text stringlengths 2 914 |
|---|
साहित्यकार, आन्दोलन र बहस |
अभि सुवेदी |
यो लेख तयार पारेको बेलासम्मको नागरिक आन्दोलनले क्रमशः उठाउँदै गएको प्रसङ्ग छ यहाँ । इतिहासले भुलेका विषयलाई उठाउनुपर्छ भनेको छ, यो आन्दोलनले । उठ्तै जानेछन् । हिजोका बृहत् आन्दोलनको बहसको केन्द्रमा राजनीतिक दलहरू थिए । तिनको पुनरुत्थान गर्नु, तिनलाई दलको आकार दिनु र एउटा संविधानभित्र राखेर तिनलाई देश र जनताको सेवा गर्ने जिम्मा दिनु ती आन्दोलनहरूको मुख्य लक्ष्य थियो । |
हेर्दा जाबो कागज ! |
हरिवंश आचार्य |
कागजको आविष्कार नभएको समयमा पनि लेख्ने अक्षरको आविष्कार भइसकेको थियो । कागजको आविष्कार कुन देशबाट भएको हो भनेर अलिकति लख काट्न सकिन्छ तर अक्षरको आविष्कारचाहिँ इन्द्रको बाबु चन्द्रकै पालामा सुरु भइसकेको हुनुपर्छ । यो अक्षरको आविष्कार गर्ने अक्षरबहादुरले जमिनमा छेस्कोले कोरेर हिमाल, पहाड, नदी, फूलको चित्र कोरे होलान् । अक्षरबहादुरलाई मानिसले बोल्ने भाषाको पनि चित्र बनाउन मन लाग्यो होला । त्यसपछि ‘क’ उच्चारण हुने ध्वनिको कल्पना गरेर ‘क’ अक्षरको चित्र भुइँमा कोरे होलान् । ‘ख’ उच्चारण हुने ध्वनिको कल्पना गरेर ‘ख’ को चित्र बनाए होलान् । |
मन्दिर, तर हेर्ने सिनेमाको ! |
वसन्त थापा |
बम्बई सहरको केन्द्र भागमा मराठा मन्दिर नामको एउटा ख्यातनामा भवन छ । बम्बईबारे जानकार कसैले पनि मराठा मन्दिरको नाम नसुनेका होवोइन । धेरैजना त त्यहाँ गएका पनि हुन सक्छन् । नामले यसलाई मराठाहरू अथवा महाराष्ट्रका मूल निवासी मराठाहरूको मन्दिर या उपासना स्थल भन्ने जनाउँछ । तर, यो त्यस्तो खालको मन्दिर विल्कुल होइन । यदि यो मन्दिर हो भने फिल्मकलाको प्रदर्शन गरिने मन्दिर हो । अर्थात् यो फिल्म देखाइने सिनेमाघर हो, सिनेमाहल हो । |
फाल्गुन ७, २०७७ |
भू–संवाद : झोलेको टार, गण्डकीको किनार |
रमेश भुसाल |
पारि गोर्खे दर्बुंङको फाँट, वारि धादिङे माझीटार । पृथ्वी राजमार्गस्थित धादिङको बेनीघाट हुँदै त्रिशूली तरेर सिउरेनीटारबाट बूढीगण्डकीको किनारैकिनार दस किलोमिटरजति उत्तर हानिएपछि दाहिने फर्केर गण्डकी पारि हेर्दा ४८ हेक्टरको कुलो लाग्ने लोभलाग्दो माझीटारको फाँट देखिन्छ । |
फाल्गुन १, २०७७ |
तिमी आएपछि |
सुनिता खनाल |
प्रिय मान्छे ! यतिबेला म संसारकै सबैभन्दा सुख बाँचिरहेछु संसारकै सबैभन्दा खुसी बाँचिरहेछु ! |
रूपान्तरित भूमिकामा प्रणव मुखर्जी |
लोकराज बराल |
राष्ट्रपतीय र संसदीय प्रणालीअन्तर्गतका राष्ट्राध्यक्षको भूमिका फरक पर्छ । राष्ट्रपतीय प्रणालीमा राज्यका कतिपय संवैधानिक र धेरै कार्यकारिणी भूमिका रहे पनि मुख्यतः राष्ट्रपति कार्यकारी नै हुन्छ । नयाँ संसदीय प्रणालीमा संविधानमा उल्लेख भएअनुसारका काममा राष्ट्राध्यक्ष सन्तुष्ट नहुँंदा सरकार प्रमुख र उनीबीच खटपट भई व्यवस्था धरापमा पर्ने सम्भावना पनि हुन्छ । |
तानाशाहको हुलिया |
