Azken atxilotua fiskaltzaren esku utziko dute gaur. | 15 urteko gazte bat atxilotu dute Zornotzako erasoa grabatzeagatik. Guztira hamabost gazte atxilotu dituzte; horietatik zortzi, adingabeak. Azken atxilotua fiskaltzaren esku utziko dute gaur. | Ertzaintzak 15 urteko gazte bat atxilotu du gaur Sestaon (Bizkaia), uztailaren 25ean Zornotzan (Bizkaia) 23 urteko gazte bati emandako jipoia grabatzea egotzita. Guztira hamabost dira eraso horren harira atxilotutakoak; horietatik zortzi, adingabeak. Erasotzaileetako sei, adinez nagusiak, espetxeratu egin zituzten; bat utzi zuten aske, baina hilean behin epaitegian aurkeztu behar da. Zauritutako gaztea Gurutzetako ospitalean dago oraindik (Barakaldo, Bizkaia), koman.
Erasotzaileek jipoia grabatu eta bideoa sare sozialetan zabaldu zuten, eta irudi horiei esker identifikatu dituzte. Ertzaintzak zabalik du oraindik ikerketa, baina, horren arabera, atxilotuak Koala Anaiak taldeko kide dira.
Uztailaren 25ean gertatu zen erasoa, goizaldean. Eusko Jaurlaritzaren Segurtasun Sailaren arabera, zauritutako gaztea hainbat lagunen artean jipoitu zuten, Jauregibarria inguruan. Buruan hartutako kolpeen ondorioz, konortea galdu zuen, eta Gurutzetako ospitalera eraman zuten. Erasotzaileek grabatu eta zabaldu zituzten irudietan ikus daiteke herriko beste zenbait tokitan ere istiluak sortu zituztela.
Gertakariok salatzeko, agerraldia egin zuten Zornotzan uztailaren 27an, «erasoen eta giro oldarkorraren» aurkako jarrera agertzeko. Zauritutako gazteari elkartasuna agertu zioten, baita erasoak jasan zituzten gainerakoei ere. Salatu zuten arazoaren muina «betiko gizonen gizonkeria» dela. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202070/behargin-bat-hil-da-urretxun-fenwich-batek-harrapatuta.htm | Ekonomia | Behargin bat hil da Urretxun, Fenwich batek harrapatuta | Makinak harrapatu eta gero, suhiltzaileak joan dira Usabiaga enpresara, baina langilea bertan hil da, Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez | Behargin bat hil da Urretxun, Fenwich batek harrapatuta. Makinak harrapatu eta gero, suhiltzaileak joan dira Usabiaga enpresara, baina langilea bertan hil da, Jaurlaritzako Segurtasun Sailak jakinarazi duenez | Urretxuko Mugitegi industriagunean izan da lan istripu hilgarria, Usabiaga enpresan. Gaur arratsaldean gertatu da, enpresa horretako langile bat Fenwich batek harrapatu duenean beharrean ari zela. Larrialdietara deitu ondoren, suhiltzaileak eta anbulantziak joan dira, baina behargina hil egin da fabrikan bertan, zauri larriak zituen eta. Horrela azaldu du Jaurlaritzako Segurtasun Sailak.
Lan istripuen zerrenda azkar luzatzen ari da aste honetan, dagoeneko hiru behargin hil baitira lanean azken egunetan. Beste biak istripu ez-traumatikoetan zendu dira; azkena, atzo bertan, Ormaiztegin.
Ormaiztegiko istripua
Construcciones Moyua enpresarentzat Ormaiztegin (Gipuzkoa) lan egiten zuen 54 urteko gizon bat hil zen atzo arratsaldean. ELAren zenbaketaren arabera, dagoeneko 40 langile hil dira aurten Hego Euskal Herrian. Sindikatuak ohar baten bidez jakinarazi duenez, haren ibilgailuaren ondoan etzanda aurkitu zuten lankideek, lanaldia amaitu ostean. ELAk salatu duenez, heriotza horrek erakusten du «lan prekaritateak» lotura zuzena duela istripu ez-traumatikoetan, bihotzekoetan eta beste, eta azpimarratu du gero eta handiagoa dela lanean urtero gertatzen diren halako heriotzen kopurua.
LABek ere salatu du gertatutakoa. Aurreko astean izandako ezbeharraren ondoren gogorarazi zuenez, aurten bederatzi behargin hil dira horrela; atzokoa kontatuta, hamar. Sindikatuaren iritziz, horrelako gertaerak ez dira kasualitatez gertatzen lan ordutegian. «Ez dira zorte txarragatik edo halabeharragatik gertatzen, enpresaburuek dioten bezala. Lan harremanen, prekarizazioaren, lan araudiaren eta azpikontratazioaren ondorio dira».
Aurreko ostiraleko heriotza salatzeko, elkarretaratzea egin dute gaur Donostian (albisteko argazkia). |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202071/gizonezko-bat-atxilotu-dute-gasteizen-emakume-bati-erasotzea-egotzita.htm | Gizartea | Gizonezko bat atxilotu dute Gasteizen, emakume bati erasotzea egotzita | Gizonak lesioak eta mehatxuak egin zizkion emakumeari, Udaltzaingoak jakinarazi duenez. | Gizonezko bat atxilotu dute Gasteizen, emakume bati erasotzea egotzita. Gizonak lesioak eta mehatxuak egin zizkion emakumeari, Udaltzaingoak jakinarazi duenez. | Udaltzainek 40 urteko gizonezko bat atxilotu zuten atzo Gasteizen, emakume bati erasotzea egotzita. Asteleheneko 14:00 aldera, Gasteizko Udaltzaingoari jakinarazi zioten emakume batek eraso bat jasan zuela etxean; Abetxukuko taberna batetik abisatu zieten. Udaltzainek, emakumearekin hitz egin ondoren, harekin bizi zen gizonezkoa atxilotu zuten, eta hari leporatu emakumearen lesio eta mehatxuak. Gaur goizean epailearen esku geratu da ustezko erasotzailea. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202072/milaka-afganiar-herrialdetik-ihes-egiten-saiatzen-ari-dira-aeben-hegazkinetara-igota.htm | Mundua | Milaka afganiar herrialdetik ihes egiten saiatzen ari dira, AEBen hegazkinetara igota | Askok talibanen eskuetatik ihes egiteko azken aukeratzat jo dituzte AEBek beren herritarrak handik ateratzeko bidali dituen hegazkinak, eta aireportuetan jende pilaketa itzelak egon dira. Irudi lazgarriak zabaldu dira sareetan. | Milaka afganiar herrialdetik ihes egiten saiatzen ari dira, AEBen hegazkinetara igota. Askok talibanen eskuetatik ihes egiteko azken aukeratzat jo dituzte AEBek beren herritarrak handik ateratzeko bidali dituen hegazkinak, eta aireportuetan jende pilaketa itzelak egon dira. Irudi lazgarriak zabaldu dira sareetan. | Azken orduetan, sare sozialen bidez mundu osoan zabaldu dira Afganistango aireportuetako irudi lazgarriak: jende andana ageri da Kabulgo Hamid Karzai aireportuan—oraintxe herrialde osoan martxan dagoen aireportu bakarra—, AEBek beren herritarrak handik ateratzeko bidali dituen hegazkinetara nola edo hala igo nahian.
Gutxi batzuek sartzea lortu dute; beste batzuk, berriz, hegazkinen kanpoaldean nolabait lotuta geratu dira, eta aireratu direnean lurrera erorita hil dira zazpi pertsona gutxienez, BBC katearen arabera. Efe informazio agentziak, ordea, azaldu du bi direla eroritakoan hildakoak, eta beste lau pertsona estatubatuarren eta talibanen arte aireportuan izan den tiroketa batean hil direla: hiru afganiar eta taliban bat.
Herrialde batzuen enbaxadek aireportua baliatu zuten urgentziazko bisak emateko, baina ikusirik prozesua mantso zihoala eta gero eta hegaldi gutxiago zeudela, afganiar askok aireratzeko pistak hartu zituzten zuzenean. Batzuk aireportuko hormetara igo ziren katuka. Aireportura bildu ziren gehienek ez daukate pasaporterik ez bisarik.
Hasieran, AEBek iragarri zuten eurek hartuko zutela aireportuko hegaldien kontrola; jende uholdea ikusita, ordea, ezinezkoa izan da azkenean. 640 pertsonak lortu zuten AEBen hegazkin militar batean sartzea. C-17 Globemaster motakoa zen, eta, berez edukiera ofiziala txikiagoa bazen ere, tripulazioak aireratzea erabaki zuen.
Gaur goizean jakinarazi dute AEBek dagoeneko Afganistandik atera dituela bere enbaxadako 4.000 langileak. Gainera, aberriratuak izateko zain dauden herritarrei ohartarazi die aireportura joan ez daitezen, ez baita leku segurua.
Goizaldean, herritar batzuk aireportuan zeuden oraindik ere, Afganistandik aterako dituen hegazkin baten zain. Dena dela, Kabuldik irteten diren hegaldi guztiak ezeztatuak dituzte oraintxe.
Atzo, 70 herrialdek —besteak, Alemaniak, Frantziak eta Espainiak— adierazpen bateratu bat egin zuten, «Afganistango agintea daukaten horiei» eskatzeko herritarrei handik ateratzen utz diezaietela.
Migrazio politikak, jomugan berriz ere
Afganistango gatazkak izango dituen ondorioetako bat zera izango da, hango migratzaileen kopurua handitzea, eta Europako zenbait herrialde hasiak dira horren inguruan eztabaidatzen. Frantziako presidente Emmanuel Macronek atzo jakinarazi zuen Europa mailako egitasmo bat prestatzen dabiltzala, «migratzaileen fluxu irregularrei» aurre egiteko. Nahiz eta esan zuen Frantziak «zaurgarrienak babesten» segituko duela, azaldu zuen Europak ezin dituela «berak bakarrik» jasan gatazkaren ondorioak.
Horrenbestez, Alemaniako kantziler Angela Merkelekin eta beste herrialde batzuekin batera osatuko duten egitasmo baten berri jakinarazi du, «erantzun bateratu eta sendo bat» emateko asmoz. Macronek gaineratu zuen Frantziak dagoeneko 800 migratzaile hartu dituela.
Belgikak, Finlandiak, Frantziak, Alemaniak, Suitzak, Dinamarkak, Irlandak, Herbehereek eta Norvegiak, berriz, azken orduetan egin duten adierazpen bateratu batean, jakinarazi dute oraingoz gelditu egingo dituztela beren herrialdeetan afganiarren aurka abiatuta dauden erbesteratze prozesuak. UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariak astelehenean egindako eskaera bati emandako erantzuna da neurria. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202073/laquokortserik-gabekoraquo-sekretu-ofizialen-lege-bat-eskatu-du-foro-sozialak.htm | Politika | «Kortserik gabeko» sekretu ofizialen lege bat eskatu du Foro Sozialak | Adierazi du biktima guztiek dutela «egia, justizia eta erreparazioa jasotzeko eskubidea, eta ez errepikatzeko bermeak izateko eskubidea». | «Kortserik gabeko» sekretu ofizialen lege bat eskatu du Foro Sozialak. Adierazi du biktima guztiek dutela «egia, justizia eta erreparazioa jasotzeko eskubidea, eta ez errepikatzeko bermeak izateko eskubidea». | Sekretu Ofizialen Legea moldatzeko zirriborro bat prestatzen ari da Espainiako Gobernua, asteburuan zabaldu denez. Horren arabera, gobernuak berak bere esku izan nahi du agiriak desklasifikatzeko edo sekretupean uzteko azken erabakia, lege berrian «salbuespenak» egiteko aukera jasota. Horien artean legoke GALi buruzko dokumentazioa.
Hori jakinda, «kortserik gabeko» sekretu ofizialen lege bat egiteko eskatu du Foro Sozial Iraunkorrak, eta, «nazioarteko zuzenbidean oinarrituta, giza eskubideen urraketen biktimen arteko bereizkeriarik ezaren printzipioa» defendatu du: «Biktima guztiek dute egia, justizia eta erreparazioa jasotzeko eskubidea, eta ez errepikatzeko bermeak izateko eskubidea».
Argitaratutako informazioak baieztatuz gero, GALen eta torturaren biktimak aurrerantzean ere «diskriminatuak» izango direla uste du Foro Sozial Iraunkorrak, eta «egia, justizia eta erreparazioa jasotzeko duten eskubidea urratua» izango da berriro: «Sekretu Ofizialen Legearen erreformak ez luke kortserik izan behar, eta nazioarteko ohiko parametroak jaso beharko lituzke, biktima guztien eskubideak bermatu ahal izateko».
Era berean, foroak gogorarazi duenez, estatuak eragindako indarkeriaren biktimek, Mikel Zabalzaren senideek adibidez, adierazi dute «lege horren erreforma modu bideragarrietako bat» dela beren kasuetako «egia agerian jartzeko». Horri lotuta, gogorarazi du Nafarroako Parlamentuan mozio bat onartu zutela martxoan, «Espainiako Gobernuari Sekretu Ofizialen Legea aldatzeko eskatzen ziona, gardentasunez jakiteko 1985ean Zabalzaren heriotzaren inguruan izandako xehetasunak, beste demokrazia aurreratu batzuek egin duten moduan, hala nola Erresuma Batuak, Italiak eta Alemaniak». PSNk, Geroa Baik, EH Bilduk, Ahal Dugu-k eta Ezkerrak aldeko botoa eman zuten. Navarra Suma izan zen aurka agertutako talde bakarra.
Gainera, Foro Sozial Iraunkorrak jakinarazi du ezen, Espainiako Kongresuan jarduerari berrekiten diotenean, gehiengoa osatzen duten talde parlamentarioei zuzenduko zaiela, batetik, Nafarroako Parlamentuak onartutako mozioaren berri emateko eta, bestetik, «lan egitea eskatzeko adostasunaren alde, gai horren inguruko nazioarteko parametroak bilduko dituen sekretu ofizialen lege bat bermatzearren».
Ahal Dugu-rentzat, «onartezina» da egungoa
Lege erreformaren beharra azpimarratu du Ahal Dugu-k. Sare sozialetan zabaldutako mezu batean, adierazi du «onartezina» dela «lau hamarkadako demokraziaren» ondoren frankismo garaiko Sekretu Ofizialen Legea indarrean egotea: «Unidas Podemosekoek horrela defendatu dugu kongresuan, eta horrela defendatuko dugu». |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202074/bi-astean-10-handitu-da-covid-19ak-jota-ospitalean-dauden-gaixoen-kopurua.htm | Gizartea | Bi astean %10 handitu da COVID-19ak jota ospitalean dauden gaixoen kopurua | Beste 792 lagun kutsatu dira. Bi astean %15 handitu da ZIUetan arta jaso behar dutenen kopurua: 98 gaixo daude larri. | Bi astean %10 handitu da COVID-19ak jota ospitalean dauden gaixoen kopurua. Beste 792 lagun kutsatu dira. Bi astean %15 handitu da ZIUetan arta jaso behar dutenen kopurua: 98 gaixo daude larri. | Pixkanaka bada ere, azken egunetan positibo kopurua apaltzen ari da Hegoaldean. Gaurko datuak dira horren erakusgarri: beste 792 positibo atzeman dituzte, duela bi aste baino %40 gutxiago, eta duela astebete baino %11 gutxiago. Ordea, ospitaleetako egoera bestelakoa da: etengabe gora ari da ospitaleetako arta behar duten gaixoen kopurua. Azken datuen arabera, 459 gaixo daude Osasunbideko eta Osakidetzako erietxeetan, eta bilakaera ez da ona: duela bi aste, abuztuaren 3an, 417 gaixo zeuden egoera horretan; hau da, hamabost egunean %10 handitu da gaixo kopurua ospitaleetan.
Birusaren hedapenari lurraldez lurralde erreparatuta, Bizkaian atzeman dituzte positibo gehien: 330. Positibo gutxiago atzeman dituzte gainerakoetan: Gipuzkoan, 186; Nafarroan, 151;, eta Araban, 104. Horietaz gain, Eusko Jaurlaritzak jakinarazi du Arabakoak, Bizkaikoak eta Gipuzkoakoak ez diren 23 lagunek positibo eman dutela. Orotara, 8.405 proba egin zituzten atzo birusa atzemateko, eta %9,4k eman dute positibo.
Gaitzak jotakoak erietxeetara iristen ari dira. Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak emandako datuen arabera, beste 65 eri sartu zituzten atzo Hegoaldeko ospitaleetan. Ospitaleratzeak areagotzearekin batera, gero eta gehiago dira gaitzak jota larri daudenak ere. Hain zuzen, 98 gaixo daude ZIUetan, duela bi aste baino %15 gehiago. Gainera, Nafarroako Gobernuak heriotza baten berri ere eman du, eta Bizkaiko zahar etxe bateko egoiliar bat ere hil da. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202075/madrilek-suspertze-planaren-lehen-9000-milioi-euroak-jaso-ditu.htm | Ekonomia | Madrilek suspertze planaren lehen 9.000 milioi euroak jaso ditu | Dagoeneko horren zatirik handiena banatu die erkidegoei. Tapiak esan du abendura arte ez dela argituko Miñaoko baterien fabrikaren egitasmoa. | Madrilek suspertze planaren lehen 9.000 milioi euroak jaso ditu. Dagoeneko horren zatirik handiena banatu die erkidegoei. Tapiak esan du abendura arte ez dela argituko Miñaoko baterien fabrikaren egitasmoa. | Europako Batzordeak Next Generation suspertze planaren lehen 9.000 milioi euroak eman dizkio Espainiari, Ursula von der Leyen Europako Batzordeko buruak astearte honetan jakinarazi duenez. Pedro Sanchezen Gobernuak eskatutako diru laguntzen %13 izango da hori: 140.000 milioi euro ditu adjudikatuak transferentzien eta kredituen artean, baina, oraingoz, itzultzekoa ez den zatia baino ez du eskatu: 70.000 milioi euro. Hemendik aurrera, sei hilean behin ordainketa bat jasoko du, betiere horretarako helburuak betetzen baditu. Espainiak ez ezik, Lituaniak ere 290 milioi euro jaso zituen atzo. Bi horiek gehituta, zazpi estatu kidek jaso dituzte lehen funtsak: Portugalek, Belgikak, Luxenburgok, Greziak, Italiak, Espainiak eta Lituaniak. Next Generation funtseko lehen diru laguntza jasoko dute EBko hamabi kidek. Beste seirenak ere onartuta dauzka Bruselak; Frantziarenak, adibidez: 5.100 milioi euro. EBk zorpetuta finantzatuko du bere plana: 2026 bitartean 800.000 milioi euro jasoko ditu merkatuetan.
Oraingoaz gain, Madrilek beste 10.000 milioi jasoko ditu abenduan. Ordurako, Bruselari hitzemandako 50 plan izan beharko ditu martxan. Espainiako Gobernuak jakinarazi duenez, arazorik ez du izango horretarako, gehien-gehienak onartuta edo abian dituelako dagoeneko. Guztira, 102 erreforma aurkeztu dizkio EBri, eta haren oniritzia jaso zuen ekainean. Zehaztu gabe utzi ditu bi nagusiak —lan merkatuarena eta pentsioena—, sindikatuekin eta patronalarekin negoziatzen ari delako.
Ekonomia Ministerioak ohar batean azaldu duenez, Bruselak baimena eman aurretik «baliabideen zati bat» gauzatu ahal izan dute, aurrekontuen bitartez. Dagoeneko 7.250 milioi euro baino gehiago banatu dizkiete erkidegoei, trantsizio ekologikoan, etxebizitzan, hezkuntzan eta osasunean inbertsioak egiteko. Oraingoz, EBren funtsen 500 milioiren kudeaketa bermatu du Jaurlaritzak.
Baina inbertsio nagusiak argitu gabe daude oraindik. Gobernuak 25 eremu zehaztu ditu orain arte, eta 17.500 proiektu aurkeztu dira, baina epeak zabalik dago oraindik ere. Madrilek du azken hitza.
Euskadi Next du izena Jaurlaritzak aurkezturiko proiektuen zerrendak. Maiatzean eguneratu zuen azken aldiz, eta beste 88 egitasmo sartu zituen. Guztira, 276 izango dira (hemen denak), eta, horiek finantzatzeko, 6.400 milioi euro lortu nahi ditu EBren erresilientzia planetik. Ekarpen publikoa eta pribatua gehituta, 18.266 milioi euroren inbertsioak susta ditzakete. Nafarroako Gobernuak, berriz, 125 proiektu sartu ditu Nafarroa Suspertu planean, 3.400 milioi euroren kostua izango luketenak. Gobernuen planez gain, enpresek ere zuzenean eska diezazkiokete diru laguntzak Madrili.
Miñaoko bateria fabrika
Jaurlaritzaren egitasmo nagusietako bat zera da, Miñaoko teknologia parkean (Araba) kokatuko litzatekeen fabrika, auto elektrikoentzako bateriak egingo lituzkeena: Basquevolt. Arantxa Tapia Ekonomiaren Garapenerako sailburuak astearte honetan adierazi duenez, abendura arte ez da jakingo azkenean Madrilek hautatuko ote duen. 707 milioi euroko aurrekontua du egitasmo horrek —217 Europatik etorriko lirateke—. Energiaren Euskal Erakundeaz gain, Iberdrola, Petronor, Enagas, Mondragon, Irizar, Ingeteam, Ormazabal, CIE Automotive eta Solarpack enpresen parte hartzea luke.
Radio Vitorian egindako elkarrizketa batean, Tapiak azaldu du «oso goiz» dela fabrika Miñaon kokatuko den ala ez ziurtatzeko, baina itxaropentsu azaldu da. Haren esanetan, Miñaoko egitasmoak «abantaila lehiakorrak» ditu antzeko egitasmoa aurkeztu dituzten beste erkidego batzuen aldean, eta azpimarratu du Jaurlaritza «buru-belarri» ari dela lanean proiektuan interesa duten enpresekin.
Horrez gain, Miñaoko parkearekin loturik, jakinarazi du Epsilonen egoitza zaharrean jartzeko proiektu egitasmo bat dagoela, baina ez du zehaztasun gehiago eman; esan du irailean egongo direla zerbait aurreratzeko moduan. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202076/covid-19aren-aurkako-txertoa-hartu-dutenek-odola-eman-dezaketela-argitu-dute.htm | Gizartea | COVID-19aren aurkako txertoa hartu dutenek odola eman dezaketela argitu dute | Udan ere odola emateko eskatu du Espainiako Gobernuko Osasun Ministerioak. | COVID-19aren aurkako txertoa hartu dutenek odola eman dezaketela argitu dute. Udan ere odola emateko eskatu du Espainiako Gobernuko Osasun Ministerioak. | Espainiako Gobernuko Osasun Ministerioak argitu duenez, COVID-19aren kontrako txertoa hartu dutenek ere eman dezakete odola, betiere osasuntsu badaude. Azaldu dutenez, azken egunetan mezu batzuk hedatzen ari ziren esanez ez dela gomendagarria txertoa jasotakoak emaile izatea. Osasun Ministerioak, ordea, gezurtatu egin ditu: «Txerto guztiek betetzen dituzte baldintzak txertatutako herritarrak ere emaile gisa onartzeko, osasuntsu badaude».
Hori horrela, txertatuta daudenak ere odola ematera animatu dituzte, «biziak salbatzen jarraitzeko». Gainera, ohartarazi dute odola falta dutela ospitaleetan. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202077/sudokuaren-hauspotzailea-hil-da.htm | Bizigiro | Sudokuaren hauspotzailea hil da | Maki Kaji japoniarrak izena eman zion zenbakien bidezko igarkizunari, eta 1980ko hamarkadaren amaieran kaleratu zuen, estreinakoz, 'Nikoli' buru hausgarrien aldizkarian. | Sudokuaren hauspotzailea hil da. Maki Kaji japoniarrak izena eman zion zenbakien bidezko igarkizunari, eta 1980ko hamarkadaren amaieran kaleratu zuen, estreinakoz, 'Nikoli' buru hausgarrien aldizkarian. | Sortu, ez zuen berak sortu, baina Maki Kaji japoniarra izan zen sudokuaren hauspotzaile nagusia. Buru hausgarrien zale amorratua zen, eta horien aldizkari bat bultzatu zuen, Nikoli izenekoa. 1980ko abuztua zen. Hain zuzen, horretan kaleratu zuten, aurrenekoz, sudoku bat, 1980ko hamarkadaren amaieran. Egun, mundu mailako fenomeno bat da zenbakien bidezko igarkizuna. Haren sustatzaile behinena joan den abuztuaren 10ean hil zen, minbiziak jota, Nikoli-k astelehenean plazaratutako ohar baten arabera.
Kajik buruhausgarria marka gisa erregistratu zezakeen, eta, horrela, etekin ekonomikoa atera ziezaiokeen jokoari. Ez zuen halakorik egin, ordea. BBC hedabideari 2007an adierazi zionez, ordainsari ekonomikoa baino garrantzitsuagoa zen ikustea jendeak jokoarekin gozatzen zuela. «Asko hunkitzen nau».
Nolanahi ere, ez dago argi sudokuak non duen jatorria. Teoria baten arabera, XVIII. mendeko matematikari suitzar batek sortu zuen; The New York Times egunkariak kaleratu izan duenez, ordea, mundu arabiarrera heldu zen VIII. edo IX. mendean, Txinatik abiatu eta India zeharkatu ondoren. Eta Frantziako zenbait egunkarik jokoaren aldaera bat argitaratu zuten XIX. mendearen amaieran.
Bertsio garaikidea
Bertsio garaikidearen sortzailetzat jotzen da Howard Garns arkitekto estatubatuarra. 1970eko hamarkadan asmatu zuen jokoa, eta Number Place izena jarri. Kajik 1984an ikusi zuen joko hura aurrenekoz. «Oso interesgarria eta dibertigarria zen». Baina izena ez zitzaion gustatzen. Eta sudoku izena jarri zion. Gaur arte. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202078/biziarazteko-ahaleginetan.htm | Ekonomia | Biziarazteko ahaleginetan | Aspaldian, Banka, Aldude eta Urepele biltzen dituen ibarrak biztanle anitz galdu ditu. Azken urteetan egoera hobetu bada ere, zaila da biztanleria eta lekuko ekonomia mantentzea. | Biziarazteko ahaleginetan. Aspaldian, Banka, Aldude eta Urepele biltzen dituen ibarrak biztanle anitz galdu ditu. Azken urteetan egoera hobetu bada ere, zaila da biztanleria eta lekuko ekonomia mantentzea. | Nafarroa Behereko hiru herrik osatzen dute Aldudeko ibarra: Bankak, Aldudek eta Urepelek. Insee Frantziako Estatistika Institutuaren arabera, 1968. urtean Bankak 634 biztanle zituen; Aldudek, 718 eta Urepelek, 561. Berrogeita hamar urte berantago, 2018an, biztanle kontaketa egin zuten azken aldian, Bankak 347 herritar zituen; Aldudek, 327 eta Urepelek, 280: biztanleriaren erdia galdu du ibarrak mende erdi batez.
Hala ere, ematen du azken hamar urteetan kurba berriz goititzen hasi dela. Inseek argitaratu dituen 2013tik 2018ra bitarteko datuen arabera, Bankako biztanleria %2,97 emendatu da, eta Aldudekoa, %1,7. Urepeleko biztanleria, berriz, %8,2 apaldu da, eta zenbaki nahiko kezkagarria da herriarentzat. Dena dela, Bankaren eta Aldude herriaren demografiaren emendatzea gogoeta anitzen ondorio da. Erraterako, hiru herriko etxeek eta AIBA Aldudeko Ibarra Beti Aitzina elkarteko kideek elkarrekin egin dituzten proiektuen ondoriotzat jo dute biztanleria zenbait puntuz emendatu izana.
Azpimarratzekoa da ere, Aldudeko ibarrak biztanleen atxikitzeko edo lortzeko zailtasunak izanik ere, langabezia tasa zinez apala duela: %3koa. Ibarreko lanpostuak eta bertako ekonomia laborantzan oinarritzen dira nagusiki. Besteak beste, Kintoa zerriaren hazkuntza garatu dute ibarrean azken hamarkadetan, eta baita amuarrain hazkuntza ere.
Pascal Darrieumerlou AIBA elkarteko animatzailea da, eta lurralde hustuetan diren jarduera ekonomikoak, enpleguen sortzeko edo mantentzeko zailtasunak, eta garraioen arazoak esplikatu ditu, betiere «behetik gorainoko logikaren» garrantzia azpimarratuz. «Biziki inportantea da herri txikien problematiken entzutea eta hor izatea haien beharrei erantzuteko», segurtatu du. Pentsamendu horretatik abiatuz, hainbat gogoeta eraman ditu elkarteak, eta Darrieumerlouk uste du «dinamika eder bat» sortu dela haranean, elkartearen sorreraz gero.
AIBA elkarteak badu aitzinekorik: 1992tik 2012ra bitartean, ACVA Aldude Ibarreko Merkatarien Elkarteak haraneko ate irekiak antolatu zituen bi urtetarik behin. Gaur egun, ate irekiak antolatuak dira oraindik ere, eta «parada da ibarra ezagutarazteko, baita lekuko mozkin eta ekoizpenak agerian ezartzeko ere».
2006an, elkarteak ibarrean eragiteko behar gehiago ikusirik, hozka bat igotzea deliberatu zuen: urte oro gai berezi baten inguruko gogoetak plantan jarri zituen, aterabideak atzemateko eta eztabaidak sustatzeko helburuarekin. Hala, 2012an, ACVA zena AIBA bilakatu zen: orduraino, ekonomiaren, turismoaren eta laborantzaren gaietan soilik oinarritzen zen elkartea, baina beste arlo batzuetara zabaltzea ere erabaki zuen. Geroztik, ingurumena, gizarte langintza, kultura eta kirola ere sustatzen ditu elkarteak.
AIBA elkarteak lurraldeko hiru herriko etxeekin batera eramaten ditu proiektuak, ekonomia lokala mantendu eta sustatu ahal izateko. Erran bezala, 2006tik geroz antolatu dituzten ibarraren ate irekitzeen karietara ateratako gogoetak plantan ezarri dituzte proiektu jakin batzuen bidez. Pascal Darrieumerlouk argi ditu AIBAk tokiko ekonomia sustatzeko aitzinera eraman dituen ardatz nagusiak: lana eta zerbitzuak, garraioak, erakargarritasuna eta integrazioa.
Gai horien ildoan sortutako proiektuak anitz dira. 2016an, kasurako, garraioaren gaia landu zuten. Geroztik, Urepele eta Arrosa (Nafarroa Beherea) herriak lotzen dituen joan-jinkaria plantan jarri dute, eta egunero ari da, eta, duela gutxi, larunbat eta igandeetan ere erabilgarria da. Gainera, haranaren barruko auto partekatze sistema bat ere sortu dute, Txik Txak Kovoit webgune eta aplikazioaren bitartez. Hala, hurbileko zerbitzuak eskaintzea izan da helburua. Elkarteak bizikleta elektriko bat ere ezarri du herritarren esku, autoaren erabilera murrizteko nahikeriarekin.
Gainera, 2018an, AIBA elkarteak kanpaina bat eraman zuen 50 urtetik gorako ibarreko enpresaburuen ikustera joanez. Helburua segidarik ez zuten negozioei buruzko gai tabuen haustea izan zen. Izan ere, Darrieumerlouk azaldu du barnealdean «zaila» izan daitekeela familiako enpresa bat familiakoa ez den erosle baten esku uztea, hala nola laborantza etxaldeen kasuan. Kanpaina horren bidez, enpresa batzuek segida aurkitu ahal izan dute, ohiko familiako segidatik kanpo.
Era berean, bertako enpleguak sortzeko, Bankan eremu berri baten sortzearen ideia aipatu zuen AIBAk, Euskal Hirigune Elkargoarekin partaidetzan. «Pandemia garai honetan ontsa ikusi dugu lan egiteko manera berriak badirela; leku berri hori telelanaren bultzatzeko erabiltzen ahalko litzateke, gazteak haranetik bertatik lanean aritu daitezen, eta haien baitatik proiektu berrien muntatzeko baliabide egokiak ukan ditzaten», esplikatu du.
Horrez gain, 2020an, klima aldaketa, hidroelektrizitatea, elikadura baliabideen garapena eta ingurumenari loturiko beste gai batzuen inguruko gogoeta eraman zuen AIBAk.
Gerora begira, AIBAk etxebizitzaren inguruko lan bat eramateko xedea du. «Etxebizitzaren gaia lantzea ezinbestekoa da, aterabideak proposatu behar baititugu gazteak gure herrietan egon daitezen», erran du Darrieumerlouk. Haren arabera, ibarreko etxeen %19 hutsik daude. Etxe hutsen arazoari aterabideak atzemateko, Euskal Hirigune Elkargoarekin eta etxe berrikuntzan espezializatutako arkitektoekin lanean aritu dira azken urte eta erdian, «ahal bezain laster etxe horietan gazteak bizi ahal izan daitezen».
Biztanle kopurua emendatzeko, berriz, integrazioaren gaia lantzen du AIBAk, kanpotik etorritakoen etorrera errazteko asmoz. Darrieumerlou: «Demografiaren berriz abiarazteko, ibarrekoak ez diren jendeen behar handia dugu ere, eta horien integratzea ezinbestekoa da».
Aldudeko ibarraren parte diren Aldudeko eta Bankako herriek demografiaren hobetze bat izan duten arren, Urepeleko herria biztanleak galtzen ari da oraindik ere. Herriko auzapez Xole Airek dioenez, «zahar anitz bada, sortze anitzez gutxiago, eta gazteak ez dira hainbeste herrian egoten».
Haren ustez, gaur egun, herriak bi desafio nagusi gainditu behar ditu: «Gazteak atxikitzea, eta jende berriari ongietorria egitea, urte guzian». Ibarrean bertan enpleguak izanik ere, orokorrean, «lanera heldu dena beheiti doa berriz, Baigorrira edo Orzaizera». Haraneko hiru herrietarik, «Urepelek sufritzen du gehienbat». Azalpen geografikoa eman dio Airek arazoari: «Ibarreko herririk urrunduena da. Ederra da, segur, baina hori ez da aski».
Hala ere, auzapezak badu esperantza. «Gazte andana bat herriko etxean sartu dira, Urepelek lan altxatzen du, eta entseatzen gara zerbitzuak plantan ematen. Baina egia da ez bazira laboraria ez dela lan handirik Urepelen», aitortu du. Zerbitzuetan ere eskasiak badira: kasurako, ez da medikurik, eta saltegi ttipi bakarra ibar osoarentzat. Airek dio horiek garatu behar direla gazteak bertan egon daitezen: «Zerbitzuak garatzekoak dira, baratzezain baten instalatzeko proiektua ere plantan jarri da, eta horren itzulian dinamika bat sortuko dugu, lanpostuekin ere, beharbada», erran du.
Beste proiektuetako bat haur eta gazteei animazioen eskaintzea da, «beti ibarretik atera behar baitute, Orzaizera edo Donibane Garazira». Arazo horren aterabidea proposatu berri dute ibarreko hiru herrietako herriko etxeekin. Izan ere, duela aste batzuk, Gaintiar Gazte elkartea sortu zuten Banka eta Aldudeko herriekin batera. Elkarte sortu berria Urepelen kokatu dute. «Aste honetatik goiti, bertako haurrei eta gazteei animazioa eskainiko zaie bi Urepeldar gazte diplomadunekin», azaldu du Airek.
AIBA elkarteari dagokionez, Urepeleko auzapezak gauzak argi ditu: «Uste dut hiru auzapezak ados garela gai horrekin: AIBA motor bat da gure ibarra biziarazteko, proiektu eta gogoeta bultzatzaile baita. Gogoeta horietarik, gero, obratzen ahal diren proiektuak sortzen dira. Biziki garrantzitsua da AIBA eta herriko etxeen arteko lotura».
Gainera, AIBAk alderdi politikorik ez ukaitearen garrantzia azpimarratzen du Airek. Haren aburuz, horri esker «herriko etxean sartzen ahal ez den edo sartu nahi ez duen herritarrak inplikatzeko» tresna egokia da.
Bihar: Nafarroako Pirinioak. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202079/959-galdutako-biztanleak.htm | 959: Galdutako biztanleak | 959: Galdutako biztanleak. | Demografia apaltze handia izan du Aldudeko ibarrak. Frantziako Estatistika Institutuaren arabera, 50 urtez, 1968tik 2018ra bitartean, herritar kopurua erdiz beheititu da. 1968an, 1913 herritar bizi ziren hiru herrietan. 2018an, 954 herritar zenbatu zituzten Banka, Aldude eta Urepelen. Orotara, beraz, 959 herritar galdu dituzte. | ||
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202080/gerd-mueller-cruyffen-lekua-hartzear-egon-zenekoa.htm | Kirola | Gerd Mueller Cruyffen lekua hartzear egon zenekoa | Herbehereetako izarra fitxatzeko zituen zailtasunak kontuan hartuta, Bartzelonaren zuzendaritza Alemaniako aurrelari zendu berria fitxatzear egon zen 1973ko udan. Estatu arrazoiek eragotzi zuten. | Gerd Mueller Cruyffen lekua hartzear egon zenekoa. Herbehereetako izarra fitxatzeko zituen zailtasunak kontuan hartuta, Bartzelonaren zuzendaritza Alemaniako aurrelari zendu berria fitxatzear egon zen 1973ko udan. Estatu arrazoiek eragotzi zuten. | Igandean hil zen Gerd Mueller futbolaria. 1960ko hamarkadaren amaierako eta 1970eko hamarkadaren hasierako munduko golegile nagusia izan zen, eta Bartzelonak fitxatu egin nahi izan zuen, 1973ko udan. Berez, Johan Cruyff erostea zen Bartzelonako klubaren zuzendaritzaren helburua, baina, hori egiteko zituen zailtasunak aintzat hartuta, beste alternatiba bat bilatu zuen, eta alemaniarra fitxatzen ahalegindu zen. Bi aldeak ados zeuden, baina, azken orduan, bertan behera geratu zen fitxaketa, estatu arrazoiak medio. Uztailaren 13a zen. Hilabete pasa geroago, 1973ko abuztuaren 18an, Cruyffek Bartzelonarekin sinatu zuen. Esan daiteke, beraz, Alemaniako Errepublika Federaleko agintarien esku hartze hura gertatu izan ez balitz, futbolaren azken 50 urteotako idatzitako historia bestelakoa litzatekeela, neurri batean, behintzat.
Gertatutakoaren haria ez galtzeko, gertakariak modu kronologikoan kontatzea komeni da. Cruyff zen ordu hartan izar nagusia. Amsterdamgo Ajax taldearekin, 1971ko, 1972ko eta 1973ko Europako Kopak —egungo Txapeldunen Liga— irabazi zituen, eta Urrezko Baloi bat bazuen dagoeneko. Bartzelonak bi urte zeramatzan haren atzetik, baina negoziazioak katramilatuta zeuden 1973ko uda hartan. Mueller ez zen herbeheretarra bezain dotorea, ez, baina ez zen atzera geratzen. Alemaniako selekzioaren eta Bayern Munichen erdiko aurrelaria zen, partidako gol bat edo gehiago sartzen duten horietakoa, 1970eko Munduko Kopan eta 1972ko Eurokopan golegile nagusia izandakoa, eta 1970ean Urrezko Baloia irabazitakoa.
Mueller, Alemaniako Errepublika Federalak Munduko Kopa irabazi zuenean, 1974an. EFE
Uztailaren 11n, Europako klub nagusien arteko bilera bat egin zuten Zurichen (Suitza), eta Bartzelonaren ordezkariak Bayernekoekin eta Muellerrekin batzartu ziren. Mundo Deportivo kirol egunkariko kazetari Moreno de las Herasek deitu zion Bartzelonaren kudeatzaile Armand Carabeni, eta Carabenek albistea baieztatu zion: «Akordioa erabatekoa da; are, kontratua idatzita dago. Dena sinatzear zegoen, baina eragozpen batzuk sortu dira azken orduan, eta elkarrizketak bere horretan utzi ditugu». Kudeatzaileak gaineratu zuen jokalariaren esku zegoela azken erabakia, eta azken orduan atzera egiten baldin bazuen ezingo zela izan arrazoi ekonomikoengatik.
Muellerrek denbora eskatu zuen erabaki bat hartzeko. Hurrengo egunean, uztailaren 12an, Bild Zeitung Alemanian gehien saldua zen egunkariaren azalean izenburu hau jarri zuten: «Mueller Espainiarekin negoziatzen ari da. Falta zitzaiguna. Hiltzear da gure hamaikako nazionala?». Izan ere, kontuan hartu behar da uda hartan bertan Alemaniako beste izar batek, Gunter Netzerrek, Real Madrilekin fitxatu zuela, eta hurrengo urtean, 1974an, Munduko Kopa zela jokatzekoa Alemanian.
Ezin da jakin Muellerrek zenbat bilera eduki zituen uztailaren 12 hartan, baina bi, gutxienez, bai. Batetik, Bavierako Finantza ministro Ludwig Huberrekin; eta, bestetik, Helmut Schone Alemaniako selekzioaren hautatzailearekin. Uztailaren 13an, Alemaniako prentsarekin mintzatu zen selekzioaren golegilea: «Bartzelonaren eskaintza tentagarri bat baztertu dut, eta Bayernen jarraituko dut». Kito.
Vilasecaren hitzak
Bartzelonaren zuzendaritzako kidea zen orduan Josep Lluis Vilaseca. Urte batzuk geroago, 2007an, Bartzelonaren museoaren esku utzi zuen garai hartako dokumentazioa. Horren harira elkarrizketatu zuten Catalunya Radio-n. «[Bayernen] Kirol zuzendariak esan zigun gobernuko norbaitek eduki zuela negoziazioen berri, eta, 1974ko Munduko Kopan Alemanian jokatzekoa zenez, barregarri ez gelditzeko mugitu ziren; espainiar batzuek eraman ez zezaten Bayernen eta selekzioaren erdiko aurrelaria», azaldu zuen.
Azkenean Cruyff fitxatu zuen Bartzelonak, diru gehiago ordainduta, Vilasecaren arabera: «Muellerren jokoak ez gintuen txunditzen, ezin zen Cruyffekin konparatu inondik inora, baina golak sartzen zituen. Golak sartzeko makina bat zen». Hurrengo hiru urteetan, 1974an, 1975ean eta 1976an Europako Kopa irabazi zuen Bayern Munichek; Cruyffek, bien bitartean, liga bakarra irabazi zuen Bartzelonarekin jokatutako bost denboraldietan.
Bi jokalariak aurrez aurre aritu ziren 1974ko Munduko Kopako finalean. Alemaniak 2-1 irabazi zuen, eta, hortaz, Alemaniako Errepublika Federaleko agintariak lasai geratu ziren. Muellerrek, gainera, gol bat sartu zuen, bere selekzioaren bigarrena. |
2021-8-17 | https://www.berria.eus/albisteak/202081/jakobsenek-irabazi-du-espainiako-vueltako-laugarren-etapa.htm | Kirola | Jakobsenek irabazi du Espainiako Vueltako laugarren etapa | Esprint batean erori, bizi-arriskuan ipini eta urtebetera nagusitu da txirrindulari herbeheretarra itzuli handi bateko etapa batean. Taaramae lurrera joan da segurtasun gunean, eta lidertzari eutsi ahal izan dio | Jakobsenek irabazi du Espainiako Vueltako laugarren etapa. Esprint batean erori, bizi-arriskuan ipini eta urtebetera nagusitu da txirrindulari herbeheretarra itzuli handi bateko etapa batean. Taaramae lurrera joan da segurtasun gunean, eta lidertzari eutsi ahal izan dio | Bizitzaren gorabeherak zer diren: Iazko Poloniako Itzulian eroriko oso larria izan eta urtebete pasatxora, Espainiako Vueltako laugarren etapa irabazi du gaur Fabio Jakobsenek (Deceuninck). Sekulako abiaduran osatu da holandarra. Zortzi hilabetez izan zen lehiatik kanpo, erorketaren ondorioak gainditu bitartean. Beste lau hilabete baino ez ditu behar izan sasoia findu, eta izan zitzakeen arrasto psikologikoak gainditzeko. Abaila batean itzuli da onenera, eta halaxe gailendu da gaur ere, azkarrenen arteko borrokan. Arnaud Demareri (Groupama) eta Magnus Cort Nielseni (Education) hartu die aurrea, eta hala, igandeko bigarren postua hobetu du. Bestalde, amaieran erori egin da Rein Taraamae (Wanty), lasterketako liderra, baina eutsi egin dio elastiko gorriari: azken hiru kilometroen barruan izan du ezbeharra.
Oso bukaerara arte itxaron du tropelak benetako lehia abiatzeko. Bertatik Joan Bouk (Euskaltel-Euskadi) eta Angel Madrazo eta Carlos Canalek (Burgos BH) egin dute ihes, baina haien ahaleginak ez du multzo nagusia batere mehatxatu. Lau minutuko aldea izan dute gehienez, eta onenek begien bistan zituzten jada oraindik 30 kilometro gelditzen zirela. Goizegi zen ihesaldia deusezteko, eta berriro alde egiten utzi diete, harik eta 13 kilometroren faltan harrapatu dituzten arte.
Lanean Groupama ari zen, eta Alpecinek eta Deceuninckek beste estutu bat eman diote erritmoari. Funtsean, haiek zituzten esprinterrik azkarrenak. Alex Aranburuk (Astana) eta Jon Aberasturik (Caja Rural) ere beren aukerak izan zitzaketen, amaierak goranzko joera izaki, baina oso gaizki kokatuta iritsi dira esprintera. Jakobsen, ordea, itsasi egin da Demareren gurpilera, eta frantziarra nagusitasunez aurreratu du azken ahaleginean. Aberasturi 13. izan da, eta 16. Aranburu. Bestalde, faboritoak batera eta atseden hartuta helmugaratu dira.
Bihar ere oso egun lasaia izan beharko lukete oilarrek, Tarancon eta Albacete artean jokatuko den etapan. 184 kilometroko saio etzana izango da, azkarrenentzako oso aproposa. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202100/landunak-45-gehiago-dira-nafarroan-urteko-bigarren-hiruhilekoan.htm | Ekonomia | Landunak %4,5 gehiago dira Nafarroan, urteko bigarren hiruhilekoan | Nastaten arabera, 6.000 pertsona gehiago daude beharrean (+%2,2) urteko lehen hiruhilekoaren aldean; urte arteko tasan, berriz, 12.200 gehiago dira. Hala ere, 32.600 langabe zeuden Nafarroan 2021eko bigarren hiruhilekoan, iaz baino 2.100 gehiago | Landunak %4,5 gehiago dira Nafarroan, urteko bigarren hiruhilekoan. Nastaten arabera, 6.000 pertsona gehiago daude beharrean (+%2,2) urteko lehen hiruhilekoaren aldean; urte arteko tasan, berriz, 12.200 gehiago dira. Hala ere, 32.600 langabe zeuden Nafarroan 2021eko bigarren hiruhilekoan, iaz baino 2.100 gehiago | Ekonomiaren suspertzearekin batera hazten ari da enplegua Euskal Herrian, langabeziaren azken datuek erakutsi duten moduan. Nastatek, orain, landunak zenbat hazi diren eman du jakitera, eta urte arteko tasaren hobekuntza adierazgarria da, 2020ko bigarren hiruhilekoaren aldeari erreparatzen diona. Izan ere, %4,5 hazi da erakusle hori; edo beste modu batera esanda: 12.200 pertsona gehiago daude okupatuak Nafarroan aurtengo apiriletik ekainera doan epealdian iazkoan baino. 2021eko eboluzioa oso argia izan da, halaber, lehen hiruhilekotik bigarrena urrats handia egin baitu aurrera landunen kopuruak: 6.000 gehiago zenbatu ditu Nastatet, %2,2 gehiago.
Horiek horrela, langabezia %9,2 apaldu da azken hiruhilekoan, hau da, 3.300 pertsona gutxiago azaltzen dira langabeen zerrendan. Guztira, 32.600 langabe zeuden Nafarroan, 2021eko bigarren hiruhilekoan. Baina, hala ere, azken hamabi hilabeteetan 2.100 langabe gehiago daude, hau da, %7,1 gehiago.
Nafarroako eskualdeei dagokienez, Tuteran eta Erribera garaian erregistratu dira langabezia tasa handienak, %11,8koak. Tuteran puntu bat apaldu da azken epealdian, eta Erribera garaian sei ehunen igo da. Gizonen artean, Erribera garaian dago tasa handiena, %11,9koa eta Erdialdeko Nafarroako ekialdean apalena, %6,5ekoa. Emakumeei dagokienez, Tuteran daude langabe gehien, %11,9ko tasarekin, eta Erdialdeko Nafarroako ekialdean gutxien, %7,4ko tasarekin.
Landunak, eskualdeka
Landunei begira jarrita, berriz, Iruñerrian dago jarduera tasa handiena, %61,6koa; aurreko epealdiko datua zertxobait hobetu da, beraz. Nafarroako Ipar-mendebaldeak erakusten du jarduera biziena ondoren, %56ko tasarekin, azken hiruhilekoan 1,82 puntu igo ondoren. Gizonen artean, Iruñerria da landun gehien dituen eskualdea, %64,6ko tasarekin, eta Lizarraldea da jarduera apalena duena, %57,5eko tasak islatzen duenez. Emakumeen artean, berriz, Iruñerria azaltzen da berriro emakume landun gehien dituen eskualde gisa, %58,8ko tasarekin, eta tasa apalena duena Lizarraldea da, era berean, %47,9ko tasarekin. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202101/olatz-rivera-da-fifako-epaile-nagusi-izango-den-lehen-euskal-emakumea.htm | Kirola | Olatz Rivera da FIFAko epaile nagusi izango den lehen euskal emakumea | Epaileak adierazi du «ez zuela espero» maila igoera eta, aurretik «bide luzea» duen arren, «oso pozik eta hasteko gogotsu» dagoela. | Olatz Rivera da FIFAko epaile nagusi izango den lehen euskal emakumea. Epaileak adierazi du «ez zuela espero» maila igoera eta, aurretik «bide luzea» duen arren, «oso pozik eta hasteko gogotsu» dagoela. | Olatz Riverak (Bilbo, 1996) hemezortzi urterekin egin zuen epaile izateko lehen ikastaroa, eta, orain, FIFA Nazioarteko Futbol Federazioko epaile nagusi izendatu dute. Ez da izango nazioarteko partidetan ariko den lehen aldia, duela bi urte egin baitzuen nazioarteko debuta laugarren epaile gisa; baina maila igoera hori «ez zuela espero», adierazi dio Riverak Euskadiko Futbol Federazioari.
Nazioarteko partidetan epaile nagusi izango den lehen euskal emakumea da, eta azaldu du «oso pozik eta hasteko gogotsu» dagoela. Jakin badaki aurretik «bide luzea» duela, baina aitortu du «emakumezkoen zein gizonezkoen futbolean aurrera egiten jarraitu» nahi duela. Norgehiagokei dagokienez, berriz, Riverak ez du «lehentasun berezirik», eta adierazi du egokitzen zaion partida «ondo» egokituko zaiola. Eta gaineratu duenez, «dena ondo badoa», etorkizunean izango du «partida politak arbitratzeko aukera».
Itugarpe, Bizkerre eta Arratia taldeetako futbol jokalari gisa hasi zuen bere ibilbidea Riverak, eta gero egin zuen epaile izateko jauzia. 2020an urteko epailerik onenaren Marca saria jaso zuen, eta orduan adierazi zuen «gizonezkoen Hirugarren Mailara igotzeko eta nazioarteko partidak arbitratzeko lanean» ari zela.
Epaile bizkaitarrak Euskadiko Futbol Federazioari adierazi dioenez, gaur egun, hasi zenean baino «askoz emakume gehiago» dabiltza arbitratzen, eta nabarmendu du «bidea erraza ez den arren» epaile horiek aurretik «etorkizun handia» dutela. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202102/energiaren-demagogia-eta-mezu-argien-beharra.htm | Ekonomia | Energiaren demagogia eta mezu argien beharra | Energiaren demagogia eta mezu argien beharra. | Estatuko tenperatura altuen ondorioz, kontsumo energetikoa handitu egin da, eta, hala, energiaren kostuaren inguruko liskar politikoa sortu da. Udako liskar horren zaratak duela egun batzuk Klima Aldaketari buruzko Adituen Gobernuen arteko Taldeak jendaurrean jarri zuen Panelaren analisi interesgarria eta beharrezkoa ezkutuan utzi du.
Dimentsio globala duten tentsio handiko bi alderdi, zeinak tokiko eremuarekin eta etxekoarekin lotuta baitaude: energia –haren sorkuntza, kontsumoa eta kostua–, ongizatearekin eta industria-garapenarekin bete-betean lotuta dagoena, bai eta klima-aldaketarekin dugun erronka handiarekin ere. Eta, horren aurrean, zarata publikoa areagotu egiten da, salaketen gurutzatze batean oinarrituta, kontraste zorrotzerako aukerarik gabe eta elkarrizketa bat lasai izateko aukerarik gabe, kontuan hartuta hori dela, hain zuzen, hainbesteko garrantzia duen gai horrek behar duena.
Planeta osoan eragina duen mundu-mailako arazo baten aurrean gaude. Asko dago jokoan, eta errealitate energetikoak Euskadik ere aurre egin behar dien inkoherentzia batzuk azaleratzen ditu.
Energiaren kostuaren formula ez da kontu erraza, eta konplexutasun horretan ari da demagogia politikoa, hain zuzen, pagotxa aurkitzen. Gai lerrakor horretan murgildu aurretik, ikuspegi konstruktiboa eman nahi nuke, eta, horretarako, hobekuntza garrantzitsuko zenbait alderditan jarri fokua.
Azken asteotako egoeran ekaitz perfektua eragiten duten zenbait baldintza bizitzen ari gara: klimatizazioko eskari elektriko handia tenperatura altuen ondorioz; beherakada ekoizpen eolikoan; gas naturalaren prezio altua, eta CO2aren prezioaren goranzko joera.
Lehen bi motiboen ondorioz, ziklo konbinatuetatik datorren energia (aldizkako energia berriztagarrietarako babes-energia) ohi baino gehiago integratu behar da. Sorkuntza mota horrek prezioen mendekotasun handia du, bai lehengaiaren prezioarena –gas naturala, besteak beste– bai isuritako CO2aren tonaren prezioarena. Bi prezioak altu daude; beraz, orduko megawatt-en (MWh) sorkuntzak zentral horietan gaur egun kostu altua du. Zentral horiek energia elektrikoaren eskariari erantzuteko beharrezkoak direnez, eguneroko merkatuaren erreferentzia-prezioa markatzen dute.
Euskadin, Arabako lurraldean une jakinen batean izan ezik, ezin dugu esan bero gehiegi egin duenik, eta, halere, aipatutako alderdi guztiek gure elektrizitatearen prezioan ere badute eragina. Ondorioz, hausnarketa eta ondorio garrantzitsuak ditugu; izan ere, Euskadin, ia ez dugu energia eolikorik sortzen (ustezko kontrako jarrera batek eragotzita), gure lurpean eskuragarri dagoen gas natural bati uko egin diogu, eta CO2aren kostua, logikoa denez, gero eta handiagoa da, klima-aldaketaren mehatxuen aurkako borrokarekin bat datorren trantsizio energetiko batengatik ordaintzea dagokigun prezioa izanik.
Trantsizio energetikoa eta klimatikoa badatoz. Edo egiten ditugu edo egiten dizkigute. Eztabaida bideratu behar da; izan ere, Euskadin, energia gutxi ekoitzi eta asko kontsumitzen dugu, eta desberdintasuna beste batzuek ezartzen diguten prezioan erosten dugu. Gure etxeetako argiaren fakturan du eragina, bereziki kalteberenean, eta gure enpresenean eta haien lehiakortasunean.
Herrialde industriala gara. Gure enpresek merkatu elektrikorako sarbidea baldintza lehiakorretan behar dute; izan ere, gure ekonomiaren zati handi bat eta kalitatezko enplegu asko horren mende daude.
Lehen hausnarketa. Mota guztietako berriztagarriak areagotu behar ditugu (eta biltegiratze-soluzioak), parke eolikoak eta fotovoltaikoak barne. Euskadik energia berriztagarrien ekoizpen oso txikia du, eta emaitza horrek ez du zentzurik munduan puntakoa eta lehiakorra izan den sektore industrial energetikoa sortzeko gai izan den herrialdean. Sorkuntza eolikoaren Euskadiko ekosistema teknologiko-industrialak teknologia liderra du, eta ingurumen aldetik berritzaileak diren soluzioak eskaintzen ditu, zeinak nazioarte-mailan esportatzen baititugu, baina Euskadin motibo soziopolitikoengatik ezartzeko gai ez garenak.
Bigarren hausnarketa. Gasaren inguruan hartutako erabakiarekin kontsekuenteak izan behar dugu, berriztagarriek behar duten osagarria baita, harik eta energia modu jasangarriagoan biltegiratzeko irtenbiderik izan arte. Euskadik baztertu egin du bere gasaren kudeaketara jotzea, nahiz eta gas naturalaren erosotasun-sistemara egokituta jarraitu eta inportatutako gasaren prezioak ekonomia- eta ingurumen-kostu handiagoa duela jakin.
Hirugarren hausnarketa. «Kutsatzen duenak ordaindu behar du» printzipioari jarraikiz eta CO2aren emisioaren kostua ikusita, zergatik ez dugu ahalegin handiagoa egiten «aurrezpen energetikoaren» printzipioan? Egunotako eztabaidan, Estatuko puntu askotan beroak izan diren jardunaldietan, inork ez du ikuspegi hori sartu, eta erronka har liteke, eta energiaren kontsumoaren murrizketa planteatu. Energiarik onena kontsumitzen ez dena da. Energia-efizientzia neutraltasun klimatikoaren eta deskarbonizazioaren erronkari aurre egiteko funtsezko elementuetako bat izan da eta izaten jarraituko du. Hori da EEE-Energiaren Euskal Erakundearen sorrerako helburuetako bat, eta Euskadi eta Euskadiko industria erreferente dira horretan.
Euskadin, duela 40 urtetik hona, EEE izateak dakarkigun indarra dugu. Erakunde horrek, energiaren kostuaren arauketan esku hartzeko gaitasunik ez badu ere, jakin du Euskadiko sistemak petrolioaren eta ikatzaren eratorrien mendekotasuna murritz dezan laguntzen. Gas naturalaren banaketa- eta garraio-sistema bat finkatzeak, Euskadiko geografia osotik eskala txikian eta handian teknologia berriztagarriak sustatzeak eta, batik bat, energia-efizientziaren aldeko apustuak berotegi-efektuko gasen emisioa % 27 murrizten lagundu dute, eta, ondorioz, kostu energetikoak murrizten. Hala egin du, industriara bideratutako dimentsio handiko jarduketa eta programekin, tokiko administrazioarekiko elkarlan publiko-pribatuan, eta etxeetan sartuz, galdara, leiho, etxetresna elektriko edo ibilgailuetako renove laguntzen bidez.
Azken batean, egiturazko ekarpen horrek herritarren bizi-kalitatean izan du eragina; izan ere, onura ekarri du, halaber, kutxa publikoetan, eta hobekuntza, ingurumenaren kalitatean. Erakunde publiko hori gizartearen zerbitzura dago, eta jakin du industria-egiturarekin elkarlanean jarduten, eta entzuten ari garen ideia guztietan jarraitzeko moduko eredutzat har liteke.
Ez dago zalantzarik, eztabaida sakona eta zintzoa behar da elektrizitatearen tarifaren eta energiaren merkatuaren funtzionamenduaren inguruan, baina ez du ematen adabakiek eta udako gau bateko ideiek egiturazko irtenbiderik ekarriko dutenik.
Giroa gehiago ez berotzearren, beharbada zuhurtasuna eta erantzukizun politikoa beharko genituzke, ez dagokion lekuan nahaspilarik ez eragiteko. Gizarteak eskertuko du ahalegina egitea gertatzen ari denaren inguruko irakurketa arduratsua egiteko eta, batik bat eta nagusiki, energia izeneko konplexutasun horren sektore eta pertsona kalteberenekin irakurketa solidarioa egiteko. | |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202103/burdin-arokoak-izan-litezkeen-aztarnak-aurkitu-dituzte-ahtaren-lanetan-tafallan.htm | Kultura | Burdin Arokoak izan litezkeen aztarnak aurkitu dituzte AHTaren lanetan, Tafallan | Gune egituratu bat topatu dute, esparru baten parte izan daitekeena. Uste dute hortik gertu garai bereko beste esparru bat egon litekeela. Halere, gainazaleko geruzak baino ez dituzte aztertu oraindik | Burdin Arokoak izan litezkeen aztarnak aurkitu dituzte AHTaren lanetan, Tafallan. Gune egituratu bat topatu dute, esparru baten parte izan daitekeena. Uste dute hortik gertu garai bereko beste esparru bat egon litekeela. Halere, gainazaleko geruzak baino ez dituzte aztertu oraindik | Bigarren Burdin Arokoak (K. a. 400-100) izan litezkeen aztarna batzuk aurkitu dituzte Tafallako La Gariposan (Nafarroa), AHT abiadura handiko trenaren lanen eremuan, Nafarroako Gobernuak jakinarazi duenez. Gune egituratu bat aurkitu dute, esparru baten parte izan litekeena, eta ikertzaileek uste dute handik gertu garai bereko beste esparru bat egon litekeela. Gainazaleko geruzak baino ez dituzte aztertu oraindik: ez dute aurkikuntzaren azalera osoa analizatu, ezta egituren munta eta kronologia ere.
Adif Espainiako Trenbide Azpiegituren Administratzailea drainatze lanak eta miaketa arkeologikoak egiten ari da AHTarentzat aurreikusitako ibilbidean. Behaketa horietako batean aurkitu dituzte aztarnak. Hain zuzen, Nafarroako Inbentario Arkeologikoak mugatutako gune baten ekialdean kokatzen dira egiturok: zedarritutako eremua erromatarren garaiko etxalde baten kokalekua izan zen.
Aurkikuntzaren gunea hesitu egingo dute laster (5.000 metro koadro inguru), Nafarroako Gobernuko Kultura Sailak aztarnak ikertuko baititu. Adifek adierazi duenez, ohikoak izaten dira gisa horretako aurkikuntzak trenbide azpiegiturak eraikitzen direnean; ez du uste eragina izango duenik AHTrentzat aurreikusitako ibilbidean. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202104/nomadland-ek-jasoko-du-fipresci-sari-nagusia-donostiako-zinemaldian.htm | Kultura | 'Nomadland'-ek jasoko du Fipresci sari nagusia Donostiako Zinemaldian | Jaialdiaren inaugurazio ekitaldian banatuko dute. Finalistak izan dira Druk; Quo Vadis, Aida?; What Do We See When We Look at the Sky?; eta Bad Luck Banging or Loony Porn. | 'Nomadland'-ek jasoko du Fipresci sari nagusia Donostiako Zinemaldian. Jaialdiaren inaugurazio ekitaldian banatuko dute. Finalistak izan dira Druk; Quo Vadis, Aida?; What Do We See When We Look at the Sky?; eta Bad Luck Banging or Loony Porn. | Fipresci Prentsa Zinematografikoaren Nazioarteko Federazioko kideek 2021eko filmik onenaren sari nagusia emango diote Chloe Zhaok zuzendutako Nomadland pelikulari. Mundu osoko 633 kritikarik hartu dute parte bozketan. Jaialdiaren inaugurazio ekitaldian banatuko dute saria.
2020ko uztailaren 1etik aurrera estreinatutako filmak egon dira lehian, eta, irabazleaz gain, lau finalista egon dira: Thomas Vinterbergen Druk —Europako filmik onenaren saria eta gizonezko aktorerik onenaren Zilarrezko Maskorra irabazi zituen iaz Donostiako Zinemaldian, eta nazioarteko filmik onenaren Oscar saria eman diote aurten—; Jasmila Zbanicen Quo Vadis, Aida? —Veneziako Zinemaldian parte hartu zuen iaz, eta nazioarteko filmik onenaren Oscar sarirako izendatu dute—; Alexandre Koberidzeren Ras vkhedavt rodesac cas vukurebt? / What Do We See When We Look at the Sky? —Berlinalen lehiatu zen iaz, eta Fipresci saria lortu zuen han—; eta Radu Juderen Babardeala cu bucluc sau porno balamuc / Bad Luck Banging or Loony Porn —Urrezko Hartza aurtengo Berlinalen—.
Nomadland Zhaoren hirugarren film luzea da. Songs My Brother Taught Me (2015) eta The Rider (2017) egin zituen aurretik. Nomadland Perlak sailean erakutsi zuten iaz Donostiako Zinemaldian, Veneziako Zinemaldian Urrezko lehoia irabazi eta gero. Filmak sari ugari jaso ditu aurten; besteak beste, filmik onenaren, zuzendaririk onenaren eta emakumezko aktorerik onenaren Oscar sariak.
Dena atzean utzi eta, karabana zahar bat lagun duela, AEBetako errepidean barrena bizi den emakume baten istorioa kontatzen du filmak. Frances McDormandek jokatzen du protagonistaren rola. Gidoia Zhaok berak idatzi zuen, Jessica Bruderren izen bereko liburuan oinarrituta.
Fipresci sari nagusia 1999. urtean sortu zen. Honako film hauek irabazi dute, besteak beste: Pedro Almodovarren Todo sobre mi madre-k (1999), Paul Thomas Andersonen Magnolia-k (2000), Jean-Luc Godarden Notre musique-k (2004), Michael Hanekeren Das weisse band-ek (2009), Abdellatif Kechicheren La vie d'Adèle-k (2013), Maren Aderen Toni Erdmann-ek (2016) eta Alfonso Cuaronen Roma-k (2019). Iazko zinemaldian ez zuten saririk eman, koronabirusaren krisiaren ondorioz jaialdiak eta estreinaldiak bertan behera utzi zituztela eta. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202105/hego-euskal-herrian-astebetez-luzatu-dituzte-indarrean-diren-murrizketak.htm | Gizartea | Hego Euskal Herrian astebetez luzatu dituzte indarrean diren murrizketak | COVID-19aren hedapena murrizte aldera, neurriei eutsiko diete Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak. Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiak onartu egin du etxeratze agindua abuztuaren 26ra arte luzatzea. | Hego Euskal Herrian astebetez luzatu dituzte indarrean diren murrizketak. COVID-19aren hedapena murrizte aldera, neurriei eutsiko diete Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak. Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiak onartu egin du etxeratze agindua abuztuaren 26ra arte luzatzea. | Koronabirusaren hedapenari aurre egiteko asmoz Hego Euskal Herrian indarrean diren neurri murriztaileak gutxienez astebete gehiagoan egongo dira indarrean. Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak gaur jakinarazi dute eutsi egingo dietela neurrioi, pandemiaren bilakaera ez delako oraindik aski ona.
Labi EAEko Babes Zibileko Planaren batzorde teknikoak gaur goizean erabaki du astebetez luzatzea Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan indarrean dauden neurri murriztaileak. Gotzone Sagardui Eusko Jaurlaritzako Osasun sailburuak azaldu duenez, abuztuaren hasieratik bilakaera epidemiologikoa hobera egiten ari da, bereziki azken hamalau eguneko intzidentzia metatuak beheranzko joera hartu duelako, baina Labik uste du «zuhurrena» dela neurri murriztaileei eustea, jaitsiera hori finkatze aldera. Izan ere, tasa hori handia da oraindik ere: 507koa da egun. Uztailaren 29an, 873koa zen tasa metatu hori, eta, ordutik, %40 jaitsi da. Hala ere, aldagai hori ez da nahi beste hobetu, eta, Bizi Berri Planaren arabera, hirugarren mailan dago oraindik erkidegoa. «Hobeto gaude, baina ez gaude ongi», ohartarazi du Sagarduik. Bereziki kezkatzekoa da azken asteotako kutsatzeek ospitaleetan eragindako presioa eta hildakoen kopurua. Osasun sailburuak jakinarazi duenez, oraintxe 331 lagun daude ospitaleratuak Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, eta horietatik 75 daude ZIUetan, larri. Sagarduik jakinarazi duenez, Osakidetzaren ZIUetan koronabirusak jota dauden 75 gaixoetatik 49 txertorik jaso ez duten herritarrak dira. Azken astean, 35 lagun hil dira gaitzarekin.
Datorren asteko ostegunean bilduko da berriro Labiren batzorde teknikoa, egoera aztertzeko.
