Datasets:
MrBinit
/
Nepali-Language-Text

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
text
stringlengths
2
914
श्याम खनाल
गत शनिबार कान्तिपुर ‘कोसेली’ मा (२०७९, आश्विन २९) श्यामसुन्दर राजवंशीको लेख ‘लिच्छवि संवत्को निर्णय’ का त्रुटिहरू छापिएको थियो । नयराज पन्तसम्बन्धी त्यो लेखमाथि मेरा केही टिप्पणी छन् ।
‘दुनियाँ बदल्छु भन्नेहरू आफैं बदलिए’
कान्तिपुर संवाददाता
लेखक ईश्वर दाहालको नयाँ उपन्यास ‘मध्याह्न झुल्के घाम र गोधुली’ प्रकाशित छ । उपन्यासले एक पत्रकारको आँखाबाट ०४६ को राजनीतिक परिवर्तनपछि गणतन्त्र प्राप्तिसम्मका आरोहअवरोहको कथा भन्छ :
सयपत्रीको कथा
बुनु थारु
मनसुन निख्रिएर आकाश नीलाम्मे छ । धरतीमा शारदीय फूल मगमगाउन थालेका छन् । धेरैजसोको घर, आँगन, बगैंचामा सयपत्री लोभलाग्दो गरी हाँसिरहेको छ । यो हाँसो सकिँदो दसैं अनि तिहार आगमनको संकेत हो । शब्दको सामान्य रूप हेर्दा सयपत्रीलाई शतपत्रका रूपमा अर्थ्याउन सकिन्छ । आफैँमा फूलको गुच्छा अर्थात् एक पुष्पपुञ्ज ।
‘अनुवाद झुर लागे मूल कृति पढ्नुस्’
उपेन्द्रराज पाण्डेय
भारतीय लेखक गीतांजलि श्रीको उपन्यास ‘रेत समाधि’ को अंग्रेजी अनुवाद ‘टुम अफ स्यान्ड’ ले सन् २०२२ को अन्तर्राष्ट्रिय बुकर पुरस्कार प्राप्त गर्‍यो । श्री उक्त पुरस्कार पाउने पहिलो हिन्दी लेखकसमेत हुन् । कुनै पनि भाषाका साहित्यलाई विश्वमञ्चमा पुग्न जति धेरै भाषामा हुन सक्छ अनुवाद हुनैपर्छ । मूल रुपमा जुन भाषामा लेखिए पनि स्तरीय अनुवाद हुन सके साहित्यको विश्वमञ्चमा पुग्न सकिन्छ ।
आश्विन २९, २०७९
कोशी : केवल एक नदी ?
सौरभ
कस्सापानी भन्छन् मगरहरू पवित्र पानीलाई, जो कलशपानीको रूपान्तरण हो । कलश शब्द आएको हो कैलाशबाट । अर्थात् कैलाशबाट बनेको हो कोशी । यसैले नेवारहरूको पानी पर्ने माथिल्लो खुला ठाउँ कौशी हुन्छ, राणा दरबारको पानी पर्ने माथिल्लो खुला ठाउँ कैलाश हुन्छ ।
शेर्पाका नसुनिएका कथा
रोशन शेरचन
तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र सर एडमण्ड हिलारीले सगरमाथाको पहिलो सफल आरोहण गरेको सन् १९५३ को बखत नेपालले विदेशीलाई आफ्नो ढोका खोलेको केही वर्ष मात्रै भएको थियो । पृथ्वीको एउटा अन्तिम विन्दु अर्थात् सगरमाथाको चुचुरोमा पुग्ने त्यस ऐतिहासिक ब्रिटिस मिसनमा नाम्चेका १९ वर्षे लक्का जवान कान्छा शेर्पासमेत थिए । लगभग ४०० जना भरिया, जसमध्ये २५ जनाले ३० केजीका दरले सिक्का मात्रै बोकेको सात दशकअघिको त्यो समय कान्छाका लागि हरेक दोस्रो कुरा नौलो मात्र थिएन, सपनाजस्तो थियो ।
‘समीक्षामा फर्मुला होइन, विवेक प्रयोग हुन्छ’
कान्तिपुर संवाददाता
फिल्म समीक्षा लेखनमा स्थापित नाम हो– दीपेन्द्र लामा । हाल उनी निर्देशित फिल्म ‘दुई नम्बरी’ प्रदर्शन रत छ । उनीसँग समीक्षा–संवाद :
सत्ता साहित्यको राजनीति
डिकर्ण मल्ल