स्वप्निल स्मृति |
स्कुल जाने बाटोमा जुलुस पोखिएपछि केटाकेटीलाई लाग्दो रहेछ– नौवटा मस्तिष्क, तीनवटा मुटु, नीलो रगत, उल्टा फर्किएका पाखुरा, टाउका, पाइतला... बडेमान अक्टोपसजस्तो हुन्छ तानाशाह... |
सन्चै ? |
स्वीकृति बराल |
यो बाटोमा एकाबिहानैदेखि चहलपहल सुरु हुन्छ । सबै हतारोमा देखिन्छन् । यस्तो लाग्छ, बिहानको पर्खाइमा सारा मानिसले नसुतेरै रात बिताए । सायद सबैलाई कतै पुग्नु छ । बेलाबेला सोच्छु, यी सबैलाई जिन्दगीले आफ्नो गन्तव्यसम्म पुर्याउला कि बीचमै अलपत्र पारेर छोड्ला ! |
समय : अलग आयामको भाष्य |
घनश्याम खड्का |
एउटा गीत छ दीपक खरेलको– प्रतीक्षा गर मेरी मायालु, समयले मानिसलाई कहाँ–कहाँ पुर्याउँछ...! |
कल्पनाको गगन, मुस्कुराउने कम्युनिस्ट बन न ! |
भूपेन्द्र खड्का |
उसको नाम सेते हो, उसकी आमाले बोलाउने । उसको नाम कान्छा हो, उसका बाले बोलाउने । उसको नाम गोरे हो, उसका काकाले बोलाउने । उसको नाम गोकर्ने हो, उसका सहपाठीले बोलाउने । उसको नाम राजेन्द्र हो, हाजिरी मास्टरले बोलाउने । उसको नाम गगन हो, उसका सहयोद्धाहरूले बोलाउने । |
त्यो यादगार 'निर्जल भोज' |
ध्रुवचन्द्र गौतम |
नमस्कार जनार्दनजी ।’ ‘नमस्कार डाक्टर साहेब ।’ |
मायानगरीका मायावी कथा |
निखिल उप्रेती |
एकदम डरपोक मान्छे हुँ । मेरोबारे अरूले के भन्थे सम्झना छैन । तर, आफूलाई डरछेरुवा नै मान्छु । तराईका फाँट हेरेर हुर्केको बाल्यकालले यौवनसम्म डोर्यायो । त्यसपछि मेरो यात्रा स्वप्न नगरी मुम्बईतर्फ पलायन भइगयो । हरेक नेपालीको नियति मोफसलबाट काठमाडौंतर्फ हुन्छ, मेरो महाकाठमाडौंतिर भयो । सायद ठूलो समुद्रमा माछा परिहाल्छ र भोकै मर्नु पर्दैन भन्ने मनोविज्ञानले काम गरेको हुनुपर्छ । चलचित्रको नगरीमा हिँड्न सिकें, दौडन जानेँ र उड्ने प्रयास गरेँ । |
कानेखुसी यन्त्र |
शरच्चन्द्र वस्ती |
अमेरिकाबाट फर्कंदा देबुका खुट्टा भुइँमा थिएनन् । कारण थियो— काकाले दिएको कानेखुसी यन्त्र । झ्वाट्ट हेर्दा मोबाइलबाट गीत सुन्ने फुच्चे इयरफोनको एउटा डल्लो जस्तो लाग्ने त्यो यन्त्र अचम्मको थियो । चट्ट एउटा कानमा घुसारेपछि चमत्कार शुरू गरिहाल्थ्यो । |
माघ ३०, २०७७ |
जीवन : रोमान्स श्रृंखला |
विकास बस्नेत |
सन् १८६७ मा चार्ल्स डार्बिनले आफ्ना चिरप्रतिद्वन्द्वी र विकासवादका सह–प्रवर्तक अल्फ्रेड रसेल वालेसलाई जवाफी पत्र लेखे, ‘तपाईंको पत्र रोचक लाग्यो । तर, त्यसमा उठान भएको विचार मेरा लागि नौलो होइन । मेरो पुस्तक ओरिजिन अफ स्पेसिजको चौथो संस्करणको पेज नं. २४० मा ध्यान दिएर हेर्नुहोला, मैले त्यहाँ मयूर र ब्ल्याक ग्राउजको (सबैभन्दा उपल्लो तहको सौन्दर्य र व्यवहार) उदाहरण दिएको छु । मेरो मनमा यो कुरा पहिल्यैदेखि खेलेको हो, तर कुनै निष्कर्षमा भने पुग्न सकेको थिइनँ ।’ |
माघ २४, २०७७ |
उडुवा सर्पसँग साक्षात्कार |
राजकुमार बानियाँ |
बाह्रै मास–चौबीसै घन्टा नित्य चलिरहने लस्कर छ, वैदेशिक रोजगारीमा । सरकार भट्याइरहन्छ, ‘सुखी नेपाली, समृद्ध नेपाल’ । तैपनि वैदेशिक रोजगार विभागका झ्यालढोका खुलै छन् । श्रममन्त्रीको योग्यता मापन हुन्छ, सस्तामस्ता श्रम बजार खोजेर युवाशक्ति निर्यात गर्नुमा । रेमिट्यान्सबिना देश–दुनियाँ नै नचल्ने छाँट छ । |
गायत्री मन्त्र जपिरहेकी छोरी |
कुन्ता शर्मा |
‘ॐ भूर्भुवःस्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमही धियो यो नः प्रचोदयात् ।’ |
मखुन्डो कारखाना |
शिक्षा रिसाल |
माफ गर्नुहोला ! यो मैले देखेको समाजको एउटा ऐना मात्र हो । त्यो ऐना, जहाँ म हरेक अनुहारमा दाग देख्छु । हुन सक्छ— ऐना होइन, मेरै आँखा धमिला होऊन् । |
ढुंगेधारा केवल पँधेरो होइन |
मल्ल के. सुन्दर |
मानव जीवन, सभ्यता र समुन्नतिको आधार पानी नै हो । प्रागऐतिहासिक कालतिर नियाल्दा नाइल नदीको वरपर विकसित मिश्र सभ्यता, सिन्धु घाँटीको हरप्पा, मोहनजोदारो, ह्वांग हो नदी किनाराको चिनियाँ सामाजिक विकास, गंगा नदीको उर्वरभूमिका प्राचीन भारतीय सभ्यता यस्ता दृष्टान्तमध्ये हुन् । वाग्मतीको पानी सिञ्चनबाट व्यवस्थित भएको उपत्यकाभित्रको नेपालमण्डल सभ्यता पनि यस्तै प्रकारको एक हो । |
राइन किनारमा ‘शेर्पा दाइ’ |
भूपाल राई |
आयरल्यान्डबाट छोरा रिदुमको फोन आएको दिन यस्तो लाग्छ, घरमा अचानक कोभिड– १९ को खोप आइपुगेको छ । ऊ सकुशल रहेको जानकारीले पनि हामीलाई त्यस्तै महसुस दिलाउँछ कि मानौँ त्यो खोप उसकै मुस्कानमा छ । छोराले देश छाडेको लगभग सात वर्षको लामो अन्तरालमा यत्तिको चिन्तित हामी सायदै थियौँ । हामी मात्र होइन देश–विदेशमा रहने आफ्ना सन्तानप्रति हरेक अभिभावक यतिखेर समान मनोदशामा छन् । |
बिलाएको भोटेताल्चा |
नवीन विभास |
भोटेताल्चा मारेर छातीमा, राखेँ तिम्लाई कलेजी माझैमा (गीत– सरुभक्त, स्वर– तिलक बम मल्ल, परिवेश ब्यान्ड) |
माघ २३, २०७७ |
जीवन निस्सार छ मेरी मुवाँ ! |
कल्पना बान्तवा |
मैले यसअघि केहीपटक छापाहरूमा लेख लेखें– मुवाँ जानुभो ! आमा जानुभो ! तिनीहरू लेखिएका सन्दर्भ थिए– अस्थायी रूपमा केही समय काठमाडौं बसेर मुवाँ पुनः सप्तरी घर फर्कनु ! ती बेलामा पनि मलाई मुवाँको विछट्ट न्यास्रो लाग्थ्यो, तर बिस्तारै मुवाँबिना काठमाडौंमा बस्न र बाँच्न बानी पार्दै जान्थें । |
माघ १७, २०७७ |
पाशुपत बेलीविस्तार |
हरिहर तिमिल्सिना |
पाशुपत क्षेत्रको सांस्कृतिक सम्पदा (मूर्त र अमूर्त)’ नामक किताब पढिरहँदा अर्को सन्दर्भ मिल्दो समाचार पनि पढ्न पाइयो, ‘पशुपति मन्दिर परिसरबाट २०४१ सालको असारमा हराएको लिच्छविकालीन चतुर्मुखी शिवलिङ्ग अमेरिकाको सिकागो म्युजियममा भेटियो ।’ |
जोकर र देश |
विश्व सिग्देल |
जोकरले आफ्नी श्रीमतीलाई चुट्किला सुनायो र मुस्कान पायो ! |
यशुको गाउँमा बडेमानको जाँतो |
ग्रेटा राणा |
जेरुसेलममा आयोजित पहिलो महिला लेखकहरूको विश्व सम्मेलनमा भाग लिने अवसर प्राप्त भएपछि नै म लेखकको रूपमा परिचित हुन थालेकी हुँ । त्यस सम्मेलनमा भाग लिएपछि नै साहित्यको संसारमा विद्यमान असीम अवसरहरूबारे मैले जान्ने अवसर पाएँ, जसप्रति त्यसअघिसम्म म अञ्जान थिएँ । ‘द राइजिङ नेपाल’ को स्तम्भकार हुनुबाहेक अंग्रेजी भाषामा केही सार्थक/सिर्जनशील काम गर्न सकिन्छ र त्यसका पनि पाठक हुन्छन् भन्ने कुरा मैले मननै गरेकी थिइनँ । |
जातले जोगाएको फाँसी |
यादव देवकोटा |
हलचल बिसौं शताब्दीको आरम्भमै कोतपर्वपछि देश र जनतामाथि थोपरिएको राणाशाही मनोमानीको निरंकुश नंग्राले नेपाली समाजलाई कक्रक्कै पारेर अँठ्यायो । त्यही निरंकुशताको भट्टीमा हालेर नागरिकको चेतनालाई राणा सत्ताले डढाउने यत्न गरिरह्यो । राजा–सत्ताले दोहन गरेको निर्धा नागरिकमाथि राणा–सत्ताले निर्मम मनोमानीको जुवा भिरायो । तर, उज्यालोको खोजीमा प्रतिबद्ध चेतना–दूतहरूले नेपाली समाजलाई हमेसा अँध्यारोविरुद्ध जुधिरहन र उज्यालोको खोजीमा लागिरहन आफ्नो जीवनसमेत बलिदान गरेर उत्प्रेरित गरिरहे । |
कमिनिस्टमा इतिहास लेखन समस्या |
अभि सुवेदी |
अहिले नेपालमा धेरैजसो समस्या राजनीतिसँग गाँसिएका छन् । पछिल्लो समयमा आएको समस्या भनेको नेपाली दलहरूले इतिहासलाई कसरी व्याख्या गर्छन् र कसरी त्यसलाई हेर्छन् भन्ने नै हो । यस लेखमा नेपाली कमिनिस्ट पार्टीका समस्याको प्रसङ्ग छ । |
जुलुस गइरहने मान्छे |
विनोदविक्रम केसी |
(कवि भूपाल राईप्रति । जो २०३६ सालदेखि सडकमा छ ! जुलुसरत छ ।) आजसम्म जीवन जे–जति बन्यो जिउनलायक जुलुस गएरै बनाएको हुँ मैले |
माघ १६, २०७७ |
मरेर जाने शहीदहरूलाई शब्दको माला |
सीके लाल |
कम्युनिस्ट पार्टीको सचिवालय सञ्चालनदेखि लिएर ठेकेदारी व्यवसाय हुँदै नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका सदस्यसम्म भएका कवि भूपी शेरचनले जीवनको उतारचढावलाई संलिप्तताका साथ भोग, अवलोकन र समीक्षा गरेका छन् । विकट मुस्ताङमा जन्मिएकाले होला, उनको शब्द संयोजनमा कृपणता छ । सकभर थोरै शब्दमा धेरै कुरा भन्न खोज्छन् । |
माघ १०, २०७७ |
भूगोलका फरक हिस्सा हिँड्नुअघि |
रामगोपाल आशुतोष |
तिमी गए पनि तिम्रो मायाको उपहार रहिरहनेछ । जस्तो –चन्द्रसूर्य आकाशमा –धरतीमा हावापानी |
जात वृत्तान्त |
तुलानारायण साह |
लकडाउनको लामो बिदामा अनेकौं पुस्तक, जर्नलका लेख, हिन्दी सिनेमा, युट्युबमा सामयिक विषयका लेक्चर तथा प्रशस्त आध्यात्मिक प्रबचन सुन्ने अवसर मिल्यो । तिनमा भारतका प्रख्यात साहित्यकार फणीश्वरनाथ रेणुको ‘मैला आँचल’ उपन्यास, फ्रेड्रिक गेजको ‘क्षेत्रीयता र राष्ट्रिय एकता’, प्रकाश झा निर्देशित ‘राजनीति’ सिनेमा र आहुतिका दुई पुस्तक ‘वर्ण व्यवस्था’ एवं ‘जात वार्ता’ अविस्मरणीय रहे । |
पहिरोमा पुरिएको एउटा बालापन |
हेमन यात्री |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.