Etxeratze agindua, hilaren 26ra arte
COVID-19aren hedapena murrizte aldera, neurriei eutsiko diete Nafarroan ere. Santos Indurain Nafarroako Gobernuko Osasun kontseilariak iragarri duenez, Nafarroako Justizia Auzitegi Nagusiak onartu egin du etxeratze agindua abuztuaren 26ra arte luzatzea, Nafarroako Gobernuak egindako eskaerari erantzunez. Horrenbestez daturik okerrenak dituzten herrietan debekatuta egongo da kalean ibiltzea 01:00etik 06:00etara asteburuetan, jaiegunetan eta herriko festetako egunetan. Indurainek Marian Nuin Osasun Publikoaren eta Lan Osasunaren Institutuko zuzendari kudeatzailearekin batera egin duen prentsaurrekoan ziurtatu duenez, beharrezkoa da gaueko mugikortasuna murriztea, datuek intzidentziaren «egonkortze bat» erakusten badute ere «zuhurtziaz» jokatu beharra dagoela irizten baitio. Datuak hobetzeko bidean txertaketak duen garrantzia nabarmendu du Indurainek, aurreko olatuen eta oraingoaren arteko desberdintasuna txertoak markatu duelakoan. Hala erakusten dute Nuinek emandako datuek ere: azken olatuan, txertaketaren bidez, heriotzen %89, ospitaleratzeen %80, ZIUetako ospitaleratzeen %70 eta sintomadun kasuen %46 eragotzi dira. Herritarren erantzun ona goraipatzearekin batera, Indurainek adierazi du «azken bultzada bat» falta dela, eta, ahalik eta herritar gehienak txerta daitezen, beste neurri bat iragarri du: gaitza igarotakoak txertatzeko epea bi hilabetera murriztu dute, eta ez dute sei hilabete igaro arte itxaron beharrik izango. Gainera, azaldu duenez, orain arte txertoari uko egin diotenei ere berriz deituko diete, hartzeko aukera eskainiz. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202106/43-gaixo-hil-dira-hego-euskal-herrian-aste-honetan-covid-19ak-jota.htm | Gizartea | 43 gaixo hil dira Hego Euskal Herrian aste honetan COVID-19ak jota | Beste 900 lagunek eman dute positibo COVID-19a atzemateko probetan. | 43 gaixo hil dira Hego Euskal Herrian aste honetan COVID-19ak jota. Beste 900 lagunek eman dute positibo COVID-19a atzemateko probetan. | COVID-19a atzemateko 8.978 proba egin zituzten, atzo, Hego Euskal Herrian, eta horietako 900ek eman dute positibo. Hala, positibo tasa %10ekoa da. Bizkaian atzeman dituzte positibo gehien, 374 izan baitira. Gipuzkoan 207 lagunek eman dute positibo, Araban 152k, eta Nafarroan ere 152 kasu atzeman dituzte. Gainera, Hego Euskal Herrian bizi ez diren beste hamabost lagunek ere eman dute positibo.
Ospitaleetako egoerari erreparatuz gero, Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak emandako datuen arabera, beste 58 herritar erietxeratu zituzten atzo. Hala, guztira 435 paziente artatzen dituzte Hego Euskal Herriko ospitaleetan koronabirusak jota. ZIUetan, orotara, 102 paziente daude, herenegun baino lau gehiago. Ipar Euskal Herriko datu zehatzik ez bada ere, gaur goizean, Michel Glanes Baionako ospitaleko zuzendariak France Bleu irratian adierazi du 43 paziente artatzen dituztela gaitzagatik, eta ospitalea «tentsio» egoeran dagoela adierazi du, deitorez.
Dena den, ospitaleetako datuek okerrera egin dute azken asteetan, eta, heriotzetan ere eragina du: Hegoaldean, %53,5 emendatu da koronabirusak jota hil diren herritarren kopurua, aste bakarrean. Abuztuaren 9tik 15era, 43 lagun hil ziren gaitzarekin. Aurreko astean, abuztuaren 2tik 8ra, 28 pertsona hil ziren. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202107/txantreako-gune-urdina-inposizio-bat-dela-salatzeko-manifestazioa-egingo-dute-gaur.htm | Gizartea | Txantreako gune urdina «inposizio» bat dela salatzeko manifestazioa egingo dute gaur | TX auzo ekimenak salatu du «interesdunak kontuan hartu gabe, behar bezala informatu gabe eta erabakian parte hartzen utzi gabe» hartu dutela erabakia, baina Enrique Maia alkateak adierazi du ez duela atzerapausorik emango. 20:00etan abiatuko da erabakiaren aurkako protesta. | Txantreako gune urdina «inposizio» bat dela salatzeko manifestazioa egingo dute gaur. TX auzo ekimenak salatu du «interesdunak kontuan hartu gabe, behar bezala informatu gabe eta erabakian parte hartzen utzi gabe» hartu dutela erabakia, baina Enrique Maia alkateak adierazi du ez duela atzerapausorik emango. 20:00etan abiatuko da erabakiaren aurkako protesta. | Gune urdina jarri nahi dute Iruñeko Txantrea auzoan; marrak laranjaz eta horiz margotuta daude dagoeneko, eta herritarrek irailaren 1ean hasi beharko dute aparkatzeagatik ordaintzen. Udalaren erabakiak hautsak harrotu ditu, eta hainbat herritar gune urdina ezartzearen kontra mobilizatu dira.
Duela hilabete batzuk, esaterako, TX auzo ekimena sortu zuten, besteak beste, erabakia «interesdunak kontuan hartu gabe, behar bezala informatu gabe eta erabakian parte hartzen utzi gabe» hartutako «inposizio» bat dela salatzeko. Izan ere, Txantreako egoiliarrek, merkatariek eta ostalariek adierazi dutenez, auzoan ez dute aparkatzeko arazorik.
Plataformak hainbat egitasmo eta mobilizazio bultzatu ditu dagoeneko. Auzoko hainbat kolektibotako ordezkariek, adibidez, 4.389 sinadura bildu dituzte, udalari «prozesu parte hartzaile bat» eskatzeko. Arartekoarengana ere jo dute, eta, TX ekimenak atzo jakinarazi zuenez, Nafarroako Arartekoak arrazoia eman die auzoko bizilagunei. Navarra Sumari proposatu dio «bizilagunekin informazio eta partaidetza prozesu bat» abian jartzea, «interesdun guztiek beren kezkak, oharrak, alegazioak edota alternatibak adierazteko aukera» izan dezaten.
Maia, bere erabakiari so
Hala ere, Enrique Maia Iruñeko alkateak adierazi du ez duela atzerapausorik emango: «Nik errespetu handia diot Arartekoari, baina guk irizpide teknikoen arabera jokatu behar dugu». Gaineratu du Txantrea «autoak erakartzen dituen auzo» bihurtuko litzatekeela, eta, beraz, «infernu» bilakatuko litzatekeela.
Aparkaleku mugatuaren kontra beste zenbait protesta egin dituzte. Bart, esaterako, laranjaz eta horiz margotuta zeuden marrak kolore gehiagoz margotu ditu norbaitek. Horrez gain, gaur arratsaldean, 20:00etan, manifestazioa egingo dute Sabicas plazatik abiatuta, «Stop gune urdina» lelopean. TX auzo ekimenak adierazi duenez, protesta «jendetsua» izango da. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202108/2019an-handitu-egin-zen-soldata-milioiduna-zuten-bankarien-kopurua-europan.htm | Ekonomia | 2019an handitu egin zen soldata milioiduna zuten bankarien kopurua Europan | 4.963 izan ziren milioi bat eurotik gora irabazi zutenak, aurreko urtean baino %0,51 gehiago. Ingalaterrako bankari batek 64 milioi euro irabazi zituen. | 2019an handitu egin zen soldata milioiduna zuten bankarien kopurua Europan. 4.963 izan ziren milioi bat eurotik gora irabazi zutenak, aurreko urtean baino %0,51 gehiago. Ingalaterrako bankari batek 64 milioi euro irabazi zituen. | Europako bankari aberatsek ez zuten krisirik nozitu 2019an. EBA Europako Banku Agentziaren arabera, urte hartan handitu egin zen milioi bat euro baino gehiago irabazi zuten bankarien kopurua. Europan 4.963 izan ziren diru sari hori jaso zutenak; aurreko urtean baino %0,51 gehiago, hain zuzen.
Txostenaren arabera, bankari aberats gehienak Erresuma Batuan bizi dira: 3.519, guztien %71. Hori bai, urte hartan, %2,6 jaitsi zen kopuru hori, hainbatek lekualdatzea erabaki baitzuten. Handik kanpo, Alemania izan zen bankari milioidun gehien hartu zituen herrialdea: 492. Hurrengo, Frantzia eta Italia, 241ekin. EBAren ustez, bi dira antzeko kopuru bat mantendu izanaren arrazoiak. Batetik, hainbat bankuk izandako emaitza onak; eta, bestetik, finantza erakunde handiek eginiko barne berrantolaketa lanak.
Txostenaren ezaugarriak ikusita, ezin da Euskal Herriaren kalkulurik egin. Hego Euskal Herrian egon daitezkeenak, baina, Espainiaren barnean zenbatzen ditu. Espainian, 2019an, 163 bankarik irabazi zuten milioi bat baino gehiago. Horien %60,1ek milioi bat eta bi milioi euroren artean irabazi zuten. 30ek irabazi zuten bi eta hiru milioi euro artean, eta hemezortzik, berriz, hiru eta lau milioi artean. Europan gehien irabazi zuen bankaria Ingalaterran bizi zen, eta 64 milioi euro irabazi zituen urte hartan.
Txostena irakurri nahi izanez gero, hemen (ingelesez). |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202109/haitiko-lurrikaran-hildakoak-2189-dira-gutxienez.htm | Mundua | Haitiko lurrikaran hildakoak 2.189 dira gutxienez | Ariel Henry Haitiko lehen ministroaren arabera, herrialdea «fisikoki eta mentalki suntsituta» dago; gutxienez 12.268 pertsona zauritu dira, eta 332 desagertu. 600.000 dira laguntza behar dutenak. | Haitiko lurrikaran hildakoak 2.189 dira gutxienez. Ariel Henry Haitiko lehen ministroaren arabera, herrialdea «fisikoki eta mentalki suntsituta» dago; gutxienez 12.268 pertsona zauritu dira, eta 332 desagertu. 600.000 dira laguntza behar dutenak. | Iturri ofizialek datu berriak eman dituzte gaur: dagoeneko 2.189 pertsona hil dira Haitin joan den larunbatean gertatutako lurrikararen ondorioz. Richter eskalan 7,2 gradukoa izan zen astindua, eta erreskate lanetan ari direnek 32 pertsona atera dituzte hondakinen artetik; gutxienez 332 desagertuta daude oraindik. Gainera, Grace ekaitz tropikalak bilaketa lanak zaildu ditu. Zaurituak 12.268 dira, eta laguntza behar dutenak 600.000. «Dena galdu duten familiak kontaezinak dira, eta, literalki, uholdeen ondorioz hankak uretan dituztela bizi dira orain», ohartarazi du Unicefek Haitin duen ordezkariak, Bruno Maesek.
Kaotikoa da egoera, eta ospitaleak gainezka daude. NBE Nazio Batuen Erakundearen arabera, 500.000 haurrek zailtasunak dituzte elikagaiak jasotzeko, ur edangarria eskuratzeko eta babesleku bat edukitzeko. Berri agentziek jaso dituzten lekukotzen arabera, Les Cayesetik kanpo —batez ere hiri horri egin dio kalte lurrikarak— bizi direnek ez dute oraindik laguntzarik jaso. Hango lider erlijioso baten esanetan, ez dute horretarako «ez dirurik, ez baliabiderik». Ariel Henry Haitiko lehen ministroaren arabera, herrialdea «belauniko» dago, eta adierazi du Haiti «fisikoki eta mentalki suntsituta» dagoela.
NBEren Munduko Elikadura Programak esan du herrialdeko agintariekin lanean ari dela herritarrak artatzeko. Baina Grace ekaitzak zaildu egin du arta hori, haren ondorioz mendialdean dauden eskualdeetako errepideak ez daudelako erabiltzeko moduan.
Horrez gain, Xavier Adsara NPH Gure Anaia Txikiak fundazioko Europarako presidenteak azaldu duenez, Gangs izeneko talde paramilitarrek nazioarteko laguntza iristen den eremuetarako sarbideak kontrolatzen dituzte. Adsararen arabera, NPHren helburua «zauritutako herritarrei laguntzea eta senideak galdu dituztenei laguntza psikologikoa ematea» da. Baita lurrikararen ondorioz dena galdu dutenei «janaria eta aterpea» ematea ere. NPHren ordezkariak adierazi du «eremua oso ondo ezagutzen duten profesional haitiarrak» dituztela, eta «funtsezkoa dela bertakoak izatea talde paramilitarrekin harremanetan jartzeko». Adsarak, gainera, Haitin «medikuak eta sendagaiak» falta direla salatu du.
«Elkartasuna» adierazteko mezua
Hilabeterako larrialdi egoera ezarrita dago Haitin, eta behin-behineko lehen ministro Ariel Henryk herritarrei eskatu die «elkartasuna» adieraz dezatela. Azken urteetan hainbat natura hondamendi gertatu dira Karibeko uharte horretan. 2016an, esaterako, handik igaro zen Matthew urakana, eta azpiegituren %90 txikitu zuen. 2010ean gertatutako 7 graduko lurrikarak, berriz, 200.000 hildako eragin zituen, eta nola azpiegiturak hala ekonomia bera birrindu egin zituen. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202110/eaeko-zerga-bilketa-2019ko-mailan-da-berriz.htm | Ekonomia | EAEko zerga bilketa 2019ko mailan da berriz | Jarduera ekonomikoa eta bereziki kontsumoa suspertu izanak eragin du igoera. Aurten, hiru ogasunek jasotakoa %25 handitu da | EAEko zerga bilketa 2019ko mailan da berriz. Jarduera ekonomikoa eta bereziki kontsumoa suspertu izanak eragin du igoera. Aurten, hiru ogasunek jasotakoa %25 handitu da | Urteko lehen zazpi hilabeteetan zerga bilketan izandako gorakada agerian uzten ari da COVID-19ak eragindako krisi ekonomikoaren gogorrena pasatzen ari dela, eta, beraz, jarduera ekonomikoa eta kontsumoa abiadura hartzen ari direla. Urtarriletik uztailera bitarteko zerga bilketaren emaitzak 2019ko epe berean izandakoen antzekoak dira Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan. Orain arte, 8.520,6 milioi euro bildu dituzte hiru ogasunek, 2019ko uztailean baino bederatzi milioi gutxiago, baina aurreko urteko epe berean baino %24,67 gehiago. Gipuzkoan handitu da gehien: %34,7. Bizkaian, %21,1, eta Araban, %20,5.
2020an, martxoaren erdialdeko itxialdiak erabat baldintzatu zuen orduko bilketa; horri gehitu behar zaio pandemiaren ondorioei aurre egiteko aldundiek hartutako zenbait neurriren eragina: zerga batzuen ordainketak urteko bigarren erdirako atzeratu zituzten, adibidez. Horrek guztiak 1.700 milioiko zuloa eragin zuen ogasunetan uztailera arte; 2.000 milioi eurokoa urte amaieran. Aurten, bestelakoa izaten ari da joera: datuek erakusten dute ogasunak beren onera itzultzen ari direla, 2019ko mailara.
Zerga guzti-guztien bilketa handitu da, baina, bereziki, BEZarena eta zeharkako beste zergena (hidrokarburoak, alkohola, tabakoa...). Aurten, administrazioek pertsonen joan-etorriei eta jarduera ekonomiko batzuei jarritako mugak eta debekuak ez dira iazkoak bezain gogorrak izan, eta horiek malgutu izanak eragin nabaria izan du, kontsumoan bereziki. Araban %23,3 handitu da zerga horien bilketa; Bizkaian, %20,9, eta Gipuzkoan, %27,3.
Datu ez-homogeneoak
Zerga zuzenen bilketan ere izan da igoera, oraingoz: PFEZ pertsona fisikoen errentarenean eta, neurri apalagoan, sozietate zergarenenean. Kontuan hartu behar da bi zerga horiek aurreko urteko irabaziak zergapetzen dituztela, eta ez aurtengoak, eta gogoratu behar da, halaber, iazko bilketak nabarmen egin zuela behera, ordaindu beharreko errenten bilketa eta beste zerga batzuen ordainketak atzeratu egin zirelako. Horregatik, urte batetik besterako konparazioak ez dira homogeneoak.
Hala, Araban, uztailera arte % 16,2 gehiago bildu dituzte zerga zuzenekin. PFEZarenean %19,8ko igoera izan da. Sozietate zerga, berriz, %1,5 hazi da. Bizkaiko Ogasunak, berriz, % 19,8 gehiago bildu du zerga zuzenekin. PFEZarena %21,5 handitu da, baina sozietateena %5,3 jaitsi da. Litekeena da jaitsiera horrek lotura izatea aldundiak iaz zerga horretan ezarri zituen kenkariekin eta epeak malgutu izanarekin. Horiek hala, Arabako Ogasunak egin duen bezala, Bizkaikoak ere nabarmendu du bi zerga horien bilakaera orokorra kanpaina amaitzean egiaztatu ahal izango dela.
Gipuzkoan, berriz, %47,9 igo da zerga zuzenen bilketa: PFEZarena, %40, eta sozietateena, %22. Aldundiak azaldu duenez, igoera garrantzitsu hori ulertzeko kontuan hartu behar da 2020an PFEZaren kanpainen eta ondarearen gaineko zergaren diru sarrerak abuztuan kontabilizatu zirela, eta oraingo ekitaldian, uztailean.
Gainera, aldundien arteko bigarren doikuntza egin da, eta Bizkaikoak beste bi ogasunei emandako kopurua % 39,8 handitu da: 581,2 milioi eman dizkio Gipuzkoari, eta 209 milioi Arabari. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202111/philipsen-nagusitu-da-eta-elissonde-lider-jarri-da.htm | Kirola | Philipsen nagusitu da, eta Elissonde lider jarri da | Belgikarrak esprintean irabazi du Vueltako bosgarren etapa, eta frantziarrak maillot gorria kendu dio Taaramaeri, azken kilometroetan izan den erorikoa tarteko. Bardet eta Nieve zauriz josita iritsi dira | Philipsen nagusitu da, eta Elissonde lider jarri da. Belgikarrak esprintean irabazi du Vueltako bosgarren etapa, eta frantziarrak maillot gorria kendu dio Taaramaeri, azken kilometroetan izan den erorikoa tarteko. Bardet eta Nieve zauriz josita iritsi dira | Jasper Philipsenek (Alpecin) badaki irabazten. Hala ari da erakusten Espainiako Vueltan. Garaipenek ihes egin zioten Frantziako Tourrean:âhiru bider izan zen bigarren. Haatik, Espainiako proban koska bat egin du gora. Hiru esprint besterik ez dira jokatu orain arte, eta horietatik bi irabazi ditu ziklista belgikarrak. Gaur, nagusitasunez gailendu da Albaceten, Fabio Jakobsenen (Deceuninck) aurretik. Holandarrak ezin izan du bezperako garaipena berritu, oso atzetik abiatu behar izan baitu esprinta.
Philipsenen pozari Kenny Elissonderena (Trek) batu zaio. Izan ere, ezustean, maillot gorria eskuratu du txirrindulari frantziarrak. Eroriko batek eragin du lider aldaketa. Oso etapa lasaia ari zen izaten, haizearen mehatxua gorabehera, baina bukaerarako 12 kilometroren faltan eroriko jendetsua izan da tropelaren aurrealdean. Kaltetuenak Romain Bardet (DSM) eta Mikel Nieve (Bike Exchange) izan dira. Urratuz beteta amaitu dute etapa. Ion Izagirre (Astana) ere minberatuta iritsi da helmugara. Rein Taaramaek (Wanty) ez du asfaltoarekin talka egin, baina moztuta eta lidergoari eusteko aukerarik gabe gelditu da. Atzo erori egin zen, baina ondoriorik gabe, azken hiru kilometroen barruan baitzegoen. Maillot gorriak ez dio batere zorte onik eman.
Oier Lazkanok (Caja Rural), Xabier Mikel Azparrenek (Euskaltel-Euskadi) eta Pelayo Sanchezek (Burgos BH) osatu dute eguneko ihesaldia. Hiru lagunek nekez apurtu zezaketen tropelaren legea, eta, zazpi minutuko aldea ere lortu duten arren, esperotako gidoia bete da bukaeran. Lazkano iritsi da urrutien;âhelmugatik 15 kilometrora harrapatu dute. Tropela nahiko bizi zihoan, esprinterren taldeak soka tenkatzen hasiak baitziren. Haizeak gogor jotzen zuen, baina ez saihetsetik, eta, hartara, ez dute lasterketa apurtzerik lortu.
Entresaka erorikoak eragin du. Galbahea gainditu dutenek itxaron egin diete atzetik zetozenei, eta batera helmugaratu dira Bardet ez beste faborito guztiak, Philipsen buru izan duen tropelean. Belgikarrak hirugarren garaipena du Vueltan, eta hamargarrena ziklista profesional gisa. Bezperan, ez zen ongi kokatu; atzo, aldiz, esprinta bikain prestatu zion Alpecin taldeak.
Esprinterrek errematatzaileei utziko diete bihar tokia. Etapa laua izango da oro har, baina Cullerako gainean izango du helmuga. Hirugarren mailako mendatea da hori, motza –1,9 kilometro da luze– baina gogorra –%9,4koa du batez besteko pendiza–. Vueltan ohikoak bihurtu dira halako bukaerak, eta biharkoa aski izan daiteke liderren arteko buruz buruko lehia ikusteko. Haien artean joka liteke etapa, baina iheslariek ere zeresana eman dezakete. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202112/arabako-bizkaiko-eta-gipuzkoako-urtegien-betetze-maila-70tik-behera-jaitsi-da.htm | Gizartea | Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako urtegien betetze maila %70tik behera jaitsi da | 175 hektometro kubo dituzte urtegiek. Azken hamarkadan aste honetako batez bestekoa 188 hektometro kubokoa izan da. Iaz 183,3 hektometro kubo ur zituzten; hau da, betetze maila %72,6koa zen. | Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako urtegien betetze maila %70tik behera jaitsi da. 175 hektometro kubo dituzte urtegiek. Azken hamarkadan aste honetako batez bestekoa 188 hektometro kubokoa izan da. Iaz 183,3 hektometro kubo ur zituzten; hau da, betetze maila %72,6koa zen. | Euskal Meteorologia Agentziak adierazi zuen uztaila «oso lehorra» izan zela, eta hori Arabako, Bizkaiko eta Gipuzkoako urtegien betetze mailan nabaritu da: %70etik behera jaitsi da; hain zuzen, %69,4koa da. Trantsizio Ekologikorako eta Erronka Demografikorako Espainiako Ministerioaren datuen arabera, 175 hektometro kubo ur dituzte EAEko urtegiek. Azken hamarkadan aste honetako batez bestekoa 188 hektometro kubokoa izan da. Iaz 183,3 hektometro kubo ur zituzten; hau da, betetze maila %72,6koa zen.
Uribarri Ganboakoa (Araba) da EAEko urtegirik handiena. 146 hektometro kubo ur hartzeko gaitasuna du, eta uneotan 101 ditu bilduta; hau da, betetze maila %69koa da. Urrunagakoa da (Araba) bigarren handiena. 72 hektometro kubo ur har ditzake, eta 48 ditu orain: betetze maila %66,6ko da. Albinako urtegian, Araban, hiru hektometro kubo ur daude bilduta; hau da, betetze maila %60koa da.
Ibai Eder urtegiaren (Gipuzkoa) egoera hobea da. 11 hektometro kubo ur hartzeko gaitasuna du, eta %82raino dago beteta. Urkulukoa (Gipuzkoa) %80raino dago beteta. |
2021-8-18 | https://www.berria.eus/albisteak/202113/afganistandik-irtendakoak-europara-iritsi-aurretik-ekin-nahi-du-bruselak.htm | Mundua | Afganistandik irtendakoak Europara iritsi aurretik ekin nahi du Bruselak | Eskualdetik atera aurretik artatzea da konponbidea, Johanssonentzat. Talibanak Abdullahrekin eta Karzairekin bildu dira. Herrialdeko banderaren aldeko protestetan hiru lagun hil dituzte matxinoek. | Afganistandik irtendakoak Europara iritsi aurretik ekin nahi du Bruselak. Eskualdetik atera aurretik artatzea da konponbidea, Johanssonentzat. Talibanak Abdullahrekin eta Karzairekin bildu dira. Herrialdeko banderaren aldeko protestetan hiru lagun hil dituzte matxinoek. | Mendebaldeko estatuak beren herritarrak eta haiekin lan egindako afganistandarrak hegazkinetan ebakuatzen ari dira oraindik ere. Batzuek, dozenaka, eta beste hainbatek, ehunka. EB Europako Batasuneko kideak, ordea, gerora Afganistandik irits daitezkeen migratzaileengan jarri du arreta. Hala adierazi du Ylva Johansson Barne komisarioak, EBko Barne ministroekin bildu ostean: «Litekeena da Afganistango ezegonkortasunak migrazio presioaren gorakada eragitea. Beraz, jokaleku guztietarako prestatzen ari gara».
Batasuneko kide bakoitzak berekin Kabulen lan egindako afganiarrak eta haien familiak jasotzeko konpromisoa hartu du. Horrez gain, Bruselak estatu kideei eskatu die EBrekin lan egindako beste 500 lagun ere jasotzeko. Hortik aurrera, baina, estatu kideek ez dute ikuspegi bateratu bat Europara irits daitezkeen migratzaile afganiarrekin izan behar duten jokabidearen inguruan. Alemaniako kantziler Angela Merkelek asteartean aurreratu zuen hori: «EBren ahulguneetako bat da asilo politika bateratu bat ez izatea».
Hala, migratzaileak «EBko mugetara iritsi aurretik» ekin beharra nabarmendu du Johanssonek: «Bide irregular eta deskontrolatuetatik EBrako bidea hartzea eragotzi behar dugu». Azken egunetan, EBko hainbat gobernu eta estatuburuk ere «migrazio fluxu irregularrak» eteteko beharra nabarmendu dute, eta horiekin bat egin du Barne komisarioak. Haren esanetan, Afganistanen jarduten duten erakundeei eta herrialde harekin muga egiten duten estatuei laguntzea da konponbiderako bidea; «batez ere, Pakistani, Irani eta Tajikistani, baina baita Turkiari ere». Izan ere, hainbat agintarik herrialde harekin 2016an eginiko migrazio akordioa berritzeko beharra adierazi dute. Batasunera irits daitezkeen afganistandarren inguruan, berriz, Johanssonek azaldu du Bruselak «harrera kuotak handitzeko» eskatu diela estatu kideei, batez ere, emakumeak eta neskatoak jaso ditzaten: «Nire ustez, argi dago Afganistango emakumeak eta neskak arrisku egoera baten aurrean daudela. Harrera bide irregularren gainetik jartzeak genero dimentsio bat du kasu honetan».
UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren arabera, urtea hasi zenetik 550.000 lagun baino gehiago desplazatu dira Afganistanen, baina ez dira asko azken asteetan herrialdeko mugak zeharkatu dituztenak. Halere, erakundeak uste du egoera «bilakaera azkar bat» izaten ari dela, eta litekeena dela kopuruak nabarmen gora egitea.
Mugakide horietako bat da Iran. Teheranek jakinarazi duenez, oraingoz ez da ezohiko mugimendurik egon inguruan, baina neurriak hartzen hasi da irits daitekeenaren aurrean. Irango Gobernuak adierazi du pasabideak itxi dituela, eta Afganistanekiko mugan behin-behineko harrera guneak ezarri. Hala, muga igarotzen dutenak itzularazteko agindua dute segurtasun indarrek. Neurria egoera «egonkortu» arte egongo da indarrean. Gobernuak herrialdeko krisi ekonomikoarekin eta migratzaileen iritsierak COVID-19ak eragindako osasun egoera larrian izan ditzakeen ondorioekin arrazoitu du erabakia. Iranera sartuko balira ere, migratzaileek zaila dute Europarako bidea hartzea. Izan ere, Turkiak muga indartu du. Duela aste batzuk hasi zen horma bat eraikitzen, gerta zitekeenaren esperoan.
Abdul Ghani Baradar talibanen Dohako bulego politikoko burua eta bere taldea asteartean iritsi ziren Kandaharrera, 1996tik 2001era bitarte Afganistango Emirerri Islamikoaren hiriburu izan zenera. Talibanen negoziatzaileek ez dute denbora galdu, eta ordezkaritza bat HCNR Adiskidetze Nazionalerako Kontseilu Nagusiko presidente Abdullah Abdullahrekin eta Hamid Karzai Afganistango presidente ohiarekin bildu da Kabulen. Haien buru izan da Anas Haqqani, bulego politikoko kide eta Sirajuddin Haqqaniren anaia. Azken hori talibanen buruzagietako bat da, eta Haqqani Sarea talde armatuko burua.
Elkarrizketa horien inguruko xehetasunik ez da argitaratu, baina Tolonews albiste agentziak jakinarazi du «gobernu inklusibo baten» sorrera izan dutela hizpide. «Gakoa da nola ezarri daitekeen denek onartuko duten gobernu inklusibo bat, gizartearen garapenerako bidean», azaldu dio agentziari Gul Rahman Qazik, Karzairen laguntzaileetako batek.
«Itzaletatik» ateratzen
Talibanek Tolonewsi jakinarazi diote laster emango dutela gobernu berri bat osatzeko bidean gainerako indar politikoekin eta nazioarteko aktoreekin adostutakoaren berri. Baliteke hori talibanen buruzagi nagusien agerraldiarekin batera egitea. Izan ere, horiek «itzaletatik» ateratzeko prest daudela azaldu dute matxinoek. Horiek, Sirajuddin Haqqaniz eta Baradarrez gain, taldeko lider Haibatullah Akhundzada eta Mohammed Yaqoob —erakundeko lehen lider Mohammed Omarren semea— lirateke.
Talibanek Karzaik eta Abdullahk gidatutako koordinazio batzordea hartu dute Afganistango gainerako indar politiko eta etnikoetara gerturatzeko bitartekaritzat. Badira, baina, hori onartzen ez dutenak. Oraintsu arte Afganistango presidenteorde izaniko Amrullah Salehk aldarrikatu du Axraf Ghani presidentearen ihesak utzitako hutsunea betetzeko «legitimotasuna» berea dela, eta talibanen aurkako «erresistentziara» batzeko deia egin du. Hura eta haren jarraitzaileak Panjxir eskualdean egin dira indartsu; hura da talibanen esku ez dagoen eremu bakarra.
Horrez gain, protestak egin dira hainbat hiritan, Afganistango bandera —beltza, gorria eta berdea— Emirerri Islamikoko ikurrinarekin —Xahada, islamiar fede profesa idatzita daraman oihal zuria— aldatu izana kritikatzeko. Manifestazio handiena Jalalabaden, Nangarhar eskualdeko hiriburuan egin zen, atzo. Han, talibanek gutxienez bi lagun hil zituzten tiroz, eta dozena bat zauritu, Khaama agentziaren arabera.
Argitu da, bide batez, non dagoen Ghani. Azken egunetan, hainbat hedabidek adierazi dute Tajikistanen ezkutatuta zegoela, Afganistango zenbait hegazkin eta helikoptero militarrek han lur hartu baitzuten igandean. Halere, Arabiar Emirerri Batuek jakinarazi dute beren herrialdean jaso dutela, «arrazoi humanitarioengatik». Talibanek beren azken agintaldian izan zuten aliatu bakanetakoa izan zen, 2001ean harremanak hautsi zituzten arte. Egunotan, berriz, Kabulen eta Mendebaldeko herrialdeen arteko lotura lana egiten ari dira herrialdeko aireportuak, besteak beste, EBko, AEBetako eta Erresuma Batuko hegazkinentzat. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202114/hegan-ikasten-ari-den-putrekume-bat-da-tolosan-agertu-dena.htm | Gizartea | Hegan ikasten ari den putrekume bat da Tolosan agertu dena | Asteazken gauean eraikin bateko etxe batean agertu zen putre bat, Tolosan; ostegun goizean atzeman dute. Handik mugitzeko lanean aritu dira basozainak eta suhiltzaileak. Beste zenbait herritan ere ikusi dituzte putreak azken egunotan. | Hegan ikasten ari den putrekume bat da Tolosan agertu dena. Asteazken gauean eraikin bateko etxe batean agertu zen putre bat, Tolosan; ostegun goizean atzeman dute. Handik mugitzeko lanean aritu dira basozainak eta suhiltzaileak. Beste zenbait herritan ere ikusi dituzte putreak azken egunotan. | Ez dela kezkatzeko eta beldurtzeko arrazoirik, hori azaldu dute Gipuzkoako basozainek. Sasoi honetan, putrekumeak habiatik irten eta hegan ikasten hasten dira, eta tarteka gertatzen da nekatu egiten direla, edo ez dakitela ongi hegan egiten oraindik, edo galdu egiten direla. Halako zerbait gertatu da Tolosan, Gipuzkoan. «Putre gaztea da, nekatuta egongo da, edo ez daki oraindik hegan ongi egiten», azaldu diote Gipuzkoako Basozainek BERRIAri. «Ez da kezkatzekoa edo beldurtzekoa. Seguru asko, bera egongo da beldurtuen».
Atzo arratsaldean, asteazkena, San Frantzisko kaleko etxe bateko azken solairuko balkoi batean agertu zen putre gazte bat. Kike Amonarrizek eta Aiora @probatxoa-k Twitterren jarri zituzten putrearen irudi ikusgarriak. Ez dira putreak askotan ikusten hiriguneetan bertan edo gizakiengandik horren gertu —Tolosako udaltzainek azaldu dute halako kasu bat gertatzen zaien lehen aldia dela—, eta bideoek harridura sortu dute sare sozialean:
Suhiltzaileak eta basozainak asteazkenetik bertatik saiatu dira putrea airera zedin. Gauean saiakera batzuk egin zituen berak ere, baina atzera balkoi berera itzuli zen, eta ostegun goizean han jarraitzen zuen putreak. «Nekatuta egongo zen», azaldu dute basozainek. Azkenean, basozain batek lortu du, balkoitik bertatik, putrea atzematea ostegun goizean, albiste honetako bideoan ikusten den bezala. Halakoetan, putrea harrapatu eta mendialdera eramatea, hori da konponbidea, basozainek azaldu dutenez, «ea han ama aurkitzen duten edo berrindartzen diren». Momentuz, Donostiako Arrano Etxera eraman dute animalia, indarra har dezan.
Dena den, sasoi honetan halakoak ikustea ez dela arraroa gehitu dute basozainek. Gipuzkoan, beste bi herritan gutxienez ikusi dituzte putreak azkeneko egunetan. Beasainen, herrigunean agertu zen beste kume bati lagundu zioten, eta Iker Salaberriak Twitterren jakinarazi du duela egun batzuk Lezon ere ikusi zutela putre bat. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202133/txertoa-ezinbestekoa-da-iruneko-kartzelan-sartzeko.htm | Gizartea | Txertoa ezinbestekoa da Iruñeko kartzelan sartzeko | Salhaketa elkarteak kexa bat aurkeztu dio Espainiako Arartekoari, eta eskatu dio esan diezaiela baldintza hori ez dela legezkoa Espainiako Espetxe Erakundeei eta Iruñeko kartzelari. | Txertoa ezinbestekoa da Iruñeko kartzelan sartzeko. Salhaketa elkarteak kexa bat aurkeztu dio Espainiako Arartekoari, eta eskatu dio esan diezaiela baldintza hori ez dela legezkoa Espainiako Espetxe Erakundeei eta Iruñeko kartzelari. | IRUÑEA. Presoen aldeko Salhaketa elkarteak adierazi duenez, kanpoko profesionalei ez diete Iruñeko espetxera sartzen uzten COVID-19aren aurkako txertoa jarri izanaren ziurtagiririk ez badute. Haien hitzetan, abuztuaren 3an espetxetik mezu elektroniko bat bidali zieten kartzelan ekintzak egiten dituzten taldeei, eta bertan jakinarazi zieten sartzeko ezinbestekoa dela txertoa hartu izanaren egiaztagiria.
Hori horrela, nabarmendu dutenez, elkarteko kideek abuztuaren 11tik ezin izan dituzte astero egin ohi dituzten bisitak egin. Salhaketak ez du begi onez ikusten erabakia: «Salatu nahi dugu, espetxekoak ez diren profesionalek txertoa jartzea erabaki duten ala ez alde batera utzita, txertaketa ziurtagiria eskatzea zuzenbidearen guztiz kontrakoa dela».
Erantsi dutenez, txertatzea ez da derrigorrezkoa, eta kexa bat aurkeztu diote Espainiako Arartekoari, eskatuz Espainiako Espetxe Erakundeei eta Iruñeko kartzelari esan diezaiela baldintza hori ez dela legezkoa. |
2021-8-22 | https://www.berria.eus/albisteak/202134/materia-bere-buruaz-galdezka.htm | Gizartea | Materia, bere buruaz galdezka | Belaunaldi bakoitzak berezko ukitua ematen dio garai bakoitzari, eta horien arteko transmisioak, hein batean, gizartea bera zizelkatzen du. Eragina are nabarmenagoa da zientzian. Jone Uria eta Jose Ramon Etxebarria ikertzaileak horren adibide dira: apaltasunez, unibertsoa ulertzea dute erronka. | Materia, bere buruaz galdezka. Belaunaldi bakoitzak berezko ukitua ematen dio garai bakoitzari, eta horien arteko transmisioak, hein batean, gizartea bera zizelkatzen du. Eragina are nabarmenagoa da zientzian. Jone Uria eta Jose Ramon Etxebarria ikertzaileak horren adibide dira: apaltasunez, unibertsoa ulertzea dute erronka. | Ingeniaria eta fisikaria da Jose Ramon Etxebarria. Jone Uria, berriz, matematikaria eta bertsolaria. Euskal Herriko ikerkuntzaren bi belaunaldiren ordezkari dira biak; aski ezagunak, gainera. EHU Euskal Herriko Unibertsitateko Leioako campusean bildu direnean, berehala hizketan hasi dira. Bi kode partekatzen dituzte: euskara eta zientziaren lengoaia. Familiari eta unibertsitateko oroitzapenei buruz hasi da solasaldia, baina amaieran bestelako bidea hartu du: Ohmen legea maila subatomikoan ere berdintsu aplika ote daitekeen. Fenomeno prediktibo bat kaotiko bihurtzen denean, gauzak zaildu egiten dira, antza.
Joxerra, ezer baino lehen, zorionak 2020ko Manuel Lekuona saria jasotzeagatik. Tamalez, pandemia dela-eta, ez du oihartzun handirik izan.
JOSE RAMON ETXEBARRIA: Niretzat sari hori opari ederra izan da. Ez dit ardura oihartzun handirik jaso ez izanak. Nik badakit Eusko Ikaskuntza zer den, zer prozesu erabiltzen duten sariduna aukeratzeko; badakit saria eman didatela hainbat jenderen babesa jaso dudalako, eta horrek pozez betetzen nau. Ez da kontu puntual bat, bizitzan egindako lana aitortzeko baizik. Hala izanik, nola ez naiz ba pozik egongo!
Zergatik bideratu dituzue zuen bizitzak zientziaren arlora?
JONE URIA: Bada jendea txikitatik dakiena zer egin nahi duen; ez zen nire kasua izan. Nik ez neukan argi matematikaria izan nahi nuenik. Besterik gabe, zientzietako ikasgaiak gustatzen zitzaizkidan. Fisika gustuko nuen, baina, egia esanda, Batxilergoko bigarren mailan ez nuen oso irakasle ona izan. Kasualitate puntu bat badu nik matematika egin izanak. Gero, karrera egitean, gustatu zitzaidan, baina ez nuen espero matematika hain teorikoa edo abstraktua izango zenik.
ETXEBARRIA: Gure aita teknikari ona eta zientzia zalea zen. Zaletasuna umetatik neukan. Ikasketak erabakitzean, zer ikas zitekeen garai hartan? Eibarren bizi nintzen, eta Bilbon ingeniaritza zegoen. Gainera, familian bazegoen ingeniarien tradizio bat. Beraz, hurbileko kontua zen niretzat. Oso gustura ikasi nuen ingeniaritza, baina, karreraren amaieran, proiektua egitera nindoanean, arazo bat aurkitu nuen. Nik teknologia nuklearra ikasi nuen, baina ordurako kezka batzuk nituen gaiaren bueltan. Informazioa bilatzen hasi nintzen, eta teknologia nuklearraren arazoez konturatu nintzen. Euskal Herrian Lemoiz eraikitzeko proiektuari ekin zioten, eta ni ez nengoen ados horrekin. Orduan, aukera izan nuen zientzia fakultatera joateko, eta hor fisikaren munduarekin maitemindu nintzen. Ordudanik, niri bereziki irakasletza gustatu zait, ikasleekiko kontaktua izatea.
URIA: Gure etxean ere aita eta osaba ingeniariak dira. Eta, esan nuenean matematika ikastera nindoala, esan zidaten ea zertarako zen; nolabait, adierazi nahi zuten problemak konpontzen dituena ingeniaritza dela, eta matematika abstraktuegia dela. Daukazun ideologiaren arabera, ulertzen dut ere erosoago egon zaitezkeela abstrakzioan, konkrezioan eta aplikazioan baino, aplikazioak beti egin dezakeelako talka etikarekin.
Biak izan zarete irakasle, baina belaunaldi desberdinetan. Klaseak emateko modua asko aldatu al da?
URIA: Nik denbora gutxi daramat klaseak ematen, orain arte batez ere ikerkuntzan ibili naizelako, tesiarekin. Beste garai batean, tesia eta irakaskuntza batera uztartzen ziren. Orain, Eusko Jaurlaritzak ematen dituen bekekin, tesira bakarrik egon zaitezke. Horregatik, daukadan perspektiba bakarra da klaseak jasotzen nituenetik oraingora. Orain, teknologiekin, laguntza gehiago dago, plataforma digitalak daude, apunteak errazago eskuratu eta elkarbanatu daitezke... baina ez dut uste asko aldatu denik.
ETXEBARRIA: Nire kasua justu kontrakoa da. 1971n sartu nintzen unibertsitatean, eta garai hartan estatuan ikerkuntza erabat baztertuta zegoen. Fakultate honetara etorri ginen irakasle ia guztiak ez ginen doktore. Guretzat, lehenengo urteak irakaskuntza hutsezkoak izan ziren, baina bistakoa da unibertsitatean, irakaskuntzaz gain, ikerkuntza ere egin behar dugula. Nik bietatik egin dut, baina benetan disfrutatu dut irakaskuntzarekin. Beti sentitu naiz irakasle, ikertzaile baino gehiago. Irakasle izatea zerbait pertsonala da, eta ikertzaile izatea, berriz, kolektiboa.
On egiten al dio ikertzaileari irakaskuntzan ere aritzeak?
URIA: Nik esango nuke hori norberaren izaeraren araberakoa dela. Tesia egiteko, niri lagungarria izan zait tesira bakarrik egotea, baina heltzen da une bat non eskertzen den ere lurrera jaitsi eta jendearekin hitz egitea, klaseak ematea. Ikasleei zalantzak argitu behar dizkiezunean, askoz hobeto ulertzen dituzu zuk ere. Horrek niri lagundu didan arren, agian bada jende bat uste duena irakastea denbora galtzea dela.
ETXEBARRIA: Niretzat, zientziaren dibulgazioa funtsezkoa da gizarterako, batzuek mespretxatu egiten duten arren. Zientziari buruzko bestsellerrik handienak zientzialaririk onenetakoek idatzi dituzte, maila gorenekoek. Liburu bikainak idatzi dituzte, eta horiek ikasleak zaletu dituzte. Nik batzuetan ikasleei esaten nien ikusten nuela prestakuntza tekniko oso ona zeukatela, asko zekitela, nik baino askoz gehiago, gainera. «Baina, aizue, gutxi ulertzen duzue, e!», esaten nien. Nire kezka nagusiena zen ulertaraztea, egindako lanari buruz pentsaraztea, eta, horretarako, dibulgazio lana funtsezkoa da.
Beraz, dibulgazioa egiteak zientzialariari berari ere mesede egiten dio?
ETXEBARRIA: Bai. Irakasle zarenean, oso garbi izan behar dituzu gauzak, gero horiek transmititu ahal izateko. Tira, ez dut esango arte bat denik, baina bai oso garrantzitsua dela.
URIA: Ulertarazteko, modu desberdinak bilatu behar dituzu. Egia da ez nuela espero matematika karrera gero suertatu zen bezalakoa izatea. Horregatik, hain justu, lehenengo mailan ulertu nuen zer zen integral bat, deribatu bat edo bektore bat... Batxilergoan dagoeneko erabiltzen nituen arren. Manipulatzeko, batzuetan ez duzu zertan ulertu, baina, harago egin nahi baduzu, orduan bai, ulertu behar duzu.
ETXEBARRIA: Ulertarazi ez ezik, ikasleak motibatu ere egin behar dituzu. Ikasle mota asko daude; batzuek titulua atera besterik ez dute nahi, baina beste batzuek bueltak ematen dizkiote buruari. Motibatuta daude. Irakaslearen lana motibazio hori bultzatzea da, kezkak sortzea, eta pentsatzera behartzea.
Hedabideetan, egunero politika, kirola edota kultura jorratzen dira; zientzia, gutxitan. Garrantzia ematen al zaio zientziari?
URIA: Agian orain, pandemiarekin, dibulgazio gehiago egiten da, baina oso zentratuta biologian. Baina, bai, ematen du izugarrizko aurkikuntza egin behar dela zientziari buruz hitz egiteko, edo norbaiti sari bat eman behar diotela. Gainera, zientzialari asko gure gaietan zentratuta gaude. Horien inguruan asko dakigun arren, beti ez dugu ezagutza nahikoa beste gauza batzuei buruz hitz egiteko.
ETXEBARRIA: Gizartean mentalitate bat sortu behar da: pertsona bat ezin da kulturaduntzat hartu, orain arte izan den bezala, minimoki metodologia zientifikoa ezagutzen ez badu. Gauzak aztertzeko, metodologia bat jarraitu behar da. Gauzak diren bezalakoak dira, ez zuri gustatuko litzaizukeen bezalakoak. Metodologia zientifikoaren zabalkundea gizartera pasatu behar da. Zorionez, dibulgazioaren arloan bada talde da euskaraz lan bikaina egiten duena: Elhuyar. Maila goreneko adituak daude bertan, gauzak zehatz eta ondo azaltzen dituztenak.
Jone, zuk BERRIAn idatzitako lehen zutabean horixe bera aipatzen zenuen, kultura zientifikoaren beharra...
URIA: Hala da. Izan ere, badirudi lotsarazteko modukoa dela ez jakitea Lehen Mundu Gerra noiz hasi zen, baina bigarren mailako formula bat ulertzen ez duzula esatea ez da lotsagarria. Bada nolabaiteko errazkeria bat hori esateko; sozialki onartuta dago esatea zientziari buruz ez dakizula ezer.
ETXEBARRIA: Zerbait ez dakizunean, esan egin behar duzu; ez da ezer gertatzen. Ikustea besterik ez dago telebistan agertzen diren tertuliakideen jokaera: edozein gai aurrean izanda ere, horri buruz hitz egiten dute. Ezin duzu erabili zure prestigioa ez dakizun gauza bati buruz informazio ezegokia emateko. Nik ezagutzen ditudan zientzialariek bederen ez dute inolako arazorik aitortzeko zerbaiten inguruan ez dakitela. Harrokeria oso arriskutsua da.
URIA: Askotan jendeak dena zaku berean sartzen du, eta galdezka etortzen zaizu, adibidez, ea guk zientzialariok zer ote diogun pandemiaren inguruan. Bada, ni ez naiz, noski, zientzialari guztien ordezkaria, eta gauza askoren inguruan zuk bezainbeste dakit. Zientzialari batek jakin behar du zer dakien eta zer ez dakien, eta dakienari buruz ere zalantza agertu behar du.
Ohiko joera dago bi kultura deritzenak bereizteko: zientziak eta humanitateak...
ETXEBARRIA: Humanitate deitzen diren horiek, letrak... horiek, funtsean, dena hartzen dute. Zientzia egiteko, hizkuntza behar da. Zenbat eta hobeto menperatu hizkuntza, orduan eta zientzia hobeagoa egingo duzu. Hobeto komunikatu eta zehatzago hitz egin dezakezu. Eduki behar da globaltasun bat, denetarik jakin, minimoki bada ere. Bestela, oso pertsona dimentsiobakarrekoak izango ginateke.
URIA: Ikasketetan ere horrela bideratzen da, eta ez dakit noraino den mesedegarria. Gogoratzen dut txikitatik bertsolaria izan nahi nuela, eta ematen zuen horretarako kazetaritza edo euskal filologia ikasi behar nuela. Badirudi automatismo moduko bat dagoela nonbait lerrokatzeko.
ETXEBARRIA: Horren adibide ederra Felix Zubia medikua da. Irratian askotan azaltzen da pandemiari buruzko azalpenak ematen, euskara ederrean. Oso azalpen zehatzak ematen ditu berak menperatzen duen gai bati buruz. Eta inprobisatu egiten du. Funtsean, hitz egitea inprobisatzea ere badelako. Bertsolariek egiten duten modu berean. Nik ez dakit zer esango dizudan bi minutu barru. Bertsolari izan izanak Zubiari erraztasuna ematen dio azalpen egokiak emateko.
Zuek biak bertsolaritzari lotuta egon zarete, ezta?
ETXEBARRIA: Ni bertsolaritzaren mundura 35 urterekin heldu nintzen. Mundu bat izan zen hori; hobby eta erronka modura hartu nuen. Baina, era berean, gauzak ulertzeko beste leiho bat ireki zitzaidan. Irakasle onak izan genituen. Xabier Amurizak gurekin esperimentatu zuen Hiztegi errimatua. Hori egin zuenean, kontziente izan zen dena irakas zitekeela.
URIA: Niri jende askok esaten dit bertsolaritzak nolabaiteko magia duela, zaila dela. Halere, beste edozein gauza bezalakoa da: hasten bazara entrenatzen, eta norbaitek esplikatzen badizu, ez zaizu hain zaila irudituko. Hori da metodoa: azaltzea eta ulertaraztea.
ETXEBARRIA: Ni harritu egiten naiz bertsolarien belaunaldi berri hauek egiten dutenarekin. Barrutik badakit nola egiten den, baina entrenamendua behar da, teknika ondo ezagutzea, informazioa edukitzea eta inprobisatzeko beldurrik ez izatea. Gauza bera gertatzen da hitz egitean. Eta gero, zer poza ondo ateratzen zaizunean! Bada, eskolak ematean, antzekoa gertatzen da. Klase on bat ateratzen zaizunean, kontu ederra da.
Demagun meteorito bat erotzear dela, eta aukera ematen dizuetela Ilargiko gotorleku batean formula bakar bat gordetzeko, ondorengoek izan dezaten. Zein aukeratuko zenukete?
ETXEBARRIA: Tira, meteoritoarena gerta liteke, bai, baina horrelako bat heldu baino askoz aurretik jakingo genuke. Gainera, gu ez gara ezer historia geologikoan. Funtsean, fisika da onartzea natura den bezalakoa dela, eta gu saiatzen gara nolakoa den ulertzen. Badakigu lege batzuk daudela, eta betetzen direla; hori badakigu orain arte arau horiek bete direlako. Badirudi naturak bere legeak dituela, eta lege horietara hurbil gaitezkeela matematikaren bidez. Formula batean jar daitezke lege horiek. Gu naturaren parte gara, baina natura da benetan balio duena. Pizti bereziak gara: pentsatzeko ahalmena lortu duen materia gara. Nola da hori posible? Badakigu horrela dela, baina esplikatzea zaila da.
URIA: Fisika da natura ulertzen saiatzea. Formula bat, finean, hurbilketa bat da, baina ez da perfektua. Matematika, berriz, bada abstrakzio hori beste mutur batera eramatea, eta ezartzea zer arau onartuko ditugun lege horiek manipulatzen joateko edo eraikitzeko. Nola kalkulatu, arrazoibidea nola egituratu, arau logikoak jarri... Hortik abiatuta, hasiko gara teoria bat eraikitzen, eta beste zientzietara eramaten.
Tranpa egin didazue, aizue! Ilargian metodo zientifikoa jarri duzue, ez formula bat.
URIA: Bai, kar-kar! Metodo zientifikoa ezagutzen badute, ondorengo horiek gero asmatuko dituzte formulak.
ETXEBARRIA: Ea, formulak nahi badituzu, niretzat garrantzitsuenak eta ederrenak sinpleenak dira. Bi aipatuko dizkizut. Bata Newtonen bigarren legea da. Indarra berdin masa bider azelerazioa. F = m · a. Hain sinplea izanda, sinestezina da zer potentzialitate daukan. Itzelezko kontzeptualizazioa du barruan. Bestea, Einsteinena: E = m · c2. Energia da masa bider argiaren abiaduraren karratua: horrek esan nahi du energia eta masa gauza bera direla. Ufa! Baina hori naturak erabaki du. Natura da epailea, esperimentua da epailea. Berak erabakitzen du zerbait ondo ala gaizki dagoen.
URIA: [Kazetariari] Elkarrizketa hasi aurretik esan didazu eskolatik bigarren mailako ekuazioak ebazteko formulaz baino ez zarela oroitzen. Bada, matematikariek hirugarren mailako ekuazioak ebazteko formularen bila abiatu ziren, eta itsusiagoa eta konplikatuagoa zen beste formula bat lortu zuten. Laugarren mailako ekuazioetarako berdin egin zuten. Itxaropena zuten maila guztietarako egongo zela halako formula bat. Baina [Evariste] Galois matematikariak gaia landu zuen, eta orain badakigu bosgarren mailatik aurrera ebazteko formularik ez dela existitzen. Batzuetan formulen bila tematzen gara, baina matematika ere gai da demostratzeko alferrik ari zarela horien bila.
ETXEBARRIA: Pi zenbakiaren historia ere hor dago. Bila eta bila ibili ziren frakzio batean adierazteko, harik eta ezinezkoa zela frogatu zen arte. Eta oso kuriosoa da ikustea zenbaki irrazional horiek funtsezkoak direla naturan dauden zenbait fenomeno esplikatzeko. E zenbakiarekin antzeko zerbait gertatzen da. Erradioaktibitatean, zenbaki hori funtsezkoa da gauza gehienak azaltzeko.
URIA: Natura horrelakoa da, bai. Zenbaki lehenekin berdin gertatzen da: horien banaketaren zergatia ez dakigu. Batzuetan ematen du ez jakitea kaltegarria dela. Baina, adibidez, kriptografian horrelako gauzak erabiltzen dira, zaila delako ebaztea. Formulak edukitzeak bere abantailak ditu, baina batzuetan ondo dator formulak ez edukitzea ere.
Ez dizue ikara ematen pentsatzeak pi edo e zenbaki horiek ez dutela amaierarik?
URIA: Esaten da pitagorikoen artean sekretua gordetzen zutela, eta norbaitek onartzen baldin bazuen zenbaki irrazionalak existitzen zirela, beren eskolatik kanporatzen zutela. Finitutasunaren kontzeptua hor dago, baina infinituarekin ere lan egin dezakezu. Funtsean, zuri balioko dizuna gero finitutasun hori izango da, gauza errealetan aplikatzeko.
Aurrekoan Newton eta Einstein aipatu dituzue. Haien teoriak erabat bateratzea ez da erdietsi oraindik. Lortuko al da noizbait fisika guztia batuko duen teoria bat?
ETXEBARRIA: Oraingoz, badakigu naturan lau interakzio mota daudela: interakzio grabitatorioa, elektromagnetikoa, interakzio nuklear ahula eta interakzio nuklear bortitza. Teoria oso ona da, baina ez du guztia esplikatzen, hutsune batzuk badira... baina ez da ezer gertatzen, asko dakigu. Orain dugun ereduak asetzen ditu fisikari gehienak, neurri batean bederen. Ikerketek aurrera jarraitzen dute, eta, noizbait eredua aldatu behar bada, egingo da.
URIA: Egia da agian kontraesanean daudela bi teoria horiek, baina balio dute puntu bateraino. Gai gara eskala handiko gauzak zehaztasun handiarekin deskribatzeko, eta baita eskala txikikoak ere.
ETXEBARRIA: Hain justu: oso txikia den mundua eta oso handia dena azaltzeko gai gara. Baina gu erdian gaude. Guretzat, errealitatea gure tamainakoa da. Gure mentalitateko logikarekin ezinezkoa da ulertzea zer gertatzen den atomoan. Beste fisika klase bat da.
URIA: Orain arte zehaztasunaren inguruan hizketan ibili gara. Bada, fisika kuantikoa probabilitatearen arabera diseinatuta dago. Kasurako, inoiz ez duzu jakingo elektroia non dagoen; soilik probabilitate batekin egongo dela toki batean edo bestean.
Eta horrek ez al dizue eragiten ezinegona? Ikeako altzariak muntatzeko, neurri zehatzak behar dira, ez probabilitateak!
ETXEBARRIA: Jende asko ibili da horrekin, erdi zoratuta, gaixotu arte. Fisikariak joan dira ikasten, baina apaltasun puntu batez. Hainbat mugarri izan dira, baina, kasu guztietan, matematikaren laguntzarekin.
Basque Center for... horietako bat egiteko diru mordoa emango balizuete, zein lerrotatik joko zenukete? Zer beharko luke euskal ikerkuntza sistemak?
ETXEBARRIA: Ikerketa zentroak egitea ondo dago, eta ikerkuntzan ari diren lerro guztiak baliagarriak dira. Baina batez ere artatu behar da daukagun ikertzaile multzo prestatua; finantzaketa duina behar dute ikertzen jarraitzeko. Hori egin, orain bezala publizitatea egiten ibili beharrean. Euskal Herrian oso ikerketa zentro onak ditugu, baina ikertzaile asko miseria egoera batean daude.
URIA: Erabat ados. Gainera, hemengo jendeari eta hemen egon nahi dutenei lekua eman behar zaie, kanpotik beti jendea erakartzen ibili beharrean. Nik zortea eduki dut, baina nire ikerketa lerroa erabat aldatu behar izan nuen hemen geratu ahal izateko.
ETXEBARRIA: Lehenik eta behin, etxetik hasi behar duzu. Etxea ondo finkatu, eta gero gerokoa etorriko da, zientzia berez unibertsala delako. Inoiz ez da egon Euskal Herrian hainbeste ikertzaile prestatu, baina potentzial hori guztia eskapatzen ari zaigu, zuloetatik. Zergatik? Ez dutelako aukerarik aurrera egiteko: laguntzaile modura daude, miserian eta egonkortasunik gabe.
Joxerra, zuk urteak eman zenituen pankarta baten atzean, antzeko zerbait eskatuz...
ETXEBARRIA: Pankarta famatuarekin, gu errebelatu egin ginen. Irakasle gazteen egoera oso latza zen. 17-18 urte lanean egon ginen, beti prekarioan. Legea gure alde zegoen, baina Espainiak ez zuen nahi. Oraingo irakasle eta ikertzaile gazteak antzeko egoera batean daude.
URIA: Ikertzaileak presiopean gaude, egonkortasuna emango digun curriculum bat lortzeko. Horretarako, artikulu asko argitaratu behar dituzu, maila goreneko aldizkarietan. 40-45 urte izan arte ez zara egonkortuko. Bitartean, meritu pilaketa absurdo batean ari zara.
Zure kasuan, Jone, gaztea izateaz gain, emakumea ere bazara. Gauzak hobetu al dira horri dagokionez?
URIA: Hobekuntzak egon dira; eredu gehiago ditugu, eta emakume zientzialari asko daude. Baina betikoa gertatzen da: adinean aurrera joan ahala, eta piramidea estutu ahala, emakumeak gero eta gutxiago agertzen dira. Katedradunak, ikerketa buruak... gehienak gizonezkoak dira. Zientzialarien artean ere botere harremanak daude, gizarte osoan bezala.
ETXEBARRIA: Iraultzarik handiena izan da gauza sinple bat: emakumeak eta gizonezkoak intelektualki eta ikuspegi guztietatik identikoak garela, baina hori ez dago sartuta jendearen mentalitatean.
URIA: Nik zera ikusi dut: mutila azkarra baldin bada, baina desastre hutsa, orduan jenio bat dela esaten da. Emakumeoi, ordea, gure lanean onak izateaz gain, eskatzen zaigu langileak eta txukunak izatea. Gainera, 35-40 urte izan arte ez duzu karreran egonkortzeko aukerarik izango, eta horrek emakume askotan ama izateko hautua baldintzatzen du. Egia da deialdi askotan hori aintzat hartzen dela, baina arazoa bere horretan mantentzen da. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202135/jone-uria.htm | Jone Uria | Jone Uria. | Bertsolaritzaren munduari lotuta egon da txikitatik, baina zientzia ere gustuko zuen. Azkenik, arlo horretara bideratu du ogibidea. BCAM Matematika Aplikatuen Euskal Zentroan ibilitakoa da, eta orain EHUko irakasle atxikia da. Zientziaren dibulgazioa jorratu du askotan, besteak beste, BERRIAn. Behin baino gehiagotan, bertsolaritza bera baliatu du zientziaren mundua gizartera hurbiltzeko. Tesian, zuhaitz forma duten grafoak ikertu zituen, multzo teoriaren barruan. | ||
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202136/jose-ramon-etxebarria.htm | Jose Ramon Etxebarria | Jose Ramon Etxebarria. | Ingeniaritzan doktorea, fisika irakaslea eta zientziaren dibulgazioan aitzindaria da, eta bizitza osoa eman du ezagutza euskarara ekarriz. Euskaltzain urgazlea izanik, liburu andana idatzi eta euskaratu ditu, eta irakaskuntzan erabiltzeko material ugari ere prestatu du. Politikan ere aritu izan da, eta EHUtik kaleratua izan zen, irakasleei eskaintzen zieten kontratazio eredua ez onartzeagatik. Erretiratuta dagoen arren, wikilari lanetan eta hitzaldiak ematen jarraitzen du. | ||
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202137/europako-dirua-hasi-da-iristen-frantziara.htm | Ekonomia | Europako dirua hasi da iristen Frantziara | 5.100 milioi euro jaso ditu lehen ordainketan, eta hortik finantzatuko dituzte Ipar Euskal Herriko proiektuak | Europako dirua hasi da iristen Frantziara. 5.100 milioi euro jaso ditu lehen ordainketan, eta hortik finantzatuko dituzte Ipar Euskal Herriko proiektuak | Europako Next Generation Funtsen dirua hasi da iristen Frantziara, eta, ondo bidean, Ipar Euskal Herrian aurkezturiko egitasmoetako batzuk euroz ureztatzen hasi beharko luke. Frantziako Gobernuak 5.100milioi euroko lehen ordainketa bat jaso du, 2026. urtera arte hitzeman dioten diru kopuruaren %13, hain zuzen. 40.000 milioi jasotzea espero du guztira, eta, Bruno Le Maire Ekonomia ministroak zehaztu duenez, udazkenean iritsiko da hurrengo ordainketa, beste hainbestekoa.
Eta diru horretatik zenbat iritsiko da Ipar Euskal Herrira? Frantziak ekonomiaren berpizte plan propioa diseinatu zuen, France Relance izenekoa. 100.000 milioi euroko plana da, eta horietatik 40.000 Next Generation funtsen bitartez finantzatuko ditu. Ipar Euskal Herrian funts horietan interesa izan duten enpresa eta erakunde publikoek Pirinio Atlantikoen departamentuaren bitartez egin behar izan dute eskaera, eta azken galbahea Frantziako Gobernuak egin du.
Funtsak jasotzeko hautagai diren Ipar Euskal Herriko proiektuen inguruan tamaina ezberdinetakoak daude. Departamentuak, esaterako, lehentasun gisa ezarri zuen arrantza portuen berrikuntza, baita garraio jasangarriarekin loturiko beste batzuk ere, esaterako, Baionako bidegorri berria eraikitzea. Baionan, halaber, 807.000 euro eskatu dituzte katedraleko kapera bat berritzeko; Hazparnen (Lapurdi) alde zaharra berritzeko dirua eskatu dute, Lekuinen (Lapurdi) eliza berritzeko eta Maulen futbol zelai biosintetiko bat eraikitzeko. Enpresei dagokienez, hegazkingintza sektoreko hainbat daude hautagaien artean: Lauak Hazparnekoa (Lapurdi), Staero Baionakoa eta SPI Maulekoa. Aguila Tecnologies eta Technoflex Bidarteko (Lapurdi) enpresak ere zerrendan daude. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202138/hegoaldeko-ziuetan-105-paziente-daude-gaitzak-jota.htm | Gizartea | Hegoaldeko ZIUetan 105 paziente daude gaitzak jota | Osakidetzak eta Osasunbideak beste 849 kutsatu zenbatu dituzte. | Hegoaldeko ZIUetan 105 paziente daude gaitzak jota. Osakidetzak eta Osasunbideak beste 849 kutsatu zenbatu dituzte. | Kutsatuei buruzko datuetan gorabehera handirik ez da egon azken orduetan, baina ospitaleetan gero eta ilunagoak dira datuak. Osakidetzak eta Osasunbideak argitaratutako informazioari erreparatuta, atzo beste 40 lagun erietxeratu zituzten COVID-19aren sintomak larriagoturik, eta ZIU zainketa intentsiboetako unitateetan guztira 105 paziente daude birusarekin ospitaleraturik, larri. Guztira, oraintxe bertan, 420 gaixo daude gaitzak jota Hego Euskal Herriko erietxeetan.
Halaber, COVID-19aren transmisioari dagokionez, Hego Euskal Herriko osasun sistemek jakinarazi dute atzo beste 849 kasu positibo zenbatu zirela Hego Euskal Herrian egindako testetan. Guztira, PCR probak eta antigeno testak kontuan izanda, 8.929 proba egin ziren, eta, beraz, %9,5 izan zen positiboen portzentajea. Lurraldeka, Bizkaian 414 kasu izan ziren; Gipuzkoan, 153; Nafarroan, 147, eta, Araban, 119. |
2021-8-22 | https://www.berria.eus/albisteak/202139/hozitzea.htm | Kultura | Hozitzea | Anna Gas Serra (Bartzelona, 1996) Literatura Ikasketetan graduatua da Bartzelonako Unibertsitatean; egun, Psikologia ikasten ari da unibertsitate berean. Idazle gazteentzako Joan Duch poesia sariari esker argitaratu zuen bere lehen olerki liburua, Crossa d'aigua (Editorial Fonoll, 2017). Bigarrena, Llengua d'àntrax (Edicions del Buc), 2019an kaleratu zuen, eta, harekin, 2020ko Josep Maria Llompart poesia saria eskuratu zuen, AELC Idazle Katalanen Elkarteak urtero antolatzen duen Cavall Verd sariketan. 2018az geroztik, hainbat olerki antologiatan parte hartu du, eta haren lanak ingelesera, gaztelaniara, italierara eta galegora itzuli dituzte. 2020an Merce Rodoreda ipuin eta narrazio saria irabazirik, El pendòl (Edicions Proa) kaleratu du aurten, bere lehen ipuin bilduma. | Hozitzea. Anna Gas Serra (Bartzelona, 1996) Literatura Ikasketetan graduatua da Bartzelonako Unibertsitatean; egun, Psikologia ikasten ari da unibertsitate berean. Idazle gazteentzako Joan Duch poesia sariari esker argitaratu zuen bere lehen olerki liburua, Crossa d'aigua (Editorial Fonoll, 2017). Bigarrena, Llengua d'àntrax (Edicions del Buc), 2019an kaleratu zuen, eta, harekin, 2020ko Josep Maria Llompart poesia saria eskuratu zuen, AELC Idazle Katalanen Elkarteak urtero antolatzen duen Cavall Verd sariketan. 2018az geroztik, hainbat olerki antologiatan parte hartu du, eta haren lanak ingelesera, gaztelaniara, italierara eta galegora itzuli dituzte. 2020an Merce Rodoreda ipuin eta narrazio saria irabazirik, El pendòl (Edicions Proa) kaleratu du aurten, bere lehen ipuin bilduma. | Tomatearen zikloak 90 eta 150 egun bitartean irauten du, ereiten denetik biltzen den arte. Urtarril erditsuan, bi hazi erein zenituen loreontzi batean, eta, orain, martxo hasmentan, etsipenez begiratzen diozu loreontziari, ez baititu eman espero zenituen fruituak. Lehen zurtoinak kaskoa ateratzen hasia beharko zukeen lehenbiziko bortz-zazpi egunetan, eta, hala ere, lur etzea bertzerik ez duzu aurkitzen ontzia aztertzen duzun bakoitzean. Haziak zentimetro erdiko sakoneran sartu zenituen, argibideek ziotenari jarraikiz; loreontzia, berriz, etxeko txoko argitsu batean paratu zenuen hamabi gradutik beheitiko tenperaturarik jasan ez zezan, eta beti ahalegindu zara lurra heze egon zedin, baina ito gabe. Hazi bat hozitzen ez zaizun laugarren aldia da, eta pentsatzen hasia zara beharbada ez zaudela egina horretarako. Aitatxi, oraindik hemen balitz, tomate landare bilaka litekeen hori gainbegiratzera etorriko litzateke, eta, pentsakor, biboteari zimiko egin bitartean, argituko luke zergatik ez den sekula jaiotzen ereiten duzun deus. Bera baratze batez arduratu zen bizi guzian, eta zu neska txikia zinelarik baizik ez zinen bizi izan hartan. Gustura luzatuko zenituzkeen letxugen eta zerben bilketa, elkarri eskutik helduta kalabaza loreen artean emandako paseoak, bai eta, paseoa bukatutakoan, baratzean barna lasterka zenbiltzala, ureztatzeko mahukarekin bustitzen zintuzten aldi haiek ere. Mirari begetal bat gertatzeko aukerari atxikirik, ureztagailua hartu duzu, eta, loreontzira ur pixka bat bota duzularik, besoak huts egin dizu. Ahuleria gisako bat sigi-saga doakizu bularretik gorputz adarretaraino, bihotzean sortu eta modu mingarrian periferiarantz doan kilika temati bat balitz bezala. Ureztagailua leiho bazterrean utzi, sudurretik hats hartu, aireari segundo batzuez barren-barrenean eutsi, eta ahotik bota duzu.
