text stringlengths 2 914 |
|---|
प्राचीन नेपालका किरात २०६७/६८ तिर कवि मात्रै थिए– उपेन्द्र सुब्बा । उनी तिखेदेवल बस्थे । तिखेदेवल बोलाएर उनले मलाई नाहाङ्मा (घरमूलीको शिर उठाउने पूजा) गर्न लगाए । मित्र दिलविक्रमजीले भाले च्यापेर बसिरहेका थिए । थान राखियो । पापो—आङ्देम्बेहरूको नाहाङ्मा मुन्धुम (सामाजिक इतिहास) फलाक्न थालियो । मैले ताप्लेजुङको सिङ्सादेन (जौको खेतीे), तोक्पेगोला (तिब्बत र नेपालको अन्न/भात बेच्ने बजार) हुँदै सोदुङ वरक ( तोक्पेगोलामा अवस्थित सृष्टि पोखरी) देखि मुन्धुम उठाएँ र पाँचथरको आङ्साराङसम्म पुर्याएर कविज्यूको शिर उठाएपछि रोकिएँ । |
श्रावण १४, २०७९ |
हामी यस्ता किन छौं ? |
विष्णु सापकोटा |
आजको विषयवस्तुमा पस्नुअघि एउटा आफ्नै कथा भन्नु जरुरी छ । |
म किन छु ? किन छैन ? |
सृष्टि राणा |
सायद विज्ञानको कमजोर पक्ष भनेकै यसले प्रायः ‘किन’ को उत्तर दिन सकेको छैन । भौतिक विज्ञानले पृथ्वीको कणकण वा भनौं अणुअणु पत्ता लगाएको छ । यद्यपि विज्ञानले त्यो सानोभन्दा सानो अणु, त्यसको अस्तित्वको कारण र रहस्य भने पत्ता लगाउन सकेको छैन । चिकित्सा विज्ञानले पनि मानव शरीरका सूक्ष्मभन्दा सूक्ष्म, आँखाले नदेखिने कोषिकाबारे जानेको छ, तर ती कोषिकाका अस्तित्वको कारक तत्त्वबारे चित्तबुझ्दो उत्तर अहिलेसम्म दिन सकेको छैन । |
फलाम निकाल्ने आग्रेका कथा |
अनिल बुढामगर |
कुनै बेला मलाई संसारका फिल्म फेस्टिवलहरूमा पुग्ने भूत चढेको थियो । दशकअघि (१८ वर्षको उमेरमा) साथमा एउटा क्यामरा, एउटा ट्राइपोड अनि थर्मकल बोकेर ६ जनाको समूहमा निस्केको थिएँ– भेडाहरूका लिडर ‘लोम्बा’ खोज्न । लोम्बाको मृत्युपछि गोठालालाई पर्ने समस्यामाथि बनेको थियो, मेरो पहिलो छोटो फिल्म– लोम्बा । |
कमरेडको जनै ! |
सुविन न्यौपाने ‘कान्जिभाइ’ |
समाजवादी आदर्श बोकेका होनहार कमरेड अमेरिकाको स्विमिङ पुलतिर किन रमाइरहेछन् भिरेर जनै ? |
जेठा बा ! |
बाबुराम श्रेष्ठ ‘यात्री’ |
धूमिल अनुहारमा पिँढीमा बसिरहन्छन् रे सोचमग्न, विचारशील एक्ला जेठा बा स्मृतिहरुको जुलुस बोकेर । |
बाजेलाई भान्काको चिठी |
अभय श्रेष्ठ |
लेखक जगदीश घिमिरेले ‘अन्तर्मनको यात्रा’ किताबमा भर्तृहरिको जीवन–प्रसंगसँग रुसका महान् कथाकार आन्तोन चेखब (१८६०–१९०४) को एउटा कथा हुबहु मिलेको उल्लेख गरेका छन् । एक जना प्रजाले राजा भर्तृहरिलाई अजम्मरी हुने फल दिन्छन् । राजाले त्यो फल नगरवधू प्रेमिकालाई दिन्छन् । नगरवधूले सिपाही प्रेमी अश्वपाललाई, अश्वपालले दरबारकी नर्तकीलाई र नर्तकीले राजालाई नै दिन्छिन् । स्वार्थको यो गोलचक्कर थाहा पाएपछि भर्तृहरि दिक्दार हुन्छन् र भाइ विक्रमादित्यलाई राजपाठ सुम्पी संन्यासी भएर वनवास जान्छन् । पुस्तकका अनुसार, चेखबको कथामा एक बिरामीले डाक्टरलाई एउटा उपहार दिन्छ । डाक्टरले त्यो उपहार प्रेमिकालाई, प्रेमिकाले अर्कै प्रेमीलाई र प्रेमीले डाक्टर पत्नीलाई अनि पत्नीले फेरि डाक्टरलाई नै दिन्छे (अन्तर्मनको यात्रा, पृष्ठ. १४३, बुकहिल संस्करण) । |
आर्किटेक्चर र शक्तिको नेपाली कथा |
अभि सुवेदी |
नेपालको राजनीतिक इतिहासमा शासक र तिनका शक्ति संघर्ष, तिक्डम, हैकम, जित, पराजय अनि आन्दोलनका कथा पढ्न पाइन्छ । यो सबैतिरका इतिहासको चरित्र हो । तर, नेपालमा भवन निर्माण अथवा आर्किटेक्चर र शक्ति अनि शासनको विषयमा खासै केही लेखिँदैन । त्यो एउटा निकै ठूलो कुरा छुटेको हो भनेर मान्नुपर्छ । हुन त यो विषय सूक्ष्म छ अनि सोझै भन्न नसकिने किसिमको छ । त्यसैले नलेखिएको हो । नेपालमा खासगरी काठमाडौं उपत्यकामा ठूला दरबारजस्ता भवन बनाउने मनोग्रन्थि र शासनको सम्बन्ध छ । राणा शासनबाट यस विषयमा पस्न सकिन्छ । छलफलपछि काठमाडौंका मेयरलाई छोटो पत्र लेखिएको छ । |
अनुवाद बर्बाद किन नहोस् ! |
वसन्त थापा |
‘हिमाल’ मासिक पत्रिकामा एउटा आवरण–कथा आएको थियो गत साल कात्तिकको अंकमा । त्यसको शीर्षक थियो– ‘सौम्य शक्ति’ । त्यसै शीर्षकलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएका थिए त्यसमा प्रकाशित प्रायः आलेखहरू । यसअघि नदेखिएको, नेपाली शब्दकोशमा प्रविष्टि नभएको र अचानकझैं देखा परेको पारिभाषिकजस्तो देखिने यस नौलो शब्दावलीको अर्थ के हो ? |
श्रावण ७, २०७९ |
अविचलित बीपी |
नरेश कोइराला |
फागुन ४, २००७ । तिनताक गौचरन भनिने आजको त्रिभुवन विमानस्थलमा काठमाडौंभरिका मानिस जम्मा भएका थिए । त्यो दिन तत्कालीन राणा सरकारलाई छलेर, आफ्नो अधिकारको पुनःस्थापना र चलिरहेको प्रजातन्त्रको आन्दोलनको समर्थनमा हिन्दुस्तान निर्वासनमा गएका राजा त्रिभुवन तथा नेपाली कांग्रेसका नेता बीपी कोइरालालगायत अरू नेताहरू नेपाल फर्किंदै हुनुहुन्थ्यो । त्रिभुवन र बीपी दुवैसँग पारिवारिक सम्बन्ध भएकाले त्यो दिन हाम्रो घरमा विशेष उत्साह थियो । आमाको विवाहमा त्रिभुवनले कन्यादान दिएकाले मेरी आमा त्रिभुवनको धर्मछोरी (गडडटर) हुनुभयो । राजाको जन्मदिन र अरू चाडबाडमा हामीलाई दुईघोडे बग्गी पठाएर दरबारले बोलाउँथ्यो । मेरो बुवा त बीपीको भतिजा नै हुनुभयो । |
पुष्पलाललाई गद्दार भन्नु हाम्रो गल्ती थियो |
मोहनविक्रम सिंह |
कामरेड पुष्पलाल श्रेष्ठको मूल्याङ्कनको प्रश्न नेपालकै कम्युनिस्ट आन्दोलनको एक जटिल र गम्भीर प्रकारको विवादास्पद प्रश्न हो । पुष्पलालसित हाम्रा कैयौं सैद्धान्तिक प्रश्नमा मतभेद भएका थिए । त्यसक्रममा हाम्रो पार्टीमा विभाजन पनि भयो । त्यस प्रकारको स्थितिको अन्त्यः परिस्थितिजन्य थियो वा केही हदसम्म हामीबीचका गलतफहमी र हाम्रो कार्यप्रणालीमा भएका कतिपय कमजोरीका कारण पनि त्यस्तो भएको थियो ? |
बीपीको अन्तिम सन्देश |
शंकर तिवारी |
उमेरले तीन दशक नपुग्दै बीपी कोइरालालाई रोगहरूका राजा मानिने क्यान्सरले आक्रमण गरिसकेको थियो । त्यससँग जुध्दै उनी थप चार दशक बाँचे, झन् धेरै शारीरिक/राजनीतिक जोखिम मोलेर । भूमिगत रूपमा दुई पटक काठमाडौं आएका उनी २००७ सालको क्रान्तिमा विराटनगर मोर्चामा अग्रपंक्तिमा आफैं खटिएका थिए । मोर्चामा उनी बालबाल मृत्युको मुखबाट जोगिएको वर्णन गरेका छन्– भोला चटर्जीले ‘रिसेन्ट नेपाली पोलिटिक्स’ मा । |
एकेडेमीमा सर्वजीत विश्वकर्मा |
खगेन्द्र संग्रौला |
सखारैको मर्डिङ–वाक तुरेर अखबार नजर गर्दै आनन्दी मुद्रामा दुग्धयुक्त कफीको चुस्की लिँदै थिएँ म । टिणिनीको लयमा बज्यो मेरो वृद्ध जेबी फोनको चुलबुले घन्टी । उठाऊँ कि नउठाऊँको दुविधासाथ यसो नाम हेर्छु त फोनमा रहेछन् लँगौटिया टाइपका एक हँसमुख टोलिया मित्र । फोन उठाएँ । ‘नमस्कार ! म विद्यानाथ कोइराला भन्ने प्राणी हुँ ।’ नाथ सरले आफ्नै पाराको अन्तरंग, ठट्याइलो र रुचिकर शैलीमा भने । र, बिनाकुनै भूमिका मलाई बधाई दिए । न मेरो जन्मदिन, न मेरो नयाँ कृति प्रकाशन, न मलाई कुनै पगरी–पुरस्कार हातलागी— मलाई के को बधाई ? ‘सर्वजीत पुरस्कारको’, नाथ सरले कुरो खुलाए । मेरो चित्तमा पुरस्कार गतिलै हो भन्ने छाप पार्ने मनसायले हो सायद नाथ सरले भन्न भ्याइहाले, ‘अलि वर्षअघि मैले यो पुरस्कार पा’थेँ ।’ यसपछि नाथ सरको स्वरमा किञ्चित् प्रसन्नता ध्वनित भयो, ‘पुरस्कारमा अलिकता द्रव्य पनि छ है !’ |
जीवन छँदै |
सविता विमली |
सम्झिन्छु, त्यो कुन दिन होला कि उक्त दिनको उदाउँदो चढ्दो या अस्ताउँदो सूर्यले लिएर आउला तिम्रो मृत्युको समाचार ! |
अव्यक्त मुक्ति |
रजनी मिला |
आँधी वेगसित आयो आयो त के भो र सम्हाल्दै आफ्नो बाटो लागिदिएको भए...। |
