text
stringlengths
25
5.42k
phonemes
stringlengths
19
5.93k
Jaoitzatasaren gainbehera ordea, eraldaketa sozial baten esku dator, alde batetik, itotasun ekonomikoaz urruntzen dira familiak, hots, ez dute lan indarraren beharrik, haurren heriotzatasa biziki murrizten da, balio erlijiosoek indarra galtzen dute eta familia ulertzeko era berria ematen da, etxebizitza batean aurki ge...
ɟa'ojtʂatasaɾen ɡajmb'eeɾa ordea, eɾ'aldaketa soʂ'ial βat'en esk'u ðat'or, ald'e βat'etik, it'otasun ek'onomikoaʂ ur'untʂen diɾ'a fam'iliak, ots, eʂ t'ute l'an ind'araɾem be'arik, awren 'eɾiotʂatasa βiʂ'iki mur'iʂten da, bal'io erl'ixiosoek ind'ara ɣ'altʂen dut'e eta fam'ilia ul'ertʂeko eɾ'a βer'ia em'aten da, etʃ'eβiʂ...
Borja Jauregi mila bederatziehun eta laurogeita hamabost eta bi mila eta zazpi bitartean izan zen Hondarribiko alkatea eta Eusko Alkartasunarekin batera gobernatu zuen Hondarribia hiria. bi mila eta zazpiko hauteskundeez geroztik, Aitor Kerejeta Cid izan zen alkate.
borʝ'a xawɾ'eɣi miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta lawɾ'oɣejta 'amaβost eta β'i miʎ'a eta ʂ'aʂpi βitartean iʂ'an ʂen 'ondariβiko alk'atea eta ewsk'o alk'artasunaɾekim bat'eɾa ɣoβ'ernatu ʂu'en 'ondariβia 'iɾia. b'i miʎ'a eta ʂ'aʂpiko 'awteskundeeʂ ɡeɾ'oʂtik, ajt'or keɾ'eʝeta θ'ið iʂ'an ʂen alk'ate.
bi mila eta hemeretziko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak : eusko alderdi jeltzaleak hiru mila zortziehun eta laurogeita bi boto.
b'i miʎ'a eta 'emeɾetʂiko uð'al 'awteskundeetan awek iʂ'an ʂiɾ'en em'ajtʂak: ewsk'o ald'erdi ʝeltʂ'aleak 'iɾu miʎ'a ʂortʂ'ieun eta lawɾ'oɣejta β'i β'oto.
Horrek Sortu alderdian zatiketa eragin zuen, eta horrek ondorioz Abotsanitz udal taldea sortu zen.
'orek sort'u ald'erdian ʂat'iketa eɾ'aɣin ʂu'en, eta 'orek ond'oɾioʂ aβ'otsanitʂ uð'al t'aldea sort'u ʂen.
Hauek izan dira Hondarribiko azken alkateak.
awek iʂ'an diɾ'a 'ondariβiko aʂk'en alk'ateak.
Hondarribiko euskara gipuzkeraren barnean dagoen Behe Bidasoko euskaran kokatzen da gaur egun.
'ondariβiko 'ewskaɾa ɣip'uʂkeɾaɾem barn'ean daɣ'oem be'e βið'asoko 'ewskaɾan kok'atʂen da ɣ'awr eɣ'un.
Bidasoako hizkerak erdialdeko euskararen, nafarrera eta nafarlapurtarraren tarteko hizkeratzat har daitezke, mende luzez nafarrerarekiko lotura estuagoa izan duen arren, azkenaldian erdialdeko ezaugarriak tarte handiagoa hartzen ari direla eta gehiago zabaltzen ari direla ematen du.
bið'asoako 'iʂkeɾak erd'ialdeko ewsk'aɾaɾen, naf'areɾa eta naf'arlapurtaraɾen tart'eko 'iʂkeɾatʂat 'ar dajt'eʂke, mend'e luʂ'eʂ naf'areɾaɾekiko lot'uɾa est'uaɣoa iʂ'an du'en ar'en, aʂk'enaldian erd'ialdeko eʂ'awɣariak tart'e 'andiaɣoa 'artʂen aɾ'i ðiɾ'ela eta ɣ'eiaɣo ʂaβ'altʂen aɾ'i ðiɾ'ela em'aten du.
Hala ere, oraindik adineko zenbait jendek, bereziki baserri auzoetakoek, nafarreraren Behe Bidasoko aldaeran hitz egiten jarraitzen dute.
'ala eɾ'e, oɾ'ajndik að'iɲeko ʂemb'ajt ɟ'endek, beɾ'eʂiki β'aseri 'awʂoetakoek, naf'areɾaɾem be'e βið'asoko ald'aeɾan 'itʂ eɣ'iten ɟar'ajtʂen dut'e.
Hondarribiarekin batera, Pasaia, Lezo, Errenteria, Oiartzun eta Irun herrietako euskara ere bertan kokatzen da. bi mila eta hamaseian herritarren ehuneko hirurogeita hiru, hirurogeita hamaika euskalduna zen.
'ondariβiaɾekim bat'eɾa, pas'aʝa, leʂ'o, er'enteɾia, oʝ'artʂun eta iɾ'un 'erietako 'ewskaɾa eɾ'e β'ertan kok'atʂen da. b'i miʎ'a eta 'amaseʝan 'eritaren e'uneko 'iɾuɾoɣejta 'iɾu, 'iɾuɾoɣejta 'amajka ewsk'alduna ʂ'en.
Hondarribiko kaleetan, enparantzetan eta pasealekuetan murgiltzea gozamena da ; baina, hainbeste gauza zoragarri dituenez, gure bisita atalka egingo dugu.
'ondariβiko k'aleetan, emp'aɾantʂetan eta pas'ealekuetam murɡ'iltʂea ɣoʂ'amena ð'a; baɲ'a, 'ajmbeste ɣ'awʂa ʂoɾ'aɣari ðit'ueneʂ, ɡuɾ'e βis'ita at'alka eɣ'inɡo ðuɣ'u.
Geroago, Karlos ba Espainiakoak agindu zuen Leiba bastioia eta Erreginaren bastioia eraikitzea, eta Filipe IIa Espainiakoak San Filipe bastioia egin zuen.