Ariketa hori egin behar izan duzun azken aldiaz oroitu zara: gaur arratsaldean izan da, lanean. Ustekabean, ohartu zara eskolako komunak blaitzen dituen pixa usaina irensten ari zinela. Ez duzu astirik izan irakasleen komunera ailegatzeko, eta, beraz, aurkitu duzun lehenbiziko atearen gibelean ezkutatu zara, haur hezkuntzakoen neurriko komunaren ondoan. Izeba Laura, izeba Laura: hitz horiek durundi egiten zizuten buru barrenean, etenik gabe botatzen eta itzultzen duten teniseko pilota bat balira bezala. Zurtoin bat irudikatzen zenuen zure birikei oldartzen, birika parea airerik gabe utzi arte estutzeko borrokan. Izeba Laura, izeba Laura. Gaur, eskolak bukatu direnean, Janen aitak —zeina gizon zinez erakargarria baita— kontatu dizu semeak gauza zoragarriak erraten dituela bere irakasleaz eskolatik itzultzean; are, hainbertze estimatzen zaitu, ezen «izeba Laura» deitzen baitizu.
Balkoi txikiaren erdian dagoen aulkian jarri zara. Orain, Gemmari deituko zenioke, eta kontatuko zenioke Jan eta Ona jostetan aritu direla gaur, akuarelen ur zikina elkarri burutik beheiti botatzen. Arropa aldatu nahi izan diezula, eta haserretu egin zarela Onaren gurasoek sekula ez dutelako tenorez itzultzen arropa garbiaren poltsatxoa, zer gerta ere beti prest eduki behar duzuen hori. Ohar bat idatzi duzula Onaren agendan, haren etxekoei zurekin biltzeko eskatuz, aski delako. Neska gaixoa. Eta, orduan, Gemmari proposatuko zenioke elkarrekin garagardoak hartzera joateko ramblako ostatura; pintxoak eskatuta garagardoak luzatu eginen lirateke, eta, pintxoen ondotik, gin-tonicak etorriko lirateke, eta, gin-tonicen ondotik, zigarroak zure lagunaren etxeko terrazan.
Gemmari deituko zenioke oraintxe, baina esperoan gelditu zara, geroxeago hark deituko zaituelakoan; bien bitartean, bularreko dardarizoa ziztada bihurtzen ari da. Tomate landarearen lehenbiziko hostoa irudikatu duzu zure bi bularren artetik sortzen, burua mundura lehenbiziko aldiz ateratzen duen jaioberri bat balitz bezala. Orain, Gemma ostatuan izanen da, jangelan harekin lan egiten duten bertze begiraleekin. Zenbaitetan, haiekin joatera gonbidatzen zaitu, baina ahantzi egiten zaio maiz. Gemma hagitz despistatua izan da beti. Halakoa izan da eskolara elkarrekin joaten zineten garaitik: zure ogitartekoa eman behar izaten zenion orduan, berea galtzen zuelako. Eta berdin segitu zuen unibertsitatean hasitakoan ere: zuk amaitu eta zuzentzen zenizkion lanak, epea bukatu baino bi minutu lehenago aurkez zitzan.
Telefonoa joka hasi da etxe barrenean. Ziztuan altxatu, eta telefonoa hartu duzu, Gemmaren ahotsa aditzeko desiratzen. Baina Aina da. Laura, eder hori, zer moduz? Begira, gaur afaritxo bat eginen dugu Charorekin, Eliarekin eta gizonekin. Eta Cescen anaia ere etorriko da… Zer, gurekin afaldu nahi duzu? Hara, eskerrik asko, erantzun diozu, baina gaur ezin dut; arratsaldean haur bat zaintzeko eskatu didate, eta gauean berandu arte egon beharko dut harekin. Eskerrik asko. Bertze egun batean joanen naiz, seguru. Eta eskegi egin duzu, eta pentsatu duzu erraten ahal zeniola ama bisitatzera joatekoa zinela ere, edo ugalkortasun klinikan ordua zenuela. Garondoa izerditan duzu, eta izerdia berde-berdea da, saihetsen inguruan kiribildurik dituzun zurtoina eta hostoak bezalaxe. Zergatik tematzen dira zure landareak lur azpian gelditzen? Arreta ezin handiagoz, erabateko debozioz eta maitasun izugarriz zaindu dituzu. Pentsa zein dotorea izan zitekeen ez-landare hori, kolore gorri biziko zenbat fruituz erditu zitekeen. Eta, hala ere, deus ez. Loreontzia etxeko tokirik argitsuenean dago, ezin hobekiago zaindurik, goibelki hilik. Bularraldea meandro berdekaraz eta sustrai geldigaitzez osaturiko uhar bihurtu zaizu, eta irudi du hats hartzen duzunean barrenerantz zurrunga egiten duzula. Bularraldea zanpatu duzu esku ahurrekin, eta indarra egin duzu beheiti aldera, eta, ogia egiteko orea lantzen duenaren pare, itotzen zaituen hots errepika zorrotza zilborraren azpiraino jaitsarazi duzu poliki-poliki, iraitzi beharreko materia bihurtu eta kanporatzeko. Mina zilborretik hedatzen da orain.
Larrialdietara joan zara, gero eta hats gutxiago hartzen baituzu, hainbertze korapilorekin. Hitz baino keinu gehiagorekin, harrera mahaiko erizainari azaldu diozu bularraldean kilikak sumatzen hasi zarela, kilika horiek ziztada bilakatu direla, ziztadak uzkurraldi, eta uzkurraldiak, berriz, goragalea eragiten zizuten sabeleko kontrakzio. Itxarongelan, izerdi berdea botatzen ari zara oraindik, eta mukizapi pakete erdia erabili duzu hura idortzeko. Gemmari deitu izan bazenio, orain ez zinateke hemen egonen. Ramblako ostatuan egonen zinateke, edo haren terrazan, edo haren magalean, babesturik. Baina Gemmak sermoia egin zizunetik, eskura dugun denbora mugatua dela erranez, betebeharrak eta helduaroko askatasuna eta norberaren espazioa aipatuz, ez duzu harengana hurbiltzea ekar lezakeen ekintzarik egiten. Esperoan zaude. Medikuarekin ere berdin: haren esperoan zaude.
Azkenean, kontsultara deitu dizu, eta, labur-labur galdekatu ondotik, ekografia bat eginen dizula erabaki du. Zuretzat baso bat ilunpean alderik alde gurutzatzearen parekoa izan den tarte labur batez ibili zarete gela batera ailegatu arte, eta, han, etzateko, galtzak askatzeko eta kamiseta altxatzeko eskatu dizu medikuak. Sabela gelez estali dizu, eta zu aztertzen hasi da transduktorearekin: iraulka hasi zara tresnak eragindako presioagatik, zure barrenean labankada besta bat hazten ari baita.
—Dena behar bezala dago. Begira, haurdun zaude. Ikusten duzu horko hori? Ehun baskularra da. Ura eta elikagaiak garraiatu, eta gorputz adar guzietara banatzen ditu. Eta hor goitikoa? Bada, arantzak dira: ederki jakinen duzunez, hosto eraldatuak dira. Eguzkitik eta eraso diezaioketen harrapariengandik babestuko dute, eta idortu dadin eragotzi. Zorionak. Zenbait hilabeteren buruan, kaktus zinez osasuntsu bat izanen duzu!
Itzultzailea: BERRIAko euskara taldea |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202140/kanpo-merkataritzak-hazkunde-handia-izan-du-industriak-bultzatuta.htm | Ekonomia | Kanpo merkataritzak hazkunde handia izan du, industriak bultzatuta | Urtearen lehen erdialdean %23,9 eta %14 igo dira atzerriko salmentak EAEn eta Nafarroan, altzairugintzaren eta autogintzaren susperraldiagatik. | Kanpo merkataritzak hazkunde handia izan du, industriak bultzatuta. Urtearen lehen erdialdean %23,9 eta %14 igo dira atzerriko salmentak EAEn eta Nafarroan, altzairugintzaren eta autogintzaren susperraldiagatik. | Ekonomia suspertzen ari dela dioten adierazleak bata bestearen gainean pilatzen ari dira. Azkena, kanpo merkataritzarena. Urte hasieratik koronabirusak ezusteak ematen jarraitu badu ere, lehen seihilekoko emaitzak oso onak izan dira Hego Euskal Herrian. Industriaren susperraldiak eta, bereziki, altzairugintzarenak eta autogintzarenak eragin nabaria izan dute esportazioen datuetan, eta, oraindik 2019koen azpitik dauden arren, orduko emaitzetara gerturatzen ari dira. Guztira, 17.328 milioi euroko balioa izan dute kanpoko salmentek urtearen lehen erdialdean, Espainiako Merkataritza Ministerioaren datuen arabera.
EAEko esportazioek %23,9ko igoera izan dute aurreko urteko aldi berekoekin alderatuta, baina pandemiaren aurreko urtekoak baino %4,5 txikiagoak dira oraindik. Bizkaia izan da lurralderik aktiboena, %27,8ko gorakadarekin. Arabak % 24koa izan du, eta Gipuzkoakoak, %19,1ekoa. Nafarroak, %14koa.
Enpresek duela urtebete baino gehiago saltzen dute kanpoan, eta, ekoizpen maila horri eusteko, lehengaien behar handiagoa dute;Âbestela esanda, inportazioek ere gora egin dute: EAEn %23,8, eta Nafarroan %33,8. Hortaz, 2021eko lehen erdialdean, balantza komertziala esportazioak ken inportazioak positiboa izan da Hegoaldean: 4.814 milioi eurokoa.
Siderurgiak hauspotuta
Esportazioen emaitzak ez dira hobeak izan produktu energetikoenek, bereziki petrolioko produktu finduek, behera egin dutelako, -%9,5, Araba, Bizkai eta Gipuzkoan, Eustatek emandako datuen arabera. Pandemiaren agertoki konplexuak baldintzatuta dago oraindik ere sektore hori. Adibiderik argiena petrolio findegiena da, eta Hego Euskal Herrian Petronorren eremu esklusiboa da hori. Iazko maiatzetik, Muskizko findegiak (Bizkaia) bere unitateetako bat etenda eduki du eskaeren erorialdiengatik, eta produkzioa %40 inguru gutxitu du; urrian hasiko da ohiko martxan.
Horrek beste sektore batzuetan ere izan du ondoriorik. Soldadurarik gabeko hodien esportazioak murriztu egin dira (-% 29,5), petroliora eta gasera bideratzen baita sektore horren ekoizpen gehiena.
Gainerako produktuek, aldiz, hazkunde tasa nabarmenak izan dituzte. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan siderurgiari lotutako produktuek izan dute igoerarik handiena, %31,7koa, hiru lurraldeak batera kontuan hartuz. Sektore hori oso egoera onean dago Euskal Herrian. Autogintzak ere sendo jarraitzen du, %28ko hazkundearekin hiru lurraldeetan, nahiz eta euskal enpresak ere mikrotxipen krisi globala nabaritzen ari diren, bereziki Gasteizko Mercedes eta Iruñeko Volkswagen. Nafarroako enpresa nagusia da Volkswagenena, eta lurraldeko esportazioetan hark du pisurik handiena. Agian horregatik dago EAE eta Nafarroaren artean ia %5en aldea esportazioetan.
Merkatuei dagokienez, aldaketarik ez da egon ohiko bezeroen artean. Bost herrialde izan dira euskal enpresen erosle nagusiak, eta esportazio guztien erdiak inguru hara joan dira. Ohi bezala, Alemania izan da lehenengoa, Araba, Bizkai eta Gipuzkoako esportazioen guztizkoaren %16,8rekin. Haren atzetik, Frantzia (%16), Erresuma Batua (%6,7), AEBak (%6) eta Belgika (%5,4). Oraingoz, euskal esportazioek ez dute nabari brexit-aren eragina; azken 30 urteetan batez beste %7ko pisua izan du merkatu horrek. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202141/aburtok-iragarri-du-portaera-arduragabeekin-zero-tolerantzia-izango-dutela.htm | Gizartea | Aburtok iragarri du portaera arduragabeekin «zero tolerantzia» izango dutela | Alkateak gogorarazi du Bilbon aurten ez dagoela Aste Nagusirik, eta jakinarazi polizia kopurua handituko dutela. | Aburtok iragarri du portaera arduragabeekin «zero tolerantzia» izango dutela. Alkateak gogorarazi du Bilbon aurten ez dagoela Aste Nagusirik, eta jakinarazi polizia kopurua handituko dutela. | «Beste behin esango dut, eta espero dut azkenengo aldia izatea: Bilbon, aurten, ez dago Aste Nagusirik». Juan Mari Aburto Bilboko alkateak irmo hitz egin du gaur: argi utzi du osasun egoeraren ondorioz hirian ez dela jairik izango datozen egunetan, eta adierazi udalak «zero tolerantzia» izango duela «herritarren osasun orokorra zein pertsonen integritate fisikoa eta bizitza arrisku larrian jartzen dituen jokabide ororekin».
Hain zuzen, Aburtok gogorarazi du hamalau eguneko positiboak (100.000 biztanleko tasa) 500dik gora direla, eta azpimarratu du «une oro» presente izan behar dela hori: «Ez da broma bat [...], oraindik jendea dago ZIUetan, eta hildakoak ere badaude. Deitu ezazue nahi duzuen modura, baina hori da oraingo errealitatea».
Hori dela eta, udalak osasun neurriak betearaziko dituela esan du alkateak, eta, «desio ez den egoerarik» izan ez dadin, indarrean jarriko dutela Ertzaintzarekin eta Udaltzaingoarekin elkarlanean diseinaturiko dispositibo bat. Hala, azaldu du hiriko polizia kopurua handitu egingo dela datozen egunetarako, zenbat zehaztu gabe. Eta azpimarratu du isunak jartzen jarraituko dutela Bilbon, eta gogorarazi dagoeneko 19.000 isun baino gehiago jarri direla pandemia dela eta.
Halaber, Aburtok dei egin die herritarrei maskara erabiltzeko, distantziak mantentzeko, pilaketarik ez sortzeko eta, oro har, arduraz jokatzeko: «Bilbon, ez dira onartzen ez jokabide hezigabeak, ez portaera arduragabeak, ez osasun neurriak, betebehar zibikoak eta segurtasun betebeharrak urratzeko saiakerak, inolako aitzakiarik gabe». Donostiako alkatea, istiluei buruz: «Alferrik da»
Donostian, berriz, ohituraz egunotan ospatu beharko litzateke hiriko Aste Nagusia, eta, aurten jairik ez dagoen arren, festa egiten ari direnak badira, Eneko Goia alkateak Euskadi Irratiari eskainitako elkarrizketa batean onartu duenez: «Behar ez bezalako portaerak izaten ari dira [...], baita istilu txiki batzuekin bukatu direnak ere, gaur gauekoa adibidez».
Bart gauean, hain zuzen, Ertzaintzak bost pertsona atxilotu ditu Parte Zaharrean, hiru adingabe, besteak beste, goizeko hirurak aldera kalean zebiltzan poliziei botilak eta bestelako objektuak jaurti izana egotzita. Ez da hori gertatu den lehen gaua, eta, horretaz galdetuta, Goiak esan du «gutxiengoa» direla halako jarrera duten herritarrak, eta gertakari horiek orokortzea ez litzatekeela «justua» izango, herritar gehienek «mezua barneratuta» daukatelako.
Istiluekin zerikusia dutenei buruz, berriz, «alferrik dela» adierazi du, eta horien aurka neurri zorrotzagoak erabiltzearen alde agertu da: «Portaera batzuen aurka bai. Adibidez, botilak jaurtitze hori atxiloketen bidez bukatu da, eta ez dakit isunak-edo jarriko diren, baina hartu behar diren neurriak hartu behar dira. Eta hiri altzarietan kalteak eragiten badira, eta hartzen badira horien egileak, hori dagokion isunarekin ordaindu behar da». |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202142/joanna-hogg-eta-radu-jude-zinemaldiko-zabaltegi-sailean.htm | Kultura | Joanna Hogg eta Radu Jude Zinemaldiko Zabaltegi sailean | Orotara, hamazortzi filmek osatzen dute zerrenda: hamahiru lan luzek, ertain batek eta lau laburrek. Berlingo zinemaldiko bi garaile izango dira lehian, baita euskarazko lan bat eta galizierazko bat ere. | Joanna Hogg eta Radu Jude Zinemaldiko Zabaltegi sailean. Orotara, hamazortzi filmek osatzen dute zerrenda: hamahiru lan luzek, ertain batek eta lau laburrek. Berlingo zinemaldiko bi garaile izango dira lehian, baita euskarazko lan bat eta galizierazko bat ere. | Berlingo zinemaldiko irabazleak, Veneziako eta Cannesko festibaletan erakutsitako ekoizpenak, nazioarteko bi estreinaldi, baita euskarazko lan bat ere, besteak beste. Guztira, hamazortzi pelikula lehiatuko dira Donostiako 69. Zinemaldiko Zabaltegi-Tabakalera sailean: zehazki, hamahiru lan luze, ertain bat eta lau labur bilduko ditu zerrendak; besteak beste, Johanna Hoggek, Radu Judek eta Gaspar Noek zuzendutako ekoizpenak ikusi ahal izango dira. Halaber, zenbait zinemagile berriro izango dira jaialdian: esaterako, Jean Gabriel Periot, Kiro Russo eta Laura Wandel.
Berlinen film luzearen eta laburraren Urrezko Hartzak bereganatu ondoren, hurrenez hurren, Donostian pantailaratuko dituzte Radu Juderen Babardeala Cu Bucluc Sau Porno Balamuc eta Olga Lucovnicovaren Nanu Tudor. Emi eskola irakaslea du protagonista lehenak: haren bideo sexual bat jarriko dute Interneten, eta eskolatik kanporatu dezaten ahaleginduko dira ikasleen gurasoak. Lucovnicovarenean, berori da protagonista: hogei urteren ondoren, aitona-amonen etxera itzuliko da, iraganeko gertaera oinazetsuei aurre egiteko.
Joana Hogg zuzendariaren kontakizun autobiografikoaren bigarren zatia ere hartuko du sailak: The Souvenir: Part II. Bera baino zaharragoa den gizon manipulatzaile batekin izandako harreman tirabiratsua askatzen saiatuko da Julie graduazio filmaren laguntzarekin, egiazko jazoerak eta fikzio hutsa bereiziz. Gaspar Noek, berriz, dementzia duten senar-emazte batzuen azken egunak agertu ditu Vortex filmean.
Veneziako zinemaldian inoiz parte hartu duen euskarazko lehen ekoizpena da Mikel Gurrea donostiarraren Heltzear. Film laburra da, 2000. urteko Euskal Herri artean gatazkatsuan dago girotua, eta 15 urteko Sara du ardatz. Eskalatzailea da gaztea, eta bere bizitzako maila igoerarik gogorrena erdiesteko entrenamenduak uztartuko ditu kanpoan duen anaiari idazten ari den gutunarekin.
Ekoizpen luze andana bat
Peter Kerekesen Cenzorka laneko Lesyari zazpi urteko zigorra ezarri diote erailtzeagatik, eta Odessako (Ukraina) emakume zentzategi batean bete beharko du ebazpena. Kiro Russoren El gran movimiento-k, berriz, Boliviako langile bat du ardatz, eta enpleguz zein etxebizitzaz aldatu berri du Kyoshi Sugitaren Haruharasan No Uta-ko Sachik. Bere bizilagun Yukiren suizidioa gainditzea lortu nahi du horrekin, baina adiskidearen irudia begien aurrean izango du etengabean, ilusio gisa.
Heriotza du hizpide, orobat, Helena Giron eta Samuel Delgado zuzendarien Eles transportan a morte ekoizpenak, galizieraz egina. 1492. urtean, heriotza zigorretik ihes egin duten hiru gizon doaz Kristobal Kolonen tripulazioan; Tenerifera heltzean (Espainia), ontzitik ere alde egingo dute. Garai berean, sendalari bat topatzeko helburuarekin bidaiatuko du beste emakume batek, hark hilzorian duen ahizparen bizia salbatzen lagun diezaion. Kolonizazioari kritika egiten dio obrak.
Ihesaz dihardu Florence Mialheren La Traversee-k ere. Kasu horretan, senideak halabeharrez bananduko dituzte, eta seme-alaba zaharrenak beren kabuz erbesteratu behar izango dira. Ezkondu aurreko bidaia bat du abiapuntu Noemie Merlanten Mi iubita, mon amour lanak: Jeanne Errumaniara joango da lagunekin, eta han Nino ezagutuko du, eta harreman bat izango du harekin.
Errusiar ekoizpenak dira Kirill Serebrennikoven Petrov’s Flu eta Kira Kovalenkoren Razzhimaya Kulaki filmak. Sobietar Batasuna desagertu ondorengo garaian dago girotua lehena, eta Petrov familiaren egun bat agertzen du gripe izurri betean: gaixotasunak jota dagoen komiki marrazkilari eldarniotsua da senarra, eta gizon oldarkorrak hiltzearekin gozatzen duen liburuzaina emaztea. Kovalenkok Ipar Osetiako mendietako meatze herri txiki batean kokatu du bere istorioa. Gertaera dramatiko batzuen ondorioz, gizon bat hara joan zen bizitzera seme-alabekin. Urteak igaro ondoren, aitaren diziplinatik ihes egin nahiko dute gazteek, eta oraindik sendatzeko dauden familia traumei aurre egin beharko diete.
Didier Eribonen Retour a Reims liburuan oinarritu da Jean-Gabriel Periot zinemagilea izen bereko obra ontzeko. Artxiboko materialez baliatuta, Frantziako langileen istorio intimo eta politikoa kontatzen du, 1950. hamarkadatik hasita. Anai-arreba batzuen arteko harremanaz jarduten du, berriz, Laura Wandelen Un monde ekoizpenak. Eskolara itzuli ondoren, beste ume batzuek anaia jazarriko dutela ikusiko du Nora zazpi urteko umeak. Harrapatuta egongo da, aitari abisatu nahi baitio, baina aldi berean anaiak isiltzera behartuko baitu.
Istorio ertain eta laburrak
Lucovnicova bezala, familiarenera itzuli da Xiao Lei, Zhang Daleiren Xia Wu Guo Qu Le Yi Ban filmeko protagonista. Zimurrek aldatu egin dituzte gurasoen aurpegiak, baina bere horretan jarraitzen du aitonaren etxe txikiko lasaitasunak; are, senideen eguneroko ohitura hutsalak ere atseginak egingo zaizkio gazteari.
Halaber, lan motzak dira Zinemaldian estreinatuko diren bi ekoizpenak ere. Zhang Daleiren filma bezala, familian oinarritzen da Lubna Playousten Le Cormoran. Uharte urrun batean bizi diren ama eta semea ditu ardatz, eta beren artean sortzen eta finkatzen diren loturak agertzen ditu. Aitzitik, adiskidetasunaz dihardu Laura Rius Aranek Les filles du feu ekoizpenean. 16 urte zituztenean, elkarrekin joan ziren bidaiatzera Magdalena, Oriane, Anna, Solene eta Morgane. Harrezkero ez dute elkar berriro ikusi, eta hamar urte joan dira dagoeneko. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202143/gutxienez-47-pertsona-hil-dituzte-burkina-fason.htm | Mundua | Gutxienez 47 pertsona hil dituzte Burkina Fason | Dozenaka zauritu dituzte. Urte hasieratik 850 lagun hil dituzte talde jihadisten erasoetan. | Gutxienez 47 pertsona hil dituzte Burkina Fason. Dozenaka zauritu dituzte. Urte hasieratik 850 lagun hil dituzte talde jihadisten erasoetan. | Talde armatu batek zibilez betetako konboi bati eraso zion atzo Burkina Faso iparraldean. Erasoa Arbinda eta Gorgadji herrien artean egin zuten, Soum eskualdean, eta gutxienez 30 zibil, indar armatuetako hamalau kide eta gobernuaren aldeko hiru miliziano hil zituzten: 47 lagun guztira.
Uste da Burkina Faso inguruko talde jihadistak daudela erasoaren atzean: Ansarul Islam, Islamaren Babeserako Taldea eta JNIM Musulmanak; guztiak Al-Qaedaren gertukotzat dituzte agintariek. Burkina Fasoko Informazio Agentziaren arabera, 58 pertsona hil eta hemeretzi zauritu zituzten indar armatuen eta erasotzaileen arteko borroketan.
Azken sei urteotan gora egin dute talde jihadistek herrialdean egindako erasoek. Iragan ekainean egin zuten orain arteko sarraskirik larriena: Al-Qaedarekin lotutako taldeek 160 lagunetik gora hil zituzten, Sahel eskualdean. Hain zuzen, eskualdeak muga egiten du Malirekin eta Nigerrekin, eta herrialdeko eremurik zaurgarriena da.
Urte hasieratik, indarkeriak 850 hildako utzi ditu herrialdean, eta bi urtean 1,3 milioi pertsonek beren etxea utzi dute, ACNUR Nazio Batuen Errrefuxiatuentzako Goi Mandatariak uztailean emandako datuen arabera. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202144/despopulazioaren-aurkako-borrokan.htm | Ekonomia | Despopulazioaren aurkako borrokan | Nafarroako Pirinioetako udalek eta tokiko eragileek 2016. urtean ekin zioten despopulazioaren aurkako lanari, eta, gobernuarekin batera, lau milioi euroren plana abiatu dute aurten. | Despopulazioaren aurkako borrokan. Nafarroako Pirinioetako udalek eta tokiko eragileek 2016. urtean ekin zioten despopulazioaren aurkako lanari, eta, gobernuarekin batera, lau milioi euroren plana abiatu dute aurten. | Tantaka-tantaka eta isilean, despopulazioa aurrerantz doa Pirinioetan. Nafarroako eskualde guztien artean egoerarik larriena bizi dute han. Erroibarretik Aezkoara eta Zaraitzutik Erronkarira, guztira 5.418 herritar bizi dira 32 udalerrietan, 2019ko erroldaren arabera. Gainbeheraren adierazle, hiru datu: lehenik, populazioaren erdia inguru galdu du azken mende erdian; bigarrenik, dentsitate apalena du —4,1 biztanle kilometro koadroko , Nafarroako batez bestekoa baino hamazazpi aldiz gutxiago; azkenik, zahartze indize handiena du —haur bakoitzeko lau adineko, batez beste—.
Azken urteetan, ahalegin betean ari dira borrokan Pirinioetan, despopulazio joeraren aurka. Egoeraz jabetzeko eta diagnostikoa egiteko lana lehendik badator ere, 2016an ezarri zuten mugarria. Inguru horretako gizarte eragileek eta udalek ozen jakinarazi zieten alderdiei eta gobernuari despopulazioari aurre egiteko neurriak eta plan bat behar zirela.
Pirinioetako despopulazioa. Nafarroako gobernua
Bost urteotan, bide esanguratsua egin da. Arazoaren erroak eta zergatiak askotarikoak dira, eta, eragile guztien arteko elkarlana funtsezkoa den heinean, Gu Pirinioak egitasmoa sortu dute. Mahai horrek hiru hanka nagusi ditu: lehenik, udalak, Pirinioetako Mahaiaren bidez; bigarrenik, gobernua, Lursarea agentziaren bitartez, eta, hirugarrenik, tokiko eragile ekonomiko eta sozialak, Cederna Garalur agentziaren bidez. Gai nagusiak lantzeko 11 lantalde osatu dira, eta lau langile dabiltza lanean. Guztiak koordinatzen ari da Arantxa Arregi Lursareko teknikaria: «Gobernantza berria deitzen diogu. Kontua ez da behetik gora edo goitik behera lan egitea, baizik eta denok parte hartzea erabaki horietan».
Hala, Nafarroako Gobernuak Pirinioetako Plana aurkeztu du aurten, eta 4,4 milioi euroren inbertsioak eta laguntzak jasotzen dira hartan. «Gauza guztiak bezala, lehenago etorri izan balitz, hobeto izango zen, baina ongi datorkigu orain ere. Bide egokia egiten badugu, aukera ona dugu», baloratu du Ana Sagardoik, Pirinioetako Mahaiko lehendakariak.
Planaren zutarrietako bat digitalizazioa da. «Internet bada, etxetik lan egin daiteke. COVID-19 ailegatu da, eta ikusi da telelana beharrezkoa dela. Turismorako eta beste jardueretarako aholkularitza eman daiteke Internet bidez», azaldu du Arregik. Orografia zailagatik eta dentsitate apalagatik, enpresa pribatuek ez dute inbertitzen. Gobernuak bi milioi euroko inbertsioa egingo du Itzaltzutik Garderaino zuntz optikoa hedatzeko, eta ibarreko zazpi udalei obraren %20 finantzatzeko eskatu die (400.000 euro).
Era berean, udalek bultzaturiko inbertsioak eta azpiegiturak finantzatzeko 1,8 milioi euroren laguntza deialdia ireki da; 35 proiektuk jada lortu dute finantzaketa: Hiriberriko jarduera ekonomikoa bultzatzeko proiektua; Erron, erabilera anitzeko eraikinaren zaharberritzea; Zaraitzuko Erremendia abeltzaintza egitasmoa; Abaurregainan eta Espartzan, energia berriztagarrien arloko inbertsioak; hainbat natur bide eta turismo baliabideren hobekuntza... Ruben Goñi gobernuko proiektu estrategikoaren arduradunak dioenez, «aurrekaririk gabeko» egitasmoa da.
Jarduera ekonomiko bati ekitean, etxebizitza lortzean edo zerbitzuak erabiltzean, egunerokoa zailtzen duten «traba txiki asko» daude. Sagardoik azpimarratu du giltzarria dela eguneroko traba horiek kentzea: «Gauzak errazten baditugu, helburua lortuko dugu». Horretarako, baina, administrazioaren landa eremuarekiko begirada malgutu behar dela uste du. «Pirinioetako egoera ez da Iruñekoa edo beste toki batekoa. Hona etorri behar da, eta gauzak nola dauden ikusi, bulego batetik ez baita ikusten. Egoera erreala ukitu behar da, erantzun zuzenak eman».
Pirinioetan ez dago enpresa handirik, eta 2.600 biztanle aktiboren artean, 1.500 lanpostu inguru daude: gehienak autonomoei dagozkie. Arantxa Arregiren arabera, egungo egoerak zerikusia du lehen sektorearen gainbeherarekin, eta, horregatik, funtsezkoa deritzo alor hori biziberritzeari. Laborarien eta abeltzainen %11 baino ez dira 41 urtetik beherakoak. «Errelebo falta arazo larria da».
Halaber, iturginak, arotzak, argiketariak eta halakoak behar dira. Basogintzak ere tradizio handia du, eta hor aukerak ikusten dituzte: «Orain arte, oihanaren kudeaketa enkante bidez adjudikatu da, eta baliabideak herritik ateratzen dira. Baliabideok eskualdean bertan erabili ahal izateko modua aurkitu nahi dugu», azaldu du Arregik.
Aezkoak (Aribe), Zaraitzuk (Izize) eta Erronkarik (Burgi) poligono bana dute, eta Nasuvinsak eremuak sortu ditu negozio bat jarri nahi dutenentzat. Otsagabian eta Abaurregainan ere lanean ari dira Opposaren eraikin zaharra baliagarri izan dadin. Inkesta bat egiten ari dira eskualde osoan, zer behar dauden neurtzeko.
Turismoa soilik ez
Turismoak ere lana sortu du. Dena den, Ana Sagardoiren ustez, zuhurtziaz jorratu behar da bide hori: «Hasieran, esaten zen turismoa lagungarria izan zitekeela, eta, orain, konponbide bakar moduan ikusten da. Jende asko bizi da turismoari esker, baina ez litzaioke begiratu behar arlo horri soilik».
Turismoak ondorioak ditu etxebizitzen parkean ere. «Etxe asko turistentzat alokatzen dira, eta beste zenbait beste nonbait bizi eta gutxi etortzen direnenak dira. Hemen bizi eta geratu nahi dutenek ez dute aukerarik alokairuan hartzeko», dio Sagardoik. Arregik gaineratu du eskaintzarik gabe ezin dela jakin zenbatekoa den eskari erreala. Horregatik, alokairu publikoko etxeak merkaturatuko dituzte Auritzen eta Aurizberrin.
Arregiren ustez, udalek badute zeresana. Ideia berritzaileak ezar ditzakete, eta, ohiko zerbitzuez gain, herriak biziberritzeko onak diren beste batzuk kontratatu. Adibidez, hutsik diren eraikinak tabernak edo dendak kontratatzeko balia ditzakete, funtsezkoa baita orotariko zerbitzuak eskaintzea herritarrek bertan bizitzea hobets dezaten. Baita adinekoek ere. «Bestela, seme-alaben etxera joaten dira, eta akabo. Etxe bat ixten da, eta herri bat hiltzen duzu».
Bihar: Zuberoa.
Koldo Landa. Orbaizetan bizi da, eta Carrefourren supermerkatu bat ireki zuen martxoan, Ariben. Gasolindegiarekin batera, 11 enplegu sortu ditu; pozik da emaitzarekin. Pirinioetan lan eta bizi leloa bere egin du Koldo Landak. Hogei urterekin Iruñetik Aezkoara joan zen bizitzera, Orbaizetara. Zortzi urtez Aribeko gasolina zerbitzugunearen ardura hartu zuen, baina kontratua berritzerako orduan ez zen ados jarri jabearekin. «Gero eta gehiago eskatzen zidan, eta esan nion ez nuela beretzat lan egingo». Nasuvinsak egokitu egin du Opposa sozietateak garai batean Ariben zuen eraikina, eta negozioak jartzeko gune bihurtu. Aukera ikusirik, Landak ehun metro koadroko Carrefour saltokia ireki zuen martxoan.
Landa garapeneko planaren barruan, nekazaritzakoak ez diren jarduerak sortzeko inbertsio laguntza eman dio Nafarroako Gobernuak, eta babesa eskertu du. Nasuvinsaren alokairu prezioa ere «oso ona» dela deritzo: «Erraztasunak ematen dituzte. Bestela, ezingo nuke aurrera atera». Obra eginda, eskaintza bat egin zion gasolina zerbitzugunearen jabeari, eta beste bost urtez ustiatzeko akordioa lortu du; epea amaituta, erosteko aukera du.
Pozik dago martxotik izandako bilakaerarekin. «Batzuek diote ez dutela nahi Carrefourren moduko marka handirik, baina gehienek oso ongi hartu dute. Egunerokoa dendan erosi, baina erosketa handia Iruñean egin ohi zuten. Orain, supermerkatuan egiten dute erosketa handia». Era berean, Carrefour markak jende ugari erakartzen du.
Landaren ustez, zaila da Pirinioetara enpresa handi bat etortzea, baina lanbide bat izateko edo negozio txikiak irekitzeko erraztasunak daude: «Niretzat, zailtasun handiena da hemen gelditu nahi dutela esan, baina gero Iruñean zortzi ordu lan eginda kezkarik gabe egon nahi dutenak. Hemen ezin da hori egin».
Oraingoz, 11 enplegu sortu ditu. Gainera, gasolina zerbitzuguneko denda eta taberna zeuden eremuan zerbait jartzeko aukera eman zien bi ezaguni: batek burdindegia jarri du, eta besteak telebista eta tresna elektrikoak salduko ditu aurki. Garrantzitsutzat jo du Aezkoan zerbitzu hori izatea. «Prezioa apur bat garestiagoa da, baina bestela Iruñera jaitsi, ikusi, gastatu eta arazorik baduzu erreklamazioa jarri behar da».
Tete Sanz. Hogei urtez Zaragozan argiztatze saltoki bat izan ostean, Zaraitzuko poligonora mugitu zen iazko otsailean, konfinamendua ezarri aurretik. Oso pozik dago aldaketarekin. Erretiroa hartutakoan Zaraitzura bizitzera joatea pentsatua zuten Tete Sanzek eta haren senarrak, hangoa baita gizona, baina bizitzaren nondik norakoek amets hori aurreratzeko parada eman diete biei. Pozik dago emaitzarekin. «Oso ongi nago. Lasaiago, eta neure buruarekin konektatuago».
Ez da hasiberria, eta esperientziak haren alde jokatu du. 1999an, Zaragozan (Aragoi, Espainia), Logroñoko errepideko poligono batean, argiztatze eta dekorazio denda bat ireki zuen, Liderlamp. Bi hamarkadatan, argiztapen sektoreko ekoizle, hornitzaile eta ordezkari komertzial izan da. 2015ean, Internet bidezko salmentari ekin zion: «Interneteko salmentak hobetu ahala hasi ginen amesten hona etortzearekin». Denda alokairuan hartua zuten, eta 2019an jabeak hura saltzeko aukeraz hitz egin zien. Ordurako, Interneteko negozioak dendarena gainditua zuen, eta jauzia emateko garaia zela ikusi zuten. «Urtebete emateko eskatu genion, egokitzeko. Denda nahiko handia zen; hogei urteren ondotik, biltegian produktu asko zeuden, eta, negozio eredua aldatu dugunez, ez genuen dena ekarri nahi. Likidazioan saldu genituen produktuak».
Izizeko poligonoan ezarri ziren, Zaraitzun; nabarmendu du Nasuvinsa sozietate publikoaren laguntza izan dutela. «Babes handia eman digute. Zaragozakoekin alderatuta, alokairuaren prezioak oso ondo daude».
Zaragozako denda iazko urtarrilaren 29an itxi zuten, eta, otsailaren erdialderako, Izizekoa irekita zuten. «Berriz martxan jartzea oso ondo joan zen. Konfinamenduak ez gintuen harrapatu egun gutxigatik. Zortea izan dugu».
Beste negozio askorentzat ez bezala, COVID-19ak eragindako egoera aukera bat izan da. «Konfinamenduak etxean egotera behartu gintuen; behin han izanda, jendeak gutizia bat eman nahi izan dio bere buruari: eraberritzeak, altzariak eta argiztapena».
Orain, zerbitzua hobetu eta digitalizatzeko prozesu betean dira. Udazkenerako prest egotea espero du. Hori baita bere kexu nagusia: zuntz optikoa oraindik ez da ailegatu Izizera. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202145/joseba-fernandez-presoa-aske-geratu-da.htm | Politika | Joseba Fernandez presoa aske geratu da | 11 urte egin ditu kartzelan. | Joseba Fernandez presoa aske geratu da. 11 urte egin ditu kartzelan. | Sortuk jakinarazi duenez, Joseba Fernandez Aspurz euskal presoa aske geratu da Madrilgo aireportuan, Frantzian espetxealdia bete eta handik Espainiaratu eta gero.
Fernandez Iruñeko Txantrea auzokoa da. 11 urte egin ditu kartzelan, eta Mureten egon da preso, Euskal Herritik 425 kilometrora. 2010eko martxoan atxilotu zuten, Jean Serge Nerin jendarmearen hilketaren harira. Nerin izan zen ETAk eragindako azken biktima. 2015ean epaitu zituzten Fernandez eta beste bost lagun, eta hamasei urteko zigorra ezarri zioten.
Herenegun, berriz, Aitor Fresnedo askatu zuten, 25 urteko zigorra bete eta gero. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202146/zezenketak-bukatu-dira-gijonen-zezen-bati-nigeriano-eta-beste-bati-feminista-deitu-ondoren.htm | Mundua | Zezenketak bukatu dira Gijonen, zezen bati 'Nigeriano' eta beste bati 'Feminista' deitu ondoren | Gijongo Udalak hartu du erabakia, iritzita zezenketak ezin direla erabili «giza eskubideen aurkako ideologia bat hedatzeko». | Zezenketak bukatu dira Gijonen, zezen bati 'Nigeriano' eta beste bati 'Feminista' deitu ondoren. Gijongo Udalak hartu du erabakia, iritzita zezenketak ezin direla erabili «giza eskubideen aurkako ideologia bat hedatzeko». | Gijonen (Espainia) abuztuan egin ohi duten Begoña zezenketa feriako aurtengo azken zezenketa egin zuten joan den igandean. Zezenetako bat Feminista deitzen zen, eta beste bat Nigeriano, eta horrek elkarte animalisten eta feministen haserrea eragin du. Gijongo Udalak erabakita zeukan ez berritzea El Bibio zezen plazan zezenketak egiteko enpresari bati 2016an emandako kontzesioa, baina igandean gertatutakoak erabakia aurreratu du.
«Bukatu da zezenketa feria». Argi mintzatu zen atzo Ana Gonzalez (PSOE), Gijongo alkatea. Kazetarien aurrean nabarmendu zuenez, zezenketak ezin dira erabili «giza eskubideen aurkako ideologia bat hedatzeko». Uste du hainbat «marra gorri» zeharkatu direla. «Emakumeen eta gizonen berdintasunean eta integrazioan sinesten duen hiri batek ezin du halakorik onartu».
Zezen plazaren adjudikazioaren bidez, 50.000 euro inguru poltsikoratzen zituen urtero udalak, baina alkateak argi utzi du ez duela berriro luzatuko zezenketa feriak antolatzeko emandako kontzesioa. «Plaza beste gauza batzuetarako erabiliko dugu; esaterako, kontzertuak egiteko», adierazi du gaur, kazetarien galderei erantzunez. Beste agerraldi bat egin du auziaz aritzeko.
Alkateak argudiatu du, gainera, zezenketak «guztiz auzitan» daudela igandekoa baino lehen ere. «Zezenketak igandean ikusi genuena baldin badira, ez diote ekarpen handirik egiten Gijon bezalako hiri bati». |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202147/emakume-bat-eta-bi-urteko-alaba-etxegabetu-dituzte-bilbon.htm | Gizartea | Emakume bat eta bi urteko alaba etxegabetu dituzte Bilbon | AZET Etxebizitza Sindikatuak jakinarazi duenez, gaur goizean atera dituzte etxetik, Bilboko Iturribide auzoan. | Emakume bat eta bi urteko alaba etxegabetu dituzte Bilbon. AZET Etxebizitza Sindikatuak jakinarazi duenez, gaur goizean atera dituzte etxetik, Bilboko Iturribide auzoan. | Gaur goizean, emakume bat eta bi urteko alaba etxegabetu dituzte Bilboko Iturribide kalean, AZET Etxebizitza Sindikatuak adierazi duenez. Sindikatuak salatu du etxebizitzara «bi furgoneta, hainbat auto, armak agerian zituzten agenteak...» gerturatu izana. Horrez gain, kaleratzea gauzatu ostean, hustutako etxebizitzan «okupazioaren aurkako ate bat» jartzen ari zirela esan dute. Kaleratzea «oso modu bortitz eta neurrigabean» egin dela esan du sindikatuak.
Sindikatuak BERRIAri emandako informazioaren arabera, duela hilabete inguru sartu ziren bizitzera Bilboko higiezin enpresa baten esku dagoen etxe batean. Goizean, etxebizitzan ama-alabak zeuden bakarrik, baina emakumearen bikotekidea ere bertan bizi zen. AZETek baieztatu du «17 edo 18 urte» dituztela bi gazteek. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202148/talibanen-aurkako-protestak-izan-dira-afganistanen.htm | Mundua | Talibanen aurkako protestak izan dira Afganistanen | Talibanen aurkako eta Afganistango banderaren aldeko mobilizazioak egin dituzte hainbat hiritan, eta talibanek gutxienez hiru manifestari hil dituzte. Matxinoek eta trantsiziorako kontseiluak «segurtasuna» bermatzeko akordio bat erdietsi nahi dute. | Talibanen aurkako protestak izan dira Afganistanen. Talibanen aurkako eta Afganistango banderaren aldeko mobilizazioak egin dituzte hainbat hiritan, eta talibanek gutxienez hiru manifestari hil dituzte. Matxinoek eta trantsiziorako kontseiluak «segurtasuna» bermatzeko akordio bat erdietsi nahi dute. | Talibanen aurkako protestak izan dira gaur Afganistanen, herrialdearen independentziaren 102. urteurrenarekin batera. Ehunka lagun atera dira kalera herrialdeko bandera beltz, gorri eta berdea eskuetan. Sputnik agentziak jakinarazi duenez, Asadabad hirian eginiko protestetan hiru lagun hil dituzte talibanek, tiroz. Bien bitartean, matxinoen eta trantsiziorako kontseiluaren arteko bilerek aurrera jarraitzen dute. HCNR Adiskidetze Nazionalerako Kontseilu Nagusiko presidente Abdullah Abdullahren arabera, bi aldeek «segurtasuna» mantentzea dute helburu.
Matxinoen bulego politikoko kide Anas Haqqani Abdullahrekin eta Hamid Karzai Afganistango presidente ohiarekin bildu zen atzo, bi aldeen arteko negoziazioei hasiera emanez. Talibanek bi politikari horiek gidatutako taldea jo dute herrialdeko buruzagi politiko eta etnikoekin trantsizio prozesu bat abiatzeko bitartekari gisa, «gobernu inklusibo bat» eratzeko.
Abdullah, Karzai eta beste hainbat buruzagi politiko —tartean Fazal Hadi Muslimyar senatuko presidentea— Khalil Al-Rahman Haqqanirekin ere batzartu ziren; Haqqani Sarea talde armatuko buruetako bat eta talibanen ordezkarietako bat. HCNRko buruak adierazi duenez, Kabulgo eta Afganistango segurtasuna eta «herrialdearen etorkizunerako kooperazioa» izan zituzten hizpide, eta «justizian oinarritutako Afganistan independente eta batu baten» defentsa egin zuen hark bileran. Abdullahk gehitu duenez, Haqqanik ere «segurtasuna bermatzeko» asmoa adierazi zuen, eta lider politikoen eta adinekoen laguntza eskatu horretarako. Halere, sareetan hainbat izen agertu diren arren, talibanek ez dute Emirerri Islamikoa gidatuko duen organigramaren inguruko azalpenik eman. Laster egingo dute, ordea, matxinoek azaldu dutenez.
Trantsiziorako kontseiluak elkarrizketaren aldeko apustua egin duen bitartean, Afganistango presidenteorde ohi Amrullah Salehk talibanen aurkako erresistentziarako deia egiten jarraitzen du. Axraf Ghani presidentearen ihesa medio, bere burua presidente «legitimotzat» jo du hark, eta Panjxir eskualdean dago, talibanen esku ez dagoen eremu bakarrean. Handik, beste hiri batzuetan eginiko protestak txalotu ditu. Atzo, Jalalabad hirian gutxienez hamabi lagun hil eta dozenaka zauritu zituzten talibanek, Afganistango bandera plaza batean kokatzen saiatu zirenean. Gaur are gehiago izan dira mobilizazioak; hala nola Kabulen, eta Nangarhar, Laghman eta Kunar eskualdeetan.
«Inoiz ez diot traizio egingo nire heroi Ahmad Xah Massud komandante, legenda eta gidariari. Inoiz ez naiz egongo talibanen teilatupe berean», adierazi du Salehk. Massud, Panjxirko lehoia bezala ezaguna, sobietarren eta talibanen aurkako gerretako izen nagusietako bat da; heroi nazional izendatu zuen Karzaik. Hura, ordea, 2001eko irailaren 11ko atentatuak baino bi egun lehenago hil zuen Al-Qaedak, ustez AEBen balizko inbasio bat zailtzeko. Orain, Salehk haren seme eta oinordeko Ahmad Massuden laguntza du talibanen aurka.
Erresistentzia horren presentzia indar politiko eta mugimendu sozialen arteko elkarrizketa ezinbestekoa denaren adibide da, Errusiako Atzerri ministro Sergei Lavroven esanetan. Hala, «behin betiko konponbide bat» ekar dezakeen negoziazio prozesu baten beharra nabarmendu du, eta horretarako nazioarteko elkarrizketa foroa berriz sustatzeko prest agertu da. Afganistango indar politikoez gain, AEBek, Txinak, Iranek, Pakistanek eta Errusiak berak hartuko lukete parte.
Mahai horretan zaila litzateke Ghani egotea. Hark azaldu du «odola isurtzea» eragozteko egin zuela ihes Arabiar Emirerri Batuetara, eta Afganistanen alde lan egiteko asmoa duela. Kabuldik, baina, hainbat milioi euro lapurtu izana egotzi diote. Horrez gain, Etxe Zuriak ere gehitu du hura jada ez dela kontuan hartu beharreko aktore politiko bat.
EB aireportura begira
Europarlamentuko Atzerri gaietarako batzordeak ezohiko bilera bat egin du gaur. Han, EB Europako Batasuneko diplomaziaburu Josep Borrellek adierazi du bere ardura nagusia Bruselarentzat lan egin duten langileak eta euren familiak Europara ekartzea dela; 400 lagun inguru. Horietatik ehun bart iritsi dira Madrilera, Europako Batzordeko presidente Ursula Von der Leyenek jakinarazi duenez.
Kabulgo aireportura iristea da Afganistandik ateratzeko bidaiaren zatirik zailena, Borrellen esanetan. Horregatik, talibanekin hitz egiteko beharra nabarmendu du, ebakuazioak errazte aldera. Izan ere, azpiegitura hartan eta haren inguruko kaleetan tentsioak gora egin du berriz, asteartean eremua «egonkortuta» zegoela esan zuten arren. AEBetako Estatu idazkariorde Wendy Shermanek azaldu du talibanak aireportura sartzeko oztopoak jartzen ari direla zibil afganistandarrei, bi aldeek adostutakoaren aurka. Hala, Etxe Zuriak gehitu du egoera bideratzeko eta «jazarpena eteteko» harremanetan jarri direla matxinoekin.
Ebakuazioa, ordea, ez da talibanekin harremanetan jartzeko arrazoi bakarra. EBko diplomaziaburuak gehitu du ezin dutela «egoeraren kontrola» Errusiak eta Txinak hartu zain egon, haiek talibanen «babesle» bihurtu daitezkeelakoan. Hala, «botere harremanak aldatu» aurretik matxinoekin komunikatzeko bide berriak ezartzeko asmoa adierazi du; besteak beste, laguntza humanitarioa bideratuz. Hori guztia «zuhur» jokatuz egin behar da, haren esanetan, orain talibanak «euren aurpegi abegikorra» soilik ari direlako erakusten.
Txinak, berriz, talibanek azken egunetan emaniko «mezu positiboak» eskertu ditu, baina Wang Yi Atzerri ministroaren esanetan, badira ezarri beharreko hainbat marra gorri. Horietako bat da «terrorismoari babesik ez ematea». Zehazki, Txinako Xingjian eskualdeko talde armatu uigurrak dira Pekinen kezka. Hala, Borrellek adierazi arren Txinak talibanen agintea onartu duela, Wangek azaldu du matxinoek egin ditzaketen ekintzen araberakoa izango dela nazioartearen erantzuna.
Nazioartearen gutxiengo babes edo onarpen bat lortu ezean, talibanen arazo nagusietako bat ekonomikoa izango da. NDF Nazioarteko Diru Funtsak argitaratu du Kabulek ez duela sarbiderik izango erakundearen larrialdi erreserbetatik egokitu zitzaizkion 340 milioi euroetara. COVID-19ak eragindako kalteei aurre egiteko asmoz, garapen bidean dauden herrialdeetara bideratutako funtsen zati dira, eta datorren astelehenean banatu behar zituen erakundeak. Nazioarteko presioen ondorioz, ordea, Kabulek ezingo ditu erabili. «Afganistango Gobernua aitortzearen inguruko argitasun falta dago nazioartean», azaldu du NDFk. |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202149/kapitolio-ondoan-bonba-bat-zuela-esan-duen-gizonak-bere-burua-entregatu-du.htm | Mundua | Kapitolio ondoan bonba bat zuela esan duen gizonak bere burua entregatu du | Poliziak esan du lehergailu bat dagoela kamioneta baten barruan, eta hori miatzen ari dira. | Kapitolio ondoan bonba bat zuela esan duen gizonak bere burua entregatu du. Poliziak esan du lehergailu bat dagoela kamioneta baten barruan, eta hori miatzen ari dira. | AEBetako Kapitolioko Poliziak (Washington) jakinarazi du, Euskal Herrian 16:30 inguru zirenean, bonba mehatxu «aktibo» bat zegoela Kongresuko liburutegiaren kanpoaldean. Kamioneta susmagarri bat zegoen Poliziaren arabera, eta, haren barruan, detonagailuak edo lehergailuak zituela esaten zuen gizon bat. The Washington Post egunkariak kaleratu duenez, gizonarekin hitz egiten aritu dira. Eta Kapitolioko Poliziak berak adierazi berri du bere burua entregatu duela gizon horrek. Nolanahi ere, iturri horiek berek nabarmendu dute lehergailu bat dagoela kamionetaren barruan, eta hura miatzen ari direla.
Mehatxuaren berri eman eta berehala, Cannon eta Jefferson eraikinak hutsarazi dituzte. Aste honetan ez dago osoko bilkurarik Kongresuan.
Kapitolioaren inguruak orduak daramatza hesituta; Kapitolio Hegoaldea metro geltokia itxi egin dute, eta autobusak desbideratu.
Kapitolio ingurua guztiz hesitu dute. Efe |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202150/zilarrezko-domina-enkantean-jarri-du-andrejczykek-zortzi-hilabeteko-semeari-egin-beharreko-ebakuntza-bat-ordaintzeko.htm | Kirola | Zilarrezko domina enkantean jarri du Andrejczykek, zortzi hilabeteko semeari egin beharreko ebakuntza bat ordaintzeko | AEBetan egin beharreko ebakuntza finantzatzeko dirua lortu du xabalina jaurtitzaile poloniarrak. | Zilarrezko domina enkantean jarri du Andrejczykek, zortzi hilabeteko semeari egin beharreko ebakuntza bat ordaintzeko. AEBetan egin beharreko ebakuntza finantzatzeko dirua lortu du xabalina jaurtitzaile poloniarrak. | Maria Andrejczykek Poloniako xabalina jaurtitzaileak zilarrezko domina kolkoratu zuen duela bi aste bukatutako Tokioko Olinpiar Jokoetan. Baina lortutako domina hori enkantean jarri behar izan du, zortzi hilabeteko semeari egin beharreko bihotzeko ebakuntza bat ordaindu ahal izateko. Enkantea astelehenean hasi zen, Facebooken, eta hasieran 200.000 zlotyko prezioa jarri zion dominari (43.000 euro inguru). Azkenean, baina, Zabka Poloniako supermerkatu kateak 106.000 euro eskaini zituen, eta enkantea irabazi.
Atletak Facebooken eman du domina enkantean jartzeko erabakiaren berri: «Ez nuen askorik pentsatu. Topatu nuen lehen aukera izan zen, eta banekien egokiena hori zela». Andrejczyken arabera, Polonian ez dago aukera bideragarririk haurrari laguntzeko, eta Stanforden (AEB) haurrari egingo dioten ebakuntzan jarria du azken itxaropena.
Azaldu du 1,5 milioi zloty behar dituela ebakuntza ordaintzeko; hau da, 289.000 euro. Kopuru horren erdia bazuen, eta, enkantean lortutakoarekin, ebakuntza pagatu ahal izango du.
Eta, gainera, ez dio domina Zabkari eman beharko. Hala iragarri du supermerkatu kateak: «Haren keinuak hunkitu egin gintuen. Beraz, babestea erabaki genuen. Eta iruditzen zitzaigun, gainera, dominak Mariaren esku egon behar zuela, bikaina dela erakutsi baitu». |
2021-8-19 | https://www.berria.eus/albisteak/202151/etapa-cortentzat-lidergoa-roglicentzat.htm | Kirola | Etapa Cortentzat, lidergoa Roglicentzat | Danimarkarrak ihesean irabazi du Espainiako Vueltako seigarren etapa, bukaeran hautagaiek eginiko erasoei tinko eutsita. Etapak gutxirengatik egin dio ihes Roglici, baina elastiko gorria berreskuratu du, Elissonderen kaltetan. | Etapa Cortentzat, lidergoa Roglicentzat. Danimarkarrak ihesean irabazi du Espainiako Vueltako seigarren etapa, bukaeran hautagaiek eginiko erasoei tinko eutsita. Etapak gutxirengatik egin dio ihes Roglici, baina elastiko gorria berreskuratu du, Elissonderen kaltetan. | Garaipenak alde handiz lortzen dira batzuetan. Beste batzuetan, ordea, ospatzeko ia betarik ere ez da izaten. Hala gertatu zaio gaur Magnus Corti (Education First), Espainiako Vueltako 6. etapan. Danimarkarrak azkenera arte estutu behar izan du eguneko ihesaldia biribiltzeko, gain-gainean izan baitu Primoz Roglic (Jumbo Visma). Esloveniarrak erritmo aldaketa bizia egin du Cullerako gaineko azken metroetan, baina ez zaio aski izan Cort harrapatzeko. Ahalegina, nolanahi ere, ez da hutsala izan, aldea atera dielako beste hautagaiei, eta elastiko gorria bereganatu duelako berriro. Liderraren jantziak egun bakarra iraun du Kenny Elissonderen (Trek) soinean.
Bi kilometro eskas zen amaierako koska, baina %9,4koa zuen batez besteko pendiza. Min egin zitekeen, eta, asmo horrekin, azpi-azpitik erritmo bortitza ipini du Ineosek. Berehala erasoka hasi dira faboritoak, baina soilik Roglicek lortu du alde egitea, bukaerako estutuarekin. Esloveniarrak lau segundo atera dizkio Aleksandr Vlasovi (Astana) eta Enric Masi (Movistar); zortzi Egan Bernali (Ineos) eta Alejandro Valverderi (Movistar);âeta 25 Adam Yatesi (Ineos). Mikel Landak (Bahrain), berriz, 27 segundoko galera izan du. Sailkapen nagusian 1.12 ateratzen dio jada Roglicek, gaurko gainsariak tarteko. Liderrak Mas du atzetik, 25 segundora, eta Lopez dago hirugarren, 36ra.
Hautagaien artean, Hugh Carthy (Education First) izan da galtzaile nagusia. Iazko hirugarren sailkatuak latz sufritu du igoerara heldu aurretik, haize babesak eragiteko izan den saiakeretako batean, eta tropelera itzultzea lortu zuen arren, 2.50eko atzerapena izan du bukaeran. Bere txarrean, haren taldekide Cortek irabazi du etapa. Danimarkarrak laugarren garaipena du Vueltan, baina gaurkoa ez du esprintean lortu, ihesean eta maldan gora baizik. Joan Bou (Euskaltel-Euskadi), Bert-Jan Lindeman (Qhubeka), Ryan Gibbons (UAE) eta Jetse Bolekin (Burgos BH) batera egin du alde tropeletik, eta boskotea 20 segundo eskasen aldearekin iritsi da amaierako igoerara.
Apurka amore eman dute denek, Cortek izan ezik. Michael Matthews (BIke Exchange) etsi-etsian saiatu da danimarkarra harrapatzen, baina alferrik izan da. Askoz ere gertuago egon da Roglic. Azken metroetan ihesaldia zapuztear izan da, aurtengo Paris-Nizan Gino Maederrekin egin bezala. Alabaina, egun osoan zehar egindako lanak saria izan du gaur. Ondo merezita lortu du Cortek.
Mendiko lehen etapa jokatuko da bihar, Gandia eta Balconada d’Alacant artean. Lehen mailako mendatea da hori –8,4 kilometro eta %6,2ko pendiza–, eta, hara iritsi aurretik, beste bost igoera gainditu beharko dituzte: lehen mailako bat, bigarren mailako bi eta hirugarren mailako beste bi. Oilarren artean jokatuko da etapa, betiere tropelak ihesaldia gaur baino hobeto kontrolatzen badu. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202169/aske-utzi-dituzte-ertzaintzari-objektuak-botatzea-egotzita-donostian-atxilotutako-hamar-pertsonak.htm | Gizartea | Aske utzi dituzte Ertzaintzari objektuak botatzea egotzita Donostian atxilotutako hamar pertsonak | Atzo beste bost lagun atxilotu zituzten Poliziarekin izandako liskarren harira. | Aske utzi dituzte Ertzaintzari objektuak botatzea egotzita Donostian atxilotutako hamar pertsonak. Atzo beste bost lagun atxilotu zituzten Poliziarekin izandako liskarren harira. | Poliziei beirazko botilak eta beste objektu batzuk jaurtitzea egotzita Ertzainak Donostian atxilotutako hamar pertsonak aske utzi dituzte, epailearen aurretik igaro ondoren. Hori jakinarazi du Eusko Jaurlaritzaren Segurtasuna Sailak. Jaurlaritzaren arabera, COVID-19aren aurkako neurriak betetzen direla kontrolatzen ari ziren poliziak, eta haietako lau zauritu zituzten. Atxilotutakoen eta aske utzitakoen artean, bi adingabeak dira; gainerakoek 18-32 urte dituzte.
Segurtasun Sailaren arabera, istiluak goizaldeko hirurak aldera sortu dira, Parte Zaharreko Ikatz kalean. Ertzainek istiluen aurkako materiala erabili zuten, eta hamar atxilotuei desordena publikoak eragitea leporatu diete.
Ostegun goizaldean, berriz, bost lagun atxilotu zituzten Donostian Poliziarekin izandako istiluen harira. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202170/facebookek-segurtasun-neurri-berriak-jarri-ditu-martxan-afganistanen-dituen-erabiltzaileak-babesteko.htm | Mundua | Facebookek segurtasun neurri berriak jarri ditu martxan, Afganistanen dituen erabiltzaileak babesteko | Sare sozialak aldi baterako ezabatu du Afganistango erabiltzaileen lagunen zerrenda ikusteko aukera, «jendea erasoetatik babesten laguntzeko». «Klik bakarreko tresna» ere jarri dute abian, herrialdean daudenek beren kontuak «azkar blokeatzeko». Instagramen ere hartu dituzte zenbait neurri. | Facebookek segurtasun neurri berriak jarri ditu martxan, Afganistanen dituen erabiltzaileak babesteko. Sare sozialak aldi baterako ezabatu du Afganistango erabiltzaileen lagunen zerrenda ikusteko aukera, «jendea erasoetatik babesten laguntzeko». «Klik bakarreko tresna» ere jarri dute abian, herrialdean daudenek beren kontuak «azkar blokeatzeko». Instagramen ere hartu dituzte zenbait neurri. | Nathaniel Gleicher Facebookeko segurtasun politikako buruak Twitterren zabaldu duenez, Facebookek segurtasun neurri berriak jarri ditu martxan, Afganistanen dituen erabiltzaileak babesten laguntzeko. «Gure taldeak lanean aritu dira eguneko hogeita lau orduetan, jendea seguru mantentzen laguntzeko», adierazi du txio batean. Eta gaineratu du «segurtasun neurri batzuk» ezarri dituztela afganiarrek «beren kontuak babes ditzaten».
Facebookek aldi baterako ezabatu du Afganistango erabiltzaileen lagunen zerrenda ikusteko aukera, «jendea erasoetatik babesten laguntzeko». «Klik bakarreko tresna» ere jarri dute abian, eta, horren bitartez, Afganistanen daudenek aukera dute beren kontuak «azkar blokeatzeko». «Profila blokeatuta dagoenean, lagunak ez direnek ezin dute profileko argazkia deskargatu edo partekatu edo beren kontuko argitalpenak ikusi».
Ez Facebooken bakarrik, Instagramen ere hartu dituzte zenbait neurri. Esate baterako, «pop-up alertak» zabaltzen ari dira Afganistanen, erabiltzaileen kontuak babesteko jarraibide zehatzekin. Horrez gain, Gliecherrek jakinarazi du sare sozialak «operazio berezien zentro bat» sortu duela «mehatxu berriei erantzuteko». Eta gaineratu du «gertutik» aztertzen ari direla egoera nola garatzen den, eta neurriak hartuko dituztela «jendea denbora errealean babesten laguntzeko».
Gleicherrek azaldu duenez, neurriak sortzeko kazetarien, erabiltzaileen, ekintzaileen eta gizarte zibileko beste kide batzuen gomendio eta aholkuei jarraitu diete. «Lankidetza estuan ari gara industrian, gizarte zibilean eta gobernuan ditugun beste alderdiekin, ahal dugun laguntza guztia emateko pertsonak babesten laguntzeko», adierazi du Facebookeko segurtasun politikako buruak. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202171/espainiako-eraikuntza-enpresa-nagusiak-zigortu-dituzte-errepideen-kontratuak-banatzeagatik.htm | Ekonomia | Espainiako eraikuntza enpresa nagusiak zigortu dituzte, errepideen kontratuak banatzeagatik | CNMCren arabera, 2014 eta 2018 artean kartel gisa funtzionatu zuten eta bideen kontserbatze kontratuen %70 eskuratu zituzten. «Kafea hartzeko bileretan» zehazten zituzten irizpideak. | Espainiako eraikuntza enpresa nagusiak zigortu dituzte, errepideen kontratuak banatzeagatik. CNMCren arabera, 2014 eta 2018 artean kartel gisa funtzionatu zuten eta bideen kontserbatze kontratuen %70 eskuratu zituzten. «Kafea hartzeko bileretan» zehazten zituzten irizpideak. | Espainiako Merkatuen eta Lehiaren Batzorde Nazionalak 61,28 milioi euroko isuna jarri die hamabi enpresari, errepideen kontserbatze eta ustiatze zerbitzuen lizitazioetan kartel bat osatzeagatik. Isuna jaso dutenen artean daude Espainiako sei eraikuntza enpresarik handienen filialak, errepideen sektorean aritzen direnak. Zehazki hauek dira zigortutakoak: Acciona Mantenimiento (2,34 milioi); Aceinsa (3,21); Alvac (5,9); API (ACS) (11,8); Audeca (Elecnor) (2,63); Copasa (5,6); Elsamex (4,04); Elsan (OHL) (3,02); Ferroser (Ferrovial) (5,71); Innovia (Copcisa) (3,35); Matinsa (FCC) (8,54); eta Sacyr Conservación. (5,17). Isun ekonomikoaz gain, errepideetako lizitazioetara aurkezteko debekua jarri die. Aukera hori 2017ko Kontratu Publikoen Legearen erreforman sartu zen. Enpresek, dena den, administrazioarekiko auzi errekurtsoa jar dezakete Espainiako Auzitegi Nazionalean, eta auzibideak iraun bitartean erabaki hori ez litzateke indarrean sartuko. Hala gertatu da aurretik: enpresa horietako batzuk 2019an zigortu zituen CNMCk, abiadura handiko trenaren lanak banatzeko kartel bat osatzeagatik. Ikerketaren arabera (hemen osorik, espainieraz), kartelean parte hartu zuten enpresek Espainiako Gobernuaren Sustapen Ministerioak 2014tik 2018ra atera zituen 101 lizitazioetatik 71 eskuratu zituzten. Guztira, 530 milioi euro baino gehiagoko lanak, Ministerioak esleitutako zenbatekoaren % 63.
Errepide horien artean ez dago bakar bat ere Hego Euskal Herrian, eta euskal enpresarik ere ez da ageri zigortutakoen artean. Jarduteko modua
CNMCk bere oharrean azaltzen duenez, karteleko kideak «kafea hartzeko» bileretan zehazten zituzten Ministerioan aurkeztu beharreko eskaintza ekonomikoen irizpideak, eta kontratu multzo bakoitzerako berariaz diseinatutako formula bat aplikatzen zuten. Oro har, sistema horren bidez, enpresek «pizgarriak» jasotzen zituzten adjudikazio aukerak lizitazio kopuru mugatu batean kontzentratzeko. Halaber, lizitazio guztietan eskaintzak aurkeztera konprometitzen ziren, nahiz eta lanak haiei adjudikatzeko aukera gutxi edo batere ez izan; hori eginda, karteleko beste enpresei «estaldura eskaintzen» zieten, taldetik kanpo zeuden beste enpresa batzuen eskaintzak kontratazio prozesutik baztertzeko. CNMCk baieztatu duenez, 2014ko otsailetik 2018ko abendura bitartean jardun zuen kartelak, baina 2009tik haien arteko «elkarrizketa batzuk» aurkitu ditu. Ikerketan zehar eskainitako «kolaborazioa» dela eta, Aceinsa enpresari zegokion zigor ekonomikoa txikitu du CNMCk, eta lizitazioetara aurkeztu ahal izango da. |
2021-8-21 | https://www.berria.eus/albisteak/202172/eskasiatik-eskaintzara.htm | Ekonomia | Eskasiatik eskaintzara | Euskal Herriko lurralderik txikienean, biztanleriaren desagertzea arazo geroz eta kezkagarriagoa da. Zuberoa enklabe lurraldea da, eta lana eskaintzeko gaitasunak izan arren, biztanleriaren kopurua apalduz doa urtez urte. Egoera hobetze aldera, hainbat elkarte sortu dira azken urteetan, enpresen sorrera bultzatzeko asmoz. | Eskasiatik eskaintzara. Euskal Herriko lurralderik txikienean, biztanleriaren desagertzea arazo geroz eta kezkagarriagoa da. Zuberoa enklabe lurraldea da, eta lana eskaintzeko gaitasunak izan arren, biztanleriaren kopurua apalduz doa urtez urte. Egoera hobetze aldera, hainbat elkarte sortu dira azken urteetan, enpresen sorrera bultzatzeko asmoz. | Zuberoak, 1999ko biztanle kontaketaren arabera, 15.484 biztanle zituen. 2019aren urtarrilaren 1ean, berriz, 12.716 zenbatu zituzten. Beherakada horrek segitzen du, eta herrien arabera desberdintasunak izanik ere, emaitza orokorra argi da: Zuberoa despopulatzen ari da. Hala ere, aipatzekoa da Ipar Euskal Herriko lurralde txikienean, herritarrak haien eskualdeari hats berri bat emateko lanetan ari direla, lekuko ekonomia sustatzeko proiektuak sortuz, adibidez.
Horietako bat da ODACE, Ekintzaren eta Lankidetza Ekonomikoaren bidezko Garapenerako Erakundea. 1995ean sortu zuten; Zuberoan plantatu eta garatzeko helburua duten enpresak laguntzen dituen elkartea da. Gazteek lurraldean bertan haien proiektu berriak eraman ditzaten, eta bide horretatik, lekuko ekonomia bultzatua izan dadin, hainbat ekintza eramaten ditu.
ODACEko lehendakari orde Jean Jacques Karrikiribordek erakundearen lan ildo nagusiak aipatu ditu. Lehenik, enpresa mintegiek duten funtzioa zehaztu du. «Mauleko enpresa mintegiak, adibidez, bulego desberdinak ditu, eta prezio onean jarriak dira gazteek haien enpresa has dezaten sostengu batekin». Bestalde, formakuntzaren beharra azpimarratu du, argi baitu formakuntza ezinbestekoa dela. «Aurten hasi gara hautetsiekin biltzen, ondoko hilabeteetan formakuntza gure helburu nagusia izanen da. Gazteak beste lekuetara joaten dira ikastera, eta ez baitezpada berriz jiten». Zuberoan, formakuntza teknikoak badira, Goi Mailako Teknikariaren Ziurtagiria, adibidez; baina, haren arabera «ez da aski». Karrikiriborde: «Uztaritzeko (Lapurdi) Eztia ingeniaritza eskolarekin Maulen modulu zenbaiten sortzeko nahia dugu, edo formakuntzaren hirugarren urtea Zuberoan egitea; kostaldeko ikasleak ere gure lurraldera hurbildu daitezen eta hemengo industriak ikus ditzaten». Baionako Unibertsitatearekin ere ber motako proiektuak eramateko xedea dute.
Plataforma berri baten sorrera ere aipatu du Karrikiribordek. ODACEk plataforma tekniko berri bat plantatu nahi luke, baina, hautetsiekin ikustekoa dute oraino. «Zuberoan zentratzen ahalko genuke plataforma hori arlo batzuk garatzeko; izan errobotika, teknologia berriak, elektronika, informatika industriala...». Sail horietako batean lanean aritu nahi izanez gero, plataformaren bidez egitea da asmoa.
Etorkizunerako pentsatzen dituen proiektuez gain, egunerokoan, ODACEk enpresaburu berriak laguntzen ditu dosier administratiboak osatzen, behar diren paperak betetzen, eta banketxeei edota egitura bereziei laguntzak eskatzen. Sostengu administratibo horri esker, haien enpresaren sorrerarako akuilatuak dira gazteak.
Herritarren mobilizazioa
CLEJ, Gazteentzako Tokiko Aurrezki Batzordea, Azia elkarteak sortu zuen 2000 urtean. Azia elkarteak zuberotar gazteek beren lurraldean duten inplikazioa sustatzen du, eta trukaketaren inguruan zentratutako ekimenak antolatzen ditu. Celine Etxeberriborde elkarteko kideak dioenez, CLEJaren funtzionamendua sinplea da: «Herritarrei galdetzen diegu dirua, 180 euro, eta oro biltzen dugu. Gero, diruarekin CLEJ bat sortu ondoren, gazteak jiten dira eta haien proiektua presentatzen dute». Zehaztu duenez, batzorde gisako bat dute CLEJarekin lanean aritzeko; profesionalez osatutakoa: kontulariak eta banketxeak, besteak beste. «Haiek dute erraten proiektua ontsa denez, eta, bai ala ez, dirua prestatzen ahal zaien. Dirua interesik gabeko mailegu baten bitartez prestatzen zaie gero». Gazteek, ondotik, hiru eta bost urte arteko epea dute haien enpresaren abiarazteko, eta dirua itzultzeko. «CLEJaren baliatzeko, Zuberoan berean bere enpresa sortu edo garatu nahi duen 18 eta 35 urte arteko gazte zuberotarra izan behar da».
Zazpigarren CLEJa oraindik irekia da, eta zortzigarrena abiatu berria; horrek erran nahi du, aitzineko sei CLEJen laguntza eskuratu zuten gazte guztiek dirua gibel itzuli dutela. 2000 urtetik geroz, 21 urtez, Gazteentzako Tokiko Aurrezki Batzordeari esker, 200.000 euro baino gehiago prestatuak izan dira, 64 proiektu buru lagunduak, eta, 100 lanpostu baino gehiago sortuak. Ber funtzionamenduarekin, Emazte Enpresaburuentzako Tokiko Aurrezki Kluba, CLEFE, izeneko laguntza bat ere eskuratu daiteke emazte enpresa buruen sostengatzeko.
Hiriburu ahula
Proiektu horiek izanik ere, lurralde mota horri dagozkion arazo demografikoek handiak izaten segitzen dute Zuberoan. Mauleko herria adibidetzat har daiteke: lurraldeko herririk populatuena da, saltegiak baditu eta zerbitzu eta aktibitate gehienak hark ditu eskaintzen. Alta, urteak aitzina joan ahala, biztanleriaren zenbakiak beherantz doaz. Mende erdi batez, 1968 eta 2018 urteen artean, Frantziako Estatistika Institutuaren arabera, 4.500 biztanleetatik 2.950 biztanleetara pasa da Maule-Lextarreko herria: kasik 2.000 biztanleko beherakada.
Robert Elizondok, Ikerzaleak elkarteko lehendakariak, azalpen historiko batzuk eman ditu demografiaren beherakadari buruz. Ikuspuntu historiko batetik, espartingintzaren eta oskigintzaren krisia aipatu ditu: «Krisiak Maule gaizki jo du, eta ondorioa jendeen apaltzea izan da. 1980an krisi gorria zen, lantegiak zerratu zituzten; 1982an 4.099 biztanle baziren eta 1990an 3.533ra jautsi zen. Hala ere, 90. hamarkadan industria berriak sortu ziren, kautxuarena eta hazkurri industriarena batez ere. Baina, garai berri hartatik goiti ere, populazioak gibelatzen jarraiki du». Bere ustez, garaiko bizimoduak eragina du egoera horretan, eta hiri exodoak ere bai. «Orduko familiek, gaur egunekoek bezala, etxe bat nahi zuten, garajearekin, eta kanpoko eremuarekin. Maulen ez zen eskaintza aski, Sohütako eta Bildozeko auzo herrietara joan behar zuten bederen. Gainera, hiri exodoa gertatu zen. Mauleko industrian enplegu anitz bazen baina gaizki pagaturik, orduan, urrunago joaten ziren hobeki pagatutako enpleguen xerka».
Gaur egungoari dagokionez, honela mintzatu da Elizondo: «Gazteek ikasketa handiak egiten dituzte, eta, gero, beharbada lan sariak apalegiak direla Zuberoan. Gainera, etxebizitzaren gaiak arazo bat izaten segitzen du. Gazteek ez dute bortxaz nahi luketena aurkitzen, eta hiriburutik haraino begiratu behar dute».
Lena Lougarot Maulen kokatua den etxe agentzia baten buru da, eta, Elizondorekin bat egin du Zuberoako etxebizitzaren gaiari dagokionez. «Ez da eskaintza handirik Zuberoan, ez dugu beti zer proposatu, eta, parean, galde anitz ditugu. Gazteek aurkitzen dute non bizi, baina ez Maulen bakarrik, jadanik Zuberoan lortzen badute garaipen handi bat da». Hala ere, erraten duenez, Ipar Euskal Herriko kostaldeak azken urteetan ezagutu duen prezioen igoera handia Zuberoak ez du oraindik hainbeste jasan; baina, bere ustez, «jadanik sentitzen da presio hori eta prezioak fite aldatuko dira Zuberoan ere».
Azkenean, lan kalifikatuaren eta etxebizitzaren gaiak Zuberoako demografia apaltzearekin lotu daitezkeela argi dute Karrikiriborde, Elizondo eta Lougarotek. Arazoari aurre egiteko, Zuberoako gazteengan jarri nahi dute arreta. Ikasketak egin ondotik gazteak Zuberoara berriz itzultzen motibatu behar direla uste dute. Horretarako, lurraldearen erakargarritasuna eta ekonomia sustatze aldera, Mauletik kanpoko herrietan ere zerbitzuak izatea erronkatzat jo dute. ODACE, eta CLEJ gisako egitasmoekin despopulazio egoera iraultzeko bideak ireki izana espero dute hiruek.
Bihar: Karrantza harana.
Zuberoan demografia arazoak izan arren, Atharratzeko herria, adibidez, garatzen ari da: saltegi eta zerbitzu anitz bertan plantatu dira berriki, tartean, Larroriren optika denda.
Maialen Larrori (1988, Iruri, Zuberoa). Hamar urtez optika dendetan lan eginik, Joka Optika enpresa ireki zuen joan den maiatzean. Bere lana beste manera batez egiteko gogoa du; izan ere, hurbiltasunari lehentasuna eman dio. Atharratzen (Zuberoa) kokatutako saltegian egiten duen lanaz gain, jendearen etxeetara ere doa kontsultak egitera.
Zergatik Zuberoan plantatu zara?
Enetako ebidentzia bat izan da betidanik, eta, bereziki Basabürüa eskualdean. Irurin handitu naiz, eta orain Ligin bizi naiz. Inbeia nuen Atharratzen ene enpresaren plantatzea. Herri ttipi bat da, eta oso goxoa ere bai. Inportantea iruditzen zait dinamika baten atxikitzea herri ttipietan, eta hurbiltasuna ere.
Zein izan dira ODACE eta CLEJen rolak zure enpresaren sortzeko urratsetan?
Ni hatsarrean Macron legeari interesatu nintzaion: ahalbidetzen zuen langabezia laguntza eskuratzea hainbat baldintza segituz. Gero, lekuko organismoekin prozesua izigarri ontsa iragan da. ODACEri ene proiektua aipatu nion, eta lagundu ninduen CLEJaren laguntzaren ukaiteko ene dosierra muntatzen eta osatzen. Gero, CLEJak bilkura bat antolatu zuen, ene proiektua presentatu nien, eta azkenean diru laguntza onartu zidaten.
Zerbitzu eskasiari erantzunez muntatu duzu enpresa. Funtzionatzen du?
Oharrak ukan ditut zentzu horretan jadanik. Jendeak kontent dira holako zerbitzu baten ukaiteaz Basabürüan. Gero, Atharratzen badira ere bai Baretous (Biarno) herrialdeko jendeak jiten direnak. Gainera, proposatzen dut etxez etxe ere kurritzea, eta hori, jende zenbaitek gustuko dute.
Gaur egun, zertan da zure enpresa ekonomikoki? Ontsa abiatu zara?
Bai, ontsa hasi naiz. Hasieran, CLEJari 3.500 euro galdegin nizkion, eta laguntzen du hatsarrean enpresaren plantatzeko. Gero, momentuko, herriko etxeak gela bat prestatzen dit Atharratzen, nire saltegia oraino obretan baita. Berant heltzen zait ene denda ukaitea, agerian izan dadin, herriko plaza nagusian izanen baita. Bestela kontent, hatsarrea ontsa iragaten ari da, eta, gainera, jendeak kontent dira. Lanean aritzeko manera goxoagoa ere iruditzen zait, eta badut lan beraz kontent naiz.
Atharratzen komertzio anitz plantatu dira azken hilabeteetan...
Nik atzematen dut gauza anitz higitu direla: jende anitz instalatu da. Ni kontent naiz bederen, merkatari gisa horretan parte hartzea. Uste dut herri ttipi goxo bat dela Atharratze. Orotarik badugu, orotarik atzematen. Gazteak ausartzen dira, eta azken denboran plaza arrabizi da. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202173/mendekotasunaren-itxaron-zerrendetan-zeuden-1424-herritar-hil-dira-aurten.htm | Gizartea | Mendekotasunaren itxaron zerrendetan zeuden 1.424 herritar hil dira aurten | Egoera berean zeuden 2.720 lagun hil ziren iaz Hego Euskal Herrian. | Mendekotasunaren itxaron zerrendetan zeuden 1.424 herritar hil dira aurten. Egoera berean zeuden 2.720 lagun hil ziren iaz Hego Euskal Herrian. | Mendekotasunaren itxaron zerrendetan zeuden 1.424 herritar hil dira Hego Euskal Herrian urteko lehenengo zazpi hilabeteetan. Espainiako Eskubide Sozialen Ministerioak ostiral honetan argitaratu ditu azken datuak, baina ez ditu eman probintzia bakoitzeko datuak. Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 1.308 herritar hil dira itxaron zerrendetan zeudela. Horietatik 1.214 lagunek aitortua zuten prestazioa jasotzeko eskubidea, baina jaso gabe zeuden oraindik; beste 206, berriz, mendekotasun mailari buruzko ebazpena noiz emango zain zeuden.
Nafarroako itxaron zerrendetan, berriz, 116 herritar hil dira zazpi hilabete horietan, eta horietatik 112k jada aitortua zuten prestazioa jasotzeko eskubidea, baina jaso gabe oraindik. Gainera, beste lau herritar mendekotasun mailari buruzko ebazpena noiz eman zain zeuden.
Espainiako Eskubide Sozialen Ministerioak gaur argitaratu dituen azken datuetan, azpimarratzekoa da Hego Euskal Herrian mendekotasun sistemako onuradunen kopurua nabarmen jaitsi dela. 345 lagun gutxiago izan dira sistema horretako onuradunak: Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, 266, eta Nafarroan, 79.
Iaz 2.720 herritar hil ziren Hego Euskal Herrian mendekotasuneko itxaron zerrendan zeudela. Horietatik 2.492 Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, eta 228 Nafarroan. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202174/zhang-yimou-txinatarraren-film-berriak-abiatuko-du-zinemaldia.htm | Kultura | Zhang Yimou txinatarraren film berriak abiatuko du Zinemaldia | Txinako Herri Errepublikako Iraultza Kulturalaren garaian lan esparru batetik ihes egiten duen gizon bati buruzkoa da Yi miao zhong filma, irailaren 17an Donostiako 69. Zinemaldiko Sail Ofiziala zabalduko duena. | Zhang Yimou txinatarraren film berriak abiatuko du Zinemaldia. Txinako Herri Errepublikako Iraultza Kulturalaren garaian lan esparru batetik ihes egiten duen gizon bati buruzkoa da Yi miao zhong filma, irailaren 17an Donostiako 69. Zinemaldiko Sail Ofiziala zabalduko duena. | Irailaren 17a eta 25a bitarte egingo da Donostiako 69. Zinemaldia. Gaur goizean jakinarazi dituzte Sail Ofizialean lehiatzeko falta ziren hiru filmen izenburuak eta zuzendarien izenak: Zhang Yimou (Txina, 1951), Yi miao zhong / One Second ; Thierry de Peretti (Korsika, 1970), Enquête sur un scandale d’Etat / Undercover; eta Michael Showalter (AEB, 1970), The Eyes of Tammy Faye.
Denera, hamasei filmek parte hartuko dute lehian. Arestian aipatutako hirurez gainera, beste hauek: Laurent Cantet (1961), Arthur Rambo; Terence Davies (1945), Benediction; Ines Barrionuevo (1980), Camila saldrá esta noche; Alina Grigore (1984), Crai nou / Blue Moon; Claudia Llosa (1976), Distancia de rescate; Tea Lindeburg (1977), Du som er i himlen / As in Heaven; Lucile Hadzihalilovic (1961), Earwig; Fernando Leon de Aranoa (1968), El buen patrón / The Good Boss; Paco Plaza (1973), La abuela; Iciar Bollain (1967), Maixabel; Zhang Ji, Ping Yuan Shang De Mo Xi / Fire on the Plain; Jonas Trueba (1981), Quién lo impide; eta Claire Simon, Vous ne désirez que moi.
Sail Ofizialean izango dira, baina lehiatik kanpo, Espainiako lau film gehiago ere: Carlos Sauraren Rosa Rosae, La Guerra Civil; Daniel Monzonen Las leyes de la frontera; Manuel Martin Cuencaren La Hija / The Daughter; eta Alejandro Amenabarren La fortuna.
Aurten Zinemaldiari hasiera emango dion Zhang Yimou zinemagilea estreinakoz lehiatuko da Sail Ofizialean, baina 1997an epaimahai ofizialeko burua izan zen, eta lau pelikula erakutsi izan ditu Perlak sailean. Yi miao zhong film berriak, hain zuzen, Txinako Iraultza Kulturalaren garaian lan esparru batetik ihes egiten duen gizon baten istorioa kontatzen du, eta urte askoan ikusi gabeko alabaren irudi batzuen bila ibiliko da. Wei Fan eta Yi Zhang aktoreek jokatuko dituzte filmeko pertsonaia nagusien rolak.
Thierry de Peretti zuzendari, aktore eta gidoilariaren Enquête sur un scandale d’Etat filmak narkotrafikoaz dihardu. Poliziaren ustelkeriaren lekuko den antzinako espioi baten garaiko kazetaritza ikerketa batean sakontzen du. Roschdy Zem, Pio Marmade, Vincent Lindon eta Julie Moulier ageri dira aktoreen artean.
Michael Showalter Oscar sarirako izendatua izan zen The Big Sick pelikularengatik (2017). The Eyes of Tammy Faye film berriak telebistako ebanjelista ospetsu baten gorakada eta gainbehera kontatzen ditu. Jessica Chastain, Andrew Garfield eta Vincent D’Onofrio dira aktore nagusiak. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202175/astebetean-18-handitu-da-ziuetako-arta-behar-duten-gaixo-kopurua.htm | Gizartea | Astebetean %18 handitu da ZIUetako arta behar duten gaixo kopurua | Duela astebete baino %46 positibo gutxiago atzeman dituzte: 756. | Astebetean %18 handitu da ZIUetako arta behar duten gaixo kopurua. Duela astebete baino %46 positibo gutxiago atzeman dituzte: 756. | Pixkanaka-pixkanaka baretzen ari da izurria. Nafarroako Gobernuak eta Eusko Jaurlaritzak eman dituzten datuen arabera, beste 756 lagunek eman dute positibo COVID-19an. Beheranzko joera nabari da: duela astebete, abuztuaren 13an, 1.104 positiboren berri eman zuten; hau da, gaur baino %46 gehiago. Atzo egindako proben %10,8k positibo eman zuten, OME Osasunaren Mundu Erakundeak izurri bat kontrolpean edukitzeko zehaztuta daukan %5eko muga baino bi aldiz gehiago.
Ordea, egoera kezkagarria da ospitaleetan, astelehenetik ospitaleratuen kopurua apaltzen ari bada ere. Orotara, COVID-19a duten 411 gaixo daude Osakidetzako eta Osasunbideko ospitaleetan, duela astebete baino %7 gutxiago. Atzo beste 50 gaixo ospitaleratu behar izan zituzten, halere. Okerragoa da ZIUetako egoera: 103 gaixo daude larri, duela astebete baino %18 gehiago. Halere, atzo baino bi gaixo gutxiagok behar dute ZIUetako arta. Gainera, Nafarroako Gobernuak jakinarazi duenez, 79 eta 89 urteko bi gizon hil dira gaitzak jota.
Datuak lurraldez lurralde errepasatuta, Bizkaian atzeman dituzte kasu gehien: 325. Baina positibo gutxiago egon dira gainerakoetan: Gipuzkoan, 171; Nafarroan, 137, eta Araban, 110. Azken hamalau egunetako 100.000 biztanleko intzidentziak erakusten duenez, Arabak du egoerarik makurrena: 521 kasu. Gainerako lurraldeak 500 kasuko langaren azpitik daude: Bizkaian 493 kasu dituzte; Nafarroan, 382, eta Gipuzkoan, 379. |
2021-8-24 | https://www.berria.eus/albisteak/202178/perfektuak-ez-diren-marrazkiek-asko-komunika-dezakete.htm | Kultura | «Perfektuak ez diren marrazkiek asko komunika dezakete» | Lehenik ikus-entzunezko komunikazioan trebatu bazen ere, azkar konturatu zen bere adierazteko modua marrazkia zela. Hainbat liburu ilustratu ditu, eta, 2018an, bakarkako lehen lana argitaratu zuen, ‘Lohia’. | «Perfektuak ez diren marrazkiek asko komunika dezakete». Lehenik ikus-entzunezko komunikazioan trebatu bazen ere, azkar konturatu zen bere adierazteko modua marrazkia zela. Hainbat liburu ilustratu ditu, eta, 2018an, bakarkako lehen lana argitaratu zuen, ‘Lohia’. | Irudia komunikatzeko tresna bat da Maite Mutuberriarentzat (Eltzaburu, Nafarroa, 1985), eta haren obrari aplika dakioke ideia hori, asko adierazten duten marrazkiak sortzen baititu. Literatura lanak ilustratzen ditu nagusiki; hala nola Iñigo Astizekin sortu zuen Joemak eta polasak (Elkar, 2019), iaz Haur eta Gazte Literaturako Euskadi Saria jaso zuena. Haren lanik pertsonalena Lohia da (Pepitas de Calabaza, 2018), eta aurki beste bat argitaratuko du.
Arbolidades. Kalandraka, 2020. Testua: David Hernandez Sevillano.
Betidanik marraztu izan duzu?
Bai, guztiok marrazten dugu txikitan; batzuek marrazteari uzten diote, eta beste batzuek jarraitzen dugu. Nik jarraitu nuen, eta ogibide bihurtu.
Noiz erabaki zenuen ogibide bihurtzea?
Batxilergo artistikoa ikasi nuen, baina, lanbidea errazagoa izango zelakoan, Ikus-entzunezko Komunikazioa egin nuen. Madrilera joan nintzen lanera, baina utzi nuen; marrazkiari lotutako zerbaitetan hasi nahi nuen, bestela ez nuelako inoiz egingo. Ilustrazioa ikasi nuen, eta lanean hasi nintzen, 26 urte ingururekin.
Zure biografiak dio horren aurretik zientzien eta artearen artean erabaki behar izan zenuela.
Bai. Zientziak gustatzen zitzaizkidan, eta horretara bideratzen ninduten, ikasle ona nintzenez arteetara bideratzea desegokia zelakoan. Baina batxilergoa hasi aurretik ekarri zizkiguten txostenetan ikusi nuen artistikoan pintzelak-eta agertzen zirela, eta hori egitea erabaki nuen.
Zeintzuk izan ziren zure lehen urrats profesionalak?
Publizitate agentzia batean hasi nintzen; hezkuntzarako liburuak ere egiten nituen. 2013an, Elkarrentzat lan bat egin nuen, eta, urte berean, Etxepare saria irabazi nuen Leire Bilbaorekin batera. Sariek ikusgaitasuna ematen dutenez, deika hasi zitzaizkidan, antzeko lanak eskatuz. Literaturan murgiltzen hasi nintzen, eta hori da gehien gustatzen zaidana.
Etxeko urak. Susa, 2020. Testua: Leire Bilbao.
Zer motatako liburuak ilustratzea maite duzu gehien?
Poesia asko ilustratzen dut: gustuko dut oso irekia delako, irudiz beteta dagoelako, eta askatasuna ematen duelako.
Zeure kabuz sortzean, zein izan ohi da lehen txinparta?
Denetarik. Batzuetan, ikusi dudan zerbait marrazten dut: iaz, bidaia batean ikusi nuen kakalardo berezi batetik abiatu nintzen. Beste batzuetan, nola sentitzen naizen islatzen saiatzen naiz.
Ondoren, erritualik ba al duzu prozesuan?
Pixkanaka, erritual bat sortu dut, bai. Besteen testuekin lan egin ohi dudanez, testua sakonki irakurtzen dut, eta, gero, alde batera uzten dut, askatasunez marrazten hasteko. Hor ematen ditut behar diren egun guztiak. Inprobisazioan sortzen zaizkit ideiak. Bozetoak egiten ditut, eta hasieran irekitako bidea estutuz joaten naiz.
Ilustrazioa irudiekin komunikatzea dela diozu. Zergatik?
Neure burua ez dut jotzen artistatzat. Iruditzen zait artistak adierazkortasuna lantzen duela, baina nik norbaitentzat ilustratzen dut, eta hori kontuan izaten dut. Saiatzen naiz argi izaten zer komunikatu nahi dudan, eta horretarako nire baliabideak dira koloreak, formak, konposizioa... Iruditzen zait lan funtzional bat dela.
Lohia lana krisi pertsonal batek bultzatuta sortu zenuen. Zure ibilbidean mugarri garrantzitsua izango zen...
Gauekoak (afixa). Jatorrizko ideia: Jon Maia Sein. Kukai Dantza, 2019.
Bai, nik horrela bizi izan dut. Pauso handia izan zen niretzat. Libreago sentitzen naiz liburu hori egin nuenetik: aurretik saiatzen nintzen marrazkiak formalki eta estetikoki asko zaintzen, eta orduan ikusi nuen nire marrazteko modua koadernoetan nuen hori zela agian. Ikasi nuen perfektua ez den marrazki batek ere asko komunika dezakeela.
Nola bizi izan zenuen Iñigo Astizek Euskadi Saria jaso izana?
Oso pozgarria izan zen, laguna dudalako, eta maitasun handiz egindako lan bat izan zelako. Oso polita izan zen elkarlanean aritzea: elkarrekin ikasi genuen txikitan, eta orduan beti ibiltzen ginen elkarrekin gauzak egiten. Horretara bueltatzea izan zen.
Zer duzu esku artean orain?
Irri Mola liburua egin nuen Elkarrekin, baina oraindik ez da atera. Leire Bilbaorekin Barruko zaratak poema liburua egiten ari naiz. Beste proiektu pertsonal bat daukat, baina ezin dut gehiago esan. |
2021-8-22 | https://www.berria.eus/albisteak/202179/behitegia-kinka-larrian.htm | Ekonomia | Behitegia, kinka larrian | Bizkaiko herririk handiena Bilboren eremua halako hiru da, eta 2.700 biztanle baino ez. Azken urteetan kopuru horri eutsi dio, baina udalak hiru traba handi ikusten ditu joera mantentzeko: hirigintza araudia, uraren kudeaketa eta garraio publikoa. Eta, noski, horrek jardun ekonomikoari eragiten dio, bereziki abeltzaintzari. | Behitegia, kinka larrian. Bizkaiko herririk handiena Bilboren eremua halako hiru da, eta 2.700 biztanle baino ez. Azken urteetan kopuru horri eutsi dio, baina udalak hiru traba handi ikusten ditu joera mantentzeko: hirigintza araudia, uraren kudeaketa eta garraio publikoa. Eta, noski, horrek jardun ekonomikoari eragiten dio, bereziki abeltzaintzari. | Datu gutxi batzuk ematea nahikoa da Karrantzaren berezitasunak ulertzeko: Bizkaiko udalerri handiena Bilboren eremua halako hiru da; 47 auzotan banaturiko 2.745 biztanle ditu, eta lau behi baino gehiago daude pertsonako. Bizkaiko behitegien %70 bertan daude, eta esnegintza da jarduera ekonomiko nagusia. Hala ere, populazioa ez da hazten. Azken hogei urteetan ez da gorabehera handirik egon, baina urrun daude 1950eko hamarkadan zituen 4.800 biztanleak, eta herritarren %29,1ek 65 urte baino gehiago dituzte. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako batezbestekoa %22 da.
Karrantza haraneko Concha auzoaren irudi panoramikoa. Basoz eta larrez inguraturiko herria da. Aritz Loiola, FOKU
Euskal Herriaren mendebaldeko muga ezartzen du Karrantza haranak, Enkarterrietan. «Baina askotan guk ere Bizkaia eta Euskal Herria garela gogoratzeko gogoa izaten dugu. Bazter batean gaude geografikoki, eta erakundeengatik baztertuak sentitu izan gara maiz. Iraganean izoztuta gelditu gara», kritikatu du Raul Palacio alkateak, Karrantza Zabala alderdikoak. Udaletxetik mintzo da, Concha auzoan. Badaki herriak zer arazo dituen, eta argi du zeintzuk diren garapen sozioekonomikoa gehien oztopatzen duten hirurak: «Hirigintza legeak, uraren kudeaketatik eratorrikoak eta garraio publikoa».
Garraio publikoaren arazoaren bandera tren zerbitzua hobetzearen aldeko plataformak hartu du, baina Palaciok ere aletu ditu zerbitzu eskasak sortzen dituen trabak: «Bilbotik 54 kilometrora gaude; autobusa bi orduz behin pasatzen da, eta ordu eta erditik gora eta auto aldaketa bat behar du bidea egiteko. Trenarena, berriz, ezaguna da: duela 30 urte baino denbora gehiago behar du. Autorik gabe ezinezkoa da Karrantzan bizi eta Bilbon ikastea. Autoaren menpekotasun erabatekoa duzun toki batean bizitzea ez da bideragarria».
Beste bi arazoek azalpen zabalagoa merezi dute, eta harreman estua dute Karrantzak duen hedadurarekin eta auzokako egiturarekin. «2006ko zoruaren legearekin, etxe berri bat eraikitzea oso zaila da gurean», azaldu du Palaciok. Karrantzako auzo gehienak landagune gisa hartuta daude, eta legea eskuan hartuta ezin dira gehiago hazi. «Karrantzan bizitzen gelditzeko modu naturala gurasoen etxe alboan beste etxe bat eraikitzea edo lursail bat erostea da. Legeak, baina, landaguneak babesten ditu, eta asko jota sei etxeko muga ezartzen du. Baina gu jota uzten gaitu, auzo asko beteta daudelako. Guk ez dugu luxuzko txaletik edo eraikin handirik nahi; guk jendea bizi dadin nahi dugu, eta ia 50 auzo ditugu herrian».
Muga horrek berritutako etxeetara murrizten ditu kasik bizitoki berri bat lortzeko aukerak, eta merkatuaren arauak sartzen dira hor. Zoru industrialarekin ere arazoak dituzte, 47 auzoetatik bi bakarrik baitira hiri lurzorua, eta, herri oso handia izan arren, haiengandik gertu eraiki beharko lirateke. «Araudiak ez ditu kontuan hartzen gure berezitasunak. Gainera, guk ez dugu asko handitu nahi herritar kopurua; ditugunak ez galtzearekin, pozik».
Uraren gatazka luzea
Urarena, berriz, aspaldiko arazoa da herrian; soka politiko luzea ekarri du, eta abeltzaintzari ere eragiten dio. Oinarria 2011n du, udalak eta Bizkaiko Aldundiak ur zikinak depuratzeko planta bat egiteko akordioa sinatu zutenean. Horretarako, baina, udalak CABB ur partzuergoan sartu behar zuen. 2012an, Karrantza Zabalak alkatetza lortu zuen, eta, partzuergoan sartzeko baldintzak garbi ikusten ez zituenez, prozesua eten zuen behin-behinean, diputazioak plantarekin jarraituko zuelakoan. «Gerora ikusi genuen partzuergoan sartuz gero bederatzi milioi eurotik gorako inbertsioa egin behar genuela ur edangarriaren sarea konpontzeko. Alderatzen jarrita, gure urtebeteko aurrekontua lau milioi eurokoa da, eta sartu ginenean 2,8 milioi euroko zorra zuen udalak. Badakigu sarea berritu egin behar dela, baina ezin dugu kostu hori inola ere onartu».
Auzia epaitegietan dago, eta URA agentzia ere sartu da tartean, udalari isunak ezarriz. Partzuergoan sartuz gero, baina, abeltzain askorentzat ere hondamendia litzateke, uraren prezioa asko garestituko litzakeelako: «Egun baino gehiago ordaindu behar dutela uste dugu, baina partzuergoan sartuko bagina 15.000 euro inguru igoko litzaieke uraren faktura ganaduzale handienei [150-200 behi dituztenei], eta guztien %70ek porrot egingo lukete». Ez da iritzi subjektibo bat: erakundeek egoera aztertzeko eskatu zioten Deloitte aholkularitzari, eta hark 2018an eginiko txosteneko ondorioetan ageri da iragarpen hori.