मानक सौन्दर्य भाषा–साहित्यले कुनै समाज र त्यसभित्रको ऐतिहासिक, सामाजिक, संस्कृतिक सभ्यताका आयामको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । तर, त्यो विकासको आयाम त्यहाँसम्म मात्रै सीमित रहन्छ, जहाँदेखि सत्ताले एकल साझा भाषिक सांस्कृतिक विस्तारवादी अभियान सुरु गर्दैन । आजको नेपाल एक बहुजाति, बहुभाषिक र बहुसंस्कृतिक देश थियो र हो पनि ।
‘लिच्छवि संवत्को निर्णय’ का त्रुटिहरू
श्यामसुन्दर राजवंशी
इतिहासविद् नयराज पन्तको नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानबाट प्रकाशित कृति हो– ‘लिच्छवि संवत्को निर्णय’ (२०४३) । नेपालका बौद्धिक, प्राज्ञिक विभूति कहलिएका पन्तले त्यस कृतिको पृष्ठ ५६१ मा लेखेका छन्, ‘जसले उपपत्ति बुझ्दछन्, तिनीहरू त भन्नेबित्तिकै कुरा बुझिहाल्छन् । जो उपपत्ति बुझ्दैनन् अथवा फोस्रो घमन्ड गरेर हिँड्छन्, तिनीहरूलाई गणित देखाई बुझाइदिनुपर्छ ।’
प्रदीप गिरि र बीपीका अध्ययन प्रसङ्ग
अभि सुवेदी
नेता प्रदीप गिरिको निधनको समाचार आएपछिका तरङ्गले धेरैलाई प्रभावित पार्‍यो । गिरिको अध्ययनशीलतामाथि जुन किसिमले स्वत:स्फूर्त विचार लेखिए, मलाई त्यो तरङ्गले प्रभावित पारेको हो । गिरिमाथि लेखिएका लेख र तिनका शीर्षक हेर्दा एउटा चाखलाग्दो विषय र छलफल नेपाली राजनीतिक चिन्तनमा उठेको देखिन्छ । उनी नेपाली कांग्रेसका नेता भएकाले मलाई यहाँ बीपी कोइरालाको अध्ययनको कलेवर जोड्न मन लाग्यो ।
बिरालोले सुनाएको कथा
सुकन्या वाइबा
‘मसँग अलिकति भेनम छ भेनम !’
फेरि नयाँ सडकको गीत
राजिन पनेरु
कालजयी रचनामा आधारित भएर पुनर्सिर्जन गर्ने परम्परा संसारैभरि छ । प्राचीन धार्मिक साहित्य वा महान् स्रष्टाका कृतिका पात्रको पुनव्र्याख्या, पुनर्कथन वा नवकथनका लागि यस्तो शैली अँगालिएको पाइन्छ । यस्तै प्रसिद्ध कथाहरूको सन्दर्भ, पात्र वा घटनामा आधारित भएर लेखिएका नयाँ कथा ‘कोसेली’ ले ‘उत्तरकथा’ स्तम्भमा प्रस्तुत गरेको छ । यस अंकको उत्तरकथाको स्रोतकथा हो– रमेश विकलकृत ‘नयाँ सडकको गीत’ ।
आश्विन १९, २०७९
लालीपप ठाकुर
मुना चौधरी
लगावेलु जब लिपिस्टिक हिलेला आरा डिस्टिक जिला टाप लागेलू कमरीया करे लापालाप लालीपप लागेलू यो गीत लालीपप ठाकुरले (हजाम, लौवा, कपाल काट्ने मान्छे) हटियाको हल्लागुल्लामा बजाउनेबित्तिकै मलाई धेरै हतार हुन्छ ।
आश्विन १६, २०७९
यो कथा हो
रत्न प्रजापति
एउटा रातो रङको चिल्लो कार सर्र आएर सडकको छेउमा रोकियो । कारबाट निस्केर दुई जना लोग्नेमान्छे सरासर घरभित्र पसे । ‘ओहो ! दाजुहरू आउनुभो ?’ बहिनी भन्नेले मस्किँदै भनी । ‘अनि त ? बहिनीले प्रेमपूर्वक बोलाएपछि आउनु परेन त ?’ दाजु भन्नेहरूले जिस्किँदै भने । बहिनी मक्ख । दाजुहरू दङ्ग । ‘बसौंन त ।’ बहिनीले मक्ख परेर भनी ।
एउटा पत्र प्रवासबाट
दीपक पराजुली