ɡeɾ'oaɣo, karl'os ba esp'aɲiakoak aɣ'indu ʂu'en lejβ'a βast'ioʝa eta er'eɣiɲaɾem bast'ioʝa eɾ'ajkitʂea, eta fil'ipe i'ia esp'aɲiakoak s'an fil'ipe βast'ioʝa eɣ'in ʂu'en.
Gaur egun, harresi bikain horiek sinbolo eta oroigarri dira.
ɡ'awr eɣ'un, 'aresi βik'ajn 'oɾiek simb'olo eta oɾ'ojɣari ðiɾ'a.
Kale Nagusia aurkituko dugu, ospela eta harriztatua, etxeek aleroi tailatuak, burdin joaz egindako balkoiak eta denboraren poderioz edertutako fatxada dotoreak dituzte.
k'ale naɣ'usia awrk'ituko ðuɣ'u, osp'ela eta 'ariʂtatua, etʃ'eek al'eɾoj taʎ'atuak, burd'in ɟo'aʂ eɣ'indako βalk'oʝak eta ð'emboɾaɾem poð'eɾioʂ eð'ertutako fatʃ'aða ðot'oɾeak dit'uʂte.
Gainerako eraikinen lerroan udaletxea ageri da, estilo barrokoa eta armarri errepikatua duena.
ɡaɲ'eɾako eɾ'ajkiɲen l'eroan uð'aletʃea aɣ'eɾi ða, est'ilo βar'okoa eta arm'ari er'epikatua ðu'ena.
de guebara, eta estilo flamenkoko etxe bitxi bat, kantoi batean dagoena.
d'e ɣu'eβaɾa, eta est'ilo flam'enkoko etʃ'e βitʃ'i βat, kant'oj βat'ean daɣ'oena.
Txingudi ese be e emakumezko saskibaloi taldea ere badu, Espainiako Emakumezkoen Saskibaloi Ligan eta europar txapelketetan jokatu izan du. Azken hamarkadan Ama Guadalupekoa elkarteak ere modalitate honetan nahiz borrokan domina kopuru handia izan du.
tʃinɡ'uði es'e β'e 'e em'akumeʂko sask'iβaloj t'aldea eɾ'e βað'u, esp'aɲiako em'akumeʂkoen sask'iβaloj liɣ'an eta ewɾ'opar tʃap'elketetan ɟok'atu iʂ'an d'u. aʂk'en 'amarkaðan am'a ɣu'aðalupekoa ʝ'uðo elk'arteak eɾ'e moð'alitate 'onetan n'aiʂ bor'okan dom'iɲa kop'uɾu 'andia iʂ'an du.
Udalerria AndrA ese uve i ele a erre i a plus minus o eta Ander uve i ele a erre i a plus minus o aitaseme autogidarien bizilekua ere bada.
uð'aleria andr'a es'e uβ'e 'i el'e 'a er'e 'i 'a pl'us min'us 'o eta and'er uβ'e 'i el'e 'a er'e 'i 'a pl'us min'us 'o ajt'aseme awt'oɣiðaɾiem biʂ'ilekua eɾ'e βaða.
Hondarribiarrek oso ondo gordetzen dituzte haien festak eta ohiturak, eta zirraraz gainezAka ospatzen dituzte jaiegunak.
'ondariβiarek os'o 'ondo ɣord'etʂen dit'uʂte 'aʝen f'estak eta o'ituɾak, eta ʂir'aɾaʂ ɡaɲ'eʂaka osp'atʂen dit'uʂte ʝaʝ'eɣunak.
Ostegun Santua : Eraistearen irudikatzea eta EhorzAketa Santuaren prozesioa harresiz inguratutako hirigunean.
ost'eɣun sant'ua: eɾ'ajsteaɾen iɾ'uðikatʂea eta e'orʂaketa sant'uaɾem proʂ'esioa 'aresiʂ inɡ'uɾatutako 'iɾiɣunean.
Kutxaren festak ehunka urte ditu ; arrantzaleek Santiago egunean ospatzen dute, eta, horrenbestez, aldez aurretik San Pedro egunean hautatutako abade nagusi berriari agintea ematen diote.
kutʃ'aɾen f'estak e'unka 'urte ðit'u; ar'antʂaleek sant'iaɣo eɣ'unean osp'atʂen dut'e, et'a, orembesteʂ, ald'eʂ 'awretik s'am p'eðro eɣ'unean 'awtatutako aβ'aðe naɣ'usi βer'iaɾi aɣ'intea em'aten di'ote.
Guadalupeko Ama Birjinaren ohorez ospatzen dituzten festak nazioartean ospea dute.
ɡu'aðalupeko am'a βirx'iɲaɾen o'oɾeʂ osp'atʂen dit'uʂten f'estak naʂ'ioartean osp'ea ðut'e.
Ekitaldi ikusgarriena Hondarribiko alardea da : ospakizun herritarra, erlijiosoa eta militarra, mila seiehun eta hogeita hamazortziko setioaren amaiera gogora ekartzen duena.
ek'italdi ik'usɡariena 'ondariβiko al'ardea ð'a: osp'akiʂun 'eritara, erl'ixiosoa eta mil'itara, miʎ'a seʝ'eun eta 'oɣejta 'amaʂortʂiko set'ioaɾen am'aʝeɾa ɣoɣ'oɾa ek'artʂen du'ena.
Izan ere, foruaeskubideak zirelaaeta tokiko autoritateen aurrean egiten zuten armen ikuskatzea urtero gogora ekartzeko konpromisoa hartu zuten hondarribiarrek.
iʂ'an eɾ'e, foɾ'uaeskuβiðeak ʂiɾ'elaaeta t'okiko awt'oɾitateen 'awrean eɣ'iten ʂut'en arm'en ik'uskatʂea urt'eɾo ɣoɣ'oɾa ek'artʂeko kompr'omisoa 'artu ʂut'en 'ondariβiarek.
BolborazAko apoteosia, ezAkilen errepika, txistua eta danborra, eta ilara diziplinatuak alardearen jeneralaren agindupean.
bolβ'oɾaʂako ap'oteosia, eʂ'akiʎen er'epika, tʃist'ua eta ðamb'ora, eta iʎ'aɾa ðiʂ'ipliɲatuak al'ardeaɾen ɟen'eɾalaɾen aɣ'indupean.
Hondarribia turismo eta aisialdi gune garrantzitsua denez, gastronomiak garrantzi handia du, eta udalerria ospetsua da bertako tabernetako pintxo eskaintza zabal eta anitzarengatik.
'ondariβia tuɾ'ismo eta ajs'ialdi ɣun'e ɣar'antʂitsua ðen'eʂ, ɡastr'onomiak ɡar'antʂi 'andia ð'u, eta uð'aleria osp'etsua ð'a βert'ako taβ'ernetako pintʃ'o esk'ajntʂa ʂaβ'al eta an'itʂaɾenɡatik.
Bestalde, bertakoak dira gaur egun telebistari esker aski ezagunak diren dabid de Jorge eta Ramon Roteta sukaldariak.
bestalde, bert'akoak diɾ'a ɣ'awr eɣ'un tel'eβistaɾi esk'er ask'i eʂ'aɣunak diɾ'en daβ'ið d'e xorx'e eta ram'on rot'eta suk'aldaɾiak.
Hirigunea oso garatua dago, oin laukizuzena eta erregularra dauka eta kale paralelo eta elkarzut edo perpendikularrez osatua dago.
'iɾiɣunea os'o ɣaɾ'atua ðaɣ'o, 'ojn lawk'iʂuʂena eta er'eɣulara ðawk'a eta k'ale paɾ'alelo eta elk'arʂut eðo perp'endikulareʂ os'atua ðaɣ'o.
Hiriguneko kale garrantzitsuena Kale Nagusia da hain zuzen ere.
'iɾiɣuneko k'ale ɣar'antʂitsuena k'ale naɣ'usia ð'a 'ajn ʂuʂ'en eɾ'e.
Kale horrek lotzen ditu Santa Maria Arkua eta Arma Plaza.
k'ale 'orek l'otʂen dit'u sant'a maɾ'ia ark'ua eta 'arma pl'aʂa.
Hegoaldetik iparraldera doan kalea da eta bertan daude hiriko eraikin garrantzitsu eta bereizgarrienak, hala nola, udaletxea, eliza eta, hirigunearen lekurik garaienean, Karlos baren gaztelua edo jauregia.
'eɣoaldetik ip'araldeɾa ðo'an k'alea ð'a eta β'ertan dawð'e 'iɾiko eɾ'ajkin ɡar'antʂitsu eta βeɾ'ejʂɡarienak, 'ala n'ola, uð'aletʃea, el'iʂa et'a, 'iɾiɣuneaɾen l'ekuɾik ɡaɾ'aʝenean, karl'os baɾ'en ɡaʂt'elua eðo ʝawɾ'eɣia.
Kale Nagusiarekiko paraleloak dira hirigunearen bide sarea osatzen duten kalerik gehienak, hau da, Apezpiku, Panpinot, Eguzki, Ubilla, Juan Laborda, Iparralde eta Harategi kaleak Etxenagusia Margolaria, Denda, San Nikolas eta Satarka kaleak ekialdetik mendebaldera gurutzatzen dituzte kale horiek San Nikolas kalea nabar...
k'ale naɣ'usiaɾekiko paɾ'aleloak diɾ'a 'iɾiɣuneaɾem bið'e saɾ'ea os'atʂen dut'en k'aleɾik ɡe'ienak, 'aw ð'a, ap'eʂpiku, pamp'iɲot, eɣ'uʂki, uβ'iʎa, xu'an laβ'orda, ip'aralde eta 'aɾateɣi k'aleak etʃ'enaɣusia marɡ'olaɾia, dend'a, s'an nik'olas eta sat'arka k'aleak ek'ialdetik mend'eβaldeɾa ɣuɾ'utʂatʂen dit'uʂte k'ale 'o...
Txantelketa gotikoa hobekien gordetzen duten etxeak, hau da, fatxada gutxi, sakonera asko eta mehelin bera duten etxeak, hirigunearen hegoekialdean daude, batez ere Apezpiku kalean, Kale Nagusian eta Panpinot kalean, bai eta Arma Plaza eta San Nikolas eta Denda kaleetako ekialdean ere.
tʃant'elketa ɣot'ikoa 'oβekien ɡord'etʂen dut'en etʃ'eak, 'aw ð'a, fatʃ'aða ɣ'utʃi, sak'oneɾa 'asko eta me'elim b'eɾa ðut'en etʃ'eak, 'iɾiɣuneaɾen 'eɣoekialdean dawð'e, bat'eʂ eɾ'e ap'eʂpiku k'alean, k'ale naɣ'usian eta pamp'iɲot k'alean, b'aj eta 'arma pl'aʂa eta s'an nik'olas eta ðend'a k'aleetako ek'ialdean eɾ'e.
Etxe gehiengehienek beheko solairua eta bi edo hiru solairu gehiago dauzkate, harlangaitzezkoak eta zurezko nahiz adreiluzko egituradunak. Egindako etxeordezkapenak lehendik zeuden etxeen eskema zaharra gordez egin dira, beraz hirigunea oso homogeneoa da.
etʃ'e ɣe'ienɡeienek be'eko sol'ajɾua eta β'i eðo 'iɾu sol'ajɾu ɣ'eiaɣo ðawʂk'ate, 'arlanɡajtʂeʂkoak eta ʂuɾ'eʂko n'aiʂ aðr'eʎuʂko eɣ'ituɾaðunak. eɣ'indako etʃ'eordeʂkapenak le'endik ʂewð'en etʃ'een esk'ema ʂa'ara ɣ'ordeʂ eɣ'in diɾ'a, beɾaʂ 'iɾiɣunea os'o 'omoɣeneoa ð'a.
Harresi barruko gainerako espazioei buruz aipatu beharra dago lorategi, orube huts eta denbora pasarako eta jostatzeko leku asko dagoela.
'aresi βar'uko ɣaɲ'eɾako esp'aʂioej βuɾ'uʂ ajp'atu βe'ara ðaɣ'o loɾ'ateɣi, oɾ'uβe 'uts eta ð'emboɾa pas'aɾako eta ʝost'atʂeko l'eku 'asko ðaɣ'oela.
Kaleek ere hirigunearen antzinako itxurari eusten diote, haien zoladura galtzadarri laukizuzenez egina baitago.
k'aleek eɾ'e 'iɾiɣuneaɾen antʂ'iɲako itʃ'uɾaɾi 'ewsten di'ote, 'aʝen ʂol'aðuɾa ɣaltʂ'aðari lawk'iʂuʂeneʂ eɣ'iɲa βajt'aɣo.
