Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 245/2011
Afleiðusamningur Uppsögn Riftun Tómlæti
L hf. höfðaði mál gegn Í hf. til innheimtu kröfu samkvæmt tólf gjaldmiðlaskiptasamningum. Hæstiréttur sýknaði Í hf., enda hafði L hf. lýst því yfir á samningstímanum að bankinn vildi fella niður umrædda samninga og Í hf. samþykkt það fyrir sitt leyti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2011. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 193.048.206 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 10. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. I Samkvæmt gögnum málsins staðfesti stefndi með yfirlýsingu 14. febrúar 2003 að hann samþykkti að almennir skilmálar áfrýjanda myndu gilda um markaðsviðskipti milli þeirra. Í skilmálunum voru meðal annars ákvæði um hvernig slík viðskipti kæmust á og tryggingar, sem bæri að setja vegna þeirra, svo og um vanefndir og hvernig áfrýjanda væri heimilt að bregðast við þeim. Tiltekið var hvenær vanefndir teldust verulegar, en meðal slíkra atvika væru vanskil viðskiptamanns, sem ekki væri bætt úr innan sjö daga frá því að þau hæfust eða væru ítrekuð, en áfrýjanda væri þá heimilt að gjaldfella skuldbindingar eða loka samningum og bæri að tilkynna viðskiptamanni um það með símtali, tölvubréfi eða símbréfi. Tekið var fram að áfrýjanda væri heimilt að „umreikna kröfur yfir í íslenskar krónur á gjaldfellingardegi eða eftir atvikum á gjalddaga kröfu“ og skyldi viðskiptamaður greiða dráttarvexti frá þeim tíma. Um „skuldajöfnun (nettun) samninga“ var svofellt ákvæði: „Séu skuldbindingar viðskiptamanns gjaldfelldar ... er LÍ heimilt, en ekki skylt, að beita skuldajöfnuði milli allra samninga sem falla undir þessa skilmála þannig að hagnaður og tap hvors aðila um sig er gert upp í einu lagi. Við slíka skuldajöfnun er heimilt að umreikna allar skuldbindingar yfir í íslenskar krónur.“ Þá var mælt fyrir um að almennir skilmálar fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga, sem gefnir voru út af sambandi íslenskra viðskiptabanka og sambandi íslenskra sparisjóða í febrúar 1998, skyldu eftir því, sem við ætti, gilda um markaðsviðskipti við áfrýjanda, en væri misræmi milli þeirra og almennra skilmála hans gengju þeir síðarnefndu framar. Í tölvubréfi til áfrýjanda 22. október 2007 greindi stefndi frá því að hann ætti í vændum greiðslur í evrum og vildi huga að því að selja að minnsta kosti hluta þeirra framvirkt. Greiðslurnar væru fimmtán talsins með breytilegum fjárhæðum, sem næmu samtals 24.028.500 evrum, og ættu þær að berast 5. dag hvers mánaðar frá nóvember 2007 til janúar 2009. Í upptalningu á greiðslunum var jafnframt tilgreind fjárhæð, sem svaraði til 60% hverrar, og virðist það hafa verið sá hluti þeirra, sem stefndi gerði ráð fyrir að selja. Hann spurðist fyrir um hvaða kjör áfrýjandi gæti boðið í slíkum viðskiptum og fékk svar við því samdægurs, en ekki varð frekar af þeim að sinni. Fyrir liggur að stefndi hafi sent þessa fyrirspurn í tilefni af því að hann hafi gert verksamning við erlent félag um smíð mannvirkis hér á landi, sem greitt yrði fyrir með evrum, en með því að hann yrði að standa straum af hluta kostnaðar af verkinu með íslenskum krónum hafi hann viljað verja sig fyrir breytingum á gengi þessara gjaldmiðla. Í málatilbúnaði áfrýjanda kemur fram að hann hafi í mörg ár átt viðskipti af þessum toga við stefnda og verður við það að miða að áfrýjanda hafi frá upphafi verið í meginatriðum kunnugt um ástæðuna að baki þessari fyrirspurn stefnda og viðskiptanna, sem urðu milli þeirra í kjölfarið og nánar er greint frá hér á eftir. Stefndi spurðist á ný fyrir 20. nóvember 2007 um hvaða kjör áfrýjandi gæti boðið í framvirkum kaupum á þeim fjárhæðum í evrum, sem áður var getið, að frátalinni greiðslu, sem átti að berast stefnda 5. sama mánaðar. Í framhaldi af þessu gerðu aðilarnir samdægurs fjórtán framvirka samninga um gjaldeyri og var gjalddagi í hverju tilviki 10. dagur mánaðar eða næsti bankadagur þar á eftir frá og með desember 2007 til og með janúar 2009. Í hverjum samningi voru ákvæði um að áfrýjandi héti því á gjalddaga annars vegar að kaupa tilgreinda fjárhæð í evrum, sem svaraði til 20% af fjárhæðinni sem stefnda ætti að berast 5. dag þess mánaðar, og hins vegar að selja tiltekna fjárhæð í íslenskum krónum. Áfrýjandi myndi færa fjárhæðina í evrum til skuldar á gjaldeyrisreikning stefnda, en leggja fjárhæðina í íslenskum krónum inn á reikning hans í þeim gjaldmiðli. Í samningunum var vísað til fyrrnefndra almennra skilmála áfrýjanda fyrir markaðsviðskipti, sem stefndi samþykkti 14. febrúar 2003. Aftur sendi stefndi fyrirspurn til áfrýjanda 22. nóvember 2007 um kjör, sem byðust í framvirkum kaupum á evrum, og sneri þetta erindi að 20% af fjárhæðunum, sem getið var í tölvubréfi stefnda 20. sama mánaðar. Sama dag gerðu aðilarnir aðra fjórtán framvirka samninga um gjaldeyri, þar sem áfrýjandi skuldbatt sig til að kaupa sömu fjárhæðir í evrum á sömu dögum og í fyrrgreindum samningum 20. nóvember 2007, en gagngjald í íslenskum krónum var á hinn bóginn ekki það sama. Um önnur atriði, sem áður var lýst varðandi samningana frá 20. nóvember 2007, voru þessir samningar eins. Enn leitaði svo stefndi 14. janúar 2008 eftir boði frá áfrýjanda um framvirk kaup á 20% af fjárhæðunum, sem getið var í tölvubréfinu 22. október 2007, að frátöldum greiðslum, sem áttu að berast stefnda í nóvember og desember 2007 og janúar 2008. Að fengnu svari áfrýjanda gerðu þeir 18. janúar 2008 tólf framvirka samninga um gjaldeyri, sem voru sama efnis og samningarnir 22. nóvember 2007 að öðru leyti en um fjárhæðirnar í íslenskum krónum, sem áfrýjandi átti að inna af hendi. Í málinu liggur fyrir að framangreindir samningar aðilanna frá 20. nóvember 2007, 22. sama mánaðar og 18. janúar 2008 voru allir efndir til og með þeim, sem voru á gjalddaga 10. september 2008. Óumdeilt er að þetta hafi verið gert með því að áfrýjandi tók á hverjum gjalddaga út þrjár jafn háar fjárhæðir í evrum af gjaldeyrisreikningi stefnda hjá sér og lagði inn á veltureikning hans þrjár fjárhæðir í íslenskum krónum, allt eins og tilgreint var í samningunum hverju sinni. Stefndi sendi 6. október 2008 tölvubréf til erlenda félagsins, sem hann vann að verki fyrir samkvæmt áðursögðu, og greindi frá því að ekki væri víst að hann vildi fá greiðslu verklauna, sem þá var í vændum, inn á þann reikning hjá áfrýjanda, sem hefði fram að því verið notaður í þessu skyni, heldur kynni hann að opna nýjan reikning við tiltekinn banka í Danmörku. Samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í áfrýjanda, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd. Fjármálaeftirlitið birti 9. sama mánaðar ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda áfrýjanda til Nýja Landsbanka Íslands hf., þar sem var mælt fyrir um að síðarnefndi bankinn tæki meðal annars við réttindum og skyldum áfrýjanda „samkvæmt afleiðusamningum“ frá klukkan 9 að morgni þess dags. Síðar þann morgun sendi stefndi tölvubréf til áfrýjanda, þar sem vísað var til þess að það væri „ómögulegt að koma peningum erlendis frá til Íslands þessa stundina“, og væri því óskað eftir „frestun á gjaldfærslu á framvirka samningnum okkar sem er á gjalddaga á morgun.“ Þess var og getið að samkvæmt upplýsingum, sem stefndi hafi aflað, yrði unnt að fá erlendar greiðslur til landsins í komandi viku og þar með að efna samninga þeirra. Áfrýjandi svaraði þessari beiðni samdægurs með því að hann gæti frestað gjalddaga til 13. október 2008, en það yrði „víst að taka þetta bara einn dag í einu á meðan ástandið er eins og það er.“ Aftur lét Fjármálaeftirlitið frá sér fara ákvörðun 12. október 2008, þar sem felldur var úr gildi sá þáttur í ákvörðun þess 9. sama mánaðar, sem sneri að afleiðusamningum. Þar var meðal annars tekið fram að þetta væri gert sökum þess að fyrir lægi að nýi bankinn gæti ekki komist hjá því að „vanefna skuldbindingar samkvæmt þeim samningum með ófyrirsjáanlegum afleiðingum” og yrðu því réttindi og skyldur samkvæmt þeim áfram á hendi áfrýjanda. Í málatilbúnaði beggja aðila hefur verið gengið út frá því að þessar ákvarðanir Fjármálaeftirlitsins hafi tekið til samninga þeirra, sem greint var frá hér að framan. Í málflutningi stefnda fyrir Hæstarétti var því lýst að hann hafi dagana frá 13. október 2008 verið í samskiptum við áfrýjanda og lagt drög að því að evrur bærust inn á gjaldeyrisreikning sinn 16. eða 17. sama mánaðar svo að efna mætti þá þrjá samninga, sem komnir voru á gjalddaga. Í málinu liggja ekki fyrir gögn þessu til stuðnings. Áfrýjandi sendi á hinn bóginn til stefnda með tölvupósti 16. október 2008 dreifibréf frá skilanefndinni, sem sett hafði verið yfir hann, þar sem sagði eftirfarandi: „Í samræmi við ákvörðun Fjármálaeftirlitsins dags. 13. október 2008 liggja réttindi og skyldur vegna afleiðusamninga áfram hjá Landsbanka Íslands hf. Að óbreyttu liggur fyrir að umræddum afleiðusamningum verður lokað. Í því felst m.a. að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lána- og eignasöfnum viðskiptavina falla niður. Í kjölfarið munu afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á Landsbanka Íslands hf., en tapstöður mynda kröfu Landsbanka Íslands hf. á viðskiptavini. Leitast verður við að samræma aðgerðir viðskiptabankanna til að tryggja að allir viðskiptavinir njóti sömu málsmeðferðar.“ Fyrir liggur að fé barst ekki inn á gjaldeyrisreikning stefnda þannig að taka mætti út af honum greiðslur í evrum, sem upphaflega voru á gjalddaga 10. október 2008, en samkvæmt hverjum af samningunum þremur, sem að þessu sneru, átti stefndi að afhenda áfrýjanda 498.000 evrur eða samtals 1.494.000 evrur. Inn á reikninginn barst á hinn bóginn greiðsla 28. október 2008 þannig að innstæða hans nam þá 537.794 evrum, en við því fé lét áfrýjandi ekki hreyfa. Þrír aðrir samningar voru með gjalddaga 10. nóvember 2008 og áttu þá sömu fjárhæðir í evrum og áður var getið að fara milli aðilanna. Þann dag nægði innstæða á gjaldeyrisreikningi stefnda ekki til greiðslu samkvæmt samningunum og lét áfrýjandi ekkert taka af reikningnum í það sinn. Óumdeilt er að hvorki hafi áfrýjandi gengið á þessu tímabili eftir greiðslu né stefndi nokkuð aðhafst til að efna samninga þeirra. Stefndi sendi bréf til áfrýjanda 11. nóvember 2008, þar sem hann kvaðst líta svo á að með fyrrgreindu bréfi 16. október sama ár „hafi skilanefnd ákveðið í raun að efna ekki þá afleiðusamninga sem voru útistandandi þegar skilanefnd tók yfir stjórn Landsbanka Íslands hf. þann 7. október sl., sbr. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Hér hafi í raun verið um riftun að ræða þótt slíkt orðalag sé ekki að finna í bréfinu. Engar forsendur eru fyrir því af hálfu skilanefndar að loka samningum með uppgjöri, þ.e. nettun samninganna. Skilmálar samninganna gera ekki ráð fyrir slíkri heimild eins og aðstæður eru nú uppi.“ Þá sagði þar einnig að stefndi teldi að með bréfi áfrýjanda hafi verið „gefið út með skýrum hætti að ekki verði staðið við skyldur Landsbanka Íslands hf.“ samkvæmt samningum þeirra og væri því óhjákvæmilegt að líta svo á að þeim hafi verið rift, sem hefði þau áhrif að þeir féllu niður „án greiðslu.“ Vegna þessa væri réttarsambandi aðilanna vegna afleiðusamninga að fullu lokið. Áfrýjandi svaraði ekki þessu bréfi. Þrír samningar aðilanna komu á gjalddaga 10. desember 2008 og átti áfrýjandi að kaupa samkvæmt hverjum þeirra 124.500 evrur eða samtals 373.500 evrur. Þann dag var innstæða á gjaldeyrisreikningi stefnda um 50.000 evrur og lét áfrýjandi ekki hreyfa við henni. Loks var gjalddagi þriggja síðustu samninganna 12. janúar 2009, en samkvæmt hverjum þeirra átti áfrýjandi að kaupa 24.900 evrur eða samtals 74.700 evrur. Innstæða á gjaldeyrisreikningi stefnda þann dag var yfir 138.000 evrur, en af henni tók áfrýjandi enga greiðslu. Hann sendi á hinn bóginn bréf til stefnda 27. sama mánaðar, þar sem vísað var til meðfylgjandi yfirlits „yfir afleiðu- og/eða gjaldeyrissamninga“ milli þeirra, sem komnir væru á gjalddaga, en samkvæmt því taldi áfrýjandi stefnda standa í skuld við sig að fjárhæð samtals 193.048.206 krónur vegna áðurnefndra tólf samninga, sem voru með gjalddaga í október, nóvember og desember 2008 og janúar 2009. Þessu svaraði stefndi með bréfi 9. febrúar 2009, þar sem ítrekað var það, sem greindi í bréfi hans 11. nóvember 2008. Að auki var því borið við að stefndi hafi fyrir sitt leyti notið heimilda til að rifta samningum við áfrýjanda á grundvelli nánar tiltekinna ákvæða í almennum skilmálum fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga frá febrúar 1998. Áfrýjandi svaraði þessu bréfi 6. mars 2009 og hafnaði röksemdum stefnda fyrir því að áfrýjandi hafi rift samningum þeirra með bréfi sínu 16. október 2008. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 21. janúar 2010 til heimtu þeirrar fjárhæðar, sem greindi í fyrrnefndu fylgiskjali með bréfi hans 27. janúar 2009. Fjárhæð þessa kveðst áfrýjandi finna með því að reikna yfir í íslenskar krónur fjárhæðirnar í evrum, sem stefnda hafi borið að afhenda samkvæmt samningunum tólf, sem áður var lýst, og sé þá beitt gengi á hverjum gjalddaga, sem Seðlabanki Íslands hafi birt. Frá þessu séu dregnar þær fjárhæðir í íslenskum krónum, sem áfrýjandi hafi átt að standa stefnda skil á samkvæmt hverjum samningi á gjalddaga þeirra. Í málinu er ekki deilt um þennan útreikning á kröfu áfrýjanda. II Hvorki var í samningunum, sem aðilarnir gerðu 20. og 22. nóvember 2007 og 18. janúar 2008, né í skilmálum, sem þeir sömdu um að gilda ættu um viðskipti sín, kveðið á um heimild annars þeirra til að segja upp samningi eða ákveða á annan hátt einhliða að fella hann niður. Í skilmálum um viðskipti aðilanna voru áfrýjanda á hinn bóginn áskildar heimildir til að bregðast við vanefndum stefnda með því að gjaldfella skuldbindingar samkvæmt þeim áður en komið væri að umsömdum gjalddaga, en óumdeilt er að hvorki hafi stefndi vanefnt skyldur sínar við áfrýjanda fyrir 13. október 2008 né hafi áfrýjandi á nokkru stigi neytt þessa úrræðis. Eins og áður greinir samþykkti áfrýjandi 9. október 2008 beiðni stefnda um að fresta gjalddaga þriggja samninga þeirra um framvirk kaup á gjaldeyri, sem var daginn eftir, til 13. sama mánaðar. Hvorugur aðilanna hefur borið því við að áfrýjanda hafi brostið heimild til að ráðstafa þessum hagsmunum vegna fyrrgreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins, sem tók gildi fyrir opnun banka 9. október 2008, og verður því lagt til grundvallar að gjalddaga þessara þriggja samninga hafi svo að bindandi sé verið frestað eins og hér um ræðir. Á nýja gjalddaganum hafði stefndi hvorki innstæðu á gjaldeyrisreikningi, sem hrokkið gat fyrir því að áfrýjandi fengi teknar af honum 1.494.000 evrur sem stefnda bar þá að afhenda, né bauð hann fram greiðslu á þeirri fjárhæð á annan hátt. Áfrýjanda var óskylt að standa við samningana þrjá fyrir sitt leyti ef gagnefndir stóðu ekki til boða og voru því komnar á vanefndir af hálfu stefnda frá gjalddaga þeirra 13. október 2008. Samkvæmt skilmálunum, sem giltu um viðskipti aðilanna, átti stefndi að njóta frests í sjö daga frá gjalddaga til að bæta úr vanefnd. Innan þess tíma barst stefnda fyrrnefnt bréf áfrýjanda 16. október 2008, sem hann heldur fram að hafi falið í sér yfirlýsingu áfrýjanda um riftun samninganna, sem dómkrafa þess síðarnefnda er reist á. Þegar metið er hvað stefndi hafi með réttu mátt telja felast í þessu bréfi verður að gæta að því að áfrýjandi kaus að senda dreifibréf til fjölmargra viðtakenda, sem virðast hafa átt það eitt sameiginlegt að eiga hlut að ógjaldföllnum afleiðusamningum við hann, og gerði hann þá ekki greinarmun á því hvers efnis samningarnir væru, hver aðstaða viðsemjandans væri eða á hvorn þeirra hallaði í viðskiptunum. Áfrýjandi tók með þessu áhættu af því að hver og einn viðtakandi myndi leggja þann skilning í efni bréfsins, sem átt gæti við um aðstöðu sína. Í bréfinu sagði meðal annars að það lægi að óbreyttu fyrir að afleiðusamningum yrði lokað, en af þeim sökum myndu sjóðstreymis- og gengisvarnir viðskiptavina falla niður. Samningar aðilanna höfðu fyrir fram ákveðna gjalddaga og átti áfrýjanda að vera ljóst vegna tilgangs stefnda með samningunum að ekki gæti staðið til að framlengja þá. Að því verður einnig að gæta að skömmu áður en bréfið var sent hafði Fjármálaeftirlitið reist fyrrnefnda ákvörðun sína 12. október 2008 á þeirri forsendu að Nýja Landsbanka Íslands hf. yrði um megn að efna afleiðusamninga, sem honum hafði áður verið ætlað að taka við úr hendi áfrýjanda. Með því að rætt var að auki í bréfinu um að afleiðusamningum yrði „lokað“ gat stefndi vart lagt þann skilning í það að áfrýjandi hygðist láta þá renna skeið sitt á enda til gjalddaga. Stefndi hafði því ekki ástæðu til að skilja orðalag bréfsins á þann veg að því hafi verið ætlað að fela í sér aðvörun um að afleiðusamningar yrðu ekki framlengdir þegar þeir kæmu á gjalddaga, svo sem áfrýjandi hefur haldið fram, heldur þvert á móti að hann væri með þessu að tilkynna ósk sína um að fella þá niður. Að þessu virtu mátti stefndi sér að meinalausu láta hjá líða að gera ráðstafanir til að efna fyrir sitt leyti samningana, sem voru á gjalddaga 13. október 2008. Í bréfi stefnda til áfrýjanda 11. nóvember sama ár kom skýrlega fram að stefndi teldi áfrýjanda hafa rift öllum samningum þeirra, sem ekki höfðu verið efndir, svo og að stefndi samþykkti að málum lyki á þann hátt. Áfrýjandi svaraði ekki þessu bréfi fyrr en 6. mars 2009. Með þessu aðgerðaleysi vakti áfrýjandi ekki aðeins traust stefnda á því að hann væri samþykkur þeirri skýringu, sem stefndi hafði byggt á, heldur girti hann einnig fyrir að stefnda gæfist tilefni til að taka afstöðu til þess hvort hann vildi leitast við að rifta samningum þeirra með stoð í ákvæðum skilmálanna, sem giltu um viðskipti þeirra. Þegar allt framangreint er virt verður að líta svo á að áfrýjandi hafi með bréfi sínu 16. október 2008 lýst því yfir gagnvart stefnda að hann vildi fella niður samningana tólf, sem mál þetta varðar, svo og að stefndi hafi samþykkt það fyrir sitt leyti í bréfinu til áfrýjanda 11. nóvember sama ár. Samkvæmt því verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda, svo og um málskostnað. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Landsbanki Íslands hf., greiði stefnda, Ístaki hf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. febrúar 2011. Mál þetta, sem var dómtekið 24. janúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Landsbanka Íslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík á hendur Ístaki hf., Engjateigi 7, Reykjavík, með stefnu birtri 21. janúar 2010. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 193.048.206 kr., ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 74.192.040 kr. frá 10.10.2008 til 10.11.2008, af 170.988.300 kr. frá 10.11.2008 til 10.12.2008, af 188.158.095 kr. frá 10.12.2008 til 12.1.2009 og af 193.048.206 kr. frá 12.1.2009 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði látinn niður falla. Málavextir Hinn 14. febrúar 2003 samþykkti stefndi almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Skilmálar þessir hafa að geyma tilvísun til almennra skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga, útgefnum af Sambandi íslenskra viðskiptabanka og Sambandi íslenskra sparisjóða. Á árunum 2006-2007 réðst stefndi í það verkefni að reisa byggingavöruverslun við Úlfarsfell fyrir þýska byggingavöruverslun. Verkefnið krafðist þess að hægt væri að selja ákveðið magn af evrum fyrir ákveðið magn af krónum á tilteknum tíma, þar sem þær tekjur sem stefndi hafði af umræddu verki voru ákvarðaðar í evrum, en kostnað vegna þess þurfti að greiða í íslenskum krónum. Starfsmenn stefnanda veittu stefnda ráðgjöf vegna þeirra gjaldeyrisvarna. Umræddir skiptasamningar voru gerðir af hálfu stefnda til þess að tryggja sjóðsstreymi í rekstri félagsins vegna þessa tiltekna verkefnis. Alls voru gerðir 36 sambærilegir samningar vegna verkefnisins, en ágreiningur málsins varðar 12 þeirra. Stefnandi gerir eftirfarandi grein fyrir kröfu sinni. Hinn 20. nóvember 2007 gerðu stefnandi og stefndi með sér fjóra samninga um framvirk kaup og sölu á gjaldeyri. Í fyrsta samningum, sem ber samningsnúmerið 1845579 og var á gjalddaga 10. október 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 498.000 evrur og kaupa 49.302.000 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 25.477.680 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. október 2008 til greiðsludags. Í öðrum samningnum, sem ber samningsnúmerið 1845583 og var á gjalddaga 10 nóvember 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 498.000 evrur og kaupa 49.302.000 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 33.007.440 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Í þriðja samningnum, sem ber samningsnúmerið 1845589 og var á gjalddaga 10. desember 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 124.500 evrur og kaupa 12.503.535 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 5.907.525 kr. Á. gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. desember 2008 til greiðsludags. Í fjórða samningnum, sem ber samningsnúmerið 1845595 og var á gjalddaga 12. janúar 2009, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 24.900 evrur og kaupa 2.522.619 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 1.664.814 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 12. janúar 2009 til greiðsludags. Hinn 22. nóvember 2007 gerðu stefnandi og stefndi með sér fjóra samninga um framvirk kaup og sölu á gjaldeyri. Í fyrsta samningum, sem ber samningsnúmerið 1857022 og var á gjalddaga 10. október 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 498.000 evrur og kaupa 50.288.040 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 24.491.640 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. október 2008 til greiðsludags. Í öðrum samningnum, sem ber samningsnúmerið 1857028 og var á gjalddaga 10 nóvember 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 498.000 evrur og kaupa 50.656.560 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 32.011.440 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Í þriðja samningnum, sem ber samningsnúmerið 1857035 og var á gjalddaga 10. desember 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 124.500 evrur og kaupa 12.752.535 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 5.658.525 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. desember 2008 til greiðsludags. Í fjórða samningnum, sem ber samningsnúmerið 1857039 og var á gjalddaga 12. janúar 2009, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 24.900 evrur og kaupa 2.569.929 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 1.617.504 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 12. janúar 2008 til greiðsludags. Hinn 18. janúar 2008 gerðu stefnandi og stefndi með sér fjóra samninga um framvirk kaup og sölu á gjaldeyri. Í fyrsta samningum, sem ber samningsnúmerið 2038008 og var á gjalddaga 10. október 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 498.000 evrur og kaupa 50.556.960 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 24.222.720 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. október 2008 til greiðsludags. Í öðrum samningnum, sem ber samningsnúmerið 2038012 og var á gjalddaga 10 nóvember 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 498.000 evrur og kaupa 50.890.620 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 31.777.380 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. nóvember 2008 til greiðsludags. Í þriðja samningnum, sem ber samningsnúmerið 2038026 og var á gjalddaga 10. desember 2008, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 124.500,00 evrur og kaupa 12.807.315 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga 5.603.745 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 10. desember 2008 til greiðsludags. Í fjórða samningnum, sem ber samningsnúmerið 2038043 og var á gjalddaga 12. janúar 2009, skuldbatt stefndi sig til þess að selja 24.900 evrur og kaupa 2.579.640 kr. Skuld stefnda miðað við skuldajöfnuð (nettun) á gjalddaga er, umreiknuð í íslenskar krónur á gjalddaga, 1.607.793 kr. Á gjalddaga barst engin greiðsla frá stefnda og er því krafist dráttarvaxta frá 12. janúar 2008 til greiðsludags. Dómkrafa stefnanda miðast við að kröfunum hafi verið skuldajafnað, þ.e. nettunina, og er að fjárhæð 193.048.206 kr. að höfuðstól. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Hinn 7. október 2008 greip Fjármálaeftirlitið inn í rekstur stefnanda á grundvelli laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði, til að tryggja innanlandsstarfsemi bankans og stöðugleika íslensks fjármálakerfis og hinn 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitið jafnframt þá ákvörðun að flytja hluta af starfsemi stefnanda yfir í nýjan banka sem stofnaður hafði verið og var að fullu í eigu íslenska ríkisins. Samkvæmt annarri breytingu á ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 12. október 2008, fluttust réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum ekki yfir í hinn nýja banka. Hinn 9. október 2008, sendi fjármálastjóri stefnda tölvupóst til tengiliðar síns hjá stefnanda, Andra M. Gunnarsson. Þar kom fram að stefnda væri ómögulegt að koma evrum til landsins og gera upp þá skiptasamninga sem voru á gjalddaga hinn 10. október 2008. Andri M. Gunnarsson svaraði tölvupóstinum sama dag og sagðist framlengja nefndan skiptasamning til mánudagsins 13. október 2008. Þann dag kom í ljós að starfsmenn stefnanda sem komu að málum stefnda, þ.m.t. Andri M. Gunnarsson, voru ekki lengur starfsmenn stefnanda. Hinn 16. október 2008 sendi stefnandi tölvupóst til stefnda þar sem fram kom að fyrir lægi að afleiðusamningum bankans yrði lokað. Hinn 11. nóvember 2008 svöruðu lögmenn stefnda tölvupóstinum með bréfi til skilanefndar stefnanda, þar sem því er lýst yfir að stefndi telji fyrrnefndan tölvupóst stefnanda fela í sér riftun af hálfu stefnanda og réttarsambandi aðila því lokið. Hinn 27. janúar 2009 sendi stefnandi stefnda tilkynningu þar sem fram kom að afleiðusamningar stefnanda og stefnda sem þegar væru komnir á gjalddaga væru orðnir að kröfum og yrðu innheimtir í samræmi við það. Stefndi svaraði með bréfi, dags. 9. febrúar 2009, og áréttaði fyrri afstöðu sína. Stefnandi hafnaði afstöðu stefnda með bréfi, dags. 6. mars 2009. Hinn 1. júlí 2009 barst stefnda innheimtubréf frá stefnanda. Því var svarað með bréfi, dags. 6. júlí 2009, þar sem stefndi áréttaði fyrri afstöðu sína. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveður að málsaðilar hafi átt í ýmsum banka- og verðbréfaviðskiptum undanfarin ár. Gerður hafi verið fjöldi skiptasamninga. Er dómkrafa stefnanda vegna skiptasamninga sem stefndi gerði við stefnanda. Stefnandi kveður að málið sé vegna taps stefnda á verðbréfaviðskiptum, nánar tiltekið vegna taps á skiptasamningum sem stefndi gerði við stefnanda og stefndi hafi ekki enn gert upp við stefnanda. Hinn 14. febrúar 2003 samþykkti stefndi almenna skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda. Kröfu stefnanda er umbreytt í íslenskar krónur á gjalddaga og er vísað til 7. mgr. 7. gr. skilmálanna um heimild til þess að umreikna kröfur yfir í íslenskar krónur á gjalddaga þeirra. Afleiðusamningur er í eðli sínu samningur þar sem verðmæti samningsins ræðst af því hvernig framtíðargengi undirliggjandi gjaldeyris eða gjaldeyrisvísitölu muni þróast. Stefnandi kveður að á milli aðila hafi uppgjör farið þannig fram, að greiðslur hvors um sig á gjalddaga jöfnuðust hver á móti annarri með skuldajöfnuði (nettun) að því marki sem það hafi verið hægt. Mismunurinn myndaði hagnað þess aðila sem ætti rétt á hærri greiðslu og tap hins. Dómkrafan sé fundin með þessari aðferð. Á gjalddaga skuldbatt stefndi sig til að hafa næga innstæðu fyrir þeirri fjárhæð í þeirri mynt sem samningurinn kveður á um. Stefnandi kveður að svo hafi ekki verið í tilviki stefnda á gjalddaga. Voru skuldbindingar aðila því jafnaðar hver á móti annarri með skuldajöfnuði (nettaðar) á gjalddaga. Krafa stefnanda er byggð á tólf óuppgerðum afleiðusamningum við stefnanda, en með samningunum skuldbundu stefndi og stefnandi sig til þess að selja og kaupa gjaldeyri. Samningarnir voru gerðir 20. nóvember 2007, 22. nóvember 2007 og 18. janúar 2008, fjórir hvern dag og liggja þeir fyrir í málinu. Stefnandi reisir kröfu sína á því að skuld stefnda við hann samkvæmt þeim samningnum sem um ræðir sé samtals 193.048.206 kr. auk vaxta. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi skuldbundið sig til að leggja samningsfjárhæðina, inn á reikning sinn á gjalddaga samninganna. Stefnandi byggir á því að engin greiðsla hafi borist frá stefnda. Stefnandi byggir kröfu sína á almennum reglum samninga- og kröfuréttar um efndir samninga og fjárskuldbindinga og almennum skilmálum um markaðsviðskipti hjá stefnanda. Krafa stefnanda um dráttarvexti styðst við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnanda um málskostnað styðst við 129.gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísast til 35. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Í upphafi mótmælir stefndi eftirfarandi sem fram komi í stefnu varðandi uppgjörið en þar segir að „greiðslur hvors aðila á gjalddaga, jöfnuðust hver á móti annarri með skuldajöfnuði (nettun) að því marki sem það var hægt, og þannig fundin út sú mismunar greiðsla sem átti að fara milli aðilanna sem þannig myndar hagnað þess aðila sem á rétt á hærri greiðslu og tap hins“. Stefndi telur að uppgjör á grundvelli þeirra skiptasamninga sem um er deilt í málinu hafi eingöngu farið þannig fram að stefnandi tók við evrum frá stefnda og stefndi tók við íslenskum krónum frá stefnanda. Stefndi telur að skuldajöfnun (nettun) hafi aldrei átt sér stað innan skiptasamninganna. Jafnframt hafi stefnandi alfarið séð um uppgjör á grundvelli skiptasamninganna, en það hafi farið þannig fram að bankinn tók evrur út af reikningi í eigu stefnda og lagði íslenskar krónur inn á reikning í eigu stefnda. Stefnandi hafi hvorki lagt inn íslenskar krónur á reikning stefnda né tekið evrur af reikningi í eigu stefnda í október 2008. Þá áttu engar færslur sér stað af hálfu stefnda eftir það tímamark. Stefndi byggir á eftirfarandi málsástæðum. 1. Riftun stefnanda Samkvæmt samningum aðila skuldbundu þeir sig til að skiptast á greiðslum á gjalddögum skiptasamninganna sem voru á tímabilinu frá 10. október 2008 til 12. janúar 2009. Í tölvupósti stefnanda, dags. 16. október 2008, lýsir stefnandi því yfir að hann hyggist loka öllum afleiðusamningum bankans. Í kjölfarið myndu afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu stefnda á stefnanda en tapstöður mynda kröfu stefnanda á stefnda. Þegar nefndur tölvupóstur barst stefnda var þegar ljóst að stefnandi gat ekki efnt skiptasamninga sem voru á gjalddaga 10. október 2008 og 10. nóvember 2008, en stefndi átti aftur á móti evrur til þess að standa við sinn hluta skiptasamninganna. Hvorki í skiptasamningunum sjálfum, almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda, né almennum skilmálum um framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga er að finna heimild til handa stefnanda til að loka skiptasamningunum með þeim hætti sem fram kemur í tölvupósti stefnanda. Stefndi hafði ekki vanefnt skiptasamningana fyrir sitt leyti og því var engin heimild fyrir stefnanda að loka samningunum. Hafa ber í huga í þessu sambandi að allir skilmálarnir sem um skiptasamningana gilda eru einhliða samdir af stefnanda og hagsmunasamtökum stefnanda. Verður stefnandi því að bera hallann af því að þeir skilmálar sem um skiptasamningana gilda innihaldi ekki úrræði í tengslum við mögulega ógjaldfærni stefnanda. Allur óskýrleiki eða vafi í tengslum við skilmála samningsins skal því túlkaður stefnda í hag samkvæmt óumdeildum lögskýringaraðferðum. Jafnframt er áréttað að uppgjör milli aðila á grundvelli skiptasamninganna fór eingöngu þannig fram að stefnandi tók við evrum frá stefnda og stefndi tók við íslenskum krónum frá stefnanda. Skuldajöfnun (nettun) átti sér því aldrei stað innan skiptasamninganna, enda hefði slík tilhögun ekki verið í samræmi við markmið eða forsendur skiptasamninganna um sjóðsstreymisvarnir. Hér skal tekið fram að með orðalaginu „nettun“ er átt við að skyldur samningsaðila samkvæmt afleiðum skuli jafnast hver á móti annarri með skuldajöfnuði, þannig að útkoman verði hagnaður eða tap aðila í ákveðum gjaldmiðli (í þessu tilviki íslenskum krónum), í stað þess að skiptast á gjaldmiðlum. Þetta var stefnanda ljóst, enda höfðu starfsmenn hans veitt stefnda ráðgjöf við gerð skiptasamninganna. Stefndi taldi einsýnt að með framangreindum tölvupósti hefði stefnandi tekið ákvörðun um að efna ekki þá afleiðusamninga (þ.m.t. skiptasamningana) sem voru útistandandi þegar skilanefnd stefnanda tók yfir stjórn hans hinn 7. október 2009, sbr. áður tilvitnaða ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Þá efndi stefnandi ekki skiptasamninga sem voru á gjalddaga 10. október 2008 og 10. nóvember 2008. Þar sem ekki er að finna heimild til handa stefnanda til að ljúka skiptasamningunum með framangreindum hætti gat stefndi ekki annað en litið svo á að stefnandi hefði með tölvupóstinum verið að lýsa yfir riftun á skiptasamningunum. Réttaráhrif slíkrar riftunar er að skyldur stefnanda og stefnda samkvæmt skiptasamningunum falla niður, þ.á m. skyldan til að inna af hendi greiðslur. Þegar af þeirri ástæðu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki talið að skiptasamningnum hafi verið rift af hálfu stefnanda ber að líta til þess að lögmenn stefnda tilkynntu skilanefnd stefnanda, dags. 11. nóvember 2008, þá afstöðu stefnda að fyrrnefndur tölvupóstur stefnanda fæli í sér riftun af hálfu stefnanda og réttarsambandi aðila væri því lokið. Þessi afstaða stefnda var ítrekuð með bréfi, dags. 9. febrúar 2009 og með bréfi, dags. 6. júlí 2009. Þannig hefur stefndi gert stefnanda ljóst, með sannanlegum og bindandi hætti, að skiptasamningunum hafi verið rift. Jafnframt má í þessu sambandi líta til þeirra riftunarúrræða stefnda sem liggja til grundvallar riftun, ef litið verður svo á að stefnandi hafi ekki rift skiptasamningunum hinn 16. október 2008. 1.1 Ógjaldfærni stefnanda Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um skipan skilanefndar fyrir stefnanda kemur fram að eftirlitið telji að skilyrði 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki séu uppfyllt „í ljósi þeirra knýjandi fjárhags- og rekstrarerfiðleika Landsbanka Íslands hf., kerfislegs mikilvægis hans og þeirra keðjuverkandi áhrifa sem mögulegt gjaldþrot hans kynni að hafa á íslenska hagkerfið, enda telur Fjármálaeftirlitið önnur úrræði þess ekki líkleg til að bera árangur.“ Í athugasemdum við 5. gr. (100. gr. a.) í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra ástæðna á fjármálamarkaði o.fl.segir eftirfarandi: „Fjármálaeftirlitið getur gripið til sérstakra ráðstafana í samræmi við ákvæði þessarar greinar telji það þörf á vegna sérstakra aðstæðna eða atvika, í því skyni að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Með sérstökum aðstæðum eða atvikum er átt við sérstaka fjárhags- og/eða rekstrarerfiðleika hjá fjármálafyrirtæki, m.a. líkur á að það geti ekki staðið við skuldbindingar sínar gagnvart viðskiptavinum eða kröfuhöfum,[..]“Eins og áður hefur komið fram lýsti stefnandi því yfir að hann hygðist ekki standa við skuldbindingar sínar samkvæmt afleiðusamningum. Í ljósi stöðu stefnanda verður ekki annað hægt en að líta svo á að afstöðu hans megi rekja til ógjaldfærni hans. Fær þetta frekari staðfestingu í þeirri staðreynd að stefnandi fékk heimild til greiðslustöðvunar 5. desember 2008. Með lögum um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki nr.29/2008 er sérstaklega tekið fram að leiti fjármálafyrirtæki eftir heimild til greiðslustöðvunar eða framlengingar á greiðslustöðvun skuli skilyrðin í 4. og 6. tl. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti ekki eiga við. Samkvæmt 4. og 6. tl. greinarinnar skal t.a.m. ekki veitt heimild til greiðslustöðvunar ef staða skuldarans er með þeim hætti að honum sé sýnilega þegar orðið skylt að krefjast gjaldþrotaskipta á búi sínu eða ef ráðagerðir skuldarans um ráðstafanir meðan á greiðslustöðvun stendur samrýmast ekki tilgangi hennar, eru óraunhæfar eða ólíklegar til að koma nýrri skipan á fjármál hans. Með vísan til alls framangreinds telur stefndi að sýnt sé fram á með óyggjandi hætti að stefnandi hafi verið ófær um að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt skiptasamningunum þegar Fjármálaeftirlitið greip inn í starfsemi stefnanda hinn 7. október 2008. Veitti það stefnda heimild til riftunar á skiptasamningunum vegna fyrirsjáanlegrar vanefndar. 1.2 Riftun samkvæmt almennum skilmálum um framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga Til viðbótar því sem að framan greinir hafði stefndi öðlast heimild til riftunar á samningnum á grundvelli almennra skilmála um framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga. Grein 3.2 kveður á um að inni samningsaðili ekki af hendi greiðslu samkvæmt einhverjum samningi sem leggur á hann greiðsluskyldu og vanefndin leiðir til þess að viðkomandi samningi er rift eða hann gjaldfelldur, þá sé hinum aðilanum heimilt að rifta öllum skiptasamningum milli þeirra. Með vísan til stöðu stefnanda eftir 7. október 2008, og þess að Fjármálaeftirlitið tók yfir bankann með áðurgreindum hætti, má ljóst vera að stefnandi vanefndi marga samninga með framangreindum hætti fram að 16. október 2008. Hafði stefndi því eignast heimild til riftunar á samningnum á grundvelli greinar 3.2 í hinum almennu skilmálum. Í grein 3.3 er m.a. að finna riftunarheimild fyrir samningsaðila ef hinum samningsaðilanum hefur verið skipt í tvö eða fleiri félög. Ekki verður betur séð en að þetta skilyrði hafi verið uppfyllt þegar Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun um að stofna Nýja Landsbanka Íslands hf. (nú NBI hf.) og færa hluta af eignum stefnanda yfir í hinn nýja banka. Hafði stefndi því eignast heimild til riftunar á samningnum á grundvelli greinar 3.3 í hinum almennu skilmálum. Í grein 4.1 í hinum almennu skilmálum segir að falli skiptasamningur úr gildi skv. grein 3 skuli sá samningsaðili sem vanefnir samninginn bæta þeim samningsaðila sem segir upp eða riftir samningnum allt það tjón sem hann verður fyrir vegna þess, þ.á m. tap skv. grein 4.2. Ljóst má vera að framangreind riftunarúrræði veittu stefnda heimild til riftunar skiptasamninganna. Verði talið að skiptasamningunum hafi verið rift af hálfu stefnanda, telur stefndi einsýnt að bréf stefnda, dags. 11. nóvember 2008, 9. febrúar 2009 og dags. 6. júlí 2009, teljist fullnægjandi riftunaryfirlýsing af hans hálfu, enda var stefnanda ljós sú afstaða stefnda að skiptasamningunum hefði verið rift og hvaða riftunarúrræði lægju riftun stefnda til grundvallar. Ber af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. 