वकिल साहब, नमस्कार । उचित सुझाव दिनुहोला भन्ने आशले यो पत्र लेखिपठाएको छु । मेरो घर सल्यान जिल्ला हो । अहिले म नयाँ दिल्लीमा छु । पहाडगञ्ज-आराकाशाँ रोडको एउटा होटलमा मजदुरी गर्छु । देशले रोजगारी दिन सकेन अनि परदेशमा आएर रगतपसिना बगाउन बाध्य भएँ जस्ता शास्त्रीय गुनासाहरू मेरा मनमा छैनन् ।
आश्विन १५, २०७९
नौरथा–नौ कथा
कान्तिपुर संवाददाता
समयको ऐना मात्रै होईन कथा, यसले काललाई जितेको हुन्छ । कथावाचकहरू कहिल्यै मर्दैनन् । ती त आफ्नै कथाभित्रबाट प्रत्येक समय कथावाचन गरिरहेकै हुन्छन् । उत्कृष्ट कथावाचकहरू हिजो थिए, आज छन् र भोलि पनि हुनेछन् ।
बुद्धजङ रायमाझीको सक्कली सानो जीवन–चरित्र
अविनाश श्रेष्ठ
कथाको पात्र/चरित्रलाई कथाकै पात्र सम्झेर–बुझेर पढेको वेश । कथाका पात्रमा यथार्थ व्यक्ति खोज्न–खोतल्न थालियो भने पुगिने— विभ्रम, शंका र अराजकतामा हो । तर, यसो भनिरहँदा कथा कल्पित कुरो मात्र हो भन्ने मेरो आशय कदापि होइन । कल्पित कुरो भए पनि कथा वास्तविकताको धरातल टेकेरै उभिएको हुन्छ । मैले पहिले पनि पटक–पटक भनेको छु र फेरि पनि भन्दै छु— कथा अवास्तविक वास्तविकता हो;— अवास्तविक वास्तविकता मान्छेको, समाजको साथै मान्छे र समाजको सामुहिक अन्तरमनको पनि ।
लामो हात
ध्रुव सापकोटा
कथा मेरा लागि मनको उकुसमुकुस पोख्ने माध्यम हो । त्यसमा सपना–विपना सबै पर्छन् । सिद्धान्तलाई सिरानी बनाएर म कथा लेख्दिनँ । समयको कुरूप अनुहार मेरो सामुन्ने उपस्थित हुन्छ । त्यो कुरूप अनुहारलाई च्याप्प समाएर पस्किन मन लाग्छ । कुन विषयले पाठक रत्तिन्छन्, त्यतातिर कहिल्यै ध्यान गएन ।
ब्याटरी नं ५५५०
शिवानीसिंह थारू
आख्यान लेख्ने साहित्यकारको परख छोटा कथा लेखनमा हुने गर्छ । किनकि एउटा सुन्दर उपन्यास फूलको सिंगो बोट हो भने छोटो कथा त्यो बोटमा फुल्ने फूलको अत्तरको एक बुँद । फुललाई आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्वसहित अत्तरको एक बुँदमा परिणत हुन जटिल प्रक्रियाबाट गुज्रिनुपर्छ । त्यसैले त अत्तरको एक सर्को बास्नामा बोटको जरादेखि टुप्पाको मुनासम्म कल्पना गर्न सकिन्छ । भन्न खोजेको छोटो कथाको आत्मामा उपन्यास बसेको हुन्छ । त्यसद्वारा एउटा सिंगो समय खडा गर्न सकिन्छ । गाह्रो त सिंगो समयको संसारलाई छोटो कथाको क्याप्सुलमा देखाउन छ । त्यसैले कथा लेख्ने प्रक्रिया सजिलो झैं प्रतीत भए पनि चुनौतीपूर्ण सृजनशीलता हो ।
कोठी
कुमार नगरकोटी
म बारम्बार आफ्नो दिमागको ‘प्लटिङ’ गरिबस्छु । मलाई लाग्छ, प्लटिङ गरिएको दिमाग सिर्जनशील एवं कल्पनाशील हुन्छ, जहाँ आख्यानको वैध/अवैध जन्म हुन्छ ।
ब्रह्मनाल–२०२८ (शिखरनाथ भाष्यको सहयोगमा)
नयनराज पाण्डे
कथा मेरा लागि पाठकको अदालतमा दर्ता गरेको फिरादपत्र या जाहेरी दरखास्त हो । म चाहन्छु, यो फिरादपत्र या जाहेरी दरखास्त पढेर पाठकहरू सर्जमिनका लागि घटनास्थलमा आऊन् र समाजमा व्याप्त बेथितिविरुद्धको मुचुल्कामा मसँगै हस्ताक्षर गरून् । म समयसितको झगडामा पाठकलाई आफूसँगै सामेल गराउनकै लागि कथा लेखिरहेको छु ।