गितारका तारमा गुन्जिरहेको एउटा आवाज |
भूपेन्द्र खड्का |
नसा–नशामा अरुण साहित्यकार सरुभक्तले सिग्रेट पिउँदा (जतिखेर उनी सिग्रेट पिउँथे) सँगै रहेका अरुण थापा सिग्रेटको खिल्लीमा गाँजा भर्थे र पिउँथे । सिग्रेटका सिकारुजस्ता लाग्ने उनी गाँजाको साथमा ठर्रा ‘शट’ हान्थे । अनि उनका नसामा नशाको मात चढ्थ्यो र त्यो मात संगीतमा उत्रन्थ्यो । त्यसपछि गितार फिटेर गाउँथे– किशोरकुमार र नारायणगोपालहरूका गीत ! |
गुप्तबासमा देउता |
प्रशान्त माली |
यही साउन १० देखि गथामुग चह्रे (घण्टाकर्ण चतुदर्शी) बाट ठेचोको नवदुर्गा गुठीको १२ वर्षे जात्रा विधिवत् आरम्भ हुनेछ । गोदावरी नगरपालिकाभित्रको ठेचोमा जात्रा सुरु भएसँगै मान्छेका केही दैनिकी निषेधमा पर्नेछन् । जस्तै : नवदुर्गा गुठीको बाजाबाहेक बस्तीमा अन्य बाजा, घण्ट, सिठ्ठी, ताली बजाउन पाइनेछैन । बिहे, भोजभतेर, व्रतबन्ध गर्न पाइनेछैन । खुट्टा झुन्ड्याएर बस्न, राति ९ देखि बिहान ४ बजेसम्म हिँडडुल गर्न र रात बस्ने गरी घरमा पाहुना बोलाउन पाइनेछैन । १२ वर्षे जात्राकै बेला मात्रै यिनमा बन्देज लगाइन्छ । यो बन्देजलाई मान्छेहरूले वर्षैभरि पालना गर्नुपर्ने नियम छ । र, नवदुर्गाको धुखः नाचपछि (यो नाच फागुन/चैतमा नाचिन्छ) मात्रै निषेध फुकुवा हुनेछ । |
असार ३२, २०७९ |
बेहुली : एक मेकअप आर्टिस्टको मनोवाद |
रञ्जना लिम्बू |
आज अर्को एउटा उत्सव छ घरभरि नातेदार, छिमेकी र साथीभाइ सबै खुसी र उत्साहित बेहुलीको कोमल छातीभरि बेहुलाको प्रेम लपक्कै पोतिएको उनको चम्किलो अनुहारमा देखिन्छ छरपस्ट ब्रस चलाइरहन्छु उनको उज्यालो अनुहारको क्यानभासमा.. |
प्रेम : एक पर्सपेक्टिभ |
फूलमान वल |
एउटा मोडमा तिमीलाई भेटेपछि म अल्झिएँ– बादलजस्तो तिम्रो केशराशिमा गाजलु आँखा अनि, गुलाबी ओठमा |
‘जो रातारात बन्छन्, ती क्षणिक हुन्छन्’ |
कान्तिपुर संवाददाता |
नेपाली थिएटरका विशिष्ट व्यक्तित्वमध्ये एक हुन्– अनुप बराल । नेसनल स्कुल अफ ड्रामाबाट ग्य्राजुएट अनुपका प्रत्येक काम नेपाली थिएटरमा माइलस्टोनका रुपमा उभिएका छन् । ‘थाङ्ला’, ‘कोर्टमार्सल’, ‘तीन एकान्त’, ‘महाभोज’ केही उदाहरण हुन् । अनुपसँगको सामाजिक–राजनीतिक चेतकै कारण उनका नाटकहरुले पृथक् पहिचान पाएका हुन् । |
गेरुवा वस्त्र ओढेका सिनेमा |
रघु पन्त |