Dudarik gabe, harearrizko morkaitz izugarri handiz egindako harresia da hiriguneari itxura monumentala ematen dion elementurik garrantzitsuena, hamaseigarren mendean hiria babesteko eraiki eta oraindik ere, hein handi batean, zutik dirauena.
duð'aɾik ɡaβ'e, 'aɾeariʂko mork'ajtʂ iʂ'uɣari 'andiʂ eɣ'indako 'aresia ð'a 'iɾiɣuneaɾi itʃ'uɾa mon'umentala em'aten di'on el'ementuɾik ɡar'antʂitsuena, 'amasejɣarem mend'ean 'iɾia βaβ'esteko eɾ'ajki eta oɾ'ajndik eɾ'e, 'ejn 'andi βat'ean, ʂ'utik diɾ'awena.
Guadalupeko baseliza eta Jaizkibelera bisita.
ɡu'aðalupeko βas'eliʂa eta ʝajʂk'iβeleɾa βis'ita.
Ama Birjinaren irudia kolorezAko tailu gotikoa da, Hondarribiaren zaindaria.
am'a βirx'iɲaɾen iɾ'uðia kol'oɾeʂako taʎ'u ɣot'ikoa ð'a, 'ondariβiaɾen ʂajnd'aɾia.
HarrizAko atril hori Lapurdiko eta Gipuzkoako zeruertzaren bereizgarri da, eta handik begiratuta, Jaizubia harana nahiz Txingudi nadiaren gure oinetan iango dugu, Lapurdi eta GipuzAkoa, nahiz Hondarribia, Hendaia eta Irun udalerriak, eta Aiako Harriak eta Larrun mendia begien aurrean.
'ariʂako atr'il oɾi lap'urdiko eta ɣip'uʂkoako ʂ'eɾuertʂaɾem beɾ'ejʂɡari ð'a, eta 'andik beɣ'iɾatuta, ɟajʂ'uβia 'aɾana n'aiʂ tʃinɡ'uði nað'iaɾen ɡuɾ'e oɲ'etan 'ianɡo ðuɣ'u, lap'urdi eta ɣip'uʂakoa, n'aiʂ 'ondariβia, 'endaʝa eta iɾ'un uð'aleriak, eta aʝ'ako 'ariak eta lar'um mend'ia βeɣ'ien 'awrean.
OinezAko ibilaldia Jaizkibel mendikatearen iparaekialdetik ipar mendebaldera Talaia ibilbidea eta Kostaldeko Done Jakue bidea jarraituz : Higer lurmuturra edota Guadalupeko baselizatik Pasai Donibanera.
oɲ'eʂako iβ'iʎaldia ʝajʂk'iβel mend'ikateaɾen ip'aɾaekialdetik ip'ar mend'eβaldeɾa tal'aʝa iβ'ilβiðea eta kost'aldeko ðon'e ʝak'ue βið'ea ʝar'ajtuʂ: 'iɣer lurm'utura eðota ɣu'aðalupeko βas'eliʂatik pas'aj ðon'iβaneɾa.
Lau orduz atsegin emango digute itsasoko eta lehorreko bista bikain haiek.
l'aw 'orduʂ ats'eɣin em'anɡo ðiɣ'ute its'asoko eta le'oreko βist'a βik'ajn aʝek.
Eragindako suteen erasoa behin eta berriz pairatzen duen mendi horren gailurrean harrizko dorre handiak daude, karlistadetan eraikiak, zelatarien artean seinale bidezAko komunikazioasistema erabiltzeko.
eɾ'aɣindako sut'een eɾ'asoa βe'in eta βer'iʂ pajɾ'atʂen du'em mend'i 'oren ɡaʎ'urean 'ariʂko ðor'e 'andiak dawð'e, karl'istaðetan eɾ'ajkiak, ʂ'elataɾien art'ean s'eɲale βið'eʂako kom'unikaʂioasistema eɾ'aβiltʂeko.
Orientazioamahaiari begiratzea eta bista ederrez gozatzea ezinbestekoa da.
oɾ'ientaʂioamaaʝaɾi βeɣ'iɾatʂea eta βist'a eð'ereʂ ɡoʂ'atʂea eʂ'imbestekoa ð'a.
Pirinioetako hegoaldeko isurialdea aldenik zeharkatzen duen ge erre hamaika ibilbidea udalerri honetatik igarotzen da.
piɾ'inioetako 'eɣoaldeko is'uɾialdea ald'enik ʂe'arkatʂen du'en ɡ'e er'e 'amajka iβ'ilβiðea uð'aleri 'onetatik iɣ'aɾotʂen da.
Ibilbidea burutzen duen mendizalearen norantzaren arabera Higer lurmuturrean hasi edo amaitzen da.
iβ'ilβiðea βuɾ'utʂen du'em mend'iʂaleaɾen noɾ'antʂaɾen aɾ'aβeɾa 'iɣer lurm'uturean asi eðo am'ajtʂen da.
Hondarribiak bere ingurune eta lasaitasunagatik betidanik jende asko erakarri du bertan bizitzera.
'ondariβiak beɾ'e inɡ'uɾune eta las'ajtasunaɣatik bet'iðanik ɟ'ende 'asko eɾ'akari ðu β'ertam biʂ'itʂeɾa.
Oriana Fallaci kazetari, idazle eta elkarrizketatzaile politikoa izan zen.
oɾ'iana f'aʎaθi kaʂ'etaɾi, ið'aʂle eta elk'ariʂketatʂaʎe pol'itikoa iʂ'an ʂen.
Bigarren Mundu Gerran partisanoa izan zen, eta ondoren kazetari karrera arrakastatsua garatu zuen.
biɣ'arem mund'u ɣer'am part'isanoa iʂ'an ʂen, eta ond'oɾen kaʂ'etaɾi kar'eɾa ar'akastatsua ɣaɾ'atu ʂu'en.
Fallaci ezagun egin zen gerren eta iraultzen jarraipena dela eta, eta mila bederatziehun eta hirurogeiko hamarkadatik mila bederatziehun eta laurogeiko hamarkadara bitarte munduko hainbat lider politikori elkarrizketak egiteagatik.
f'aʎaθi eʂ'aɣun eɣ'in ʂen ɡer'en eta iɾ'awltʂen ɟar'ajpena ðel'a et'a, eta miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'iɾuɾoɣejko 'amarkaðatik miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta lawɾ'oɣejko 'amarkaðaɾa βit'arte mund'uko ajmbat lið'er pol'itikoɾi elk'ariʂketak eɣ'iteaɣatik.