डसनी फिक्सन
लेनिन बञ्जाडे
आख्यानको जग कथा हो । कथाले पाठकको मनमा बेग्लै संसार ठड्याइदिन्छ, जसमा लेखकले शब्दको बान्की मिलाएर सीमाहीन कल्पनाको राजमार्ग कोरिदिन्छ । म कथा लेख्छु— किनकि मलाई त्यस्ता बाटा कोर्न मन पर्छ । म कथा पढ्छु— किनकि मलाई त्यस्ता बाटामा हिँड्न मन पर्छ । अरूले कोरेको बाटो हिँड्नुमा जति आनन्द छ, आफूले कोरेको बाटामा अरूलाई हिँडाउँदा त्योभन्दा बढी सन्तोष हुन्छ । कथामा लेखकीय स्वतन्त्रता हुन्छ, पात्रहरू स्वतन्त्र हुन्छन् । लेखकले चाहेर पनि पात्रलाई निश्चित घेरामा बाँधेर राख्न सक्दैन । सिर्जनाको कापबाट ती पात्रले आफैं बाटो बनाउँदै र भत्काउँदै जान्छन् । मलाई यसकारण कथा मन पर्छ— म पात्र र घटनाको माध्यम भएर उनीहरूकै संसारमा विचरण गर्न पाउँछु ।
गैरकम्युनिस्ट
महेशविक्रम शाह
म कथालाई अभिव्यक्तिको सरल, सुन्दर, सुरुचिपूर्ण, सुललित, संवेगात्मक र स्वाभाविक माध्यम मान्छु । साहित्यका अन्य विधाभन्दा आख्यान त्यो विधा हो, जुन मान्छेको मस्तिष्कभन्दा हृदयसँग नजिक हुन्छ । मैले लेखनको सुरुवाती अवस्थामा कविता लेखेँ, तर जीवनको प्रारम्भिक चरणमा कथा सुनेँ । बाआमा र हजुरआमाले कथेका कथा सुन्दै म हुर्कें । मेरो बाल मस्तिष्कमा कल्पनाशीलता जगाउने काम कथाले नै गरेको हो । कथाले नै मेरो मनमा सृजनाको मुना टुसाएको हो । कविता र गीतको प्रस्फुटन काव्यात्मक होला, तर त्यसले भन्न खोजेको पनि ‘कथा’ नै हो । सृजनाको पहिलो झिल्को कथाका रूपमा नै मानव मस्तिष्कमा उदय हुन्छ र त्यसपछि साहित्यका भिन्न स्वरूपमा परिणत हुन्छ । कथा प्रस्तुतिको विषय, शिल्प र शैली जस्तोसुकै भए पनि मानवीय संवेदनालाई स्पर्श गर्न सक्ने कथा नै सफल कथा हो भन्ने म ठान्छु ।
श–२ ‘प्रेम हुन सक्ला पनि, प्रेम–कथा कदापि हुन सक्दैन’
ध्रुवचन्द्र गौतम
कथाहरू समयका जीवित दस्तावेज हुन् । कथा–लेखन मेरो सासफेराइ हो भने कथा त्यही सास फेराइभित्रको सृजनात्मक प्रकरण ।
क्याफे स्टुडियो
मनिषा गौचन
अनेकन पात्र भएर जिन्दगी जिउन कथा लेख्छु, चाहे त्यो एक सुकोमल बालक होस् या कुख्यात डाँकू । चाहे सामान्य आइमाइ हुन्, या वीरंगना । र, गुजारा चलाउने देहव्यापारी होस् या यौनको लतले बिग्रिएकी आइमाई अनि चाहे ती पशुपंक्षी हुन् या प्रकृति । मेरा कथा यही समाज चल्ने क्रममा एकअर्कासँग ठोक्किएर बलेका झिल्का हुन् ।
आश्विन ८, २०७९
नाविकहरूका लोक-लय
युवराज भट्टराई
सन् १९३८ को कुरा हो, एल्लो रिभर किनाराको वुहान सहर जापानीहरूको कब्जामा थियो । चिनियाँ कवि तथा तत्कालीन लाल सेनाका तेस्रो स्क्वाड कमान्डर गुयान ओयराङ्ग जापानीविरुद्धको युद्धमोर्चामा जनसेनाको जत्था लिएर एल्लो रिभर तर्दै थिए ।
प्रश्नोत्तरझैं मुद्दा किन लेख्नु !