केही दिनअघि कोलकातामा ‘अमर्त्य सेन अनुसन्धान केन्द्र’ को उद्घाटन गर्दै नोबेल पुरस्कार विजेता विश्वप्रसिद्ध अर्थशास्त्री अमर्त्य सेनले भारतमा व्याप्त धार्मिक विभाजन र आपसी घृणाको स्थितिप्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै भने, ‘भारत सामुन्ने वर्तमान समयमा राष्ट्र पतनको खतरा सबैभन्दा ठूलो संकटको रूपमा देखापरेको छ ।’ |
तीते थालीको सहर यात्रा |
विद्या राई |
किरात–राईको बान्तावा भाषामा ‘वा’ को नेपाली अर्थ कुखुरा हुन्छ । र, ‘चिप्पा’ को अर्थ कुखुराको डढाएको प्वाँख अर्थात् कालो धूलो पदार्थ हुन्छ । आज हामी यही डढाएको प्वाँखमाथि विमर्श गर्छौं । ‘वाचिप्पा’ तिक्खर, तीतो तर स्वादिलो हुन्छ । ठाउँअनुसार, यसको नाम फरक छ, जस्तै ः ‘कुखुराको तीते’, ‘तीते’, ‘वाचिप्पा’ (राईहरू भन्छन्), ‘ओमोङचुरुक’ (याक्खाहरू भन्छन्), ‘वाम्युक’ (लिम्बूहरू भन्छन्) । यो किरातीले जोगाएको रैथाने परिकारको कथा हो । राई, लिम्बू, सुनुवार र याक्खा चार किरातमध्ये राई जातिमा निकै लोकप्रिय छ– वाचिप्पा । |
धर्ती दाबी गरिरहेका महिला |
उषा थपलिया |
पुरुष नेताहरू महिलालाई धर्तीभन्दा बढी आकाशसँग जोडेर विवेचना गर्न रुचाउँछन् । र, भन्छन्– ‘आधा आकाश ढाक्ने महिलाहरू ।’ लामो कालखण्डसम्म महिलाले पनि आफू ‘आकाश’ हुनुमै आत्मगौरव गरिरहे, तर अब समय फेरिएको छ । र, चेतनशील महिलाले धर्ती–आकाशबीचको अन्तर्य खोतल्न सुरु गरिसकेका छन् । |
युद्धमा देखाइएका सपना |
गंगा बीसी |
माओवादी ‘जनयुद्ध’ को फरकफरक परिभाषामध्ये एक हो– युद्धको रहस्य । सुरुवाती दिनमा खासगरी युवायुवती युद्धको परिभाषा नबुझी लडाइँमा होमिए, उनीहरूलाई युद्धको रहस्यले कसरी आकर्षित गर्यो ? युद्ध आफैँमा एक शक्ति भएका हुनाले त्यसले युवाहरूलाई तान्नु स्वाभाविक थियो । |
यही हो नेपाल, नेपालीको घर |
किशोर नेपाल |
मनमा मुरीका मुरी माया भए पनि मैले मुख खोलेर स्पष्ट भन्न नसकेको एउटा शब्द थियो– मायालु । त्यो एउटा शब्दले दिने सम्पूर्ण अर्थ फरक थियो । अलिकति दार्शनिक र अलिकति भावनात्मक पनि : मेरो नजरमा तिमी सृष्टिको अनुपम सिर्जना हौ । |
असार ३१, २०७९ |
कोलम्बस पाइला : रैथाने ज्ञानको अनन्त दु:ख |
भूपाल राई |
लाम्पिरा ! हौ लाम्पिरा ! एउटा लम्ब ककेसियन कदको पुत्ला बनाऊ अभ्यास गर धनुर्विद्याको र, सधैंझैं यो वार्षिकीमा पनि तारो हान फिरन्ते कोलम्बसलाई... ! |
असार २५, २०७९ |
म मरेको सपना |
आर.आर. चौलागाईं |
आज राति मैले एउटा भयानक सपना देखेँ म मरेको सपना । |
शत्रुत्व |
सञ्जय बान्तवा |