Metal alkalinoak edo alkaliak taula periodikoko talde bat, lehenengo taldea deritzona, osatzen duten metalak dira.
met'al alk'alinoak eðo alk'aliak tawl'a peɾ'ioðikoko t'alde β'at, le'enenɡo t'aldea ðeɾ'itʂona, os'atʂen dut'em met'alak diɾ'a.
Multzo horretan daude litioa, sodioa, potasioa, rubidioa, zesioa eta frantzioa, eta serie kimiko bat osatzen dute.
multʂ'o 'oretan dawð'e lit'ioa, soð'ioa, pot'asioa, ruβ'iðioa, ʂes'ioa eta frantʂ'ioa, eta seɾ'ie k'imiko βat os'atʂen dut'e.
Metal alkalinoen geruza elektroiak ese orbital batean aurkitzen dira ; horregatik, taula periodikoaren esblokean daude kokatuta.
met'al alk'alinoen ɡeɾ'uʂa el'ektroʝak es'e orb'ital βat'ean awrk'itʂen diɾ'a; 'oreɣatik, tawl'a peɾ'ioðikoaɾen esbl'okean dawð'e kok'atuta.
Beraz, metal alkalinoek esblokeko beste elementuen propietate antzekoak izango dituzte.
beɾaʂ, met'al alk'alinoek esbl'okeko β'este el'ementuem prop'ietate antʂ'ekoak iʂ'anɡo ðit'uʂte.
Metal alkalino guztiak, distiratsuak eta leunak dira. Gainera, tenperatura eta presio estandarretan oso erreaktiboak dira, eta ondorioz euren azken geruzako elektroia oso azkar galtzen dute, gehiketaren ikurra bat kargako katioiak eratuz. Euren leuntasunaren eraginez, labana batekin oso erraz moztu daitezke, duten geru...
met'al alk'alino ɣuʂt'iak, dist'iɾatsuak eta lewn'ak diɾ'a. ɡaɲ'eɾa, temp'eɾatuɾa eta pres'io est'andaretan os'o er'eaktiβoak diɾ'a, eta ond'oɾioʂ ewɾ'en aʂk'en ɡeɾ'uʂako el'ektroʝa os'o aʂk'ar ɡ'altʂen dut'e, ɡe'iketaɾen ik'ura β'at karɡ'ako kat'ioʝak eɾ'atuʂ. ewɾ'en lewnt'asunaɾen eɾ'aɣiɲeʂ, laβ'ana βat'ekin os'o er'...
Naturan, alkali guztiak konposatuak osatuta aurkitzen dira.
nat'uɾan, alk'ali ɣuʂt'iak komp'osatuak os'atuta awrk'itʂen diɾ'a.
Metal alkalino ugariena sodioa da, eta ondoren potasioa, litioa, rubidioa, zesioa eta, azkenik, frantzioa.
met'al alk'alino uɣ'aɾiena soð'ioa ð'a, eta ond'oɾem pot'asioa, lit'ioa, ruβ'iðioa, ʂes'ioa et'a, aʂk'enik, frantʂ'ioa.
Azken hori oso bakana da, erradioaktibitate handikoa baita, eta desintegrazio kate naturalaren adar arraro batzuetan alboko urrats modura besterik ez da agertzen.
aʂk'en oɾi os'o βak'ana ð'a, er'aðioaktiβitate 'andikoa βajta, eta ðes'inteɣraʂio kat'e nat'uɾalaɾen að'ar ar'aɾo βatʂ'uetan alβ'oko ur'as moð'uɾa β'esteɾik eʂ t'a aɣ'ertʂen.
Ununenioaren, alkalinoen taldeko hurrengo elementua, sintesirako hainbat esperimentu saiatu dira, baina ez dira emaitzarik lortu.
un'unenioaɾen, alk'alinoen t'aldeko 'urenɡo el'ementua, s'intesiɾako ajmbat esp'eɾimentu saʝ'atu ðiɾ'a, baɲa eʂ t'iɾa em'ajtʂaɾik lort'u.
Hala ere, esan beharra dago, Ununenioa ez litzatekeela guztiz metal alkalino kontsideratu behar, euren propietate fisiko eta kimikoen artean desberdintasunak daudelako.
'ala eɾ'e, es'am be'ara ðaɣ'o, un'unenioa e l'itʂatekeela ɣuʂt'iʂ met'al alk'alino konts'iðeɾatu βe'ar, ewɾ'em prop'ietate fis'iko eta k'imikoen art'ean desb'erdintasunak dawð'elako.
Metal alkalino gehienek hainbat aplikazio dituzte eguneroko bizitzan.
met'al alk'alino ɣe'ienek ajmbat apl'ikaʂio ðit'uʂte eɣ'uneɾoko βiʂ'itʂan.
Forma puruen aplikazio ezagunenetako bat zesioa eta rubidioak erloju atomikoetan duten erabilera da.
form'a puɾ'uen apl'ikaʂio eʂ'aɣunenetako βat ʂes'ioa eta ruβ'iðioak erl'oʝu at'omikoetan dut'en eɾ'aβiʎeɾa ð'a.
Zesiozko erloju atomikoa denbora zehaztasun eta prezisio handienarekin ematen duena da.
ʂes'ioʂko erl'oʝu at'omikoa ð'emboɾa ʂe'aʂtasun eta preʂ'isio 'andienaɾekin em'aten du'ena ð'a.
Sodio konposatuen erabilera arruntenetako bat sodio lurruneko lanparak dira, Sodioak argia oso modu eraginkorrean emititzen bait.
soð'io komp'osatuen eɾ'aβiʎeɾa ar'untenetako βat soð'io lur'uneko lamp'aɾak diɾ'a, soð'ioak arɡ'ia os'o moð'u eɾ'aɣinkorean em'ititʂem b'ajt.
Sodio kloruroa etxean gehien erabiltzen den gatz arrunta da.
soð'io kloɾ'uɾoa etʃ'ean ɡe'ien eɾ'aβiltʂen den ɡ'atʂ ar'unta ð'a.
Sodioa eta potasioa, ere, funtsezko mantenugaiak dira bizitzarako, eta zeregin biologiko garrantzitsua dute elektrolito modura.
soð'ioa eta pot'asioa, eɾ'e, funts'eʂko mant'enuɣaʝak diɾ'a βiʂ'itʂaɾako, eta ʂeɾ'eɣim bi'oloɣiko ɣar'antʂitsua ðut'e el'ektrolito moð'uɾa.
Nahiz eta gainerako metal alkalinoak funtsezkoak ez izan, izaki bizidunetan eragin handiak dituzte ; bai onuragarriak, bai kaltegarriak.
n'aiʂ eta ɣaɲ'eɾako met'al alk'alinoak funts'eʂkoak 'eʂ iʂ'an, iʂ'aki β'iʂiðunetan eɾ'aɣin 'andiak dit'uʂte; b'aj on'uɾaɣariak, b'aj kalt'eɣariak.
Gatz akuosoaren elektrolisiak aurretik egiten saiatu ziren baina honek ez zuen inolako emaitza onik eman, izan ere, potasioaren erreaktibotasun handiak zailtasunak sortzen zituen.
ɡ'atʂ ak'uosoaɾen el'ektrolisiak 'awretik eɣ'iten saʝ'atu ʂiɾ'em baɲa 'onek e tʂ'uen iɲ'olako em'ajtʂa on'ik em'an, iʂ'an eɾ'e, pot'asioaɾen er'eaktiβotasun 'andiak ʂajlt'asunak s'ortʂen ʂit'uen.
Potasioa izan zen elektrolisiaren bidez isolatu zen lehenengo metala.
pot'asioa iʂ'an ʂen el'ektrolisiaɾem bið'eʂ is'olatu ʂen le'enenɡo met'ala.
Beranduago, urte berean, dabik lortu zuen sodioa ene a o hatxe te i ka erauztea antzeko teknika bat erabiliz, era honetan, elementuak eta hortaz, gatzak, desberdinak zirela demostratuz.
beɾ'anduaɣo, 'urte βeɾ'ean, daβ'ik lort'u ʂu'en soð'ioa en'e 'a 'o 'atʃe t'e 'i k'a eɾ'awʂtea antʂ'eko tekn'ika βat eɾ'aβiliʂ, eɾ'a 'onetan, el'ementuak eta ortaʂ, ɡatʂ'ak, desb'erdiɲak ʂiɾ'ela ðem'ostratuʂ.
bat zortzi sei bost urtean, jon newlansek elementuak zenbakitu zituen, pisu atomikoak, propietate fisikoak eta propietate kimikoak handiak lehenengoak ezarriz, zortzinaka.
b'at ʂortʂ'i s'ej β'ost urt'ean, ɟ'on newl'ansek el'ementuak ʂemb'akitu ʂit'uen, p'isu at'omikoak, prop'ietate fis'ikoak eta prop'ietate k'imikoak 'andiak le'enenɡoak eʂ'ariʂ, ʂortʂ'iɲaka.
Bere bertsioak, jada ezagutzen ziren metal alkalinoak elkarrekin jarri zituen talde berdinean, hala nola, litioa, zesioa, kobrea, zilarra eta talioa.
beɾ'e βerts'ioak, ɟað'a eʂ'aɣutʂen ʂiɾ'em met'al alk'alinoak elk'arekin ɟar'i ʂit'uen t'alde βerd'iɲean, 'ala n'ola, lit'ioa, ʂes'ioa, k'oβrea, ʂiʎ'ara eta tal'ioa.
bat zortzi sei bederatzi urtea pasa ondoren, mitrtri mendelibek bere taula periodikoa proposatu zuen litioa talde baten goialdean ezarriz sodioarekin, potasioarekin, rubidioarekin, zesioarekin eta talioarekin batera. kobrea, zilarra eta urrea bi aldiz kokatu ziren, behin IBtaldeko kide bezala eta beste behin zortzigarr...
b'at ʂortʂ'i s'ej βeð'eɾatʂi urt'ea pas'a ond'oɾen, mitrtr'i mend'eliβek beɾ'e tawl'a peɾ'ioðikoa prop'osatu ʂu'en lit'ioa t'alde βat'en ɡoʝ'aldean eʂ'ariʂ soð'ioaɾekin, pot'asioaɾekin, ruβ'iðioaɾekin, ʂes'ioaɾekin eta tal'ioaɾekim bat'eɾa. k'oβrea, ʂiʎ'ara eta ur'ea β'i ald'iʂ kok'atu ʂiɾ'en, be'in ibt'aldeko k'iðe βe...
Metal alkalinoak aldiz, IA taldean utzi ziren.
met'al alk'alinoak ald'iʂ, 'ia t'aldean 'utʂi ʂiɾ'en.
Beranduago, taldearen izena aldatu zen, bat taldea deituz, bat bederatzi zortzi zortzi urtean. bat taldeko elementuen hidroxidoak alkali sendoak dira uretan disolbatzean eta horregatik jarri zieten metal alkaliko izena.
beɾ'anduaɣo, t'aldeaɾen iʂ'ena ald'atu ʂen, b'at t'aldea ðejt'uʂ, b'at beð'eɾatʂi ʂortʂ'i ʂortʂ'i urt'ean. b'at t'aldeko el'ementuen 'iðroʃiðoak alk'ali send'oak diɾ'a uɾ'etan dis'olβatʂean eta 'oreɣatik ɟar'i ʂi'etem met'al alk'aliko iʂ'ena.
Gutxienez, oker eta osatugabeko lau aurkikuntza zeuden, Pariseko Curie Institutuko Marguerite pereik frantzioa aurkitu zuen arte mila bederatziehun eta hogeita hemeretzian.
ɡutʃ'ieneʂ, ok'er eta os'atuɣaβeko l'aw awrk'ikuntʂa ʂewð'en, paɾ'iseko kuɾ'ie ist'itutuko marɡ'ueɾite peɾ'ejk frantʂ'ioa awrk'itu ʂu'en art'e miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta 'oɣejta 'emeɾetʂian.
Honen aurkikuntza aktinio bi bi zazpi lagin bat purifikatuz izan zen, zeina berrehun eta hogei ka e uve ka o desintegrazio energia zuen.
'onen awrk'ikuntʂa akt'iɲio β'i β'i ʂ'aʂpi laɣ'im bat puɾ'ifikatuʂ iʂ'an ʂen, ʂeɲ'a βer'eun eta 'oɣej k'a 'e uβ'e k'a 'o ðes'inteɣraʂio en'erɡia ʂu'en.
Hala ere, pereik deskonposatutako partikulak nabaritu zituen laurogei ka e uve baino baxuagoko energiarekin.
'ala eɾ'e, peɾ'ejk desk'omposatutako part'ikulak naβ'aɾitu ʂit'uen lawɾ'oɣej k'a 'e uβ'e βaɲo βaʃ'uaɣoko en'erɡiaɾekin.
Berak pentsatu zuen deskonposaketa honen kausa aurretik identifikatu gabeko produktu batena izan zitekeela, hau da, purifikazio bidez banandutako produktu bat, baina berriro ere aktinio bi bi zazpi purutik birsortu zena.
beɾ'ak pents'atu ʂu'en desk'omposaketa 'onen kaws'a 'awretik ið'entifikatu ɣaβ'eko proð'uktu βat'ena iʂ'an ʂit'ekeela, 'aw ð'a, puɾ'ifikaʂio βið'eʂ ban'andutako proð'uktu βat, baɲa βer'iɾo eɾ'e akt'iɲio β'i β'i ʂ'aʂpi puɾ'utik birs'ortu ʂen'a.
Askotariko probek ezeztatu zuten torioa, radioa, beruna, bismutoa edo talioa elementu ezezaguna izateko aukera.
ask'otaɾiko proβ'ek eʂ'eʂtatu ʂut'en toɾ'ioa, r'aðioa, beɾ'una, bism'utoa eðo tal'ioa el'ementu eʂ'eʂaɣuna iʂ'ateko awk'eɾa.
Ondoren, pereik betadesintegraziotik alfadesintegraziora zegoen proportzioa determinatu nahi izan zuen.
ond'oɾen, peɾ'ejk bet'aðesinteɣraʂiotik alf'aðesinteɣraʂioɾa ʂeɣ'oem prop'ortʂioa ðet'erminatu na'i iʂ'an ʂu'en.
Bere lehenengo frogan alfak ehuneko zero, seiko adarkadura lortu zuen, baina gerora, ehuneko batan bihurtu zen.
beɾ'e le'enenɡo fr'oɣan alf'ak e'uneko ʂeɾ'o, sejk'o að'arkaðuɾa lort'u ʂu'en, baɲa ɣeɾ'oɾa, e'uneko βat'am bi'urtu ʂen.
Frantzioaren ondorengo elementua, ununenio da, ehun eta hemeretzigarren e ele e eme e ene te u a u ene u ene e ene ene i o a erre e ene sintesia lehen aldiz mila bederatziehun eta laurogeita bosgarren urtean egin zen, berkelein, superHILAC azeleragailuan.
frantʂ'ioaɾen ond'oɾenɡo el'ementua, un'unenio ð'a, e'un eta 'emeɾetʂiɣaren 'e el'e 'e em'e 'e en'e t'e 'u 'a 'u en'e 'u en'e 'e en'e en'e 'i 'o 'a er'e 'e en'e s'intesia le'en ald'iʂ miʎ'a βeð'eɾatʂieun eta lawɾ'oɣejta βosɡ'aren urt'ean eɣ'in ʂen, berk'elejn, sup'eriʎak aʂ'eleɾaɣaʎuan.
Horretarako, Einsteinio bi bost lauko itu bat bonbardatu zuten Kaltzio lau zortzi ioiekin. hirurehun ko mugatik behera, ez ziren atomoak identifikatzeko gai izan.
'oretaɾako, ejst'eɲio β'i β'os lawk'o it'u β'at bomb'ardatu ʂut'en kaltʂ'io l'aw ʂortʂ'i i'oʝekin. 'iɾuɾeun k'o m'uɣatik be'eɾa, e tʂ'iɾen at'omoak ið'entifikatʂeko ɣ'aj iʂ'an.
Zoritxarrez, oso zaila izango da ununeniozko atomoak sortzea etorkizun batean. Izan ere, Einsteinio bi bost lau nahikoa lortzea oso zaila da. Esperimentua hobetzeko Einstenio bi bost lau gehiago duen itua beharko litzateke. Baina, hau oso zaila da, elementu oso astuna delako, berrehun eta hirurogeita hamar eguneko irau...
ʂoɾ'itʃareʂ, os'o ʂaʎ'a iʂ'anɡo ða un'unenioʂko at'omoak sortʂ'ea et'orkiʂum bat'ean. iʂ'an eɾ'e, ejst'eɲio β'i β'os l'aw na'ikoa lortʂ'ea os'o ʂaʎ'a ð'a. esp'eɾimentua 'oβetʂeko ejst'enio β'i β'os l'aw ɣ'eiaɣo ðu'en it'ua βe'arko litʂ'ateke. baɲ'a, 'aw os'o ʂaʎ'a ð'a, el'ementu os'o ast'una ðel'ako, ber'eun eta 'iɾuɾo...
Arau honek azaltzen duen moduan, zenbatki atomiko inpareko elementuek protoi desparekatu bat dutenez beste bat harrapatzeko erreztasuna dute euren zenbaki atomikoa igoz.
aɾ'aw 'onek aʂ'altʂen du'em moð'uan, ʂemb'atki at'omiko imp'aɾeko el'ementuek prot'oj ðesp'aɾekatu β'at dut'eneʂ b'este β'at 'arapatʂeko er'eʂtasuna ðut'e ewɾ'en ʂemb'aki at'omikoa 'iɣoʂ.
Zenbaki atomiko paredun elementuetan, protoiak parekatuak daude, eta bakoitza bere pararekin espina deuseztatzen du, elementua egonkortuz.
ʂemb'aki at'omiko paɾ'eðun el'ementuetan, prot'oʝak paɾ'ekatuak dawð'e, eta βak'ojtʂa βeɾ'e paɾ'aɾekin esp'iɲa ðews'eʂtatʂen d'u, el'ementua eɣ'onkortuʂ.
Metal alkalino guztiak zenbaki atomiko inparekoak dira, eta beraz, ez dira berain ondoan aurkitzen diren zenbaki atomiko paredun elementuak bezain ugariak eguzki sisteman.
met'al alk'alino ɣuʂt'iak ʂemb'aki at'omiko imp'aɾekoak diɾ'a, eta βeɾaʂ, eʂ t'iɾa β'eɾajn ond'oan awrk'itʂen diɾ'en ʂemb'aki at'omiko paɾ'eðun el'ementuak beʂ'ajn uɣ'aɾiak eɣ'uʂki sist'eman.
Metal alkalino astunenak, ere, arinak baino gutxiago aurkitzen dira.
met'al alk'alino ast'unenak, eɾ'e, aɾ'iɲak baɲo ɣutʃ'iaɣo awrk'itʂen diɾ'a.
Adibidez, rubidioa, supernoban bakarrik sintetizatu daiteke, eta ez nukleosintesi gorenean.
að'iβiðeʂ, ruβ'iðioa, sup'ernoβam bak'arik sint'etiʂatu ðajt'eke, eta 'eʂ nukl'eosintesi ɣoɾ'enean.
Litioa, ere, sodio eta potasioa baino askoz ere urriago da, eta kantitate txikitan sintetizatu zen Big Bangean emandako izarreko nukleosintesian.
lit'ioa, eɾ'e, soð'io eta pot'asioa βaɲo ask'oʂ eɾ'e ur'iaɣo ð'a, eta kant'itate tʃik'itan sint'etiʂatu ʂem b'iɣ banɡ'ean em'andako iʂ'areko nukl'eosintesian.
Big Bangak litio, berilio, eta boro kantitate txikiak ekoizteko gai izan zen bakarrik, bost eta zortzi nukleoizko nuklekoak dituztelako elementu hauek.
b'iɣ banɡ'ak lit'io, beɾ'ilio, eta βoɾ'o kant'itate tʃik'iak ek'ojʂteko ɣ'aj iʂ'an ʂem bak'arik, b'ost eta ʂortʂ'i nukl'eojʂko nukl'ekoak dit'uʂtelako el'ementu awek.
Nukleosintesi gorenak hau egiteko gai da, alfa hirukoitzaren prozesuaren bitartez, hiru helio atomo eta karbono atomo bat fusionatuz, eta hiru elementu hauek alde batera utziz.
nukl'eosintesi ɣoɾ'enak 'aw eɣ'iteko ɣ'aj ð'a, alf'a 'iɾukojtʂaɾem proʂ'esuaɾem bit'arteʂ, 'iɾu 'elio at'omo eta karb'ono at'omo βat fus'ionatuʂ, eta 'iɾu el'ementu awek ald'e βat'eɾa 'utʂiʂ.
Lurra eta eguzkia materiahodei berdinetik sortu ziren, baina eguzki sistemaren sorrerak eta garapenak planetek konposizio desberdina izatea eragin zuten.
lur'a eta eɣ'uʂkia mat'eɾiaoðej βerd'iɲetik sort'u ʂiɾ'en, baɲa eɣ'uʂki sist'emaɾen sor'eɾak eta ɣaɾ'apenak plan'etek komp'osiʂio ðesb'erdiɲa iʂ'atea eɾ'aɣin ʂut'en.
Lurraren masa bost, bederatzi zortzi ixa bat zero bi lau ka ge da, gutxi gorabehera.
lur'aɾem mas'a β'ost, beð'eɾatʂi ʂortʂ'i iʃ'a βat ʂeɾ'o β'i l'aw k'a ɣ'e ð'a, ɡ'utʃi ɣoɾ'aβeeɾa.
Bere konposizioa honako hau da : burdina, oxigenoa, silizioa, magnesioa, sufrea, nikela, kaltzioa eta aluminioa ; soberan dagoen bat, ehuneko bi beste elementuek osatzen dute.
beɾ'e komp'osiʂioa 'onako 'aw ð'a: burd'iɲa, oʃ'iɣenoa, sil'iʂioa, maɣn'esioa, sufr'ea, nik'ela, kaltʂ'ioa eta al'uminioa; soβ'eɾan daɣ'oem b'at, e'uneko β'i β'este el'ementuek os'atʂen dut'e.
Lurraren nukleoko gunea gehien bat burdinez osatuta dagoela uste da, nikel kantitate txikiagoekin, sufrea eta ehuneko bat baino gutxiago beste elementu batzuekin.
lur'aɾen nukl'eoko ɣun'ea ɣe'iem b'at burd'iɲeʂ os'atuta ðaɣ'oela 'uste ða, nik'el kant'itate tʃik'iaɣoekin, sufr'ea eta e'uneko β'at baɲo ɣutʃ'iaɣo β'este el'ementu βatʂ'uekin.
Metal alkalinoek duten erreaktibitate handiaren ondorioz, ez dira modu puruan sortzen naturan.
met'al alk'alinoek dut'en er'eaktiβitate 'andiaɾen ond'oɾioʂ, eʂ t'iɾa moð'u puɾ'uan s'ortʂen nat'uɾan.
Litofiloak dira, eta lurraren gainazalaean oxigenoarekin konbinatuz, oso modu indartsuan elkartzen dira silizioarekin, lurraren nukleoan gelditzen ez diren dentsitate nahiko txikiko mineralak eratuz.
lit'ofiʎoak diɾ'a, eta lur'aɾen ɡaɲ'aʂalaean oʃ'iɣenoaɾekin komb'iɲatuʂ, os'o moð'u ind'artsuan elk'artʂen diɾ'a sil'iʂioaɾekin, lur'aɾen nukl'eoan ɡeld'itʂen 'eʂ tiɾ'en dents'itate na'iko tʃik'iko miɲ'eɾalak eɾ'atuʂ.
Potasioa, rubidioa eta zesioa ere ezin dira gai hau egiteko, euren erradioioniko handiaren ondorioz.
pot'asioa, ruβ'iðioa eta ʂes'ioa eɾ'e eʂ'in diɾ'a ɣ'aj 'aw eɣ'iteko, ewɾ'en er'aðioʝoniko 'andiaɾen ond'oɾioʂ.
Sodioa eta potasioa oso ugariak dira lurrean, biak lurrazaleko hamar elementu ugarienen artean aurkitzen dira.
soð'ioa eta pot'asioa os'o uɣ'aɾiak diɾ'a lur'ean, bi'ak lur'aʂaleko 'amar el'ementu uɣ'aɾienen art'ean awrk'itʂen diɾ'a.