कृष्ण धरावासी
हामी जो जहाँ छौं, त्यहीँबाट नेपाली भाषामा लेखिरहेका छौं । हामीले जानेको भाषा यही हो र यसैमा लेखिरहेका छौं । अरू भाषा जान्नेले त्यही भाषामा लेखे पनि हुने हो । अझ अहिलेको विश्वमा सबैभन्दा लोकप्रिय र चल्तीको भाषा अङ्ग्रेजीमै लेख्न सके अनुवादको झन्झटै नपर्ने थियो ।
म पहाडकै मान्छे हुँ
र्‍यान्डी बेरी
म एक जल्दोबल्दो युवा छँदै काठमाडौं आएँ । त्यो बेला थियो– सन् १९८० को अन्त्यतिर । अन्य पश्चिमी नागरिकजस्तै म पनि धेरै उत्सुकता बोकेर, काँधमा एउटा झोला भिरेर नेपाल आएको थिएँ । यहाँका अग्ला पहाड, साँच्चै सुन्दर सांस्कृतिक संरचना र अभ्यास हेर्ने आशासहित आइपुगेको थिएँ म नेपाल ।
पृथक् गन्तव्य
रमण घिमिरे
नेपाली साहित्यमा नारीलाई केन्द्रीय पात्र बनाएर धेरै उपन्यास–कथा लेखिएका छन् । झन् पद्य विधामा त नारी पात्रलाई प्रस्तुत गर्ने महाकाव्य र खण्डकाव्य नै अनगिन्ती छन् । आख्यानको कुरो गर्दा विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका ‘सुम्निमा’ र ‘मोदिआइन’ हुन् या विजय मल्लको ‘अनुराधा’ र पारिजातको ‘शिरीषको फूल’ अथवा मदनमणि दीक्षितको ‘माधवी’ होस्– यी सबैमा नारी पात्रलाई चरित्र, मनोविज्ञान र स्वभावबारे फरक–फरक दृष्टिकोणले चर्चा गरिएको छ ।
समकालीन विमर्शमा थप पाइला
किरण विक
समृद्धि अहिले दलहरूका दस्तावेज र नेताका भाषणका अत्यावश्यक शब्द हुन् । समृद्धिको बहसमा विद्यार्थी नेता, हाल अनेरास्ववियु अध्यक्ष लेखक सुनिता बराल पनि जोडिन आइपुगेकी छन्– ‘समृद्धिप्रतिको संकल्प’ किताबमार्फत । विद्यार्थी नेताहरूले पढ्न/लेख्न छोडे, प्राज्ञिक बहसबाट टाढा भए भन्ने टिप्पणी आम रूपमा आइरहेकै बेला यो किताब आउनु खुसीकै विषय हो ।
यी प्रिय गीत, यी प्रिय कविता
शिव पलाँस
कवि/गीतकार दिनेश अधिकारीको लेखनको आफ्नै सौन्दर्य छ, सुगन्ध छ र अरूभन्दा पृथक् छ । उनी खहरे कविता, गीत लेख्दैनन् । कवि दिनेश अधिकारी वजनदार कि गीतकार दिनेश अधिकारी वजनदार ? तराजुमा जोखे तौल बराबरी देखिन्छ । त्यसो त उनी गीतलाई पनि नगाइएको अवस्थामा कविता नै भन्छन् ।
‘पात्रले नै लेखकलाई अमर बनाउँछ’
कान्तिपुर संवाददाता
लेखक केशव दाहालको निर्बन्ध लेखनको सँगालो ‘माधवी ओ माधवी’ प्रकाशित छ । दाहालसँग किताब–वार्ता: