text
stringlengths
0
196k
misooma baadiyyaa akka ta'u gochuun barbaachisaa dha.
Kallattii dargaggeessarratti xiyyeeffate hordofuun, dhimma
kaayyoowwan gurguddoo biyya keenya lama galmaan ga'uu dha. Inni
tokkoffaan, qabeenya nama baratee fi lakkofsa hedduu qabu kanatti
fayyadamuun misooma diinagdee barbaadamu galmeessisuu yommuu
ta'u, lammaffaan immoo humni namaa kun abdii kutachuu fi dallansuu
keessa galuun tasgabbiifi nageenya biyya keenyaa balaarra akka
hinbuufne gochuun sodaa jiraachuu biyya keenyaa hambisuu dha.
Kaayyoon keenyas, aadaa Maarkisistootaa keessatti akka baratametu
kutaa hawaasaa tokkoof qofa qabsaa'uu otoo hintane dhimma
misooma diinagdee biyya keenyaa, tasgabbii fi nageenya ishee
mirkaneessuu akka ta'etti fudhatamuu qaba. Gaarummaa rsaa
fudhannee yommuu ilaallu, dargaggeessi gama hundumaan gahee
jijjiirama waliigalaa fiduu dandeessisu qaba. Faallaa kanaan immoo,
haalan yoo qabamuu baate carraan badii waliigalaa fiduu isaas ol-aanaa
dha. Dhimma hawaasummaa, siyaasaa fi diinagdee kamiyyuu keessatu
humna hoo'aa fi oomishtummaatiin kan ramadamu ta'uyyuu hanqina
muuxannoo qabuu fi xiqqeenya umurii isaarraan kan ka'e haalaan
leenji'uu fi ilaalchi isaa bocamuu qaba. Kutaan hawaasaa kun humnaa fi
anniisaa qaburraa, akkasumas, kutaalee hawaasaa biroo waliin walitti
dhufeenya kallattii qabuu fi dhiibbaa isaarraa ka'uun, sirriitti leenji'uu fi
tooftaa fi malaan qabamuu qaba. Dargaggessi yoo sirnaan hoogganame
jijjiiramni fidu faayidaa qabeessa akka ta'e wal nama hin gaafachiisu.
Guddina lakkoofsa uummata biyya keenyaa fi haala qabatamaa
faca'insaa; akkasumas, raagawwan adda addaa yommuu xiinxallu, yoo
haalota hawaasaa dhimmoota diinagdee fi hawaasummaa waliin walitt:
hiinee imaammata ga'aa fi hoggantummaa kuttannoo qabuun
hogganuu dandeenye yeroo dhiyoo keessatti bu'aa baay'ina uummataa
ol-aanaa fi faca'insa qooddachuun milkaa'ina diinagdee
mirkaneeffachuuf carraa guddattu nu dura jira. Sababiin isaas,
oomishaanis, itti fayyadamaan oomishaas, misooma kan fidus,
misoomicharraa kan bu'aa argatus, dhala namaati. Haa ta'u malee, hangi
misoomaa dhala namaan qofa otoo hinta'in galtee oomishaatini. Kana
jechuun, qindoomina kaappitaalaa, teekinoolojii fi qabeenya uumamaan
kan murteeffamu dha. Kanarraa kan ka'e, biyyoonni tokko tokko
baayi'na uummataa ol-aanaa haa qabaataniyyu malee misoomaniitu
argamu. Faallaa kanaatiin immoo, lakkoofsa uummataa xiqqoo otoo
qabanii biyyonni hin misoomnes ni jiru.
Miidhaa fi faayidaa baay'ina uummataa irratti mormiiwwan gurguddoo
lamatu jira. Garee isa tokkorraa lakkoofsi uummataa saffisaan
dabaluunsaa sadarkaan jireenya dhala namaa akka gadi bu'uu fi
jiraachuu dhala namaas balaarra buusa jedhanii hayyootni morman ni
jiru. Lakkoofsi uummataa saffisaan yommuu dabalu, biyyoonni
jireenyaaf wantoota barbaachisoo ta'an kan akka nyaata, mana, daara,
carraa baruumsaa fi tajaajila fayyaa haala ga'aa ta'een dhiheessuun
isaanitti ulfaata. Lakkoofsi uummataa dabaluun hiyyummaa fi jireenya
gad-aanaaf nama saaxila. Baay'inni uummataa qabeenya uumamaa
dhumataa duguuguurra darbuun faalama naannoo
dhaqqabsiisuudhaan haala qilleensa naannoo rakkoo irra buusajedhanii
mormu. Gama biraatiin, baay'ina uummataa akka carraatti fudhachuun, biyyi
uummata baay'ee qabdu biyya uummata xiqqoo qabdurra of
danda'uun madda siyaasaa fi diinagdee akka taatu ibsu. Yaadni mormii
isaaniis, uummanni madda humna oomishaa hojiif ta'uuf yaada jedhu
ibsuurratti kan bu'uureffate dha. Isaan kana keessaas, ittisa biyyaaf kan
ta'u raayyaa guddaa ijaaruu, oomishaaf gabaa bal'aa uumuu, gibira
galiif bu'uura bal'aa, yaada kalaqaa baay'ee argachuuf, fooya'insa
teekinoloojiif bu'uura waan ta'uuf badhaadhina jedhaniitu ibsu.
Baay'inni uumataa carraa fi qormaata fidee kan dhufu ta'uunsaa jala
muramuu qaba. Baay'ina uummataa fi guddina diinagdee gidduu walitti
dhufeenyi kallattiis haa ta'u alkallattii jiraachuu danda'a. Guddinni
baay'ina uummataa guddina diinagdee waliin hanga wal-madaaletti
motara guddinaati. Wal-madaaluu baannaan garuu guddina diinagdee
booddetti harkisa. Asirratti carraa fi qormaata baay'ina uummataa
sirriitti hubachuuf, muuxannoowwan Dhihaa fi Bahaa fudhachuun nu
fayyada.
Qaccee ofii itti fufsiisuun xiin-uummata keessatti gaaffii guddaa dha.
Biyyoottan dhihaa keessatti lakkoofsi kutaa hawaasa umuriin deemee
faca'iinsa uummataa biyyoottanii keessatti guddachaa dhufeera. Kunis,
humni oomishaa fi hojjataa akkasumas humni shamatu akka hir'atu
taasisa. Kanaafuu, xiqqaachuun lakkoofsa dargaggoota biyya dhaalanii
namoota imaammata qopheessan hedduu yaaddoo keessa galcheera.
Faallaa kanaatiin, sababoota biyyoonni Baha Eeshiyaa ittiin guddachaa
jiran keessaa baay'inni uummata isaanii waan bal'aa ta'eefi dha.
Baay'inni uummata isaanii hedduu ta'uun fedhii biyya keessaa fi gabaa
akkasumas humna namaa bal'aa argamsiisefii jira. Haa ta'u malee,
keessumaa Chaayinaa fi Hindii keessatti aadaan koorniyaa dhiiraaf
looguu yookiin sirna koorniyaa ol-aantummaa dhiiraa rakkoo xiin
uummataa uumeera. Biyyonni ku nniin, keessumaa Chaayinaa n
imaamanni xiin-uummataa hordofte, faca'iinsi koorniyaa akka wal
madaalawaa hin taane gochuun rakkoo hawaasummaa uumeera.
Kun kan nutti agarsiisu to'annoon baay'ina uummataarratti taasifnu xiin
uummata uumamaa kan ta'an gahee wal-simataa umurii fi koorniyaa
kan jeequu fi adeemsa uumamaa irratti kan dhiibbaa taasisu ta'uu akka
hin qabaanne dha. Kanaafuu, biyya keenyatti xiin-uummataafi misooma
gidduu walitti hidhannoo tasuma addaan baasamuu hin dandeenyee fi
itti-fufiinsa, akkasumas jijjiirama qabu hubachuun xiyyeeffannoon
dhimmoota xiin-uummataaf kenninu qaama misooma itti fufaa biyya
keenyaaf, dabalees guddina saffisaa gama diinagdee fi
hawaasummaatiin mirkaneessuf carraaqqiiwwan taasifamanii ta'uu
qaba.
Sadarkaa amma irra jirruun uummanni keenya waanta oomishuurra
waanta inni dhimma itti ba'utu bay'ata, Kanaafuu, ilaalcha herreegaatiin
yommuu ilaallu, fayyadamaa dha malee uummata oomishuu miti. Biyyi
keenya gargaarsaanis haa ta'uu liqiin kaappitaala guddaa biyya alaatii
fiduun dhiyeessa ijaarsawwan bu'uuraa barumsaaf, fayyaaf, bishaan
dhugaatiifi kanneen kana fakkaataniif babal'ifteetti. Haa ta'u malee,
humna namaa uumamee fi galteewwan meeshaalee qindeessinee itti
fayyadamuun shaqaxootaa fi tajaajiloota gatiin isanii dabale oomishnee