2. Ógilding Verði ekki litið svo á að skiptasamningunum hafi verið rift, telur stefndi þá engu að síður fallna niður að öllu leyti og þeir séu ógildir og óskuldbindandi fyrir aðila á grundvelli sjónarmiða um brostnar forsendur. Skal það nú nánar rökstutt. Greiðsluskyldur stefnanda og stefnda samkvæmt skiptasamningnum voru með þeim hætti að stefnda bar að greiða stefnanda ákveðið magn af evrum og stefnanda bar að greiða ákveðið magn af íslenskum krónum. Nánar tiltekið bar stefndi áhættuna af veikingu íslenskrar krónu gagnvart evru. Mikilvægt er að hafa í huga varðandi skuldbindingar stefnda samkvæmt skiptasamningunum, að engar greiðslur hafa farið frá stefnanda til stefnda á grundvelli þeirra skiptasamninga sem hér er deilt um, þ.e. ekki er um að ræða endurgreiðslu á fjármunum sem stefndi hefur þegið úr hendi stefnanda. Verði skiptasamningarnir taldir ógildir og óskuldbindandi fyrir aðila er því ekki um að ræða fjárhagslegt tjón fyrir stefnanda. Til viðbótar við framangreint bendir stefndi á að í kjölfar endurfjármögnunarerfiðleika stefnanda, Kaupþings banka hf. og Glitnis banka hf., sem lauk með hruni þeirra, og aðgerða stjórnvalda í kjölfarið, veiktist gengi íslensku krónunnar verulega gagnvart evru. Óþarfi er að tíunda þær fjárhagslegu kringumstæður sem urðu kveikjan að aðgerðum íslenskra stjórnvalda, en ljóst er að þær hafa haft gríðarleg áhrif á gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Til marks um það var lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál breytt 28. nóvember 2008, með lögum nr. 134/2008. Þar var sett ákvæði til bráðabirgða sem heimilar Seðlabanka Íslands að takmarka eða stöðva tímabundið tilteknar fjármagnshreyfingar og gjaldeyrisviðskipti sem þeim tengjast „ef slíkar hreyfingar fjármagns til og frá landinu valda að mati Seðlabankans alvarlegum og verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum“. Seðlabanki Íslands nýtti umrædda heimild 28. nóvember 2008 með setningu reglna nr. 1082/2008 um gjaldeyrismál.Reglur nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál leystu umræddar reglur af hólmi, en 30. október 2009 voru enn settar nýjar reglur um gjaldeyrismál, nr. 880/2009.Þær reglur eru enn í gildi. Verði ekki litið svo á að skiptasamningunum hafi verið rift, verður að ætla að stefnandi hafi lokað samningunum einhliða og án heimildar með innheimtubréfi, dags. 26. júní 2009. Gengi íslensku krónunnar var nánast það sama á gjalddaga skiptasamninganna og þann dag sem lög nr. 134/2008 voru sett. Það er því ljóst að á gjalddaga skiptasamninganna var uppi alvarlegur og verulegur óstöðugleiki í gengis- og peningamálum. Þessi alvarlegi og verulegi óstöðugleiki, auk þeirra atriða sem nefnd eru hér að framan, gera það að verkum að skiptasamningur, þar sem annar aðilinn tapar á veikingu krónu gagnvart evru, er ónothæf samningsviðmiðun og séu því forsendur brostnar fyrir skiptasamningunum. Verði ekki talið að skiptasamningunum hafi verið rift eða þeir fallið niður á grundvelli brostinna forsendna, eins og greinir hér að framan, telur stefndi skiptasamningana niður fallna að öllu leyti og að þeir séu ógildir og óskuldbindandi fyrir aðila á grundvelli 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Skal það nú nánar rökstutt. Í 36. gr. laga nr. 7/1936 segir að samningi megi víkja til hliðar í heild ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat á framangreindu skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar komu til. Með vísan til alls sem að framan hefur verið rakið telur stefndi ljóst að skiptasamningarnir séu ógildir og óskuldbindandi fyrir hann á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Til viðbótar byggir stefndi á því að stefnandi hafi, á þeim tíma sem skiptasamningar stefnanda og stefnda voru í gildi, verið að taka stöður á móti íslensku krónunni og þannig markvisst unnið gegn hagsmunum viðskiptamanns síns, stefnda. Vegna þessa verður að telja með öllu ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu stefnanda að ætla að halda samningunum upp á stefnda. 3. Varakrafa um lækkun Verði málatilbúnaður stefnanda tekinn til greina að einhverju leyti ber, að mati stefnda, að lækka kröfu stefnanda á hendur honum í ljósi þeirra atvika og aðstæðna sem lýst er í lið 2 hér að ofan og fella niður málskostnað. Verði fallist á kröfu stefnanda að öllu leyti eða hluta til, gerir stefndi þá kröfu að dráttarvextir verði ekki lagðir á fyrr en frá dómsuppsögu eða frá þingfestingu málsins. Styðst sú krafa við III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Er hér vísað sérstaklega til 1. ml. 1. mgr. 7. gr. laganna og þeirra atvika og aðstæðna sem lýst er í lið 2 hér að ofan. Niðurstaða Stefnandi málsins er fjármálastofnun, en stefndi er verktakafyrirtæki bæði á sviði byggingaframkvæmda og vegagerðar. Eins og að framan greinir er ástæða samninga aðila sú, að stefndi var með byggingarverkefni þar sem hann fékk greitt í evrum, það er tekjurnar af verkefninu voru í evrum, en kostnaðurinn var í íslenskum krónum. Verkefnið krafðist því þess, að hægt væri að selja ákveðið magn af evrum fyrir ákveðið magn af krónum á tilteknum tíma. Ágreiningslaust er að starfsmenn stefnanda, sem eru sérfræðingar á þessu sviði, veittu stefnda ráðgjöf um það hvernig samningar væru bestir í þessu tilfelli. Alls voru gerðir 36 samningar, en ágreiningur varðar 12 þeirra og eru samningarnir samhljóða að efni til, en mismunandi gjalddagar og fjárhæðir. Gjalddagar samninganna voru 10.hvers mánaðar. Samkvæmt samningnum átti stefnandi að kaupa evrur og voru kaupin skuldfærð út af nánar tilgreindum bankareikningi stefnda. Þá átti stefnandi að leggja íslenskar krónur inn á annan tilgreindan reikning í sama útibúi. Samkvæmt samningunum var því hér um tvær ótengdar greiðslur að ræða. Stefnanda bar að standa við sinn hluta samningsins og leggja íslenska fjárhæð inn á reikning stefnda og stefnda að standa við sinn hluta með því að hafa tiltækar á gjaldaga evrur á tilgreindum bankareikningi. Því er eðli samningsins þannig að á hverjum gjalddaga eru greiddar inn fjárhæðir hvor í sinni myntinni, en stefndi er ekki að greiða stefnanda afborganir af láni sem hann hefur þegið hjá stefnanda. Þá er því ekki haldið fram í gögnum málsins að stefnandi hafi orðið fyrir einhverju tjóni og með innheimtunni sé hann að takmarka það. Eins og kunnugt er varð bankahrun hér að landi 6. október 2008 og var stefnanda skipuð skilanefnd hinn 7. október 2008. Í upphafi var það ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að allir samningar myndu flytjast yfir í Nýja Landsbankann hf. frá stefnanda. Þeirri ákvörðun var síðan breytt þannig að afleiðusamningar urðu eftir hjá Landsbankanum. Sú ákvörðun var dagssett 12. október 2008. Fyrsti gjalddaginn sem stefnandi krefur um í málinu er 10. október 2008. Þann dag bar stefnanda að greiða um 150 milljónir inn á reikning stefnda og stefnda að hafa til reiðu tæpar 1.500.000 evrur inni á tilgreindum bankareikningi hjá stefnanda. Engar greiðslur voru inntar af hendi og var því um gagnkvæma vanefnd að ræða. Þá hafa engar greiðslur verið inntar af hendi inn á bankareikningana af hálfu málsaðila eftir þetta. Ljóst er að vegna hruns bankanna gat hvorugur málsaðili staðið við sinn hluta samninganna en stefndi kveður að hann hafi átt evrur til að fullnægja samningsskyldum sínum, en ekki komið þeim til landsins. Fyrir liggur að stefndi hafði samband við starfsmann stefnanda hinn 9. október 2008 og bað hann um frest á innborgun evranna þar sem ómögulegt væri að koma peningum erlendis til landsins. Starfsmaður stefnanda samþykkti frestinn fram á mánudaginn 13. október 2008 í ljósi þess hvernig ástandið var í þjóðfélaginu. Á mánudeginum var nefndur starfsmaður ekki lengur við störf hjá stefnanda og kveðst stefndi ekki hafa haft neinn til að snúa sér til varðandi málið, en þá hafði skilanefnd Landsbanka Íslands hf. umsjón með samningum þessum, eins og að framan er rakið. Hinn 16. október 2008 tilkynnir skilanefnd Landsbankans stefnda, að afleiðusamningarnir eigi áfram að vera hjá Landsbanka Íslands hf. Síðan segir: „Að óbreyttu liggur fyrir að umræddum afleiðusamningum verður lokað. Í því felst m.a. að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lána- og eignarsöfnum viðskiptavina falla niður. Í kjölfarið munu afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á Landsbanka Íslands hf., en tapsstöður mynda kröfu Landsbanka Íslands hf. á viðskiptavini.“ Líta verður til þess að tilkynning þessi er send við mjög óvenjulegar aðstæður í þjóðfélaginu. Í tilkynningunni kemur fram að stefnandi ætlar að loka afleiðusamningunum þ.e. að stefndi geti ekki vænst þess að fá greidda íslenska fjárhæð inn á bankareikning sinn og þurfi ekki að hafa til reiðu evrur á bankareikningi sínum og að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lánum stefnanda falli niður. Tilkynning þessi verður ekki skilin á annan hátt en þann, að samningar eigi að falla niður án frekari greiðslna, þ.e. að stefnandi hafi rift þeim og hefur stefndi samþykkt þessa ráðstöfun skilanefndar, en á þessum degi var um gagnkvæmar vanefndir að ræða hjá málsaðilum. Nú bregður svo við að með bréfi stefnanda frá 27. janúar 2009 er stefndi krafinn um rúmar 193 millj. króna vegna afleiðusamninganna og honum veittur 14 daga frestur til að ganga frá greiðslu eða semja um hana. Þetta er gert án þess að stefnandi hafi gætt að ákvæðum 7. gr. skilmála þeirra er giltu um viðskipti málsaðila, en samkvæmt þeim bar stefnanda að tilkynna stefnda í síma, með tölvupósti eða símbréfi, að hann hafi gjaldfellt kröfurnar. Samkvæmt 7. mgr. 7. gr. nefndra skilmála er stefnanda heimilt, en ekki skylt, eftir að krafa hefur verið gjaldfelld, að umreikna kröfur yfir í íslenskar krónur á gjaldfellingardegi eða eftir atvikum á gjalddaga kröfu. Þannig á svokölluð nettun sér einungis stað eftir að krafan hefur verið gjaldfelld, en þá eru báðar kröfurnar komnar í íslenska mynt. Í ljósi þess að ósannað er að stefnandi hafi tilkynnt stefnda um gjaldfellinguna þá var stefnanda ekki heimilt að skuldajafna kröfunum. Með vísan til alls þess sem að framan greinir er það niðurstaða málsins að samningar aðila hafa fallið niður hinn 16. október 2008 og verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda. Stefnandi vanefndi skyldur sínar skv. samningum með gjalddaga 10. október 2008 og verður stefndi því sýknaður að kröfu vegna þess gjalddaga. Rétt þykir að stefnandi greiði stefnda málskostnað svo sem greinir í dómsorði. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Ístak hf., er sýknað af kröfum stefnanda, Landsbanka Íslands hf. Stefnandi greiði stefnda 1.000.000 kr. í málskostnað
Mál nr. 203/2013
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar felld var úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að kyrrsetja tiltekinn eignarhluta Z í fasteign að beiðni tollstjóra. Kæra tollstjóra barst ekki héraðsdómi fyrr en að liðnum kærufresti og var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. mars 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2013, þar sem felld var úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 15. október 2012 um að kyrrsetja eignarhluta varnaraðila í fasteigninni [...] í Reykjavík, fastanúmer [...]-[...]. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og kröfum varnaraðila hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Að kröfu sóknaraðila kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík 15. október 2012 eignarhluta varnaraðila í fyrrgreindri fasteign til tryggingar væntanlegri skattkröfu á hendur henni vegna ætlaðra brota gegn lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt. Með bréfi 24. sama mánaðar var þess krafist á grundvelli 9. mgr. 113. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að héraðsdómur felldi kyrrsetninguna úr gildi. Með hinum kærða úrskurði var kyrrsetningargerðin felld úr gildi. Samkvæmt 6. mgr. 113. gr. laga nr. 90/2003, sbr. lög nr. 23/2010 og lög nr. 24/2011, er heimilt að krefjast kyrrsetningar hjá skattaðila og öðrum þeim, sem rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi samkvæmt 109. gr. laganna beinist að, til tryggingar greiðslu væntanlegrar skattkröfu, fésektar og sakarkostnaðar í málum er sæta rannsókn hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins að nánar tilgreindum skilyrðum fullnægðum. Í 9. mgr. sömu greinar kemur fram að leggja má fyrir héraðsdóm ágreining um lögmæti kyrrsetningargerðar með sama hætti og greinir í 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008. Heimild til að kæra slíkan úrskurð til Hæstaréttar er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008, sbr. dóm Hæstaréttar 21. júní 2010 í máli nr. 372/2010. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 er kærufrestur þrír sólarhringar frá því að kærandi fékk vitneskju um úrskurðinn. Sóknaraðili var viðstaddur uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 1. mars 2013. Kærufrestur var því liðinn þegar kæran barst héraðsdómi 14. sama mánaðar. Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 240/2002
Opinberir starfsmenn Ráðningarsamningur Fæðingarorlof Laun Dráttarvextir Aðfinnslur
F, sem er lögfræðingur að mennt, réðist til starfa sem fulltrúi sýslumannsins á Akureyri árið 1994. Í nóvember 1996 fór F í barnsburðarleyfi og um rétt hennar til launa í slíku leyfi fór samkvæmt þágildandi reglugerð um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins. F taldi umsamda 30 klukkustunda fasta yfirvinnu á mánuði hafa verið kaupauka við grunnlaun samkvæmt kjarasamningi, sem aukið vinnuframlag hafi ekki komið fyrir, og þannig hluti þeirra dagvinnulauna sem hún ætti rétt á í barnsburðarleyfi. Talið var sannað að vinnuframlag umfram dagvinnu skyldi ekki koma fyrir greiðslu fyrrgreindra 30 yfirvinnustunda á mánuði. Var lagt til grundvallar niðurstöðu í málinu að umsamið endurgjald F fyrir átta stunda vinnudag skyldi vera laun samkvæmt viðeigandi launaflokki og andvirði 30 yfirvinnustunda. Var talið fullt tilefni til að taka fram í umræddri reglugerð að um dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi væri að ræða, hafi önnur laun fyrir dagvinnu ekki átt að koma til greiðslu í barnsburðarleyfi starfsmanna. Fallist var á kröfu F en enginn tölulegur ágreiningur var í málinu. Þá var miðað við að vanefnd hafi orðið af hálfu Í 1. desember 1998, eða mánuði eftir að F gerði athugasemdir við greiðslu launa í barnsburðarleyfinu, og var krafan látin bera dráttarvexti frá þeim tíma. Aðfinnsluvert þótti hvernig héraðsdómsstefna og héraðsdómur voru úr garði gerð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. maí 2002 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefnda, sem er lögfræðingur að mennt, réðist til starfa sem fulltrúi sýslumannsins á Akureyri og var samningur þeirra dagsettur 2. júní 1994. Var hann staðfestur af dómsmálaráðuneytinu 21. sama mánaðar og fjármálaráðuneytinu 7. júlí 1994. Í þar til gerða reiti á ráðningarsamningnum var fært að starfshlutfall væri 100%, vikuleg vinnuskylda 40 stundir, daglegur vinnutími frá kl. 8 til 16 og að Stéttarfélag lögfræðinga í ríkisþjónustu væri stéttarfélag stefndu. Þá kom fram í stöðluðum texta samningsins að um launagreiðslur og fleira færi eftir kjarasamningi stéttarfélags starfsmannsins og að um rétt hans til launagreiðslu í veikindum og barnsburðarleyfi færi eftir gildandi reglugerðum hverju sinni um starfsmenn ríkisins. Í málatilbúnaði stefndu segir að um haustið 1994 hafi hún fengið fastráðningu í starfið og þá verið samið um að hún fengi greitt fyrir 20 klukkustunda fasta yfirvinnu á mánuði án þess að vinnuframlag umfram dagvinnuna kæmi á móti. Stundafjöldinn hafi síðan verið hækkaður í 30 á mánuði 15. júní 1996. Stefnda fór í barnsburðarleyfi 16. nóvember 1996 og kom aftur til starfa 16. ágúst 1997. Um rétt hennar til launa í slíku leyfi fór samkvæmt reglugerð nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins, sem sett var með stoð í 17. gr. þágildandi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ný lög um sama efni nr. 70/1996 tóku gildi 1. júlí 1996, en samkvæmt 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í þeim skyldi reglugerðin gilda áfram um þá, sem voru starfsmenn ríkisins við gildistöku laganna, uns laun í fæðingarorlofi hafi verið ákveðin eða um þau samið, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganna. Reglugerðin hefur nú verið felld úr gildi, sbr. auglýsingu frá fjármálaráðuneytinu nr. 122/2002. Samkvæmt 1. gr. áðurnefndrar reglugerðar átti stefnda rétt á barnsburðarleyfi í sex mánuði „með þeim dagvinnulaunum, sem stöðu hennar fylgja ...“. Í 4. gr. reglugerðarinnar var kveðið á um yfirvinnu- og álagsgreiðslur í barnsburðarleyfi, þar sem sagði að fyrstu þrjá mánuðina skyldi „auk dagvinnulauna greiða meðaltal þeirra yfirvinnu-, vakta-, gæsluvakta- og óþægindaálagsstunda, sem konan fékk greiddar síðustu 12 mánaða uppgjörstímabil yfirvinnu, áður en barnsburðarleyfi hófst.“ Áfrýjandi hagaði greiðslu til stefndu í leyfi hennar þannig að hún fékk samtals sex mánaðarlaun samkvæmt kjarasamningi og auk þess yfirvinnukaup í þrjá mánuði, sem tók mið af meðaltali af samanlagðri fastri yfirvinnu og yfirvinnustundafjölda á mánuði, sem hún hafði unnið samkvæmt stimpilklukku næstu tólf mánuðina fyrir leyfið. Hún fékk hins vegar ekki umfram þetta greiddar í barnsburðarleyfinu þær 30 klukkustundir, sem hún fékk á hverjum mánuði fyrir leyfið og hún kveður aukið vinnuframlag ekki hafa komið fyrir. Deila aðilarnir um það hvort áfrýjandi hafi staðið stefndu að fullu skil á þeim launum, sem hún átti rétt á samkvæmt reglugerðinni, eða hvort enn vanti greiðslu fyrir 90 yfirvinnustundir til þess að rétt uppgjör teljist hafa farið fram. Stefnda styður kröfu sína við það að samkvæmt samningi sínum við sýslumanninn á Akureyri skyldi ekkert vinnuframlag umfram dagvinnuna koma fyrir umrædda greiðslu fyrir 30 yfirvinnustundir. Um hafi verið að ræða kaupauka við grunnlaun samkvæmt kjarasamningi, sem alvanalegt hafi verið að forstöðumenn stofnana ríkisins gerðu við starfsmenn sína og hafi miðað að því að fá hæfa menn til starfa hjá ríkinu í samkeppni við aðra. Kaupaukinn hafi þannig verið hluti þeirra heildarlauna, sem skyldu koma fyrir dagvinnuna eina, og hafi í raun ekkert haft með yfirvinnu að gera þótt hún hafi verið notuð sem viðmiðun fyrir fjárhæð hinnar umsömdu yfirborgunar. Auk þessa kveðst stefnda hafa að jafnaði unnið mikla yfirvinnu, sem hafi skilað sér réttilega í barnsburðarleyfinu. Telur hún að orðalag 1. gr. áðurnefndrar reglugerðar um að hún hafi átt rétt á „dagvinnulaunum“ í sex mánuði verði samkvæmt þessu ekki skýrt á annan hátt en þann að kaupaukinn teljist hluti þeirra dagvinnulauna, sem hún eigi rétt á í barnsburðarleyfi. Áfrýjandi telur ósannað að ekki skyldi koma vinnuframlag umfram dagvinnu fyrir þær 30 yfirvinnustundir á mánuði, sem aðilarnir deila um. Þá verði hugtakið dagvinnulaun ekki skýrt á annan veg en þann að þar sé átt við dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi. Almennt sé þetta hugtak notað um laun, sem koma fyrir 8 stunda vinnutíma, og dagvinnulaun þurfi ekki að vera hið sama og föst laun. Yfirvinna falli utan við 1. gr. reglugerðarinnar, en í 4. gr. hennar sé fjallað um laun fyrir annað en dagvinnu, hverju nafni sem nefnist. Þar sé meðal annars sérstaklega kveðið á um yfirvinnu og standi engin rök til þess að laun fyrir umræddar 30 yfirvinnustundir á mánuði falli þar fyrir utan. Þá tengist launataxti hinnar umdeildu yfirvinnu annarri yfirvinnu þannig að hann sé 1,0385% af mánaðarlaunum stefndu í samræmi við ákvæði í kjarasamningi rétt eins og önnur yfirvinna hennar. Ennfremur hafi sýslumaðurinn sett 60 klukkustunda yfirvinnuhámark í hverjum mánuði á starfsmenn sína og hafi margnefndar 30 stundir verið taldar með hverju sinni við ákvörðun um það hvort hámarkinu væri náð. Hafi vinna umfram það ekki verið greidd. Loks bendir áfrýjandi á að framkvæmd reglugerðarinnar hafi frá upphafi verið í samræmi við framanrakta skýringu hans á henni og hafi það ekki sætt andmælum stéttarfélaga opinberra starfsmanna, sem hljóti að skipta hér máli. II. Björn Jósef Arnviðarson, sýslumaður á Akureyri, gaf skýrslu fyrir dómi. Skýrði hann svo frá að stefnda hafi verið ráðin til starfa áður en hann tók við embætti sýslumanns, en hann hafi sjálfur ákveðið að hækka fasta yfirvinnu hennar úr 20 stundum í 30. Skriflegur ráðningarsamningur hafi ekki tekið til hinnar föstu yfirvinnu, en hann hafi tjáð stefndu að sú greiðsla kæmi til viðbótar mánaðarlaunum samkvæmt ráðningarsamningi auk þess sem stefndu væri heimilt að vinna allt að 30 stundir í yfirvinnu á mánuði. Stefnda og aðrir starfsmenn, sem nutu sömu kjara, hafi þurft að skila fullri dagvinnu til að fá kaupaukann. Aðspurður um hvað réttlætti að slík greiðsla væri innt af hendi svaraði hann því til að í þessu hafi falist ákvörðun um að hækka þau föstu laun, sem greidd væru. Ekki hafi verið gerð nein krafa á móti önnur en sú að menn sættu sig við að greiðsla kæmi þá ekki fyrir vinnu umfram heimilaða yfirvinnu, en ekki hafi þó verið ætlast til að menn ynnu umfram það, sem heimilað var. Samkvæmt þessu er áðurgreind viðbára áfrýjanda haldlaus, enda er sannað að vinnuframlag umfram dagvinnu skyldi ekki koma fyrir greiðslu 30 yfirvinnustunda á mánuði. Verður lagt til grundvallar niðurstöðu í málinu að umsamið endurgjald stefndu fyrir átta stunda vinnudag skyldi vera laun samkvæmt viðeigandi launaflokki og andvirði 30 yfirvinnustunda. Ekki er heldur fallist á með áfrýjanda að hugtakið dagvinnulaun í 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989 hljóti að merkja dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi. Verður í því sambandi ekki komist hjá að líta til þess að þegar reglugerðin var sett var löngu þekkt hjá ríkinu að forstöðumenn stofnana sömdu við starfsmenn um yfirborganir fyrir dagvinnu og þá gjarnan í formi tiltekins fjölda yfirvinnustunda til viðbótar viðeigandi launaflokki samkvæmt kjarasamningi. Var fullt tilefni til að taka fram í reglugerðinni að um dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi væri að ræða, hafi önnur laun fyrir dagvinnu ekki átt að koma til greiðslu í barnsburðarleyfi starfsmanna. Kemur 4. gr. reglugerðarinnar ekki til neinna álita við úrlausn ágreinings aðilanna. Verður samkvæmt öllu framanröktu fallist á kröfu stefndu, en enginn tölulegur ágreiningur er í málinu. Áfrýjandi vísar til stuðnings varakröfu sinni til þess að ekki fái staðist að greiða stefndu dráttarvexti eins og hún krefst, heldur beri að miða við síðari upphafstíma þeirra. Meðal málsgagna er tilkynning til fjármálaráðuneytis á þar til gerðu eyðublaði um barnsburðarleyfi stefndu, sem skyldi standa frá 16. nóvember 1996 til 16. ágúst 1997. Felur tilkynningin meðal annars í sér tilmæli um að ráðuneytið sjái um útreikning yfirvinnu til stefndu í leyfinu og er hún undirrituð af stefndu og sýslumanni síðla árs 1996. Ekki er fram komið að stefnda hafi gert athugasemdir við greiðslu launa í barnsburðarleyfinu fyrr en með bréfi til ríkisbókhalds 31. október 1998, þar sem gerð var grein fyrir fastri, umsaminni yfirvinnu hennar, sem væri í raun hluti launa fyrir dagvinnu, jafnframt því sem óskað var leiðréttingar. Þessu hafnaði ríkisbókhald með vísan til 4. gr. áðurnefndrar reglugerðar og þess að stefnda hafi í leyfinu fengið meðaltal greiðslna fyrir yfirvinnu síðustu 12 mánaða áður en barnsburðarleyfið hófst. Fram er komið að reglulegar skýrslur sýslumannsembættisins til ríkisbókhalds um yfirvinnu starfsmanna höfðu jafnan verið í því formi að tímafjöldinn var tiltekinn í einu lagi án þess að greint væri á milli föstu yfirvinnunnar og þeirrar, sem mæld var eftir stimpilklukku. Liggur því ekki fyrir að ríkisbókhaldi hafi fyrr en með áðurnefndu bréfi stefndu verið gerð grein fyrir kaupaukanum, sem um ræðir í málinu. Verður samkvæmt því miðað við að vanefnd hafi orðið af hálfu áfrýjanda 1. desember 1998, sbr. meginreglu 3. mgr. 9. gr. þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987. Verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu dráttarvexti af kröfufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags, eins og nánar segir í dómsorði. Stefnda kvaðst fyrir dómi ekki bera kostnað af málinu, en fram er komið að það er rekið til að fá úrlausn ágreinings milli stéttarfélags hennar og áfrýjanda. Er rétt að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði, en áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Stefnu í málinu til héraðsdóms var verulega áfátt eins og hún var úr garði gerð af lögmanni, sem þar fór með það af hálfu stefndu. Skortir mjög á að málatilbúnaður hans væri skýr og gagnorður og að öðru leyti í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, en jafnframt gætti þar mjög skriflegs málflutnings. Í héraðsdómi hafa með öllu óþarfar málalengingar verið teknar upp í heild sinni úr stefnu í stað þess að samin væri stutt og glögg frásögn um atvik málsins og helstu röksemdir aðilanna í samræmi við 3. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Er þannig meðal annars tekin upp í löngu máli umfjöllun um tölulegar forsendur kröfunnar þótt enginn ágreiningur hafi verið milli aðilanna um það efni. Er aðfinnsluvert hvernig héraðsdómsstefna og héraðsdómur eru úr garði gerð. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, Friðriku Hörpu Ævarrsdóttur, 108.878 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. desember 1998 til 1. júlí 2001, en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi greiði stefndu 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. mars 2002. I. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða stefnanda vangoldin laun í barnsburðarleyfi, að fjárhæð kr. 108.878, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. l. gr. l. nr. 90/1992, frá og með l. september 1997 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 38/2001 til greiðsludags, auk vaxtavaxta samkvæmt l. ml. 12. gr. vaxtalaga, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að mati dómsins. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Til vara gerir stefndi þær kröfur, að fjárkröfur stefnanda verði lækkaðar, og málskostnaður verði látinn niður falla. II. Málavextir: Stefnandi krefst þess í máli þessu, að föst, óunnin yfirvinna verði með sama hætti og önnur dagvinnulaun greidd allan tímann, sem hún var í barnsburðarleyfi. Með bréfi til Ríkisbókhalds, dags. 31. október 1998, fór stefnandi fram á leiðréttingu á greiðslum í barnsburðarleyfi, sem nemur 90 yfirvinnustundum, auk orlofs, þ.e. samsvarandi óunninni yfirvinnu í þrjá mánuði. Samrit bréfsins var afhent Sýslumanninum á Akureyri. Hinn 26. apríl 1999 barst stefnanda svarbréf Ríkisbókhalds, dags. 21. apríl 1999. Þar er vísað til erindis stefnanda og rökstuðnings, en síðan er erindinu synjað með tilvitnun í 1. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins og með vísan til þess, að samkvæmt gögnum launaafgreiðslu Ríkisbókhalds hafi meðaltal yfirvinnu verið greitt fyrstu 3 mánuðina í barnsburðarleyfi. Frekari rökstuðningur fylgir ekki synjuninni. Hinn 18. júlí 1999 kærði stefnandi synjun Ríkisbókhalds frá 21. apríl 1999 til fjármálaráðherra með vísan til 1. mgr. 26. gr. l. nr. 37/1993. Hinn 16. september 1999 áréttaði framkvæmdar­stjóri BHM kæruna og gaf fjármálaráðherra kost á að greiða kröfuna innan tiltekins frests. Því bréfi var svarað hinn 22. september 1999, en sama dag var stjórnsýslukæru stefnanda vísað frá á þeirri forsendu, að kæruheimild væri ekki fyrir hendi. Í millitíðinni hafði stefnandi leitað til laganefndar Bandalags háskólamanna, sem skilaði áliti í málinu hinn 4. maí 1999. Í kjölfar niðurstöðu laganefndar í málinu nr. LN 99-4 fól stefnandi málið í hendur lögmanni sínum, sem jafnframt er framkvæmdarstjóri BHM, en stéttarfélag stefnanda, Stéttarfélag lögfræðinga, á aðild að bandalaginu. Stefnandi gerði upphaflega kröfu, auk framangreindra krafna, að viðurkennt yrði með dómi, að frávísun stjórnsýslukæru með bréfi fjármálaráðuneytis, dags. 22. september 1999, hefði verið ólögmæt. Þeirri kröfu var vísað frá dómi að kröfu stefnda með úrskurði uppkveðnum 7. júní 2001. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi kveðst í starfi sínu hafa um árabil fengið greiddar fastar yfirvinnustundir mánaðarlega, án þess að þurfa að gera sérstaka grein fyrir þeirri vinnu. Einnig hafi henni verið greitt fyrir yfirvinnu samkvæmt vinnuskýrslum. Samanburður á unnum yfirvinnustundum samkvæmt vinnuyfirliti úr stimpilklukku annars vegar og greiddri yfirvinnu samkvæmt launaseðlum hins vegar á tímabilinu 15. janúar til 14. nóvember 1996 leiði í ljós, að um sé að ræða greiðslu fyrir óunnar yfirvinnustundir, þ.e. greiðslu, án þess að sérstakt vinnuframlag umfram 8 stunda dagvinnu komi á móti. Á tímabilinu 15. janúar til 14. nóvember 1996 sýni þessi samanburður mun, sem nemi fyrst um 20, og síðar um 30 yfirvinnustundum á mánuði. Hafi þá verið tekið tillit til bakvakta um helgar og á aukafrídögum og útkalla, sem ekki séu skráð í stimpilklukku við embætti sýslumanns. Hvert tímabil yfirvinnu sé reiknað frá 15. hvers mánaðar til 14. næsta mánaðar, eins og stimpilklukka og launaseðlar geri ráð fyrir, sbr. og kjarasamningsákvæði 2.3.7. Ef bætt sé við 20 yfirvinnustundum á hverju tímabili frá og með janúar/febrúar 1996 til og með maí/júní 1996 og 30 yfirvinnustundum á hverju tímabili frá og með júní­/júlí 1996 til og með október/nóvember 1996, sbr. framangreinda atvikalýsingu um hækkun fastrar yfirvinnu 15. júní 1996, komi í ljós, að samanlagðar yfirvinnu­stundir, unnar og óunnar, stemmi nánast við greiddar yfirvinnustundir fyrsta næsta mánaðar, samkvæmt launaseðlum fyrir sömu tímabil. Meðalskekkja á þessum samanburði fyrir 10 yfirvinnutímabil sé u.þ.b. ein klukkustund. Aðeins þrisvar sinnum hafi þó munað meiru en einni klukkustund. Mestur hafi mismunurinn orðið fjórar klukkustundir, og hafi það verið á síðasta tímabilinu, síðari hluta október 1996, áður en stefnandi fór í veikindaleyfi á undan barnsburðarleyfi. Sá mismunur feli í raun ekki í sér skekkju, heldur sé ástæðan framangreind fyrirmæli sýslumanns um yfirvinnuþak, sem nemi 60 yfirvinnustundum, þannig að ekki yrði greitt fyrir fleiri unnar yfirvinnustundir en 30 á mánuði, þótt unnar hafi verið 34 yfirvinnustundir á þeim 12 dögum, áður en veikindaleyfi hófst. Í því skyni að ljúka brýnum verkefnum hafi, af þessum sökum, aðeins verið greitt sérstaklega fyrir 30 unnar yfirvinnustundir. Styðjist slík fyrirmæli forstöðumanns um yfirvinnuþak við l. mgr. 17. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. áður 31. gr. laga nr. 38/1954 um sama efni. Að þessu tímabili frátöldu sé meðalskekkja í samanburði 9 mánaða langra yfirvinnu­tímabila aðeins 0,7 klukkustundir til eða frá. Sú skekkja geti m.a. stafað af því, að ekki hafi verið dregið frá í útreikningum í samanburði á dskj. nr. 17, þar sem dagvinna hafi ekki náð 8 stundum, en hver mínúta í yfirvinnu hafi verið reiknuð með. Ekki sé vitað, hvort umrædd stimpilklukka sé stillt þannig, að einhverra mínútna lágmark þurfi til að yfirvinna reiknist eða dragist frá. Hluti skekkjunnar kunni að stafa af því, að fyrri hluta árs 1996 hafi stimpilklukka við embætti sýslumanns skráð yfirvinnu að afloknum 7 klukkustundum og 55 mínútum vegna afsals kaffitíma, þar til sýslumaður lét breyta þeirri skráningu. Samkvæmt framangreindum samanburði verði að telja, að umrædd gögn, dskj. nr. 15-17, feli í sér sönnun fyrir þeirri staðhæfingu stefnanda, að um sé að ræða greiðslu fyrir óunnar yfirvinnustundir, þ.e. greiðslu, án þess að sérstakt vinnuframlag umfram 8 stunda dagvinnu (40 stundir á viku) komi á móti, og muni það óumdeilt meðal stefnanda, annarra starfsmanna og Sýslumannsins á Akureyri. Hvað sem framangreindum sönnunargögnum líði, megi með hliðsjón af eftirgreindu tilvitnuðu orðalagi í dómi Hæstaréttar í máli, er varðaði inntak biðlaunaréttar starfsmanns Orkustofnunar, H1992:682 (683), enn fremur gera ráð fyrir, að vægari sönnunarkröfur beri að gera í máli sem þessu, þannig að ekki verði deilt um, að stefnandi hafi í starf sínu "um árabil fengið greiddar fastar yfirvinnustundir mánaðarlega, án þess að þurfa að gera sérstaka grein fyrir þeirri vinnu. Einnig er upplýst, að greitt var auk þess fyrir yfirvinnu samkvæmt vinnuskýrslum." Aðalmálsástæða: Í l. ml. 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins komi fram, að þrátt fyrir ákvæði 12. gr. laganna, skuli reglugerð nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins gilda um starfsmenn, sem ráðnir hafi verið í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laganna og fallið hafi undir lög nr. 38/1954, unz samið hafi verið um laun í fæðingarorlofi, sbr. l. mgr. 9. gr., þ.e. með kjarasamningi. Í 17. gr. laga nr. 38/1954 segi, að ákveða skuli með reglugerð, hvernig fari um launagreiðslur til kvenna í fjarvistum vegna barnsburðar. Um þetta gildi nú reglugerð nr. 410/1989. Í 1. mgr. l. gr. reglugerðarinnar segi: Ákvæðið tilskilji ekki, að um sé að ræða dagvinnulaun "samkvæmt kjara­samningum", eins og stefndi virðist hafa skilið ákvæðið og framkvæmt það í andstöðu við a.m.k. BHM og aðildarfélög þess. Ef tilskilið væri, að um væri að ræða dagvinnulaun eða mánaðarlaun samkvæmt kjarasamningum, hefði staðið stefnda nærri að fá reglugerðinni breytt til samræmis við þann skilning sinn. Það hafi verið gert í öðrum sambærilegum tilvikum, bæði fyrr og síðar. Um hið fyrrnefnda megi sem dæmi nefna lög nr. 1/1997 um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sbr. nánar um það dóm Hæstaréttar frá 30. marz 2000 í máli nr. 435/1999, en samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laganna sé upphæð ellilífeyris miðuð við föst laun "fyrir dagvinnu, [... ] samkvæmt kjarasamningum sem við starfslok fylgja stöðu þeirri fyrir fullt starf er sjóðfélagi gegndi síðast." Um hið síðarnefnda megi nefna "samkomulag Bandalags háskólamanna, BSRB og Kennarasambands Íslands annars vegar og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og Launanefndar sveitarfélaga hins vegar um tiltekin atriði er varða réttindi starfsmanna í ofangreindum samtökum" frá 24. október sl., sbr. dskj. nr. 18. Þar sé t.a.m. í ákvæði 2.2.1 og ákvæði 2.2.6 fjallað um rétt til "mánaðarlauna samkvæmt gr. 1.1.1 í kjarasamningi", sem augljóslega sé þrengra hugtak en hugtakið föst laun í ákvæði 2.5.1 í sama samkomulagi og þrengra en hugtakið "dagvinnulaun [], sem stöðu [... ] fylgja" í skilningi l. gr. reglugerðar nr. 410/1989. Þannig hafi bæði löggjafinn og aðilar á vinnumarkaði í gegnum tíðina greint á milli dagvinnulauna "samkvæmt kjarasamningum" eða mánaðarlauna "samkvæmt kjarasamningi" annars vegar og annarra launa hins vegar, þótt fyrir dagvinnu sé. Það, að þessi skilsmunur komi ekki fram berum orðum í reglugerðinni, hljóti að skýrast stefnda í óhag og styðja kröfu stefnanda, einkum í ljósi neðangreindrar dómafram­kvæmdar og afstöðu umboðsmanns Alþingis til málamyndagerninga. Samkvæmt framangreindu verði að telja, að bein orðskýring komi helzt til greina, sbr. dóm Hæstaréttar, H 1995:1542 (1544), þar sem Hæstiréttur hafni því, að afstaða ráðherra skipti máli við skýringu reglugerðar um sambærilegt efni (þ.e. nr. 411/1989 um veikindaforföll starfsmanna ríkisins), ef sú afstaða endurspeglist ekki í gjörðum hans sem handhafa reglugerðarvalds að höfðu lögskyldu samráði (og eftirfarandi birtingu). Sama gildi því um skýringu reglugerða og lagatúlkun, sbr. dóm meirihluta Hæstaréttar, H 1994:79 (83), að slíkar allsherjarréttarlegar reglur beri að túlka samkvæmt orðanna hljóðan, en ekki samkvæmt því sem handhafi reglusetningarvalds kunni að hafa meint (lex animata), sé það annað en það, sem ákvæðin sjálf kveði á um. Stefnandi telji, að bein skýring á orðunum "dagvinnulaunum, sem stöðu hennar fylgja" leiði til þess, að fastar, óunnar yfirvinnugreiðslur, eins og stefnanda hafi verið greiddar samkvæmt því, sem fram komi í málsatvikalýsingu, teljist til dagvinnulauna, enda sé vinnuvikan 40 stundir samkvæmt gildandi kjarasamningi og lögum frá 1971. Stefnandi telji, að tilgangsskýring hins umdeilda ákvæðis l. gr. reglugerðar nr. 410/1989 leiði til sömu niðurstöðu, enda hafi tilgangurinn verið að tryggja regluleg laun, en undanskilja einungis óreglulegar tekjur í síðari hluta barnsburðarleyfis. Hvað sem öðru líði, telji stefnandi, að umstefndar fastar greiðslur hafi óumdeilanlega verið reglulegar greiðslur, öfugt við tilfallandi, unna yfirvinnu. Jafnframt haldi stefnandi því fram, að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir öðrum tilgangi en þeim, sem að framan greini, enda beri stefndi hallann af því, að engum lögformlegum og aðgengilegum (birtum) skýringargögnum sé til að dreifa með reglugerðum. Loks verði að telja, að álit umboðsmanns Alþingis í sambærilegu máli frá 1997, SUA 1997:190 (191), feli í sér, að stefndi geti ekki borið fyrir sig þann málamyndagernig, að laun hafi verið nefnd annað en föst laun fyrir dagvinnu, þó að í reynd sé verið að greiða fyrir vinnu, unna í dagvinnu, sbr. málsatvikalýsingu og dskj. nr. 15-17. Enn fremur verði að telja, að lögskýring í dómi Hæstaréttar, H 1992:682 (683), á 14. gr. laga nr. 38/1954, er kveðið hafi á um "föst laun, er starfanum fylgdu" og rökstuðningur í dómi Hæstaréttar frá 25. febrúar 1999 í máli nr. 247/998 varðandi "hluta af föstum launum", feli í sér bein fordæmi í máli þessu. Loks styðjist niðurstaðan við þá framkvæmd, að fastar yfirvinnugreiðslur séu inntar af hendi, bæði í orlofi og í veikindaforföllum. Afstaða stefnda varðandi barnsburðarleyfi feli í sér ósamræmi, ­sem komi sérstaklega hart niður á konum, sbr. nánar um það í málsástæðu til þrautavara. Föst, óunnin yfirvinna, sem stefnandi hafi notið og geri í máli þessu kröfu um, að greidd verði eins og hver önnur dagvinnulaun í skilningi 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989, sé ekki sambærileg við umsamda, fasta, ómælda yfirvinnu, sem fjallað sé um í dómi Hæstaréttar frá 30. marz 2000 í máli nr. 435/1999. Þótt óumdeilt hafi verið í því máli, að um væri að ræða reglubundinn lið í launum, hafi atvik þess máls verið frábrugðin atvikum í máli stefnanda. Í forsendum Hæstaréttar komi fram, að lög um LSR hefðu verið skilin svo, að hugtakið föst laun fyrir dagvinnu í lögunum tæki ekki til yfirvinnulauna; þar sé um að ræða lögskýringu Hæstaréttar á þeim lögum, sem m.a. byggist á því, að hugtakið dagvinnulaun vísi berum orðum til kjarasamninga, sbr. nú 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997 um LSR. Varðandi atvik málsins hafi Hæstiréttur hins vegar tekið fram, að ljóst væri, að hinar reglubundnu greiðslur fyrir yfirvinnu til lífeyrisþegans á sínum tíma hefðu verið ákveðnar með hliðsjón af því, að í starfinu hafi verið fólgnar óhjákvæmilegar kröfur um vinnu umfram venjulegan dagvinnutíma, og eigi þær þannig samstöðu með öðrum yfirvinnugreiðslum. Verði ekki á það fallizt, að greiðslurnar hafi eðlis síns vegna verið tengdar hinum föstu embættislaunum með þeim hætti, að skylt sé að líta á þær sem hluta af launum fyrir dagvinnu, er veitt hafi rétt til eftirlauna á grundvelli umræddrar lagagreinar. Þetta megi nefna fastar greiðslur fyrir ómælda yfirvinnu. Af þessari atvikalýsingu, sem Hæstiréttur leggi til grundvallar í því máli, sé ljóst, að engin afstaða sé tekin til þess í dóminum, hvort greiðslur fyrir fasta, óunna yfirvinnu (eða aðrar greiðslur fyrir dagvinnu), eins og í tilviki stefnanda, teljist hluti dagvinnulauna í skilningi laga nr. 1/1997 um LSR, og enn síður samkvæmt öðrum reglum, svo sem 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989, sem hér sé deilt um túlkun á. Þvert á móti megi gagnálykta frá hinum tilvitnuðu orðum í forsendum hæstaréttardómsins, þannig að fastar greiðslur sem þær, sem stefnandi hafi notið, hafi einmitt "eðlis síns vegna verið tengdar hinum föstu [...] launum með þeim hætti, að skylt sé að líta á þær sem hluta af launum fyrir dagvinnu", enda sé ljóst af málsatvikalýsingu og dskj. nr. 15-17, að stefnandi hafi ekki unnið og ekki haft vinnuskyldu vegna þeirra föstu greiðslna, sem fyrir barnsburðarleyfið hafi numið 30 yfirvinnustundum á mánuði. Hugsanleg tilvísun stefnda til hefðar eða almenns tómlætis standist ekki, þar sem um einhliða framkvæmd sé að ræða, og þar sem stefnandi, stéttarfélag stefnanda SL, og heildarsamtök BHM, eigi enga aðild að framkvæmdinni, enda þótt almennt sé viðurkennt, að reglugerð nr. 410/1989 hafi haft kjarasamningsígildi. Stefnda stoði engu síður að vísa til venjuréttar eða venjubundinnar lögskýringar, þar eð það lágmarkshugtaksskilyrði réttarvenju, að sátt sé um venjuframkvæmd, sé ekki uppfyllt, að því er varði inntak greiðsluskyldu samkvæmt 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989. Í því sambandi sé þess getið, að laganefndarmál stefnanda, sbr. dskj. nr. 8, hafi verið hið þriðja á fjórum árum, sem laganefnd BHM hafi haft til meðferðar. Hafi í öllum tilvikum verið komizt að þeirri niðurstöðu, að greiðslur fyrir fasta, óunna yfirvinnu teljist til dagvinnulauna í skilningi l. gr. reglugerðar nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins, sbr. dskj. nr. 11 og 12, en þau laganefndarmál, nr. LN 97-13 og LN 95-27, séu frá 19. september 1997 og 12. desember 1995. Atvik þess fyrrnefnda séu nú rúmlega fjögurra ára gömul og atvik þess síðarnefnda séu rúmlega fimm ára gömul, eða frá haustinu 1995. Fyrir þann tíma hafi ekki heldur verið sátt um einhliða framkvæmd samkvæmt túlkun stefnda á inntaki greiðsluskyldu samkvæmt l. gr. reglugerðar nr. 410/1989, eins og sjá megi af dskj. nr. 13, þar sem fjármálaráðuneyti synji í apríl 1992 sambærilegri kröfu og stefnandi fór fram á og geri dómkröfu um í máli þessu. Atvik þess máls hafi gerzt haustið 1991. Af framangreindu megi leiða, að frá upphafi reglugerðar nr. 410/1989 hafi verið deilt um framkvæmd stefnda samkvæmt túlkun hans á 1. gr. reglugerðarinnar. Varamálsástæða: Í fyrsta lagi komi fram í l. ml. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 88/1995 um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað, að alþingismaður eigi rétt á fæðingarorlofi þann tíma, sem lög eða kjarasamningar opinberra starfsmanna ákveði. Í 2. ml. 1. mgr. 12. gr. segi svo: “Tekur varamaður þá sæti á meðan en þingmaðurinn skal einskis í missa af launum og föstum greiðslum samkvæmt lögum þessum meðan á fæðingarorlofi stendur.” Lög frá 1995 hljóti að ganga framar reglugerð frá 1989, þar sem lögin vísi að öðru leyti til kjarasamninga (stéttarfélaga) opinberra starfsmanna, enda þótt um sé að ræða annan "starfshóp", sem ekki hafi samningsrétt, en á hinn bóginn löggjafarvald. Önnur túlkun en samræmisskýring mismuni hópum berlega og freklega og samrýmist því ekki jafnræðisákvæði l. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Í öðru lagi séu framangreindar málsástæður og lagaröksemdir stefnanda í samræmi við bæði yfirlýst markmið aðila kjarasamninga með nýju launakerfi opinberra starfsmanna um að auka vægi dagvinnulauna og raunveruleg áhrif nýja launakerfisins, þar sem föst, ómæld eða óunnin yfirvinna hafi í ríkum mæli verið tekin inn í taxtalaun, sbr. um ákvarðanir Kjaradóms og kjaranefndar hér að neðan. Í þriðja lagi hafi stjórnvöld, sem taki ákvarðanir um kjör embættismanna og annarra starfsmanna, einkum Kjaradómur og kjaranefnd, á undanförnum árum fylgt þeirri eindregnu stefnu í samræmi við þróun í kjarasamningum að taka greiðslur fyrir fasta (óunna sem ómælda) yfirvinnu inn í föst mánaðarlaun. “Með "launum" er í þessari grein átt við venjulegt grunn- eða lágmarkskaup ásamt öllum öðrum greiðslum, hvort heldur er í fé eða fríðu, sem launþegi fær beint eða óbeint frá vinnuveitanda sínum vegna starfs síns.” Fastar yfirvinnugreiðslur séu inntar af hendi bæði í sumarorlofi og í veikindaforföllum, en það séu kynhlutlausar fjarvistir, öfugt við barnsburðarleyfi samkvæmt reglugerð nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi "starfsmanna" ríkisins, sem aðeins hafi gilt um konur í ríkisþjónustu. Höfuðstóll: Almennt yfirvinnuhlutfall sé 1,0385%, sbr. ákvæði 1.5.1 í uppfærðum kjarasamningi stefnda við stéttarfélag stefnanda. Stefnanda í óhag sé litið fram hjá því, að greiðslur fyrir unna yfirvinnu séu inntar af hendi eftir á og síðar en grunnlaun. Stefndi, eða Ríkisbókhald sem undirstofnun fjármálaráðuneytis, að því er virðist f.h. stefnda, hafi samkvæmt 4. gr. reglugerðar nr. 410/1989 reiknað út, að stefnandi hafi fengið alls 643 yfirvinnustundir "greiddar síðustu 12 mánaða uppgjörstímabil yfirvinnu, áður en barnsburðarleyfi hófst." Samkvæmt skilningi stefnda á l. gr. reglugerðarinnar sé ekki gerður greinarmunur á greiðslum fyrir unna yfirvinnu annars vegar og greiðslum fyrir fasta, óunna yfirvinnu hins vegar. Samkvæmt því sé mánaðarlegt meðaltal þessara 643 greiddu yfirvinnustunda fundið þannig, að í það sé deilt með 12, þ.e. 53,58, til þess að finna það mánaðarlega meðaltal, sem samkvæmt túlkun stefnda beri að greiða fyrstu þrjá mánuðina í barnsburðarleyfi, sbr. 4. gr. reglugerðarinnar, eða skert hlutfall í lengri tíma, sé barnsburðarleyfi lengt samkvæmt 5. gr. reglugerðarinnar og annars ekki óskað, sbr. dskj. nr. 19. Þar sem stefnandi hafi fengið barnsburðarleyfi sitt lengt úr sex mánuðum í níu, megi, samkvæmt dskj. nr. 19, gera ráð fyrir, að stefndi hafi talið, að dreifa mætti þessum greiðslum á helmingi lengri tíma, þ.e. í stað þrisvar sinnum 53,58 að dreifa greiðslunum í sex sinnum 26,79. Hvor leiðin, sem farin hefði verið, geri heildarfjölda tímanna (3x53,58 eða 6x26,79=) samkvæmt túlkun stefnda: 160,74. Hvað sem því líði, hafi framkvæmdin af hálfu stefnda (eða Ríkisbókhalds) ekki verið nákvæmlega á þessa leið, heldur hafi verið greitt sem hér segi samkvæmt launaseðlum frá desember 1996 til júní 1997, sbr. dskj. nr. 15. Reyndar sé upp gefinn tímafjöldi örlítið lægri en raunveruleg heildargreiðsla samkvæmt launaseðlum bendi til, sbr. dskj. nr. 15, en sú heildargreiðsla leiði til þess, að reiknaður tímafjöldi sé 161,16. Hvað sem ráðið hafi þessari greiðslutilhögun, sem skipti þó ekki máli hér, sé ljóst, að hinn reiknaði heildarfjöldi yfirvinnustunda, 161,1, ­samsvari nánast því, sem túlkun stefnda á 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989, leiði til samkvæmt framansögðu, 160,74. Skekkjan sé um 0,4 yfirvinnustundir, hvort sem miðað sé við upp gefinn tímafjölda eða raunverulega reiknaðan tímafjölda samkvæmt launaseðlum, sbr. nánari útreikning á dskj. nr. 14. Stefnandi telji á hinn bóginn, að frá heildarfjölda greiddra yfirvinnustunda síðustu 12 mánuði fyrir barnsburðarleyfi, 643, eigi að draga fasta, óunna yfirvinnu, sem nemi á sjö mánuðum 20 yfirvinnustundum á mánuði, eða samtals 140, og á fimm mánuðum 30 yfirvinnustundir á mánuði, sem nemi samtals 150, eða alls 290 yfirvinnustundir á 12 mánuðum. Mismunurinn, 643-290, þ.e. 353, myndi stofn fyrir meðaltalsútreikning unninnar yfirvinnu samkvæmt 4. gr. reglugerðar nr. 410/1989, þ.e. 353/12 = 29,42. Miðað við hámarksdreifingu mánaðarlegs meðaltals tilfallandi yfirvinnustunda barnsburðarleyfis, sem stefnandi hafi samkvæmt dskj. nr. 19 átt rétt á, dreifist helmingur þeirrar fjárhæðar, 29,42/2=14,71, á sex mánuði í stað þriggja. Stefnandi telji hins vegar ekki, að fasta yfirvinnan undanfarna 12 mánuði, alls 290 yfirvinnustundir, eigi að mynda stofn til meðaltalsútreiknings samkvæmt 4. gr. reglugerðar nr. 410/1989, eins og stefndi telji, og Ríkisbókhald hafi gert ráð fyrir, heldur að umsamin, föst, óunnin yfirvinna bætist við grunndagvinnulaun stefnanda samkvæmt kjarasamningi (svonefnd mánaðarlaun), en á þeim tíma, sem stefnandi hóf barnsburðar­leyfi, hafi umsaminn tímafjöldi verið 30. Hafi stefnanda því borið 20 yfirvinnustundir á mánuði í 9 mánuði, sbr. dskj. nr. 14. Þannig sé fundið út, að fyrstu sex mánuðina í barnsburðarleyfi stefnanda hafi átt að greiða 20+14,71=34,71 yfirvinnustundir til viðbótar við grunndagvinnulaun stefnanda samkvæmt kjarasamningi (svonefnd mánaðarlaun), en síðustu þrjá mánuðina hafi átt að greiða 20 yfirvinnustundir til viðbótar við sama grunn. Fjárkrafa stefnanda fyrir dómi, kr. 108.878, sé þannig reiknuð, að mismunurinn á framangreindum reiknuðum og greiddum yfirvinnutímafjölda samkvæmt launa­seðlum, sbr. dskj. nr. 15, og þeim tímafjölda, sem stefnandi telji samkvæmt framansögðu, að hafi átt að greiða (34,71 yfirvinnustundir í sex mánuði og síðan 20 yfirvinnustundir í þrjá mánuði), sé margfaldaður með einingarverði yfirvinnukaups stefnanda í hverjum mánuði, sem um sé að ræða. Útreikningur mismunar og vangreiðslu sé með eftirfarandi hætti, sbr. nánar útreikninga á dskj. nr. 14: Sé litið til þess, að l. júní 1997 sé dregin frá sama fjárhæð og greidd var l. maí 1997, sbr. fyrri töfluna og launaseðla á dskj. nr. 15, sé heildartímafjöldanum og heildargreiðslunni af hálfu Ríkisbókhalds í raun skipt á 5 greiðslur, þ.e. tvívegis 40,2 (alls 80,4) og þrívegis 26,9 (alls 80,7), eða samtals 161,1. Á síðari töflunni sé mismunurinn í tímafjölda feitletraður til skýringar. Þannig sé dómkrafa stefnanda í máli þessu fundin, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 5. júlí 2000 í máli nr. E-120/2000, þ.e.a.s. fyrra máli stefnanda um sama ágreiningsefni, sem var vísað frá dómi með úrskurðinum. Til nánari áréttingar launaseðlum stefnanda, sbr. dskj. nr. 15, sé miðað við, að yfirvinnukaup stefnanda fyrir desember 1996 til maí 1997, sé fundið með því að margfalda grunnlaun stefnanda þá mánuði, kr. 94.817,00, með 1,0385%; út úr því komi yfirvinnukaup að fjárhæð kr. 984,67. Þegar síðasta greiðsla "yfirv í bbl" af hálfu Ríkisbókhalds hafi verið innt af hendi 1. júní 1997, höfðu grunnlaun stefnanda samkvæmt kjarasamningi hækkað um 4,7%, þ.e. úr kr. 94.817,00 í kr. 99.273,00, sbr. dskj. nr. 15. Yfirvinnukaup stefnanda fyrir júní 1997 sé fundið með sama hætti (1,0385%) og reiknist það kr. 1.030,95. Hinn 16. júní 1997 hafi stefnandi orðið þrjátíu ára og hafi grunnlaun hennar þá hækkað um tvo launaflokka og orðið kr. 105.319,00. Yfirvinnukaup hennar fyrir júlí 1997 og ágúst 1997 sé loks fundið með sama hætti (1,0385%) kr. 1.093,74, og vangreidd, föst, óunnin yfirvinna samkvæmt skilningi stefnanda reiknuð á þeim grunni samkvæmt síðara skemanu hér að ofan, sbr. nánar útreikning á dskj. nr. 14. Almennt: Stefndi hafi á hinn bóginn ekki mótmælt kröfu stefnanda efnislega eða þeim skilningi stefnanda á staðreyndum, að um sé að ræða fastar yfirvinnugreiðslur. Verði nú vart talið, að ágreiningur sé um fjárhæð kröfunnar samkvæmt nánari útreikningi á dskj. nr. 14, enda byggist fjárhæðin á greiddum yfirvinnustundum samkvæmt launaseðlum, sbr. dskj. nr. 15, svo og á þágildandi kjarasamningi við stefnda. Greiðsluskyldu stefnda hafi í dskj. nr. 9 einungis verið mótmælt á þeim grundvelli, að skýra beri reglugerð nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins á annan hátt en stefnandi geri og málið snúist um. Dráttarvextir: Dráttarvaxtakrafan sé miðuð við höfuðstól vangreiddrar launakröfu, eins og stefnandi telji kröfuna hafa verið í kjölfar lengds barnsburðarleyfis, en taka beri tillit til höfuðstólsfærslu dráttarvaxta samkvæmt 1. ml. 12. gr. vaxtalaga, sem krafizt sé. Stefnanda í óhag sé þannig til einföldunar farin sú leið að krefjast aðeins dráttarvaxta af heildarfjárhæðinni, sem talin sé vangreidd frá þeim tíma sem öll hin vangreidda launafjárhæð var gjaldfallin, 1. september 1997. Greiðslur fyrir fasta, óunna yfirvinna muni ekki hafa verið inntar af hendi fyrir fram frekar en greiðslur fyrir unna yfirvinnu. Ekki sé í málinu krafizt fyrirfram­greiðslu fastrar yfirvinnu til handa stefnanda til þess að fækka ágreiningsatriðum í málinu, enda þótt sú ítrasta krafa stefnanda myndi samrýmast skilningi stefnanda á 1. gr. reglugerðar 410/1989, og sé þessi málatilbúnaður byggður á meginreglu réttarfarslaga um málsforræði aðila. Þess sé krafizt, að dráttarvextir verði höfuðstólsfærðir árlega. Málskostnaðarkrafa: Að því er varði skyldu stefnda til greiðslu málskostnaðar styðjist krafa stefnanda aðallega við það, að stefndi tapi máli í öllu verulegu. Að öðrum kosti styðjist krafa stefnanda um málskostnað til vara við þá staðreynd, að stefndi hafi, sem opinber vinnuveitandi, ekki aðeins yfirburðastöðu gagnvart einstökum launamönnum, heldur einnig eins konar forgangsstöðu til túlkunar, bæði á lögum og reglugerðum, er varði starfsmannarétt, kjarasamningum og ráðningar­samningum, þótt tvíhliða séu. Þá megi hafa hliðsjón af 4. mgr. 130. gr. eml., en með því að mál þetta sé eins konar prófmál, sem eitt af mörgum sem hafi komið til meðferðar hjá BHM, komist stefndi, íslenzka ríkið, hjá því, að gegn því séu höfðuð mörg mál um sama álitaefni. Réttarreglur: Vísað sé til 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins og l. ml. 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þá sé vísað til ákvæðis 2.1.1 í kjarasamningi Stéttarfélags lögfræðinga við stefnda og 2. gr. laga nr. 88/1971 um 40 stunda vinnuviku. Þá sé vísað til álits umboðsmanns Alþingis í SUA 1997:190 (191), hæstaréttardóma í H 1992:682 (683), H 1995:1542 (1544) og dóms Hæstaréttar í máli nr. 247/1998, sem kveðinn var upp hinn 25. febrúar 1999. Einnig sé vísað til 1. og 2. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, svo og 3. og 4. gr. laga nr. 28/1991 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, og 69. gr. EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið. Um rétt til þess að höfuðstólsfæra dráttarvexti árlega er vísað til 12. gr. vaxtalaga. Málsástæður stefnda: Mótmælt sé þeirri staðhæfingu stefnanda á bls. 11 í stefnu, að stefndi hafi ekki mótmælt kröfu hennar eða skilningi hennar á staðreyndum, eða að um sé að ræða fastar yfirvinnugreiðslur. Samkvæmt launavinnslukerfi ríkisins sé ljóst, að stefnandi hafi fengið greidd laun fyrir yfirvinnu á þeim tíma, sem máli skipti og liggi ekkert annað fyrir, en að baki þeim launagreiðslum búi vinnuframlag. Sýni framlögð ljósrit af launaseðlum og vinnuyfirliti úr stimpilklukku, sbr. dskj. nr. 15, ekki fram á annað. Leggi stefndi áherzlu á, að það hafi verið í verkahring forstöðumanns að fylgjast með vinnuframlagi stefnanda og skipuleggja vinnu hennar. Stefnandi einangri þann hluta yfirvinnu, sem hún telji hafa verið fasta yfirvinnu og megi ráða af stefnu, að nú telji hún, að það hafi ekki átt að greiða henni sem meðaltal yfirvinnu, heldur sem dagvinnulaun. Í launavinnslukerfi ríkisins hafi verið tekið meðaltal yfirvinnu, ótilgreint, síðustu 12 mánuði fyrir töku barnsburðarleyfis til að reikna mætti út og greiða það meðaltal, sem réttur hafi staðið til miðað við fyrstu þrjá mánuði leyfisins. Sé ljóst, að miðað við skilning stefnda á ákvæðum 1. og 4. gr. reglugerðar nr. 410/1989 sé engri vanefnd til að dreifa á greiðslum til stefnanda, meðan á barnsburðarleyfi stóð. Af hálfu stefnda sé því mótmælt, að í tilvitnuðum dómum í stefnu eða álitum umboðsmanns Alþingis frá 1997 felist að líta verði á fastar eða ómældar yfirvinnugreiðslur sem hluta af dagvinnulaunum í barnsburðarleyfi. Telji stefndi framsetningu þessa af hálfu stefnanda ranga og sé henni mótmælt, þar sem í 1. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989 sé ekki kveðið á um "föst laun", heldur "dagvinnulaun". Tilvitnaðir dómar geti ekki talizt vera fordæmi fyrir fjárkröfu stefnanda. Taki dómar, sem stefnandi vísi til, meðal annars til þess hvað teljist til "fastra launa" í skilningi annarra réttarreglna, og í öðru lagi séu atvik máls þessa annars konar. Reyni hér á hugtakið "dagvinnulaun". Eðlileg orðskýring leiði ekki til þess að telja beri, að dagvinnulaun hafi sömu merkingu og föst laun í skilningi stefnanda, þ.e. með yfirvinnugreiðslum af einhverju tagi. Í tilvitnuðum dómum sé fjallað um starfslok ríkisstarfsmanna, annars vegar vegna niðurlagningar, þar sem reynt hafi á skýringu 14. gr. laga nr. 38/1954, og hins vegar ákvörðun bóta vegna uppsagnar. Þá verði fremur ráðið af hrd. 30. marz 2000 í málinu nr. 435/1999, að yfirvinnu í tilviki stefnanda hafi ekki mátt telja til dagvinnulauna í skilningi reglugerðar nr. 410/1989, og aðeins hafi verið fyrir hendi réttur til yfirvinnugreiðslna, sem samsvaraði meðaltali síðustu 12 mánaða fyrir töku barsburðarleyfis í þrjá mánuði, meðan barnsburðarleyfið varði, hvernig svo sem þeim rétti hafi verið deilt niður. Þá telji stefndi, að tilvísun stefnanda til Samkomulags Bandalags háskólamanna, BSRB og Kennarasambands Íslands annars vegar og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs, Reykjavíkurborgar og Launanefndar sveitarfélaga hins vegar um tiltekin atriði, er varði réttindi starfsmanna í ofangreinum samningum frá 24. október 2000, geti ekki átti við í málinu. Málatilbúnaði stefnanda og kröfum á honum reistum sé mótmælt. Í málinu reyni á, hvernig skýra beri orð l. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989, um að fastráðin kona eigi rétt á barnsburðarleyfi í 6 mánuði með þeim dagvinnulaunum, sem stöðu hennar fylgi, og jafnframt þau fyrirmæli 1. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar, að auk dagvinnu­launa skuli fyrstu þrjá mánuðina greiða meðaltal þeirra yfirvinnustunda, sem viðkomandi fékk greiddar síðustu 12 mánaða uppgjörstímabil yfirvinnu, áður en barnsburðarleyfi hófst. Svo sem byggt sé á af hálfu stefnanda, hafi farið um rétt hennar til launa í barnsburðarleyfi eftir ákvæðum reglugerðar nr. 410/1989 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins. Lög nr. 38/1954 hafi fallið úr gildi þann 1. júlí 1996, en ný lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, nr. 70/1996, hafi tekið gildi, sbr. 54. og 55. gr. þeirra laga. Réttilega sé á það bent í stefnu, að með 2. mgr. bráðabirgða­ákvæðis laga nr. 70/1996 sé kveðið á um, að reglugerð nr. 410/1989 skuli gilda þrátt fyrir ákvæði 12. gr. unz laun í fæðingarorlofi hafi verið ákveðin, eða um þau samið, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganna. Reglugerðin hafi verið sett með stoð í 17. gr. laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, þar sem hafi sagt að ákveða skyldi með reglugerð, hvernig færi um launagreiðslur til starfsmanna í veikindaforföllum, svo og til kvenna í fjarvistum vegna barnsburðar. Á grundvelli sama lagaákvæðis hefði gilt um þetta efni 11. gr. reglugerðar nr. 87/1954 um orlof og veikindaforföll starfmanna ríkisins. Hafi þar sagt, að vegna barnsburðar skyldi kona eiga rétt á að vera fjarverandi með "fullum launum" í samtals 90 daga. Reglugerðinni hafi verið breytt með reglugerð nr. 295/1981, en áfram miðað við full laun í 90 daga í barnsburðarleyfi. Ný reglugerð nr. 86/1983 hafi komið í stað reglugerðar nr. 87/1954. Í 7. gr. þeirrar reglugerðar hafi sagt, að vegna barnsburðar skyldi kona, sem starfað hefði í þjónustu ríkisins samfellt í sex mánuði, eiga rétt á að vera fjarverandi með "fullum launum" í samtals 90 daga, og skyldi "um uppgjör fyrir yfirvinnu farið eftir ákvæðum 2. gr." Í 2. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar hafi verið nánar skilgreint, hvað skyldi teljast til fullra launa, en þar á meðal hafi verið greiðslur fyrir yfirvinnu. Hafi síðan í 3. mgr. 2. gr. verið skýrt nánar, hvernig greiðslur vegna yfirvinnu skyldu ákveðnar. Með reglugerð nr. 633/1987 um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins hafi verið settar heildarreglur um barnsburðarleyfi ríkisstarfsmanna. Reglugerðin hafi verið sett í kjölfar breytinga, sem urðu með lögum nr. 57/1987, um fæðingarorlof, þar sem fæðingarorlof hafi verið lengt í 6 mánuði í áföngum, og laga nr. 59/1987, er mælt hafi fyrir um greiðslu fæðingardagpeninga og fæðingarstyrks í 16. gr. og 26. gr. laga nr. 67/1971 um almannatryggingar. Til að bregðast við þessu hafi réttur fastráðinnar konu til barnsburðarleyfis einnig verið lengdur í 6 mánuði í áföngum, en "með þeim dagvinnulaunum, sem stöðu hennar fylgja", svo sem þar hafi sagt, í stað fullra launa áður. Hafi síðan verið tekið fram í 4. gr. reglugerðarinnar, að fyrstu þrjá mánuði í barnsburðarleyfi skyldi "auk dagvinnulauna greiða meðaltal þeirra yfirvinnustunda ... sem kona fékk greiddar síðustu 6 mánaða uppgjörstímabil yfirvinnu, áður en barnsburðarleyfi hófst". Hafi þetta verið talið rétt, þar sem dagvinnulaun ríkisstarfsmanna hafi almennt verið talin hærri en fæðingardagpeningar og fæðingarstyrkur, sbr. þau sjónarmið, sem fram komi í 1. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar. Núgildandi reglugerð nr. 410/1989 hafi leyst af hólmi reglugerð nr. 633/1987. Hafi áfram verið miðað við 6 mánaða barnsburðarleyfi með þeim dagvinnulaunum, sem stöðu fylgdu. Auk "dagvinnulauna" skuli greiða í þrjá mánuði meðaltal yfirvinnustunda, sem kona fékk greiddar síðustu 12 mánaða uppgjörstímabil yfirvinnu, áður en barnsburðar­leyfi hófst, sbr. 4. gr. Í eldri reglugerð hafi verið miðað við 6 mánaða uppgjörs­tímabil. Með vísan til forsögu reglugerðarinnar hafi verið mælt fyrir um greiðslur í fæðingarorlofi og þar greint á milli fullra launa, sem merki í raun heildarlaun, og síðan dagvinnulauna samkvæmt kjarasamningi eftir 1987. Þegar tekin hafi verið ákvörðun um að lengja barnsburðarleyfi í 6 mánuði 1987, hafi það verið gert með þeim hætti að greiða skyldi dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi í sex mánuði. Þrjá fyrstu mánuðina skyldi auk dagvinnulauna reiknað kaup samkvæmt meðaltali greiddrar yfirvinnu í 12 mánuði fyrir barnsburðarleyfið. Eftir þann tíma sé greitt dagvinnukaup í þrjá mánuði. Sé ljóst af þessu, að í síðari reglugerðum um barnsburðarleyfi starfsmanna ríkisins sé skýrlega greint á milli dagvinnulauna samkvæmt kjarasamningi og annarra launa, þ.á m. yfirvinnu í hvaða mynd sem sé, eða af hvaða ástæðum. Full laun, eins og þau hafi verið skýrð hér að framan, séu í raun áfram greidd fyrstu þrjá mánuðina, en dagvinnulaun eftir það. Lengingin, sem kom til á árinu 1987, hafi því í raun verið bundin við dagvinnulaun. Sé það ljóst, þegar borin séu saman ákvæði l. mgr. l. gr. og l. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 410/1989. Framkvæmd stefnda á reglugerðinni um greiðslur í barnsburðarleyfi hafi alla tíð legið ljós fyrir, og sé bréf ráðuneytisins frá 28. apríl 1992 (dskj. nr. 13) til staðfestingar á því. Í kjarasamningum aðildarfélaga BSRB og BHMR hafi verið gerðar bókanir um þetta og vísað til þágildandi reglugerðar, sem sett hafði verið. Hafi því af hálfu aðildarfélaganna verið fylgzt með setningu reglugerðanna mótmælalaust og án ágreinings­atriða, hvað þetta varði, sbr. 36. gr. þágildandi laga nr. 38/1954. Engar athugasemdir eða mótmæli við framkvæmd og skilning stefndu á hugtakinu dagvinnulaun hafi komið fram af hálfu félaganna. Beri því að leggja til grundvallar skilning stefnda á hugtakinu dagvinulaun og þeirri framkvæmd, sem tíðkazt hafi um árabil og athugasemdalaus venja sé fyrir, en af hálfu stefnanda hafi ekki verið dregin í efa lagastoð reglugerðarinnar. Sé á það bent, að reglugerð nr. 410/1989 hafi beinlínis verið lögfrest í 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða með lögum nr. 70/1996. Mómæli stefndi framlögðum álitum laganefndar BHM sem þýðingarlausum. Hafi ekki komið fram formleg mótmæli við framkvæmd stefnda eða túlkun af hálfu BHM, og stefnandi hafi ekki lagt fram gögn, er sýni fram á, að félagið hafi gert um þetta ágreining. Samkvæmt l. mgr. 9. gr. laga nr. 70/1996 hafi stefnandi átt rétt á launum fyrir störf sín samkvæmt þeim kjarasamningi, sem stéttarfélag hennar hafi gert við fjármálaráðherra. Kjarasamningur sá, sem í gildi var, þegar stefnandi hóf töku barnsburðar­leyfis, hafi verið tæmandi um þau starfskjör, sem um starfið gildi. Verði talið, að sýslumaðurinn á Akureyri hafi ákveðið stefnanda einstaklingsbundin ráðningarkjör, sem hafi komið til viðbótar kjörum hennar samkvæmt kjarasamningi, sé ljóst, eftir 1. mgr. 10. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, að slík viðbótarlaun geti ekki talizt til dagvinnulauna, sbr. ákvæði 1.1.1 og 2.2.1 í kjarasamningi Stéttarfélags lögfræðinga, og þá heldur ekki samkvæmt 1. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989. Sé því mótmælt, að málamyndasamkomulag liggi fyrir, sem hafi haft að markmiði að skerða réttindi stefnanda í barnsburðarleyfi. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á það. Verði talið, að samkomulag hafi verið gert um slíkar yfirvinnugreiðslur til stefnanda, sé ljóst, að með því hafi verið farið út fyrir ákvæði kjarasamnings. Ákvæði 1. mgr. l. gr. reglugerðar nr. 410/1989 mæli fyrir um greiðslu dagvinnulauna, en ekki fastra launa eða fullra launa. Hugtakið föst laun megi rekja til þess fyrirkomulags, þegar laun ríkisstarfsmanna voru ákveðin með launalögum, sbr. lög nr. 40/1945 og lög nr. 92/1955. Jafnframt hafi verið kveðið á um yfirvinnu starfsmanna ríkisins í reglugerð nr. 143/1958 og reglugerð nr. 192/1958. Með tilkomu laga nr. 55/1962, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, hafi stéttarfélög ríkisstarfsmanna farið með samningsaðild fyrir þeirra hönd. Í kjarasamningi fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og Stéttarfélags lögfræðinga, sem hafi verið í gildi á þeim tíma, sem kröfur stefnanda nái til, sé í grein 1.1 fjallað um mánaðarlaun starfsmanns fyrir dagvinnu, sbr. grein 2.2.1. Um yfirvinnu sé síðan fjallað í grein 2.3. Verði talið, að samningur hafi verið gerður, þar sem ekki hafi verið krafizt vinnuframlags vegna greiddra yfirvinnutíma, sé ljóst að líta verði á slíkt sem launaávinning umfram kauptaxta kjarasamnings, og að slíkt sé hluti ráðningar­samnings. Megi til hliðsjónar vísa til Hrd. 3. febrúar 2000 í málinu nr. 352/1999. Væri með slíkri yfirborgun komið út fyrir svið kjarasamnings. Geti ákvörðun sýslumanns, eða samningur um sérstök ráðningarkjör umfram kjarasamning, ekki leitt til þess að skýra eigi orðið "dagvinnulaun" samkvæmt 1. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989 með öðrum hætti, en leiði af launum fyrir dagvinnu samkvæmt gildandi kjarasamningi, en þar sé ótvírætt vísað til kauptaxta kjara­samnings, þ.e. mánaðarlauna fyrir dagvinnu, sem fyrr segi. Breyti engu, hvort beinlínis sé sagt "samkvæmt kjarasamningi" eða ekki. Sé með hugtakinu dagvinna, t.d. í grein 1.4 í kjarasamningi vísað til mánaðarlauna. Á vinnumarkaði séu dagvinnulaun almennt talin vera laun samkvæmt kauptaxta kjarasamnings, þ.e. mánaðarlaun, en ekki yfirvinnugreiðslur í hvaða mynd sem sé. Af þessu leiði, að réttur stefnanda til dagvinnulauna í barnsburðarleyfi hafi ekki falið í sér rétt til greiðslu svokallaðrar fastrar yfirvinnu þá, nema sem leitt hafi af 4. gr. reglugerðarinnar og að fullu hafi verið greidd. Beri því að sýkna af kröfu hennar um vangoldin laun. Af hálfu stefnda sé á því byggt, að ekki beri að einblína á 1. gr. reglugerðarinnar, svo sem gert sé af hálfu stefnanda. Um laun í barnsburðarleyfi fari eftir 1. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar, en í hinu síðarnefnda ákvæði segi, að fyrstu 3 mánuði í barnsburðarleyfi, svo og í framlengdu leyfi samkvæmt 6. og 7. gr. og fyrstu 2 mánuði samkvæmt 8. gr., skuli, auk dagvinnulauna, greiða meðaltal þeirra yfirvinnu-, vakta-, gæsluvakta- og óþægindaálagsstunda, sem konan hafi fengið greiddar síðustu 12 mánaða uppgjörstímabil yfirvinnu, áður en barnsburðarleyfi hófst. Stefnandi hafi, í samræmi við það, fengið greitt sem samsvaraði meðaltali yfirvinnu fyrstu 3 mánuðina í því 9 mánaða barnsburðarleyfi, sem hún tók. Þar sem réttur til yfirvinnu- eða óþægindaálagsstunda umfram það eigi sér ekki stoð í reglugerð nr. 410/1989, beri að sýkna af kröfu stefnanda um vangoldin laun. Sem fyrr segi sé ekki komið fram, að samið hafi verið um "fasta - óunna ­yfirvinnu" enda geti slíkt ekki verið annað en rökleysa, svo sem orðasambandið feli í sér. Verði að gera ráð fyrir því, að þótt einhver hluti yfirvinnugreiðslna hafi ekki verið mældur sérstaklega, geti hún ekki átt rætur að rekja til annars en vinnuframlags í einhverri mynd, eða komið til vegna sérstaks álags vegna eðlis starfsins. Burtséð frá skilningi á hugtakinu dagvinnulaun hafi sú yfirvinna, sem stefnandi telji, að samið hafi verið fyrirfram um, að greidd skyldi, hiklaust átt undir orðalag l. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 410/1989, þannig að réttur til greiðslu á meðaltali hennar hafi einungis verið fyrir hendi fyrstu þrjá mánuði. Lögvarinn réttur hafi ekki verið til frekari greiðslna, og telji stefndi, að greiðslur til stefnanda í barnsburðarleyfi hafi að fullu verið efndar í samræmi við ákvæði títtnefndrar reglugerðar. Stefnandi eigi ekki kröfu til þess, að einstaklingsbundin ráðningarkjör hennar verði lögð til grundvallar umfram það, sem ákvæði 1. og 4. gr. reglugerðarinnar geri ráð fyrir. Sé, með vísan til framanritaðs, áréttað, að hvort sem litið yrði á yfirvinnustundir þær, sem stefnandi fékk greiddar, sem fastar yfirvinnustundir, eða eftir stimpilklukku, sé ljóst, að í 1. mgr. 4. gr. sé enginn greinarmunur gerður þar á, hvað varði rétt til greiðslu yfirvinnustunda, auk dagvinnulauna. Orðið yfirvinnustundir taki því til allra þeirra greiðslna, sem greiddar séu sem yfirvinnustundir á grundvelli ákvæða kjarasamnings um yfirvinnu, þ.e. sem nemi 1,0385% af mánaðarlaunum starfsmanns, sbr. grein 1.5.1 í kjarasamningi. Sé því mótmælt, að í raun sé tilgangur 1. gr. reglugerðarinnar að tryggja regluleg laun, en undanskilja einungis óreglulegar tekjur, svo sem haldið sé fram. Ákvæði 1. gr. og 4. gr. séu skýr, um að dagvinnulaun skyldi greiða í 6 mánuði, eða með samsvarandi skerðingu og nam lengingu leyfis, en réttur til hvers kyns yfirvinnustunda, hvort sem þær stundir hafi verið fyrir sérstaklega mælt vinnuframlag eða ekki, aðeins sem numið hafi þeim rétti, sem kveðið sé á um í 1. mgr. 4. gr., þ.e. meðaltali yfirvinnustunda, sem greiddar hafi verið síðustu 12 mánaða uppgjörstímabil, sem numið hafi þeim rétti í fyrstu 3 mánuði, þótt þeim rétti hafi verið dreift. Til samanburðar sé byggt á því, að vakta- eða óþægindaálagsstundir séu ekki óreglulegar greiðslur, heldur allt eins, og raunar oftar, reglubundnar. Allar yfirvinnugreiðslur til stefnanda hafi því fallið undir orðalagið yfirvinnustundir, sem réttur hafi einungis staðið til miðað við þrjá mánuði í 1. mgr. 4. gr., og þar með ekki undir hugtakið dagvinnulaun samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar. Sé annars vegar um að ræða dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi, þ.e. mánaðarlaun, sem sérstaklega séu skilgreind fyrir dagvinnu, og kjarasamningur geri ráð fyrir að reikna megi út fyrir hvern dag, sbr. grein 1.1.3 þar, og auk þess út frá því, hvert sé tímakaup í dagvinnu, sbr. grein 1.4.1 í kjarasamningi. Yfirvinna hins vegar, hverju nafni sem nefnist, og þótt lagt yrði til grundvallar, að vinnuframlagi hafi ekki verið skilað, sé undir engum kringumstæðum hluti af launum fyrir dagvinnu, enda yrði tímakaup fyrir dagvinnu t.d. ekki reiknað út ásamt greiðslum fyrir "óunna yfirvinnu", sem stefnandi telji sig hafa notið. Hafi öll yfirvinna stefnanda verið reiknuð út og greidd á grundvelli ákvæða kjarasamnings um yfirvinnu. Til samanburðar verði ráðið af launaseðlum stefnanda, að einungis hafi verið greidd iðgjöld til Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins af dagvinnulaunum, svo og desember­uppbót og oflofsuppbót, þegar því hafi verið að skipta. Hvorki fyrir töku barnsburðarleyfis, né meðan á því stóð, hafi verið greidd í lífeyrissjóðinn iðgjöld af yfirvinnugreiðslum, hvaða nafni sem stefnandi nefni þær, heldur af dagvinnulaunum fyrst og fremst, sbr. 10. gr. eldri laga nr. 29/1963 um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, sbr. einnig 23. gr. og 24. gr. laga nr. 1/1997 um sama efni, en stefnandi hafi greitt í B­deild sjóðsins á þeim tíma, sem máli skipti. Sé því ljóst, að hugtakið dagvinnulaun í þessu réttarsambandi sé til samræmis við skilning stefnda á sama hugtaki í reglugerð nr. 410/1989, þ.e. að einungis sé um að ræða dagvinnulaun samkvæmt kjarasamningi, en ekki greiddar yfirvinnustundir, sem sérákvæði séu um í 4. gr. reglugerðarinnar. Í lögum nr. 1/1997 sé í 23. gr. miðað við föst laun fyrir dagvinnu, en í 24. gr. laganna um föst laun fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót samkvæmt kjarasamningum. Sé ljóst af dómafordæmum og lagaákvæðum, að með dagvinnu­launum sé átt við mánaðarlaun samkvæmt kauptöxtum, án greiðslna fyrir yfirvinnu­stundir, í hvaða mynd sem sé. Verði að leggja þann skilning í ákvæði 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989, auk þess sem í 4. gr. sé sérstaklega fjallað um yfirvinnu-, vakta-, gæsluvakta- og óþægindaálags­stundir. Reglugerð nr. 410/1989 skilji afdráttarlaust á milli dagvinnulauna og sérhverra yfirvinnugreiðslna eða álagsgreiðslna, sbr. ákvæði 1. og 4. gr. og einnig 2. mgr. 3. gr. Reglugerðin geri ekki greinarmun á því, hvort yfirvinna sé tímamæld, fyrirfram ákveðin, eða án tillits til sérstaks vinnuframlags. Yfirvinnugreiðslur, hverju nafni sem nefnist, falli því undir 1. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar, og samkvæmt gagnályktun falli þær því ekki undir dagvinnulaunahugtak 1. gr. reglugerðarinnar. Af hálfu stefnda sé því mótmælt, að brotinn hafi verið á stefnanda réttur samkvæmt 65. gr. stjórnarskrárinnar, eða að kröfur hennar sæki stoð í það ákvæði. Enginn sá munur, sem kunni að vera á réttarstöðu stefnanda og alþingismanna, feli í sér mismunun, sem falli undir efnisákvæði 65. gr. stjórnarskrár. Séu ákvæði 1. málsliðs 1. mgr. 12. gr. laga nr. 88/1995 um þingfararkaup alþingismanna og þingfararkostnað ekki sambærileg, og eigi þau einungis við um alþingismenn, en þeir fái ekki greidda yfirvinnu. Stefnandi sé ekki alþingismaður, og eigi þau lög því ekki við um hana. Sé ákvörðun launa einnig með ólíkum hætti og aðstaða ekki samanburðarhæf. Þá vísi stefnandi einnig til yfirlýstra markmiða aðila kjarasamnings með nýju launakerfi að auka jafnvægi dagvinnulauna. Stefndi telji, að í stefnu gæti misskilnings um þetta atriði, en í grein 0.1.2 í nefndum kjarasamningi segi, að með nýju launakerfi skuli auka hlut dagvinnulauna og að opna fyrir þann möguleika að breyta samsetningu "heildarlauna þannig að dregið [verði] úr yfirvinnu og vægi dagvinnulauna aukið án þess að það dragi úr vinnuskilum eða framleiðni stofnunar". Vandséð sé, hvernig þetta markmið styðji kröfur stefnanda, en að auki hafi stefnandi hafið barsburðarleyfi sitt í tíð þeirra kjarasamninga, sem giltu fyrir nefnda aðlögunarsamninga, og réttur til launa í barnsburðarleyfi hafi tekið mið af eldri kjarasamningum. Því sé einnig mótmælt, að ákvörðun Kjaradóms og kjaranefndar geti stutt kröfur stefnanda eða þá málsástæðu, að rétt skýrð ákvæði reglugerðar nr. 410/1989 stangist á við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Fullyrðingar þessar séu órökstuddar og ósannaðar, en þeir, sem taki laun eftir ákvæðum um kjaranefnd eða kjaradóm, lúti sömu reglum eftir reglugerð nr. 419/1989. Sem þrautavaramálsástæðu byggi stefnandi á því, að afstaða stefnda feli í sér óbeina mismunun gagnvart þeim, sem nýti sér fæðingarorlof. Sé á því byggt, að við þær félagslegu aðstæður, sem ríki á Íslandi, stangist slík lögskýring á við 2. mgr. 65. gr. stjórnarskrár um jafnrétti kynjanna og sambærileg ákvæði í EES-samningnum. Þá vísi stefnandi einnig til laga nr. 28/1991 um jafnan rétt og jafna stöðu karla og kvenna, sem nú séu fallin úr gildi. Telji stefnandi, að skýring stefnda komi harkalegar niður á konum er körlum í ríkisþjónustu. Stefndi mótmæli þessum fullyrðingum, sem séu með öllu óraunhæfar, rangar og ósannaðar. Fullyrðingu um, að fastar yfirvinnu­greiðslur séu greiddar í orlofi og veikindaforföllum, styðji með engu móti kröfur stefnanda og ekki um samanburðarhæf tilvik að ræða eða mismunun, hvorki almennt né á grundvelli kynferðis. Fjárkrafa stefnanda eigi sér ekki stoð í þeim ákvæðum, sem hún vísi til undir þrautavaramálsástæðum. Með vísan til alls framanritaðs beri því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda um greiðslu vangoldinna launa að fjárhæð kr. 108.878, svo og kröfum til dráttarvaxta þar af. Ekki sé ástæða til að gera athugasemdir við tölulegan útreikning fjárkröfu stefnanda, að því gefnu, að málatilbúnaður stefnanda til stuðnings henni yrði tekinn til greina. Miðað við skilning og framkvæmd stefnda á ákvæðum reglugerðar nr. 410/1989 sé ljóst, að engri vanefnd eða vangreiddum launum sé til að dreifa, heldur lítilsháttar ofgreiðslu, svo sem stefnandi hafi byggt á. Á hinn bóginn beri að árétta, að engin gögn eða upplýsingar liggi fyrir um samkomulag stefnanda við sýslumanninn á Akureyri um "yfirborganir", og verði talið, að greiðslur þess eðlis hafi átt sér stað, sé ljóst, að þær falli utan kjarasamnings um dagvinnulaun, sem um starf stefnanda hafi gilt, og geti því ekki talizt til dagvinnulauna í skilningi reglugerðarinnar. Til stuðnings þrautavarakröfu stefnda sé vísað til framangreinds, auk þess sem dráttarvaxta­kröfu stefnanda sé mótmælt sem rangri og órökstuddri, svo og upphafstíma þeirra með vísan til heimildar dómara í 3. og 4. mgr. 9. gr., sbr. 13. gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Mótmælt sé kröfu stefnanda til málskostnaðar, enda virðist hún ekki bera kostnað af rekstri málsins. Fullyrðingum af hálfu stefnanda til stuðnings málskostnaðarkröfum á bls. 13 í stefnu sé mótmælt sem röngum. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi og enn fremur Björn Jósef Arnviðarson, sýslumaður á Akureyri. Í framburði Björns Jósefs kom fram, að þegar hann hóf störf sem sýslumaður í apríl 1996 voru karlkyns fulltrúum á embættinu greiddir 30 yfirvinnutímar, auk dagvinnulauna, og var sú fjárhæð greidd án þess að sérstaks vinnuframlags væri krafizt á móti. Þeim var síðan heimilt að vinna allt að 30 tíma í yfirvinnu, sem greitt var fyrir sérstaklega. Kvenkyns fulltrúar fengu hins vegar aðeins 20 tíma fasta yfirvinnutíma greidda, án sérstaks vinnuframlags, en höfðu síðan sömu yfirvinnuheimild og karlarnir. Þessu var síðan breytt um sumarið, og konurnar fengu 30 tíma fasta yfirvinnu, eins og karlarnir, án þess að gerðar væru kröfur um aukið vinnuframlag þeirra, en síðan var greitt sérstaklega fyrir hverja unna yfirvinnustund, allt að 30 tíma. Hann kvaðst hafa ráðið fulltrúa á þessum launakjörum, en föstu yfirvinnutímarnir hefðu ekki verið hluti af skriflegum ráðningarsamningi, heldur hefði verið greint frá föstu yfirvinnunni og yfirvinnuþakinu munnlega. Stefnandi skýrði frá launakjörum sínum á sömu lund og Björn Jósef, þ.e. að hún hefði fengið föst mánaðarlaun auk fastrar yfirvinnu, án þess að aukins vinnuframlags væri krafizt, auk þess sem greitt hefði verið fyrir sérstaklega fyrir allt að 30 unnar yfirvinnustundir. Þá hafi hún að auki fengið greitt sérstaklega fyrir bakvaktir. Hún kvaðst telja, að hún hefði unnið umfram yfirvinnuþakið í eitt eða tvö skipti, örfáa tíma, en þá hefði ekki komið til sérstök greiðsla fyrir. Sú vinna hefði verið unnin að eigin frumkvæði, en hvorki að ósk né fyrirmælum yfirmanns hennar. Eins og launakjörum stefnanda var háttað samkvæmt framansögðu verður að líta svo á, að fasta yfirvinnan hafi verið hluti af umsömdum dagvinnulaunum hennar, og hefur ekkert komið fram í málinu, sem bendir til þess, að aukið vinnuframlag hafi átt að koma á móti, eða að greiðslan hafi verið hugsuð sem bætur vegna álags eða annarra óþæginda. Bar stefnda því að reikna greiðslur þessar inn í dagvinnulaun í fæðingarorlofi stefnanda, samkvæmt 1., sbr. 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 410/1989. Er ekki fallizt á, að 4. gr. reglugerðarinnar taki til yfirvinnugreiðslna, þegar svo háttar sem hér, að þær greiðast sem hluti af dagvinnulaunum, heldur tekur sú grein til raunverulegra yfirvinnugreiðslna, þar sem krafizt er vinnuframlags á móti. Hefur stefndi ekki fært fram haldbær rök, sem leiða til annarrar niðurstöðu. Þar sem ekki er ágreiningur um útreikning dómkröfu stefnanda eða fjárhæð, verða kröfur hennar teknar til greina, eins og þær eru fram settar. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 150.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenzka ríkið, greiði stefnanda, Friðriku Hörpu Ævarrsdóttur, kr. 108.878 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. laga nr. 25/1987 frá l. september 1997 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 38/2001 til greiðsludags, og leggjast dráttarvextir við höfuðstól árlega, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta. Þá greiði stefndi stefnanda kr. 150.000 í málskostnað.
Mál nr. 82/2011
Kærumál Niðurfelling máls Málskostnaður
S ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem mál D hf. á hendur S ehf., vegna lánssamnings í erlendri mynt, var fellt niður og D hf. gert að greiða S ehf. 75.000 krónur í málskostnað. Í dómi Hæstaréttar segir m.a. að krafa D hf. um niðurfellingu málsins hefði komið fram eftir að S ehf. skilaði greinargerð og bæri hún með sér að umtalsverð vinna hefði farið í að semja hana. Þegar litið væri til þessa, málið virt í heild sinni, meðferð þess og umfang, væri hæfilegt að D hf. greiddi S ehf. 350.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2011 þar sem mál varnaraðila á hendur sóknaraðila var fellt niður og varnaraðila gert að greiða sóknaraðila 75.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðili verði dæmdur til að greiða sér hærri málskostnað en ákveðinn var í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að ákvörðun hins kærða úrskurðar um málskostnað sóknaraðila til handa verði staðfest. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili höfðaði mál þetta með stefnu birtri 24. júní 2010 og var málið þingfest 29. sama mánaðar. Hljóðaði dómkrafa varnaraðila um greiðslu á 475.996.297 krónum auk dráttarvaxta, sem þó voru ekki tilgreindir nánar, frá 29. janúar 2010 til greiðsludags. Var krafan sögð byggjast á fjórum lánssamningum í erlendri mynt sem gerðir hefðu verið á árunum 2007 og 2008. Eftir þingfestingu var málið tekið fyrir á reglulegu dómþingi fimm sinnum og frestað að ósk sóknaraðila til greinargerðar. Við fyrirtöku málsins 7. desember 2010 mótmælti varnaraðili frekari fresti sóknaraðila til handa og var málinu þá frestað til 9. sama mánaðar til þess að gefa aðilum kost á að tjá sig um „kröfur sínar“, eins og það er bókað. Þegar málið var tekið fyrir síðast greindan dag lagði sóknaraðili fram greinargerð og fór málið til dómstjóra til úthlutunar. Í greinargerð sinni krafðist sóknaraðili þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Til vara krafðist hann sýknu en að því frágengnu lækkunar á dómkröfu varnaraðila og frávísunar á dráttarvaxtakröfu hans. Aðalkrafan var á því byggð að krafa varnaraðila væri vanreifuð. Fyrir kröfum sínum um efnishlið málsins hafði sóknaraðili uppi margháttaðar málsástæður, sem byggðust á aðildarskorti, á skorti á sönnun um að sóknaraðili hefði tekið að láni þá fjárhæð sem krafist væri greiðslu á, að greitt hefði verið með skuldajöfnuði, að sóknaraðili ætti skaðabótakröfu á hendur varnaraðila sem þýðingu hefði fyrir kröfugerð hans, að tenging lánsfjárhæða við gengi erlendra gjaldmiðla væri andstæð lögum, að ógilda bæri samningana að hluta eða öllu leyti á grundvelli ákvæða í lögum nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og í því sambandi að samningarnir væru andstæðir lögum nr. 121/1994 um neytendalán og tilskipunum Evrópusambandsins um slík lán og loks að brostnar væru forsendur fyrir samningunum. Þá var einstökum atriðum í kröfum varnaraðila mótmælt af ýmsum tilgreindum ástæðum. Krafa um frávísun á dráttarvaxtakröfu varnaraðila var byggð á því að sú krafa væri ekki gerð á þann hátt sem nauðsynlegt væri samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og vísað til fordæma Hæstaréttar um það efni. Þegar málið var næst tekið fyrir 19. janúar 2011 óskaði varnaraðili eftir að fella það niður án kostnaðar en sóknaraðili krafðist málskostnaðar. Var aðilum gefinn kostur á að tjá sig um þetta og málið síðan tekið til úrskurðar. Sóknaraðili lagði ekki fram málskostnaðarreikning svo sem gert er ráð fyrir í 3. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991. Hinn kærði úrskurður var síðan kveðinn upp 21. janúar 2011. Í kæru til Hæstaréttar kemur fram af hálfu sóknaraðila að umtalsverður tími hafi farið í vinnu við málsvarnir hans. Þá telur hann rökstuðningi fyrir úrlausn hins kærða úrskurðar um fjárhæð málskostnaðar áfátt. Varnaraðili segir í greinargerð til Hæstaréttar að málskostnaður hafi verið „ákvarðaður í samráði við viðstadda lögmenn, án athugasemda, og með hliðsjón af úrskurðum um málskostnað í sambærilegum úrskurðum, í málum sem flutt voru af sömu lögmönnum, fyrir hönd félaga sömu fyrirsvarsmanna.“ Staðhæfingin um samráð við ákvörðun um málskostnaðinn er engum gögnum studd og verður því ekki sinnt frekar. Með greinargerð varnaraðila fylgdu fjórir úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur. Þar er fyrst úrskurður 13. desember 2010 í málinu Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. gegn Brautarholti 20 ehf., Þórarni Arnari Sævarssyni og Ívari Ómari Atlasyni, þar sem málinu var vísað frá dómi með vísan til e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og stefnandi úrskurðaður til að greiða hverjum hinna stefndu 75.000 krónur í málskostnað. Kemur fram í úrskurðinum að sami lögmaður hafi farið með málið fyrir stefnanda og fór með þetta mál fyrir varnaraðila í héraði og að lögmaður sóknaraðila í þessu máli hafi farið með málið fyrir tvo af þeim þremur sem stefnt var. Ekki er af hálfu varnaraðila skýrt sérstaklega hvaða þýðingu nefndur dómsúrskurður hafi fyrir það mál sem hér er til úrlausnar. Þá fylgdu greinargerðinni tveir úrskurðir 20. desember 2010, annars vegar í máli varnaraðila gegn Streng Byggingum ehf. og Brautarholti 20 ehf. og hins vegar máli Frjálsa fjárfestingabankans hf. gegn sömu aðilum. Kemur fram að sömu lögmenn hafi farið með bæði málin og fóru með þetta mál í héraði. Í báðum tilvikum voru málin felld niður samkvæmt kröfu stefnenda og hinum stefndu ákveðinn málskostnaður, 75.000 krónur hverjum. Í nefndum úrskurðum kemur það eitt fram um sakarefni málanna að það hafi verið samkynja sakarefni málsins sem vísað hafi verið frá dómi 13. desember 2010 og fyrr var getið. Loks fylgdi greinargerðinni úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2011 í máli varnaraðila gegn Arnarsmára ehf., sem sömu lögmenn fóru með. Var málið þar fellt niður samkvæmt kröfu stefnanda og hann úrskurðaður til að greiða stefnda sömu fjárhæð og fyrr, 75.000 krónur í málskostnað. Þó að fallast megi á með varnaraðila að máli geti skipt, við ákvörðun málskostnaðar, hagræði af því að reka fleiri en eitt mál saman um sambærilegt sakarefni, einkum ef málsaðilar eru þeir sömu, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 15. júní 2010 í málum nr. 342, 343 og 344/2010, verður ekki ráðið með vissu af þeim gögnum sem varnaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt, að svo hafi staðið á um dómsmál þau sem hann vísar til og nefnd voru að framan. Sóknaraðili var ekki svo séð verði aðili að þeim málum. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma varnaraðila til greiðslu málskostnaðar. Við ákvörðun um fjárhæð hans verður meðal annars litið til þess að krafa varnaraðila um niðurfellingu málsins kom fram eftir að sóknaraðili hafði skilað greinargerð og hún ber með sér að umtalsverð vinna hefur farið í að semja hana. Þegar þetta, og umfang málsins að öðru leyti, er virt verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði hins kærða úrskurðar um niðurfellingu málsins er óraskað. Varnaraðili, Drómi hf., greiði sóknaraðila, Streng fjárfestingum ehf., 350.000 krónur í málskostnað í héraði og 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 103/2000
Þjófnaður
B var ákærður fyrir þjófnað með því að hafa brotist inn í verslun og stolið þaðan ýmsum varningi. Játaði B brotið fyrir lögreglu, en fyrir dómi neitaði hann sakargiftum. Meðákærði, H, játaði heldur ekki þessar sakargiftir, en bar fyrir sig minnisleysi. Fyrir dómi gáfu þrír lögreglumenn skýrslu og báru tveir þeirra um frásögn B á rannsóknarstigi af atvikum, sem þeir sjálfir höfðu hvorki séð né heyrt eða kannað aðstæður á vettvangi. Þó að framburður þeirra væri talinn fullgilt sönnunargagn um það sem þeir sjálfir hefðu upplifað var talið að ekki yrði litið framhjá því að ekkert annað hefði komið fram, sem tengt gæti B við brotið. Því var, gegn eindreginni neitun B, ekki talið að ákæruvaldinu hefði tekist að sanna sekt hans, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Var B því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. mars 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Eins og nánar greinir í héraðsdómi játaði ákærði fyrir lögreglu að hafa í félagi við meðákærða í héraði brotist inn í verslunina Dún- og fiðurhreinsunina við Vatnsstíg í Reykjavík að morgni fimmtudags 14. janúar 1999. Við skýrslugjöf fyrir dómi neitaði hann hins vegar sakargiftum. Meðákærði játaði ekki heldur þessar sakargiftir, en bar fyrir sig minnisleysi. Auk þeirra gáfu þrír lögreglumenn skýrslu fyrir dómi. Einn þeirra, Einar Guðmundur Guðjónsson, var kvaddur á vettvang sama morgun og innbrotið var framið. Kvað hann lögreglumenn hafa séð til ákærðu við gatnamót Vatnsstígs og Laugavegar er þeir komu þar að um hálfri klukkustund frá því að lögreglumenn komu á staðinn. Voru ákærðu þá handteknir. Annar lögreglumaður, Guðmundur Páll Jónsson, tók skýrslu af ákærða á lögreglustöð sama dag, þar sem hann gekkst við brotinu. Aðspurður fyrir dómi bar lögreglumaðurinn meðal annars að ástand ákærða við skýrslutökuna hafi verið eðlilegt og hann sagst sjá eftir verknaðinum. Hafi skýrslutakan verið að öllu leyti eins og hún átti að vera. Þriðji lögreglumaðurinn, Eiríkur Beck, bar að ákærði hafi gefið sér góðan tíma til að lesa skýrsluna yfir og síðan undirritað hana. Eiríkur var hins vegar ekki viðstaddur sjálfa skýrslutökuna. Til stuðnings sakargiftum á hendur ákærða er af hálfu ákæruvalds bent á nokkur atriði, sem fram hafi komið við rannsókn málsins og það telur renna stoðum undir sekt hans. Þannig hafi merktur hnífur, sem stolið var í áðurnefndri verslun, fundist í lögreglubifreið, sem ákærðu voru fluttir í á lögreglustöð umræddan morgun. Hafi hann fundist þar sem meðákærði sat. Einnig hafi meðákærði verið með skeinu á hendinni og blóðkám verið á plastpoka, sem þýfi úr versluninni hafði verið sett í. Um þessi atriði liggur ekkert nánar fyrir og eru þau haldlaus sem sönnum um sekt ákærða. Þá bar fyrrnefndur Einar að fótspor hafi sést í snjónum við innbrotsstað er lögreglumenn komu þangað. Hafi vakið athygli þeirra að stórir bókstafir hafi verið hluti af mynstri sumra fótsporanna og það verið áþekkt því, sem var á skóm annars ákærðu. Vitnið treysti sér þó ekki til að fullyrða um hvor ákærðu bar þá skó á fótum. Frekari rannsókn var ekki gerð á þessum fótsporum á vettvangi. Eins og málið liggur fyrir getur þetta atriði ekki falið í sér sönnun um sekt ákærða eða um þátt hans í innbrotinu. Hinu sama gegnir um þá lýsingu á háttsemi ákærðu, er þeir komu aðvífandi eftir Laugavegi umræddan morgun, að þeir hafi skimað ákaft í kringum sig og verið flóttalegir. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dómur reistur á sönnunargögnum, sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Vitni í slíkum málum skulu bera um það, sem þau hafa sjálf skynjað. Tveir þeirra lögreglumanna, sem gáfu skýrslu fyrir dómi, báru um frásögn ákærða á rannsóknarstigi af atvikum, sem þeir sjálfir höfðu hvorki séð né heyrt eða kannað aðstæður á vettvangi. Þótt framburður þeirra sé fullgilt sönnunargagn um það, sem þeir sjálfir upplifðu, verður ekki framhjá því litið að ekkert annað er fram komið, sem tengt getur ákærða við brotið, og áður er rakið. Gegn eindreginni neitun hans verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi tekist að sanna sekt hans, sbr. 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt öllu framanröktu verður ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti lagður á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Bjarni Sigurðsson, er sýkn af kröfum ákæruvalds. Allur sakarkostnaður í héraði varðandi ákærða og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir báðum dómstigum, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 1999. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 5. janúar 1999 á hendur H [...] Önnur ákæra var gefin út 23. febrúar 1999 á hendur “H og Bjarna Sigurðssyni, kt. 180661-2129, Mávahlíð 33, báðum til heimilis í Reykjavík, fyrir eftirtalin brot í Reykjavík á árinu 1999, nema annað sé tekið fram: [...] I Ákærðu Bjarna og H fyrir þjófnað, með því að hafa í félagi að morgni fimmtudagsins 14. janúar brotist inn í fyrirtækið Dún- og fiðurhreinsunina, Vatnsstíg 3, með því að spenna upp útidyrahurð og stolið 4 dúnsængum, 5 dúnkoddum, ferðaútvarpi með geislaspilara og þráðlausum síma og hleðslutæki. (Mál nr. 010-1999-997) Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Málin voru sameinuð. [...] Verjandi ákærða, Bjarna, krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun. Skírskotað er til ákærunnar vegna lýsingar málavaxta í þeim ákæruliðum, þar sem ákærði, H, játar sök. Sökum þess hve ákæruliðirnir eru sundurleitir er ekki unnt að gera heildstætt grein fyrir málavöxtum í upphafi, heldur verða þeir reifaðir sér þar sem neitað er sök. [...] Ákæra dags. 23. febrúar 1999. [...] II Laust upp úr kl. 07:00 að morgni 14. janúar sl. barst lögreglu tilkynning um innbrot í Dún- og fiðurhreinsunina, Vatnsstíg 3. Á vettvangi ræddi lögreglan við starfsmann og fannst hluti þýfisins þar utan dyra, en stolið var þeim verðmætum sem lýst er í ákærunni og brotist hafði verið inn með því að spenna upp útidyrahurð. Er lögreglan var á vettvangi sást hvar ákærðu komu gangandi frá Laugavegi niður Vatnsstíg og segir í lögregluskýrslunni að ákærðu hafi skimað mikið kringum sig og verið flóttalegir. Er lögreglan hafði afskipti af ákærðu sást að fótspor sem sáust í snjónum við innbrotsstað samsvöruðu munstri undir skóm ákærðu. Ákærðu voru handteknir og færðir á lögreglustöð, en í lögreglubifreiðinni sem ákærðu voru fluttir í fannst á stað, þar sem ákærði, Hinrik Jón, hafði setið, hnífur sams konar þeim sem stolið hafði verið frá Dún- og fiðurhreinsuninni. Við yfirheyrslur hjá lögreglunni játaði ákærði, Bjarni, sök, en ákærði, H, neitaði, en kvaðst ekki muna atburði næturinnar vel, svo sem rakið verður. Ákærði, H, bar fyrir dómi við þingfestingu málsins að hann myndi þessa atburði ekki og því hvorki geta játað né neitað. Undir aðalmeðferð málsins neitaði ákærði sök. Hann kvað ákærðu hafa verið samferða aðfaranótt fimmtudagsins 14. janúar sl. og hugsanlega hafi þeir orðið viðskila einhvern tíma. Ákærði var ekki viss um það, en hann lýsti mikilli óreglu sinni á þessum tíma. Í lokaskýrslu sinni hjá lögreglunni, sem hann staðfesti fyrir dóminum, bar hann að aðfaranótt 14. janúar sl. væri fremur óljós í sínum huga og kvaðst ekki muna eftir því að hafa brotist inn. Ákærði, Bjarni, neitar sök. Hjá lögreglunni játaði hann innbrotið í Dún- og fiðurhreinsunina. Hann lýsti atburðum svo, að ákærðu hefðu verið á Keisaranum fram að lokun. Þeir hefðu ekki haft í nein hús að venda og ráfað um bæinn. Þeir hefðu síðan ákveðið að brjótast inn í fyrirtækið og spennt upp útidyrahurð að framanverðu. Hann lýsti ítarlega hverju var stolið og hvaða verðmæti hvor hinna ákærðu tók. Þýfinu var að hluta komið fyrir í plastpoka og komið fyrir í porti þar nærri, því þeir hefðu ekki viljað taka þá áhættu að sjást með þýfið nærri Dún- og fiðurhreinsuninni. Þeir fóru síðan í burtu og ákváðu að koma aftur og sækja þýfið, en þá voru þeir handteknir. Fyrir dómi var ákærði spurður um ástæður breytts framburðar. Hann kvað lögreglumanninn, sem tók skýrsluna, hafa leitt sig í gegnum skýrslutökuna og sagt sér hvað koma þyrfti fram og hvað hefði átt sér stað. Ákærði hefði verið illa fyrir kallaður og viljað losna úr haldi lögreglu og því ranglega játað sakarefnið eins og skýrslan ber með sér. Guðmundur Páll Jónsson rannsóknarlögreglumaður tók skýrsluna af ákærða, Bjarna, er hann viðurkenndi innbrotið. Guðmundur Páll staðfesti skýrsluna fyrir dóminum og kvað ákærða hafa viðurkennt að hafa brotist inn ásamt ákærða, H. Hann hefði séð mikið eftir þessu og boðist til að greiða skaðabætur og ganga frá málinu. Skýrslutakan hefði farið fram eins og venja og lög mæla fyrir um, en vottur var að undirritun ákærða undir skýrsluna. Eiríkur Beck rannsóknarlögreglumaður staðfesti fyrir dóminum að hafa verið vottur að því er ákærði, Bjarni, undirritaði skýrsluna, þar sem hann viðurkenndi innbrotið í Dún- og fiðurhreinsunina. Eiríkur kvaðst muna vel eftir þessu og er hann kom inn í herbergið, þar sem ákærði var yfirheyrður, hefði hann verið að lesa skýrsluna yfir og tekið dágóðan tíma í það og síðan undirritað og Eiríkur síðan vottað undirritun ákærða. Eiríkur staðfesti einnig að hafa tekið skýrslur af ákærða, Hinriki Jóni, vegna þessa sakarefnis. Einar Guðjónsson lögreglumaður kom fyrir dóminn og lýsti útkalli lögreglunnar að Dún- og fiðurhreinsuninni á þessum tíma. Er lögreglan var á vettvangi komu ákærðu þar að og féll strax grunur á þá. Hann kvað þær grunsemdir nánast hafa verið staðfestar er hnífur sams konar þeim sem stolið var fannst í lögreglubifreiðinni eftir flutning ákærða á lögreglustöð, en Einar kvaðst minna að ákærði, Hinrik, hefði setið þar sem hnífurinn fannst. Þá kvað Einar grunsemdir lögreglunnar hafa styrkst er sást að ákærði, H, var blóðugur á hendi, en blóðkám hefði verið á poka, sem fannst á vettvangi og innihélt þýfi. Þá nefndi Einar að spor hefðu sést í snjónum á vettvangi og hefðu þau verið eftir fleiri en einn mann. Hann lýsti skóförum á vettvangi, sem hefðu verið mjög keimlík skóförum annars ákærða, en hann mundi ekki eftir hvorn. Niðurstöður [...] III Ekkert skyggir á játningu ákærða, Bjarna, hjá lögreglunni. Þar lýsti hann innbrotinu í Dún- og fiðurhreinsunina í smáatriðum. Ákærðu voru nærri vettvangi snemma morguns og skimuðu þeir mjög í kringum sig, eins og lýst var. Skóför á vettvangi benda til þess að ákærðu hafi verið þar. Hnífur sem stolið var úr Dún- og fiðurhreinsuninni fannst í lögreglubíl, þar sem annar hinna ákærðu hafði setið, líklega ákærði, H. Blóðkám var á poka sem innihélt þýfi, en ákærði, H, var blóðugur á hendi við handtöku. Við þingfestingu málsins kvaðst ákærði, H, ekki muna atburði og því hvorki geta játað né neitað. Dómurinn telur sannað með skýlausri játningu ákærða, Bjarna, hjá lögreglunni, með öðru því sem nú hefur verið rakið og með vitnisburði lögreglumannanna sem komu fyrir dóminn, en gegn neitun ákærðu fyrir dómi, að þeir hafi framið þá háttsemi sem hér er lýst. Brot ákærðu eru rétt heimfærð til refsiákvæða í báðum ákærunum. [...] Ákærði, Bjarni, hefur frá árinu 1979 hlotið 30 refsidóma fyrir ýmis konar afbrot, en oft fyrir þjófnað, fjársvik og skjalafals og nemur samanlögð óskilorðsbundin refsing hans samkvæmt þessum dómum 10 ára fangelsi. Frá árinu 1978 hefur hann gengist undir 8 dómsáttir og 1 lögreglustjórasátt, oftast fyrir áfengis- og fíkniefnabrot. Ákærði, Bjarni, hlaut síðast dóm í september 1994, fangelsi í 12 mánuði fyrir skjalafals. Frá því að afbrotaferill Bjarna hófst hefur aldrei orðið lengra hlé á brotum hans en nú frá dóminum sem hann hlaut í september 1994. Með vísan til ofanritaðs, sakaferils ákærða, Bjarna, þykir refsing hans hæfilega ákvörðuð fangelsi í 6 mánuði. [...] Ákærði, Bjarni, greiði 60.000 króna málsvarnarlaun til Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns. Sakarkostnað að öðru leyti greiði ákærðu óskipt. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: [...] Ákærði, Bjarni Sigurðsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. [...] Ákærði, Bjarni, greiði 60.000 króna málsvarnarlaun til Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns. Sakarkostnað að öðru leyti greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 236/2016
Kærumál Rannsókn
Kærumál. Rannsókn.Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu L um heimild til að hefja myndbandsvöktun á grundvelli b. liðar 1. mgr. 82. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 24. mars 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 23. mars 2016 þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um heimild til að hefja myndbandsvöktun á [...] á [...]og halda henni áfram til 20. apríl 2016. Kæruheimild er í i. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreindkrafa verði tekin til greina.Varnaraðili hefur ekki átt þess kost á aðláta málið til sín taka, sbr. 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008.Í kæru sóknaraðila segir að lögregla sé að„hefja rannsókn á fíkniefnamisferli sakbornings sem á þessu stigi er ekki ánokkurn hátt hægt að átta sig á hvað er yfirgripsmikil, enda frumrannsókn nýhafin.“ Að þessu gættu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um aðekki hafi verið sýnt fram á að fyrir hendi séu skilyrði samkvæmt 2. mgr. 83.gr. laga nr. 88/2008 til þess að verða við kröfu sóknaraðila. Verður hinn kærðiúrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 23. mars 2016.Málþetta barst dómnum fyrr í dag og var tekið til úrskurðar samdægurs.Lögreglustjórinná Norðurlandi eystra krefst þess að lögreglu verði heimilað ,,að hefjamyndbandavöktun á [...] á [...] í þeim tilgangi að afla upplýsinga ummannaferðir þar. Óskað er eftir heimildtil að fylgjast með húsinu með myndbandsvöktun í fjórar vikur frá og meðdeginum í dag og til 20. apríl nk.“ Umlagaheimild er vísað til b liðar 1.mgr. 82. gr. sakamálalaga nr. 88, 2008. Ígreinargerð með kröfunni kemur fram að lögreglu hafi borist upplýsingar fráaðila sem hún metur mjög áreiðanlegar um að sakborningur, X, kt. [...], hafifest kaup á húsnæðinu að [...] á [...] fyrir nokkrum vikum. Bent er á að samkvæmt nefndum aðila hafieftir kaupin gluggar verið byrgðir en ennfremur hafi hann séð að „einhverjumblómapottum og plöntum“ hefði verið komið fyrir í húsnæðinu“. Ígreinargerðinni er vísað til þess að nefndur sakborningur eigi lögheimili á[...], en hafi verið búsettur í [...] til margra ára. Staðhæft er að sakborningur sé mjög þekkturhjá lögreglu vegna fíkniefnabrota en að auki hafi hann verið grunaður um ræktuná kannabisefnum auk annarskonar fíkniefnamisferlis. Í þessu sambandi er staðhæft að á árinu [...]hafi verið stöðvaðar fjórar kannabisræktanir í íbúðarhúsnæði á [...] ogennfremur hafi á árinu [...] verið stöðvuð stór kannabisræktun á [...]. Staðhæft er að í öllum þessum málum hafisakborningur að minnsta kosti verið einn af þeim grunuðu. Þá hafi tollgæslan einnig stöðvaðbréfasendingar til sakbornings, og er staðhæft að í þeim sendingum hafi verið„ætluð kannabisfræ“. Ígreinargerðinni segir að lögreglan telji mjög mikilvægt, vegna rannsóknarmálsins, að setja upp myndbandsvöktun á [...] á [...] og afla með þeim hættigagna um mannaferðir. Er til þess vísaðað með þessum hætti muni lögregla væntanlega fá upplýsingar um þá aðila er standiað hinni ætluðu ræktun hér norðan heiða, en áréttað er að lögreglan telji aðsakborningur dvelji á höfuðborgarsvæðinu.Ígreinargerðinni er áréttað að tilgangurinn með lýstri rannsóknaraðferð sé aðafla sönnunargagna um ætluð brot og stöðva hina ætluðu brotastarfsemi, enstaðhæft er að miðað við aðstæður sé um að ræða hina einu aðferð sem lögreglangeti beitt til að fylgjast með umræddu húsnæði án þess að upp komist í svolitlu bæjarfélagi sem [...] er. Lögreglustjórivísar til þess að verið sé að rannsaka brot á 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr.laga um ávana- og fíkniefni nr. 64, 1974 og eftir atvikum 173. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19, 1940.Niðurstaða.Í1. mgr. 82. gr. sakamálalaga nr. 88, 2008 segir að með þeim skilyrðum semgreind eru í 83. gr. og 1. mgr. 84. gr. sé heimilt í þágu rannsóknar, sbr. blið, að taka myndir af fólki, hvort sem er ljósmyndir eða kvikmyndir án þess aðþeir sem í hlut eiga viti af því. Í 1. mgr. 83. gr. laganna segir að skilyrðifyrir aðgerðum skv. 80.-82. gr. sé að ástæða sé til að ætla að upplýsingar, semskipt geta miklu fyrir rannsókn máls, fáist með þeim hætti. Þá segir í 2. mgr. 83. gr. laganna að aukþess sem segi í 1. mgr. verði þau skilyrði að vera fyrir hendi, svo að gripiðverði til aðgerða skv. 81. gr. og 1. mgr. 82. gr. að rannsókn beinist að brotisem varðað geti að lögum 8 ára fangelsi ellegar að ríkir almannahagsmunir, eðaeinkahagsmunir krefjist þess. Þaðer þannig skilyrði þess að slíkar rannsóknaraðgerðir verði heimilaðar semkrafist er að rannsókn beinist að broti sem varðað geti að lögum 8 ára fangelsiellegar að ríkir almannahagsmunir eða einkahagsmunir krefjist þess. Afgreinargerð lögreglustjóra og rannsóknargögnum verður ráðið að lögregla hafigrunsemdir um að svokölluð kannabisræktun sé stunduð í fyrrnefndu húsnæði á[...] og að ekki sé unnt að afla upplýsinga með öðrum hætti en krafist sé. Rannsóknarúrræði82. gr. laga nr. 88, 2008 fela að mati dómsins í sér verulega skerðingu ágrundvallarrétti einstaklings til friðhelgi einkalífs. Af þeim sökum er heimildum til að beitagreindum rannsóknarúrræðum settar þröngar skorður með tilliti til friðhelgieinkalífs manna, sbr. og 71. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt2. mgr. 83. gr. laga nr. 88, 2008, er eins og að framan var rakið, auk þeirraskilyrða sem fram koma í 1. mgr. lagagreinarinnar, sett það skilyrði aðrannsókn þurfi að beinast að broti þar sem refsiramminn er allt að 8 árafangelsi en til slíkra brota teljast meðal annars meiriháttar fíkniefnabrot,sbr. 173. a almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, þar sem refsiramminn er alltað 12 árum. Refsirammi laga nr. 65, 1974sem lögreglustjórinn vísar m.a. til í kröfu sinni er sex ár. Aðvirtum framlögðum gögnum þykir ekki unnt að fallast á með lögreglustjóra aðsýnt sé fram á ætlað brot sakbornings, sem til rannsóknar eru, varði viðfyrrnefnda 173. gr. hegningarlaganna. Þáer að mati dómsins ekki nægjanlega rökstutt af hálfu lögreglustjóra aðmikilvægir almannahagsmunir séu fyrir hendi, eins og hér á stendur.Meðvísan til ofangreinds, sbr. og til hliðsjónar m.a. dóm Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 101/2014, er að mati dómsins ekki skilyrði fyrir hendi til að verðavið kröfu lögreglustjóra og er henni hafnað. Ólafur Ólafsson héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐFramangreindri kröfu Lögreglustjóransá Norðurlandi eystra er hafnað.
Mál nr. 181/2010
Kærumál Gjaldþrotaskipti Fjarnám
L ehf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta. Talið var að ekki hefðu með réttu verið skilyrði til að ljúka fjárnámi hjá L ehf. án árangurs, sbr. 63. gr. laga nr. 90/1989. Gerðin hafi því ekki talist gefa rétta mynd af fjárhag L ehf., sbr. 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Þegar af þessari ástæðu hafi héraðsdómi borið að hafna kröfu um gjaldþrotaskipti. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 25. febrúar 2010, þar sem bú sóknaraðila var að kröfu varnaraðila tekið til gjaldþrotaskipta. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti verði hafnað og honum gert að greiða málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins tók varnaraðili 17. september 2009 fyrir beiðni sína um að gert yrði fjárnám hjá sóknaraðila fyrir kröfu að höfuðstól 33.265.901 króna vegna ógreiddra opinberra gjalda. Við gerðina mætti nafngreindur fyrirsvarsmaður sóknaraðila, sem lýsti hann eignalausan, og var henni lokið án árangurs. Varnaraðili beindi 2. desember sama ár kröfu til héraðsdóms um að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli árangurslausa fjárnámsins og var hún tekin fyrir á dómþingi 13. janúar 2010. Þar var sótt þing af hálfu sóknaraðila, sem hreyfði ekki andmælum gegn kröfu varnaraðila en óskaði eftir fresti, sem veittur var til 10. febrúar sama ár. Í þinghaldi þann dag tók sóknaraðili til varna gegn kröfunni með greinargerð, sem hann lagði fram ásamt gögnum þeim til stuðnings. Varnaraðili tók efnislega til andsvara við þessum vörnum í greinargerð, sem lögð var fram 12. sama mánaðar, og var málið síðan munnlega flutt og tekið til úrskurðar. Með hinum kærða úrskurði var krafa varnaraðila sem fyrr segir tekin til greina. Án tillits til þess hvort sóknaraðili hafi vegna ákvæða 2. mgr. og 4. mgr. 70. gr. laga nr. 21/1991 mátt koma að vörnum í þinghaldinu 10. febrúar 2010 gegn kröfu varnaraðila, sbr. dóm Hæstaréttar 11. janúar 1995 í máli nr. 12/1995, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 26, þótt ekki verði séð að varnaraðili hafi andmælt að svo yrði gert, er til þess að líta að samkvæmt 1. mgr. 71. gr. sömu laga bar héraðsdómara að gæta þess af sjálfsdáðum hvort lagaskilyrði væru fyrir gjaldþrotaskiptum. Þegar málið var tekið til úrskurðar hafði sóknaraðili lagt fram gögn, sem var ætlað að sýna fram á réttmæti staðhæfinga hans um að hann væri ekki eignalaus, þrátt fyrir yfirlýsingu fyrirsvarsmanns hans við fjárnámið 17. september 2009, þar sem hann ætti verðbréf og bankainnstæðu að andvirði samtals 441.540.795 krónur, auk 113 sumarhúsalóða, sem hann taldi að söluverði milli 169.500.000 og 226.000.000 krónur. Eignir þessar væru að vísu háðar veðböndum, en þau hafi þó engan veginn svarað til verðmætis eignanna. Af þessum sökum var ljóst eins og málið lá fyrir að ekki hefðu með réttu verið skilyrði til að ljúka fjárnáminu án árangurs, sbr. 63. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Gerðin gat því ekki talist gefa rétta mynd af fjárhag sóknaraðila, sbr. 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Þegar af þessari ástæðu bar héraðsdómi að hafna kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Eins og atvikum er háttað er rétt að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, sýslumannsins á Selfossi, um að bú sóknaraðila, LMD ehf., verði tekið til gjaldþrotaskipta. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 160/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. apríl 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. apríl 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. apríl 2005 kl. 11. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðili er grunaður um þátttöku í fíkniefnabroti og brotum gegn almennum hegningarlögum nr. 19/1940, þar á meðal alvarlegri líkamsárás. Að þessu athuguðu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. apríl 2005. Mál þetta barst dóminum í gær með bréfi sýslumannsins á Akureyri dagsettu í gær og var þingfest og tekið til úrskurðar samdægurs. Gerir sýslumaðurinn á Akureyri þá kröfu að X [...] Akureyri, verði úrskurðaður í gæsluvarðhald í 11 daga til mánudagsins 25. apríl n.k., með vísan til a liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Af hálfu kærða er þess krafist að kröfu sýslumanns verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldstíminn verði styttur. Sýslumaður kveður málavexti þá að lögreglan á Akureyri hafi verið með til rannsóknar í nokkurn tíma meint fíkniefnabrot kærða. Sú rannsókn hafi m.a. farið fram með því að lögreglan hafi með heimild héraðsdóms beitt símahlerunum. Í rannsókn þessari hafi vaknað rökstuddur grunur um að kærði hafi staðið að nokkuð umfangsmikilli sölu á fíkniefnum hér á Akureyri og eins hafi vaknað rökstuddur grunur um þátttöku hans í annars konar brotum. Kærði hafi verið handtekinn ásamt félögum sínum í bifreið á leið frá Reykjavík til Akureyri með 300 g af hassi sem talið sé að hafi átt að fara til sölu á Akureyri. Kveður sýslumaður rannsókn málsins vera á frumstigi. Ætla verði að kærði muni getað torveldað rannsókn ef hann gangi laus meðan á frumrannsókn standi, með því m.a. að hafa áhrif á framburð vitna eða samsekra og skjóta undan munum. Kærði hefði viðurkennt fyrir lögreglu að hafa keypt og haft í vörslum sínum hass eins og að framan er lýst. Þá liggja fyrir rannsóknargögn lögreglu sem styðja þann grun hennar að um frekari brot af hálfu kærða geti verið að ræða, m.a. liggja frammi útskriftir af símahlerunum, sem styðja þennan grun lögreglu. Að svo vöxnu þykja skilyrði framangreindrar lagagreinar vera fyrir hendi til að úrskurða kærða í gæsluvarðhald. Ekki þykir ástæða til að ákvarða skemmra gæsluvarðhald en beðið er um. Verða kröfur sýslumanns því teknar til greina. Úrskurð þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. Á L Y K T A R O R Ð : Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi til mánudags 25. apríl n.k. kl. 11:00.
Mál nr. 225/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Lánssamningur Handveð Skuldajöfnuður Kröfulýsing Vanlýsing
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna að kröfum AB ehf. yrði skipað í réttindaröð við slit K ehf. Taldi AB ehf. að K ehf. hefði með ólögmætum hætti leyst til sín innstæðu á handveðsettum bankareikningum félagsins til fullnustu á kröfu K ehf. á hendur AB ehf. vegna uppgjörs á lánssamningi milli aðila. Með ákvörðun F voru kröfur K ehf. á hendur AB ehf. vegna fyrrgreinds lánssamnings framseldar til Nýja K hf. AB ehf. bar því meðal annars við að A hf. hefði ekki verið heimilt að framselja lánssamninginn aftur til K ehf. Hæstiréttur vísað til þess að með ábyrgðarbréfi A hf. til fyrirsvarsmanns AB ehf. hefði honum verið tilkynnt að bankinn hefði framselt kröfur samkvæmt lánssamningnum til K ehf. Í bréfinu hefði verið vísaði til framsalsheimildar í lánssamningnum og var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að með framsalinu til K ehf. hefði fylgt ráðstöfunarréttur yfir þeim handveðsettu verðmætum sem sett höfðu verið til tryggingar efndum lánssamningsins. Þá bar AB ehf. fyrir sig að kröfum sem félagið hafði lýst á grundelli tveggja skuldabréfa við slit varnaraðila hefði verið skuldajafnað á móti skuld hans samkvæmt fyrrnefndum lánssamningi aðila. Slitastjórn K ehf. hafði hafnað kröfunni. Vísaði Hæstiréttur til þess að ágreiningslaust væri að AB ehf. hefði ekki andmælt afstöðu slitastjórnar K ehf. í samræmi við ákvæði laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Höfnun kröfu AB ehf. hefði því verið endanleg, sbr. 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, enda ætti undantekningarákvæði 3. tölul. 118. gr. þeirra ekki við í málinu. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skautmálinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 2016, sem barst héraðsdómi 17. samamánaðar en kærumálsgögn bárust réttinum 30. þess mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2016 þar sem hafnað var að viðurkenna kröfur semsóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að „viðurkenndverði krafa hans á varnaraðila um greiðslu EUR 4.176.842,04 ásamt 12,45688%dráttarvöxtum á ári frá 5. júní 2012 til greiðsludags, USD 6.866,62 ásamt12,23469% dráttarvöxtum á ári frá 5. júní 2012 til greiðsludags og ísl. kr.9.757.897 ásamt dráttarvöxtum frá 5. júní 2012 til greiðsludags og ísl. kr.328.292.112 ásamt dráttarvöxtum frá 29. júní 2012 til greiðsludags, sbr. 1.mgr. 6. gr. l. 38/2001.“ Þá krefst sóknaraðila ekki aðeins „viðurkenningarkröfunnar heldur jafnframt að varnaraðili Kaupþing ehf. greiði sér EUR4.176.842,04 ásamt 12,45688% dráttarvöxtum á ári frá 5. júní 2012 tilgreiðsludags, USD 6.866,62 ásamt 12,23469% dráttarvöxtum á ári frá 5. júní 2012til greiðsludags og ísl. kr. 9.757.897 ásamt dráttarvöxtum frá 5. júní 2012 tilgreiðsludags og ísl. kr. 328.292.112 ásamt dráttarvöxtum frá 29. júní 2012 tilgreiðsludags sbr. 1. mgr. 6. gr. l. 38/2001.“ Sóknaraðili krefst þess til varaað „varnaraðili greiði sér dráttarvexti ekki lægri en síðustu auglýstudráttarvexti Seðlabanka Íslands á EUR og USD og er gerð krafa um 5,5%dráttarvexti á ári frá 5. júní 2012 af EUR 4.176.842,04 og 8% dráttarvexti á árifrá 5. júní 2012 til greiðsludags af USD 6.866,62, skv. 3. mgr. 10. gr., sbr.bráðabirgðaákvæði III í lögum nr. 38/2001, sbr. auglýsing nr. 1059/2006 umyfirlit vaxta fyrir árið 2006.“ Að því frágengnu krefst sóknaraðili að „aðrirlægri dráttarvextir verði ákveðnir af dómnum.“ Einnig krefst sóknaraðili„vaxtavaxta skv. 12. gr. l. 38/2001 er leggist við höfuðstól á 12 mánaðafresti, í fyrsta sinn 29. júní 2013 en síðan árlega þann dag.“ Sóknaraðilikrefst þess aðallega að framangreindum kröfum sínar verði við slit varnaraðilaskipað í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 en til vara samkvæmt 3.tölulið 110. gr. sömu laga. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar en til vara að málskostnaður verði felldur niður.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Málavöxtum eru gerð rækileg skil í hinumkærða úrskurði, en af gögnum málsins verður ráðið að sóknaraðili taldist tilalmennra fjárfesta.Í stystu máli snýst ágreiningur aðila um lögmætiþess er varnaraðili leysti til sín þau verðmæti af bankareikningum sóknaraðila,sem í kröfum hans greinir, en þau höfðu verið handveðsett varnaraðila tiltryggingar lánssamningi aðila að jafnvirði 1.500.000.000 krónur. Hinn 9. október 2008 tók Fjármálaeftirlitiðyfir vald hluthafafundar varnaraðila og skipaði jafnframt skilanefnd í samræmivið 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr.125/2008. Varnaraðila var veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember 2008og var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr.161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið II. ákvæðis til bráðabirgða við þau lög. Upphafsdagurslitameðferðar var 22. apríl 2008. Varnaraðili gaf út innköllun tilskuldheimtumanna sem birtist í fyrra sinni í Lögbirtingablaði 30. júní 2009 ogrann kröfulýsingarfrestur út 30. desember sama ár. Slitum varnaraðila lauk meðnauðasamningi fyrir hann sem komst á 23. desember 2015. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21.október 2008 var eigum varnaraðila, þar á meðal kröfu- og tryggingarréttindum,ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., nú Arion banka hf., að undanskildumnánar tilgreindum eignum. Samkvæmt henni voru kröfur varnaraðila á hendursóknaraðila vegna fyrrgreinds lánssamnings framseldar til Nýja Kaupþings bankahf. Með ábyrgðarbréfi Arion banka hf. til fyrirsvarsmanns sóknaraðila 17.október 2011 var honum tilkynnt að bankinn hafi framselt kröfur samkvæmtlánssamningnum til varnaraðila. Í bréfinu var vísað til greinar 15.1 ílánssamningnum þar sem sagði að „bankanum er heimilt að selja þriðja aðilaaðild að lánssamningi þessum í heild eða að hluta, eða framselja lánið tilþriðja aðila, án samráðs eða samþykkis lántaka.“ Samkvæmt framangreindu en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er staðfest súniðurstaða hans að með framsalinu til varnaraðila hafi fylgt ráðstöfunarrétturyfir þeim handveðsettu verðmætum sem sett höfðu verið til tryggingar efndum lánssamningsins.Með bréfi slitastjórnar varnaraðila tilsóknaraðila 30. apríl 2010 var hafnað kröfu sóknaraðila sem hann hafði lýst viðslit varnaraðila að nafnverði 7.490.000 Bandaríkjadalir á grundvelli tveggjaskuldabréfa. Í kröfulýsingu sóknaraðila hafði verið krafist að kröfum samkvæmtskuldabréfunum yrði skuldajafnað á móti skuld hans samkvæmt fyrrnefndumlánssamningi aðila. Er ágreiningslaust að sóknaraðili andmælti ekki afstöðuslitastjórnar varnaraðila í samræmi við ákvæði laga nr. 21/1991. Höfnun kröfusóknaraðila var því endanleg, sbr. 3. mgr. 120. gr. laganna, enda áundantekningarákvæði 3. töluliðar 118. gr. þeirra ekki við í máli þessu. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Samkvæmt 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991gilda almennar reglur um meðferð einkamála í héraði um meðferð mála samkvæmtXXIV. kafla laganna. Nokkuð skortir á að málatilbúnaður sóknaraðila, sem gerðer grein fyrir á 42 blaðsíðna greinargerð fyrir héraðsdómi og 34 blaðsíðnagreinargerð fyrir Hæstarétti, sé skýr og gætir þar mótsagna. Þá athugast aðeftir að aðilar lögðu fram greinargerðir fyrir Hæstarétti bárust réttinumathugasemdir sóknaraðila við greinargerð varnaraðila en fyrir þessum skriflegamálflutningi er ekki heimild. Er þetta aðfinnsluvert.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, AB 76 ehf., greiði varnaraðila, Kaupþingi ehf., 1.000.000 krónur íkærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2016. Máli þessu, sem erágreiningsmál við slitameðferð varnaraðila, var beint til dómsins með bréfislitastjórnar varnaraðila 5. desember 2013, sem barst héraðsdómi degi síðar. Umlagagrundvöll vísaði slitastjórn til 171. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Málið var fyrst tekið til úrskurðar fimmtudaginn 29.október 2015 en vegna anna dómara var úrskurður ekki kveðinn upp innanlögmæltra tímamarka. Málið var því endurflutt fimmtudaginn 11. febrúar sl. ogtekið til úrskurðar að nýju. Við þann endurflutning bókaði varnaraðili um aðslitameðferð hans hafi lokið með nauðasamningi sem orðið hafi bindandi 23.desember sl. Í kjölfarið hafi rekstrarformi félagsins verið breytt íeinkahlutafélag og nafni breytt til samræmis. Sóknaraðili er AB 76 ehf., Sæbraut 13,Seltjarnarnesi, en varnaraðili er Kaupþing ehf., Borgartúni 26, Reykjavík. Sóknaraðiligerir eftirfarandi dómkröfur: „A.Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa hans á varnaraðila umgreiðslu EUR 4.176.842,04 ásamt 12,45688% dráttarvöxtum á ári frá 5. júní 2012til greiðsludags USD 6.866,62 ásamt 12,23469% dráttarvöxtum á ári frá 5. júní2012 til greiðsludags og ísl. kr. 9.757.897 ásamt dráttarvöxtum frá 5. júní2012 til greiðsludags og ísl. kr. 328.292.112 ásamt dráttarvöxtum frá 29. júní2012 til greiðsludags sbr. 1. mgr. 6. gr. l. 38/2001. Sóknaraðilikrefst ekki aðeins viðurkenningar kröfunnar heldur jafnframt að varnaraðiliKaupþing hf. greiði sér EUR 4.176.842,04 ásamt 12,45688% dráttarvöxtum á árifrá 5. júní 2012 til greiðsludags USD 6.866,62 ásamt 12,23469% dráttarvöxtum áári frá 5. júní 2012 til greiðsludags og ísl. kr. 9.757.897 ásamt dráttarvöxtumfrá 5. júní 2012 til greiðsludags og ísl kr. 328.292.112 ásamt dráttarvöxtumfrá 29. júní 2012 til greiðsludags sbr. 1. mgr. 6. gr. l. 38/2001. B.Verði ekki fallist á framangreinda dráttarvexti í erlendum myntum, þ.e. EUR ogUSD, þá krefst sóknaraðili þess að varnaraðili greiði sér dráttarvexti ekkilægri en síðustu auglýstu dráttarvextir Seðlabanka Íslands á EUR og USD og ergerð krafa um 5,5% dráttarvexti á ári frá 5. júní 2012 af EUR 4.176.842,04 og8% dráttarvexti á ári frá 5. júní 2012 til greiðsludags af USD 6.866,62, skv.3. mgr. 10. gr., sbr. bráðabirgðaákvæði III í lögum nr. 38/2001, sbr. auglýsingnr. 1059/2006 um yfirlit vaxta fyrir árið 2006. C.Verði ekki fallist á framangreinda dráttarvexti á EUR og USD er gerð krafa umað dráttarvextir verði ákveðnir af dómnum. A- C. Krafist er vaxtavaxta skv. 12. gr. l. 38/2001 er leggist við höfuðstól á12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 29. júní 2013 en síðan árlega þann dag. D.Jafnframt krefst sóknaraðili þess að varnaraðili greiði sér kr. 316.427.943 meðdráttarvöxtum frá 9. október 2008 til greiðsludags sbr. 1. mgr. 6. gr. l.38/2001 auk vaxtavaxta er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrstasinn 9. október 2009 en síðan árlega þann dag. A- D. Sóknaraðili gerir þá kröfu - aðallega, að kröfum sóknaraðila verði viðslitameðferð varnaraðila skipað í kröfuröð skv. 109. gr. gjaldþrotalaga nr.21/1991, en til vara skv. 3. tl. 110. gr. sömu laga. A- D. Gerð er krafa um að greiddur verði lögmannskostnaður auk virðisaukaskattsaf málskostnaði.“ Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar. I Íhnotskurn eru málavextir þeir að Kaupþing banki hf. var viðskiptabanki og varsóknaraðili viðskiptamaður hans er lögskipti aðila hófust. Bankinn var síðartekinn til slitameðferðar og er mál þetta ágreiningsmál við þá slitameðferð ísamræmi við málsmeðferðarreglur laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.,sbr. 102. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Sóknaraðilimun hafa hafið starfsemi í mars 2007. Kemur fram í greinargerð hans aðhluthafar hafi upphaflega lagt fram hlutafé að fjárhæð 1.100.000.000 krónur oghafi eigið fé félagsins því verið „raunverulegt og sterkt“. Sóknaraðilifékk að láni hjá varnaraðila samtals „jafnvirði“ 1.500.000.000 íslenskra krónaog er tilgreint í lánssamningi að lánaðir séu svissneskir frankar,bandaríkjadalir og japönsk jen í þar greindum hlutföllum. Aðilar deila um hvortlán þetta sé lögmætt lán í erlendum gjaldmiðlum eða hvort um sé að ræða lán ííslenskum krónum bundið ólögmætri gengistryggingu. Útgreiðsla lánsins fór fram í nokkrum hlutum, 27.apríl, 3. maí og 16. maí 2007 í samræmi við þrjár beiðnir sóknaraðila.Höfuðstól lánsins skyldi greiða í einu lagi 15. apríl 2010, en vexti skyldigreiða einu sinni á ári. Tiltryggingar greiðslu lánsins voru nánar tilgreindar innstæður reikninga semsóknaraðili átti hjá varnaraðila settar að handveði. Var þetta gert meðhandveðssamningum, en til þeirra var einnig vísað í lánssamningnum sjálfum.Sóknaraðili lagði fram auknar tryggingar á lánstímanum, síðast 3. október 2008. Fyrirliggur að varnaraðili veitti lánið í því skyni að sóknaraðili keypti hlutabréfí varnaraðila fyrir meginhluta þess en einnig að hluta til kaupa í öðru hvorunánar tilgreindra tveggja félaga. Sóknaraðilimun hafa ráðstafað lánsfjárhæðinni í samræmi við ofangreindar forsendur, enfyrir liggur að á árinu 2008 seldi sóknaraðili hlutabréf sín í varnaraðila.Greiddi hann hluta lánsins upp, eins og heimilt var samkvæmt lánssamningi, enkeypti einnig skuldabréf þar sem varnaraðili var skuldari. Skiptir hér einkummáli annars vegar skuldabréf í evrum samtals að fjárhæð 3.470.000 og„skuldabréf“ í bandaríkjadölum samtals að fjáræð 7.490.000. Í málinu er uppiágreiningur með aðilum um það hvort hið síðarnefnda er skuldabréf eins ogsóknaraðili heldur fram eða svokölluð „hagsmunaeign“ í skuldabréfi eins ogvarnaraðili heldur fram. Stjórnvarnaraðila var vikið frá og honum skipuð skilanefnd 9. október 2008. Þann samadag beindi sóknaraðili til skilanefndar yfirlýsingu um skuldajöfnuð krafna semhann taldi sig eiga á varnaraðila samkvæmt ofangreindum evru ogdollaraskuldabréfum á móti lánsskuld sóknaraðila við varnaraðila. Degi síðaráttu fyrirsvarsmenn sóknaraðila fund með starfsmönnum varnaraðila þar sem þeirítrekuðu yfirlýsingu um skuldajöfnuð en fóru einnig fram á uppgjör milli aðilameð nánar greindum hætti. Aðilar deila um réttaráhrif framangreindraryfirlýsingar um skuldajöfnuð og þeirra krafna sem fram komu á þeim fundi semátti sér stað í kjölfarið. Varnaraðilavar skipuð slitastjórn í maí 2008 og gaf hún út innköllun til kröfuhafa, enkröfulýsingarfresti lauk 30. desember 2008. Slitastjórnin ritaði sóknaraðilabréf þar sem fram kom að ekki yrði tekin afstaða til yfirlýsingar hans umskuldajöfnuð frá 9. október 2008 fyrr en kröfu hefði verið lýst viðslitameðferðina. Liggur fyrir í málinu að sóknaraðili lýsti kröfum vegnaofangreindra skuldabréfa og krafðist viðurkenningar á skuldajafnaðarrétti. Slitastjórnféllst á kröfu samkvæmt evru skuldabréfunum, að fjárhæð 603.911.434 krónur ogtaldi kröfuna almenna kröfu sem tæk væri til skuldajafnaðar, en hafnaði kröfusamkvæmt dollaraskuldabréfunum. Fyrir liggur að sóknaraðili mótmælti ekkiafstöðu slitastjórnar til síðarnefndu kröfunnar innan þess frests sem honum varmæltur í því skyni. Aðilar deila í máli þessu um þýðingu þessa. Á hinn bóginnverður ekki séð að deilt sé lengur um þá niðurstöðu slitastjórnar að krafavegna evru skuldabréfanna sé almenn krafa og tæk til skuldajafnaðar og hefurvarnaraðili miðað við að skuldajöfnun hafi átt sér stað 9. október 2008 eins ogsóknaraðili hefur krafist. Sóknaraðiligreiddi 100.844.072 krónur inn á kröfu varnaraðila 15. apríl 2009. Varnaraðilikrafði sóknaraðila um greiðslu eftirstöðva lánssamnings með bréfi á árinu 2012og gerði þar viðvart um að ef ekki yrði greitt yrði gengið að handveðsettumeignum. Sóknaraðili mótmælti þessum fyrirhuguðu aðgerðum, m.a. með vísan tilþess að lánssamningurinn hefði verið greiddur upp að fullu 9. október 2008 meðskuldajöfnun. Varnaraðiligekk að handveðsettum eignum sóknaraðila 5. júní 2012 og 29. sama mánaðar. Sóknaraðililýsti kröfu við slitameðferðina með kröfulýsingum 11. september 2012 og 1.október 2013 þar sem hafðar voru uppi þær kröfur sem til úrlausnar eru í máliþessu. Varnaraðilihöfðaði mál á hendur sóknaraðila til innheimtu eftirstöðva lánssamnings. Varþað mál þingfest 15. október 2013 og hefur númerið E - 4091/2013. Mun máliðvera í fresti uns niðurstaða þessa máls liggur fyrir.II Málavextireru nánar þeir að lánanefnd Kaupþings banka hf. samþykkti 12. apríl 2007 aðlána sóknaraðila, sem þá var nýstofnað félag „ISL 1.b....“ eða kr.1.000.000.000 til að fjármagna kaup á hlutabréfum í bankanum fyrir 700-800milljónir króna og í Exista hf. eða Actavis hf fyrir 200 milljónir króna.Samþykkt var að lána til þriggja ára með vöxtum „L/R+1,6-1,9%“. Sóknaraðilikveður þetta hafa verið upphafið að viðamiklu viðskiptasambandi málsaðila.Lánsandvirðið hafi ýmist verið geymt í hlutafé bankans, skuldabréfum bankans,innlánsreikningum eða sjóðum innan bankans, allt í vörslum bankans. Viðskiptibankans og félagsins hafi numið mörgum milljörðum króna og hafi viðskiptin áttsér stað í hlutabréfum, skuldabréfum og framvirkum samningum. Sóknaraðili leggurog áherslu á að í „lánssamþykkt“ varnaraðila sem liggi fyrir í málinu hafiverið talað um „ISK 1.000.000.000“ og lánssamningur aðila tilgreini einnig sömufjárhæð í íslenskum krónum. Varnaraðililýsir því svo í greinargerð að hann sem lánveitandi og sóknaraðili sem lántaki,hafi gert með sér samning undir heitinu: „LÁNSSAMNINGUR Í ERLENDUM MYNTUM“. Umhafi verið að ræða svokallað ádráttarlán en ekki hefðbundinn lánssamning.Samningurinn hafi verið gerður 16. apríl 2007 og hafi haft auðkennisnúmerið 0358-35-5042.Samkvæmt gr. 2.1 samningsins hafi varnaraðili skuldbundið sig til að lána ogsóknaraðili sig til að taka að láni „allt að jafnvirði íslenskar krónur1.000.000.000,- [...] í eftirfarandi erlendum myntum:“ 20% bandaríkjadalir(„USD“), 60% svissneskir frankar („CHF“) og 20% japönsk jen („JPY“). Meðviðauka við samninginn þann 8. maí 2007 hafi höfuðstóll lánsheimildarinnarverið hækkaður að beiðni sóknaraðila um jafnvirði 500.000.000 króna, þ.e. úrjafnvirði 1.000.000.000 króna í jafnvirði 1.500.000.000 króna, í sömu erlendumyntum og hlutföllum. Lánið, að uppfylltum útborgunarskilyrðum, hafi átt aðkoma til útborgunar í hlutum eftir þörfum sóknaraðila, sbr. gr. 2.2samningsins, og skyldi hver ádráttur lánsins „ekki nema lægri fjárhæð enjafnvirði kr. 20.000.000“. Í gr. 2.2 komi einnig fram að sóknaraðili skyldisenda varnaraðila skriflega beiðni um útborgun lánsins í samræmi við fylgiskjalvið samninginn, en í því skjali segi: „Í samræmi við ákvæði samningsins óskarlántaki hér með eftir því, með óafturkallanlegum hætti, að lán að jafnvirði kr.[...] í þeim erlendu myntum og hlutföllum sem kveðið er á um í gr. 2.1 verðigreitt út þann [...]“. Lánið, þ.e. einstakir lánshlutar, hafi átt að greiðastinn á tilgreinda gjaldeyrisreikninga sóknaraðila hjá varnaraðila í sömu myntumog að ofan, þ.e. USD, CHF og JPY, sbr. gr. 2.3 samningsins, en eins og framkomi í greinargerð sóknaraðila hafi hann sótt um gjaldeyrisreikninga hjávarnaraðila 22. apríl 2007. Svo hafi og farið í raun, sbr. útborgunarbeiðnir,kaupnótur og yfirlit yfir færslur á gjaldeyrisreikningum sóknaraðila.Lokagjalddagi hafi verið 15. apríl 2010, sbr. gr. 2.4 samningsins.Tilgangurinn, sbr. gr. 2.3, hafi verið kaup á hlutabréfum. Varnaraðilivísar og til þess að samkvæmt gr. 2.5 samningsins hafi honum verið heimilt aðskuldfæra fyrrnefnda gjaldeyrisreikninga sóknaraðila í USD, CHF og JPY fyrirgreiðslum afborgana og vaxta samkvæmt samningnum án undangenginnar tilkynningartil sóknaraðila. Yrðu vanskil af hálfu sóknaraðila hafi varnaraðili einnig haftheimild til að skuldfæra gjaldeyrisreikningana „fyrir gjaldfallinni afborgunlánsins, auk vaxta, dráttarvaxta og alls kostnaðar af láninu“. Þá hafisóknaraðili skuldbundið sig til að hafa ávallt innstæðu á reikningunum tilgreiðslu afborgana, sbr. gr. 2.5. Í gr. 2.7 samningsins hafi verið tekiðsérstaklega fram að lánið bæri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem þaðsamanstandi af en ef sóknaraðili greiddi afborganir, vexti, dráttarvexti eðaaðrar greiðslur í íslenskum krónum skyldi hann greiða samkvæmt sölugengivarnaraðila. Þegar sóknaraðili hafi innt af hendi samningsbundnar afborganirhafi þær farið fram í þeim myntum sem lánið hafi samanstaðið af og til samræmisvið efni samningsins, sbr. yfirlit yfir færslur á gjaldeyrisreikningumsóknaraðila, að undanskilinni innborgun sóknaraðila 15. apríl 2009. Lýsirvarnaraðili því svo að í gr. 3.1 samningsins komi fram að lánshlutar lánsins íöðrum myntum en evrum skyldu bera breytilega LIBOR-vexti eins og þeir ákvarðistfyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandi vaxtatímabil, tveimurbankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils (vaxtagrunnur), að viðbættu 1,7%vaxtaálagi. Vextir skyldu reiknast frá útborgunardegi hvers lánshluta oggreiðast eftirá á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn þann 15. apríl 2008, sbr. gr.3.4, og að fullu á lokagjalddaga 15. apríl 2010, sbr. og gr. 2.4. Í gr. 3.6samningsins séu dráttarvextir ákvarðaðir sem vaxtagrunnur, auk viðkomandivaxtaálags, sbr. gr. 3.1, að viðbættu 10% dráttarvaxtaálagi. Í gr. 3.6 séjafnframt að finna heimild til handa varnaraðila, í tilefni vanefndasóknaraðila, til að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við sölugengivarnaraðila í þeim myntum sem lánið samanstandi af og krefja sóknaraðila umgreiðslu lánsins í samræmi við ákvæði samningsins. Fari þá um ákvörðundráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Tekið sé sérstaklega fram í lokamálslið gr. 3.6 að varnaraðilihefði „um það val hvort krafist sé dráttarvaxta af fjárhæðinni í erlendri mynteða af skuldinni breyttri í íslenskar krónur“. Sóknaraðilifyllti út þrjár beiðnir útborgun lánsins, 27. apríl 2007 að jafnvirði460.000.000 krónur, 3. maí sama ár að jafnvirði 420.000.000 krónur og 16. samamánaðar að jafnvirði 620.000.000 krónur. Var lánið greitt út á grundvelliframangreindra beiðna. Sóknaraðilivekur athygli á að aðeins hafi verið undirrituð lokablaðsíða umræddslánssamnings en ekki aðrar blaðsíður hans eins og hefðbundið sé. Þá tiltekursóknaraðili að hann hafi 22. apríl 2007 undirritað staðlað form um „Umsókn umgjaldeyrisreikning fyrir fyrirtæki“. Hann hafi á hinn bóginn engin frekariafskipti haft af þessum reikningum á því ári. Í apríl og maí 2007 hafivarnaraðili millifært af erlendum bankareikningum sínum inn á fyrrnefndaerlenda óveðsetta bankareikninga skráða á nafn sóknaraðila jafnvirði allrarlánsfjárhæðarinnar og hafi jafnskjótt millifært út af þessum bankareikningumfélagsins án heimildar sóknaraðila og hafi lagt inn á erlenda reikninga í eigubankans og hafi lagt íslenskar krónur á veðsettan íslenskan bankareikningfélagsins. Samningaraðila kváðu á um að til tryggingar greiðslu skuldarinnar samkvæmtlánssamningnum setti sóknaraðili varnaraðila að handveði vörslusafn sitt nr.488915, sbr. gr. 5.1 samningsins og handveðsyfirlýsing nr. 0358-63-953, dags.16. apríl 2007. Með handveðsyfirlýsingu nr. 0358-63-1149, dags. 25. apríl 2008setti Byggingamiðstöðin ehf., kt. 600607-0490, varnaraðila að handveðihlutabréf í Exista hf. að nafnvirði kr. 12.000.000 til tryggingar greiðslumsóknaraðila til varnaraðila samkvæmt samningnum. Með viðaukum viðhandveðsyfirlýsingu sóknaraðila frá 16. apríl 2007, dags. 14. maí 2008 og 3.október 2008, setti sóknaraðili varnaraðila að handveði peningamarkaðsinnlánsín nr. 391831/442149 og nr. 390876/440993 og reikning nr. 0301-22-414 og allainnstæðu hans eins og hún er á hverjum tíma. Með viðauka við lánssamning aðilaþann 3. október 2008, var gr. 5.1 samningsins um tryggingar breytt til samræmisvið framangreindar breytingar á tryggingum sóknaraðila. Sóknaraðilikveður að í apríl og maí 2007 og fram eftir því ári hafi hann keypt hlutafé íKaupþingi banka hf. Bankinn hafi í mörgum tilfellum verið beinn eigandihlutabréfanna en annars milliliður sem kaup- og söluaðili félagsins áhlutabréfamarkaði. Fyrir mun minni fjárhæðir hafi félagið einnig keypthlutabréf í Exista hf. sem hafi verið nátengt Kaupþingi banka hf. en nánastekkert í öðrum félögum. Hlutabréfin hafi hækkað í verði fyrstu mánuði eftirstofnun félagsins en hafi síðan lækkað í verði frá 25. júlí 2007. Haustið 2007hafi sóknaraðili selt mikið magn hlutabréfa vegna lækkandi hlutabréfaverðs og áfyrri hluta árs 2008 hafi félagið borgað í reiðufé að meðtöldum vöxtum til 9.október 2008 626.300.441 krónu inn á lánssamninginn. Í stað hlutabréfanna semsóknaraðili hafi selt hafi félagið keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf. til aðmæta greiðslum af lánssamningi bankans.Dagana 21. -25. apríl 2008 hafi sóknaraðili keypt hjá Kaupþingi banka hf.skuldabréf á bankann samtals að nafnverði USD 7.490.000 og EUR 3.470.000. Meðkaupunum hafi sóknaraðili verið að ná hærri ávöxtun en innlánsreikningarbankans hafi borið og peningarnir hafi einnig verið tiltækir ef félagið vildiselja skuldabréfin og kaupa hlutabréf að nýju og til uppgreiðslu lánsins.Viðskipti sóknaraðila og Kaupþings banka hf. með ofangreind skuldabréf USD7.490.000 og EUR 3.470.000 hafi að öllu leyti verið í höndum starfsmannaKaupþings banka hf. sem selt hafi sóknaraðila skuldabréfin á Kaupþing banka hf.án nokkurs fyrirvara um að skuldabréfin hefðu takmörkuð réttindi og hafiverðlagning skuldabréfanna ekki verið við það miðuð að hér væri um að ræðaskuldabréf með takmörkuð réttindi. Ekkihafi verið merkjanlegur verðmunur á skuldabréfum í EUR og USD sem hafi gefiðtil kynna að USD bréfin hefðu takmörkuð réttindi. Ekki hafi verið tilgreint aðí öðru tilfellinu væri um skuldabréf að ræða en í hinu tilfellinu eitthvaðannað. Greiðslur fyrir skuldabréfin hafi verið millifærðar út afbankareikningum í eigu sóknaraðila inn á bankareikninga í eigu Kaupþings bankahf. Þegar vel hafi verið liðið á árið 2008 hafi sóknaraðili verið búinn aðselja öll hlutabréf sín og hafi þess í stað verið með eignir sínar ábankareikningum í Kaupþingi banka hf., í hlutdeildarskírteinum í KaupthingLiquidity Fund EUR, í hlutdeildarskírteinum í íslenskum krónum og íofangreindum skuldabréfum. Allir peningar félagsins hafi þannig verið tiltækirinnan bankans til uppgreiðslu lánssamnings. Samkvæmtheimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laganr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakraaðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið 9. október 2008 yfirvald hluthafafundar í varnaraðila, vék stjórn hans frá og setti yfir hannskilanefnd. Varnaraðilavar 24. nóvember 2008 veitt heimild til greiðslustöðvunar. Með lögum nr.44/2009, sem breyttu nokkrum ákvæðum laga nr. 161/2002, var varnaraðili tekinntil slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar löginöðluðust gildi. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði 25. maí sama ár slitastjórn semannast meðal annars meðferð krafna á hendur varnaraðila. Hún gaf út innkölluntil skuldheimtumanna félagsins 30. júní 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 30.desember sama ár. Í samræmi við ákvæði 102. gr. laga nr. 161/2002 eins oggreininni var breytt með lögum nr. 44/2009 fer að meginstefnu um meðferð krafnaá hendur fjármálafyrirtæki sem er til slitameðferðar eftir ákvæðum laga nr.21/1991. Sóknaraðililagði fram yfirlýsingu um skuldajöfnun 9. október 2008 sem hann beindi tilskilanefndar. Krafðist hann skuldajöfnunar verðbréfa í sinni eigu, USD7.490.000 og EUR 3.470.000, gegn lánssamningi aðila. Sóknaraðili vísar til þessað skuldabréfin hafi gjaldfallið þennan dag samkvæmt ákvæðum sínum vegnaákvörðunar Fjármálaeftirlitsins. Sóknaraðilivísar til útreikninga sem hann hefur látið framkvæma og telur að heildarskuldsamkvæmt lánssamningnum hafi verið með vöxtum 1.887.096.926 krónur. Innborganirhafi numið 626.300.441 krónu. Greiðsla með skuldajöfnun USD 7.490.000 nemi með áföllnumvöxtum til 9. okt. 2008 794.203.366 krónum en EUR 3.470.000 með áföllnum vöxtumtil 9. okt. 2008 nemi samtals 501.271.062 krónum. Samtals nemi greiðsla meðskuldajöfnun USD og EUR samtals 1.295.474.429 krónur. Hafi lánssamningurinn þvíverið að fullu greiddur og í raun ofgreiddur um 34.677.943 krónur. Undirrekstri málsins taldi sóknaraðili rétt að hækka þessa fjárhæð með vísan tilútreiknings sem framkvæmdur var af varnaraðila og taldi ofgreiðslu nema ríflega116 milljónum króna. Íútreikningum varnaraðila sem liggja fyrir í málinu kemur fram að hann telji aðeftirstöðvar lánssamnings eftir þá skuldajöfnun sem fallist hafi verið á hafiverið jafnvirði 1.375.348.015 króna 9. október 2008 en jafnvirði 1.703.096.638króna á gjalddaga 15. apríl 2010. Miðað við að lánið teldist með ólögmætrigengistryggingu eru sambærilegar fjárhæðir 677.406.599 krónur 9. október 2008en 716.022.438 krónur á gjalddaga lánsins 15. apríl 2010. Þann10. október 2008 kl. 11.46 ítrekaði sóknaraðili skuldajöfnun skriflega. Krafðisthann jafnframt frágangs á fullnaðargreiðslu lánssamnings og óskaði eftir að efeitthvað vantaði upp á fulla greiðslu yrði það tekið út af Kaupthing LiquidityFund EUR, en þar væri næg innstæða. Áttu fyrirsvarsmenn sóknaraðili fund meðstarfsmönnun varnaraðila vegna þessa. Sóknaraðilibárust ekki greiðslur vegna vaxtagjalddaga 12. október 2008, 15. október 2008og 19. nóvember 2008. Meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008, var vissum eignum Kaupþingsráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., síðar Arion banka hf., þ.á m.lánssamningi aðila. Með ákvörðuninni var m.a. mælt fyrir um það að framsaliðskyldi ekki hafa áhrif á rétt til skuldajafnaðar. Þann15. apríl 2009 greiddi sóknaraðili 100.844.072 krónur inn á lánssamninginn hjáArion banka hf. Eftirað slitastjórn varnaraðila var skipuð tilkynnti hún sóknaraðila bréflega aðekki yrði tekin afstaða til yfirlýsingar hans um skuldajöfnuð frá 9. október2008 fyrr en hann hefði lýst kröfu við slitameðferðina. Gerðisóknaraðili þetta og voru kröfulýsingar hans mótteknar 30. desember 2009. Slitastjórnvarnaraðila sendi sóknaraðila bréf 30. apríl 2010 þar sem fram kom að kröfuhans vegna USD 7.490.000 væri hafnað. Var þar gerð grein fyrir því að umræddverðbréf fælu í sér „hagsmunaeign“ sóknaraðila í skuldabréfi í eigu annarsaðila sem aftur ætti kröfu á varnaraðila. Kom fram að umræddur aðili myndi lýsakröfu við slitameðferðina vegna skuldabréfsins og var því og hafnað að umræddkrafa yrði nýtt til skuldajafnaðar eins og sóknaraðili krafðist. Mótmæli bárustekki frá sóknaraðila við framangreindri afstöðu slitastjórnar innan þess frestssem gefinn var. Ekkiþykir ástæða til að fjalla hér ítarlegar um efni umræddrar skuldabréfaútgáfu enum hana er fjallað með ítarlegum hætti í dómum Hæstaréttar í málum nr. 398/2011og nr. 562/2013. Með bréfi 16. nóvember 2010 féllst slitastjórná kröfu vegna skuldabréfa sóknaraðila í evrum samtals að fjárhæð 3.470.000 ogað krafan teldist almenn krafa, að fjárhæð 603.911.434 krónur og tæk tilskuldajafnaðar. Í málatilbúnaði hér fyrir dómi gengur varnaraðili út frá því aðréttaráhrif þess skuldajafnaðar miðist við 9. október 2008 eins og sóknaraðilikrefst. Þar sem ekki er ágreiningur um umrædd skuldabréf þykir ekki ástæða tilað lýsa skilmálum þeirra sérstaklega. Aðilarskiptust á bréfum og áttu fundi sem ekki þykir ástæða til að rekja nánar hér.Eins og fyrr greinir var gjalddagi lánssamnings aðila 15. apríl 2010. Þann19. júlí 2011 afturkallaði Fjármálaeftirlitið starfsleyfi Kaupþings banka hf.sem eftir nafnbreytingu var kallað Kaupþing hf. Þann17. október 2011 tilkynnti Arion banki hf. sóknaraðila að hann hefði framseltlánssamninginn til varnaraðila. Þann18. maí 2012 sendi varnaraðili innheimtuviðvörun vegna lánssamnings tilsóknaraðila þar sem fram kom að varnaraðili myndi ganga að handveðsettum eignumm.a. á vörslusafni sóknaraðila nr. 488915 og á reikningi nr. 301-22-414, yrðikrafa varnaraðila á hendur félaginu ekki greidd innan 15 daga frá dagsetningubréfsins. Sóknaraðilimótmælti innheimtunni og fyrirhuguðum fullnusturáðstöfunum og freistaði þessm.a. að fá lagt lögbann við þeim, en án árangurs. Þá krafðist hann einnigopinberrar rannsóknar á framgöngu slitastjórnar með kæru til embætti sérstakssaksóknara en eftir skoðun var málið fellt niður hjá embættinu. Fórsvo að varnaraðili leysti til sín handveðsett verðmæti í eigu sóknaraðila aðfjárhæð, 4.176.842,04 evrur, 6.866,62 dollarar og 9.757.897 krónur þann 5. júní2012. Þann sama dag leysti varnaraðili einnig til sín hagsmunaeign sóknaraðilaí dollarabréfum að höfuðstól samtals 9.400.000 á matsverði sem nam 1.947.400dollurum. Þann 29. sama mánaðar gekk varnaraðila að innstæðu á bankareikningiað fjárhæð 328.292.112 krónur. Þann11. september 2012 setti sóknaraðili fram kröfulýsingu þar sem hann krafðist endurgreiðsluframangreindra fjármuna ásamt dráttarvöxtum. Að auki lýsti sóknaraðili kröfu ávarnaraðila að fjárhæð 34.677.943 krónur með dráttarvöxtum Slitastjórnvarnaraðila hafnaði kröfulýsingu sóknaraðila frá 11. september 2012 með bréfi17. desember 2012. Ekki var sóknaraðili settur þar sérstakur frestur til aðmótmæla niðurstöðu slitastjórnar þó óformlega hafi verið leitað eftir því viðsóknaraðila í tölvubréfum. Sóknaraðili lagði fyrir slitastjórn það sem hannkallaði viðaukakröfulýsingu 1. október 2013 Sóknaraðilihafði uppi frekari kröfur með kröfulýsingu 1. október 2013 þar sem hannítrekaði kröfur sínar um endurheimt fjármuna, annað hvort með endurgreiðslu eðameð greiðslu skaðabóta, ásamt vöxtum jók við vaxtakröfur sínar og setti framfjárkröfur að fjárhæð 316.427.943 með dráttarvöxtum, sem voru nýjar að hluta.Að því marki sem umkrafðir fjármunir væru sérgreindir krafðist sóknaraðiliþeirra á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991 en ella að krafan fengiréttarstöðu skv. 3. tl. 110. sömu laga. Jafnframt vísaði hann til 3 tl. , 4.tl. og 5. tl. 118. gr. laganna sbr. 3. tl. 110. gr. Sóknaraðilimótmælti formlega afstöðu varnaraðila frá 17. desember 2012 með bréfi 4.október 2013 og krafðist þess að ágreiningi yrði vísað til HéraðsdómsReykjavíkur.Þann 15. október 2013 var þingfest málvarnaraðila gegn sóknaraðila E - 4091/2013 þar sem sóknaraðili er krafinn umeftirstöðvar lánssamnings aðila. Úrlausn þess máls bíður niðurstöðu þessa máls. III Sóknaraðili kveðst byggja á þvíað úttektir varnaraðila af bankareikningum sóknaraðila 5. og 29. júní 2012 hafiverið ólöglegar og að með þeim hafi stofnast skaðabótaábyrgð varnaraðila og aðsóknaraðili eigi endurgreiðslukröfu vegna þeirra. Að því marki sem umkrafðirfjármunir séu sérgreindir krefjist sóknaraðili þeirra á grundvelli 109. gr.laga nr. 21/1991 en ella að krafan fái stöðu í réttindaröð skv. 3. tl. 110. gr.sömu laga. Jafnframt kveðst hann vísa til 118. gr., 5. tl., sbr. 3. tl. 110.gr. sömu laga. Einnig sé vísað til 119. gr., 120. gr. og einkum 121. gr.laganna sbr. 171. gr. og greinargerðar með þeirri grein. Sóknaraðili vísieinnig til 76. gr. laganna. Sóknaraðili kveðst gera kröfuskv. 3. tl. 110. gr. laga nr. 21/1991 vegna stórfellds tjóns sem varnaraðilihafi bakað honum með ólöglegum aðgerðum sínum og með samningum slitastjórnarvarnaraðila við Arion banka hf. „eftir uppkvaðningu úrskurðar héraðsdóms“.Sóknaraðili kveðst varðandi bótagrundvöll kröfu sinnar vísa til almennuskaðabótareglunnar og meginreglna skaðabótaréttar og einnig þeirra lagaákvæðasem getið sé um í greinargerð þessari. Sóknaraðili kveðst vísa tilmálsástæðna og lagaraka sem fram komi í kröfulýsingum hans, 11. september 2012ásamt fylgiskjölum númeruðum frá 1 til 55 og 1. október 2013 ásamt fylgiskjölumnúmeruðum frá 56 til 84. Kveður sóknaraðili að í málinureyni á kröfulýsingar hans á hendur varnaraðila. Í greinargerð hans séu færðarfram fjölmargar málsástæður fyrir því að varnaraðili hafi í reynd ekki áttneina kröfu á sóknaraðila þegar hann hafi tekið út af bankareikningum félagsinsí júní 2012. Inneignir á bankareikningum hafi alfarið verið í eigu sóknaraðilaán nokkurra veðbanda og hafi úttektir varnaraðila þegar af þeirri ástæðu veriðólögmætar og saknæmar og hafi við þær stofnast skaðabótaábyrgð varnaraðila gagnvartsóknaraðila. Í greinargerð sinni teflirsóknaraðili fram málsástæðum sínum í 16 tölusettum liðum. Er sú tölusetninglátin halda sér hér. 1. Sóknaraðili kveðst teljaúttektir slitastjórnar af bankareikningum hans í Arion banka hf. 5. og 29. júní2012 ólöglegar. Slitastjórn hafi þannig tekið til sín fé sem hún hafi enganrétt átt á. Bankinn sem hafi verið í slitameðferð hafi ekki haft starfsleyfi oghafi skort heimild til að taka út af bankareikningum sóknaraðila eins og málþetta hafi legið fyrir og beri að endurgreiða þessa fjármuni. Krafa sóknaraðilasé um endurgreiðslu þeirra fjármuna sem með ólögmætum hætti hafi verið teknirút af bankareikningum félagsins auk dráttarvaxta. Sóknaraðili telji að þar semumræddar úttektir hafi ekki stuðst við löglega heimild sé endurgreiðslukrafahans skýr og megi í því sambandi líta til niðurstöðu héraðsdóms semendurskoðaður hafi verið með dómi Hæstaréttar í máli nr. 546/2013. Verði ekki talið að skilyrði séutil að taka endurgreiðslukröfuna til greina sé gerð krafa um greiðslu skaðabótaer nemi sömu fjárhæð og tekin hafi verið út af bankareikningum félagsins íumrædd skipti. Hafi slitastjórn bakað sóknaraðila umrætt tjón með ólöglegumaðgerðum sínum og með samningum við Arion banka hf. eftir upphaf slitameðferðarvarnaraðila. Bankareikningarnir sem um ræðiséu í eigu sóknaraðila. Til þess að öðrum væri rétt að taka út af þeim hafiþurft ótvíræða heimild. Vísað sé í bréf sóknaraðila með sérstökum mótmælum ogaðvörun, lögbannsbeiðni á varnaraðila, lögbannsbeiðni á Arion banka hf. og kærutil sérstaks saksóknara vegna gruns um refsivert athæfi slitastjórnar, en öllþessi skjöl liggi fyrir í málinu. Sóknaraðili kveðst telja að umræddar úttektirvarnaraðila út af bankareikningum hans kunni að fela í sér brot gegn almennumhegningarlögum nr. 19/1940. Sóknaraðilikveður Arion banka hf., hafa lagt fyrir róða skyldur sínar við viðskiptavinsinn og hafa látið það viðgangast að fé sóknaraðila rynni til varnaraðila ánþess að leitað væri til réttra handhafa opinbers valds. Sóknaraðili telji aðvarnaraðili hafi brotið á lögvörðum rétti sóknaraðila þegar slitastjórn hafihreinsað út af bankareikningum í eigu félagsins gríðarlegar fjárhæðir ánlagaheimildar. Slitastjórn hafi í reynd gerst dómari í eigin sök og hafi neitaðsóknaraðila um málsmeðferð fyrir dómstólum svo árum skipti og hafi m.a. boriðfyrir sig 116. gr. laga nr. 21/1991 vegna lögbannskröfu. Bent sé á að skuldarikröfu slitastjórnar sé í þröngri stöðu gagnvart ofurvaldi hennar og nái vart aðbera hönd fyrir höfuð sér vegna aðgerða hennar. Brjóti þetta gegn meginreglu umréttláta málsmeðferð. Varnaraðili hafi valið það að fara ekki venjulegadómstólaleið til að ná fram ætlaðri kröfu sinni. Það sé óásættanlegt ogandstætt lögum, þ.e. ólögmæt sjálftaka, að varnaraðili sjálfur skyldi án aðkomudómstóla ná að taka út af bankareikningum félagsins í Arion banka hf. eignirfélagsins að jafnvirði ca. milljarði í reiðufé. Sóknaraðili telji aðvarnaraðili hafi farið langt út fyrir heimildir sínar þegar hann hafi tekið útaf bankareikningum félagsins og hafi fært sem innborganir á kröfur sínar.Úttektir af bankareikningum félagsins hafi verið framkvæmdar samkvæmtfyrirmælum í tölvupósti frá nafngreindum starfsmanni varnaraðila. Það séfráleitt að starfsmaður varnaraðila geti sent einfaldan tölvupóst til Arionbanka hf. og látið millifæra út af bankareikningum sóknaraðila eins og málumhafi verið háttað. Þessi valdbeiting slitastjórnar hafi verið heimildarlaus ogmeð ólíkindum. 2. Sóknaraðili kveðst vísa tilþess að með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 hafi eignumKaupþings banka hf. verið ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf., sem nú heitiArion banki hf., þar á meðal ætlaðri kröfu á sóknaraðila og ætluðum handveðum íeignum sóknaraðila. Arion banka hf. hafi verið algjörlega óheimilt að brjótagegn ákvörðun Fjármálaeftirlitsins og framselja handveðin og kröfuna aftur tilbaka til varnaraðila 17. október 2011 og varnaraðili hafi enga heimild haft tilað móttaka ætlaða kröfu og ætlað handveð. Þetta ætlaða framsal sé ógilt. Hvergi liggi fyrir sönnun þessað lánssamningurinn og ætlað handveð hafi verið framseld til varnaraðila ogslíkt framsal hafi verið formlega rétt gert. Ekkert sé áritað á lánssamninginnné handveðssamninga um framsal. Bréf Arion banka hf., sem dagsett sé 17.október 2011, sé ekki næg sönnun þess hvort og þá hvenær framsal hafi átt sérstað og hvort heimild Fjármálaeftirlitsins hafi legið fyrir við þetta ætlaðaframsal. Varnaraðila hafi skort heimildtil þeirra aðgerða sem hann hafi gripið til og sé því um aðildarskort hans aðræða, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 hafi verið framseldur til Arionbanka hf. lánssamningur 16. apríl 2007 og viðauki við lánssamning 8. maí samaár, milli sóknaraðila og Kaupþings banka hf. Framseldir hafi veriðhandveðssamningur milli sömu aðila, 16. apríl 2007, viðauki viðhandveðsyfirlýsingu, 14. maí 2008, viðauki við lánssamning – breyting átryggingum – 3. október 2008 og viðauki við handveðsyfirlýsingu 3. október2008. Í 13. gr. ákvörðunarFjármálaeftirlitsins segi að framsal kröfuréttinda samkvæmt ákvörðuninni skuliekki svipta skuldara rétti til skuldajafnaðar sem hann hafi átt gagnvart fyrrikröfuhafa eða þrotabúi hans. Með ábyrgðarbréfi Arion banka hf., 17. október2011, sem borið hafi yfirskriftina „Tilkynning um framsal lánssamnings“ hafiArion banki hf. tilkynnt sóknaraðila að bankinn hefði framselt lánssamninginntil varnaraðila. Sóknaraðili hafi sérstaklega mótmælt sem ólögmætu hugsanleguframsali lánssamnings og handveðssamninga. Sóknaraðili hafi haft uppi mótmælivið varnaraðila vegna hótunar um „að ganga að handveðsettum eignum“. Kveðst sóknaraðili byggja á þvíað varnaraðili hafi ekki verið starfandi bankastofnun eða fyrirtæki og ekkitækur framsalshafi ef litið sé til þeirrar löggjafar sem snerti slitastjórnir. Sóknaraðili hafi krafiðvarnaraðila um skjal það sem sé grundvöllur framsals lánssamnings og handveða.Þeirri kröfu hafi ekki verið sinnt og séu uppi efasemdir um að slíkt skjal sétil og formlegt framsal lánssamnings og handveða hafi nokkurn tíma átt sérstað. Ekkert framsal hafi verið áritað á viðkomandi skjöl. Í ætluðu framsali frá Arionbanka hf. yfir til varnaraðila sé framkvæmd tilraun til ógildingar á ákvörðunFjármálaeftirlitsins. Það sé fráleitt að Arion banki hf. handvelji örfáfyrirtæki og framselji lánssamninga við þau til varnaraðila tæpum þrem árumeftir fall bankans. Hér gæti ójafnræðis í málsmeðferð gagnvart sóknaraðila,þ.e. brot á jafnræðisreglu. Í ákvörðun Fjármálaeftirlitsinshafi falist að lánssamningurinn kæmi í hlut Arion banka hf. Það hafi leitt afþeirri ákvörðun að lánssamningurinn hafi ekki átt að fara til varnaraðila.Framsal Arion banka hf. sbr. bréf 17. október 2011 til baka yfir tilvarnaraðila brjóti gegn ákvörðun Fjármálaeftirlitsins og sé framsalið að enguhafandi og í reynd markleysa. Framsalsheimild Arion banka hf. á þessum tímatakmarkist af ákvörðun Fjármálaeftirlitsins en hún hafi hvorki verið felldniður né hnekkt. Ákvörðunin hafi verið sértæk aðgerð. Við hrun Kaupþings bankahf. hafi legið við þjóðargjaldþroti Íslendinga og hafi sóknaraðili verið eittaf fjölmörgum félögum sem lent hafi í erfiðleikum vegna þessara hamfara. Ummeðferð handveða í bankareikningum sóknaraðila gildi ekki almennar reglurkröfuréttar í þessu tilfelli heldur sértækar reglur. Tilkynning um framsal hafi veriðsend sóknaraðila 17. október 2011 en síðar hafi verið tilkynnt bréflega aðafhendingardagur ætlaðra handveða hafi verið 5. október 2011. Dagsetningarskipti hér máli því framsalsdagur sé tilgreindur meir en tveim mánuðum eftir aðstarfsleyfi Kaupþings hf. hafi verið afturkallað af Fjármálaeftirlitinu 19.júlí 2011. Afhending og framsal handveða á þessum tíma hafi verið algjörlegaóheimil og í reynd vafasamt að framsal handveða hafi átt sér stað enda hafifélagið engin gögn fengið um framsal þrátt fyrir óskir um það. Handveðssamningur gangi framaralmennu orðalagi lánssamnings varðandi framsal handveða. Í handveðssamningunumsé framsal ekki alveg frjálst. Miðað við orðalag handveðssamninganna sjáisóknaraðili ekki að heimilt hafi verið að framselja handveð í eignum félagsinstil varnaraðila. Í handveðssamningi 16. apríl2007 segi: „Komi til þess að veðhafi þurfi og/eða ákveði að selja/leysa til sínveðandlagið og/eða verðbréf/fjárverðmæti sem komi í þess stað (sbr.framangreint) veitir veðsali veðhafa með undirritun sinni...“ Skilyrði þess aðákvæði þetta sé nýtt sé að framsalið tengist því að banki leysi til sínveðandlagið. Þegar Arion banki hf. hafi talið sig framselja lánssamninginn oghandveðssamninga til baka til varnaraðila þá hafi framsalið ekki verið þessefnis að varnaraðili væri að leysa til sín veðandlagið. Túlka þurfi þettaorðalag handveðssamnings þröngt. Framsalið sé ógilt og um brot á þessu ákvæðisé að ræða. Í handveðssamningi, 16. apríl2007, segi: „Meðan handveðssamningur þessi er í gildi skal veðandlagið vera ívörslum veðhafa“ Brotið hafi verið gegn þessu ákvæði handveðsamningsins. Textií handveðssamningum um framsal miðist við samning milli Kaupþings banka hf. ogsóknaraðila en ekki milli óskyldra aðila og sé langt í frá að varnaraðili getibyggt neinn rétt þar á. Í upphafi bankakreppunnar hér álandi, 3. október 2008, hafi verið undirritaður af Kaupþingi banka hf. ogsóknaraðila viðauki við handveðsyfirlýsingu, um handveð á bankareikningi nr.0301-22-414 og verði að telja þessa handveðsyfirlýsingu ógilda þar sem hún hafiverið gerð á þessum tíma er starfsmenn bankans hafi haft upplýsingar um stöðubankans sem haldið hafi verið leyndum fyrir sóknaraðila en varnaraðili hafitalið sig geta nýtt hana síðar til að taka út af bankareikningum sóknaraðilakr. 328.292.112. 3. Sóknaraðili kveðst byggja áþví, að lánssamningur milli hans og varnaraðila nr. 0358-35-5042, frá 16. apríl2007, og viðaukasamningur, frá 8. maí 2007, auk viðauka við hann oghandveðssamningar tengdir honum hafi verið ógildir í upphafi eða í öllu falliógildanlegir með dómsúrskurði í máli þessu. Byggt sé á því aðlánssamningurinn sé ógildur eða ógildanlegur á grundvelli rangra/brostinnaforsendna sbr. meginreglur samningaréttar þar að lútandi og brota á lögum umverðbréfaviðskipti nr. 33/2003. Vísað sé ennfremur til laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, m.a. 30. gr., 32. gr., 33. gr. og36. gr. Sóknaraðili kveðst telja aðforsvarsmönnum Kaupþings banka hf. hafi verið ljóst áður en lánssamningurinnhafi verið undirritaður 16. apríl 2007 að hlutafé bankans hafi verið of háttskráð í Kauphöll bæði með hliðsjón af raunverulegri stöðu bankans og vegnamarkaðsmisnotkunar hans enda hafi bankinn með lánveitingum sínum haft óeðlilegáhrif á markaðsverð hlutabréfa bankans til hækkunar. Með því að lesa í samhengi bókunlánanefndar sem liggi fyrir í málinu, lánssamninginn lið 2.3., skýrsluRannsóknarnefndar Alþingis um fall bankanna, 4. bindi bls. 112 og 113, ogfleira úr skýrslunni, ákæru sérstaks saksóknara á hendur forsvarsmönnumKaupþings banka hf., er þingfest hafi verið 24. apríl 2013, og tengja viðupplýsingar á opinberum vettvangi um markaðsmisnotkun bankans ályktisóknaraðili að við blasi að félagið hafi verið vélað til að taka þátt í víðtækuviðskiptasambandi við Kaupþing banka hf. og þar á meðal til lántöku til kaupa áhlutabréfum í bankanum. Sóknaraðili telji enn fremur að auk opinberra gagnamegi finna gögn innan bankans sem staðfesti þetta. Lesa megi úr upplýsingum sem komifram í Rannsóknarskýrslu Alþingis að Kaupþing banki hf. hafi verið farinn aðhafa áhrif á markaðsverð hlutafjár bankans áður en hann hafi lánað sóknaraðilafé til hlutafjárkaupa í bankanum sjálfum 12. apríl 2007. Sóknaraðili kveðstbyggja á því að Kaupþing banki hf. hafi komið félaginu til að stofna tilskuldar við sig með því að vekja, styrkja eða hagnýta sér rangar eða óljósarhugmyndir varðandi fjárfestingu í hlutabréfum bankans. Í ákæru sérstaks saksóknara erþingfest hafi verið 24. apríl 2013 hafi ákæruefnið m.a. verið kaup á 29% aföllu hlutafé í bankanum á árunum 2005 til 2008. Sérstakur saksóknari telji aðmeð kerfisbundnum og skipulögðum hætti hafi verði hlutabréfa bankans veriðhaldið uppi meðal annars með milligöngu viðskiptavina sem hafi fengið lánað íbankanum. Með vísan til framangreinds megi sjá að sérstakur saksóknari telji aðmarkaðsmisnotkun bankans hafi ekki byrjað 1. nóvember 2007 heldur löngu fyrr ogberi varnaraðili sönnunarbyrði fyrir því að markaðsmisnotkun hafi ekki veriðbyrjuð 12. apríl 2007 við samþykki lánanefndar á láni til sóknaraðila. Þegar á árinu 2007 hafi veriðháværar raddir í erlendum fjölmiðlum um að gjaldþrot Kaupþings banka hf. væriyfirvofandi. Forsvarsmönnum bankans eigi að hafa verið ljóst að staða bankanshafi verið orðin tvísýn og mun verri en kynnt hafi verið á opinberum vettvangiþegar sóknaraðila hafi verið veitt lán með því skilyrði að hann verði lánsfénutil kaupa á hlutafé í bankanum. Alþjóð hafi orðið þetta ljóst þegar bankinnhafi hrunið í október 2008 en forsvarsmönnum bankans hafi verið orðið þettaljóst þegar á árinu 2006 þegar fjármögnun bankans á erlendum mörkuðum hafiverið orðin erfið. Telja verði að Hreiðar Már Sigurðsson forstjóri hafi gertsér grein fyrir stöðu bankans þegar hann hafi fært persónulegar skuldir sínaryfir í einkahlutafélag í upphafi árs 2007. Sóknaraðili telji að nú liggifyrir sem staðreynd í íslensku þjóðfélagi og vísar til upplýsinga úrfjölmiðlum, skýrslum og opinberum gögnum, að fjárhags- og rekstrarstaðaKaupþings banka hf., þegar lánið hafi verið veitt 12. apríl 2007, hafi veriðmun verri en kynnt hafi verið opinberlega. Vísað sé m.a. til skýrsluRannsóknarnefndar Alþingis þessu til stuðnings. Fyrir sóknaraðila hafi þaðljóslega verið ákvörðunarástæða við lántöku til kaupa á hlutafé í Kaupþingibanka hf. að hlutafé bankans hafi ekki vegna markaðsmisnotkunar bankans veriðof hátt skráð á markaði og jafnframt að fjárhags- og rekstrarstaða Kaupþingsbanka hf. væri ekki verri en kynnt hafi verið opinberlega. Sömu rök gildi varðandikaup félagsins á skuldabréfum bankans löngu síðar og sé þá sérstaklega vísaðtil slakrar fjárhags- og rekstrarstöðu bankans sem leynt hafi verið fyrirmarkaðnum. Það breyti ekki því aðlánssamningurinn, eða jafnvirði hans í peningum, hafi verið að fullu greiddurmeð reiðufé og skuldajöfnun 9. október 2008. Sóknaraðili hafi fyrst fjárfestí hlutabréfum á Kaupþing banka hf. en síðan hafi hann fjárfest í bankanum meðbreyttu formi þ.e. með kaupum á skuldabréfum á bankann. Verð hlutabréfa í Kaupþingi bankahf. hafi verið of hátt skráð í Kauphöll vegna tilverknaðar bankans sjálfs.Liggi skýring þess meðal annars í því að Kaupþing banki hf. hafi kerfisbundiðstundað að kaupa hlutabréf í sjálfum sér og hafi þau viðskipti þegar veriðhafin á árinu 2005 og hafi aukist á árinu 2006 og verið stigvaxandi í framhaldiaf því. Umfang kaupa Kaupþings banka hf. á eigin hlutabréfum og aðrar aðgerðirbankans til að hafa áhrif á markaðsverð hlutabréfa í bankanum hafi verið duliðmeð því að láta eignalaus félög halda á hlutunum sem fjármagnaðir hafi veriðmeð fjármunum bankans á hans áhættu. Tilgangur þessara viðskipta hafi að mikluleyti verið að halda verði hlutabréfa í bankanum uppi. Hafi þetta skekktverðmyndun á hlutabréfum í bankanum á markaði og hafi gefið til kynna aðhlutabréf bankans væru mun verðmeiri en þau raunverulega hafi verið. Nýirhluthafar hafi keypt hlutina á of háu verði og hafi því eðlilega treyst því aðverðmyndun væri rétt en ekki stýrt af bankanum eins og raunverulega hafi háttaðtil. Um þessa viðskiptahætti vísist til fyrrgreindrar skýrslu RannsóknarnefndarAlþingis 4. bindi bls. 27 – 35. Um þetta hafi stjórnendum bankans veriðfullkunnugt en það hafi ekki verið kynnt sóknaraðila þegar félagið hafi fengiðlán til kaupa á hlutafé í bankanum og síðar þegar félagið hafi keypt skuldabréfútgefin af bankanum. Bankanum hafi mátt vera ljóst aðmarkaðsverð hlutabréfa hans hafi verið allt of hátt skráð í Kauphöll.Sóknaraðili byggi á því að Kaupþing banki hf. hafi lánað að minnsta kosti tugimilljarða til hlutafjárkaupa í bankanum fyrir undirritun lánssamnings viðsóknaraðila og hafi með því haft áhrif til hækkunar á markaðsverð hlutabréfabankans. Bankinn hafi haft óeðlileg áhrif á kaup- og sölutilboð í hlutabréfbankans í kauphöllum á Íslandi og í Svíþjóð. Byggi sóknaraðili á því að bankinnhafi í mörgum tilfellum selt félaginu hlutabréf í eigu bankans, eins og sjámegi af kaupnótum, sem bankinn hafi verið í vandræðum með að selja til að haldasig innan reglna um eign eigin hlutabréfa. Trúverðugleiki fjármálamarkaðarinsog hagsmunir viðskiptavina skuli, samkvæmt 5. gr. laga 108/2007 umverðbréfaviðskipti, hafðir að leiðarljósi í starfsemi fjármálafyrirtækja. Meðtilvísun í hagsmuni viðskiptavina fjármálafyrirtækja sé verið að undirstrika þáríku trúnaðarskyldu sem fjármálafyrirtæki hafi gagnvart viðskiptavinum sínum.Reglan feli meðal annars í sér að hagsmunir fjármálafyrirtækjanna sjálfra,starfsmanna þeirra og stjórnar skuli víkja fyrir hagsmunum viðskiptavina efþeir skarist. Reglan um trúnaðarskyldu endurspeglist í ýmsum sérstökumhegðunarreglum II. kafla laga um verðbréfaviðskipti og reglugerðar nr.995/2007. Þegar bankinn hafi seltsóknaraðila eigin hlutabréf í bankanum hafi hann verið að sinna eigin hagsmunumen ekki hagsmunum viðskiptavinar síns. Bankinn hafi verið að takmarkahlutafjáreign sína í sjálfum sér og hafi um leið haft fjárhagslegan ávinning afviðskiptunum. Sóknaraðila hafi aldrei verið greint frá eðli og ástæðumhagsmunaárekstranna. Félagið telji ljóst að Kaupþing banki hf. hafi brotið gegnreglum laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti um hagsmunaárekstra. Bankinn hafi verið aðili aðSamtökum fjármálafyrirtækja og hafi haft ríkar skyldur gagnvart sóknaraðilaþegar komið hafi að þessari stóru lánveitingu og viðskiptum með eigin hlutabréfbankans og síðar skuldabréf. Staða samningsaðila hafi augljóslega verið ójöfn,enda forsvarsmenn og starfsmenn Kaupþings banka hf. með yfirburðaþekkingu á þvísviði sem lánssamningurinn taki til. Vísað sé til ákæru er þingfesthafi verið í Héraðsdómi Reykjavíkur 24. apríl 2013 á hendur níu fyrrverandiforsvarsmönnum Kaupþings banka hf. fyrir markaðsmisnotkun og umboðssvik. Þartelji sérstakur saksóknari verðmyndun hlutabréfa bankans hafa verið handstýrtog ákærðu hafa brotið 117. gr. sbr. 146. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr.108/2007 og að brotin varði við 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá kveðst sóknaraðili vísa tildóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 12. desember 2013 í máli S - 127/2012, AlThani. Telja verði það hafið yfirskynsamlegan vafa að sóknaraðili hafi verið vélaður til að gera lánssamning viðKaupþing banka hf. með þeirri íþyngjandi skyldu að kaupa hlutabréf í bankanumsem æðstu stjórnendur hans hafi vitað eða hafi mátt vita að stæði á brauðfótumog hafi stjórnendum bankans einnig átt að vera vel kunnugt um að hlutafé hanshafi verið of hátt skráð í Kauphöll vegna markaðsmisnotkunar bankans. Varnaraðili eigi engan rétt á aðfá endurgreiddar að fullu 1.500.000.000 krónur sem hann hafi lánað sóknaraðilaí formi lánssamnings og eigi engan veðrétt í bankainnistæðum félagsins.Sóknaraðili hafi greitt bankanum 17. janúar 2008 og 15. apríl sama ár í reiðufésamtals 626.300.441 krónu að meðtöldum vöxtum til 9. október 2008. Sóknaraðilihafi greitt bankanum 9. október 2008 með skuldajöfnun skuldabréfa á bankann íEUR 3.470.000 og hafi skuldajöfnunin verið að jafnvirði 501.271.062 krónur.Samtals hafi sóknaraðili með þessum greiðslum greitt til varnaraðila 9. október2008 með reiðufé og jafnvirði EUR skuldabréfa 1.127.571.503 krónur. Miðað viðþá forsendu að lánssamningurinn hafi verið ógildur í upphafi og bankinn valdiðsóknaraðila verulegu tjóni í tengslum við lánssamninginn og víðtæk viðskiptimilli aðila sem fylgt hafi í kjölfarið eigi varnaraðili ekki rétt á að fá sittfé greitt að fullu þannig að sóknaraðili einn beri stórfellt tap vegna þeirraviðskipta sem orðið hafi milli aðila í framhaldi af undirritun lánssamnings.Vegna markaðsmisnotkunar, rangra forsendna og þess að sóknaraðili hafi orðiðfyrir tjóni vegna ólögmætra athafna bankans við samningsgerð eigi bankinn engarfrekari kröfur á hendur félaginu umfram það sem bankinn hafi fengiðóvefengjanlega greitt með 1.127.571.503 krónum. Vísað sé til laga nr. 7/1936m.a. 30. gr., 32. gr., 33. gr. og 36. gr. þessu til stuðnings. Verði ekki fallist á aðlánssamningurinn hafi verið að fullu greiddur 9. október 2008 með síðastnefndrifjárhæð byggi sóknaraðili á eftirfarandi. Kaupsamningar og viðskipti Kaupþingsbanka hf. og sóknaraðila með hlutabréf í Kaupþingi banka hf., en þau viðskipti hafieinkum átt sér stað á árinu 2007, séu ógildir samkvæmt 30. gr., 32. gr., 33.gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 og almennum reglum um rangar og brostnarforsendur. Í málinu liggi fyrir 16 kaupsamningar/kaupnótur um kaup sóknaraðilaaf Kaupþingi banka hf. á hlutafé bankans milliliðalaust samtals að fjárhæð1.382.936 krónur og ein sala félagsins milliliðalaust til bankans að fjárhæð99.625.376 krónur, en að mati sóknaraðila séu þessir samningar ógildir. Þessiviðskipti hafi átt sér stað tímabilið 20. apríl 2007 til 21. ágúst sama ár, enfleiri viðskipti hafi átt sér stað og séu skjöl tiltæk í vörslum varnaraðila.Vísað sé til ríkra skyldna bankans samkvæmt lögum nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti einkum 4. gr., en einnig megi hafa til hliðsjónar 5. gr., 6.gr. og 9. gr. Lög nr. 33/2003 hafi verið í gildi þar til lög nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti hafi tekið gildi 1. nóvember 2007. Sóknaraðili byggi á þvíað Kaupþing banki hf. hafi beitt markaðsmisnotkun þegar lánssamningur hafiverið undirritaður 16. apríl 2007 með því að setja skilyrði í samninginnsjálfan um kaup á hlutabréfum í bankanum, sbr. 41. gr. sbr. 55. gr. l. nr.33/2000. Sóknaraðili byggi einnig á þvíað kaupsamningar og viðskipti Kaupþings banka hf. og félagsins um skuldabréfUSD 7.490.000 á Kaupþing banka hf. 21. apríl – 25. apríl 2008 séu ógildir skv.30. gr., 32. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 og almennum reglum umrangar og brostnar forsendur. Á þessum tíma hafi legið fyrir að bankinn hafiverið kominn að fótum fram. Það sé sjálfstæð ógildingarástæða að hafa seltfélaginu skuldabréf á þessum tíma en félagið hafi þá skuldað bankanum miklafjármuni. Öllu máli skipti við þessar aðstæður að félagið fengi kröfur ábankann sjálfan en ekki á einhvern annan eins og nú sé haldið fram að hafi gerst.Það leysi bankann ekki undan ábyrgð við sölu skuldabréfanna ef svo kunni aðvera að hann hafi verið milliliður en ekki beinn eigandi skuldabréfanna endahafi þessi kaup aðeins verið einn liður í víðtæku viðskiptasambandisamningsaðila sem hafi tengst framkvæmd lánssamnings. Ef bankinn hafi veriðmilliliður við sölu skuldabréfanna hafi hann áður fengið söluandvirðið greitttil sín og hafi nú auk þess fengið söluþóknun. Ef bankinn hafi ekki verið beinneigandi skuldabréfanna sé líklegt að eignaraðild hafi legið innan dótturfélagaeða sjóða á vegum bankans eða tengdra aðila. Kunnugt sé að bankinn hafi seltstór skuldabréfaútboð en hafi einnig keypt á markaði skuldabréf bankans fyrirháar fjárhæðir. Fram hafi komið í opinberriumræðu að mikilvægur fundur hafi verið haldinn í Seðlabanka Íslands í febrúar2008 þar sem seðlabankastjóri hafi upplýst að bankarnir stæðu á brauðfótum ogviðbúið væri að þeir féllu á því ári. Augljóst sé að forsvarsmenn Kaupþingsbanka hf., með öll gögn bankans innan veggja, hafi þekkt veikleika bankansbetur en Seðlabankinn. Félagið hafi keypt fimmskuldabréf í USD af bankanum í góðri trú og hafi ekkert annað komið fram viðkaupin en að bréfin væru venjuleg skuldabréf með rétti til að nota þau tilskuldajöfnunar og fullnaðargreiðslu. Í seinni tíð hafi því veriðhaldið fram af hálfu slitastjórnar Kaupþings hf. að USD bréfin hafi ekki veriðskuldabréf á bankann heldur „hagsmunaeign í altækum skuldabréfum“ sbr. stefnu ímáli þeirra gegn sóknaraðila sem þingfest hafi verið 15. október 2013. Þarsegi: „Fjárfestar geta síðan stofnað til „hagsmunaeignar“ / „beneficialownership (interest)“ í skuldaviðurkenningunni, sem teljast hvorki eigendur nérétthafar skuldaviðurkenningarinnar sem slíkrar og geta þannig ekki byggtbeinan kröfurétt á henni gagnvart útgefanda hennar.“ Reynist þetta rétt haldisóknaraðili því fram að félagið hafi verið blekkt til kaupanna ogkaupsamningarnir um USD skuldabréfin séu ógildir sbr. 30. gr. laga um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Félagið hafi verið fengið til kaupannameð svikum. Bankinn hafi sviksamlega selt réttindin sem skuldabréf og þagaðyfir atvikum sem skipt hafi máli um löggerningana og að félagið hafi gengið tilsamninganna fyrir svikin. Í annan stað sé því haldið framað kaupsamningarnir um USD skuldabréfin séu ógildir þar sem það sé óheiðarlegtaf varnaraðila að bera þá fyrir sig, sbr. 33. gr. samningalaga, vegnahugsanlegs annmarka varðandi rétt til að skuldajafnaðar og ætla megi aðKaupþing banki hf. hafi haft vitneskju um. Í þriðja lagi sé því haldið framað kaupsamningarnir um USD skuldabréfin séu haldnir ógildingarannmarka þar semþað sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera þá fyrir sig sbr.36. gr. samningalaga. Í öllum tilvikum sé því haldiðfram að kaupsamningum um USD bréfin beri að víkja til hliðar að hluta og breytaþannig að efni þeirra verði talið vera að sóknaraðili hafi fengið fullgildskuldabréf á bankann með rétti til að skuldajafna sem félagið hafi og gert 9.október 2008. Framangreint leiði til þess að sóknaraðili hafi ekki staðið ískuld við Kaupþing banka hf. í lok dags 9. október 2008. 4. Verði ekki fallist á það, semhér sé haldið fram um ógildi, sé á því byggt að lánssamningurinn sé ógildur aðhluta þar sem hann sé um íslenskt lán en með ólögmætri gengistryggingu og fariefni hans því gegn verðtryggingarákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Sóknaraðili kveðst byggja á þvíað lánanefnd Kaupþings banka hf. hafi lánað félaginu 1.000.000.000 íslenskarkrónur eins og samþykkt lánanefndar 13. apríl 2007 beri með sér og síðanviðaukalán 500.000.000 krónur. Lánið hafi verið greitt inn á íslenskanbankareikning nr. 326-26-488915. Sóknaraðili byggi á því að millifærslur inn ogút af óveðsettum gjaldeyrisreikningum í apríl og maí 2007 skráðum á félagiðhafi verið sýndarfærslur og að engu hafandi. Engin raunveruleggjaldeyrisviðskipti hafi átt sér stað. Sóknaraðili kveðst, eins og fyrrgreinir, telja ákvæði lánssamningsins um gengistryggingu fara í bága við ákvæði13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, en þessi ákvæði séuófrávíkjanleg og sé samningurinn ógildur að því leyti. Um uppgjör kröfunnareigi að mati sóknaraðila að fara eftir útreikningum Birkis Leóssonarendurskoðanda, sem lagðir hafi verið fram í málinu. Sóknaraðili haldi því fram aðmeð tengingu við erlenda gjaldmiðla hafi bankinn farið með ólögmætum hætti íkringum ófrávíkjanlegt bann vaxtalaga við gengistryggingu með því að millifæralánsféð inn á óveðsetta gjaldeyrisreikninga en síðan jafnóðum á veðsettaníslenskan reikning félagsins í bankanum og hafi þessar bankafærslur veriðsýndarfærslur. Ársreikningar félagsins styrkimeð engu móti málsástæður varnaraðila. Lánssamningurinn hafi verið íslenskt lánmeð ólögmætri gengistryggingu en við frágang ársreikninga hafi verið litið tilupplýsinga frá bankanum. Í uppsetningu ársreikninga félagsins á langtímaskuldumkomi greinilega fram það viðhorf að um gengistryggð lán hafi verið að ræða enekki lán í erlendum gjaldmiðlum þar sem einungis sé getið um tegundgjaldmiðlanna, þ.e. CHF, JPY og USD, en ekki upphæðir í þeim gjaldmiðlum,heldur einungis jafnvirði þeirra í íslenskum krónum. Engin skrifleg lánsumsókn sé tilstaðar í máli þessu. Sóknaraðili telji að bankinn hafi verið svo áhugasamur aðlána honum til hlutafjárkaupa í bankanum sjálfum að hann hafi látið hjá líða aðfylgja venjulegum formsatriðum. Lánanefnd Kaupþings banka hf.hafi samþykkt 12. apríl 2007 að lána sóknaraðila „ISL 1.b....“ eða1.000.000.000 krónur og hafi vísað í Reibor vexti, sbr. bókun nefndarinnar, semsé meðal gagna málsins. Höfuðstóll sé í íslenskum krónum og vísað sé í íslenskavexti. Lánið hafi verið ætlað til hlutabréfakaupa að langmestu leyti íKaupþingi banka hf., sbr. fundargerð lánanefndar bankans, og hafi sóknaraðiliuppfyllt skilyrði lánanefndar bankans fyrir lánveitingunni með því að kaupahlutabréf í Kaupþingi banka hf. fyrir langmestan hluta lánsfjárhæðarinnar. Sóknaraðili byggi á því aðlánanefnd Kaupþings banka hf. hafi lánað félaginu íslenskar krónur. Lánanefndbankans vísi í Reibor vexti sem sé tilvísun í íslenska vexti – ReykjavíkInterbank Offered Rates. Sóknaraðili byggi á að bókunlánanefndar sama dag varðandi lán til annars nafngreinds félags hafi verið áannan veg því þar sé eingöngu vísað til Libor vaxta, þ.e. erlendra vaxta, oglægri vaxtafótar. Lánanefnd tilgreini varðandi sóknaraðila „L/R + 1.6 – 1.9%“ .Ef vafi sé um túlkun „Libor/Reibor“ verði að túlka vafa félaginu í vil og miðavið Reibor vexti eins og félagið geri. Kaupþing banki hf. hafiútbúið13. apríl 2007 „lánssamþykkt“ sem sé sérstakt skjal og sé þar á sama háttvísað í íslenskan höfuðstól og íslenska vexti ISK 1.000.000.000 og tilvísun íReibor varðandi vaxtakjör og tilgreint að lánið fari í lánabók fyrirtækjasviðs.Í lánssamþykktinni séu vextir tilgreindir “Reibor/Libor + 1,7%”. Reibor sé þartilgreint fyrst. Sömu sjónarmið eigi við þegar lánið hafi verið hækkað í1.500.000.000 krónur. Það sé fyrst í lánssamningi 16. apríl 2007 sem aðeinsLibor vextir séu nefndir og að lánið sé gengistryggt miðað við þrjár erlendarmyntir USD, CHF og JPY. Forsvarsmenn sóknaraðila hafiekki undirritað lánssamninginn í starfsstöð Kaupþings banka hf. og hafi engirforsvarsmenn Kaupþings banka hf. verið viðstaddir undirritun þeirra né sá einivottur sem hafi áritað það eintak sem liggi fyrir dómnum. Ekki hafiforsvarsmenn sóknaraðila verið viðstaddir þegar forsvarsmaður Kaupþings bankahf. hafi áritað lánssamninginn. Aðeins hafi verið undirrituð síðasta blaðsíðasamningsins, þ.e. bls. 8, en ekki aðrar blaðsíður samningsins eins og venja séum stóra lánssamninga. Sóknaraðila hafi ekki verið sérstaklega kynnt efnilánssamningsins og hafi skjalið verið einhliða tilbúningur lánveitanda.Sóknaraðila hafi ekki verið kynnt sérstaklega hvort um íslenskt eða erlent lánværi að ræða, hvaða vexti lánið bæri né um form lánsins að öðru leyti eins ogt.d. hvort um ádráttarlán væri að ræða eða á hvern hátt lánið kæmi tilútgreiðslu. Kaupþing banki hf. hafi látið undir höfuð leggjast að útbúagreiðsluáætlun um endurgreiðslu lánssamnings og kynna það skjal fyrir félaginuvið undirritun lánssamningsins. Bankinn hafi brotið allar formreglur. Vilji sóknaraðila hafi staðiðtil að taka íslenskt lán í þeim tilgangi að kaupa íslensk hlutabréf. Í tölulið 2.1. í lánssamningnum,segi: „Lántaki lofar að taka að láni og bankinn lofar að lána allt að jafnvirðiíslenskar krónur 1.000.000.000,- segi og skrifa krónur eittþúsundmilljónir00/100...“ Í tölulið 2.2. í lánssamningnumsegi: „Hver ádráttur á lán þetta skal ekki nema lægri fjárhæð en jafnvirði kr.20.000.000.“ Hér sé tilgreining á íslenskumkrónum en ekki tilgreind japönsk jen, dollarar eða svissneskir frankar. Tekiðsé fram að sóknaraðili hafi ekki óskað eftir ádráttarláni. Félagið hafi tvisvaróskað eftir útborgun upphaflegs láns og einu sinni eftir útgreiðsluviðbótarláns, þ.e. 460.000.000 + 420.000.000 + 620.000.000 eða samtals1.500.000.000 krónur. Heildarfjárhæð lánsins ásamt viðaukaláni hafi veriðgreidd út til félagsins með nokkurra daga millibili. Í öllum beiðnum umútborganir samkvæmt lánssamningi hafi verið óskað eftir útborgun í íslenskumkrónum. Í tölulið 2.3. í lánssamningnumsegi að lánið skuli greiðast inn á gjaldeyrisreikninga lántaka við bankann nr.0358-38-180067 (USD), nr. 0358-38-608067 (CHF) og nr. 0358-38-678067 (JPY). Viðundirritun lánssamnings hafi engir gjaldeyrisreikningar verið stofnaðir en sexdögum síðar hafi sóknaraðili undirritað staðlað umsóknareyðublað um stofnungjaldeyrisreikninga. Sóknaraðili hafi undirritað 22.apríl 2007 staðlað form „UMSÓKN um gjaldeyrisreikning fyrir fyrirtæki“ enstarfsmaður bankans hafi síðan merkt við reiti USD, CHF og JPY. Sóknaraðilihafi ekki frekari afskipti haft af þessum erlendu gjaldeyrisreikningum í aprílog maí 2007. Átta dögum fyrr þegar forsvarsmenn hafi undirritað lánssamninginnhafi þeim ekki verið kynnt samningsákvæði nr. 2.3, um að lánið skyldi greiðastinn á gjaldeyrisreikninga enda hafi þeir ekki áritað þá blaðsíðu samningsinseins og venja hafi verið við undirritun lánssamninga. Við undirritunlánssamnings hafi forsvarsmönnum félagsins ekki verið kynnt að fyrirhugað værifrá hendi bankans að greiða lánið fyrst inn á gjaldeyrisreikninga og síðan inná íslenskan bankareikning félagsins. Sóknaraðili hafi aldrei lagtfármuni inn á þessa erlendu bankareikninga, heldur starfsmenn bankans.Sóknaraðili hafi ekki tekið fjármuni út af reikningunum á útgreiðslutímalánsins í apríl og maí 2007 og hafi í reynd engin afskipti haft af þeim.Sóknaraðili hafi hvorki veitt umboð né heimild til að taka út af þessum erlendubankareikningum. Millifærslur Kaupþings banka hf.inn og út af gjaldeyrisreikningum hafi verið án aðkomu sóknaraðila. Það séaðfinnsluvert að bankinn hafi verið með tilburði til að fara á svig viðríkjandi lagaumhverfi og ekkert mark takandi á tilburðum hans við að búa tilmálamyndagögn í þá veru að um erlent lán væri að ræða. Það sé eins og Kaupþingbanki hf. hafi verið að reyna að komast í kring um löggjöf sem bannigengistryggð lán. Það sé eins og sýndarveruleiki hafi verið útbúinn innanbankans sem hafi verið í andstöðu við gildandi lög og vilja Alþingis.Sóknaraðili hafi ekki staðið í neinum gjaldeyrisviðskiptum í tengslum viðlántökuna. Því hafi verið á annan veg fariðþegar sóknaraðili hafi keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf. í USD í apríl2008. Þá hafi félagið staðið í gjaldeyrisviðskiptum og hafi keypt þá USD semtil hafi þurft. Ofangreindirgjaldeyrisreikningar hafi verið óveðsettir þó að gert hafi verið ráð fyrir þvíað lánið væri tryggt að fullu með veðum og sé það í andstöðu við reglubókbankans og venjulega bankaframkvæmd. Sé þetta enn ein sönnun þess að hiðíslenska lán hafi verið gengistryggt með ólögmætum hætti. Í tölulið 2.3. í lánssamningnumsegi: „...Tilgangur láns þessa er hlutabréfakaup. Lántaki skuldbindur sig tilþess að ráðstafa láninu til þess verkefnis sem það er veitt..“ Lesa verði þessa skuldbindingulánssamnings í beinu samhengi við bókun lánanefndar 12. apríl 2007 um kaupfélagsins á 700 – 800 milljónum í hlutfé Kaupþings banka hf. og blasi þá við aðfélagið hafi verið skuldbundið til að ráðstafa meginhluta lánsins í kaup áhlutafé í Kaupþingi banka hf. Frekari staðfestingu á þessari skyldu félagsinstil kaupa á hlutfé í Kaupþingi banka hf. megi lesa út úr bókun lánanefndarþegar hún hafi hækkað lánamörk í 1.500.000.000 krónur. Í bókun lánanefndar Kaupþingsbanka hf. hafi sagt skv. skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis bindi 4 bls. 113:„Lánið á að nota til kaupa á hlutabréfum, að langmestu leyti í Kaupþingi .....“ Það sé vissulega sérstakt aðlánveitandi ráði í hvaða fjárfestingar andvirði lánsins sé ráðstafað og bendiþetta til óheilinda bankans sem á þessum tíma hafi auðvitað verið kunnugt umeigin markaðsmisnotkun. Í tölulið 2.7. í lánssamningnumsé heimild til að endurgreiða í íslenskum krónum. Í tölulið 3.6. ílánssamningnum komi fram að bankinn hafi heimild til að innheimta kröfuna ííslenskum krónum með íslenskum dráttarvöxtum. Hér sé vísað í dráttarvextisamkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta ogvanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Ef um erlent lán hefði verið að ræða væri órökrétt að bankinn hefði heimild tilað innheimta kröfuna í íslenskum krónum og með íslenskum dráttarvöxtum. Sóknaraðili hafi undirritað 27.apríl 2007 fylgiskjal við lánssamninginn, beiðni um útborgun skv. lánssamningi460.000.000 krónur. Undirritaður hafi verið viðauki við lánssamning 8. maí 2007að jafnvirði íslenskar krónur 500.000.000 þar sem lánanefnd hafi hækkaðútlánamörk í 1.500.000.000 krónur. Eina tilgreiningin á fjárhæðlánsins sé í íslenskum krónum í sjö lykilskjölum málsins: 1. Samþykkt lánanefndar dags. 12. apríl 2007 - kr. 1.000.000.000. 2. Lánssamþykkt dags. 13. apríl 2007 - kr. 1.000.000.000. 3. Lánssamningur dags. 16. apríl 2007 - kr. 1.000.000.000. 4. Fylgiskjal við lánssamning, beiðni um útborgun dags. 27.apríl 2007 - kr.460.000.000. 5. Fylgiskjal við lánssamning, beiðni um útborgun dags. 3.maí 2007 - kr. 420.000.000. 6. Viðauki við lánssamning dags. 8. maí 2007 - kr.500.000.000. 7. Fylgiskjal við lánssamning, beiðni um útborgun dags. 15.maí 2007 - kr.620.000.000. Hvergi sé getið um fjárhæðskuldarinnar í erlendum myntum. Að auki sé bent á aðlántökukostnaður að fjárhæð 5.050.000 krónur sé aðeins tilgreindur í íslenskumkrónum. Loks sé bent á enn eittlykilskjal, þ.e. bréf Kaupþings banka hf. ritað af starfsmanni bankans, RúnariMagna Jónssyni, 12. apríl 2007 þar sem segi: „Lánsupphæð: kr. 1.000.000.000 -Lánstími: 3 ár - Kjör: L/R + 1,7%.“ Sóknaraðili byggi á því aðmillifærslur í apríl og maí 2007 inn og út af óveðsettum gjaldeyrisreikningumskráðum á félagið hafi verið sýndarfærslur og að engu hafandi. Sóknaraðilibyggi á því að gjaldeyrisviðskipti tengd lántökunni hafi verið sýndarviðskiptiog engin raunveruleg gjaldeyrisviðskipti hafi átt sér stað. Lánið hafi í reyndfyrst farið inn á lánabók fyrirtækjasviðs og síðan innan 2ja virkra daga ítveim færslum inn á íslenskan reikning félagsins og viðbótarlán í einni færsluníu virkum dögum síðar þó bankinn hafi séð um þá framkvæmd að stofna þrjágjaldeyrisreikninga sem engin handveð hafi verið á. Bankinn hafi renntfjárhæðunum þar í gegn áður en peningarnir hafi farið inn á íslenskan reikning. Tilgangur sóknaraðila hafi veriðað kaupa íslensk hlutabréf. Í þessum tilgangi hafi félagið þurft að taka lán.Bankinn hafi verið þess mjög fýsandi að félagið tæki lánið og notaði það aðmestu til hlutabréfakaupa í bankanum. Til þess hafi engin þörf verið á erlendumgjaldeyri. Beiðni sóknaraðila hafi verið um lán í krónum og lánanefndin hafisamþykkt að lána félaginu einn milljarð króna. Það segi sína sögu að upphaflegalánsfjárhæðin hafi verið ákveðin nákvæmlega 1 með mörgum núllum aftan við íkrónum en ekki sams konar fjárhæð í öðrum gjaldeyri. Fjárhæð viðbótarlánsinshafi verið ákveðin með sama hætti. Báðir aðilar hafi verið íslenskir ogmarkaðurinn hafi verið íslenskur hlutabréfamarkaður. Engin þörf hafi verið á öðrumgjaldmiðli til að ná markmiðum samningsgerðarinnar en íslenskum krónum. Kaupþingbanki hf. hafi verið sérfróður um lánaviðskipti og beri hallan af því efeitthvað sé óskýrt í ofangreindum skjölum. Varnaraðili beri sönnunarbyrði fyrirþví að lán hafi verið veitt í erlendum gjaldmiðlum eins og dómafordæmi sýni. Dómstólar hafi lagt höfuðáhersluá það hvort höfuðstóll láns hafi verið tilgreindur í íslenskum krónum eðaerlendum myntum. Ofangreind lykilgögn beri skýrlega með sér að um lán ííslenskum krónum hafi verið að ræða og samningur aðila því um skuldbindingu ííslenskum krónum og falli því undir reglur VI. kafla laga nr. 38/2001. Fjárhæðlánssamnings sé tiltekin að jafnvirði í íslenskum krónum og því næst sé vísað íerlendar myntir í hlutföllum en ekki getið fjárhæða þeirra mynta. Þessu sé þvíeins farið og í Lýsingardómnum 16. júní 2010 nr. 153/2010, Mótormaxdómnum nr.155/2011 og Umbúðamiðlunardómnum nr. 386/2012. Engu breyti þótt orðalagsamninga sé ekki hið sama í öllum atriðum. Engu breyti þótt Kaupþing banki hf.hafi stillt upp einhverjum pappírslegum millifærslum á óveðsettagjaldeyrisreikninga á nafni félagsins og bankans. Sóknaraðili hafi ekki tekiðerlendar myntir út af þeim reikningum heldur aðeins starfsmenn Kaupþings bankahf. Lánið hafi verið íslenskt lán og hafi í reynd farið inn á íslenskanbankareikning félagsins í samræmi við þá kvöð lánsins að keypt yrðu íslenskhlutabréf í bankanum sjálfum að mestu leyti. Varnaraðili og Arion banki hf.hafi neitað sóknaraðila um útskrift úr lánabók Kaupþings banka hf., varðandiþað sem eingöngu snúi að félaginu og beri við bankaleynd. Sóknaraðili teljiþetta aðfinnsluverð vinnubrögð og sem lýsi hve minni máttar félagið sé ísamskiptum við þessa aðila og forvera þeirra Kaupþing banka hf. og jafnframt aðþessir aðilar torveldi félaginu að ná fram sjálfsögðum rétti sínum. Bankaleyndsé ekki til verndar hagsmunum bankans heldur til verndar hagsmunum viðsemjandahans. Svo vel vilji til að sóknaraðilihafi komist yfir eftirfarandi bókun lánanefndar Kaupþings banka hf. þann 12.apríl 2007: „AB 76 ehf. RMJ presented a request for a credit line in the amountof ISK 1b to finance the acquisition of securities in Kaupþing for ISK 700-800mand in Exista or Actavis for ISK 200m. The borrower will be the newly foundedcompany, AB 76 ehf. The Credit Committee approved to lend ISK 1b with amaturity of 3 years. Margin will be L/R+1.6-1.9% and an arrangement fee of0.3-0.7%. Initial security coverage will be 150-180% and margin call 130-150%.“ Lánanefnd Kaupþings banka hf.hafi samþykkt lán til félagsins í íslenskum krónum og liggi hér fyrir sönnunþess. Sóknaraðili telji ólögmætt hjá Kaupþingi banka hf. að gengistryggja lántil félagsins miðað við USD 20%, CHF 60% og JPY 20% samtals að fjárhæð1.500.000.000 krónur sem veitt hafi verið af lánanefndinni í íslenskum krónum. Lánanefnd bankans hafi hækkaðlánsfjárhæðina 8. maí 2007 í íslenskar krónur 1.500.000.000 eins og bókunlánanefndar beri með sér. Varnaraðili hafi neitað sóknaraðila um afrit þeirrarbókunar en félagið byggi á því að bókunin fjalli um íslenskar krónur og Reiborvexti og verði við það að miða meðan slitastjórn færist undan því að leggjabókunina fram. Bankinn hafi sjálfur millifærtinn og út af óveðsettum gjaldeyrisreikningum og hafi með þessum tilburðum veriðað auka umsýslu sína og tekjur við yfirfærslu í íslenskar krónur sem hann hafigert sjálfur án aðkomu sóknaraðila. Þetta hafi aðeins leitt til útgjaldaaukahjá sóknaraðila en þessi pappírsfrágangur bankans hafi ekki gert íslenskt lánað erlendu láni. Á því sé byggt aðógildingarreglur 33. gr. og 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 eigi a.m.k. aðleiða til þess að samningar aðila teljist ógildir að hluta þannig að víkja beritil hliðar ógildu ákvæðunum. Líta þurfi til stöðu aðilanna við samningsgerðina,sbr. 33. gr. og 2. mgr. 36. gr. laganna. Bankanum hafi mátt vera ljóst að hanntæki áhættu með því að sniðganga það lagaumhverfi sem hafi verið ætlað að hamlagegn flóðbylgju erlendra lána inn á íslenskan hlutabréfamarkað. Vilji Alþingishafi verið skýr og óeðlilegt að Kaupþing banki hf. væri með tilburði til aðfara á svig við lögin. Það hafi ekki verið vilji Alþingis að í íslenskuþjóðfélagi væri óheft flæði erlendra lána og að íslenskur hlutabréfamarkaðurværi fjármagnaður með stórfelldum erlendum lánum. Í málinu liggi frammi skoðunDeloitte á gögnum tilheyrandi lántöku sóknaraðila í apríl og maí 2007undirrituð 30. september 2013 af Birki Leóssyni löggiltum endurskoðanda. Íljósi mikilvægis skoðunar Deloitte séu hér raktir orðrétt fjórir liðir í samantektinni: „7. Ekkert er í gögnum sem gefurtil kynna að um raunveruleg gjaldeyrisviðskipti hafi verið að ræða vegnaútgreiðslu lánsins. Niðurstaða skoðunar þessarar er sú að bankinn greiddi ekkineitt út til AB 76 ehf. í erlendum gjaldeyri. 8. Skv. upplýsingum frá Arionbanka hf. hefur bankinn og forveri hans aldrei haft veð í gjaldeyrisreikningum,sem lánið var greitt inn á skv. gögnum bankans. Lánanefnd og lánssamþykkt gerðuþó ráð fyrir að lánið yrði að fullu tryggt með veðum. 9. Ekki er að sjá að Kaupþingbanki hf. hafi haft heimildir til úttektar af umræddum óveðsettum innstæðum íapríl og maí 2007. Grundvallar atriði er að banki geti ekki tekið út afinnstæðureikningum viðskiptavina sinna og ráðstafað peningum þeirra nema hafatil þess sérstaka heimild. 10. Notkungjaldeyrisreikninganna virðist hafa verið einhvers konar formsatriði af hálfubankans. Bókfærðar greiðslur í gegnum þessa óveðsettu gjaldeyrisreikninga lítaút sem einhvers konar sýndarfærslur, en raunverulega var lánsandvirðinuráðstafað inn á veðsetta bankainnstæðu í íslenskum krónum á vörslureikningi(nr. 329-26-488915).“ Ofanritað kveður sóknaraðilisönnun þess að hér hafi verið um að ræða íslenskt lán með ólögmætrigengistryggingu. 5. Verði ekki fallist á aðlánssamningur, kaupsamningar um hlutabréf og kaupsamningar um skuldabréf séuógildir í upphafi eða í öllu falli ógildanlegir með dómsúrskurði í máli þessu,sé á því byggt að lánssamningurinn hafi verið að fullu greiddur með reiðufé ogskuldajöfnun á skuldabréfum í eigu félagsins á Kaupþing banka hf. USD 7.490.000og EUR 3.470.000 eða jafnvirði þeirra í peningum í formi efndabótakröfu og hafiskuldajöfnunin farið fram 9. október 2008 kl. 13.14 að fjárhæð samtals1.295.474.429 krónur. Áður hafi verið greitt með peningum og vöxtum 626.300.440krónur og hafi heildargreiðslur verið 1.921.774.869 krónur. Um þetta vísist tiluppgjörs Birkis Leóssonar löggilts endurskoðanda hjá Deloitte. Skuldajöfnun sé óháð samþykkimótaðila skv. grunnreglum kröfu- og gjaldþrotaréttar og taki gildi um leið oghenni sé lýst yfir. Bankanum hafi ekki verið veitt greiðslustöðvun né hafininnköllun skulda hans á þessum tíma en aðeins hafi verið skipt um stjórnbankans fjórum klukkustundum fyrr. Skilyrði til skuldajöfnunar krafnasóknaraðila á Kaupþing banka hf. hafi orðið virk 8. október 2008. Sjá megi ískýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis 7. hefti bls. 258, að í skuldabréfumKaupþings banka hf. hafi almennt verið að finna ákvæði þess efnis að ef tilvanskila kæmi hjá stóru dótturfélagi bankans jafngilti slíkt vanskilumKaupþings banka hf. sem gæti leitt til gjaldfellingar lána bankans, en 8.október 2008 hafi bresk stjórnvöld sett dótturfélag Kaupþings banka hf. íBretlandi, Kaupthing Singer & Friedlander, í greiðslustöðvun. Skuldabréfsóknaraðila EUR og USD hafi því gjaldfallið strax 8. október 2008. Skuldabréf sóknaraðila áKaupþing banka hf. USD 7.490.000 og EUR 3.470.000 hafi sjálfkrafa gjaldfallið9. október 2008 samkvæmt skilmálum skuldabréfanna vegna ákvörðunarFjármálaeftirlitsins þann dag. Gjaldfelling skuldabréfanna hafi einnig orðiðsjálfkrafa þegar vanskil hafi orðið á vaxtagjalddaga en vaxtagjalddagi USDskuldabréfanna hafi verið nokkrum dögum síðar. Meðal skilyrða skuldajafnaðar séað lausnardagur aðalkröfu sé kominn en hún þurfi ekki að vera gjaldfallin. Heimild sóknaraðila tiluppgreiðslu lánsins áður en að samningsbundnum gjalddaga hafi komið hafi veriðí 2.6. gr. lánssamnings og hafi félagið þegar á fyrri hluta ársins 2008 nýttsér það með innborgun á samninginn. Sóknaraðili hafi sent skriflegayfirlýsingu um skuldajöfnun til skilanefndar Kaupþings banka hf. 9. október2008 kl. 13.14 og jafnframt til Kaupþings banka hf. Bréfið hafi verið sentKaupþingi banka hf. og hafi nokkrum starfsmönnum bankans verið sent það en íbréfinu segi: „Kröfu þessari er beint til skilanefndar og jafnframt tilKaupþings.“ Skuldajöfnun hafi orðið um leið og sóknaraðili hafi lýst henni yfirþ.e. 9. október 2008 kl. 13.14. Þennan dag hafi Kaupþing bankihf. starfað sem banki með allar sínar starfsstöðvar opnar en í byrjun dags hafiorðið sú breyting að bankaráðið hafi sagt af sér en þess í stað hafi skilanefndstjórnað bankanum. Þann dag, svo og 10. október 2008, samanber það sem greinihér á eftir, hafi sóknaraðili haft fulla heimild til að selja og framseljaskuldabréfin í EUR og USD og ráðstafa þeim til bankans sem greiðslulánssamnings. Sóknaraðili hafi í reynd haft fulla heimild til hvers konarráðstafana á skuldabréfunum og þar á meðal að nýta þau til skuldajöfnunar ogfullnaðaruppgjörs lánssamnings. Á þessum tímapunkti skipti engu máli hugsanlegheimild Deutsche Bank Trust Company Americas til að lýsa kröfu eftir innköllunkrafna. Allir fjármunir sóknaraðila hafi verið innan veggja bankans og auðveltað millifæra og ljúka fullnaðaruppgjöri lánssamnings. Slíkt fullnaðaruppgjörhafi aðeins verið brot af umfangsmiklum viðskiptum bankans og félagsins. Sóknaraðili hafi sentforsvarsmönnum Kaupþings banka hf. skriflega ítrekun um skuldajöfnun 10.október 2008 kl. 11.46 og jafnframt gert kröfu um fullnaðargreiðslu og frágangfullnaðaruppgjörs lánssamningsins. Félagið hafi bent á, í bréfinu, eign sína íKaupthing Liquidity Fund EUR, jafnvirði 513.905.604 krónur sem gengi tilfullnaðargreiðslu lánssamnings væri krafa bankans ekki að fullu greidd meðskuldajöfnuði. Sú staðreynd liggi fyrir í yfirliti skuldar sóknaraðila viðKaupþing banka hf. 9. október 2008, gerðu af Birki Leóssyni löggiltumendurskoðanda, að bankinn hafi skuldað sóknaraðila eftir skuldajöfnunskuldabréfa í eigu félagsins vegna ofgreiðslu. Forsvarsmenn sóknaraðila hafieinnig farið á fund í höfuðstöðvum Kaupþings banka hf. 10. október 2008 og hafigert kröfu um tafarlausan frágang skuldajöfnunar innan bankans ogfullnaðaruppgjör og greiðslu lánssamnings og hafi bent á næga fjármunifélagsins til uppgreiðslu lánssamningsins. Á fundinum hafi því verið h aldiðfram af hálfu bankans að skuldabréfin í USD og EUR væru ekki fallin í gjalddagaog því væri ekki hægt að skuldajafna. Í ljós sé komið að þessi fullyrðing hafiverið röng. Á grunni þessarar röngu fullyrðingar hafi bankinn komið sér hjá aðframkvæma millifærslur innan bankans og afhenda sóknaraðila staðfestingu á aðlánssamningurinn væri að fullu greiddur. Tómlæti og aðgerðaleysiKaupþings banka hf. 9. og 10. október 2008 hafi verið stórfellt og hafi valdiðsóknaraðila gríðarlegu tjóni. Bankinn hafi ekki einhliða átt skuldabréf áfélagið heldur hafi verið um að ræða lánssamning milli tveggja lögpersóna þarsem báðir hafi haft réttindi og báðir hafi borið skyldur. Annar aðilisamningsins, þ.e. Kaupþing banki hf., hafi komið öllu í uppnám og stórvandræði.Hinn aðili samningsins, sóknaraðili, hafi gert kröfu á bankann umfullnaðaruppgjör lánssamnings með skuldajöfnun skuldabréfa á bankann. Félagiðhafi jafnframt gert kröfu á bankann, ef lánssamningurinn greiddist ekki aðfullu með skuldajöfnuninni, að bankinn tæki strax út af Kaupthing LiquidityFund EUR en þar hafi félagið átt jafnvirði 513.905.604 króna. Ekkert hafistaðið í vegi frá hendi sóknaraðila fyrir uppgjöri lánssamnings 9. október 2008og 10. október 2008. Það sé ekki aðeins að Kaupþingbanki hf. kæmi öllu í stórvandræði heldur hafi bankinn ekki tekið við greiðsluskuldarinnar þegar nægir peningar hafi verið fyrir hendi og boðnir fram afsóknaraðila. Á þessum degi hafi skuldabréf EUR 3.470.000 og USD 7.490.000 veriðfullgild greiðsla á lánssamningi og einhverjar lögfræðilegar túlkanir áhugsanlegum kröfulýsingarrétti Deutsche Bank Trust Company Americas, sem gætireynt á löngu síðar ef mál bankans þróuðust á versta veg, hafi engu máli skipt9. og 10. október 2008. Á þessum tíma hafi félagið átt næga fjármuni í vörslumbankans til fullnaðaruppgjörs lánssamnings aðila. Bankinn hafi ekki sinntskyldum sínum um móttöku greiðslu og fullnaðaruppgjör lánssamnings. Varnaraðili hafi, í stefnu áhendur sóknaraðila, staðfest að réttaráhrif skuldajöfnunar sóknaraðila hafimiðast við, 9. október 2008, þegar hann hafi lýst yfir skuldajöfnuði gagnvartKaupþingi banka hf. Skuldajöfnun hafi átt sér stað meðan Kaupþing banki hf.hafi verið í fullum rekstri. Það hafi því verið á valdi Kaupþings banka hf. ogsíðar Arion banka hf. og síðar slitastjórnar, ef mark væri takandi á framsalitil hennar, að hafa frumkvæði að aðgerð til að hnekkja þegar framkvæmdriskuldajöfnun ef þessir aðilar hafi ekki viljað sætta sig við orðinn hlut. Þeirhafi ekki farið í formlegar aðgerðir til að hnekkja skuldajöfnun sem fram hafifarið 9. október 2008 eða til vara fullnaðaruppgjöri 10. október 2008 og verðiað telja að það sé nú um seinan. Skuldajöfnun hafi verið lokiðáður en Arion banki hf. hafi verið stofnaður og áður en ætlaðrar kröfu ásóknaraðila hafi verið getið á stofnefnahagsreikningi Arion banka hf. 21.október 2008. Skuldajöfnun hafi verið lokið áður en Fjármálaeftirlitið hafiráðstafað eignum og skuldum Kaupþings banka hf. til Arion banka hf. 22. október2008 og hafi krafan á hendur félaginu verið metin að verðgildi 1.064.000.000krónur, en þar hafi ekki verið tekið tillit til skuldajöfnunar að fjárhæð1.295.474.429 krónur og hefði verðgildið því í raun ekkert átt að vera.Skuldajöfnun hafi verið lokið áður en Kaupþingi banka hf. hafi verið veittgreiðslustöðvun 24. nóvember 2008. Skuldajöfnun hafi verið lokið áður enslitastjórn Kaupþings banka hf. hafi verið skipuð 25. maí 2009 og áður eninnköllun skulda hafi átt sér stað. Sóknaraðili hafi lýst yfirskuldajöfnun með samrættum skuldabréfum félagsins á Kaupþing banka hf., USD7.490.000 að jafnvirði ísl. kr. 794.203.366 og EUR 3.470.000 að jafnvirði ísl.kr. 501.271.062 eða samtals ísl. kr. 1.295.474.429 sem skuldajafnað hafi veriðvið lánssamninginn. Ef sóknaraðili hafi ekki getað notað þessi skuldabréf tilskuldajöfnunar gagnvart viðskiptafélaga sínum Kaupþingi banka hf., hver hafi þágetað notað bréfin til skuldajöfnunar? Skuldajöfnun sóknaraðila oggjaldfelling skuldabréfa hans á bankann og krafa um uppgjör lánssamnings hafiverið eðlileg aðgerð á þessum tímamótum enda allt önnur staða hjá félaginu enöðrum skuldabréfaeigendum sem að stærstum hluta hafi verið erlendir kröfuhafarsem ekki hafi skuldað bankanum neitt og hafi því engan skuldajöfnunarrétt átt. Kaupþing banki hf., Arion bankihf. og varnaraðili hafi látið hjá líða að leiðrétta sín skjöl ogreikningsfærslur í samræmi við skuldajöfnun félagsins og fram boðnafullnaðargreiðslu lánssamnings. Þeim hafi borið að sjá um þá framkvæmd aðleiðrétta sín skjöl í samræmi við þegar framkvæmda skuldajöfnun 9. október 2008og staðfesta að lánssamningurinn væri að fullu greiddur og veðbönd fallinniður. Tæpum fjórum árum síðar hafi slitastjórn Kaupþings hf. gerst svo ósvífinað tæma bankabækur sóknaraðila í Arion banka hf. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem sjámegi í hrd. nr. 274/2012, segi: „Öðrum aðila í skuldasambandi er almenntheimilt að lýsa yfir skuldajöfnuði svo fremi um sé að ræða gildar kröfur, þærséu á milli sömu aðila, kröfurnar séu hæfar til að mætast og greiðslursambærilegar. Skuldajöfnuður er í senn greiðsla skuldar og einkafullnustugerðtil heimtu eigin kröfu. Að baki skuldajöfnun búa einkum sjónarmið um hagkvæmniog öryggi. Til að skuldajöfnuður verði virkur þarf yfirlýsingu þess aðila semskuldajafna vill. Grunnreglan er sú að aðalskuldara er skuldajöfnuðurinnheimill.“ Slitastjórn Kaupþings banka hf.hafi staðfest með bréfi 25. júlí 2009, tveimur mánuðum eftir að hún hafi veriðskipuð, að hún hefði yfirlýsingu 9. október 2008 um skuldajöfnun undir höndumog að hún hafi miðað skuldajöfnun EUR skuldabréfanna við þann dag. Samkvæmtyfirliti Birkis Leóssonar löggilts endurskoðanda yfir stöðu skuldar félagsinsvið Kaupþing banka hf. 9. október 2008, hafi lánssamningurinn verið að fullugreiddur þá og m.a.s. ofgreiddur. Skuldajöfnun USD 7.490.000 með áföllnumvöxtum nemi samtals 794.203.366 krónum. Skuldajöfnun EUR 3.470.000 með áföllnumvöxtum nemi samtals 501.271.062 krónum. Skuldajöfnun nemi því samtals 1.295.474.428krónum. Augljós sanngirnissjónarmið búiað baki skuldajöfnuninni. Sóknaraðili eigi ekki vegna formreglna að tapa USD7.490.000, jafnvirði 794.203.366 króna, í hendur aðila sem ekkert hafi tilþessara fjármuna unnið. Það leiði til gríðarlega ósanngjarnar niðurstöðu efskuldajöfnunarréttur sóknaraðila ógildist vegna hugsanlegs formgalla semKaupþing banka hf. einum hafi verið kunnugt um og þar sem formið hafi veriðútbúið af bankanum. Í máli þessu sé ekki heldur hægt að líta framhjá kröfufélagsins 10. október 2008 um fullnaðaruppgjör lánssamningsins og verði húnvirk ef litið verði framhjá skuldajöfnun USD skuldabréfa 9. október 2008 ogefndabótakröfu sóknaraðila í máli þessu. Slitameðferð Kaupþings banka hf.hafi valdið félaginu miklum erfiðleikum. Á tímabilinu frá falli bankans hafifélagið ekki getað verið með fjárhagslegar hreyfingar og eignir þess hafirýrnað í vörslu bankans miðað við aðra ávöxtunarmöguleika á markaðnum. Þörfhafi verið á að sinna ýmsum formkröfum og athugasemdum frá varnaraðila og Arionbanka hf. Þótt engin skylda hafi hvílt ásóknaraðila hafi hann lýst kröfum skv. skuldabréfum á Kaupþing banka hf. aðfjárhæð USD 7.490.000 og EUR 3.470.000. Í bréfi slitastjórnar 25. júlí 2009hafi slitastjórn ekki sagst taka afstöðu til skuldajöfnunar 9. október 2008fyrr en kröfum félagsins hefði verið lýst. Til að knýja fram afstöðuslitastjórnar til skuldajöfnunarinnar 9. október 2008 hafi kröfulýsingarformverið útfyllt, en eins og fyrr segi, sé það ekki fyrr en í stefnu Kaupþings hf.er þingfest hafi verið 15. október 2013, sem varnaraðili hafi viðurkennt 9.október 2008 sem réttan skuldajöfnunardag. Félagið hafi lýst kröfum ákröfulýsingarformi varnaraðila, 1. desember 2009, hafi lagt fram „blockingnúmer“ skuldabréfa, hafi vísað til skráðra vörsluaðila skuldabréfanna og hafiverið í tölvupóstsamskiptum og átt fundi með varnaraðila. Augljóst sé aðskuldajöfnun 9. október 2008 standi óhögguð þrátt fyrir að kröfulýsingarformhafi verið útfyllt og hafi útfyllt kröfulýsingarformið ekkert að segja að þvíleyti. Varnaraðili hafi hafnaðskuldajöfnun vegna skuldabréfa USD 30. apríl 2010 þar sem hann hafi talið aðDeutsche Bank Trust Company Americas eitt hefði heimild til að lýsaheildarkröfu á grundvelli „Serial C Global Note“ sem það og hafi gert. Hafivarnaraðili talið að sóknaraðili væri hvorki skráður handhafi né eigandi aðskuldabréfinu „Serial C Global Note“ Þessi höfnun sé að mati sóknaraðilaómarktæk þar sem innsent kröfulýsingarform sóknaraðila hafi eingöngu verið lagtfram til að fá viðbrögð varnaraðila við skuldajöfnun sem félagið hafi framkvæmt9. október 2008. Hugsanlegur réttur Deutsche BankTrust Company Americas til kröfulýsingar vegna allsherjarskuldabréfs USD10.000.000.000 eftir formlega innköllun skulda í slitameðferð Kaupþings bankahf. skipti engu máli á þessum tíma og sé máli sóknaraðila óviðkomandi. Geraþurfi hér skýran greinarmun á rétti sóknaraðila til að nota USD 7.490.000skuldabréfin á Kaupþing banka hf. til greiðslu og skuldajöfnunar og hins vegarrétti Deutsche Bank Trust Company Americas til kröfulýsingarallsherjarskuldabréfs USD 10.000.000.000 eftir innköllun skulda bankans. KrafaDeutsche Bank Trust Company Americas til varnaraðila hafi ekki orðið virk fyrren hún hafi verið sett fram í bréfi þeirra til slitastjórnar 21. desember 2009.Krafan hafi ekki haft afturvirk áhrif og hafi engin áhrif haft á fyrri sölur,framsöl né skuldajöfnun eða skuldauppgjör einstakra skuldabréfa. Bréf Deutsche Bank Trust CompanyAmericas, 21. desember 2009, komi ekki í veg fyrir skuldajöfnun sóknaraðilagagnvart Kaupþingi banka hf. 9. október 2008 né til vara uppgjör kröfunnar 10.október 2008 og hafi ekkert marktækt gildi á þeim tímapunkti. Sóknaraðili hafi aldrei taliðsig vera eiganda né handhafa „Global Note“ USD 10.000.000.000. Því sé á annanveg farið með skuldabréf sóknaraðila USD 7.490.000. Telja verði það hafið yfirskynsamlegan vafa að sóknaraðili hafi verið eigandi og handhafi skuldabréfa USD7.490.000 sem hann hafi keypt hjá Kaupþing banka hf. og geymd hafi verið innanveggja bankans á sama hátt og EUR skuldabréfin. Kaupþing banki hf. hafi veriðútgefandi og greiðandi bæði USD skuldabréfa og EUR skuldabréfa. Sóknaraðilitelji sig á sama hátt hafa skuldajafnað USD skuldabréfum og EUR skuldabréfumgagnvart lánssamningi Kaupþings banka hf., en bankanum hafi verið kunnugt um aðsóknaraðili væri eigandi og handhafi viðkomandi skuldabréfa. StarfsmönnumKaupþings banka hf. hafi verið kunnugt um að USD og EUR skuldabréfin hafi veriðkeypt til að nota til greiðslu á lánssamningnum. Orðalag USD skuldabréfannaútiloki ekki að rétthafi geti sótt rétt sinn sjálfstætt. Allar takmarkanirþurfi að vera skýrar og augljósar en það hafi ekki verið í þessu tilfelli. Íviðskiptasambandi bankans og félagsins hafi sóknaraðili verið kröfuhafi ogKaupþing banki hf. skuldari skuldabréfa USD 7.490.000 enda þurfi að líta tilheildarviðskiptasambands aðila yfir langt tímabil. Sóknaraðili hafi greittskuldabréfin með reiðufé. Bankinn hafi tekið við greiðslu fjárins og hafi lagtpeningana inn á reikninga í sinni eigu eins og sjá megi í gögnum málsins. Kaupþing banki hf. hafi séð umað eignfæra skuldabréf sóknaraðila sem verðbréfaeign félagsins í vörslumbankans skráð undir heitinu skuldabréf. Síðar hafi Arion banki hf. gefið upp„blocking númer“ fyrir skuldabréfin og vörsluaðila. Ekki verði séð af skráningubankans á vörsluaðila að þar sé hægt að greina á milli að annað sé skuldabréfen hitt eitthvað allt annað. Annar vörsluaðilinn sé skráður „CEDE“ en hinn„CITIUS33“. Í tölvupósti, símtölum starfsmanna Kaupþings banka hf. ogpappírsfærslum bankans komi aldrei neitt fram annað en að um skuldabréf áKaupþing banka hf. væri að ræða. Ekki verði heldur séð að um ólík skjöl sé aðræða þegar litið sé á „blocking númer“, hvað varði skuldabréf í evrum og dollurum.Ef Kaupþing banki hf. hafi ekki selt félaginu skuldabréf heldur eitthvað alltannað sé það alvarlegt mál og sérstakt rannsóknarefni. Sóknaraðili telji aðfélagið hafi keypt skuldabréf í EUR og USD af Kaupþingi banka hf. og hafi hannóskað eftir rannsókn sérstaks saksóknara 29. mars 2012 vegna sölumeðferðarskuldabréfanna. Sérstakur saksóknari hafi vísað kærunni frá með vísan til 4.mgr. 52. gr. laga um meðferð sakamála vegna einkaréttarlegs eðlis málsins. Það sé ekki fyrr en löngu eftirað skuldajöfnun hafi verið framkvæmd, að líkindum á árinu 2010, sbr. bréfsóknaraðila 30. apríl 2010, sem einhverjum innan slitastjórnar hafi dottið íhug að USD skuldabréfin væru ekki skuldabréf sem sóknaraðili væri eigandi að og„eiginlegir eigendur skuldabréfa“ væru aðeins „beneficial owner“ og ættueinhverja hagsmuni á aðila ótengda Kaupþingi banka hf. Að líkindum hafi þessilögfræðiskýring fyrst orðið til eftir að Deutsche Bank Fund Company Americashafi sent slitastjórn bréf um rétt sinn til að lýsa kröfu við þær aðstæður semþá hafi verið uppi. Sóknaraðili telji aðeignarheimild félagsins á USD skuldabréfunum sem legið hafi í vörslum bankanssé nægileg sönnuð og að félaginu hafi verið heimilt að selja þau og framseljaog nota þau til skuldajöfnunar gagnvart viðskiptafélaga sínum eða jafnvirðiþeirra fjármuna sem í þeim hafi legið. Bankinn hafi aðeins þurft að ganga fránokkrum millifærslum. Hefði Kaupþing banki hf. upplýstsóknaraðila um að bankinn væri ekki að selja skuldabréf á sig heldur réttindi áCede & Co. en Deutsche Bank Trust Company Americas væri fulltrúi gagnvartKaupþing banka hf. og ekkert réttarsamband væri milli sóknaraðila og Kaupþingsbanka hf. telji sóknaraðili fullvíst að engin sala hefði átt sér stað.Sóknaraðili hafi afhent Kaupþingi banka hf. reiðufé, sem bankinn hafi sett inná bankareikning sinn, og eigi ekki að þurfa að sæta því að neitt geti sviptfélagið víðtækum skuldajöfnunarrétti sínum t.d. mistök starfsmanna bankans eðarangar athafnir. Varnaraðili beri því við aðsóknaraðili hafi ekki sinnt mótmælum fyrir 18. maí 2010 varðandi skuldabréf USD7.490.000 þó félagið hafi skuldajafnað 9. október 2008, sbr. stefna Kaupþingshf. er þingfest hafi verið 15. október 2013. Hér sé um misskilning að ræða þvíeftir yfirlýsingu félagsins um skuldajöfnun 9. október 2008 hafi félagið ekkiþurft að sinna neinum formkröfum eða frestum slitastjórnar. Hvergi sé í lögumlögð sú skylda á þann sem lýsi yfir skuldajöfnun að lýsa kröfu jafnframt í búsem sé til slita- eða skiptameðferðar. Skuldajöfnun sé óháð samþykki mótaðilaskv. grunnreglum gjaldþrota- og kröfuréttar. Þó að sóknaraðili hafi ítrekaðkröfu um skuldajöfnun í kröfulýsingunni hafi ekki verið hlutverk varnaraðila aðsamþykkja eitt né neitt og ekki á hans valdi að leggja skyldur á sóknaraðila ummótmæli. Skuldajöfnun hafi endanlega verið lokið. Framsal kröfu frá Kaupþingibanka hf. til Arion banka hf. við stofnun nýs banka og síðan ólögmætt framsalArion banka hf. aftur til varnaraðila tæpum þremur árum síðar hafi ekki ógiltfyrri skuldajöfnun né hafi haft nein áhrif á rétt sóknaraðila tilskuldajöfnunar. Skuldajöfnun ónýtist ekki þó handhafi kröfu hafi hamskipti ogheiti einn daginn Kaupþing banki hf., síðan Arion banki hf., þá Kaupþing bankihf. slitastjórn og nú Kaupþing hf. slitastjórn. Það sé staðreynd að hefði ekkikomið til þrots Kaupþings banka hf. hefðu skuldabréfin komið til greiðslu ágjalddaga og verið greidd af bankanum og félagið átt fé til uppgreiðslulánssamnings. Greiðsluþrot bankans eigi ekki að umbylta þessari stöðu og leiðatil þeirrar niðurstöðu að peningarnir og krafa félagsins USD 7.490.000,jafnvirði 794.203.366 króna, hverfi en skylda sóknaraðila til greiðslulánssamnings standi óhögguð. Það sé til marks um brotalöm ííslensku réttarkerfi ef slitastjórn Kaupþings hf. hafi getað meðgeðþóttaákvörðun og án nokkurra formlegra aðgerða gert að engu skuldajöfnun erframkvæmd hafi verið 9. október 2008, að því er taki til USD 7.490.000,jafnvirði 794.203.366 króna, og fært kröfuhöfum bankans þessa gríðarlegufjármuni á silfurfati. Kröfuhafarnir, sem séu að stærstum hluta erlendir og þará meðal margir vogunarsjóðir, eigi ekki þessa fjármuni. Þeir eigi ekki vegnaeinhverra lagaklækja slitastjórnar að eignast þessa fjármuni án þess að hafatil þeirra unnið. Í því tilfelli væri um óréttmæta auðgun varnaraðila að ræða. Með vísan til framangreindrasjónarmiða telji sóknaraðili að lánssamningurinn hafi verið að fullu greiddur áskuldajöfnunardegi 9. október 2008 og til vara eigi síðar en 10. október 2008og sé enn vísað í yfirlit Birkis Leóssonar löggilts endurskoðanda félagsins semliggi fyrir í málinu. 6. Sóknaraðili byggir á aðvarnaraðili hafi ekki sýnt fram á að skuldajöfnun 9. október 2008 meðskuldabréf í eigu félagsins á Kaupþing banka hf. USD 7.490.000 jafnvirði794.203.366 króna hafi verið óheimil. Ljóst sé að sóknaraðili hafi átt fullanrétt til að selja og framselja skuldabréf USD 9. október 2008 og ekkert því tilfyrirstöðu á þeim degi að félagið notaði þau til skuldajöfnunar gagnvartviðskiptafélaga sínum Kaupþingi banka hf. og til fullnaðaruppgjörslánssamnings. Hugsanlegur réttur Deutsche BankTrust Company Americas til kröfulýsingar vegna allsherjarskuldabréfs USD10.000.000.000 "Global Note" eftir formlega innköllun skulda íslitameðferð Kaupþings banka hf. skipti engu máli á þessum tíma og sé málisóknaraðila óviðkomandi. Hugsanleg eignskráning allsherjarskuldabréfsins hjávörsluaðilanum Cede & Co. sé máli þessu einnig óviðkomandi, enda hafi Cede& Co. engin afskipti haft af sölu, framsölum, skuldauppgjörum, eða skuldajöfnuðieinstakra bréfa. Gera þurfi hér skýran greinarmun á rétti sóknaraðila til aðnota USD 7.490.000 skuldabréfin á Kaupþing banka hf. til greiðslu ogskuldajöfnunar gagnvart viðskiptafélaga sínum Kaupþingi banka hf. og hins vegarhugsanlegum rétti Deutsche Bank Trust Company Americas til kröfulýsingar eftirinnköllun skulda bankans vegna allsherjarskuldabréfs USD 10.000.000.000. KrafaDeutsche Bank Trust Company Americas til slitastjórnar hafi ekki orðið virkfyrr en hún hafi verið sett fram í bréfi þeirra til varnaraðila 21. desember2009. Krafan hafi ekki haft afturvirk áhrif og hafi engin áhrif á fyrri sölur,framsöl, skuldajöfnun eða skuldauppgjör. Á yfirlitum viðskiptaaðila síns,Kaupþings banka hf., hafi sóknaraðili verið skráður bæði handhafi og eigandiskuldabréfa USD 7.490.000. Hvergi hafi þar verið getið um Deutsche Bank TrustCompany Americas eða Cede & Co. Upplýsingar um þessa erlendu aðila hafifyrst komið fram í lok árs 2009. Sóknaraðili hafi keypt EUR og USD skuldabréfinbeint af viðskiptaaðila sínum, Kaupþingi banka hf., og hafi sóknaraðili fengiðvexti greidda milliliðalaust frá bankanum þar sem bréfin hafi verið geymd ogbankinn hafi verið „útgefandi flokksins og beinn greiðandi“ eins og segi íbréfi Arion banka hf. 14. nóvember 2013 vegna fyrirspurnar Birkis Leóssonar umþað hver hefði greitt vexti af bréfunum. 7. Verði ekki fallist á aðskuldabréf USD 7.490.000 hafi verið skuldabréf með óskert réttindi tilgreiðslu, framsals og skuldajöfnunar verði til vara að telja að sóknaraðilihafi engu að síður getað nýtt sér skuldabréfin til skuldajöfnunar 9. október2008 og til vara til skuldauppgjörs og fullnaðargreiðslu lánssamnings 10.október 2008 með hliðsjón af reglum um óbeðinn erindrekstur. Sóknaraðili hafifyrst og fremst verið að gæta hagmuna sinna með yfirlýsingu um skuldajöfnun 9.október 2008 en yfirlýsingin hafi einnig getað verið í þágu Deutsche Bank TrustCompany Americas og firrt þá tjóni vegna hugsanlegs aðgerðaleysis þeirra. 8. Sóknaraðili kveðst telja aðaðgerðir hans varðandi uppgreiðslu lánssamnings 9. október 2008 og til vara 10.október 2008 hafi stuðning í almennum reglum um neyðarrétt. Hér hafi skapasteinstakt hættuástand í íslensku fjármálalífi sem hafi opnað á sérstakt inngripsóknaraðila gagnvart viðskiptaaðila sínum, Kaupþingi banka hf. 9. Varnaraðili hafi ekki höfðaðriftunarmál vegna skuldajöfnunar 9. október 2008 þó að hann hafi vitað um þessaskuldajöfnun og þá greiðslu sem hún hafi falið í sér áður enkröfulýsingarfresti lauk, auk þess sem sóknaraðili hafi skorað á hann að farameð mál fyrir dómstóla. Hafi varnaraðila borið að höfða riftunarmál fyrir 30.júní 2012 ef hann hefði viljað mótmæla greiðslunni en það hafi hann ekki gert.Þetta hafi verið síðasti dagur riftunarfresta við slitameðferð Kaupþings hf.Fresturinn hafi upphaflega verið sex mánuðir en hafi sífellt verið framlengdurog hafi þetta verið síðasti dagurinn. 10. Verði ekki fallist á aðsóknaraðili hafi keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf., USD 7.490.000, meðfullum rétti til skuldajöfnunar beri að líta svo á að sóknaraðili hafi keyptafleiðu af bankanum en bankanum hafi verið óheimilt að selja félaginu afleiðuþar sem félagið hafi ekki verið fagfjárfestir. Félagið eigi að vera eins setteftir þessi mistök bankans og þau hefðu ekki verið gerð og hafi getað notað þákröfu til skuldajöfnunar 9. október 2008 og til vara til fullnaðargreiðslulánssamnings 10. október 2008 og til þrautavara sem efndabótakröfu máls þessa. Í 21. gr. laga nr. 108/2007 séuskýr ákvæði um flokkun viðskiptavina fjármálafyrirtækja með tilliti tilfjárfestingarverndar, en almennir fjárfestar njóti mestu verndarinnar. Í 38.gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestingarvernd og viðskiptahættifjármálafyrirtækja sé skilgreint hvað sé einfaldur fjármálagerningur. Einfaldurfjármálagerningur geti með engu móti verið afleiða. Af því leiði að Kaupþingibanka hf. hafi verið óheimilt að selja sóknaraðila afleiðu. Ef skuldabréf USD7.490.000 teljist í máli þessu ekki skuldabréf útgefin af Kaupþingi banka hf.með fullum rétti til skuldajöfnunar sé ljóst að bankinn hafi selt sóknaraðilaflókinn fjármálagerning, þ.e. afleiðu, sem honum hafi verið óheimilt að gera ogleiði það til ógildingar sölunnar og styðji þannig skuldajöfnun ogefndabótakröfu sóknaraðila. 11. Fallist dómurinn ekki ádómkröfur sóknaraðila á grundvelli þeirra málsástæðna, sem hafðar hafi veriðuppi, haldi sóknaraðili því fram að við kaup USD skuldabréfanna 21., 22., 23.,24. og 25. apríl 2008 hafi stofnast efndabótakrafa, sem hann hafi getað notaðtil skuldajafnaðar 9. október 2008 eða til vara við fullnaðaruppgjörlánssamnings 10. október 2008, en efndabæturnar svari til þess að hann verðieins settur og ef skuldajöfnunin hefði náð fram að ganga. Fallist dómurinn ekkiá að efndabótakrafan hafi verið tæk til skuldajafnaðar 9. október 2008 og tilfullnaðaruppgjörs kröfunnar þann dag, eða til vara 10. október 2008, sé gerðkrafa um að efndabótakrafan verði viðurkennd fyrir dómnum og sóknaraðili verðieins settur og fullnaðaruppgjör hafi átt sér stað 9. október 2008 en til vara10. október 2008. Sóknaraðili hafi keyptskuldabréf á Kaupþing banka hf. USD 7.490.000 og EUR 3.470.000 til að mætakröfum bankans þegar kæmi að gjalddaga lánsins. Skuldabréfin hafi verið keypthjá bankanum sjálfum og hafi það verið ákvörðunarástæða sóknaraðila að bankinnværi skuldari þeirra. Gjalddagar skuldabréfanna hafi verið valdir með hliðsjónaf gjalddaga lánssamnings. Ef dómurinn fallist ekki á aðfélagið hafi keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf. USD 7.490.000 heldurhlutdeild í skuldabréfakröfu Cede & Co. á hendur Kaupþingi banka hf. eðaeinhverja hagsmuni „beneficial interests“ á aðila ótengda Kaupþingi banka hf.og samþykki ekki skuldajöfnun af þeim sökum sé á því byggt að félagið hafifengið svikna og/eða gallaða vöru frá bankanum og salan teljist því ógild ágrundvelli 30. gr. samningalaga nr. 7/1936 og til vara 33. gr. og 36. gr. sömulaga. Í máli því sem varnaraðili hafi höfðað á hendur sóknaraðila á grunvellilánssamnings hafi stefndi krafist sýknu m.a. vegna skuldajafnaðar. Í þessu málisé byggt á því að jafnvirði hinna ógildu viðskipta í peningum ásamtdráttarvöxtum frá greiðsludegi eigi að skuldajafnast við lánssamning á þann vegað sóknaraðili verði eins settur og hann hefði verið 9. október 2008 með USD7.490.000 skuldabréf í höndum sem hafi verið hægt að nota til skuldajöfnunarþann dag. Verði ekki fallist á aðskuldabréf USD 7.490.000 sem sóknaraðili hafi keypt af Kaupþingi banka hf. 21.apríl – 25. apríl 2008 hafi verið skuldabréf með óskert réttindi tilskuldajöfnunar sé til vara á því byggt að hið selda hafi verið gallað og skorteiginleika sem kaupandi hafi mátt treysta að það hefði sbr. 17. gr. og 30. gr.laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Sóknaraðili eigi rétt á að vera eins setturog hið selda hafi verið ógallað í formi efndabótakröfu USD 7.490.000, jafnvirði794.203.366 króna, skv. 30. gr. kaupalaga sem stofnast hafi strax við vanefndirKaupþings banka hf. við sölu skuldabréfanna 21. apríl – 25. apríl 2008. Í því falli hafi Kaupþing bankihf. leynt sóknaraðila atriðum sem máli hafi skipt við gerð löggerninga við kaupá skuldabréfum USD 7.490.000. Bankinn hafi borið ábyrgð gagnvart sóknaraðilavarðandi skuldabréf EUR 3.470.000 með óskert tryggingarréttindi gagnvartbankanum. Séu skuldabréf USD 7.490.000 á hinn bóginn með skert tryggingarréttindihafi bankinn sleppt því að upplýsa um atvik sem ella hefðu hindrað að afkaupunum yrði. Hér sé um að ræða annmarka á seldum verðmætum og um leið galla ískilningi 17. gr. laga nr. 50/2000 sem gildi um öll kaup önnur enfasteignakaup, sbr. 1. gr. laganna. Sóknaraðili hafi haft réttmætaástæðu til að treysta því að ef illa færi ætti hann kröfu á bankann sjálfan semhann gæti notað til skuldajafnaðar og uppgreiðslu kröfu bankans. Sóknaraðili telji að þessisjónarmið eigi jafnt við hvort sem bankinn hafi selt bréfin fyrir eiginreikning eða ekki. Bankinn hafi lofað sóknaraðila skuldabréfum sem hann hafiverið útgefandi og greiðandi að en hafi í því falli vanefnt loforðið um aðútvega það sem um hafi verið samið. Vanefnd á því loforði varði bótum og hafiefndabótakrafa stofnast um leið og loforðið hafi verið vanefnt, þ.e. 21., 22.,23., 24. og 25. apríl 2008. Kaupþing banki hf. hafi seltsóknaraðila skuldabréf á bankann án fyrirvara um að skuldabréfin hefðutakmörkuð réttindi. Starfsmenn Kaupþings banka hf. hafi selt sóknaraðilaskuldabréf og hafi aldrei annað komið fram hjá þeim en að um skuldabréf væri aðræða á Kaupþing banka hf. og ekkert hafi verið getið um takmörkuð réttindiskuldabréfanna eða að um væri að ræða annað en skuldabréf. Starfsmenn bankanshafi engin gögn afhent félaginu þar sem sjá mætti með augljósum hætti aðskuldajöfnunarréttur fylgdi ekki bæði EUR- og USD bréfunum. Fallist dómurinn ekki á að aðUSD skuldabréfin hafi verið hæf til skuldajafnaðar verði að telja að misvísandiupplýsingar Kaupþings banka hf. við sölumeðferð bréfanna hafi verið alvarlegarog leiði til ógildingar sölunnar. Beri þá að víkja kaupsamningum um bréfin tilhliðar að hluta og breyta þannig að efni þeirra verði talið vera á þann veg aðsóknaraðili hafi fengið fullgild skuldabréf á bankann með rétti til aðskuldajafna sem félagið og hafi gert 9. október 2008. Á því sé jafnframt byggt að hiðselda hafi skort eiginleika sem kaupandi hafi mátt treysta að það hefði, þ.e.rétt til skuldajafnaðar og einnig rétt til kröfulýsingar eftir innköllun krafnaog þannig ekki fullnægt þeim kröfum sem leiði af samningunum sbr. 17. gr.kaupalaga nr. 50/2000; kaupandinn, sem ekki hafi haft sérþekkingu áfjármálaviðskiptum, hafi byggt á sérþekkingu og mati starfsmanna Kaupþings bankahf. sem seljanda og hafi haft sanngjarna ástæðu til þess; bréfin hafi veriðseld án nokkurs fyrirvara um að þau hefðu takmörkuð réttindi og verðlagningþeirra hafi ekki verið við það miðuð að um væri að ræða skuldabréf meðtakmörkuð réttindi; hið selda hafi þannig verið gallað. Fjármálafyrirtæki beriað veita viðskiptavinum sínum upplýsingar í þeim tilgangi að þeim veitisttækifæri til að taka upplýsta ákvörðun, sbr. 14. gr. laga um verðbréfaviðskiptinr. 108/2007. Skuldabréfin hafi verið seldfélaginu á hærra verði en eðlilegt hafi verið miðað við raunverulegafjárhagsstöðu bankans og einnig ef það reynist rétt að ekki hafi verið umskuldabréf að ræða á bankann heldur eitthvað allt annað eins og t.d. kröfu áCede & Co. Sóknaraðili hafi keypt umrædd skuldabréfá Kaupþing banka hf. af bankanum sjálfum og hafi söluandvirði bréfanna fariðinn á bankareikning í eigu bankans eins og sjá megi í tölvupósti slitastjórnar25. mars 2013. Kaupþing banki hf. hafi einn verið skuldari umræddraskuldabréfa. Starfsmenn Kaupþings banka hf.hafi selt sóknaraðila neðangreind skuldabréf: Þann 21. apríl 2008 hafisóknaraðili keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf. að nafnverði USD 1.530.000.Þann 22. apríl 2008 hafi sóknaraðili keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf. aðnafnverði USD 400.000. Þann 23. apríl 2008 hafi sóknaraðili keypt skuldabréf áKaupþing banka hf. að nafnverði USD 560.000. Þann 24. apríl 2008 hafisóknaraðili keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf. að nafnverði USD 3.000.000.Þann 25. apríl 2008 hafi sóknaraðili keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf. aðnafnverði USD 2.000.000. Þann 25. apríl 2008 hafi sóknaraðili keypt skuldabréfá Kaupþing banka hf. að nafnverði EUR 2.500.000. Þann 25. apríl 2008 hafisóknaraðili keypt skuldabréf á Kaupþing banka hf. að nafnverði EUR 970.000. Skuldabréf sóknaraðila í USD ogEUR hafi verið færð á sama hátt í bókum bankans sem eign félagsins ískuldabréfum. Skuldabréfin hafi verið eignfærð sem skuldabréf án sérstakraraðgreiningar. Ekki verði séð af framlögðum greiðsluskjölum vegna kaupafélagsins á skuldabréfum í USD að bréfin hafi verið gefin út né eignskráð ánafn Cede & Co. Engin leið sé að sjá að Cede & Co eigi aðild afviðskiptunum eða komi að málinu með nokkru móti. Vextir hafi komið til greiðsluaf skuldabréfunum milliliðalaust frá Kaupþingi banka hf. til sóknaraðila.Sóknaraðili hafi með engu móti getað greint að vaxtagreiðslur kæmu frálögaðilanum Cede & Co. enda hafi engar vaxtagreiðslur komið þaðan. Vísað séí skilagreinar vegna vaxta af skuldabréfum sem liggi fyrir í málinu ogstaðfestingar Arion banka hf. á að varnaraðili hafi verið útgefandi skuldabréfaog greiðandi vaxta til sóknaraðila. Af tölvupósti frá starfsmanni Arion bankahf. 14. nóvember 2013 megi sjá að Kaupþing banki hf. hafi ekki aðeins veriðbeinn greiðandi vaxta heldur beinn greiðandi skuldabréfanna og afborgana afþeim, en þar segi: „...þá var það Kaupþing banki hf. sem var útgefandiflokksins og því greiðandi. Það sama á við um aðra KAUP flokka sem voruvistaðir á safni AB 76 ehf.“ Af hverju hafi Kaupþing bankihf. verið að greiða vexti milliliðalaust til sóknaraðila af USD skuldabréfum,ef Cede & Co. hafi verið raunverulegur eigandi þeirra? Hafi ekki Kaupþingibanka hf. borið að greiða vexti til Cede & Co.? Hafi síðan Cede & Co.ekki borið að greiða vexti til sóknaraðila? Ferill vaxtagreiðslna af USDskuldabréfum staðfesti að Kaupþing banki hf. hafi litið á viðskiptaaðila sinn,sóknaraðila þessa máls, sem raunverulegan eiganda skuldabréfanna og sanni umleið heimild sóknaraðila til að nota þessi bréf til skuldajöfnunar 9. október2008. Kaupþingi banka hf. hafi boriðað skrá bréfin á mismunandi hátt ef EUR skuldabréfin hafi verið skuldabréf enUSD skuldabréfin eitthvað allt annað. Hér hafi bankinn verið að villa um fyrirsóknaraðila ef mismunur hafi verið á réttarstöðu hans á grundvelli bréfanna. Íþví tilfelli hafi verið um sviksamlegt atferli að ræða. Skuldabréfin hafi veriðskráð hjá bankanum sem eign sóknaraðila í skuldabréfum á Kaupþing banka hf.Starfsmenn bankans hafi boðið til sölu skuldabréf útgefin af Kaupþingi bankahf. og hafi virst telja sig vera að selja skuldabréf til sóknaraðila á bankann.Starfsmenn bankans hafi hins vegar alls ekki verið að bjóða til sölu skuldabréfá Cede & Co. Sóknaraðili hafi keyptskuldabréf USD 7.490.000 í þeim tilgangi að eiga fyrir greiðslu lánssamnings.Starfsmönnum Kaupþings banka hf. hafi verið kunnugt um að þetta hafi veriðákvörðunarástæða félagsins. Bankinn hafi verið með yfirburðastöðu gagnvartfélaginu og hafi borið að veita allar upplýsingar um þau skuldabréf sem félagiðhafi verið að kaupa. Bankanum hafi borið að aðvara félagið ef í þessumviðskiptum hafi falist skertar tryggingar fyrir félagið en það hafi hann ekkigert á neinn máta. Frágangur skuldabréfa Kaupþingsbanka hf. hafi verið í höndum bankans og hafi hann haft alla þræði viðskiptannaí hendi sér. Bankinn hafi ekki mátt vera með pappírsfrágang sinn ískuldabréfaútgáfunni á þann veg að bankinn villti viðsemjanda sínum sýn, sbr.m.a. 30. og 32. gr. samningalaga nr. 7/1936. Félagið hafi litið áskuldajafnaðarréttinn sem tryggingu sína gagnvart bankanum og ekki eðlilegt aðþað missi þann rétt vegna dulins pappírsfrágangs bankans. Vísist í þessusambandi til gildandi réttarheimilda um skyldur bankastofnana gagnvartviðsemjendum sínum. Meðan á sölumeðferð skuldabréfaKaupþings banka hf. hafi staðið hafi bankinn ekki sent félaginu nein marktækskrifleg gögn um skuldabréfin sjálf eða útgáfulýsingu (Offering Circular)skuldabréfaútgáfu. Við kaupin hafi sóknaraðili alfarið treyst á munnlegarupplýsingar frá bankanum svo og skriflegar í bréfi frá Kaupþingi banka hf. 22.janúar 2008 þar sem boðin hafi verið til sölu bankabréf á Kaupþing banka EUR ogUSD. Í tengslum við söluskuldabréfanna hafi Kaupþing banki hf. afhent sóknaraðila afar takmörkuð gögnog beri bankinn fulla ábyrgð á skorti á upplýsingum. Sóknaraðili dragi í efa aðbandarísk lög tengist að nokkru leyti viðskiptum Kaupþings banka hf. ogfélagsins varðandi skuldabréfaviðskipti máls þessa 21. – 25. apríl 2008 ogfráleitt að félaginu hafi borið skylda til að kynna sér bandarísk lög oghundruð blaðsíðna í enskum texta útgáfulýsingar skuldabréfaútgáfu bankans áðuren kaup skuldabréfa hafi átt sér stað, enda hafi bankinn engin gögn sent tilsóknaraðila þar að lútandi. Það sé ekki fyrr en meir en tveimur árum eftir fallbankans sem sóknaraðili hafi fengið útgáfulýsingar í hendur og fyrst þá semstór hluti enska textans hafi verið þýddur yfir á íslensku. Í viðskiptaumhverfinútímaþjóðfélags hefði það verið andstætt lagaumhverfi, góðum viðskiptaháttumog viðskiptavenjum og mjög viðskiptahamlandi ef sóknaraðili hefði þurft viðkaup á skuldabréfum á Kaupþing banka hf. að lesa flókinn texta á ensku upp áhundruð blaðsíðna og lúsleita hvort í textanum fælust einhver ákvæði semtakmörkuðu rétt félagsins. Það hafi staðið bankanum nær að vekja athyglifélagsins á því ef ekki hafi verið um að ræða sölu á raunverulegum skuldabréfumá bankann. Krafa sóknaraðila um efndabæturgrundvallist á þeirri háttsemi af hálfu Kaupþings banka hf. að seljasóknaraðila USD-skuldabréf sem hafi reynst, eins og rakið hafi verið, verahaldin verulegum ágalla vegna vanrækslu á að upplýsa um eiginleika semforsvarsmenn sóknaraðila hafi mátt treysta að þau hefðu ekki og sem verið hafiótvíræð ákvörðunarástæða kaupanna. Leiði þessir eiginleikar, sem falið hafi ísér að samningsefndum Kaupþings banka hf. hafi verið mjög áfátt, til þess aðskuldajafnaðarrétti sóknaraðila vegna skuldabréfanna verði endanlega hafnaðeigi hann samkvæmt viðurkenndri grundvallarreglu um efndabætur rétt á því aðverða eins settur og hefði ekki komið til hinnar saknæmu vanrækslu. 12. Hinn 10. október 2008 hafisóknaraðili krafið Kaupþing banka hf. um fullnaðaruppgjör lánssamningsins oghafi hann boðið fram meira en nóg fé til uppgreiðslu lánssamningsins. Þetta hafifélagið gert bæði skriflega og á fundi. Sóknaraðili hafi á þessum tíma haftfulla heimild til að selja og framselja skuldabréfin í EUR og USD og ráðstafaþeim til bankans sem greiðslu lánssamningsins. Félagið líti svo á aðóvefengjanlegt sé að það hafi getað selt og framselt dollaraskuldabréfin tilbankans á þessari stundu ef formsatriði hafi komið í veg fyrir skuldajöfnun semfélagið telji sig þó einnig hafa átt fullan rétt til. Bankinn hafi verið meðallar sínar starfsstöðvar opnar og hafi ekki getað vikið sér undan greiðslu ogfullnaðaruppgjöri lánssamningsins. Það sé fjarri lagi að bankastofnun getineitað um uppgjör kröfu þegar fullnaðargreiðsla sé boðin fram og áunnið sér meðþví betri rétt. Tómlæti bankans og aðgerðaleysi við uppgjör kröfunnar 10.október 2008 hafi ekki getað búið til aukinn rétt síðar til handa varnaraðila.Vísar sóknaraðili einnig í þessu sambandi til rökstuðnings varðandi 5. liðröksemda hans hér að framan. Lögskiptum Kaupþings banka hf.og sóknaraðila vegna skuldabréfa í EUR og USD hafi lokið 9. október 2008. Verðiekki fallist á að skuldajöfnun hafi náð fram vegna USD skuldabréfanna nefndandag, eða jafnvirði þeirra í peningum í formi efndabótakröfu, heldur hafiskuldajöfnun aðeins orðið vegna EUR skuldabréfanna, byggi félagið á því aðlögskiptum hafi lokið 10. október 2008 með fullnaðaruppgjöri og uppgreiðslulánssamningsins þar sem skuldabréf í USD eða jafnvirði þeirra í formi efndabótahafi verið notað til uppgreiðslu lánssamningsins. 13. Sóknaraðili kveðst og vísatil þess að varnaraðili hafi öll gögn málsins undir höndum. Gögnin liggi aðmestu innan Arion banka hf. en slitastjórn geti auðveldlega nálgast þau gögnsem henni sýnist. Ítrekað hafi verið hafnað beiðnum félagsins um gögn eins ogframlögð skjöl málsins beri með sér og borið hafi verið við bankaleynd sem séekki til verndar Kaupþingi banka hf. eða slitastjórn heldur til verndarfélaginu sem viðskiptaaðila. Sóknaraðili telji að sönnunarbyrði liggi hjávarnaraðila vegna allra atriða máls þessa. Félagið haldi því fram að gangaverði út frá því að umbeðin gögn sem það hafi árangurslaust kallað eftir séuþess efnis sem það staðhæfi. 14. Sóknaraðili kveðst byggja áþví að félagið hafi frá því að það hóf starfsemi 29. mars 2007 verið almennurfjárfestir. Sóknaraðili hafi ekki verið sérfróður í fjármálaviðskiptum en mikilsérþekking hafi verið innan Kaupþings banka hf. Þann 27. júní 2013 hafiregluvörður Arion banka hf. beðist skriflega afsökunar á mistökum við skráningusóknaraðila sem fagfjárfestis án þess að nein gögn væru fyrirliggjandi semstyddu slíka flokkun. Sóknaraðilihafi aldrei óskað eftir því við Kaupþing banka hf. að vera skráð semfagfjárfestir og ef bankinn hafi skráð félagið sem fagfjárfesti að eiginfrumkvæði sé þeirri skráningu sérstaklega mótmælt sem rangri. Forsvarsmenn sóknaraðila hafi16. apríl 2007 undirritað lánssamning við Kaupþing banka hf., annars vegar einistjórnarmaður félagsins, Halldór H. Jónsson 27 ára gamall hagfræðinemi íHáskóla Íslands og hins vegar eini varastjórnarmaður félagsins, Jón GunnarJónsson 19 ára nemi í Menntaskólanum í Reykjavík. Þeir Halldór H. Jónsson ogJón Gunnar Jónsson haf hvorki þegið laun né önnur fríðindi frá félaginu. Frástofnun félagsins hafi það ekki haft í sinni þjónustu neina launaða starfsmennog aldrei greitt laun. Félagið hafi verið skráð á heimili stjórnarmanns þess ogekki haft skrifstofur eða starfsstöð annarsstaðar. Kaupþing banki hf. hafi haftríka upplýsingaskyldu og tilkynningaskyldu gagnvart sóknaraðila og ólíklegt séað sóknaraðili hefði samþykkt að falla í annan flokk en sem almennurfjárfestir. Engu máli skipti hér þótt viðskipti aðila hafi verið umtalsverð.Augljós mistök hafi átt sér stað innan bankans ef félagið hafi ekki veriðréttilega skráð sem almennur fjárfestir. Sóknaraðili hafi átt rétt á að njótafullrar fjárfestingarverndar laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 og í reyndfullrar fjárfestingarverndar frá því að hann hóf starfsemi sína. Sóknaraðili telji að líta beritil stöðu aðila sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 en bankinn hafi haftyfirburðaaðstöðu, búið yfir meiri sérþekkingu, samið skjöl einhliða og notaðstaðlaða skilmála sem eigi að túlka honum í óhag um það sem óljóst sé. Sóknaraðili telji hér eiga viðalmennar reglur verðbréfamarkaðsréttar um skyldur fjármálafyrirtækja, sem hafimilligöngu um verðbréfaviðskipti, gagnvart viðskiptavinum og bendi á að viðsamningsgerð og alla framkvæmd viðskipta aðila hafi Kaupþing banki hf. haftyfirburðastöðu gagnvart félaginu og búið yfir sérþekkingu sem ekki hafi veriðað finna innan sóknaraðila. Vísað sé til fjölda greina í lögum umverðbréfaviðskipti nr. 33/2003 en einkum þó til 41. gr. Sóknaraðili telji að Kaupþingbanki hf. hafi brotið gegn 21. gr. og 23. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti sem samþykkt hafi verið á Alþingi 13. júní 2007 og hafiöðlast gildi 1. nóvember 2007. Það sé langt í frá að bankinn hafi ekki haftstarfsskyldur þó að fyrri lög um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 hafi verið ígildi fyrstu mánuði eftir að starfsemi sóknaraðila hafi hafist. Bent sé á lög nr. 33/2003, 6.gr. c. lið en þar segi að lögaðilar geti óskað eftir því skriflega að veraskráðir sem fagfjárfestar enda uppfylli þeir skilyrði um faglega þekkingu einsog mælt sé fyrir um í reglugerð. Félagið hafi hvorki óskaði eftir því að veraskráð sem fagfjárfestir né hafi það haft næga faglega þekkingu til að vera það. Sjá megi af 21. gr. laga nr.108/2007 að fjármálafyrirtæki geti ekki upp á sitt eindæmi skipað fyrirtæki íflokk fagfjárfesta. Í máli þessu liggi frammi bréf regluvarðar Arion banka hf.27. júní 2013 þar sem segi að í ljós hafi komið að sóknaraðili hafi veriðflokkaður sem fagfjárfestir án þess að nein gögn væru fyrirliggjandi sem stydduslíka flokkun, en það hefði verið leiðrétt. Regluvörður hafi ekki sagst kunnaneinar skýringar á þessari röngu flokkun og hafi beðið félagið afsökunar. 15. Sóknaraðili vísar og tilþess að mál þetta beri að skoða út frá umfangsmiklu viðskiptasambandi hans ogbankans í heild. Það sé ekkert við sóknaraðila að sakast enda félagiðfjárhagslega öflugt. Vandamálin hafi öll orðið til innan bankans. Bankinn hafiorðið ein rjúkandi rúst. Varnaraðili eigi ekki að geta veifað lánssamningnum oghandveðum eins og ekkert hafi í skorist og litið fram hjá vanefndum bankans ogþeim stórfelldu vandamálum sem hann hafi búið til. Það sé ósanngjarnt efdómkröfur sóknaraðila nái ekki fram að ganga og sé hér vísað til 36. gr. laganr. 7/1936 og dóms Hæstaréttar í máli nr. 348/2013. 16. Sóknaraðili kveðst byggja áþví að slitastjórn varnaraðila skuldi félaginu ekki aðeins þær fjárhæðir semhún hafi tekið út af bankareikningum félagsins í Arion banka hf., sem samsvaraðhafi lauslega áætlað um það bil einum milljarði íslenskra króna á þessum tíma,heldur skuldi hún félaginu einnig 316.427.943 krónur. Um sé að ræðaendurgreiðslu ofgreiðslu til Kaupþings banka hf. 9. október 2008,skaðabótakröfu vegna markaðsmisnotkunar tengda hlutabréfakaupum Sheik Al Thaniog skaðbótakröfu vegna ólögmætra úttekta innherja af Kaupthing Liquidity FundEUR og aðrar ólöglegar úttektir úr þeim sjóði. Sóknaraðili kveðst gera dómkröfuað ofangreindri fjárhæð. Af kröfunni megi vera ljóst að hluta það mikla tjónsem sóknaraðili hafi orðið fyrir vegna viðskiptasambands við Kaupþing banka hf.Það kunni vel að vera að slitastjórn beri því við að þessari kröfu hafi ekkiverið lýst sérstaklega innan kröfulýsingarfrests, en sóknaraðili telji hana þórúmast tölulega innan þeirra fjárhæða sem lýst hafi verið í kröfulýsingarformi1. desember 2009 og líta verði til þess að á þeim tíma hafi ekki legið fyrirnægar upplýsingar um markaðsmisnotkun og innherjaviðskipti hjá Kaupþingi bankahf. Fyrsta tækifæri félagsins til að koma kröfum þessum á framfæri sé í máliþessu fyrir dómi og áður í síðari kröfulýsingu félagsins til slitastjórnareftir að ákæra hafi verið þingfest í héraðsdómi á hendur níu forsvarsmönnumKaupþings banka hf. 24. apríl 2013. Líta megi til þess aðvarnaraðili hafi til margra ára torveldað sóknaraðila að ná fram kröfum sínumfyrir dómstólum. Það hafi ekki verið fyrr en 17. desember 2012 sem slitastjórnhafi verið reiðubúin í dómstólameðferð í framhaldi af kröfulýsingu félagsins11. september 2012 og kæru til sérstaks saksóknara 31. október 2012. Þá hafiverið liðin meira en fjögur ár frá því að félagið hafi greitt kröfu Kaupþingsbanka hf. að fullu. Dómstólameðferð hafi dregist vegna gagnaöflunar sem aðhluta megi rekja til varnaraðila. Sóknaraðili kveðst í greinargerðsundurliða höfuðstóll kröfunnar þannig að 34.677.943 krónur séu vegnaofgreiðslu við skuldajöfnuð 9. október 2008, 31.750.000 krónur séu skaðabótakrafavegna markaðsmisnotkunar sem tengist kaupum Sheik Al Thani á hlutabréfum íKaupþingi banka hf. og 250.000.000 krónur sé skaðabótakrafa vegna úttektainnherja o.fl. af „Kaupthing Liquidity Fund EUR“. Samatals nemi þessarfjárhæðir 316.427.943 krónum. Við munnlegan málflutning og ísamræmi við bókun í þinghaldi 5. febrúar 2015 hækkaði sóknaraðili fyrsta liðkröfunnar og byggir nú á því að ofgreiðsla við skuldajöfnun 9. október 2008hafi numið 116.796.767 krónum. Lækkaði sóknaraðili jafnframt þriðja liðkröfunnar til samræmis þannig að heildarfjárhæð kröfunnar er enn 316.427.943krónur. Sóknaraðili kveður yfirlitBirkis Leóssonar löggilts endurskoðanda taka mið af því að lánið hafi verið ííslenskum krónum og skuldajöfnun hafi farið fram 9. október 2008. Lykiltölurþess yfirlits séu þessar: Lánssamningur nr. 0358-35-5042 kr.1.500.000.000 + vextir kr. 387.096.026 Lán með áföllnum vöxtum kr.1.887.096.926 - greiddar afborganir og vextirí peningum kr. 626.300.441 Staða láns 09.10. 2008 við skuldajöfnun kr. 1.260.796.485 Skuldajöfnun 09.10 2008 kr.1.295.474.428 Ofgreitt til bankans viðskuldajöfnun kr. 34.677.943 Sóknaraðili byggði á því ígreinargerð sinni að hann ætti kröfu á varnaraðila um endurgreiðslu ofangreindrarofgreiðslu með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. l. 38/2001 frá 9. október 2008til greiðsludags. Með fyrrnefndri bókun hækkaðisóknaraðili umrædda kröfu og rökstuddi með vísan til yfirlits frá BirkiLeóssyni sem hann vann í tilefni af framlögðu yfirliti fráendurskoðunarfélaginu PWC sem unnið var að undirlagi varnaraðila. Taldi Birkirmeð vísan til þeirra útreikninga að miðað við að um hafi verið að ræða lán ííslenskum krónum bundið ólögmætri gengistryggingu þá hefði ofgreiðsla numið116.796.767 krónum eftir skuldajöfnun 9. október 2008. Út frá því er gengið aðhluti skuldajöfnunar sé krafa vegna USD skuldabréfanna. Um annan lið fjárkröfunnar vísar sóknaraðilitil þess að haustið 2007 þegar lækkanir hafi farið að koma fram áhlutabréfamarkaði hafi sóknaraðili selt stórar stöður hlutafjár og þegar komiðhafi verið vel fram á árið 2008 hafi allt hlutafé í eigu félagsins verið selt. Þegar Sheik Al-Thani í Qatarhafi keypt 5% hlut í Kaupþingi banka hf. hafi sóknaraðili keypt nafnverðhlutafjár 100.000 krónur í bankanum en hafi síðan verið búinn að selja helmingþess þegar bankinn hafi fallið. Ákvörðunarástæða þess að hlutaféð hafi veriðkeypt hafi verið ofangreind kaup 5% hlutafjár bankans. Kaup Sheik Al-Thani hafiverið til rannsóknar hjá sérstökum saksóknara sem liður í ætlaðrimarkaðsmisnotkun forsvarsmanna Kaupþings banka hf. Hafi rannsóknin leitt í ljósog það hafi síðan verið staðfest með héraðsdómi að forsvarsmenn Kaupþings bankahf. hafi verið með leikfléttu á hlutabréfamarkaði til að styrkja markaðsverðbankans á hlutabréfamarkaði. Í ákæru sérstaks saksóknara hafi sagt aðviðskiptin hefðu verið fjármögnuð að fullu með lánum frá Kaupþingi banka hf.Sóknaraðili telji að þessir tilburðir bankans hafi leitt til þess að félagiðhafi tapað andvirði hlutafjár í Kaupþingi banka hf. að nafnverði 50.000 krónurþegar bankinn hafi fallið. Beri að margfalda þá fjárhæð með sölugenginu 635,sem hafi verið lokaverð á hlutabréfamarkaði 6. október 2008, sem hafi veriðsíðasti söludagur hlutafjár bankans. Nemi tap sóknaraðila því 31.750.000 krónum(50.000 x 635 = 31.750.000). Niðurstaða Hæstaréttar í ákærumáli sérstakssaksóknara hafi orðið sú að markaðsmisnotkun hefði átt sér stað. Teljisóknaraðili að tap sitt sé þar með sannað og tjónið nemi ofangreindri fjárhæð. Sóknaraðili telji sig eiga kröfuá varnaraðila um greiðslu ofangreindrar skaðabótakröfu, 31.750.000 krónur, meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. l. 38/2001 frá 9. október 2008 tilgreiðsludags. Sóknaraðili kveður að sér hafiborist bréf frá Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf., 16. mars 2009, þar sem segim.a.: „Allar eignir sjóðsins hafa verið seldar og fenguhlutdeildarskírteinishafar í Kaupþing Liquidity Fund EUR greitt úr sjóðnum þann16. mars. 2009. Greiðslan nemur 58.7% af virði sjóðsins 3. október 2008. Umheildargreiðslu er að ræða.....“ „Bankinn harmar þá eignarýrnunsem hlutdeildarskírteinishafar hafa orðið fyrir og þann tíma sem tekið hefur aðganga frá fullnaðaruppgjöri.“ „Þú fékkst greitt EUR 2.033.992og kr. 8.993.760 inn á vörslureikning þinn.“ Sóknaraðili kveðst benda á aðávöxtun starfsmanna Kaupþings banka hf. á Kaupthing Liquidity Fund EUR hafihaft þær afleiðingar fyrir félagið að 41.3% innistæðu sóknaraðila í sjóðnumhafi tapast og að auki hafi vaxtatap í rúma fimm mánuði, alls verið vel yfir250.000.000 krónum. Komið hafi fram í fjölmiðlum ogá opinberum vettvangi að aðilar nátengdir Kaupþingi banka hf. hafi tekið stórarfjárhæðir út úr Kaupthing Liquidity Fund EUR síðustu daga og vikur fyrir fallbankans. Sé það rétt að innherjar með innherjaupplýsingar um fjárhagsstöðubankans hafi tekið út lausa peninga úr sjóðnum en skilið eftir slæm skuldabréfí sjóðnum sem leitt hafi til verðfalls hans verði að telja að sóknaraðili eigiskaðabótakröfu á varnaraðila af þeim sökum vegna saknæmrar háttsemi Kaupþingsbanka hf., stjórnenda hans og starfsmanna og telji sóknaraðili tjón sitt nemakr. 250.000.000 vegna þessa. Þetta sé í sjálfu sér rannsóknarefni envarnaraðili eigi auðvelt með að upplýsa í máli þessu um úttektir úrofangreindum sjóði síðustu daga og vikur fyrir fall bankans og standivarnaraðila nær en félaginu að leggja fram gögn um úttektir innherja og aðrarólöglegar úttektir úr sjóðnum 15. september - 3. október 2008. Sóknaraðili telji sig eiga kröfuá varnaraðila um greiðslu þessarar skaðabótakröfu, kr. 250.000.000, meðdráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. l. 38/2001 frá 9. október 2008 tilgreiðsludags. Síðastnefnd fjárhæð var, eins og fyrr greinir, lækkuð undirrekstri málsins í 167.881.176 krónur. Framangreindri kröfu hafi veriðlýst í kröfulýsingu sóknaraðila 1. október 2013 og sé á henni byggt við meðferðmáls þessa. Krafan skýri að hluta það mikla tap sem sóknaraðili hafiraunverulega orðið fyrir vegna vanefnda og framgöngu Kaupþings banka hf. Aðauki hafi félagið orðið fyrir auknu tapi þar sem varnaraðili hafi gert félaginuómögulegt að ávaxta fé sitt á frjálsan hátt frá 9. október 2008. Varnaraðilihafi í langan tíma haldið kröfum félagsins frá dómstólum og hefðu þessar kröfurkomið mun fyrr til meðferðar dómstóla ef ekki hefði verið fyrir aðgerðir hans.Upplýsingum hafi verið haldið frá varnaraðila varðandi það sem framangreindirkröfuliðir byggist á, m.a. markaðsmisnotkun og úttektir innherja og aðrarólögmætar úttektir af Kaupthing Liquidity Fund EUR. Bankaleynd eigi ekki að veravörn slitastjórnar gegn réttmætum kröfum sóknaraðila. Ofangreind krafa geti velrúmast innan þeirra fjárhæða sem lýst hafi verið í kröfulýsingarformi ogstaðfestar hafi verið um móttöku af slitastjórn Kaupþings hf. 30. desember2009. Sóknaraðili kveður ranga kröfuvarnaraðila, um eftirstöðvar lánssamnings, eins og hún hafi verið sett fram ístefnu sem liggi fyrir í máli þessu og hafi jafnframt áður verið kynnt fyrirfélaginu með bréfi 18. maí 2012 að jafngildi 2.746.488.416,84 krónur. Kveðsthann mótmæla forsendum kröfunnar og útreikningum varnaraðila að öllu leyti.Varnaraðili reikni kröfu sína miðað við rangan höfuðstól og ranga vexti.Lánssamningurinn hafi aldrei verið endurútreiknaður til lækkunar. Sóknaraðilitelji varnaraðila engan rétt eiga á dráttarvöxtum eins og mál þetta sé vaxið ogsé um þetta atriði vísað m.a. til 36. gr. samningalaga. Varnaraðili hafi ífyrrgreindri stefnu staðfest að réttur skuldajöfnunardagur EUR skuldabréfa sé9. október 2008. Útreikningar varnaraðila séu reistir á bréfi slitastjórnar tilfélagsins 16. nóvember 2010 og reikni slitastjórn dráttarvexti af ætlaðri kröfusinni þar til hún færi loks skuldajöfnun í sínar bækur. Sóknaraðili vísar loks til þessað slitastjórn varnaraðila hafi með aðgerðum sínum lagt undir sig eignirsóknaraðila USD 7.490.000, jafnvirði 794.203.366 króna. Þetta hafi hún gert ískjóli valds sem hún hafi ranglega talið sig hafa til að ógilda skuldajöfnun 9.október 2008 milli sóknaraðila og Kaupþings banka hf. og til varafullnaðargreiðslu lánssamnings hinn 10. október 2008. Þetta hafi veriðskuldauppgjör milli bankans og félagsins og slitastjórn algjörlega óviðkomandi.Hluthöfum AB 76 ehf. þyki aðgerðir slitastjórnar harkalegar og ólögmætar endahafi hún tekið til sín sparnað hluthafa til margra ára og hafi komið í henduraðila sem ekkert hafi til þessara fjármuna unnið, sbr. kröfulýsingar 11.september 2012 og 1. október 2013. Úttektir af bankareikningum semáður hafi verið fjallað um hafi lauslega áætlað samsvarað um það bil einummilljarði íslenskra króna á þessum tíma og hafi verið framkvæmdar þrátt fyrirmótmæli og aðvaranir sóknaraðila til slitastjórnar og Arion banka hf. Varnaraðilihafi fært umræddar úttektir af bankareikningum í júní 2012 sem innborganir áfjárkröfu sem hann hafi uppi gagnvart sóknaraðila í einkamáli sem til meðferðarsé fyrir dómstólum og áður hafi verið minnst á. Sóknaraðili kveðst mótmæla þvísérstaklega og kveðst telja úttektirnar ólögmætar og óheimilt að taka þær seminnborgarnir á fyrrgreindar stefnukröfur. Í greinargerð sinni skorarsóknaraðili á varnaraðila annars vegar að leggja fram bókun lánanefndarKaupþings banka hf. um hækkun lánsfjárhæðar um kr. 500.000.000 sbr. viðauka viðlánssamning 8. maí 2007 og hins vegar að leggja fram upplýsingar um samtöluheildarúttekta innherja af Kaupthing Liquidity Fund EUR 15. september - 3.október 2008. Sóknaraðili kveður málið byggt ámeginreglum kröfu- og samningaréttar og meginreglum um skuldajöfnun og jafnræðiog almennu skaðabótareglunni. Þá kveðst hann vísa til laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 30. gr., 32. gr., 33. gr. og36. gr.; almennrar hegningarlaga nr. 19/1940, 249. gr.; laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt, vegna virðisaukaskatts á málskostnað; laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., einkum 76. gr., 91. gr., 100. gr., 109. gr., 110. gr.,einkum 3. tl., 116. gr., 117. gr., 6. mgr.,118. gr., 119. gr.,120. gr., 121.gr., 141. gr., 148. gr. og 171. gr. – 178. gr. Sjá 6. mgr. 117. gr., sbr. 171.gr.; laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, 2. mgr. 16. gr. (um aðildarskort),2. mgr. 25. gr. (um viðurkenningardóm), 1. mgr. 28. gr. (um gagnkröfur tilskuldajafnaðar) og 1. mgr. 130. gr. (um málskostnað); laga nr. 2/1995 umhlutafélög, 154. gr.; laga nr. 75/1997 um samningsveð; laga nr. 50/2000 umlausafjárkaup, einkum 17. gr., 30. gr., 33. gr., 39. gr. og 40. gr.; laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, 1. mgr. 6. gr., 11. gr., 13. gr. og 14. gr.,sbr. 2. gr. sömu laga auk III kafla og VI kafla laganna; laga nr.161/2002 umfjármálafyrirtæki; laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti, en lögin hafi tekiðgildi 1. júlí 2003 en hafi fallið úr gildi 1. nóvember 2007, einkum 4. gr., 5.gr., 6. gr., 9. gr., 13. gr., 14. gr. og 41. gr.; laga nr. 46/2005 umfjárhagslegar tryggingarráðstafanir m.a. 1. og 3. mgr. 3. gr.; laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti, en lögin hafi tekið gildi 1. nóv. 2007, einkum2. gr., 5. gr., 8. gr., 14. gr., 21. gr., 23. gr., 117. gr. a- og b lið 1. tl.1. mgr., sbr. 146. gr. 1. tl. og II kafla og reglugerðar nr. 995/2007 umfjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja sem sett er með stoð í þeimlögum; laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála; laga nr. 125/2008 um heimild tilfjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði; laganr. 142/2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008;laga nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og laganr. 151/2010 um breytingu á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.IV Varnaraðilikveðst krefjast þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að jafnhliðaverði staðfest sú afstaða slitastjórnar varnaraðila að taka kröfur sóknaraðila ekkiá kröfuskrá. Þá hafni varnaraðili öllum málsástæðum sóknaraðila sem röngum ogósönnuðum. Varnaraðili hafni því meðal annars að skilyrði laga nr. 21/1991, þ.ám. 109. gr., 110. gr., 118. gr. og 121. gr., sbr. 120. gr., laganna, séuuppfyllt. Þá sé tilvísun sóknaraðila til 76. gr. laga nr. 21/1991 einnigsérstaklega mótmælt sem tilhæfulausri og í öllu falli vanreifaðri. Ímálinu krefjist sóknaraðili viðurkenningar og greiðslu á tveimur kröfum, sbr.stafliði A-C og D í kröfugerð hans, þ.