Eta Karrantza nonbaitetik bizi bada, behitegietatik da. Egun 8.600 behi esne daude herrian, eta 103 ganaduzale. Horiei haragi behiak ere gehitu beharko litzaizkieke —2014an 11.605 behi zeuden guztira—. «Abeltzaintzan belaunaldi aldaketa zaila dago, eta uraren prezioa Damoklesen Ezpata da. Joera arriskutsu bat garatzen ari da: ganaduzale gutxiago eta behi gehiago».
Herriko beste lantoki handiak ardi eta untxi haztegiak, harrobia, zahar etxea eta, batez ere, udalaren esneki fabrika dira. Udalak Iparlaten urte luzez kudeatu ondoren, egun TGT enpresak kudeatzen du. Han 70 pertsona inguruk egiten dute lan. Karrantzan langabezia tasa %13,4koa da, eta per capita errenta, 13.400 eurokoa. Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako errenta baino 7.000 euro txikiagoa da.
Gloria Luxan. Tren zerbitzu duin baten aldeko borrokak piztu egin du herria. Egunean hiru baino ez dituzte Bilbora, eta trenbidea txarto dago. Erakundeen inplikazioa nahi dute. Karrantzak kolore bat badu, hori mendi eta basoen berdea da. Azkenaldian, baina, beste batek lehia egiten dio: horiak. Hura baita, hain zuzen, herrian tren zerbitzu duin bat eskatzen duen plataformaren banderaren kolorea, eta nahi beste ikus daitezke balkoietan. «Oso gutxi eskatzen dugu: gurekin eser daitezela; trena bi orduero Bilbora, joan eta etorri ahal izateko, eta azpiegitura hobetzea», azaldu du Gloria Luxan plataformako kideak. Azpiegitura nola dago, bada? «Trenbidea bere osotasunean elektrifikatzea eskatzen dugu. Santander eta Bilbo arteko bidean dauden bi tunel ezin izan dituzte elektrifikatu, eta trena gasolioz dabil. Trenbidea oso gaizki dago gainera, beldurra ematen du».
Plataforma sorrarazi zuen erabakia, baina, zerbitzuen murrizketa izan zen, bereziki Bilborantz. Pandemia betean, Renfek eguneko tren bakarrera murriztu zuen, eta Karrantzan hura da hiriburura joateko ohiko modua. Egun, joateko hiru zerbitzu daude, eta itzultzeko, bi, eta azkenekoa eguerdian da: «Bilbora bazoaz, ezin zara itzuli, eta autobusa hartzea oso zaila eta nekeza da, batez ere adinekoentzat. Bost axola diegu. Renferen argudioa da ez dagoela erabiltzailerik; nola egongo dira, zerbitzurik ez badago?». Arazoak, dena den, gehiago dira: bidaiaren iraupena, puntualtasunik eza, zerbitzu etenak... Erakundeen ateak jo dituzte: udalak, Bizkaiko Aldundia, Jaurlaritza, Kantabriako Gobernua... EAJk eta EH Bilduk auzia Madrilera eramateko konpromisoa hartu dute: «Agian trena ez da beren eskuduntza izango, baina pertsonak, bai», aldarrikatu du.
Gloria Dehesa. 30 urte daramatza landetxe bat kudeatzen, eta sinetsita dago natura bizia oinarri duen turismo eredu jasangarri batek mesede egingo liokeela Karrantzari. Krisiaren aurretik, gipuzkoar asko etortzen ziren; orain, gutxiago. Behin, mendizale talde batek aste osorako alokatu zidan etxea. Gora eta behera ibili ziren, eta aste osoan pertsona bakarrarekin egin zuten topo: artzain bat». Esaldi bakarrean argi azaldu du Gloria Dehesak bere herriaren amu turistiko handietako bat. 30 urte daramatza Fuenternilla landetxea kudeatzen, eta erreserbei dagokienez inoizko udarik onena du aurtengoa, Madril inguruko bezeroei esker batez ere. «Nik uste turismo jasangarri bat antolatu daitekeela bailaran. Kalitatezko turismoa mesedegarria litzateke, eta Karrantzak asko du eskaintzeko. Hori, gainera, erabat bateragarria da abeltzaintzarekin».
Herrian 10-12 bat landetxe eta hotel txiki daude, eta turismoan jende gehien erakartzen duten bi guneak Karpin animalien parkea eta Pozalaguako leizeak dira. Bizkaian bisitari gehien jasotzen dituzten hirugarren eta laugarren guneak dira hurrenez hurren, Guggenheim eta Arte Eder museoen atzetik. Bisitari gehienak eskola umeak eta bidaia antolatuak dira. Pandemiaren aurretik leizeek 35.000 bisitari hartzen zituzten urtean, eta haiek 150.000 euro inguru uzten zituzten udaleko kutxan.
Zentzu horretan, Dehesak uste du Karrantzaren inguruko mito bat deuseztatu behar dela: «Karrantza ez dago urrun; Bilbotik ordubetera gaude». Zehaztapena egin du, halere: «Hori bai, autoz. Lehen, bisitari batzuei Bilbora egun pasa joateko aukera aipatzen nien, trena hartuta; orain, okurritu ere ez zait egiten».
Eder Santisteban. Abeltzaina eta Bizkaia Esnea kooperatibako kidea da. Uste du araudi zorrotzen eta oztopoen eraginez hainbat esne ekoizlek aurki jarduna utziko dutela, eta ez du inor ikusten haien lekukoa hartzeko gogoz. Karrantza ezin da ulertu abeltzaintzarik gabe. Esne bilketa eta haren eraldaketa da jarduera ekonomiko nagusia, baina apurka handitzen ari da haragirako behien kopurua. «Abeltzaintza txikia kinka larrian dago; ganadutegi asko itxiko dituzte aurki: uraren prezioa, purinen kudeaketa, eskakizunak... 57-58 urtetik gorako ganaduzaleek erretiroa buruan dute, eta ezin dituzte inbertsio horiek egin. Nekatuta daude, eta atzetik ez dator belaunaldi berririk haien lekukoa hartzeko». Iragarpen beltz hori Eder Santisteban 39 urteko ganaduzalearena da. Udalerrian dauden kooperatibetako bateko kidea da, Bizkaia Esneakoa. Beste kooperatiba handia SAT da, Eroskirentzat esnea biltzen duena. Ganaduzale gutxi batzuek, halaber, Kaikuri saltzen diote bildutakoa.
Ekoizle kopuruen datuek Santestebanen beldurra berresten dute. Egun 70 ganaduzale inguru direla dio, eta berak 200eko garaiak ezagutu dituela: «Karrantza abeltzaintza da; ez dago askoz gehiagorik. Esneak mugitzen du ekonomia, haragi behiek baino askoz gehiago. Hura gabe, bailara hil egingo da. Esne ekoizleok lan asko sortzen dugu: langileak, abeltzainak, garbitzaileak, kamioilariak...». Are gehiago, turismoarentzako ere haien jarduna garrantzitsua dela uste du: «Gure larreak eder badaude, ganaduzaleengatik da. Gu gabe, sastrakek irentsiko lukete dena».
Santistebanen kooperatiban 0,39 eurotan ordaintzen dute esne litroa, eta preziorik onena eskaintzen dutenak direla uste du. Ez du besteez hitz egin nahi, baina argi du bere iritzia: «Merkatuan esne litroa merkatzen badute, ganaduzaleari kenduko diotenaren seinale. Ziur asko gurea izango da merkatuan dagoen esnerik garestiena». Dioenez, esne kontsumoa behera egiten ari da; esnekiena, berriz, gora, eta hortik joko du etorkizunak. Kontsumitzaileei ere dei egin die, eta Karrantzaren erradiografia bat egin du era berean: «Hiria eta hiritarrak gero eta urrunago sumatzen ditut. Umeak eta eskolak etortzen dira bisitan gurera, eta esnea brikean datorrela uste dute! Eta ziur nago haietako askoren aitona-amonak baserritarrak zirela». |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202180/mercedeseko-langileak-astelehenean-itzuliko-dira-erregulazioaren-mehatxupean.htm | Ekonomia | Mercedeseko langileak astelehenean itzuliko dira, erregulazioaren mehatxupean | Sindikatuek diote "astebeterako lana" dagoela, erdieroleen eskasia dela eta. | Mercedeseko langileak astelehenean itzuliko dira, erregulazioaren mehatxupean. Sindikatuek diote "astebeterako lana" dagoela, erdieroleen eskasia dela eta. | Uztailaren 29tik derrigorrezko oporretan daude Gasteizko Mercedes lantegiko 5.000 beharginak; astelehenean itzuliko dira lanera, baina luze gabe ekoizpenean berriro arazoak egon daitezkeela jakinda. "Bakarrik astebeterako dago bermatua lan karga", esan dute sindikatuen iturriek, zuzendaritzak horrela helarazi dielako. Osagaien eskasiak —batez ere erdieroaleenak— eragin ditu geldialdiak urteko lehen zazpi hilabeteetan, eta, aurrerantzean ere, ekoizpena berriro geldi dezake Alemaniako multinazionalak.
Horiek horrela, lan poltsan lau egun baizik ez zaizkie geratzen beharginei, eta, gero, aldi baterako enplegu erregulazioa irits daiteke. Urtea amaitu arteko epemugarekin, 30 eguneko erregulazioa adostu zuten sindikatuen gehiengoak eta zuzendaritzak uda hasieran. Osagaien eskasiak eragin zezakeen etenari aurre egiteko aldi baterako enplegu erregulazioa da adostu zena, aldeek jaso zutenez. Udaren atarian, 2021erako aurreikusi baino 7.599 ibilgailu gutxiago ekoitziko zirela jakinarazi zuen zuzendaritzak, eta 141.001 alekoa izango zela, beraz. Horrez gain, uztailaren 5ean hasita, gaueko lanaldia murritzagoa da muntatze lanetan.
Sindikatuek espero dute datorren astean xehetasun gehiago jakitea osagaien hornitzaileen egoeraren inguruan, eta horrek Gasteizko fabrika handian nola eragingo duen. Bien bitartean, milaka furgoneta pilatu dituzte lantegiko orube batean eta Araiako beste batean, merkaturatu aurretik falta dituzten osagai batzuen esperoan. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202181/laneko-heriotzak-erakunde-publikoen-erantzukizuna-ere-badirela-salatu-dute-sindikatuek.htm | Ekonomia | Laneko heriotzak erakunde publikoen erantzukizuna ere badirela salatu dute sindikatuek | Lan istripuen eta lan heriotzen aurkako elkarretaratzea egin du gaur gehiengo sindikalak Donostian. | Laneko heriotzak erakunde publikoen erantzukizuna ere badirela salatu dute sindikatuek. Lan istripuen eta lan heriotzen aurkako elkarretaratzea egin du gaur gehiengo sindikalak Donostian. | Berrogei pertsona inguru bildu dira gaur Donostian, Jaurlaritzaren eraikinaren aurrean, lan istripuen eta lan heriotzen aurkako elkarretaratzean. Gehiengo sindikalak deitutako protesta horretan, hainbat lagunek egin dute langileen eskubideen alde; besteak beste, Gema Pousa LABeko bozeramaileak eta Maia Beitia ELAko bozeramaileak.
«Zoritxarrez, gaur, berriz elkartu behar izan dugu beste lan heriotza batzuk salatzeko», adierazi du Beitiak, lehenik eta behin. Izan ere, urte hasieratik hona 39 behargin hil dira, eta azken sei egunetan izan dira heriotza horietatik hiru. «Urretxuko Usabiaga almazenetako langile bat, eskorga batek harrapatuta; Construcciones Moyuako beste bat Ormaiztegin, eta Donostiako Garbiketako beste langile bat», izendatu ditu Pousak.
Azken egunetakoez gain, LABeko eledunak gogora ekarri ditu aurreko hilabeteetan basolanetan ari zirela hildako langileak, eta haien egoera «guztiz prekarioa» zela salatu du. ELAko bozeramaileak, berriz, Luis Enrique Soriano gaztearen ezbeharra aipatu du, eta azpimarratu du Azpeitiko tailer batean hilik aurkitutako gaztea ere «baldintza prekarioetan» ari zela lanean.
Heriotzak aipatzeaz gain, hainbat istripuk gaixoaldiak ere eragiten dituztela azpimarratu dute bi eledunek. Pousak esan duenez, aurtengo lehen zazpi hilabeteetan, Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan 21.520 beharginek aldi baterako utzi behar izan dute lantokia lan istripuen eraginez. Iazko datuekin alderatuta, aurtengoa «larritzeko kopurua» dela azpimarratu du, 3.400 gehiago izan baitira.
Egoera ikusirik, erantzuleei mintzatu zaizkie bi bozeramaileak. «Argi dago patronalak langilearen osasunaren gainetik jartzen dituela irabazi ekonomikoak», esan du Beitiak, eta zera erantsi: «Erakunde publikoek ez dute ezer egiten; eskuak garbitzen dituzte, eta salatu nahi dugu haien erantzukizuna ere badela».
Beitiaren hitzekin ados agertu da Pousa. «Hiltzen duen lan eredu hau eteteko zer egingo duzue?», galdetu dio administrazioari, eta eskaera bat egin dio: «Jar ezazue egoera larri hau zuen agenda politikoaren erdigunean». Salaketen eta eskaeren ondoren, hildako langileen familiez eta lagunez gogoratu dira. «Behargin bakoitzak familia bat, lagunak, kideak ditu, eta horiek ere lan eredu prekario honen eraginak sufritzen dituzte», esan du Pousak, eta, azkenik, galdera hau egin dio administrazioari: «Zer esango diezue haiei?». |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202182/kilian-jornet-amildegiaren-ertzean-korrika.htm | Kirola | Kilian Jornet, amildegiaren ertzean korrika | Erabiltzaileak ikaratu eta txunditu dituen ia minutu bateko bideo bat partekatu du korrikalari kataluniarrak Twitterren. Aholku bat ere eman die bere jarraitzaileei: «Aire zabalean korrika egiteko aholku nagusia ez erortzea da». | Kilian Jornet, amildegiaren ertzean korrika. Erabiltzaileak ikaratu eta txunditu dituen ia minutu bateko bideo bat partekatu du korrikalari kataluniarrak Twitterren. Aholku bat ere eman die bere jarraitzaileei: «Aire zabalean korrika egiteko aholku nagusia ez erortzea da». | «Ba al duzu bide gogokoenik?», galdetu du Kilian Jornet atleta kataluniarrak Twitterren, eta erabiltzaileak ikaratu eta txunditu dituen ia minutu bateko bideo bat partekatu du: ibiltzea ezinezkoa dirudien harrizko bidexka estu batetik ari da korrika, amildegiaren ertzean. Aholku bat ere partekatu du bere jarraitzaileekin: «Oso logikoa dela dirudi, baina ez da inoiz txarra gogoratzea: aire zabalean korrika egiteko aholku nagusia ez erortzea da. Eta zure gaitasun teknikoez ziur ez bazaude, ez joan». Zenbait erabiltzailek galdetu dute ea non dabilen korrika, baina Jornetek ez du zehaztu.
Txiolari batzuek «miresten» dutela esan diote korrikalariari, eta askok euren bide gogokoenak partekatu dituzte. Hala ere, badaude horrelako arriskua hartzea beharrezkoa ikusten ez dutenak. Erabiltzaile batek, esaterako, zera erantzun dio: «Zure bizia arriskuan jartzea ez da heroismoa edo balentria aipagarria. Eta are gutxiago beste batzuek euren bizia jokatu behar badute. Uste dut isuna jarri beharko lizuketela horrelako erokeriak egiteagatik».
Mendiko kirolaria munduko onenetakoa da ultratraileko lasterketetan; bederatzi aldiz irabazi du Zegama-Aizkorri mendi maratoia, eta, abuztu hasieran, bederatzigarrenez irabazi zuen Sierre-Zinal lasterketa. Datozen asteetan Suedian eta Eskozian lehiatuko da Jornet. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202183/bilboko-konpartsen-eskaintza-urriagoa-udalaren-debekuengatik.htm | Bizigiro | Bilboko Konpartsen eskaintza urriagoa, udalaren debekuengatik | Udalak debekatutako ekitaldiak ez dituzte egingo konpartsek, baina Bilboko Irrian hainbat ekintza izango dira hilaren 25etik 29ra bitartean Udalaren jarrera kritikatu dute; «erabaki politikoa» izan dela uste dute | Bilboko Konpartsen eskaintza urriagoa, udalaren debekuengatik. Udalak debekatutako ekitaldiak ez dituzte egingo konpartsek, baina Bilboko Irrian hainbat ekintza izango dira hilaren 25etik 29ra bitartean Udalaren jarrera kritikatu dute; «erabaki politikoa» izan dela uste dute | Bilboko Irriak ezin izango du barre algararik egin. Bilboko Irria egitasmo kulturala antolatzeko asmoa zeukaten konpartsek, baina udalaren debekuen ondorioz egitaraua murriztu behar izan dute. Juan Mari Aburto Bilboko alkateak herenegun adierazi zuen konpartsek antolatutako ekintza gehienak ez zituela baimenduko, Aste Nagusiaren «alternatiba argia» zirelakoan. Konpartsek azaldu dute Bilboko Irria egitasmoko jarduerak«margo beltzez ezabatu» dizkietela. Horrela irudikatu zuten atzo Bilboko Areatza plazan egindako prentsaurrekoan. Bilboko Udalaren ikurra zeramaten bi kidek irribarrea estali zioten margo beltzez Bilboko Irriari.
Konpartsek uste dute udalak ezarritako debekua «erabaki politikoa» dela, atzo aurkeztu zuten azken egitaraua. Konpartsakideen arabera, haien eskaintza «oso formatu txikikoa eta segurua zen», eta ikuskapen teknikoen onespena izan dute. Hala ere, jarduera gehienak bertan behera utzi behar izan dituzte. Alkatearen erabakiaren atzean arrazoi argi bat dagoela uste dute: «Antolatzailea nor den da gauza batzuk onartzeko eta beste batzuk galarazteko jarraitzen duten irizpide bakarra», zehaztu du Uxue Elgorriaga Carrasco Bilboko konpartsakideak. «Bezperan balio zuenak ez du balio biharamunean». Bilbon egin diren bestelako ospakizun batzuk jarri dituzte horren adibidetzat:«Milaka lagun bildu izan dira Miribillan eta San Mamesen , eta Bilborocken kontzertuak baimendu dira». Aldiz, salatu dute haiei aire librean egitekoak ziren kontzertu akustikoak galarazi dizkietela. Alkateari egotzi diote konpartsen irudi oker bat eman nahi izana.«Ez gara arduragabe batzuk. Adibidez, exajeratzeko helburuz, alkateak esan zuen barrak jarri nahi genituela, baina errealitatea da xumeagoak eta seguruagoak ziren terrazak ebatsi dizkigutela, Harro egunean ez bezala», adierazi du Elgorriagak. Nabarmendu dute, egitaraua antolatzeko momentuan osasun egoeraren bilakaera kontuan hartu dutela, eta ondorioz, haien egitarau proposamena «osasun egoerara egokitzen» joan dela. «Segurtasun eta distantzia neurri guztiak betetzen dituen ekitaldi sorta zabal bat antolatu dugu, jende pilaketak saihesteko ekitaldi ez-jendetsuak». Baina, uda honetaz gain, beste garai batzuetan ere konpromiso berdina erakutsi dutela gogoratu dute. «Ez dituzue konpartsakideak kale zurrut jendetsuetan arduragabe jokatzen ikusiko, baina bai, ordea, 1983ko uholdeen basatzak garbitzen, edo elkartasun sareetan parte hartzen. Badirudi egiten duguna egiten dugula, ez duela balio, soilik guk antolatzen dugulako».
Eskaintza, bost gunetan
Alkateak adierazi zuenez, aurkeztutako hasierako egitarautik, bost jarduera baino ez ziren baimenduko. Bilboko Konpartsek Aburtoren esanak gezurtatu dituzte, alegia, bost gune ezberdinetan gauzatuko dituzte jarduerak abuztuko bost egun horietan zehar. Bertan behera utzi behar izan dituzten ekintzak , ordea, «lapurreta» gisa ikusten dituzte. «Lapurreta» horiek salatu dituzte aste honetan. «Ostu digutena ez da ezer materiala izan. Bilboko Irria kultur jardunaldietarako ezabatzen joan diren ekitaldiez ari ginen, eta azken egunetan ere, hitzordu gehiago ostu dizkigute. Herritik eta herriarentzat segurtasunez antolatutako ekitaldi xumea lapurtu digute», argitu du Elgorriagak. Atzo aurkeztutako egitaraua behin-behinekoa dela azaldu dute, azken momentuko aldaketak izan ditzakeelako. Nabarmendu dute osasun egoera «serioegia» dela, eta Bilboko Irria ez dela ez jai egitaraua, ez «ez-jai» egitaraua. «Ez da jaietarako garaia, eta konpartsetatik oso argi izan dugu ez dugula bultzatuko inor gaixotu dezakeen egoerarik. Bilbotarren animoak jasotzeko ekarpena egin nahi genuen, eta benetan sentitzen dugu egin nahi genuen hori ezin gauzatzea, ez digute utzi». |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202184/groenlandiako-izotz-geruzako-lekurik-gorenean-euria-erregistratu-dute-aurrenekoz.htm | Gizartea | Groenlandiako izotz geruzako lekurik gorenean euria erregistratu dute aurrenekoz | Toki horretan, tenperaturak nabarmen egoten dira 0 gradutik behera. Abuztuaren 14aren bueltan, eta hiru egunez, ezohiko tenperaturak neurtu zituzten Groenlandian; urteko sasoi honetan ohikoak direnak baino 18 gradu beroagoak zenbait tokitan. | Groenlandiako izotz geruzako lekurik gorenean euria erregistratu dute aurrenekoz. Toki horretan, tenperaturak nabarmen egoten dira 0 gradutik behera. Abuztuaren 14aren bueltan, eta hiru egunez, ezohiko tenperaturak neurtu zituzten Groenlandian; urteko sasoi honetan ohikoak direnak baino 18 gradu beroagoak zenbait tokitan. | Ezohiko fenomeno bat gertatu da Groenlandian. Izan ere, uhartearen %80 inguru estaltzen duen izotz geruza erraldoiaren tokirik gorenean, 3.216 metrora, euria erregistratu dute aurreneko aldiz. Normalean, tenperaturak 0 azpitik beherakoak izaten dira han, nabarmen; horrenbestez, prezipitazio horiek klima larrialdiaren adierazle garbi bat dira, adituen arabera.
AEBetako Zientzien Fundazio Nazionaleko zientzialariek ikusi zuten euria ari zuela abuztuaren 14an, baina ez zeukaten gailurik erortzen ari zen ura neurtzeko, gertaera ustekabekoa izan baitzen. Groenlandian pentsatzen dute 7.000 milioi tona ur erori zirela. Abuztuaren 14aren bueltan, eta hiru egunez, ezohiko tenperaturak neurtu zituzten Groenlandian; urteko sasoi honetan ohikoak direnak baino 18 gradu beroagoak zenbait tokitan. Horrek euria ekarri zuen, eta, beraz, Erresuma Batua halako lau den zati bat urtu zen Groenlandian.
CNN hedabideak gertatutakoaz galdetu dio Ted Scambosi, Coloradoko Unibertsitateko Elurraren eta Izotzaren Datuen Zentro Nazionaleko zientzialariari: «Gertatzen ari dena ez da bi hamarraldi epel tokatu direla nora gabe dabilen klima eredu batean. Honek ez du aurrekaririk. Eta hau ez da aldatuko aireari egiten ari gatzaizkiona doitu arte».
Joan den maiatzean zientzialariek ohartarazi zutenez, inflexio puntu batera hurbiltzen ari da Groenlandiako izotz geruza; behin horretara helduta, berotze globala etenda ere, urtze azeleratua ezingo litzateke eragotzi.
Urteko bigarren urtzea
Uztailean ere beste urtze bat gertatu zen, abuztukoa eragin duen fenomeno berarengatik: aire beroa Groenlandiara heldu zen, eta han gelditu. Adituen esanetan, «blokeo» horiek ez dira ezohikoak, baina gero eta larriagoak bihurtzen ari dira.
Azkeneko 30 urteotan lau urtze orokor erregistratu dituzte Groenlandian: 1995ean, 2012an, 2019an eta aurten. Adituen arabera, azken 12.000 urteotan inoiz ez bezala urtzen ari da Groenlandiako izotza, azkarrago: 2019an, gutxi gorabehera milioi bat tona izotz galtzen zen minutuero uhartean. Eta horrek, noski, itsas mailari eragiten dio. IPCC Klima Aldaketari Buruzko Gobernu Arteko Taldearen azken txostenak argi utzi zuen: herrialdeek euren konpromisoak bete eta mende amaierarako karbono neutraltasuna lortuko balute ere, itsasoaren mailak 28 eta 55 zentimetro egingo luke gora. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202185/herrialdea-berreraikitzeko-laguntza-eskatu-diote-talibanek-nazioarteari.htm | Mundua | Herrialdea berreraikitzeko laguntza eskatu diote talibanek nazioarteari | Aireporturako sarbideak itxi dituzte miliziek. Gobernu berria irailetik aurrera jakinaraziko dute. | Herrialdea berreraikitzeko laguntza eskatu diote talibanek nazioarteari. Aireporturako sarbideak itxi dituzte miliziek. Gobernu berria irailetik aurrera jakinaraziko dute. | Oraindik ez dago argi zer-nolakoa izango den Afganistango Gobernu berria, ez nork osatuko duen ere. Ostegunean zabaldutako informazioaren arabera, baliteke ministro kontseilu batek zuzentzea herrialdea, Haibatullah Akhundzadaren gidaritzapean. Talibanen buruzagiak presidente batek baino eskumen gehiago izango lituzke kasu horretan, lider politikoa izateaz gain erlijiosoa ere izango bailitzateke. Gaur talibanen bozeramaile batek jakinarazi duenez, ordea, hori guztia irailetik aurrera argituko da, eta abuztuaren amaieran AEBetako tropak irten arte itxarongo dute gobernu berria osatzen hasteko. Hura osatu artean, baina, talibanek «nazioartearen laguntza» eskatu dute, eta trukean herrialdeko natur baliabideak eskaini. «Gerra aro bat utzi berri dugu atzean, eta garai berri honetan Afganistango herriak beste estatu batzuen laguntza behar du», iragarri du Suhail Xahinek, talibanen nazioarterako eledunak.
Bitartean, nazioarteko hegazkinak Kabulgo aireportuan lurreratzen ari dira etengabe, beren herritarrak eta azken urteetan haiei laguntzen aritu diren afganiarrak handik ateratzeko helburuarekin. AEBek eurek iragarri dute militarren egonaldia hilaren amaiera arte luzatuko dutela, «jende guztia» handik atera arte —9.000 pertsona atera dituzte abuztuaren 14tik—. Hegazkin horietara heltzea da afganiar askoren helburua ere, baina talibanen kontrolek ia ezinezko egiten dute aireportura sartzea. Gaur, hara joateko errepide nagusiak itxi dituzte, eta tiroz hartu dituzte oinez sartzen ahalegintzen zirenak.
UNHCR Iheslarientzako Nazio Batuen Goi Mandatariaren eledun Shabia Mantook ohartarazi du afganiarrei irteten laguntzea ondo dagoela, baina ez litzatekeela alde batera utzi behar bertan geratzen direnei giza laguntza banatzeko lana: «Afganiar gehienek ez dute modurik herrialdetik ohiko bideetatik ateratzeko, edo ez dute nahi. Ez ditugu horiek ahaztu behar». Mantook Afganistanekiko mugan dauden estatuei eskatu zien manten zitzatela mugako pasabideak zabalik, asiloa eskatu nahi dutenek horretarako aukera izan dezaten.
Etxez etxeko miaketak
Bestelako oharra ere zabaldu du NBE Nazio Batuen Erakundeak. Haren iturrien arabera, talibanak etxez etxeko miaketak egiten ari dira hainbat hiritan, AEBetako armadarentzat eta NATO Ipar Atlantikoko Itunaren Erakundearentzat lan egin duten herritarren bila. Miliziek aste honetan egindako prentsaurrekoan esan zuten ez zela mendekurik izango, bai eta emakumeek ikasten eta etxetik kanpo lanean jarraitu ahal izango zutela ere. NBEren informazioak, ordea, bestelakorik frogatzen du. Nazioarteko Analisietarako Norvegiako Zentroak bildutako datuen arabera, beren burua entregatu ez dutenen familiak ere atxilotu dituzte aireportu inguruetan, eta «xariaren arabera zigortu».
Emakumeak ere hasiak dira bazterketa jasaten. Xabnam Dawran kazetari eta telebista publikoko aurkezleak salatu du kaleratu egin dutela. Haren esanetan, soilik gizonezkoei onartu diete komunikabidean lanean jarraitzea, eta emakumezko aurkezleak kanporatu egin dituzte sistema aldatu egin dela argudiatuta.
Gainera, NATOko kide diren estatuetako Atzerri ministroek bilera egin dute, gaur. Bilera osteko agerraldian, Jens Stoltenberg idazkari nagusiak iragarri du nazioarteko tropek herrialdean jarraituko dutela atzerritarrak eta haiei lagundu dieten herritarrak irten arte. Horrez gain, gogorarazi du 2001ean Afganistani eraso ziotenean «terroristak geldiaraztea» zela helburua, eta ohartarazi haien aurkako borrokan «konprometiturik» jarraitzen dutela. |
2021-8-20 | https://www.berria.eus/albisteak/202186/storerrek-irabazi-du-vueltako-lehen-mendiko-etapa.htm | Kirola | Storerrek irabazi du Vueltako lehen mendiko etapa | Australiarrak indarra eta adimena uztartu ditu ihesaldian gailentzeko. Valverde erretiratu egin da, erori egin da eta. Roglicek ozta-ozta eutsi dio lidergoari. | Storerrek irabazi du Vueltako lehen mendiko etapa. Australiarrak indarra eta adimena uztartu ditu ihesaldian gailentzeko. Valverde erretiratu egin da, erori egin da eta. Roglicek ozta-ozta eutsi dio lidergoari. | Erasoa noiz jo jakitea, eta ahaleginari eusteko gaitasuna izatea dira etapa bat irabazteko oinarrizko osagaiak. Biak lapikoan sartu ditu gaur Michael Storerrek (DSM), eta emaitza asegarria lortu: bere egin du Espainiako Vueltako lehen etapa menditsua. DSM taldeak eguneko ihesaldian sartu duen bost ziklistetako bat izan da Storer. Ez da beti hala gertatzen, baina txartel gehien zuenak irabazi du. Romain Bardet zen karta nagusia, baina, haren ordez, australiar gazteak lortu du garaipena. Iheskideen saiakerei behin eta berriz erantzun die, harik eta hiru kilometro falta zirela alde egin duen arte. Gorputza bihurritu behar izan du Balconada dAlacanten zegoen helmugara iristeko. Bigarren izan da Carlos Verona (Movista); ezin izan dio garaipena eskaini Alejandro Valverderi, lurrera jerori eta etxerako bidea hartu behar izan baitu. Pavel Sivakov (Ineos) sartu da hirugarren postuan.
Guztira 30 lagunek egin dute eskapu tropeletik, etapa hasierako eromena baliatuz. Lehen mailako mendate bat zegoen aurreneko kilometroetan, eta mila zatitan puskatu da lasterketa. Ihesaldiak bidea egin du ondorengo igoeretan, eta arriskuan izan da Primoz Roglicen (Jumbo) lidergoa. Lehenik, Jan Polanc (UAE) jarri da behin-behineko lider, eta geroago, Felix Grossschartner (Bora). Haatik, faboritoek bizi igo dute azken mendatea, eta, horri esker, elastiko gorriari eutsi dio esloveniarrak; hori bai, zortzi segundo eskasengatik. 3.33ko atzerapenarekin helmugaratu da, faborito gehienekin batera. Haiekin 30 segundo galdu du Mikel Landak (Bahrain), berriz ere atzean gelditu ostean.
Collaon, eguneko laugarren mendatean egon da lehiarik handiena oilarren artean. Oraindik beste bi igoera gelditzen ziren, baina zuhaitza astintzea deliberatu du Movistarrek. Aurrera bidali du Valverde, baina ustela izan da apustua, espainiarrak oso modu itsusian erori baita. Taldekidearen ezbeharrak xaxatu egin du Miguel Angel Lopez. Roglicek berak atera behar izan du kolonbiarraren atzetik. Jumbo taldeak lanak izan ditu sua itzaltzeko.
Mendate horren ostean xehatu da ihesaldia. Mugimendu taktikoa egin du Lawson Craddockek (Education), eta harekin bat egitea lortu dute Storerrek eta Sivakovek. Bi ziklista horiek heldu dira buruan Balconada dAlacanteren magalera. Harrapatu egin ditu Veronak, eta indarrez abiatu da 4 kilometro falta zirela. Storerrek odol hotzez jokatu du, aurrez izan diren erasoetan bezala. Eserita erantzun du, eta aurkariei azkena emateko zutitu da bakarrik. Oso malda pikoak zeuden bukaeran, eta herio larrian egin behar izan du garaipena berresteko ahalegina.
Ibilbide askoz ere lauagoa izango du biharko etapak: ez dute mendate bat bera ere igoko. Hortaz, atseden hartuko dute igotzaileek, etzi Velefique gogorrean amaituko den etaparen aurretik.
Zazpigarren etapa
1. Michael Storer (DSM) 4.10.13
2. Carlos Verona (Movistar) 21era
3. Pavel Sivakov (Ineos) 59ra
4. Sepp Kuss (Jumbo) 1.16ra
5. Jack Haig (Bahrain) 1.24ra
27. Mikel Landa (Bahrain) 4.03ra
Sailkapen nagusia
1. Primoz Roglic (Jumbo) 25.18.35
2. Felix Grossschartner (Bora) 8ra
3. Enric Mas (Movistar) 25era
4. Miguel Angel Lopez (Movistar) 36ra
5. Jan Polanc (UAE) 38ra
6. Egan Bernal (Ineos) 41era
7. Jack Haig (Bahrain) 57ra
8. Sepp Kuss (Jumbo) 59ra
9. Aleksandr Vlasov (Astana) 1.06ra
12. Mikel Landa (Bahrain) 1.42ra |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.