original stringlengths 14 2.63k | corrected stringlengths 14 2.53k |
|---|---|
مىلمان مىلمان ئار ىاكى: | مانا مانا يا ئاكا: |
كۆپلەن نەيزە ــ ئوقلار ئاتتـىم، | كۆپ نەيزە-ئوقلار ئاتتىم، |
ئايغىر بىلەن كۆن يول يۇردۇم | ئايغىر بىلەن كۆپ يول يۈردۈم. |
كېيىستىلىك دۇشمەنلەرنى قـان يىغلاتتىم. | كەين قىلىق دۈشمەنلەرنى قان يىغلاتتىم، |
دوشتلىرىمنى مەن كۈلدۇردۇم. | دوستلىرىمنى مەن كۈلدۈردۈم. |
مانا بۇ مىساللار ئاھاڭدار، ئوبرازلىق بولۇپ، يۇكسسەڭ بەدىئىيلىككە ئىگە. ئۇنىڭدا كۇچلۇك لىرىك تۇيغۇ ئىپادىلەنگەن. شۇڭا كىشى قەلبىنى ھاياجانلاندۇرىدۇ. | مانا بۇ مىساللار ئاھاڭدار، ئوبرازلىق بولۇپ، يۇقىرى بەدىئىيلىككە ئىگە. ئۇنىڭدا كۈچلۈك لىرىك تۇيغۇ ئىپادىلەنگەن. شۇڭا كىشى قەلبىنى ھاياجانلاندۇرىدۇ. |
دېمەك. «ئوغۇزنامە» قىسسىسى ئۇيغۇر بەدىئىي ئەدەبىياتىغا دەسلەپ ئاساس قۇرغان ئەدەبىي ئەسەرلەرنىڭ بىرى بولـۇش سۇپىتىدە ئەدەبىيات تارىخىمىزدا ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ. | دېمەك، «ئوغۇزنامە» قىسسىسى ئۇيغۇر بەدىئىي ئەدەبىياتىغا دەسلەپ ئاساس قۇرغان ئەدەبىي ئەسەرلەرنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتىدە ئەدەبىيات تارىخىمىزدا ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ. |
قوچۇ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى بۇددىزم مەزمۇنىدىكىي **ئەسەرلەر ھەققىدە** قوچۇ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بۇددىلزم مەزمۇنىدىكى ئەسەر-لەر نېمىنى ئەكىن ئەتىتۇرگىەن؟ ئۇلاردىسن مىەشىمىۋرلىسىرى قايسلا,؟ | قوچۇ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى بۇددىزم مەزمۇنىدىكى ئەسەرلەر ھەققىدە: قوچۇ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بۇددىزم مەزمۇنىدىكى ئەسەرلەر نېمىنى ئەكس ئەتتۈرگەن؟ ئۇلاردىن مەشھۇرلىرى قايسىلار؟ |
X II — K ئەسىرلەردىكى قوچۇ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بۇدـ دىزم. مەزمۇنىدىكى ئەسەرلەرمۇ چوڭ سالماقنى ئىگىلەيلەي چۇنكى بۇددا دېنىنىڭ غەربىي رايونىغا تارقىلىىش تىارىخىي ئۇزۇن بولۇپ، ئۇنىڭ تەسىرى مەدەنىيەتنىڭ ھەرقايىسى تــار-ماقلىرىغا، شۇنداقلا ئەدەبىياتقىمۇ سىڭىپ كىرگەنمىدى(ئالدىنە قى مەزمۇنلاردا تىلغا ئالغىنىمىزدەك XII - X ئەس... | XII — IX ئەسىرلەردىكى قوچۇ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بۇددىزم مەزمۇنىدىكى ئەسەرلەرمۇ چوڭ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. چۈنكى بۇددا دىنىنىڭ غەربىي رايونىغا تارقىلىش تارىخى ئۇزۇن بولۇپ، ئۇنىڭ تەسىرى مەدەنىيەتنىڭ ھەرقايسى تارماقلىرىغا، شۇنداقلا ئەدەبىياتقىمۇ سىڭىپ كىرگەن (ئالدىنقى مەزمۇنلاردا تىلغا ئالغىنىمىزدەك XII — IX ئەسىرلەردىكى ئۇيغ... |
بۇددا دىنى مەزمۇنىدىكى ئەدەبىي ئەسەرلەردىن مەشھىۋر بولغانلىرى دچاشتانى ئىلىك بەگ، رىۋايىتى ۋە دئالتۇن يارۇق، قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. | بۇددا دىنى مەزمۇنىدىكى ئەدەبىي ئەسەرلەردىن مەشھۇر بولغانلىرى «جاشتانى ئىلىك بەگ» رىۋايىتى ۋە «ئالتۇن يارۇق» قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. |
«جاشتانی ئىلىك بەگ» داستانى ھەققىدە 1. دچاشتانى ئىلىك بەگ، داستانى قايسى دەۋرگە مەنـ سۇپ ئەسەر؟ ئۇنىڭدا نېمىلەر ئەكس ئەتتۈرۈلگەن؟ 2. دچاشا نىمڭ قانداق ئالاھىدىلىكى بار؟ ئۇ قانداق تارىخىي ئەھىمىد مەتكە ئىگە؟ | «جاشتانى ئىلىك بەگ» داستانى ھەققىدە: 1. «جاشتانى ئىلىك بەگ» داستانى قايسى دەۋرگە مەنسۇپ ئەسەر؟ ئۇنىڭدا نېمىلەر ئەكس ئەتتۈرۈلگەن؟ 2. داستاننىڭ قانداق ئالاھىدىلىكى بار؟ ئۇ قانداق تارىخىي ئەھمىيەتكە ئىگە؟ |
1. دجاشتانى ئىلىك بەگ، داستانى ئۇيغۇر خەلقسنسىڭ تەبىئىي ۋە ئىجتىمائىي ھادىسىلەر (ئاپەتلەر) ئۇستىدىن غەلىبە قىلىش ئىستىكى ۋە ئۇتۇقلىرىنىڭ بەدىئىي ئىنكاسى سۇپىتىدە مەيدانغا كەلگەن- قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىي يادىكارلىقلىرىدىن بىزگە مەلۇم بولغانلىرىدىن بىرىدۇر. شۇنىڭغا ئاساسلانغاندا بۇ داستاندا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئانا ئۇرۇقچىلىى... | 1. داستانى ئىلىك بەگ، داستانى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تەبىئىي ۋە ئىجتىمائىي ھادىسىلەر (ئاپەتلەر) ئۈستىدىن غەلىبە قىلىش ئىستىكى ۋە ئۇتۇقلىرىنىڭ بەدىئىي ئىنكاسى سۈپىتىدە مەيدانغا كەلگەن قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىي يادىكارلىقلىرىدىن بىزگە مەلۇم بولغانلىرىدىن بىرىدۇر. شۇنىڭغا ئاساسلانغاندا بۇ داستاندا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئانا ئۇرۇقچىلىق جا... |
2. «چاشتانى ئىلىك بەگ» داستانى قەدىمكىي ئۇيىغۇر خەلقىنىڭ تەبىئەن كۈچلىرىگە ئېتىقاد قىلىش مەزگىلسىدىكىي بۇددا رىۋايەتلىرىنى مەزمۇن قىلغان بولۇپ، ئۇنىىڭدا چايىانى بالىق شەھىرىدىكى خەلقلەرنىڭ بېشىغا جىن سۇالۋاستى، يەك چەشمىلەر بىالايىتىلىسى كەلتۇرۇپ، ۋابا كېسىلى تارقىتىسپ، خەلىقنى خالىغانچە قىرغانلىقى، خەلىققە چەكسىز كۆيۈ... | 2. «چاشتانى ئىلىك بەگ» داستانى قەدىمكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ تەبىئەت كۈچلىرىگە ئېتىقاد قىلىش مەزگىلىدىكى بۇددا رىۋايەتلىرىنى مەزمۇن قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا چايان بالىق شەھىرىدىكى خەلقلەرنىڭ بېشىغا جىن شولواستى، يەكچەشمىلەر بالايىلىسى كەلتۈرۈپ، ۋابا كېسىلى تارقىتىپ، خەلقنى خالىغانچە قىرغانلىقى، خەلققە چەكسىز كۆيۈنگۈچى بودساتۋا ... |
داستاندا چاشتانى ئىلىك بەكنىڭ قەھرىمانلىق ئوبرازى مەركەزلىك ھالدا گەۋدىلەندۇرۇلگەن. چاشتانى ئىلىىك بىەگ خەلقنىي بىالايىىئىاپەتتىن قۇتۇلدۇرۇش ئۇچۇن قەتئىي نىيەت كە كېلىپ، جىن ــ ئالۋاستى، يەكچەشمىلەرنىىڭ ھىيلىــگــەر، ۋەھشىي كاتتىباشلىرى بىلەن كۇرەش قىلىپ، ئۇلارنى تىەسلىىم قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق خەلقنىڭ ۋەھشىي، ياۋۇز كۈچلە... | داستاندا چاشتانى ئىلىك بەگنىڭ قەھرىمانلىق ئوبرازى مەركەزلىك ھالدا گەۋدىلەندۇرۇلگەن. چاشتانى ئىلىك بەگ خەلقنى بالايىئاپەتتىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن قەتئىي نىيەتكە كېلىپ، جىن-شولواستى، يەكچەشمىلەرنىڭ ھىيلە-گەر، ۋەھشىي كاتتىباشلىرى بىلەن كۈرەش قىلىپ، ئۇلارنى تەسلىم قىلىدۇ. بۇ ئارقىلىق خەلقنىڭ ۋەھشىي، ياۋۇز كۈچلەر ئۈستىدىن غەلىب... |
«ئۆگىنىشىمزنى ئۆزگەرتەيلى» ناملىق ماقالە ھەققىدە | «ئۆگىنىشىمىزنى ئۆزگەرتەيلى» ناملىق ماقالە ھەققىدە |
1. د<sup>ۇ</sup>ۋگىنىشىمىزنى<sub>تى</sub> ئۆزگەرتەيلى» ناملىق ماقالىىدە قانى داق مەسىلە شەرھىلەنگەن؟ ماقالىنىڭ مۇقەددىىمىە، ئاساسىي قىسىم ۋە خۇلاسە قىسىملىرىدا قانداق مەزمۇنلار ئوتتىۋرىىغا قويۇلغان؟ 2. ماقالىدە قانداق ئىستىلىستىكىلىق ۋاسىتتىلىەر قوللىنىلغان؟ بۇ ۋاسىتىلەر قانداق رول ئوينىغان؟ | 1. «ئۆگىنىشىمىزنى ئۆزگەرتەيلى» ناملىق ماقالىدە قانداق مەسىلە شەرھىلەنگەن؟ ماقالىنىڭ مۇقەددىمە، ئاساسىي قىسىم ۋە خۇلاسە قىسىملىرىدا قانداق مەزمۇنلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان؟ 2. ماقالىدە قانداق ئىستىلىستىك ۋاسىتىلەر قوللىنىلغان؟ بۇ ۋاسىتىلەر قانداق رول ئوينىغان؟ |
1. ماۋ زېدۇڭ (1893 – 1976) نىڭ «ئۆگىنىشىمىزنى ئۆزگەرتەيلى» دېگەن بۇ ماقالىسى (1941) دا ئەيىنىي دەۋر-دىكى شارائىتنىڭ، ئىنقىلابنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن، سۇبيېڭ تىۋىزمىلىق خاھىشنى تۈگىتىش زۆرۈرىيىتى تۈپەيلىدىن پۈتۈن يارتىيە ئاچىدە ئۆگىنىش ئۇسۇلى ۋە ئۆگىنىش تىۋزۇمىسنى، ئىستىلىنى ئۆزگەرتىش مەسىلىسى شەرھىلەنگەن. ماقيالىينىىڭ ... | 1. ماۋ زېدۇڭ (1893-1976) نىڭ «ئۆگىنىشىمىزنى ئۆزگەرتەيلى» دېگەن بۇ ماقالىسى (1941) دا ئەينى دەۋردىكى شارائىتنىڭ، ئىنقىلابنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن، سۇبيېكتىۋىزملىق خاھىشنى تۈگىتىش زۆرۈرىيىتى تۈپەيلىدىن پۈتۈن پارتىيە ئىچىدە ئۆگىنىش ئۇسۇلى ۋە ئۆگىنىش تۈزۈمىنى، ئىستىلىنى ئۆزگەرتىش مەسىلىسى شەرھىلەنگەن. ماقالىنىڭ مۇقەددىمە قى... |