मान्छेभित्र उसको शत्रुत्व घुर्छ । ऊभन्दा ठूलो अर्कै उसको अभिमानको अजिङ्गर सुत्छ उसका आकांक्षाको लम्पसार गोहोमा । |
सत्तालाई चुनौती दिने जनसाधारण |
अर्चना थापा |
राष्ट्रिय, स्थानीय र सामूहिक स्मृतिहरूले देशको इतिहास बन्छ । किनकि एतिहासिक स्मृतिमा त्यस देशको समाज, परिवेश, संस्कृति, परिचय, परम्परा र घटनाहरूको स्पन्दन हुन्छ । त्यसैले प्रत्येक देश र जनसमुदायको आ–आफ्नो इतिहास हुन्छ । र, त्यो इतिहास आवश्यक हुन्छ । तर, इतिहास लेखनमा सत्ता र शक्तिको चलखेलका कारण र विभिन्न राजनीतिका कारण जहाँ केही स्मृतिहरूलाई आवश्यक ठानिन्छ, त्यहीँ अनावश्यक ठानिएका स्मृतिहरूलाई ‘इरेज’ पनि गर्ने काम हुन्छ । यदि ऐतिहासिक स्मृतिहरू सत्यपक्षीय र जनपक्षीय हुन्थे भने राष्ट्रिय इतिहासमा सीमान्तकृत समुदाय, श्रमजीवी समुदाय, महिला शोषण, दलित दलन र जनजातिहरूको इतिहासले पनि ठाउँ पाउँथे । |
बाँकावीर नै प्रथम सहिद किन ? |
सुरतबहादुर शाह |
नेपाली बृहत् शब्दकोश’ ले सहिद शब्दलाई ‘आफ्नो देश, संस्कृति र अस्तित्वको संरक्षण तथा स्वतन्त्रता प्राप्तिका निम्ति बलिदान भएर लोकहितमा लाग्ने अमर व्यक्ति’ भनी अर्थ्याए पनि हामीले भने यसलाई राजनीतिक अर्थमा मात्र ग्रहण गरेका छौं । पहुँच र दाबीलाई थाती राख्दै ऐतिहासिक तथ्य, उपलब्ध कागजात र प्रमाणका आधारमा सहिद खुट्याउनु नै विवेकी र बुद्धिमतापूर्ण हो । |
बदलिँदो पोसाकका साक्षी |
हरि गौतम |
रुकुमपूर्वको सदरमुकाम रुकुमकोटबाट पूर्वतिर आधा घण्टा पैदल हिँडेपछि पुगिन्छ– कमल दह । दहको सिरान रुमालबारामै– जस्तापाताले बनेको एउटा घर । त्यहीँ छन् मेसिन खटखट पार्दै कपडा सिलाइरहेका ८३ वर्षीय हरि दमाई । २००६ सालदेखि कपडा सिलाइरहेका हरिसँग रुकुमकोटवासीको बदलिँदो पोसाकको चित्र मात्रै छैन, सिंगो समयको साक्षी बस्दाका कथा पनि छन् । |
‘बसाइँ’ लाई पनि उपन्यास भनी पढ्यौं |
दीपक सापकोटा |
पाँच दशकदेखि कथा, कविता, उपन्यास, निबन्ध र नाटकमा विशिष्ट उपस्थिति देखाउने राजव बीस वर्षयता अमेरिकामा छन् । र, नेपाली साहित्यलाई निरन्तर आख्यानका नयाँ–नयाँ पुस्तक दिइरहेका छन् । जहाँ जान्छन्, त्यही समाजको सामाजिक संवेदनालाई कथ्य बनाउँछन् । आफ्नो भोगाइसँग मिसिएको समाजको सूक्ष्म पर्यवेक्षणलाई आख्यानका विविध उपकरण र प्रविधिले सुसज्जित तुल्याएर पाठकसम्म पुग्छन् । |
स्कुल खोल्ने त्यो दौडधुप |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.