2. ماقالىدە مەركىزىي نۇقتىئىنەزەرنى ئەتراپلىق ئاساسە لا, بىلەن ئىسپاتلاش جەريانىدا ئوخشىتىش (دكۆزنى يۇملۇۋب لمپ قۇشقاچ تۇتۇش»، دقارىغۇدەك تىمىسقىلان بېلىق تۇتۇش»، رنىشان»، «ئوق»… دېگەنگە ئوخشاش)، سېلىشتۇرۇش (ئىككىسى خىل ئۆگىنىش ئىستىلى)، جۇيلەشتۇرۇش (يــەنــى دۇيــلــيــەن: رتامدا ئۆسكەن قومۇشنىڭ بېشى ئېغىر، تۇۋى ئاجىز... | 2. ماقالىدە مەركىزىي نۇقتىئىنەزەرنى ئەتراپلىق ئاساسلا، بىلەن ئىسپاتلاش جەريانىدا ئوخشىتىش («كۆزنى يۇملۇۋپ لامپا قۇشقاچ تۇتۇش»، «قارىغۇدەك تىمىسقىلا بېلىق تۇتۇش»، «نىشان»، «ئوق»… دېگەنگە ئوخشاش)، سېلىشتۇرۇش (ئىككىسى خىل ئۆگىنىش ئىستىلى)، جۇپلەشتۇرۇش (يەنى دۇيۇن: «تامدا ئۆسكەن قومۇشنىڭ بېشى ئېغىر، تۇۋى ئاجىز، يىلتىزى تېي... |
### دەلىللەشنىڭ ئۇسۇللىرى ھەققىدە | ### دەلىللەشنىڭ ئۇسۇللىرى ھەققىدە |
دولىللەش دېگەن ئېمە؟ دولىللەشنىڭ قانداق ئۇسۇللىرى بار؟ چۈشەندۇرۇڭ. دەلىللەشنىڭ قانداق رولى بار؟ شەرھىلىەش (ئاساسلاش)، خاتا نۇقتىئىنەزەرگە رەددىيە بېرىش جەريانىدا قوللىنىلىدىغان لوگىكىلىىق ئۇسىۇل دەلىسلىلىەش دىيىلىدۇ. | دەلىللەش دېگەن نېمە؟ دەلىللەشنىڭ قانداق ئۇسۇللىرى بار؟ چۈشەندۈرۈڭ. دەلىللەشنىڭ قانداق رولى بار؟ شەرھىلەش (ئاساسلاش)، خاتا نۇقتىئىنەزەرگە رەددىيە بېرىش جەريانىدا قوللىنىلىدىغان لوگىكىلىق ئۇسۇل دەلىللەش دىيىلىدۇ. |
دولىللەشنىڭ تۆۋەندىكىدەك ئۇسۇللىرى بار. (1) تىسىل مىساللار ئارقىلىق دەلىللەش ئۇسۇلى سە بۇ خىل ئۇسۇلدا شۇ ماقالىنىڭ مەركىزىي نۇقتىئىنەزەرىنى يېتەرلىك ئاساسلار بىلەن گىەۋدىلەندۇرىدىغان تىپىك مىساللار كەلىتۇرۇلىيدۇ. مەسىلەن، تاۋجۇنىڭ ديۇكسەك غايە، ئەسىرىدە تارىختا ئىۆتىنكەن بىمىر بۆلۈك شەخسلەر ۋە ئۇلارنىڭ غايىسى مىسال كەل... | دەلىللەشنىڭ تۆۋەندىكىدەك ئۇسۇللىرى بار. (1) تىپىك مىساللار ئارقىلىق دەلىللەش ئۇسۇلى — بۇ خىل ئۇسۇلدا شۇ ماقالىنىڭ مەركىزىي نۇقتىئىنەزەرىنى يېتەرلىك ئاساسلار بىلەن كۈچەيدۈرىدىغان تىپىك مىساللار كەلتۈرۈلىدۇ. مەسىلەن، «تالانتنىڭ يۇكسەك غايىسى» ماقالىسىدە تارىختا ئۆتكەن بارمە پولات شەخسلەر ۋە ئۇلارنىڭ غايىسى مىسال كەلتۈرۈل... |
. ئومۇمەن ئالغاندا بىر پارچە مۇھاكىمە ماقالىسىدە بۇ خىل ئۇسۇللارنىڭ ھەممىسى قوللىنىلىشىمۇ ياكى بىرنەچچىسى قوللىد نىلىشىمۇ ۋە ياكى بىرى ئاساس، باشقىلىرى قوشۇمچبە قىلىپ قوللىنىلىشىمۇ مۇمكىن. | ئومۇمەن ئالغاندا بىر پارچە مۇھاكىمە ماقالىسىدە بۇ خىل ئۇسۇللارنىڭ ھەممىسى قوللىنىلىشىمۇ ياكى بىرنەچچىسى قوللىنىلىشىمۇ ۋە ياكى بىرى ئاساس، باشقىلىرى قوشۇمچە قىلىپ قوللىنىلىشىمۇ مۇمكىن. |
دەلىللەشنىڭ يۇقىرىقى ئۇسۇللىرىنى ئۆكىنىشنىڭ رولىي شۇكى: (1) بىز بۇ خىل ئۇسۇللارنى توغرا ئىگىلىسەك ئوقۇغان مۇھاكىمە خاراكتېرلىك ماقالىلەرنى توغرا، ئەتراپلىق تەھلىىل قىلالايمىز. شۇ ماقالىلەرنىڭ كومپوزىتسىيىسى (قۇرۇلمىسى) ۋە يېزىلىش جەھەتتىكى ماھارەتلىرىنى توغرا ئىگىلىيىەلىەيىمىز. (2) يازغان مۇھاكىمە ماقالىلىرىمىزدە بۇ خى... | دەلىللەشنىڭ يۇقىرىقى ئۇسۇللىرىنى ئۆگىنىشنىڭ رولى شۇكى: (1) بىز بۇ خىل ئۇسۇللارنى توغرا ئىگىلىسەك ئوقۇغان مۇھاكىمە خاراكتېرلىك ماقالىلەرنى توغرا، ئەتراپلىق تەھلىل قىلالايمىز، شۇ ماقالىلەرنىڭ كومپوزىتسىيىسى (قۇرۇلمىسى) ۋە يېزىلىش جەھەتتىكى ماھارەتلىرىنى توغرا ئىگىلىيەلەيمىز. (2) يازغان مۇھاكىمە ماقالىلىرىمىزدە بۇ خىل ئۇس... |
قاراخانىلار دەۋرىدىكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ھەققىدە | ## قاراخانىلار دەۋرىدىكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ھەققىدە |
1. قاراخانىلار دەۋرىدىكى ئەدەبىيات نېمەئۇچۇن دخاقا ـ نىيە ئەدەبىياتى» دەپ ئاتالغان؟ قاراخىانىىلار دەۋرىىدىىكىي شەھەر مەدىنىيىتى ۋە دۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتىنى، قسانىداق بارلىققا كەلگەن؟ شۇ دەۋردە قانداق ئىلىملەر راۋاجىلانىغان؟ ئۇنىڭ ۋەكىللىرى كىملەر؟ 2. قاراخـانىلار دەۋرىدىكى مـەدە-نىيەن ۋە ئەدەبىيات نېمە ئۇچۇن دقەشقەرى... | 1. قاراخانىلار دەۋرىدىكى ئەدەبىيات نېمەئۇچۇن «خاقانىيە ئەدەبىياتى» دەپ ئاتالغان؟ قاراخانىلار دەۋرىدىكى شەھەر مەدەنىيېتى ۋە ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيېتى قانداق بارلىققا كەلگەن؟ شۇ دەۋردە قانداق ئىلىملەر راۋاجلانغان؟ ئۇنىڭ ۋەكىللىرى كىملەر؟ 2. قاراخانىلار دەۋرىدىكى مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىيات نېمە ئۇچۇن «قەشقەرىيە دەۋرى» دەپ ئات... |
1. قــاراخانـــلار خانلىقى X ئەسىردىن XIII ئەسىرگىچە شىنجاڭنىڭ جەنۇبىي ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا دەۋر سۈرگەن تۇنجى تبۇرك ئۇيغۇر ئىسلام خانلىقى (ئەسكەرتىش: بۇ يەردە تىسلغنا ئېلىنغان «x ئەسىر» قاراخانىلار خانلىقىنىڭ قۇرۇلغان ۋاقتىغا ئەمەس، بەلكى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىنىكى دەۋ. رىگە قارىتىلغان) بولۇپ، ئۇيغۇرلار تارى... | 1. قاراخانىلار خانلىقى X ئەسىردىن XIII ئەسىرگىچە شىنجاڭنىڭ جەنۇبىي ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا دەۋر سۈرگەن تۇنجى تۈرك ئۇيغۇر ئىسلام خانلىقى (ئەسكەرتىش: بۇ يەردە تىزىلغا ئېلىنغان «X ئەسىر» قاراخانىلار خانلىقىنىڭ قۇرۇلغان ۋاقتىغا ئەمەس، بەلكى ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىنكى دەۋرىگە قارىتىلغان) بولۇپ، ئۇيغۇرلار تارىخىدا ناھ... |
قاراخانىلار خانلىقى قۇرۇلۇشى بىلەن بۇ خانلى<mark>لى دائ</mark>ىد رىسىدە ياشىغۇچى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي تىۇر-مۇشىدا تۈن ئۆزگىرىشلەر يۇز بېرىدۇ. تارقاق ۋە كىۆچمىەن قەبىلىلەر بارا ــ بارا شەھەر ۋە يېزا ــ قىشلاقلاردا ئولتىۋراقـ لمشىپ، بۇ يەردە ياشىغۇچى يەرلىك خەلقلەر بىلەن بىرلىكتە دېھقانچىلىق، قول سانائىتىنى... | قاراخانىلار خانلىقى قۇرۇلۇشى بىلەن بۇ خانلىق دائىرىسىدە ياشىغۇچى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي تۇرمۇشىدا چوڭ ئۆزگىرىشلەر يۇز بېرىدۇ. تارقاق ۋە كۆچمەن قەبىلىلەر بارا بارا شەھەر ۋە يېزا قىشلاقلاردا ئولتۇراقلىشىپ، بۇ يەردە ياشىغۇچى يەرلىك خەلقلەر بىلەن بىرلىكتە دېھقانچىلىق، قول سانائەتنى گۈللەندۈرىدۇ. شەھەرلەر بىلەن ... |
ئۇلارنىڭ مەدەنىي ھاياتىدا ئۆزگىرىش ياسايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىيىلىك ئۇيىغىۇر مەدەنىيىتى ۋە ئەدەبىياتىي ئەرەب، يارس ئەدەبىياتىنىڭ تەسىرىگىمۇ مەلۇم دەرىجىدە ئۇچرايدۇ. شۇنداق قىلىپ بۇ بىر يېڭى تارىخىي دەۋردە ئۇيغۇرلارنىڭ يېڭىچەبىر مەدەنىيىتى، يەنى «ئۇيغۇر ئاسلام مەدەنىيىتى» بارلىققا كېلىدۇ، شۇنداقلا قەشقەر بىر مەدەنىيەن مەركى... | ئۇلارنىڭ مەدەنىي ھاياتىدا ئۆزگىرىش ياسايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرلە ئۇيغۇر مەدەنىيېتى ۋە ئەدەبىياتى ئەرەب، پارس ئەدەبىياتىنىڭ تەسىرىگىمۇ مەلۇم دەرىجىدە ئۇچرايدۇ. شۇنداق قىلىپ بۇ بىر يېڭى تارىخىي دەۋردە ئۇيغۇرلارنىڭ يېڭىچە بىر مەدەنىيېتى، يەنى «ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيېتى» بارلىققا كېلىدۇ، شۇنداقلا قەشقەر بىر مەدەنىيەت مەركىزىگە... |
2. X ئەسىمىرنىىڭ بېشىدىن باشلاي قاراخانىيلار دەۋ-رىنىڭ خانلىرى يەن ــ مەدەنىيەتكە ئېتىبار بەرگەن. بولۇپمۇ مەسچىت، قەڭ، شەھەر قۇرۇلۇشىغا، مەدرىسلەرنى تىمشكىنىل قىلىشقا ئالاھىدە ئەھمىيەن بەرگەن. شۇ دەۋردىسكى مەدەنىيەن مەركىزى ھېسابلانغان قەشقەردە بۇنداق يائالىيەتلەر ناھايىتىي كۇچلۇك بولغان. ساراي ئەتراپىغا شائىرلار، ئالى... | 2. X ئەسىرنىڭ بېشىدىن باشلاپ قاراخانىلار دەۋرىنىڭ خانلىرى پەن مەدەنىيەتكە ئېتىبار بەرگەن، بولۇپمۇ مەسچىت، كەرز، شەھەر قۇرۇلۇشىغا، مەدرىسىلەرنى تىكشىنىشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن. شۇ دەۋردىكى مەدەنىيەت مەركىزى ھېسابلانغان قەشقەردە بۇنداق پائالىيەتلەر ناھايىتى كۈچلۈك بولغان. ساراي ئەتراپىغا شائىرلار، ئالىملارنى توپلاپ ئ... |
ابۇ دەۋر ئەدەبىي تىلى قەدىمكى ئورخۇن ئەدەبىي تىنلىد ھەن ئانچە كۆپ پەرقلەنمەيدۇ. ئەرەب، پارس تىلىنىنىڭ تەست رىگە تېخى دېيەرلىك ئۇچرىمىغان اساپ ۋە نەپىس بىر تۇر-215كىنى تىل ئىدى. بۇ تىلنى مەھمۇد قەشقەرى رخاقانىيە تىلى، ئەھمەد ياۋكنىەكى «قەشقەر تىلى» دەپ ئاتىغان. | بۇ دەۋر ئەدەبىي تىلى قەدىمكى ئورخۇن ئەدەبىي تىلىدىن ھېچ ئانچە كۆپ پەرقلەنمەيدۇ. ئەرەب، پارس تىلىنىڭ تەسىرىگە تېخى دېيەرلىك ئۇچرىمىغان ساپ ۋە نەپىس بىر تۈركىي تىل ئىدى. بۇ تىلنى مەھمۇد قەشقىرى «خاقانىيە تىلى»، ئەھمەد ياسەۋى «قەشقەر تىلى» دەپ ئاتىغان. |
3. بۇ دەۋردە يېڭى بىر گۈللىنىشكە ئېرىشكەن ئۇيىغىۇر ئەدەبىياتى ئۆزىدە بىر تارىخىي جەرياننى بېسىپ ئىۆتىكىەن ئۇيغۇر كىلاسسىڭ ئەدەبىياتىنىڭ داۋامى ۋە يېڭى بىر دەۋردىـ **كى** تەرەققىياتى بولۇپ، قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ئەنئەنىت سىنىڭ ئۈستىگە قۇرۇلغان. شۇڭا بۇ دەۋر ئەدەبىيـاتــىنـى ـــ ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ ئېسىل ئە... | 3. بۇ دەۋردە يېڭى بىر گۈللىنىشكە ئېرىشكەن ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ئۆزىدە بىر تارىخىي جەريانى بېسىپ ئۆتكەن ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ داۋامى ۋە يېڭى بىر دەۋردىكى تەرەققىياتى بولۇپ، قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ئەنئەنىسىنىڭ ئۈستىگە قۇرۇلغان. شۇڭا بۇ دەۋر ئەدەبىياتىنى — ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ ئەسىل ئەنئەنىسى، ئىسلام دىنى... |
مەھمۇد قەشقەرىنىڭ ھاياتى \_ پائالىيىتى ھەققىدە | ## مەھمۇد قەشقىرىنىڭ ھاياتى پائالىيىتى ھەققىدە |
1. مەھمۇد قەشقەرى كىم؟ ئۇنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىنى شۇزلەڭ. | 1. مەھمۇد قەشقىرى كىم؟ ئۇنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالىنى سۆزلەڭ. |
2. مەھمۇد قەشقەرى ياشىلغان دەۋر قىانىداق دەۋر ئىدى؟ ئۇنىڭ ئىلىم ــ مەرىپەن ئىگىلىشىد**ە شۇ ۋاقىت**ىتىــكــى دەۋر شارائىتى، ئائىلىسى ۋە ئۆزىنىڭ تىرىشچانلىقىي قىانىداق رول ئوينىغان؟ | 2. مەھمۇد قەشقىرى ياشىغان دەۋر قانداق دەۋر ئىدى؟ ئۇنىڭ ئىلىم مەرىپەت ئىگىلىشىدە شۇ ۋاقىتتىكى دەۋر شارائىتى، ئائىلىسى ۋە ئۆزىنىڭ تىرىشچانلىقى قانداق رول ئوينىغان؟ |
1. مەھمىۋە بىننىي ھۇسەيىىن قىەشقىەرى X ئەسىىردە ياشاپ. ئىلمىي ئەمگەكلەر بىلەن شۇغۇللانغان مەشھۇر ئۇيغىۇر ئالىمى، جاھان تۇركولوگىيە ئىلمىنىڭ ۋە سېلىشتۇرما تىاشۇناسە لىق ئىلمىنىڭ ئاساسچىسىدۇر. ئۇ تەخمىنەن 1028 - يىللىرى ئەتراپىدا قاراخانىلار سۇلالىسىنىڭ پايتەختلىرىدىن بىرى بول خان قەشقەر شەھىرىگە تەۋە ئويال يېزىسىنىڭ ئاز... | 1. مەھمۇد بىن ھۇسەيىن قەشقىرى X ئەسىردە ياشاپ ئىلمىي ئەمگەكلەر بىلەن شۇغۇللانغان مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىمى، جاھان تۈركولوگىيە ئىلمىنىڭ ۋە سېلىشتۇرما تىلشۇناسلىق ئىلمىنىڭ ئاساسچىسىدۇر. ئۇ تەخمىنەن 1008 - 1105 يىللىرى ئەتراپىدا قاراخانىلار سۇلالىسىنىڭ پايتەختلىرىدىن بىرى بولغان قەشقەر شەھىرىگە تەۋە ئويال يېزىسىنىڭ ئورزىخ كەنت... |
مەھمۇد قەشقەرى باشلانغۇچ مەلۇماتىننىي ئائىلىلىدە ۋە قوپالئازىختا ئالغان، ئوتتۇرا ۋە ئالىي مەلۇماتنى قەشقەردىكىي شەيخ ئىمام زاھىدەھۇسەيىن ئىبنى خەلەق كاشىغەرى مۇددەرىسلىك قىلغان «مەدرىسەئىي ھامىدىيە»دە ۋە شۇ چاغلاردا پۇتۇن شەرق دۇنياسىغا مەشھۇر بولغان ھەدرىسەئىي ساچىيىە، دە ئالىغىان. بۇ ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا ئىسلام ئەق... | مەھمۇد قەشقىرى باشلانغۇچ مەلۇماتنى ئائىلىدە ۋە قوشنا ئورزىختا ئالغان، ئوتتۇرا ۋە ئالىي مەلۇماتنى قەشقەردىكى شەيخ ئىمام زاھىد ھۇسەيىن ئىبن خەلەف كاشىغەرى مۇددەرىسلىك قىلغان «مەدرىسەئى ھامىدىيە»دە ۋە شۇ چاغلاردا پۈتۈن شەرق دۇنياسىغا مەشھۇر بولغان «مەدرىسەئى ساچىيە»دە ئالغان. بۇ ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدا ئىسلام ئەقىدىلىرىنى ... |
ئالىمنىڭ ئاتىسى ھۇسەيىن ئىبىنى مۇھىەممىەد 1058 – يىلى ئوردىدا يۈز بەرگەن بىر قېتىملىق قىرغىنچىلىقىتا قىازا تاپقان. بەختكە يارىشا ئالىم بۇ قىرغىنچىلىق ئىچىسىدە ئامان قالغان. شۇنىڭدىن كېيىن ئالىم 1058 — 1059 - يىللىىرى ئەتراپىدا ئۆز يۇرتىدىن ئايرىلىپ، تۈركىي خەلقلەر ياشاۋاتقان نۇرغۇنلىغان شەھەرلەرنى، يېزا ــ قىشلاقلارنى،... | ئالىمنىڭ ئاتىسى ھۇسەيىن ئىبنى مۇھەممەد 1058 – يىلى ئوردىدا يۈز بەرگەن بىر قېتىملىق قىرغىنچىلىقتا قازا تاپقان. بەختكە يارىشا ئالىم بۇ قىرغىنچىلىق ئىچىدە ئامان قالغان. شۇنىڭدىن كېيىن ئالىم 1058 — 1059 - يىللىرى ئەتراپىدا ئۆز يۇرتىدىن ئايرىلىپ، تۈركىي خەلقلەر ياشاۋاتقان نۇرغۇنلىغان شەھەرلەرنى، يېزا ــ قىشلاقلارنى، بىپايان... |
ئالىم 1118 ـ يىللىرى ئەتراپىدا 89 يېشىدا باغداتتىـن قەشقە,گە قايتىپ كېلىپ، كىندىك قېنى تۆكۈلگەن ئانا ماكانى ئويالىغا ئورۇنىلاشىقان. ئۇمئوپالغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، «مەدرىسلەئىسى مەھمۇدىيە» دەن ئاتالغان بىر مەدرىسى بىنسنا قىلىپ، ئۇنىڭدا سەككىز يىل مۇددەرىسلىك قىلغان ۋە ھەرقايسى تەرەپلەردىن ئالاھىدە مەلۇماتلىق نۇرغۇن ... | ئالىم 1118 ـ يىللىرى ئەتراپىدا 89 يېشىدا باغداتتىن قەشقەرگە قايتىپ كېلىپ، كىندىك قېنى تۆكۈلگەن ئانا ماكانى ئويالىغا ئورۇنلاشقان. ئۇ ئۆز يۇرتىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن، «مەدرىسەي مەھمۇدىيە» دەپ ئاتالغان بىر مەدرىسە بىنا قىلىپ، ئۇنىڭدا سەككىز يىل مۇدەررىسلىك قىلغان ۋە ھەرقايسى تەرەپلەردىن كەلگەن ئالاھىدە مەلۇماتلىق نۇرغۇ... |
2. مەھمۇد قەشقەرى ياشىغان ئىجتىمائىي شارائىتىتىــن قارىغاندا، بۇ دەۋر قاراخانىلار تەۋەلىكىدە ئىلىم ــ مـەرىيــەت يۇكسەلگەن دەۋر بولۇپ، ئالىمنىڭ بوۋىسى مۇھەمىمبەد بىنىن يۇسۇپ ۋە بولۇپمۇ ئۇنىڭدىن كېيىنكى ھەسەن بىن سۇلايىمان قاتارلىقلار قاراخانىلار ھاكىمىيىتىدە ئىلىم ــ مـەرىپـەتـــَــىڭ ھامىيسى بولغان شەخسلەر ئىدى. بۇندا... | 2. مەھمۇد قەشقەرى ياشىغان ئىجتىمائىي شارائىتنى قارىغاندا، بۇ دەۋر قاراخانىلار تەۋەلىكىدە ئىلىم ــ مەرىپەت يۇقسەلگەن دەۋر بولۇپ، ئالىمنىڭ بوۋىسى مۇھەممەد بىن يۇسۇپ ۋە بولۇپمۇ ئۇنىڭدىن كېيىنكى ھەسەن بىن سۇلايمان قاتارلىقلار قاراخانىلار ھاكىمىيىتىدە ئىلىم ــ مەرىپەتنىڭ ھامىيسى بولغان شەخسلەر ئىدى. بۇنداق شەرت ــ شارائىت م... |
ئائىلىۋى ھاياتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئالىمنىڭ ئانا تەرەپ بوۋىسى خوجا سەيىپىدىن ئوقۇمۇشلۇق كىشى بولۇپ، ئۆزىنىڭ 218يىردىسىيىر يىلارزەنتى بىۋېى رابىيىلىق كىچىگىدىن تارتىىيىلا ئەخلاقلىق،ئوقۇمۇشلۇق قىلىپ تەربىيىلىگەچكە، گۆز زامانىسىغانىس بەتەن ئالىي مەلۇماتلىق، زېرمڭ ئايال بولۇن يېتىشكەن بۇبى رابىيە ئوغلى مەھمۇدنى كىچىكىدىن ئ... | ئائىلىۋى ھاياتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئالىمنىڭ ئانا تەرەپ بوۋىسى خوجا سەيىپىدىن ئوقۇمۇشلۇق كىشى بولۇپ، ئۆزىنىڭ يىردىشى يىللىك ئەر بالىسى رابىيىنى كىچىكىدىن تارتىپلا ئەخلاقلىق، ئوقۇمۇشلۇق قىلىپ تەربىيىلەشكە، زامانىسىغا ناسبەتەن ئالىي مەلۇماتلىق، زېرەك ئايال بولۇپ يېتىشكەن بۇبى رابىيە ئوغلى مەھمۇدنى كىچىكىدىن ئەتراپلىق ماھا... |
@ بارىسخان ــــ قاراخانىلارنىڭ چوڭ شەھەرلىرىدىن بىرى. ئىسسىق كۆلنىڭ بويىغا جايلاشقان قەدىمىي شەھەر بولۇپ. ھازىر خارابىسى بار. ∕ √«تۇركىي تىللار دىۋانى» ۋە ئۇنىڭدىس دەرسلىتككە كىرگۈزۈلگەن «پەند \_ نەسىھەتلەر» ھەققىدە | @ بارىسخان ــــ قاراخانىلارنىڭ چوڭ شەھەرلىرىدىن بىرى. ئىسسىق كۆلنىڭ بويىغا جايلاشقان قەدىمىي شەھەر بولۇپ، ھازىر خارابىسى بار. «تۈركىي تىللار دىۋانى» ۋە ئۇنىڭدىن دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن «پەند ــ نەسىھەتلەر» ھەققىدە |
1. «تۈركىي تىللار دىۋانى» ئەسىرى قاچان، قەيەرلەردە نەشىر قىلىنىپ ساقلانغان؟ 2. «دىۋان» قانداق زۆرۈرىيەت ۋە مەقسەن بىلەن يېزىلغان؟ 3. دەبۋان،نىڭ ئۇلۇغ ئەھمىيىتىن نېمىدىن ئىبارەت؟ 4. ددىۋان، دىكى ئەدەبىي پارچىلار ئاساسەن نەچچە قىسىمدىن تۈزۈلگەن؟ 5. ئېمە ئۇچۇن «تۈركىي تىلىلار دىۋانىي يالغۇز ئۇيغۇر خەلقىنىڭلا ئەمەس، بەلكى ... | 1. «تۈركىي تىللار دىۋانى» ئەسىرى قاچان، قەيەردە نەشىر قىلىنىپ ساقلانغان؟ 2. «دىۋان» قانداق زۆرۈرىيەت ۋە مەقسەت بىلەن يېزىلغان؟ 3. دىۋاننىڭ ئۇلۇغ ئەھمىيىتى نېمىدىن ئىبارەت؟ 4. دىۋاندىكى ئەدەبىي پارچىلار ئاساسەن نەچچە قىسىمدىن تۈزۈلگەن؟ 5. نېمە ئۈچۈن «تۈركىي تىللار دىۋانى» يالغۇز ئۇيغۇر خەلقىنىڭلا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن تۈرك... |
1. مەھمۇد قەشقەرى دتۇركىي تىللار دىۋانى، نىىڭ بى رىنچى نۇسخىسىنى باغداتتا تۇرغان مەزگىللىرى ئىچىدە 1072— 1074 – يىللىرى يېزىپ پۇتتۇرگەن. 1074 –يىلدىن 1076– يىلىغىچە ددىۋان،نى قايتا تەكشۇرۇپ، تۇزىتىپ، تولىۇقىلاپ تۈگەتكەندىن كېيىن ئابباسىلار خەلىپىلىكىنىڭ 27 ــ خەلىيىسى ئوبۇلقاسىم ئابدۇللا بىننى مۇھەممەدىل مۇقەددەس بىئەم... | 1. مەھمۇد قەشقەرى «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ بىرىنچى نۇسخىسىنى باغداتتا تۇرغان مەزگىللىرى ئىچىدە 1072— 1074 – يىللىرى يېزىپ پۈتتۈرگەن. 1074 –يىلدىن 1076– يىلىغىچە دىۋاننى قايتا تەكشۇرۇپ، تۇزىتىپ، تولۇقلاپ تۈگەتكەندىن كېيىن ئابباسىلار خەلىپىلىكىنىڭ 27 ــ خەلىفىسى ئۇبۇلقاسىم ئابدۇللا بىنى مۇھەممەدىل مۇقەددەس بىئەمۇرۇللاھق... |
بۇ ئەسەرنىڭ 1266 – يىلى مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى ئەبۇلفەتى دېگەن كىشى تەرىپىدىن كۆچۈرۈلگەن قولياز۔ ما نۇسخىسى ھازىرغىچە تۇركىيىنىڭ ئىستامبۇل مىللىي كۇتۇپخا۔ نىسىدا ساقلىنىپ كەلمەكتە. بۇ ئەسەرنسى 1917 — 1919 – يىللىرى تۈركىيىلىك كىلسىلى رىغئەت ئۇچ توم قىلىپ نەشىر قىلغان. ددىۋان» نىڭ تۈركچە تەرجىمىسى 1939 — 1941 —ي... | بۇ ئەسەرنىڭ 1266-يىلى مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى ئەبۇلفەتح دېگەن كىشى تەرىپىدىن كۆچۈرۈلگەن قوليازما نۇسخىسى ھازىرغىچە تۈركىيەنىڭ ئىستامبۇل مىللىي كۇتۇپخانىسىدا ساقلىنىپ كەلمەكتە. بۇ ئەسەرنى 1917-1919-يىللىرى تۈركىيىلىك كىلىسلى رىفئەت ئۈچ توم قىلىپ نەشىر قىلغان. «دىۋان»نىڭ تۈركچە تەرجىمىسى 1939-1941-يىللىرى بەسىم ئا... |
2. مەھمۇد قەشقەرى ياشانىغان مەزگىللىەردە ياشىغان باغدات شەھىرى ئەرەبلەر بىلەن تۈركىي خەلقاەرنىڭ ئىقتىسادىي. سىياسىي ۋە مەدەنىي جەھەتلەردە ئۆزئارا ئۇچرىشىش6ق تەسىر كۆرسىتىشىشىدە مۇھىم ئورۇن تۇتقانىدى. شۇڭلاشقا تۈركىي تىل مەھمۇد قەشقەرى ئۆزى ئېيتقاندەك ھئەرەب تىلى بىلەن بەيگى گە چۈشكەن، ۋە ئورنى كۆتۈرۈلگەنىدى. شۇڭا ئەرەب... | 2. مەھمۇد قەشقەرى ياشىغان مەزگىللەردە ياشىغان باغدات شەھىرى ئەرەبلەر بىلەن تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە مەدەنىي جەھەتلەردە ئۆزئارا ئۇچرىشىش ۋە تەسىر كۆرسىتىشىدە مۇھىم ئورۇن تۇتقان ئىدى. شۇڭلاشقا تۈركىي تىل مەھمۇد قەشقەرى ئۆزى ئېيتقانىدەك «ئەرەب تىلى بىلەن بېرىگە چۈشكەن، ۋە ئورنى كۆتۈرۈلگەن» ئىدى. شۇڭا ئەرەب... |
3. «تۈركىي تىللار دىۋانى» شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۇركىي قەبىلىلەر تىللىرىنىڭ چوڭ قامۇسى. ئۇ ئىنتايىن كەڭ ساھەنى(مەزمۇننى) ئۆزئىچىگە ئالغان. @«دىۋان» دا قەدىمكى تۈركىي قەبىلىلەر ئىشلىتىپ كـەلگـەن ھەممە سۆزلۈكلەر دېگۈدەك كرامماتىكىلىق خۇسۇسىسيەتىلىىرى بىلەن كەڭ ۋە ئىلمىي ئاساستا شەرھىلەپ بېرى... | 3. «تۈركىي تىللار دىۋانى» شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۇركىي قەبىلىلەر تىللىرىنىڭ چوڭ قامۇسى. ئۇ ئىنتايىن كەڭ ساھەنى (مەزمۇننى) ئۆز ئىچىگە ئالغان. ① «دىۋان»دا قەدىمكى تۈركىي قەبىلىلەر ئىشلىتىپ كەلگەن ھەممە سۆزلۈكلەر دېگۈدەك گرامماتىكىلىق خۇسۇسىيەتلىرى بىلەن كەڭ ۋە ئىلمىي ئاساستا شەرھىلەپ بېرىلگە... |
ئومۇمەن ئالغاندا «تۈركىي تىللار دىۋانى» ئۆز دەۋرىنىڭ مەدەنىي ھاياتىدا ۋە تىلشۇناسلىق تارىخىدا مىسلىسىز زور ئە-مۇنە بولۇپلا قالماي، بۈگۈنكى ئىلىم دۇنىياسىدىسمۇ غىايىغت زور مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئەسەر بولۇپ تونۇلماقتا. چاۋنكى ئۇلۇغ ئالىم مەھمۇد قەشقەرى ئۆزىنىڭ بۇ ئەسىمىرى بىياسەن تىلشۇناسلىقنىڭ تۇنجى ئۇستازى ۋە تۈركولوگى... | ئومۇمەن ئالغاندا «تۈركىي تىللار دىۋانى» ئۆز دەۋرىنىڭ مەدەنىي ھاياتىدا ۋە تىلشۇناسلىق تارىخىدا مىسلىسىز زور ئەسەر بولۇپلا قالماي، بۈگۈنكى ئىلىم دۇنياسىدىمۇ غايەت زور مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئەسەر بولۇپ تونۇلماقتا. چۈنكى ئۇلۇغ ئالىم مەھمۇد قەشقەرى ئۆزىنىڭ بۇ ئەسىرى بىلەن تىلشۇناسلىقنىڭ تۇنجى ئۇستازى ۋە تۈركولوگىيە پېنىگە ئ... |
4. دىۋاندىكى ئەدەبىي پارچىلار ئاساسەن ئىككى قىسىما ىدىن يەنى خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ۋە يازما ئەدەبىيات نەمۇ-نىلىرىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تۈزۇلگەن. يەنىي ئۇلۇغ ئالىم ئۆز كىتابىدا قەدىمكى دەۋر ۋە ئوتتۇرا ئەسىرلەردىكى ئۇيا خۇرلارنىڭ، شۇنىڭدەك ئوتتۇرا ئاسىيادىسكى باشىقا تۇركىىسى خەلقلەرنــىڭ نۇرغۇنلىغان شېئىر ــ قوشاقلى... | 4. دىۋاندىكى ئەدەبىي پارچىلار ئاساسەن ئىككى قىسىمدىن يەنى خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ۋە يازما ئەدەبىيات نەمۇنىلىرىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تۈزۇلگەن. يەنى ئۇلۇغ ئالىم ئۆز كىتابىدا قەدىمكى دەۋر ۋە ئوتتۇرا ئەسىرلەردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ، شۇنىڭدەك ئوتتۇرا ئاسىيادىكى باشقا تۇركىي خەلقلەرنىڭ نۇرغۇنلىغان شېئىر-قوشاقلىرى ۋە ناھايىتى گ... |
5. دتۇركىي تىللار دىۋانى» شۇ دەۋرنىڭ تىلى ۋە تارىد خىي توغرىسىدىكى قامۇس بولۇپلا قالماستىن، بىەلىكىي شىۇ دەۋر ئەدەبىياتىنىڭمۇ ئىخچام ئانتولوگىيىسىدۇر. شـەرقىي ياۋرو-پادىن تاكى يىراق شەرققىچە، ياۋروپا ــ ئاسىيانىڭ شىمـالـى، 223ئورۇنلاشقان بارلىق تۇركىي مىللەتلەر بۇنىڭدىن توققۇز ئەسىتر ئاۋۋال ياشىغان ئۇلۇغ ئالىم بىلەن پە... | 5. «تۈركىي تىللار دىۋانى» شۇ دەۋرنىڭ تىلى ۋە تارىخى توغرىسىدىكى قامۇس بولۇپلا قالماستىن، بەلكى شۇ دەۋر ئەدەبىياتىنىڭمۇ ئىختىم ئانتولوگىيىسىدۇر. شەرقىي ياۋروپادىن تاكى يىراق شەرققىچە، ياۋروپا-ئاسىيانىڭ شىمالى، ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىدا ئورۇنلاشقان بارلىق تۇركىي مىللەتلەر بۇنىڭدىن توققۇز ئەسىر ئاۋۋال ياشىغان ئۇلۇغ ئالىم بىلەن ... |
6. دينەنىد ــ نەسىمەتلەرەنىڭ 1 ــ 8 ــ 9 ـ كىۋيـ لېتلىرى قوشاق شەكلىدە، باشقا پارچىلار مەسنەۋى شېئىر شەك لمدە يېزىلغان. بۇ شېئىر \_ قوشاقلار دىۋاننىڭ ھىەرقـايـىسى بابلىرىدا مۇناسىپ ئورۇنلاردا مىسال ئېلىنىغىان جىايىلاردىس | 6. ۋەز-نەسىھەتلەردىن 1-8-9-چى بىيىتلىرى قوشاق شەكلىدە، باشقا پارچىلار مەسنەۋى شېئىر شەكلىدە يېزىلغان. بۇ شېئىر-قوشاقلار دىۋاننىڭ ھەرقايسى بابلىرىدا مۇناسىپ ئورۇنلاردا مىسال ئېلىنغان جايلاردا. |
ىسەنىدات نەسىمەن خاراكتېرىدىكى بۇ شېئىرات قوشاقلارد دا ئەۋلادلارغا، ئۆتكەن ئۇلۇغلارنىڭ نەسىھىتىگە قۇلاق سېلىپ، ئەخلاقلىق، پەزىلەتلىك بۇيۇك ئالىم بىولىۇپ، ئەل ئارىسىغا ئىلىم \_ مەرىپەت نۇرى تارقىتىش، بىلىم ئىگىلىرىنى ھـۆرمەتـ لەش، سۆزىنى ئاڭلاپ، پەزىلىتىنى ئۆزلەشتۈرۈش، ئىلىم ــ ھېك مەت ئىزدەش، مەغرۇرلۇق، ماختانچاقلىقتىن... | ۋەز-نەسىھەت خاراكتېرىدىكى بۇ شېئىر-قوشاقلاردا ئەۋلادلارغا، ئۆتكەن ئۇلۇغلارنىڭ نەسىھىتىگە قۇلاق سېلىپ، ئەخلاقلىق، پەزىلەتلىك بۈيۈك ئالىم بولۇپ، ئەل ئارىسىغا ئىلىم-مەرىپەت نۇرى تارقىتىش، بىلىم ئىگىلىرىنى ھۆرمەتلەش، سۆزىنى ئاڭلاپ، پەزىلىتىنى ئۆزلەشتۈرۈش، ئىلىم-ھېكمەت ئىزدەش، مەغرۇرلۇق، ماختانچاقلىقتىن ساقلىنىش، مال-دۇنيان... |
بۇ شېئىر – قوشاقلارنىڭ تۇزۇلۇشى ئىخچام، مىەزمۇنىي چوڭقۇر بولۇپ، مۇنداقلا قارىماققا «توخـۇ»، «قــىـرغـاۋۇل»، دتون»، مئاش»، مشۇرمەل»، مەرۋايىت، ھەققىدە سۆزلىنىۋات قاندەك قىلىنسىمۇ ئەمەلىيەتتە يۈكسەك بەدىئىيلىككە ئىگە قىلىنـ خان بۇ مەجازى ۋاسىتىلەر ئارقىلىق جوڭقۇر مەزمۇنلۇق يەلسە\_ پىۋى پىكىر ئوتتۇرىغا قويۇلغان. خەلق ئارى... | بۇ شېئىر-قوشاقلارنىڭ تۇزۇلۇشى ئىختىم، مەزمۇنى چوڭقۇر بولۇپ، مۇنداقلا قارىماققا «توختى», «قىرغاۋۇل», «تون», «ئاش», «شۇرمەل», «مەرۋايىت» ھەققىدە سۆزلىنىۋاتقاندەك قىلىنسىمۇ ئەمەلىيەتتە يۇقسەك بەدىئىيلىككە ئىگە قىلىنغان بۇ مەجازىي ۋاسىتىلەر ئارقىلىق چوڭقۇر مەزمۇنلۇق فەلسەفىۋى پىكىر ئوتتۇرىغا قويۇلغان. خەلق ئارىسىغا كەڭ تار... |
يۈسۈن خاس ھاجىپ ۋە ئۇنىڭ «قۇتادغۇ بىلمىك» داستانىدىن دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن يارچە ھەققىدە | يۇسۇپ خاس ھاجىپ ۋە ئۇنىڭ «قۇتادغۇ بىلىك» داستانىدىن دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن پارچە ھەققىدە |
1. يۇسۇپ خاس ھاجىپ كىم؟ ئۇنىڭ 5 تەرجىمىھالىنىنى سۇزلەڭ. 2. «قۇتادغۇبىلىك» نىڭ بىزگىچە قانچە خسل قول يازمىسى يېتىپ كەلگەن؟ ئۇلار قايسىلار؟ 3. دقۇتادغۇبىلىك، ئەسىرىنىڭ ئۇلۇغ ۋە خاسىيەتلىكلىكى نەدە؟ نېمە ئۇچۇن كىتاب شۇنچىلىك شۆھرەت قازانغان؟ 4. «قىۋتىادغۇبىلىك» ئەسىىرىد ﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﻧﯧﻤﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺑﺎﺭﻩﺕ؟ 5. «ﻗﯘﺗﺎﺩﻏﯘﺑﯩﻠﯩ... | 1. يۇسۇپ خاس ھاجىپ كىم؟ ئۇنىڭ تەرجىمىھالىنى سۆزلەڭ. 2. «قۇتادغۇبىلىك»نىڭ بىزگىچە قانچە خىل قوليازما نۇسخىسى يېتىپ كەلگەن؟ ئۇلار قايسىلار؟ 3. «قۇتادغۇبىلىك» ئەسىرىنىڭ ئۇلۇغ ۋە خاسىيەتلىكلىكى نەدە؟ نېمە ئۈچۈن كىتاب شۇنچىلىك شۆھرەت قازانغان؟ 4. «قۇتادغۇبىلىك» ئەسىرىنىڭ تارىخىي قىممىتى نېمىدىن ئىبارەت؟ 5. «قۇتادغۇبىلىك» ئە... |
1. يۇسۇن خاس ھاجىپ ــ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ X ئەسىر-دە ياشىغان بىۇيۇڭ مۇتەپەكىكۇر شائىرى، مەشھۇر پەيلاسوپىي، ئالىمى، ئۆز دەۋرىنىڭ سىياسىي \_ ئىجتىمائىي ھاياتىدا ئىنتـا\_ يىن چوڭ رول ئوينىغان داڭلىق جامائەت ئەربابىدۇر. | 1. يۇسۇپ خاس ھاجىپ - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ XI ئەسىردە ياشىغان بۈيۈك مۇتەپەككۇر شائىرى، مەشھۇر فەيلاسوپى، ئالىمى، ئۆز دەۋرىنىڭ سىياسىي-ئىجتىمائىي ھاياتىدا ئىنتايىن چوڭ رول ئويناغان داڭلىق جامائەت ئەربابىدۇر. |
ئۇ تەخمىنەن 1018 - 1019 - يىللىرى قاراخانىىلار-نىڭ پايتەختلىرىدىن بىرى بولغان بالاساغۇن شەھىرىدە تۇغۇك خان ۋە قەشقەردە ياشاپ ئىلىم تەھسىل قىلغان ھەم ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان. 1069 – 1070 – يىسلىلسىرى 18 ئاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ، قاراخانىلار مەدەنىيىتى ۋە ئەدەبىياتىدىكى مۆجىزىلەرنىىڭ بىرى بىولغان نادىر ئەسەر ــ دقۇتادغۇب... | ئۇ تەخمىنەن 1018-1019-يىللىرى قاراخانىيلارنىڭ پايتەختلىرىدىن بىرى بولغان بالاساغۇن شەھىرىدە تۇغۇلغان ۋە قەشقەردە ياشاپ ئىلىم تەھسىل قىلغان ھەم ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان. 1069-1070-يىللىرى 18 ئاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ، قاراخانىيلار مەدەنىيىتى ۋە ئەدەبىياتىدىكى مۆجىزىلەرنىڭ بىرى بولغان نادىر ئەسەر - «قۇتادغۇبىلىك» (بەخت-سائ... |
2. دۆۋتادغۇبىلىك، نىڭ بىزگىچە ئۇچ خىل قىولىيازما نۇسخىسى يېتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ بىرى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىد قى بىلەن 1439 - يىلى ھىراتتا كۆچۈرۈلۈپ كىيىسىسىدەك نېمىس تۈركولوگلار تەرىپىدىن ۋېناغا ئېلىپ كېتىلگەن ھىرات ياكى ۋېنا ئۇسخىسى. ئىككىنچىسى، XJ ئەسىرنىڭ بىرىنچىيېرى خىدا ئەرەب يېزىقى بىلەن كۆچۈرۈلگەن، ھازىر قاھىرەدە ساق... | 2. «قۇتادغۇبىلىك»نىڭ بىزگىچە ئۈچ خىل قوليازما نۇسخىسى يېتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ بىرى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن 1439-يىلى ھىراتتا كۆچۈرۈلۈپ كىيىنكى يىللاردا نېمىس تۈركولوگلار تەرىپىدىن ۋېناغا ئېلىپ كېتىلگەن ھىرات ياكى ۋېنا نۇسخىسى. ئىككىنچىسى، XIV ئەسىرنىڭ بىرىنچى يېرىمىدا ئەرەب يېزىقى بىلەن كۆچۈرۈلگەن، ھازىر قاھىرەدە ساقل... |
3. دقۇتادغۇبىلىك، ئۆز زامانىسىدا دۆلەن باشقۇرۇشىنىڭ ئوبدان قوللانمىسى سۇپىتىدە شۆھرەت قازىنىپ داڭق چىقارغان، شۇڭا بۇ ئەسەر قايسى بادىشاھ ۋە قايسى ئەلگە يېتىپ بارسا، ئۇنىڭ خاسىيەتلىكلىكى ۋە گۈزەللىكى تۈپەيلىدىن شۇ ئەلنىڭ ھاكىم ۋە ئالىملىرى قوبۇل قىلىپ ئالاھىدە ناملارنى بىلەرگەن. چىنلىقلار دئەدەببۇل مبۇلۇك، زدۆلەت باشقۇر... | 3. قۇتادغۇبىلىك، ئۆز زامانىسىدا دۆلەت باشقۇرۇشىنىڭ ئوبدان قوللانمىسى سۈپىتىدە شۆھرەت قازىنىپ داڭق چىقارغان، شۇڭا بۇ ئەسەر قايسى پادىشاھ ۋە قايسى ئەلگە يېتىپ بارسا، ئۇنىڭ خاسىيەتلىكلىكى ۋە گۈزەللىكى تۈپەيلىدىن شۇ ئەلنىڭ ھاكىم ۋە ئالىملىرى قوبۇل قىلىپ ئالاھىدە نامالر بېرىلگەن. چىنلىقلار «ئەدەبۇل مۇلۇك» (دۆلەت باشقۇرۇش قا... |
رقۇتادغۇبىلىك» نىڭ بۇنچىلىك شۆھرەت قازىنىىىشىى سەۋەبسىز ئەمەس، چۈنكى بۇ ئەسەردە: ① ئۆز دەۋرىگــە نىسـ بەتەن ئەڭ ئىلغار دۆلەت باشقۇرۇش ئۇسۇلى ۋە ئەڭ ئىلغىار ئىدىيىلەر جەملەنگەن بولۇپ، دەۋرنىڭ تەرەققىيپەرۋەرلىك خام ھىشلىرى ئىلگىرى سۇرۇلگەن؛ ۞ ئاپتور ئۆلۇغ ئەدىب سۇپىتىد دىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلۇغ بىر پەيلاسون ۋە ئالىم سىۋپىت... | «قۇتادغۇبىلىك»نىڭ بۇنچىلىك شۆھرەت قازىنىشى سەۋەبسىز ئەمەس، چۈنكى بۇ ئەسەردە: ① ئۆز دەۋرىگە نىسبەتەن ئەڭ ئىلغار دۆلەت باشقۇرۇش ئۇسۇلى ۋە ئەڭ ئىلغار ئىدىيىلەر جەملەنگەن بولۇپ، دەۋرنىڭ تەرەققىيپەرۋەرلىك خاھىشلىرى ئىلگىرى سۈرۈلگەن؛ ② ئاپتور يالغۇز ئەدىب سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئۇلۇغ بىر پەيلاسوپ ۋە ئالىم سۈپىتىسىدە دۇنيا ۋە ... |
4. دقۇتادغۇبىلىك» 82 باب (ئەسكەرتىش: بۇ داسىتانـ ﻨﯩﯔ 1984 \_ ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ ﺗـﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﺴﻰ ﻧـﻪﺷﯩﺮ قىلىنغان نۇسخىسىنىڭ مۇقەددىمە قىسمىدا بۇ داستان كېيىسى قوشۇلغان نەسرىي ۋە نەزمىي مۇقەددىمىلەرنىڭ سىرتىسدا 85 بابقا بۆلۈنگەنلىكى، بۇ 85 بابقا ئاخىرىدىكى ئۈچ پارچە شېئىر۔ نى (خاتىمىنى) قوشقاندا 6645 بېيىت، 13290 مىسىر... | 4. «قۇتادغۇبىلىك» 82 باب (ئەسكەرتىش: بۇ داستاننىڭ 1984 يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان نۇسخىسىنىڭ مۇقەددىمە قىسمىدا بۇ داستان كېيىنكى قوشۇلغان نەسرىي ۋە نەزمىي مۇقەددىمىلەرنىڭ سىرتىدا 85 بابقا بۆلۈنگەنلىكى، بۇ 85 بابقا ئاخىرىدىكى ئۈچ پارچە شېئىرنى (خاتىمىنى) قوشقاندا 6645 بېيىت، 13290 مىسرادىن تەركىب ... |
5. «قۇتبادغۇبىيىلىك» داستانىنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىييات تام رىخى ۋە ئۇيغۇر تىلى تارىخىدا تۇتقان ئورنىي غايىەت زور. ئۇ ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدا يۈكسەك بىر ئۈكىگە؛ (<sub>I)</sub> بىۋ 229كى تۇنجى قېتىملىق مۇنىمىتتال (ھەشىمەتلىكلىكى يىلەن كاتتا تەسىر قوزغىغان، مول مەزمۇنغا ئىگە) ئەسەر بولۇپ، بۇنىڭدا X ئەسبردىكى ئۇيغۇر ئەدەبىي ... | 5. «قۇتادغۇبىلىك» داستانىنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخى ۋە ئۇيغۇر تىلى تارىخىدا تۇتقان ئورنى غايەت زور. ئۇ ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدا يۈكسەك بىر ئۈچىگە: ①بۇ تۇنجى قېتىملىق مۇنۇمېنتال (ھەيۋەتلىكلىكى بىلەن كاتتا تەسىر قوزغىغان، مول مەزمۇنغا ئىگە) ئەسەر بولۇپ، بۇنىڭدا XI ئەسىردىكى ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ پۇتۇن گۈزەللىكى ۋە بە... |
ئومۇمەن «قۇتادغۇبىسلىڭ» داستانى قاراخانىىلار دەۋرى دىكى ئەدەبىياتنىڭ بۇيۇڭ بىر نەمۇنىسى سۇپىتىدە ئەدەبىيات تارىخىمىزدا ئۆزىنىڭ كۈزەللىكى بىلەن ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. | ئومۇمەن «قۇتادغۇبىلىك» داستانى قاراخانىلار دەۋرىدىكى ئەدەبىياتنىڭ بۇيۇك بىر نۇمۇنىسى سۈپىتىدە ئەدەبىيات تارىخىمىزدا ئۆزىنىڭ گۈزەللىكى بىلەن ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. |
6. دەرسلىك كىتابقا كىرگۇزۇلگەن «ئىنسان بالىسىنىڭ قېممىتى بىلىم ۋە ئەقىلدىن ئىكەنلىكى بايانىدا، دېگىەن بىۋ پارچە «قىۋتادغۇبىلىىك» داستانىنىڭ 6 ــ بابى بولۇپ، شائىر داستاننىڭ ئالدىنقى بابلىرىدا ئەينى دەۋر ئەدەبىياتىنىڭ رام كمسى بويىچە ئالدى بىلەن خۇداغا (1 - باب)، پەيخەمىبەر (2 - باب)، چاھاريالارغا (3 - باب) مەدھىيە ئوقۇ... | 6. دەرسلىك كىتابقا كىرگۈزۈلگەن «ئىنسان بالىسىنىڭ قىممىتى بىلىم ۋە ئەقىلدىن ئىكەنلىكى بايانىدا» دېگەن بۇ پارچە «قۇتادغۇبىلىك» داستانىنىڭ 6 ــ بابى بولۇپ، شائىر داستاننىڭ ئالدىنقى باپلىرىدا ئەينى دەۋر ئەدەبىياتىنىڭ رەسمى بويىچە ئالدى بىلەن خۇداغا (1-باب)، پەيغەمبەرگە (2-باب), چار يارلىققا (3-باب) مەدھىيە ئوقۇپ بولغاندىن ... |
- ئىلىم \_ پەن يۇكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان بۇكۈنـ كى دۇنيادا شېئىردا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ ھەقىقەتلىەرنىمىڭ ھېلىمىھم توغرىلىقى ئىسپاتلانماقتىل شىۋىسىڭ ئىۋچىۋن بۇ شېئىرنى ئۆگىنىش، رومىي ماھىيىتىنى ئۆزلەشتۈرۈش بىزنىڭ ۋاقىتنىي چىنىڭ تىۋتىۇن تىرىشىپ ئۆگىنىپ زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۇرۇشىمىزدە، ئېلىمىزنى قۇدرەت تاپقىۇز... | ئىلىم-پەن يۇقسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان بۈگۈنكى دۇنيادا شېئىردا ئوتتۇرىغا قويۇلغان بۇ ھەقىقەتلەرنىڭ ھېلىمۇ توغرىلىقى ئىسپاتلانماقتا. شۇڭا ئۈچۈن بۇ شېئىرنى ئۆگىنىش، روھىي ماھىيىتىنى ئۆزلەشتۈرۈش بىزنىڭ ۋاقىتنى چىنىقتۇرۇپ تىرىشىپ ئۆگىنىپ زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈشىمىزدە، ئېلىمىزنى قۇدرەت تاپقۇزۇشىمىزدا رېئال ئەھمىيە... |
ئەھمەد يۈكنەكى ۋە ئۇنىڭ «ئەتەبەتۇل ھەقايـىـق» داستانىدىن دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن پارچە ھەققىدە | ئەھمەد يۈگنەكى ۋە ئۇنىڭ «ئەتەبەتۇل ھەقايىق» داستانىدىن دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن پارچە ھەققىدە |
1. ئەھمەد يۇڭنەكى كىم؟ قايسى دەۋرگە ۋەكىىللىنىڭ قىلىدۇ؟ ئۇنىڭ قانداق ئەسىرى بىزگە يېتىپ كەلگەن؟ شائىر-لىڭ ھايىاتىئ - پائالىيىتى ھەققىدە ئېمىلەرنىس بىنىلىسىلز؟ 2. دئەتەبەتۇلھەقايىق» نەچچە باب، نەچچە مىسرادىن تەشكىل تاپقان؟ قاچان يېزىلغان. قانداق نۇسخىلىرى بار؟ ئۇنىمىڭدا قانداق كۆز قاراش ۋە تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قىويىۇلى... | 1. ئەھمەد يۈگنەكى كىم؟ قايسى دەۋرگە ۋەكىللىك قىلىدۇ؟ ئۇنىڭ قانداق ئەسىرى بىزگە يېتىپ كەلگەن؟ شائىرنىڭ ھايات-پائالىيىتى ھەققىدە نېمىلەرنى بىلىسىز؟ 2. «ئەتەبەتۇل ھەقايىق» نەچچە باب، نەچچە مىسرادىن تەشكىل تاپقان؟ قاچان يېزىلغان، قانداق نۇسخىلىرى بار؟ ئۇنىڭدا قانداق كۆز قاراش ۋە تەشەببۇسلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان؟ 3. «ئەتەبەتۇ... |
: 1. ئەدىب ئەھمەد بىننى مەھمۇد يۈكىنەكى XI ئەسىسر-نىڭ ئاخسرى. X∏ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياشاپ ئىجادىسيـەن بىلەن شۇغۇللانغان، قاراخانىلار ئەدەبىياتىنىڭ ئاخىرقــى دەۋ-رىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان مەشھۇر شائىرلارنىڭ بىرى. بىزگىم چە ئۇنىڭ «ئەتەبەتۇلھەقايىق» (ھەقىقەتلەر بوسۇغىسى) نام لىق بىرلا ئەسىرى يېتىپ كەلگەن. شائىرنىڭ تولۇق تەر... | 1. ئەدىب ئەھمەد بىنى مەھمۇد يۈگنەكى XI ئەسىرنىڭ ئاخىرى، XII ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياشاپ ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان، قاراخانىيلار ئەدەبىياتىنىڭ ئاخىرقى دەۋرىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان مەشھۇر شائىرلارنىڭ بىرى. بىزگىچە ئۇنىڭ «ئەتەبەتۇل ھەقايىق» (ھەقىقەتلەر بوسۇغىسى) ناملىق بىرلا ئەسىرى يېتىپ كەلگەن. شائىرنىڭ تولۇق تەرجىمىھالى ھە... |
2. «ئەتەبەتۇل ھەقايىق» 14 بابلىق چوڭ ھەجىملىمىڭ، دىداكــتىــك خاراكتېرىدىكى داستان بولۇپ، 484 مىــــرادىــن تەركىب تاپقان. ئۇنىڭغا كېيىنرەك باشقىلار تەرىپىدىن يىەنىم ئۈچ پارچە شېئىر قوشۇلۇپ 512 مىسراغا يەتكەن. بۇ ئەسـەر ئارۇر ۋەزىتنىڭ مۇتەقارىپ بەھرى مۇسەممەن مەقسۇر ۋەزىس تۈرى (يەنى پەئۇلۇن ۋەزىننىڭ ئۇچ قېتىم تەكىرارلى... | 2. «ئەتەبەتۇل ھەقايىق» 14 بابلىق چوڭ ھەجىملىك، دىداكتىك خاراكتېرىدىكى داستان بولۇپ، 484 مىسرادىن تەركىب تاپقان. ئۇنىڭغا كېيىنرەك باشقىلار تەرىپىدىن يەنە ئۈچ پارچە شېئىر قوشۇلۇپ 512 مىسراغا يەتكەن. بۇ ئەسەر ئارۇز ۋەزىنىڭ مۇتەقارىپ بەھرى مۇسەممەن مەقسۇر ۋەزىن تۈرى (يەنى فائىلۇن ۋەزىنىڭ ئۈچ قېتىم تەكراىلىنىشى، فائىل ۋەزىن... |
«A» نۇسخا، ئىككىنچىسى؛ ئىستامبۇلدا قەدىمكى ئۇيغۇر يېرىقى ۋە ئەرەب يېزىقىدا فىۋرمىۇ قىۋر بىلىلە كۆچىۈرۈلىگىەن «B» نۇسخا، ئۈچىنچىسى: ئەرەب يېزىقىدا كۆچۈرۈلگەن «C» نۇسخا بولۇپ. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىستامبۇلداساقلانماقتا. | بىرىنچىسى: ئىستامبۇلدا قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ۋە ئەرەب يېزىقىدا فارسىچە قۇر بىلەن كۆچۈرۈلگەن «A» نۇسخا، ئىككىنچىسى: ئىستامبۇلدا قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ۋە ئەرەب يېزىقىدا فارسىچە قۇر بىلەن كۆچۈرۈلگەن «B» نۇسخا، ئۈچىنچىسى: ئەرەب يېزىقىدا كۆچۈرۈلگەن «C» نۇسخا بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىستامبۇلدا ساقلانماقتا. |
داستاندا شائىر ئىلىم ــ مەرىپەتىنىڭ ئەھمىيىتى، بىلىم لىك بولۇشنىڭ، تىرېشىپ ئۆگىنىشنىڭ پايدىسى، بىلاخىت د سائادەت بىلەن بىلىمنىڭ مۇناسىۋىتى، بىلىملىكلەرنى ھۆرمىەت قىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى، تىلغا پىششىق بولۇشنىىنىڭ پايدىسى، تىلنىڭ پەزىيلىىتى يەنى سۆزدە ئېھتىياتچان بىولۇش، لازىيم بولغىنىدىن ئارتۇق سۆزلىمەسلىك، راستچىل، سەمىمىي... | داستاندا شائىر ئىلىم-مەرىپەتنىڭ ئەھمىيىتى، بىلىملىك بولۇشنىڭ، تىرىشىپ ئۆگىنىشنىڭ پايدىسى، بىلاخى-سائادەت بىلەن بىلىمنىڭ مۇناسىۋىتى، بىلىملىكلەرنى ھۆرمەت قىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى، تىلغا پىشىق بولۇشنىڭ پايدىسى، تىلنىڭ پەزىلىتى يەنى سۆزدە ئېھتىياتچان بولۇش، لازىم بولغاندىن ئارتۇق سۆزلىمەسلىك، راستچىل، سەمىمىي بولۇش، سىر ساقلاش... |
داستان تىل خۇسۇسىيىتى، مەزمۇنى ۋە بەدىئىيلىك جىم ھەتتىن قاراخانىيلار دەۋرىنىڭ ئاخىرىدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىد ﻨﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﺎ ﻣﯘﻫﯩﻢ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺗﯘﺗﯩﺪﯗ. | داستان تىل خۇسۇسىيىتى، مەزمۇنى ۋە بەدىئىيلىك جىھەتتىن قاراخانىيلار دەۋرىنىڭ ئاخىرىدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. |
3. دەرسلىك كىتابقا كىرگۈزۈلگەن مئەتەبەتۇل ھەقايىق، داستانىدىن بېرىلگەن بۇ پارچىدا شائىر بىلىم ئىگىىلىرىىنىي ئالتۇن تىللاغا. ئۇستىخان (سۆڭەك)نىڭ ھاياتىي كۇچ مەنبەسى بولغان يىلىككە. ئىسمى \_ جىسمىغا لايىق ھـەقىقىسى ئەرگـە؛ بىلىمسىزلەرنى بولسا قىممىتى يوق يارماققا، يىلىكسىز ئۇستىد خانغا، ئايالغا ئوخشىتىش ھەمدە بىلىملىك كى... | 3. دەرسلىك كىتابقا كىرگۈزۈلگەن «ئەتەبەتۇل ھەقايىق» داستانىدىن بېرىلگەن بۇ پارچىدا شائىر بىلىم ئىگىلىرىنى ئالتۇن تىلغا، ئۇستىخان (سۆڭەك)نىڭ ھايات كۇچ مەنبەسى بولغان يىلىككە، ئىسمى-جىسمىغا لايىق ھەقىقىي ئەرگە؛ بىلىمسىزلەرنى بولسا قىممىتى يوق يارماققا، يىلىكسىز ئۇستىخانغا، ئايالغا ئوخشىتىش ھەمدە بىلىملىك كىشىلەر ئۆلسىمۇ ئ... |
شائىر بۇ پارچىدا يۇقىرىقىدەك ئىجابىي پىىكىىرلىەرنىي تەشەببۇس قىلىش داۋامىدا دەۋر چەكلىمىلىكى تۈپەيلىنىدىــن وئەرلەر ئەزىز، ئاياللار خار، دېگەن فېئوداللىق ئەخىلاقىنى، باشقا دىنىي ئېتىقادتىكىلەرنى كەمستىدىغان دىنىي ئەقىدىنىمۇ ۋاسىتىلىك يوسۇندا ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ خىل قاراشقا تەنقىد دىي پوزىتسىيىدە تۇرۇپ مۇئامىلە قىلىشىم... | شائىر بۇ پارچىدا يۇقىرىقىدەك ئىجابىي پىكىرلەرنى تەشەببۇس قىلىش داۋامىدا دەۋر چەكلىمىلىكى تۈپەيلىدىن «ئەرلەر ئەزىز، ئاياللار خار» دېگەن فېئودالچىلىق ئەخلاقىنى، باشقا دىنىي ئېتىقادتىكىلەرنى كەمسىتىدىغان دىنىي ئەقىدىنىمۇ ۋاسىتىلىك يوسۇندا ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ خىل قاراشقا تەنقىدىي پوزىتسىيىدە تۇرۇپ مۇئامىلە قىلىشىمىز لازىم... |
ر ز «ماغدۇر كەتكەندە» ھېكايىسى ھەققىدە | زۇنۇن قادىرنىڭ «ماغدۇر كەتكەندە» ھېكايىسى ھەققىدە |
1. ماغدۇر كەتكەندە، ناملىق مېكايىنىڭ ئىلدىليىلۋى مەزمۇنى نېمە؟ باقى، باھارخان ئوبرازلىرى قانداق كىشىلەر. نىڭ تىپى؟ 3. ھېكايىنىڭ ھەربىر بۆلىكىدە قانداق مەزمۇنلار ئەكس ئەتتۇرۇلگەن؟ 4. ھېكايە يېزىلىش جەھەتتىە قىانىداق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە؟ | 1. «ماغدۇر كەتكەندە» ناملىق ھېكايىنىڭ ئىدىيىۋى مەزمۇنى نېمە؟ باقىي، باھارخان ئوبرازلىرى قانداق كىشىلەرنىڭ تىپى؟ 3. ھېكايىنىڭ ھەربىر بۆلىكىدە قانداق مەزمۇنلار ئەكس ئەتتۈرۈلگەن؟ 4. ھېكايە يېزىلىش جەھەتتىن قانداق ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە؟ |
1. ئۇيغۇر ھــازىرقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسچىلىىرىد دىن بىرى، مەشىھىۇر دراماتىورگ، يازغۇچىي زۇنۇن قادىىر (1912 — 1989) نىڭ مەاغدۇر كەتكەندە، ناملىق بۇ ھېكا-يىسى (1946) چېكىنمە بايان ئۇسۇلىىدا، 1 - 3 - شەخس تىلىدا، تەنقىدىي رېئالىزملىق ئىجادىيەت ئۇسۇلىدا يېزىلغان. يازغۇچى بۇ ھېكايىدە 40 – يىللارنىڭ ئالدىنقى يېىرب مىدى... | 1. ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسچىلىرىدىن بىرى، مەشھۇر دراماتۇرگ، يازغۇچى زۇنۇن قادىر (1912-1989)نىڭ «ماغدۇر كەتكەندە» ناملىق بۇ ھېكايىسى (1946) چېكىنمە بايان ئۇسۇلىدا، 1-3-شەخس تىلىدا، تەنقىدىي رېئالىزملىق ئىجادىيەت ئۇسۇلىدا يېزىلغان. يازغۇچى بۇ ھېكايىدە 40-يىللارنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدىكى شىنجاڭ يېزىلىرىنىڭ ت... |
2. ھېكايىنىڭ باش قەھرىمانىي باقىي ــ ئەسلىملە ھاياتىي كۈچى ئۇرغۇپ تۇرغان، ھاياتقا قىزغىىن مىۇھىەبىيەت باغلىىغبان. ئاق كىۆقىۇل. ئىسشىچىان ادېسھقـان بولـۇپ. ئادا-لەتسىز تىۇزۇم، قاتمىۇقات زۇلۇم تۈپەيلىدىن چىقىش يولى تاپالمىغان، ياشاش ھوقۇقىدىن، ئىنسانىتى تىمكىي، ئارزۇ ئا ئىستەكلىرىدىن مەھرۇم قىلىنىپ ھاياتى پاجىئە بىلىەن ئ... | 2. ھېكايىنىڭ باش قەھرىمانى باقى ــ ئەسلىدە ھاياتىي كۈچى ئۇرغۇپ تۇرغان، ھاياتقا قىزغىن مۇھەببەت باغلىغان، ئاق كۆيۈل، ئىششىق ئادەم ئىكەن. ئادالەتسىز تۇزۇم، قاتمۇقات زۇلۇم تۈپەيلىدىن چىقىش يولى تاپالمىغان، ياشاش ھوقۇقىدىن، ئىنسانىي ھۆرمەت، ئارزۇ ۋە ئىستەكلىرىدىن مەھرۇم قىلىنىپ ھاياتى پاجىئە بىلەن ئاياغلاشقان مىڭلىغان ئۇيغ... |
ئاپتور ھېكايىدە ئەينى دەۋردىلكى تاۋرلاۋا – تاۋمىەن زىددىيەتلەر ئىچىدىن ئادەمخور جەمئىيەتنىڭ ماھىيەتلىك زىدـ دىيىتى بولغان تەڭسىزلىك. ئادالەتسىزلىكتىن ئىبارەت زىيددىي مەتنى، ئەنە شۇ زىددىيەن (مۇھىت) ئىچىدە ھاياتى ۋاقىتىسىز نابۇت قىلىنغان كىشىلەر ئىچىدىن باقى ئوبرازىنى سۈرەتلىەن، ئەينى دەۋرنىىڭ ماھىيىتىنى، ئېزىلگۈچى خەلق... | ئاپتور ھېكايىدە ئەينى دەۋردىكى تاۋاراللىق ــ تاۋانمەن زىددىيەتلەر ئىچىدىن ئادەمخور جەمئىيەتنىڭ ماھىيەتلىك زىددىيىتى بولغان تەڭسىزلىك، ئادالەتسىزلىكتىن ئىبارەت زىددىيەتنى، ئەنە شۇ زىددىيەت (مۇھىت) ئىچىدە ھاياتى ۋاقىتسىز نابۇت قىلىنغان كىشىلەر ئىچىدىن باقى ئوبرازىنى سۈرەتلەپ، ئەينى دەۋرنىڭ ماھىيىتىنى، ئېزىلگۈچى خەلق ئامم... |
باھارخان ــ ئەسەر باش قەھرىمانى باقى ئوبرازىنى سۇرەتلەش، ئەينى دەۋردىكى تەڭسىز ئىجتىمائىي مۇھىتنى تېخى جۇ چوڭقۇر ئەكس ئەتتۇرۇپ بېرىشتە كەم بولسا بولمايدىغىان يانداش پېرسونساژ. ئۇ ئۇيغىۋر ئايساللىرىنسىڭ جىايساكسەش، 235گۇزمل خۇلقىنى، پەزىلىتىنى ئۆز ۋۇجۇدىدا مۇجەسسەملەشتۇر. گەن ئايال بولۇپ، ئادالەتسىز تۇزۇم، قاتمۇقات زۇلۇ... | باھارخان ــ ئەسەر باش قەھرىمانى باقى ئوبرازىنى سۇرەتلەش، ئەينى دەۋردىكى تەڭسىز ئىجتىمائىي مۇھىتنى تېخىمۇ چوڭقۇر ئەكس ئەتتۇرۇپ بېرىشتە كەم بولسا بولمايدىغان يانداش پېرسوناژ. ئۇ ئۇيغۇر ئايالىنىڭ جاپاكەش، گۈزەل خۇلقىنى، پەزىلىتىنى ئۆز ۋۇجۇدىدا مۇجەسسەملەشتۈرگەن ئايال بولۇپ، ئادالەتسىز تۇزۇم، قاتمۇقات زۇلۇم تۈپەيلىدىن ھايا... |
3. ھېكايە باش تېمىنىڭ ئېھتىياجى، كومپوزىتسىيىلسىڭ ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن تۆت بۆلەككە بىۆلىۈنگىەن. بىىرىنچى بۆلەكتە: باقى ۋە باھارخانغا ئوخشاش مىڭلىغان.ئون مىڭلىغان ئېزىلگۈچىلەرگە ئازاب ــ ئوقۇبەت؛ قانخور زالىملارغا، سۇتخور بايلارغا، يەر ئىگىلىرىگە يايدا ــ مەنپەئەن، مەئىشىەن ئېلىىپ كېلىدىغان مەنبە يەنى يېزا مۇھىتى ــ ئ... | 3. ھېكايە باش تېمىنىڭ ئېھتىياجى، كومپوزىتسىيىنىڭ ئالاھىدىلىكىگە ئاساسەن تۆت بۆلەككە بۆلۈنگەن. بىرىنچى بۆلەكتە: باقى ۋە باھارخانغا ئوخشاش مىڭلىغان، ئون مىڭلىغان ئېزىلگۈچىلەرگە ئازاب ــ ئوقۇبەت؛ قانخور زالىملارغا، سۇتخور بايلارغا، يەر ئىگىلىرىگە پايدا ــ مەنپەئەت، مەئىشەت ئېلىپ كېلىدىغان مەنبە يەنى يەزا مۇھىتى ــ ئورما ئ... |
ھېكايىنىڭ سۇژىت بۆلەكلىرىنى تۆۋەندىكىدەك تەھلىبل قىلىش مۇمكىن. كۈچ ــ قۇۋۋىتى ئۇرغۇپ تۇرغان، ھـايـاتقـا تولۇپ ــ تاشقان مۇھەببەت بىلەن قارايدىغان باقىنىڭ ماغدۇ-رىدىن كېتىشىدىكى سەۋەبلەرنىڭ باشلىبنىىشى ھىبكىايىىنىىڭ تۇگۇنىدۇر. باقىنىڭ شەھەرگە كىرىپ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرى يولغا قويغان ئادالەتسىز تۇزۇم تۇپەيلىدىن قاتمۇقا... | ھېكايىنىڭ سۇژىت بۆلەكلىرىنى تۆۋەندىكىدەك تەھلىل قىلىش مۇمكىن. كۈچ ــ قۇۋۋىتى ئۇرغۇپ تۇرغان، ھاياتقا تولۇپ ــ تاشقان مۇھەببەت بىلەن قارايدىغان باقىنىڭ ماغدۇرىدىن كېتىشىدىكى سەۋەبلەرنىڭ باشلىنىشى ھېكايىنىڭ تۇگۇنىدۇر. باقىنىڭ شەھەرگە كىرىپ گومىنداڭ ئەسكەرچىلىرى يولغا قويغان ئادالەتسىز تۇزۇم تۈپەيلىدىن قاتمۇقات «ئوڭۇشسىزلى... |
4. ھېكايىنىڭ يېزىلىش جەھەتتىكىي ئالاھىدىلىكلىرىدىن تۆۋەندىكىدەك تەرەپلەرنى ئۆزلەشتۈرۈۋېلىشىمىزغىا ئەرزىليىلدۇ. ① ئىپادىلەش ئۇسۇلى جەھەتتىە؛ ھېكىايىدە باشتىن ــ ئاخىىر تەسۋىر (جۈملىدىن ئۇنىڭ تۈرلىرى)، لىرىكا، بىايان ئۆزئارا زىچ كىرەلەشتۇرۇپ يېزىلغان. ھېكايىنىڭ ھەربىر بىۆلىكسىدە جۇملىدىن ھەربىر تەبىئىي ئابزاستا مۇشۇنداق ... | 4. ھېكايىنىڭ يېزىلىش جەھەتتىكى ئالاھىدىلىكلىرىدىن تۆۋەندىكىدەك تەرەپلەرنى ئۆزلەشتۈرۈۋېلىشىمىزغا ئەرزىيدۇ. ① ئىپادىلەش ئۇسۇلى جەھەتتە؛ ھېكايىدە باشتىن ــ ئاخىر تەسۋىر (جۈملىدىن ئۇنىڭ تۈرلىرى)، لىرىكا، بايان ئۆزئارا زىچ كىرەلەشتۈرۈپ يېزىلغان. ھېكايىنىڭ ھەربىر بۆلىكىدە جۈملىدىن ھەربىر تەبىئىي ئابزاتتا مۇشۇنداق ئۇستال ئۇسۇ... |
«سناق مەيدانىدىكى لەتىيە» ناملىق ھېكايە ھەققىدە | «سىناق مەيدانىدىكى لەتىپە» ناملىق ھېكايە ھەققىدە: |
1. «سىناق مەيدانىدىكى لەتىپ قاماسىق مېكسايىدە، ئاپتور نۇردۇن ھاكىمنىڭ ئىمتىھان مىەيدانىىدىكى ئىدىيىشى ھېسسياتى ۋە ئىچكى كەچلۈرمىشلىرىنى ئىنچسىكىلىىك بىلىەن تەسۋىرلىــگــەن. بــۇنداق يــېزىش ئۇسۇلىنىڭ نۇردۇن ھاكــىم خاراكتېرىنسى ئېسچىسپ بېرىشتە قانداق رولى بار؟ 2. ئايتسور ھېكايىدە نۇردۇن ھاكىم ۋە مەخسىۇت ھـاكىم ئوبرازلس... | 1. «سىناق مەيدانىدىكى لەتىپە» ناملىق ھېكايىدە، ئاپتور نۇردىن ھاكىمنىڭ ئىمتىھان مەيدانىدىكى ئىدىيىشى، ھېسسىياتى ۋە ئىچكى كەچۈرمىشلىرىنى ئىنچىكىلىك بىلەن تەسۋىرلىگەن. بۇنداق يېزىش ئۇسۇلىنىڭ نۇردىن ھاكىم خاراكتېرىنى ئىچىپ بېرىشتە قانداق رولى بار؟ 2. ئايتسور ھېكايىدە نۇردىن ھاكىم ۋە مەخسۇت ھاكىم ئوبرازلىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەس... |
1. ئەخەت تۇردى (1940 ـــ ) نىڭ دسىناق مەيدانىدىكى لەتىپە، ئاملىق ھېكايىسى سوتسىيالىستىڭ رېئالىزملىق ئىجادىيەن ئۇسۇلىدا، 3 ــ شەخىي تىلىدا، تەرتىپلىك بايان ئۇسۇلىىدا يبز دلغان. | 1. ئەخمەت تۇردى (1940- )نىڭ «سىناق مەيدانىدىكى لەتىپە» ناملىق ھېكايىسى سوتسىيالىستىك رېئالىزملىق ئىجادىي ئۇسۇلىدا، 3-شەخس تىلىدا، تەرتىپلىك بايان ئۇسۇلىدا يېزىلغان. |
ئايتۇر ھېكايىدە ئەسىەر ماۋزۇسىتىسىڭ، ئىدىيسىسىنىنڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن ئەسەر باش قەھرىمانى نۇردۇن ھاكىمنىڭ ئىمتىھان مەيدانىدىكى ھېسسياتى، ئىچكى كىەچۇرمىىشلىىرىنى ھېكايىنىڭ ئاساسىي لىنىيىسى قىلىپ نۇقتىلىق تەسۋىرلىگەن. باشقا ئەھۋاللارنى قىستۇرما بايان قىىلىىش ئۇسىۇلى بويىچىە ئاساسىي لىنىيە ئىچىگە سىغدۇرۇپ، نۇردۇن ھاكىمنى... | ئايتۇر ھېكايىدە ئەسەر ماۋزۇسىنىڭ، ئىدىيىسىنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن ئەسەر باش قەھرىمانى نۇردىن ھاكىمنىڭ ئىمتىھان مەيدانىدىكى ھېسسىياتى، ئىچكى كەچۈرمىشلىرىنى ھېكايىنىڭ ئاساسىي لىنىيىسى قىلىپ نۇقتىلىق تەسۋىرلىگەن. باشقا ئەھۋاللارنى قىستۇرما بايان قىىلىش ئۇسۇلى بويىچە ئاساسىي لىنىيە ئىچىگە سىغدۇرۇپ، نۇردىن ھاكىمنىڭ روھىي ھا... |
2. ئاپتور ھېكايىدە نۇردۇن ھاكىم ۋە مەخسۇت ھــاكــىم ئوبرازلىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەسۋىرلەش ئارقىلىق ئىلىم ــ پـەن كۈنسېرى تەرەققىي قىلىۋاتقان، كىشىلەرنىڭ پەن ــ مەدەنىيەت سەۋىيىسى كۈنسېرى ئۆسۈۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە كەڭ خـەلق ئاممىسى بىلىملىك، يەزىلەتلىك، قىابىلىييەتلىنك رەھبىىرىي كادىرلارغا موھتاج دېگەن ئىدىيىنى ئالغا سۇرگەن. | 2. ئاپتور ھېكايىدە نۇردىن ھاكىم ۋە مەخسۇت ھاكىم ئوبرازلىرىنى سېلىشتۇرۇپ تەسۋىرلەش ئارقىلىق ئىلىم-پەن كۈندىن كۈنگە تەرەققىي قىلىۋاتقان، كىشىلەرنىڭ پەن-مەدەنىيەت سەۋىيىسى كۈندىن كۈنگە ئۆسۈۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە كەڭ خەلق ئاممىسى بىلىملىك، پەزىلەتلىك، قابىلىيەتلىك رەھبەرىي كادىرلارغا موھتاج دېگەن ئىدىيىنى ئالغا سۇرگەن. |
3. ھېكايە يېزىلىش جەھەتتە: ① ئېيسىگىمرانى بىملىەن ئاساسلىق پېرسوناژنىڭ خاراكتېرى، مىەركسىزىي ئىدىيىە زىچ بىرلەشتۇرۈلگەن؛ ② ھىبكـايىنىڭ بىاش - ئاخسرى ياخشى ماسلاشتۇرۇلغان. يەنى ھېكايە ئىمتىھان ئېلىنىش ھىەققىندىكى باياندىن - باشلىنىپ ئاخىرى ئىمتىھاننىڭ - نەتىجىسى ۋە كىشى لمەرنى چوڭقۇر ئويغا سالىدىغان سوراق بىلەن ئاخىرلاش... | 3. ھېكايە يېزىلىش جەھەتتە: ① ئىجرامىلار بىلەن ئاساسلىق پېرسوناژنىڭ خاراكتېرى، مەركىزىي ئىدىيە زىچ بىرلەشتۈرۈلگەن؛ ② ھېكايىنىڭ باش-ئاخىرى ياخشى ماسلاشتۇرۇلغان. يەنى ھېكايە ئىمتىھان ئېلىنىش ھەققىدىكى بايانىدىن باشلىنىپ ئاخىرى ئىمتىہاننىڭ نەتىجىسى ۋە كىشىلەرنى چوڭقۇر ئويغا سالىدىغان سوراق بىلەن ئاخىرلاشتۇرۇلغان؛ ③ تىل جەھ... |
ⅡX ئەسىردىن كېيىنكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ھەققى**د**ە 1. | XI ئەسىردىن كېيىنكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ھەققىدە: |
XI ئەسىردىن كېيىنكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ مۇھسم نامايەندىلىرى كىملەر؟ ئۇلار شۇ دەۋر مىەدەنىيىتىگىە قىانداق تەسىر كۆرسەتكەن؟ 2. بۇ دەۋردە ئۇيغۇر يىېزىقى، ئۇيغىۇر تىلى قانداق رول ئوينىغــان؟ ئۇيغــۇر تــىلى نــېمــە ئۈچــۇن دچاغاتاي تىلى، دەپ ئاتالغان؟ | 1. XI ئەسىردىن كېيىنكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ مۇھىم نامايەندىلىرى كىملەر؟ ئۇلار شۇ دەۋر مەدەنىيىتىگە قانداق تەسىر كۆرسەتكەن؟2. بۇ دەۋردە ئۇيغۇر يېزىقى، ئۇيغۇر تىلى قانداق رول ئوينىغان؟ ئۇيغۇر تىلى نېمە ئۈچۈن چاغاتاي تىلى دەپ ئاتالغان؟ |
1. قەدىمىي تارىخقا ئىگە ئۇيغۇر ئەدەبىياتى X∎ ئەسىر- | 1. قەدىمىي تارىخقا ئىگە ئۇيغۇر ئەدەبىياتى XI ئەسىردىن كېيىن. |
بۇ دەۋرلەردە ياشىغان نەسىردىن رابىغۇزى، مىەۋلانى لۇتفى، يۇسۇن سەككاكى، ئاتايى ۋە ئەلىشىر نەۋائىلار ئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخىنىڭ شۇ دەۋرلەردىكى مۇھىم نامايەندىلىرىدۇز. | بۇ دەۋرلەردە ياشىغان نەسرىدىن رابغۇزى، مەۋلانا لۇتفى، يۈسۈپ سەككاكى، ئاتائى ۋە ئەلىشىر نەۋائىلار ئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخىنىڭ شۇ دەۋرلەردىكى مۇھىم نامايەندىلىرىدۇر. |
بۇ دەۋرلەردە زالىم شاھلار، قانخور ئەممەلدارلار، مۇتە-ئەسسىپ روھانىيلارنىڭ ئىسكەنجىسى ئاستىدا قالغان خەلقنىڭ ئادالەتسىزلىككە، ئىجتىمائىي تەڭسىزلىككە، جاھــالەتكە، ئىچكى نىزالارغا قارشى نارازىلىق گۈلخانلىرى لاۋۇلدان يىشىشقا باشلىغان، بۇ ھال ئەينى دەۋرلەردىكى ئۇيغىۇر ئەدەبىيـاتىـىدا روشەن ئەكس ئەتكەنىدى. | بۇ دەۋرلەردە زالىم شاھلار، قانخور ئەممەلدارلار، مۇتەئەسسىپ روھانىيلارنىڭ ئىسكەنجىسى ئاستىدا قالغان خەلقنىڭ ئادالەتسىزلىككە، ئىجتىمائىي تەڭسىزلىككە، جاھالەتكە، ئىچكى نىزالارغا قارشى نارازىلىق گۈللىرى لاۋۇلدان ئېچىشقا باشلىغان، بۇ ھال ئەينى دەۋرلەردىكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا روشەن ئەكس ئەتكەنىدى. |
بۇ دەۋرلـەردە ئاشۇ مـەۋجىۇت ئىجتىمـائىي تىۈزۈمگـە، جاھالەتكە مەدھىيە ئوقۇغۇچى ساراي شائىرلىرى ۋە تەسەۋۋۇپ چىلىق (سوپىلىق) تەرەپدارلىرىنىڭ پاسسىپ، چۇشكۇن ئەدەبىي ئېقىمى ئەدەبىيات كۈلشىنىنى تۇمانلاشتۇرۇۋەتكەنىدى. لـېكــىن بۇ دەۋر ئەدەبىياتىنىڭ مەشھۇر نامايەندىلىرى بولغان نەسىر-دىن رابغىۇزى، مەۋلانى لۇتفى، يۈسۈپ سەككاكى، ... | بۇ دەۋرلەردە ئاشۇ مەۋجۇت ئىجتىمائىي تۈزۈمگە، جاھالەتكە مەدھىيە ئوقۇغۇچى ساراي شائىرلىرى ۋە تەسەۋۋۇپچىلىق (سۇپىلىق) تەرەپدارلىرىنىڭ پاسسىپ، چۈشكۈن ئەدەبىي ئېقىمى ئەدەبىيات كۈيىنى تۇمانلاشتۇرۇۋەتكەنىدى. لېكىن بۇ دەۋر ئەدەبىياتىنىڭ مەشھۇر نامايەندىلىرى بولغان نەسرىدىن رابغۇزى، مەۋلانا لۇتفى، يۈسۈپ سەككاكى، ئاتائى ۋە ئەلىش... |
2. ∏∑ ئەسىردىن كېيىنكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى جۇملىدىن ئۇيغۇر ئەدەبىياتى دەۋرىىدە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىنجاڭ رايونىدا چىڭگىزخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ھاكىمىيەن يۈرگىۈزۈۋاتقـان ئىلىدى. چىنڭىگىزخاننىڭ ھەربىي يۇرۇشلىرى جەريالىدا ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ مەدەنىيىتى مەلۇم دەرىجىدە ۋەيرانچىلىققا ئۇچرىغان بولسىمۇ، كېكىىن موڭغىۋل ئىمپېرىيىسىن... | 2. XI ئەسىردىن كېيىنكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتى جۈملىدىن ئۇيغۇر ئەدەبىياتى دەۋرىدە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىنجاڭ رايونىدا چىڭگىزخان ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان ئىدى. چىڭگىزخاننىڭ ھەربىي يۈرۈشلىرى جەريانىدا ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ مەدەنىيىتى مەلۇم دەرىجىدە ۋەيرانچىلىققا ئۇچرىغان بولسىمۇ، كېيىن موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ دۆلەت ... |
تۈركىي خەلقلەر ئىچىدە ئەڭ بۇرۇن مەدەنىي ھاياتقا كىرگەن ئۇيغۇرلارنىڭ يېزىقى (قەدىمكى ئۇيغىۇر يىبزىقى) بىۇ دەۋردە موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىىڭ دۆلىەت يىبزىقى بىولغان، ئۇيغۇر ئېلىپبەسى (قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئېلىپبەسى) بىولسا، موڭغۇل تىلى ئۇچۇن رەسمىي ئېلىپبە سۇپىتىدە قوبۇل قىلىنغان ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىي تەرەققىياتىدا چوڭ رول ئوي... | تۈركىي خەلقلەر ئىچىدە ئەڭ بۇرۇن مەدەنىي ھاياتقا كىرگەن ئۇيغۇرلارنىڭ يېزىقى (قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى) بۇ دەۋردە موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ دۆلەت يېزىقى بولغان، ئۇيغۇر ئېلىپبەسى (قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئېلىپبەسى) بولسا، موڭغۇل تىلى ئۈچۈن رەسمىي ئېلىپبە سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان ۋە ئۇلارنىڭ مەدەنىي تەرەققىياتىدا چوڭ رول ئوينىغانىدى... |
ئۇيغۇر تىلى ئەدەبىي جەھەتتىن گۈزەل، چـۈشىنىشلىك. كۆپ ئىپادىلىك تىل بولغانلىقتىن، چاغاتاي ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ھۆكۈمرانلىق قىلغان رايونىلاردا ئۇ ھچىآغاتاي تىىلى» نىامى بىلەن ئورتاق ئەدەبىي تىل سۇپىتىدە قوللىنىلغان ۋە ئەرەب، پارس تىللىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىنجىاڭ رايىونىىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئىگىلەشكە باشلىغـان. بۇ... | ئۇيغۇر تىلى ئەدەبىي جەھەتتىن گۈزەل، چۈشىنىشلىك، كۆپ ئىپادىلىك تىل بولغانلىقتىن، چاغاتاي ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ھۆكۈمرانلىق قىلغان رايونلاردا ئۇ «چاغاتاي تىلى» نامى بىلەن ئورتاق ئەدەبىي تىل سۈپىتىدە قوللىنىلغان ۋە ئەرەب، پارس تىللىرىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە شىنجاڭ رايونىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئىگىلەشكە باشلىغان. بۇ ھال ئۇيغ... |
لۇتقى ۋە ئۇنىڭ دەرسلىككە كىبرگۈزۈلگىەن غىدزىلى هه ققيد ه | لۇتفى ۋە ئۇنىڭ دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن غەزەلى ھەققىدە: |
1. لۇتفى كىم؟ لۇتغىنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىي پائالىيىتى ھەققىدىكى چۈشەنچىڭىزنى سۆزلەڭ. 2. لۇتفى ئىجادىيىتىنسىڭ ئاساسىي تېمىسى نېمىدىن ئىبارەت؟ ئۇ قانداق ئىدىيىنى ئالغا شۇرگەن؟ 3. دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن مەغەزەل» دە قيانداق مەزمۇن ئەكىن ئەتتۈرۈلگىەن؟ قيانداق مەجيازى ۋاسىمتىلىەر قوللننىلغان؟ | 1. لۇتفى كىم؟ لۇتفىنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىي پائالىيىتى ھەققىدىكى چۈشەنچىڭىزنى سۆزلەڭ. 2. لۇتفى ئىجادىيىتىنىڭ ئاساسىي تېمىسى نېمىدىن ئىبارەت؟ ئۇ قانداق ئىدىيىنى ئالغا سۇرگەن؟ 3. دەرسلىككە كىرگۈزۈلگەن «غەزەل»دە قانداق مەزمۇن ئەكس ئەتتۈرۈلگەن؟ قانداق مەجازىي ۋاسىتىلەر قوللىنىلغان؟ |
ئەسىردە ياشىغان. تۈركىي خـەلقلەرگـىنلا ئەمـەس. پـۇتكـۇل مۇسۇلمان شەرق دۇنياسىغا تونۇلغــان، ئەلىشىىر نــەۋائىنــىڭ تەرىپى بىلەن ئېيتقاندا ئۆز دەۋرىنىڭ «مەلىكۇل كالأمى» دەپ نام ئالغان ,ومانتىك يىرىك ۋە لىرىك شائىرى. | XV ئەسىردە ياشىغان. تۈركىي خەلقلەرگىلا ئەمەس، پۈتكۈل مۇسۇلمان شەرق دۇنياسىغا تونۇلغان، ئەلىشىر نەۋائىنىڭ تەرىپى بىلەن ئېيتقاندا ئۆز دەۋرىنىڭ «مەلىكۇل كالام»ى دەپ نام ئالغان رومانتىك لىرىك ۋە لىرىك شائىرى. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.