á m. dráttarvaxta og vaxtavaxta, sem hannhafi lýst við slitameðferð varnaraðila með kröfulýsingum 11. september 2012 og1. október 2013. Fyrir kröfum sínum færi sóknaraðili fram fjölmargarmálsástæður, sem varnaraðili hafni öllum sem röngum og ósönnuðum. Fyrri krafasóknaraðila, sbr. stafliðir A-C, virðist á því byggð að „úttektir“ varnaraðilaaf bankareikningum sóknaraðila, þ.e. fullnustuaðgerðir varnaraðila 5. og 29.júní 2012, hafi verið ólöglegar eða óheimilar og að með þeim hafi stofnastskaðabótaábyrgð varnaraðila eða endurgreiðslukrafa sóknaraðila. Hafivarnaraðili ekki átt neina kröfu á hendur sóknaraðila þegar „úttektirnar“ hafifarið fram og hafi inneignir á bankareikningum sóknaraðila því verið „alfarið íeigu sóknaraðila án nokkurra veðbanda“. Í þessu sambandi virðist meðal annars áþví byggt af hálfu sóknaraðila: að lánssamningur aðila sé ógildur,ógildanlegur, ólögmætur eða uppgreiddur, meðal annars með skuldajöfnuði;framsal lánssamningsins hafi verið ólögmætt; USD skuldabréfakrafan, þ.e.hagsmunaeign sóknaraðila í altækum skuldabréfum, veiti honum skuldajafnaðarréttgagnvart varnaraðila; og að sala varnaraðila á sömu hagsmunaeign tilsóknaraðila hafi verið haldin tilteknum annmörkum. Síðari krafa sóknaraðila,sbr. stafliður D, virðist svo á því byggð að sóknaraðili hafi ofgreitt tilteknafjárhæð til varnaraðila með skuldajöfnuði 9. október 2008, auk þess semsóknaraðili virðist telja sig eiga skaðabótakröfur á hendur varnaraðila vegna„markaðsmisnotkunar – Al-Thani“ og vegna „úttektar innherja af Kaupthing LiquidityFund EUR“. Þesssé að gæta, hvað sem öðru líði, að sá meginannmarki sé á kröfugerð sóknaraðilafyrir dómi, og þar með málatilbúnaði hans, að þess sé ekki krafist að kröfurhans njóti tiltekinnar stöðu í réttindaröð við slit varnaraðila, svo sem lögáskilji. Þegar af þessum ástæðum geti kröfur sóknaraðila aldrei talist njótahærri rétthæðar en sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.Telji varnaraðili einnig að framangreindir annamarkar eigi einir og sér aðleiða til þess að kröfunum verði hafnað. Þá var og ítrekuð við munnleganmálflutning sú afstaða varnaraðila sem hann áður hafði fengið bókað um íþingbók að breyting sóknaraðila á kröfugerð sinni frá því sem greint hafi ígreinargerð hans verði að teljast of seint fram komin og geti ekki bætt úr þeimágalla sem að framan er lýst. Umræddurágalli á kröfugerð sóknaraðila fyrir dómi, og þar með málatilbúnaði hans,hljóti að varða frávísun eða höfnun krafnanna í heild sinni, af þeirri ástæðuað ágallinn feli í sér að skilyrði laga nr. 21/1991, þ.á m. og sérstaklega 118.gr. laganna, séu þegar af þeirri ástæðu ekki uppfyllt þar sem þess sé ekkikrafist að kröfurnar njóti rétthæðar samkvæmt 109. gr. eða 110. gr. laganna, ogönnur skilyrði 118. gr. ekki uppfyllt. Þá sé síðari krafan, sbr. stafliður D íkröfugerð sóknaraðila, og að hluta til sú fyrri, sbr. stafliður A-C, haldinþeim annmarka að höfð sé uppi bein greiðslukrafa. Fyrir slíkri kröfulýsingu ogeftirfarandi kröfugerð fyrir dómi bresti heimild og verði því þegar af þeirriástæðu að vísa þeim kröfum frá dómi sem séu þessum annmarka háðar eða hafnaþeim. Þá sé ljóst, að yrði engu að síður litið svo á að sóknaraðili krefðistþess meðal annars að kröfur hans í málinu nytu stöðu í réttindaröð samkvæmt109. gr. laga nr. 21/1991, þá skorti að uppfyllt sé það grunnskilyrði aðfjármunir þeir sem sóknaraðili krefjist, þ.á m. vegna fullnusturáðstafanavarnaraðila, séu sérgreindir í vörslum varnaraðila og kröfur reistar á nefndulagaákvæði því haldlausar þegar af þeirri ástæðu. Jafnframtsé ljóst að mati varnaraðila að fyrri krafa sóknaraðila, sem tengist atriðumundir slitameðferð, sé því marki brennd að henni sé ekki lýst án „ástæðulausratafa“ í skilningi 118. gr. laga nr. 21/1991, svo sem lög bjóði. Sé í þessusambandi vísað til þess að meira en tveir mánuðir hafi liðið frá því aðfullnusturáðstafanir varnaraðila, sem fyrri krafa sóknaraðila byggi að ölluleyti á, hafi átt sér stað 5. og 29. júní 2012 og þar til sóknaraðili hafi lýstkröfu vegna þeirra við slitameðferð varnaraðila, með kröfulýsingu 11. september2012. Hafi varnaraðila verið kunnugt um fullnusturáðstafanirnar eigi síðar en26. júlí 2012, eins og gögn málsins sýni. Raunar séu aðrar kröfur sóknaraðila ímálinu sama marki brenndar og verði ekki annað ráðið en að sóknaraðila hafi veriðí lófa lagið að lýsa þeim á fyrri stigum. Því bresti jafnframt skilyrði 118.gr. laga nr. 21/1991 að því er þær kröfur varði. Sáágalli sé einnig á málatilbúnaði sóknaraðila að afstaða varnaraðila til hlutakrafna sóknaraðila teljist endanleg í skilningi 121. gr., sbr. 3. mgr. 120.gr., laga nr. 21/1991. Við munnlegan málflutning féll varnaraðili frámálsástæðu sinni um að afstaða hans til kröfulýsingar sóknaraðila 11. september2012 teldist endanleg við slitameðferðina og vísaði einkum til þess að eins ogatvikum hafi verið háttað í samskiptum aðila teldi hann ekki rétt að haldamálsástæðu þessari til streitu. Tilviðbótar telji varnaraðili þann ágalla vera á málatilbúnaði sóknaraðila aðmeginuppistaða fyrri kröfunnar og a.m.k. hluti síðari kröfunnar (vegna„ofgreiðslu“ lánssamningsins), sé USD skuldabréfakrafan og ætlaðurskuldajafnaðarréttur sóknaraðila samkvæmt henni, þ.e. málatilbúnaðursóknaraðila sé meðal annars reistur á þessari grunnforsendu. Varnaraðili teljiað sóknaraðila sé ekki fært að byggja á og bera fyrir sig málsástæður er lútiað USD skuldabréfakröfunni og ætluðum skuldajafnaðarrétti samkvæmt henni í máliþessu, enda afstaða varnaraðila til kröfunnar endanleg við slitameðferðvarnaraðila. Einu gildi í þessu tilliti þótt sóknaraðili kjósi að lýsa kröfunniaftur, eða nota kröfuna til að byggja undir aðrar ætlaðar kröfur, með þeimhætti sem gert sé. Að mati varnaraðila sé sóknaraðila, hér sem fyrr, þannigófært að „endurvekja“ kröfu sem hafi verið endanlega hafnað í skilningilaganna, þ.á m. með því að klæða hana í annan búning. Skorti því á að uppfylltséu lagaskilyrði 118. gr. laga nr. 21/1991, enda í reynd höfð uppi krafa vegnafullnusturáðstafana varnaraðila undir slitameðferð hans á grundvelli kröfu,þ.e. skuldajafnaðarkröfu, sem þegar hafi verið hafnað. Geti 3. tl. 118. gr.laga nr. 21/1991 um heimild til að hafa uppi skuldajafnaðarkröfu engu breytt íþessu sambandi enda skuldajafnaðarkröfunni þegar verið lýst og henni endanlegahafnað sem fyrr greini. Þásé sá augljósi ágalli á síðari kröfunni, sem lúti að „markaðsmisnotkun –Al-Thani“ og „úttekt innherja af Kaupthing Liquidity Fund EUR“, svo og ætlaðri„ofgreiðslu“ lánssamningsins, að henni sé lýst eftir lok kröfulýsingarfrests ánþess hins vegar að kröfurnar tengist ráðstöfunum undir slitameðferð varnaraðilaeða fái að öðru leyti stoð í 118. gr. laga nr. 21/1991, svo sem að þær hafifyrst orðið til eftir upphaf slitameðferðar, og sé raunar engum málsástæðumteflt fram til réttlætingar öðru. Beri því að vísa þeim frá dómi eða hafna þeimella þegar af framangreindum ástæðum. Hér sé og til þess að líta að stofndagurendurgreiðslukröfu teljist almennt vera sá dagur sem ætluð ofgreiðsla hafi áttsér stað og stofndagur skaðabótakröfu miðist að jafnaði við hinn ætlaðabótaskylda atburð, þótt frá því geti verið undantekningar. Varnaraðilibendi jafnframt á að sóknaraðili tefli fram í greinargerð sinni fjölmörgummálsástæðum sem ekki sé fótur fyrir í kröfulýsingum hans, hvorki frá 11.september 2012 né 1. október 2013. Sé því sérstaklega andmælt að sóknaraðiligeti reist kröfur sínar á málsástæðum sem enga stoð fá í kröfulýsingum hans.Standi engin lagaheimild til slíks enda liggi samþykki varnaraðila ekki fyrir. Aðþví marki sem kröfunum sé ekki vísað frá, eða hafnað, þegar af framangreindum ástæðum,þá sé ljóst af málatilbúnaði sóknaraðila, sem gæti þó verið um margt skýrari,að hann telji sig ekki standa í neinni skuld við varnaraðila. Varnaraðili teljihins vegar að sóknaraðili standi í skuld við sig samkvæmt lánssamningi aðila oghafi varnaraðili höfðað mál á hendur sóknaraðila af því tilefni. Varnaraðilitelji nánar tiltekið að skuldbindingar þær sem sóknaraðili hafi stofnað til viðvarnaraðila á grundvelli lánssamnings feli í sér gild lán í erlendum myntum. Aðsama skapi hafi sóknaraðila brostið heimild til skuldajafnaðar með áðurnefndriUSD skuldabréfakröfu. Hafi því verið full heimild til áðurgreindrafullnusturáðstafana varnaraðila og ljóst að sóknaraðili hafi verið, og sé enn,í skuld við varnaraðila. Þá fái aðrar málsástæður sóknaraðila engu um þettabreytt. Bresti því að skilyrði laga nr. 21/1991, þ.á m. 118. gr., 109. gr. og110. gr. laganna, geti talist uppfyllt, hvernig sem á málið sé horft, að því ervarði fyrri kröfu sóknaraðila vegna téðra fullnusturáðstafana og þann þátt síðarikröfu sóknaraðila sem varði ætlaða „ofgreiðslu“ lánssamningsins. Þá brestijafnframt öll lagaskilyrði fyrir þeim þætti síðari kröfunnar sem lúti að„markaðsmisnotkun – Al-Thani“ og „úttektar innherja af Kaupthing Liquidity FundEUR“. Eins séu allar vaxtakröfur í málinu án lagastoðar. Varnaraðilikveðst telja skuldbindingar sóknaraðila samkvæmt samningi aðila frá 16. apríl2007 gild lán í erlendum gjaldmiðlum, og sé öllum málsástæðum sóknaraðila íaðra veru alfarið hafnað. Sé þessi forsenda málatilbúnaðar sóknaraðila því ekkiuppfyllt. Samkvæmtefni samningsins, sem borið hafi heitið „LÁNSSAMNINGUR Í ERLENDUM MYNTUM“, hafiupphaflega verið ráðgert að lánið, sem verið hafi „ádráttarlán“, væri íerlendum myntum, þ.e. að „jafnvirði íslenskar krónur 1.000.000.000“ í USD, CHFog JPY eftir ákveðinni hlutfallslegri skiptingu, sbr. gr. 2.1 samningsins, enlánsheimildin hafi síðar verið hækkuð í jafnvirði 1.500.000.000 króna í sömuerlendu myntum og eftir sömu hlutföllum. Skyldi lánið koma til útborgunar eftirþörfum lántaka samkvæmt því sem nánar greini í gr. 2.2 samningsins, þ.á m.samkvæmt svokölluðum útborgunarbeiðnum. Eins hafi verið ráðgert, sbr. gr. 2.3samningsins, að lánsfjárhæðirnar yrðu greiddar inn á gjaldeyrisreikningalántaka í sömu myntum, en eins og fram komi í greinargerð sóknaraðila hafi hannsótt um gjaldeyrisreikninga hjá varnaraðila 22. apríl 2007. Svo hafi einnigfarið í raun, sbr. útborgunarbeiðnir, kvittanir og yfirlit yfir færslur ágjaldeyrisreikningum sem liggi fyrir í málinu. Þá hafi sóknaraðili skuldbundiðsig til að endurgreiða lánið, þ.e. ádrættina, í þeim erlendu myntum sem þaðhafi samanstaðið af, sbr. gr. 2.7 lánssamningsins. Einnig komi fram í gr. 2.5að lánveitanda, þ.e. varnaraðila, sé heimilt að skuldfæra gjaldeyrisreikningalántaka, þ.e. sóknaraðila, fyrir greiðslum afborgana og vaxta. Líkt og ráðamegi af gögnum málsins hafi samningsbundnar greiðslur sóknaraðila farið fram íþeim myntum sem lánið, þ.e. einstakir ádrættir, hafi samanstaðið af. Umgreiðsluflæði lánsins, þ.e. út- og innborganir, fram að samningsbundnumgjalddaga 15. apríl 2010 vísist til yfirlits yfir færslur ágjaldeyrisreikningum sóknaraðila, en af því yfirliti megi sjá að útborganir ogsamningsbundnar greiðslur hafi að sönnu farið fram í USD, CHF og JPY í samræmi viðákvæði samningsins, að undanskilinni innborgun sóknaraðila 15. apríl 2009. Ásamninga, sem hafi um ýmislegt verið sambærilegir, þó ekki væri um ádráttarlánað ræða, hafi meðal annars reynt í dómum Hæstaréttar 9. júní 2011 í máli nr.155/2011, 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 og 1. nóvember 2012 í máli nr.66/2012, en í þeim öllum hafi nánar tiltekið verið deilt um samninga um lán,sem tilgreind hafi verið sem jafnvirði tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónumí tilteknum erlendum gjaldmiðlum, og hafi þess þá einnig verið getið hverthlutfall hvers erlends gjaldmiðils ætti að vera af fjárhæð lánsins, líkt og hérhátti einnig til. Í þessum tilvikum hafi verið litið svo á að orðalag ísamningi um skuldbindingu í þessari mynd dygði ekki eitt og sér til að komastað niðurstöðu, heldur yrði jafnframt í því sambandi að líta einkum til þesshvernig aðilar samnings hafi í raun efnt hann hvor fyrir sitt leyti. Að þvígættu hafi í fyrstnefnda dóminum verið litið svo á að samningur hafi í reyndverið um lán í íslenskum krónum, sem bundið væri ólögmætu ákvæði umgengistryggingu, en í hinum dómunum tveimur að samningar hafi verið um lán íerlendum gjaldmiðlum, sem væru skuldbindandi fyrir lántaka. Að þessu gættutelji varnaraðili sýnt að um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum hafi verið aðræða, enda skuldbindingin, þ.e. heildarumfang hennar, tilgreind sem jafnvirðitiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum í tilteknum erlendum gjaldmiðlum, þesseinnig getið hvert hlutfall hvers erlends gjaldmiðils eigi að vera, og efndir aðalskyldnalánveitanda hafi farið fram í hinum umsömdu erlendu gjaldmiðlum. Hið sama sé aðsegja um samningsbundnar greiðslur lántaka. Önnur ákvæði samningsins, svo semtilgreining lánsins á forsíðu, vextir o.fl., hnígi í sömu átt, en viðskýringuna beri jafnframt að hafa í huga meginreglu um frelsi manna til aðbindast skuldbindingum við aðra þannig að samningar teljist gildir nema sýnt séfram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum.Útborgunarbeiðnir þær, sem liggi fyrir í málinu, sbr. og gr. 2.2 samningsins,vísi jafnframt skýrlega til meginmáls samningsins, þ.á m. gr. 2.1, og séu því ífullu samræmi við inntak og eðli hans. Með vísan til meðal annars dómsHæstaréttar 25. október 2012 í máli nr. 19/2012 geti heldur engu skipt þótt heildarumfangviðskiptanna hafi verið afmarkað í samningnum með tilgreiningu á jafngildifjárhæðar í íslenskum krónum, enda með samningnum settur rammi um lánsviðskiptimálsaðila, meðal annars með ákvæðum um útborgun hugsanlegs láns(ádrátta),endurgreiðslu þess, vexti af því og tryggingar fyrir efndum sóknaraðila, ef tilþess kæmi að sóknaraðili léti reyna á rétt sinn til að taka lán(ádrætti) ágrundvelli samningsins, líkt og hann hafi síðan gert. Tilviðbótar við framangreint skuli og bent á að í ársreikningum sóknaraðila fyrirárin 2007 – 2011 virðist umræddar skuldbindingar vera sérstaklega tilgreindar íhinum erlendu myntum, þ.e. CHF, JPY og USD, og sé málatilbúnaði í aðra veruandmælt. Þess sé loks að geta að sóknaraðili hafi raunar í verki fallist á gildilánssamningsins með innborgun sinni á skuld sína samkvæmt honum þann 15. apríl2009 og þar með viðurkennt tilvist skuldar sinnar gagnvart varnaraðila. Séallur málatilbúnaður sóknaraðila er gangi í gagnstæða veru því í reyndhaldlaus. Varnaraðilikveðst jafnframt byggja á því að sóknaraðila hafi skort heimildir tilskuldajafnaðar samkvæmt USD skuldabréfakröfunni, meðal annars þar semgagnkvæmnisskilyrði skuldajafnaðar, sbr. einnig 100. gr. laga nr. 21/1991 semsé óundanþæg, teljist ekki fullnægt. Sé öllum málsástæðum sóknaraðila ígagnstæða veru, og málsástæðum af viðlíkum meiði, hafnað. Óháð því sem á eftirgreini telji varnaraðili raunar að sóknaraðila sé ekki fært að byggja á og berafyrir sig málsástæður er lúti að USD skuldabréfakröfunni og ætluðumskuldajafnaðarrétti samkvæmt henni í máli þessu því eins og áður hafi komiðfram teljist afstaða slitastjórnar varnaraðila til kröfunnar endanleg viðslitameðferðina. Varnaraðilikveðst telja að „hagsmunaeign“ / „beneficial ownership (interest)“ sóknaraðilaí „Series C Senior Floating Rate Note“ skapi engan kröfurétt á hendurvarnaraðila. Gagnkvæmnisskilyrði skuldajafnaðar, sem sé ófrávíkjanlegt skilyrðiskuldajafnaðar samkvæmt reglum íslensks réttar, teljist því ekki uppfyllt.Nánar tiltekið byggi varnaraðili á því að engu kröfuréttar- / skuldarsambandisé til að dreifa á milli varnaraðila og þeirra sem eigi „hagsmunaeign“ /„beneficial ownership (interest)“ í útgáfunni. Samkvæmt skýru orðalagi „SeriesC Senior Floating Rate Note“ skuldaviðurkenningarinnar hafi varnaraðilieingöngu undirgengist fjárskuldbindingu gagnvart Cede&Co og því aldreigagnvart sóknaraðila eða öðrum í sömu stöðu. Varnaraðilivísi í þessu samhengi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 398/2011 þar sem leysthafi verið úr því hvort Eyrir ætti kröfuréttindi á hendur Kaupþingi ágrundvelli sams konar hagsmunaeignar í framangreindri skuldabréfaútgáfu. Aðteknu tilliti til forsendna og niðurstöðu dómsins, sem varnaraðili telji aðhafi ótvírætt fordæmisgildi fyrir mál þetta, leiki enginn vafi á því að mativarnaraðila að sóknaraðili hafi eingöngu átt „hagsmunaeign“ / „beneficialownership (interest)“ í „Series C Senior Floating Rate Note“skuldaviðurkenningunni, en hafi hins vegar ekki öðlast neinn kröfurétt á hendurvarnaraðila á grundvelli hennar. Þegar af framangreindum ástæðum verði að hafnarétti sóknaraðila til skuldajafnaðar með USD skuldabréfakröfunni. Nánartiltekið, og til samræmis við málatilbúnað varnaraðila í téðu máli, hafi veriðtalið að engu kröfuréttarsambandi væri til að dreifa á milli Kaupþings og Eyrissem endanlegs fjárfestis. Þvert á móti væri eingöngu kröfuréttarsambandi til aðdreifa á milli Kaupþings og Cede&Co. Kröfuréttarsamböndum væri þannigeinungis til að dreifa á milli aðila innan hins óbeina vörslukerfis, en ekki ámilli endanlegs fjárfestis og útgefanda, sbr. einnig gr. 8-102 (mgr. 7 og 14)og 8 – 503(b) í „New York Uniform Commercial Code“ varðandi „securityentitlement“ (þ.e. „beneficial ownership“), sbr. einnig gr. 8-505, sbr. einnigdskj. nr. 41 þar sem finna megi lýsingu á fyrirbærinu „hagsmunaeign“ /„beneficial ownership (interest)“ undir „U.S. medium-term note programme“ ogtilvísun til þessara réttarreglna, auk reglnanna sjálfra. Sóknaraðili, og þeirsem síðar leiði rétt sinn frá honum, eigi þannig eingöngu kröfu á hendur þeimaðila sem haldi utan um hlutdeild þeirra í skuldaviðurkenningunni, sem sé ekkivarnaraðili, en rétt sé að ítreka að allir skilmálar sem um útgáfuna hafi giltlúti New York lögum. Sama niðurstaða leiði af nefndum skilmálum samkvæmt íslenskumlögum. Þásé einnig til þess að líta að í dómi Hæstaréttar í máli nr. 562/2013, semvarðað hafi útgáfu af sama meiði, hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu aðsóknaraðila þess máls hafi brostið „fyrir sitt leyti heimild til að hafa uppikröfu við slit varnaraðila á grundvelli skuldabréfs þess sem um ræðir í málinu,sbr. dóm Hæstaréttar 12. október 2011 í máli nr. 398/2011“, en af því hafileitt „að hann [hafi] heldur ekki [getað] teflt fram til skuldajafnaðar kröfu áþeim sama grundvelli, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991“, sbr. og nánarefni dómsins. Þágeti jafnframt einu gilt þótt krafan hafi verið höfð uppi fyrir upphafformlegrar slitameðferðar, sbr. síðari umfjöllun, auk þess sem skipanskilanefndar yfir varnaraðila og sú ráðagerð sem mælt hafi verið fyrir um ílögum nr. 125/2008 hafi í réttarframkvæmd verið lögð að jöfnu við upphafslitameðferðar. Varnaraðilivísi jafnframt til þess að einu gildi m.t.t. skuldajafnaðarréttar sóknaraðilahver tilhögun og aðdragandi viðskiptanna hafi verið á sínum tíma. Af skilmálumútgáfunnar leiði einfaldlega að eini kröfuhafinn gagnvart varnaraðila séCede&Co. Í tilvísuðu hæstaréttarmáli nr. 398/2011 hafi háttað þannig til aðEyrir hafi keypt „hagsmunaeign“ / „beneficial ownership (interest)“ fyrir tilstilliKaupþings sjálfs, en Kaupþing sjálft hafi átt „hagsmunaeign“ / „beneficialownership (interest)“ í útgáfunni. Hafi það réttilega einu gilt með tilliti tilúrslita sakarefnisins. Hafi sóknaraðili því talið sig vera að stofna til beinskröfuréttarsambands gagnvart varnaraðila, þegar hann hafi keypt þau skuldabréfsem ætluð gagnkrafa sé sprottin af, geti slíkt ekki að lögum skapað honumkröfuréttindi gagnvart varnaraðila á grundvelli „Series C Senior Floating RateNote“, þ.e. þeirrar útgáfu sem viðskiptin hafi lotið að, enda væri slíkniðurstaða ósamþýðanleg betri rétti þriðja manns, þ.e. Cede&Co. Sóknaraðilihafi meðal annars byggt á því að „úttektir“ af handveðsettum bankareikningumsóknaraðila, þ.e. fullnustuaðgerðir varnaraðila þann 5. og 29. júní 2012, hafiverið ólöglegar, ólögmætar eða framkvæmdar án heimildar, eða að þær hafi valdiðsóknaraðila fjártjóni sem varnaraðili beri ábyrgð á eða skapi honumendurgreiðslukröfu úr hendi varnaraðila. Þessu sé hafnað sem röngu og ósönnuðu,og byggi varnaraðili þvert á móti á því að fullnustuaðgerðir hans hafi veriðframkvæmdar samkvæmt skýrum heimildum lánssamnings aðila og þeirrahandveðsyfirlýsinga sem sóknaraðili hafi gengist undir, og í samræmi viðalmennar reglur. Í þessu sambandi skuli og ítrekað að forsendur málatilbúnaðarsóknaraðilar um að skuldbindingar þær, sem hann hafi undirgengist á grundvellilánssamningsins, hafi verið að fullu greiddar standist ekki skoðun, meðalannars þar sem um gildar skuldbindingar hafi verið að ræða í erlendum gjaldmiðlumog heimild hafi brostið til skuldajafnaðar á grundvelli USDskuldabréfakröfunnar. Varnaraðilahafi verið settar tryggingar fyrir greiðslu skuldar sóknaraðila samkvæmtlánssamningi aðila í formi handveðsyfirlýsinga sem liggi fyrir í málinu ogsóknaraðili fjalli sjálfur um í greinargerð sinni. Svo sem nánar megi ráða afþeim skjölum hafi varnaraðili, „verði vanskil á einhverri þeirri kröfu semveðandlagið [eigi] að tryggja“, skýra heimild til að „nota andvirðiveðandlagsins, í heild eða að hluta, til fullnustu þeirra krafna, semveðandlagið [eigi] að tryggja, enda hafi veðhafi áður skorað á veðsala aðgreiða vanskilin og gefið honum frest til þess, sem [skuli] eigi vera skemmrien 15 dagar“. Þá hafi varnaraðili getað, tæki hann veðandlagið til sín til fullnustuá kröfum sínum samkvæmt framangreindu, valið um hvort hann (1) léti seljaveðandlagið, án nauðungarsölu, á markaðsverði á hverjum þeim verðbréfamarkaðisem hann myndi ákveða; (2) leysti til sín veðandlagið á því markaðsverði semfengist fyrir það á hverjum þeim verðbréfamarkaði sem hann hafi ákveðið eða (3)léti selja veðandlagið nauðungarsölu. Fullnustuaðgerðir varnaraðila hafi fariðfram á grundvelli þessara heimilda og í samræmi við þær, og eigi sér því þannigskýra stoð í samningum aðila og skuldbindingum sóknaraðila gagnvartvarnaraðila, sem og almennum reglum. Ofangreinduöllu til samræmis hafi sóknaraðili staðið, og standi enn, í skuld viðvarnaraðila. Krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila sé nánar tiltekið á þvíbyggð að fyrrgreindur samningur aðila sé um gild lán í erlendum gjaldmiðlum,sem beri einnig Libor-vexti til samræmis við efni samningsins fram aðsamningsbundnum gjalddaga. Vísist hér um nánari stöðu skuldarinnar, ogútreikningsforsendur til útreikninga endurskoðunarfyrirtækisins PWC á stöðulánsins á gjalddaga, sem og nákvæma útlistun á greiðsluflæði lánsins sem liggifyrir í málinu. Svo sem í því skjali nánar greini hafi staða lánsins ágjalddaga 15. apríl 2010 verið CHF 8.665.533,30, JPY 290.145.519,49 og USD2.168.366,54. Við útreikning á stöðu lánsins á gjalddaga hafi verið tekiðtillit til innborgana varnaraðila á tímabilinu 17. janúar 2008 til 17. apríl2008 og þann 15. apríl 2009, sem og skuldajafnaðar við EUR skuldabréfakröfursóknaraðila. Réttaráhrif þess skuldajafnaðar miðist við 9. október 2008, semfyrr segi, þ.e. þegar skuldajöfnuði hafi fyrst verið lýst yfir af hálfusóknaraðila. Skuld sóknaraðila í hverjum gjaldmiðli beri síðan dráttarvexti frágjalddaga, 15. apríl 2010, til greiðsludags í samræmi við gr. 3.6, sbr. gr. 3.1,lánssamningsins. Eftir gjalddaga lánsins hafi varnaraðili síðan „gengið að“handveðsettum eignum sóknaraðila í samræmi við heimild í handveðsyfirlýsingumsóknaraðila, sbr. það sem fyrr segi, en tekið sé tillit til þessarafullnusturáðstafana við útreikning á stöðu skuldar sóknaraðila. Varnaraðilikveðst mótmæla þeirri fullyrðingu sóknaraðila í greinargerð að varnaraðila hafiskort heimildir til áðurgreindra fullnusturáðstafana „eins og mál þetta [hafilegið] fyrir“ og/eða að þær hafi falið í sér brot gegn almennum lögum, þ.á m.almennum hegningarlögum nr. 19/1940, eða öðrum réttarheimildum. Þvert á mótieigi fullnusturáðstafanir varnaraðila sér skýra stoð í þeim samningum sem legiðhafi þeim til grundvallar, ásamt því að vera í samræmi við almennar meginreglurveðréttarins, en ítrekað skuli að sóknaraðili hafi verið, og sé enn, í vanefndgagnvart varnaraðila. Krefjist ráðstafanirnar heldur ekki samþykkis sóknaraðilaog feli ekki í sér „ólögmæta sjálftöku“, svo sem hann virðist telja. Fái krafasóknaraðila þannig hvorki stoð í reglum um endurgreiðslu oftekins fjár néskaðabótareglum, svo sem byggt virðist á, auk þess sem á skorti að skilyrðislíkra reglna teljist uppfyllt hvað sem öðru líði og sé það sóknaraðila að sýnafram á annað. Þásé haldlaus sú málsástæða sóknaraðila að Arion banka hf. hafi verið óheimilt aðframselja kröfurétt sinn, og skyld réttindi, þ.á m. tryggingarréttindi, tilvarnaraðila. Fái sú málsástæða hvorki stoð í þeim skjölum sem lögskiptin varði,ákvörðunum Fjármálaeftirlitsins, lögum eða almennum reglum kröfuréttar, aukþess sem skýr framsalsheimild sé í lánssamningnum sjálfum, sem taki jafnframteðli málsins samkvæmt til tryggingarréttinda sem stofnað sé til á grundvellisamningsins, ásamt því að sama niðurstaða leiði af almennum meginreglum og eðlimálsins. Þá leiði tryggingarskjölin sjálf ekki til gagnstæðrar niðurstöðu nemasíður sé. Málatilbúnaði sóknaraðila um að ósannað sé að framsal hafi átt sérstað sé jafnframt andmælt, þ.á m. sem fyrirslætti, sbr. einnig þá málsástæðasóknaraðila að „[e]kkert [sé] áritað á lánssamninginn né handveðssamninga umframsal“. Varnaraðilimótmælti við munnlegan málflutning röksemdum sóknaraðila um að vörslurvarnaraðila á handveðsettum verðmætum hafi rofnað sem of seint fram komnum eneinnig sem röngum og ósönnuðum. Varnaraðilikveðst og mótmæla röksemdum sóknaraðila er lúti að því að lánssamningurinn ogviðaukar við hann og skyldir samningar, þ.á m. tryggingarráðstafanir, hafiverið „ógildir í upphafi eða í öllu falli ógildanlegir með dómsúrskurði í máliþessu“, en sóknaraðili vísi hér, meðal annarra atriða, til ákvæða laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, reglna um rangar ogbrostnar forsendur og laga nr. 33/2003 og nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti.Sé mótmælt öllum staðhæfingum sóknaraðila þessu til stuðnings í greinargerðhans, sbr. t.d. þau ummæli sóknaraðila að hann „hafi verið vélaður til að geralánssamning við [varnaraðila] með þeirri íþyngjandi skyldu að kaupa hlutabréf íbankanum sem æðstu stjórnendur [hafi vitað] eða [hafi mátt] vita að stæði ábrauðfótum [...]“, og fleiri staðhæfingum af svipuðum meiði svo sem ummarkaðsmisnotkun, ranga verðmyndun og brot gegn trúnaðarskyldum. Séustaðhæfingar þessar rangar og ósannaðar. Verði sóknaraðili að færa sönnur fyrirþessum staðhæfingum svo og að sýna fram á að þær geti hróflað við lögmætiumþrættra gerninga. Þá sé enginn fótur fyrir þessum málatilbúnaði íkröfulýsingum sóknaraðila og sóknaraðila því ófært, gegn andmælum varnaraðila,að byggja á honum. Þámótmælir varnaraðili því að kaup sóknaraðila á hlutum í Kaupþingi hf. teljistóskuldbindandi, hvort heldur í heild eða að hluta, og öllum staðhæfingumsóknaraðila þessu til stuðnings, svo sem um „markaðsmisnotkun“, sé andmælt, þ.ám. sem röngum og ósönnuðum, en auk þess reyni ekki, a.m.k. ekki með beinumhætti, á gildi þeirra löggerninga við úrlausn fyrirliggjandi sakarefnis. Þá séenginn fótur fyrir þessum málatilbúnaði í kröfulýsingum sóknaraðila ogsóknaraðila því ófært, gegn andmælum varnaraðila, að byggja á honum. Meðsama hætti mótmæli varnaraðili öllum málsástæðum sóknaraðila til stuðnings þvíað kaup hans á USD skuldabréfakröfunni, þ.e. hagsmunaeign hans, skuli teljastóskuldbindandi fyrir hann, eða skilmálum lögskiptanna skuli breytt, hvortheldur í heild eða að hluta, þ.á m. á grundvelli ógildingarreglnafjármunaréttarins. Sé þannig, meðal annarra atriða, mótmælt öllum fullyrðingumsóknaraðila um blekkingar, sviksamlega háttsemi, óheiðarleika í tengslum viðlögskiptin, að „bankinn [hafi verið] kominn að fótum fram“, að óheiðarlegt séað bera lögskiptin fyrir sig, svo og að sérstaklega hafi verið rætt um að þauveittu sóknaraðila rétt til skuldajafnaðar eða lögskiptin hafi verið sérstakurliður í þeim lögskiptum sem stofnað [hafi verið] til á grundvelli lánssamningsinssé því á annað borð haldið fram af hálfu sóknaraðila. Sé jafnframt ljóst aðhafi verið stofnað til þessara lögskipta, meðal annars gagngert í þeim tilgangiað tryggja sóknaraðila rétt til skuldajöfnunar, svo sem hann virðist jafnvelhalda fram, þá standi slíkt einmitt skuldajöfnuði í vegi samkvæmt skilyrðum100. gr. laga nr. 21/1991 og málatilbúnaður hans um skuldajöfnuð þegar af þeimástæðum jafnframt haldlaus. Eins sé því mótmælt að það sé sjálfstæðógildingarástæða „að selja [sóknaraðila] skuldabréf á þessum tíma“. Þá séenginn fótur fyrir þessum málatilbúnaði í kröfulýsingum sóknaraðila ogsóknaraðila því ófært, gegn andmælum varnaraðila, að byggja á honum. Þáítreki varnaraðili fyrri mótmæli sín við þeim málatilbúnaði sóknaraðila aðskuldbindingar þær, sem sóknaraðili hafi stofnað til á grundvellilánssamningsins, teljist haldnar ólögmætri gengisbindingu, sbr. og fyrriumfjöllun varnaraðila um efni samningsins og lögskipti aðila á grundvelli hans.Bókanir lánanefnda og önnur innanhússgögn, þar sem fjárhæð lánsins sé tilgreindí íslenskum krónum, geti ekki megnað að stýra hvers efnis sjálfarskuldbindingarnar, sem stofnað hafi verið til á grundvelli samningsins, séu, áhvorn veginn sem sé raunar, og svo sem margsinnis hafi komið fram í dómaframkvæmd.Sama eigi við um önnur þau atriði sem sóknaraðili vísi til. Þá sé þvísérstaklega mótmælt að sóknaraðili hafi ekki viljað undirgangast skuldbindingarí erlendum gjaldmiðlum. Því sé jafnframt alveg sérstaklega andmælt aðmillifærsla fjár, í gegnum gjaldeyrisreikninga, teljist til málamynda, ensvipuðum málatilbúnaði hafi raunar þegar verið hafnað í dómaframkvæmd, auk þesssem samningurinn sjálfur geri skýrlega ráð fyrir þessu. Þá sé heldur ekki umneina sniðgöngu að ræða e.þ.u.l. Á sama hátt ráði ekki úrslitum í hvaðatilgangi ráðstafa eigi andvirði lánsfjárins. Sama eigi við um öll önnur þauatriði sem sóknaraðili vísi til, svo sem ætluð viljaafstaða sóknaraðila ogætlaður umboðsskortur, en málatilbúnaður sóknaraðila þar að lútandi fái engastoð í samningnum sjálfum og nema síður sé. Eins sé ljóst, að hafi sóknaraðilaekki verið kynnt efni samningsins, svo sem hann haldi fram og verði að sanna,geti slíkt ekki breytt inntaki skuldbindingarinnar samkvæmt almennum reglumfjármunaréttar, hvað þá með tilliti til stöðu og stærðar sóknaraðila og aðgangiað sérfræðiþekkingu. Þess utan sé samningurinn í eðli sínu gagnkvæmursamningur. Þá mótmæli varnaraðili því að lagaskilyrði ógildingarreglna ogtengdra reglna teljist uppfyllt í þessu samhengi og hafi því raunar þegar veriðhafnað í málum af viðlíka meiði. Þá sé enginn fótur fyrir fjölmörgum þessaramálsástæðna í kröfulýsingum sóknaraðila og sóknaraðila því ófært, gegn andmælumvarnaraðila, að byggja á þeim. Þáítreki varnaraðili þá afstöðu sína að sóknaraðila skorti heimildir tilskuldajafnaðar samkvæmt USD skuldabréfakröfunni, svo sem þegar hafi raunarverið staðfest í dómaframkvæmd sem fyrr greini. Sé um leið andmælt öllum þeimsjónarmiðum sem sóknaraðili tefli fram til stuðnings öndverðri niðurstöðu.Kjarni málsins sé raunar sá að einhliða yfirlýsing sóknaraðila um skuldajöfnuðsamkvæmt USD skuldabréfakröfunni, sem heimild hafi brostið fyrir, hvort heldur9. október 2008 eða á öðrum tímabilum, geti ekki haft þau réttaráhrif semsóknaraðili krefjist og öllum málsástæðum sóknaraðila í aðra veru, þ.á m.reistum á sanngirnissjónarmiðum, sé mótmælt, sbr. og hér sérstaklega dómHæstaréttar í máli nr. 562/2013 og þær forsendur sem hann sé reistur á. Sémálatilbúnaði sóknaraðila um að takmarkanir á rétti til skuldajafnaðar hafiekki verið til staðar á því tímamarki þegar honum hafi verið lýst yfir, heldurfyrst síðar, jafnframt sérstaklega andmælt, og fái hann enga stoð í þeimskjölum og þeim reglum sem um útgáfuna hafi gilt. Geti meðal annars einu giltþótt DBTCA, fyrir hönd Cede&Co, hafi ekki sérstaklega lýst kröfu viðslitameðferð varnaraðila fyrr en síðar, svo sem sóknaraðili virðist jafnveltelja. Þess utan hafi varnaraðili á þeim tímapunkti sem skuldajöfnuði var lýstyfir verið í aðstöðu sem lögð hafi verið að jöfnu við slitameðferð. Sé þvíjafnframt andmælt að reglur um óbeðinn erindisrekstur eða neyðarrétt geti leitttil annarrar niðurstöðu, líkt og sóknaraðili virðist jafnvel telja. Þá sé öllummálatilbúnaði sóknaraðila, sem sé á köflum allóskýr, um einhvers konar „fullnaðargreiðslu“eða „fullnaðaruppgjör“ 10. október 2008 eins mótmælt, en forsenda slíksmálatilbúnaðar hljóti, meðal annarra atriða, að vera sú að heimild hafi staðiðtil skuldajafnaðar samkvæmt USD skuldabréfakröfunni, ásamt því aðskuldbindingarnar sem stofnað hafi verið til á grundvelli lánssamningsins hafiverið í íslenskum krónum, en hvorugu þessara skilyrða teljist fullnægt. Sémálsástæðum um ætlað tómlæti varnaraðila í þessu tilliti jafnframt mótmælt,enda fái þær enga stoð í gögnum málins nema síður sé, auk þess sem lagaskilyrðiskorti til þeirra ráðstafana sem sóknaraðili kveðist hafa óskað eftir, eða lýstyfir, og því þegar af þeim ástæðum haldlaust að bera fyrir sigtómlætisverkanir. Hafi heldur engin skylda staðið til þess að varnaraðili riftiætluðum skuldajöfnuði sóknaraðila líkt og sóknaraðili virðist telja, enda slíktán lagastoðar eins og á hafi staðið og hafi aldrei verið samþykkt afvarnaraðila. Þá skuli ítrekað að afstaða varnaraðila til þessarar kröfusóknaraðila teljist nú þegar endanleg í skilningi laga nr. 21/1991, ogsjónarmiðum sóknaraðila í aðra veru sé mótmælt. Varnaraðili hafi hins vegarfallist á skuldajöfnuð vegna EUR skuldabréfakrafnanna og að réttaráhrif hansmiðist við 9. október 2008, enda þær kröfur annars efnis og eðlis en hinumþrætta USD skuldabréfakrafa. Sé hvers konar málatilbúnaði sóknaraðila um aðUSD skuldabréfakrafan teljist afleiða í skilningi laga jafnframt mótmælt og,jafnvel þótt svo yrði talið, því mótmælt að slíkt geti haft þau réttaráhrif semsóknaraðili virðist telja. Eins sé mótmælt hvers konar málatilbúnaði í þá veru,að víkja eigi til hliðar og/eða breyta inntaki USD skuldabréfakröfunnar, þannigað leitast sé við að tryggja skuldajafnaðarrétt sóknaraðila, enda skortilagaskilyrði til slíkrar ráðstöfunar ásamt því að hún fari þá jafnframt í bágavið ósamrýmanleg réttindi þriðja aðila. Þá sé enginn fótur fyrir fjölmörgumþessara málsástæðna í kröfulýsingum sóknaraðila og honum því ófært, gegnandmælum varnaraðila, að byggja á þeim. Þámótmæli varnaraðili því að ætluð röng flokkun á sóknaraðila sem fagfjárfestishafi einhverja sérstaka þýðingu í málinu, eins og málavöxtum öllum sé háttað.Verði hvorki talið að þau lögskipti sem aðilar hafi stofnað til hafi verið háðþví að sóknaraðili væri fagfjárfestir í skilningi laga, né, hafi svo verið, aðslíkt leiddi til ógildingar lögskipta aðila, í heild eða að hluta, þ.á m. íljósi stærðar sóknaraðila, stöðu hans, viðskiptaumsvifa og aðgangs aðsérfræðiþekkingu. Sé því mótmælt að lögskipti aðila hafi með einhverjum hættibrotið gegn lögum, þ.á m. lögum nr. 108/2007. Þá sé enginn fótur fyrir þessummálatilbúnaði í kröfulýsingum sóknaraðila og sóknaraðila því ófært, gegnandmælum varnaraðila, að byggja á honum. Tilsamræmis við allt fyrrgreint sé málatilbúnaði sóknaraðila um svokallaðarefndabætur og öllum þeim sjónarmiðum sem hann sé reistur á, þ.á m. um „sviknaog/eða gallaða vöru“, jafnframt mótmælt. Sé þannig, meðal annarra atriða, meðöllu mótmælt hvers konar sjónarmiðum sóknaraðila um ætlaða brotalöm við sölu USDskuldabréfakröfunnar, þ.á m. svikum og brotum gegn upplýsingaskyldu, og að hiðselda geti talist haldið göllum í skilningi laga, svo og, hvað sem því líði, aðslíkt geti skapað sóknaraðila skaðabótarétt með þeim hætti sem hann byggi á.Eins sé öllum sjónarmiðum reistum á ógildingarreglum fjármunaréttar hafnað.Hafi sóknaraðila þvert á móti verið í lófa lagið, og sé það til samræmis viðalmennar aðgæslu- og skoðunarkröfur sem gerðar séu til kaupanda samkvæmtgildandi rétti, að kynna sér þá skilmála og þær reglur sem um útgáfuna hafigilt, hvað þá með tilliti til umfangs viðskiptanna, stærðar sóknaraðila ogaðgangs að sérfræðiþekkingu. Sé mótmælt málatilbúnaði sóknaraðila um að engarslíkar skyldur verði lagðar á hans herðar, enda án lagastoðar. Eins sé því mótmælt,þ.á m. sem ósönnuðu, að það hafi verið sérstök ákvörðunarástæða sóknaraðilafyrir kaupunum að inntak útgáfunnar væri annars efnis en raunin sé. Jafnvelþótt svo væri gæti það engu breytt með tilliti til sakarefnisins. Því sé einsmótmælt að hvers konar skjalagerð, þ.á m. skráning umþrættrar útgáfu, teljistmisvísandi o.þ.u.l., svo sem sóknaraðili virðist telja, hvað þá að slíkt getiskapað þau réttaráhrif sem sóknaraðili vilji knýja fram. Sé því jafnframtalfarið hafnað að „[f]erill vaxtagreiðslna af USD skuldabréfum staðfesti aðKaupþing banki hf. [hafi litið] á viðskiptaaðila sinn, sóknaraðila þessa máls,sem raunverulegan eiganda skuldabréfanna og [sanni] um leið heimild sóknaraðilatil að nota þessi bréf til skuldajöfnunar 9. október 2008“. Þessarvaxtagreiðslur hafi aldrei runnið beint frá varnaraðila til sóknaraðila. Þvertá móti hafi það verið svo að greiðslur varnaraðila á grundvelliskuldaviðurkenningarinnar, þ.á m. vaxtagreiðslur, hafi verið inntar af hendi ísamræmi við það sem fram komi hér að framan, þ.e. til DBTCA, f.h. Cede&Co.Þá sé ekki misvísandi þegar rætt sé um „bréf í .... Kaupþingi“, og viðlíktorðalag, enda feli skuldaviðurkenningin það í sér, þótt rétthafar, líkt ogsóknaraðili, eigi ekki beinan kröfurétt á hendur varnaraðila, heldurhagsmunaeign í skuldaviðurkenningunni. Loks sé, hvað sem öllu ofangreindu líði,enginn fótur fyrir ofangreindum málatilbúnaði í kröfulýsingum sóknaraðila ogsóknaraðila því ófært, gegn andmælum varnaraðila, að byggja á honum. Þásé öllum málatilbúnaði sóknaraðila um sönnunarbyrði mótmælt sérstaklega. Varnaraðilikveðst einnig mótmæla sérstaklega kröfugerð sóknaraðila í greinargerð hans ogtelji hana ekki í samræmi við það sem lög bjóði. Fari því raunar fjarri aðmálatilbúnaður sóknaraðila í þessu tilliti fullnægi lágmarks réttarfarskröfum,sbr. 80. gr. laga nr. 91/1991, sem eitt sér leiðir raunar til frávísunar enella þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Í þessu tilliti skuli ogsérstaklega bent á að sá ágalli sé á málatilbúnaði sóknaraðila, a.m.k. hvaðvarði fullnusturáðstafanir varnaraðila, að ekki sé leitast við að afmarka hverttjón hans gæti talist vegna þeirra atvika, sem hver málsástæða hans fyrir sigtaki til, og því ekki fært að finna þar stoð fyrir fjárkröfum, sem næmu lægrifjárhæð. Þannig sé t.d. í engu reifað hvort sóknaraðili ætti fjárkröfu, og þáhverrar fjárhæðar, ef talið væri t.d. að lánssamningurinn væri í íslenskumkrónum en skuldajöfnuður samkvæmt USD skuldabréfakröfunni hafi verið óheimill,eða öfugt. Sé það sóknaraðila að útskýra það. Um kröfugerð sóknaraðila vísistjafnframt til fyrri umfjöllunar. Sóknaraðilihafi meðal annars uppi fjárkröfu, í formi skaðabóta- eða endurgreiðslukröfu,vegna fyrrgreindra fullnusturáðstafana. Svari höfuðstóll krafnanna tilandvirðis þeirra fjárhæða sem leitað hafi verið fullnustu í. Þessi kröfugerð séhins vegar haldlaus enda ljóst, sbr. alla fyrri umfjöllun, að sóknaraðili hafiverið, og sé enn, í skuld við varnaraðila, og varnaraðila jafnframt heimilt aðleita fullnustu í téðum fjármunum. Hér sé jafnframt sá annmarki á málatilbúnaðisóknaraðila að hvorki verði ráðið af honum, né framlögðum skjölum málsins, viðhvaða forsendur, þ.á m. vexti, sé stuðst við útreikninga á uppgreiðsluverðmætilánssamningsins 9. október 2008 og þá miðað við þá forsendu að umskuldbindingar í íslenskum krónum sé að ræða haldnar ólögmætri gengisbindingu.Af útreikningum sóknaraðila verði þó einna helst ráðið að hann líti svo á, sbr.dóm Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, að skuldbindingarnarskuli þá bera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, þ.e. að súvaxtaviðmiðun verði lögð til grundvallar við útreikning kröfunnar. Sé ekkigerður ágreiningur um þá vaxtaviðmiðun úr hendi varnaraðila séuskuldbindingarnar að sönnu í íslenskum krónum, gengistryggðar, auk þess semlagaskilyrði standi að öðru leyti til slíkrar niðurstöðu. Teljist staðalánssamningsins þann 9. október 2008, miðað við þá forsendu, vera 677.406.599krónur, en á gjalddaga 716.022.438 krónur, og beri skuldin samningsbundna dráttarvextifrá þeim degi. Um mótmæli við dráttarvaxtakröfu sóknaraðila sérstaklega vísisttil umfjöllunar hér síðar. Varnaraðilimótmæli sérstaklega fjárkröfu sóknaraðila vegna „ofgreiðslu“ lánssamningsins.Þá mótmælti hann sérstaklega við munnlegan málflutning þeirri hækkun þessakröfuliðar sóknaraðila undir rekstri málsins. Um andmæli varnaraðila vísist tilallrar fyrri umfjöllunar, þ.á m. útreikninga varnaraðila, en sóknaraðiliteljist ekki hafa „ofgreitt“ skuldbindinguna, nema síður sé. Jafnvel þótt svo yrðitalið stæði slíkt kröfurétti sóknaraðila í vegi, enda teljist lagaskilyrðireglna um endurheimt ofgreidds fjár ljóslega ekki uppfyllt, þ.á m. vegnafyrirvaralausrar greiðslu sóknaraðila. Að sama skapi fari því fjarri að hægt séað klæða slíka kröfu í búning skaðabótakröfu auk þess sem engin skilyrðiskaðabótaábyrgðar teljist uppfyllt og sóknaraðila að sýna fram á annað. Þá séþessi krafa hvað sem öðru líði niður fallin vegna vanlýsingar, enda ekkertlagaskilyrða 118. gr. fullnægt að því er hana varði, og sóknaraðila í lófalagið að hafa hana uppi innan kröfulýsingarfrests. Geti krafan heldur aldrei,hvað sem öðru líði, notið hærri stöðu í réttindaröð en samkvæmt 113. gr. laganr. 21/1991, og uppfylli hún t.d. hvorki skilyrði 109. né 110. gr. laga nr. 21/1991.Um andmæli við dráttarvaxtakröfu sérstaklega vísist til umfjöllunar hér síðar. Sóknaraðilihafi eins uppi svokallaða skaðabótakröfu „vegna markaðsmisnotkunar – kaup SheikAl Thani“ í greinargerð sinni. Varnaraðili mótmæli því að öll skilyrði skaðabótaábyrgðarteljist uppfyllt að því er þennan kröfulið varði, ásamt því að kröfur hanshljóti að teljast fyrndar, og sé það jafnframt sóknaraðila að sýna fram á hiðgagnstæða. Sérstaklega sé mótmælt að einhvers konar orsakatengsl séu á milliþeirrar háttsemi, sem sé nú til úrlausnar í hæstaréttarmálinu nr. 145/2014, ogætlaðs tjóns sóknaraðila. Þannig sé með öllu óljóst, og algerlega vanreifað ogósannað, hvernig „tilburðir bankans hafi leitt til þess að [sóknaraðili] [hafitapað] andvirði hlutafjár í Kaupþingi banka hf. að nafnverði kr. 50.000“, þ.ám. þannig að lagt sé til grundvallar verð á markaði 6. október 2008, og ætluðutjóni sóknaraðila í þessu tilliti sérstaklega andmælt. Þá gæti varnaraðilialdrei borið skaðabótaábyrgð, í formi vinnuveitendaábyrgðar, á athöfnumstarfsmanna sinna í þessu tilliti, sé hún refsiverð, enda falli hún þá utanverndarandlags skaðabótareglna. Yrði sóknaraðili þvert á móti að sýna fram á aðvarnaraðili bæri sjálfur að lögum skaðabótaábyrgð. Eins sé ljóst að krafasóknaraðila um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá og með9. október 2008 til greiðsludags sé án nokkurrar lagastoðar, þ.á m.upphafstími, aukinheldur sem vextir eldri en fjögurra ára teljist alltaffyrndir og öðru mótmælt sérstaklega. Eins sé ljóst að kröfur um vexti sem fallitil eftir upphaf slitameðferðar, 22. apríl 2009, njóti aldrei hærri rétthæðaren samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991 og sé fullyrðingum um annað mótmæltsérstaklega. Þá sé ljóst, hvað sem öðru líði, að lagaskilyrði bresti samkvæmt118. gr. laga nr. 91/1991 til að hafa uppi þessa kröfu en sakarefni hennarvarði atvik og aðstæður fyrir upphaf slitameðferðar varnaraðila, og sóknaraðilaí lófa lagið að hafa hana uppi innan kröfulýsingarfrests og í öllu falli löngufyrr en gert hafi verið, og sé málatilbúnaði sóknaraðila í gagnstæða verumótmælt. Teljist þessi krafa því alltaf fallin niður vegna vanlýsingar og þvíjafnframt andmælt að hún rúmist innan fyrri kröfulýsinga. Í öllu falli gæti húnaldrei notið hærri rétthæðar en samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, og uppfyllihún t.d. hvorki skilyrði 109. né 110. gr. laga nr. 21/1991. Að síðustu megibenda á að ekkert liggi fyrir um ætlaða hlutabréfaeign sóknaraðila. Sóknaraðilihafi eins uppi svokallaða skaðabótakröfu „vegna úttekta innherja o.fl. afKaupthing Liquidity Fund EUR“. Varnaraðili mótmæli því að öll skilyrðiskaðabótaábyrgðar teljist uppfyllt að því er þennan kröfulið varði, og sé þaðjafnframt sóknaraðila að sýna fram á hið gagnstæða. Rekstrarfélag umræddssjóðs, sem sóknaraðili kveðist hafa átt hlutdeildarskírteini í, en ekkert liggifyrir um í málinu, hafi verið Rekstrarfélag Kaupþings banka hf., kt.700996-2479, sbr. lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, eðaannar lögaðili en varnaraðili, sbr. og nánar fyrirmæli laga nr. 30/2003.Varnaraðili beri að lögum hvorki ábyrgð á rekstri sjóðsins né umræddsrekstrarfélags. Hvað sem því líði sé því hafnað sem ósönnuðu að „innherjar meðinnherjaupplýsingar um fjárhagsstöðu bankans hafi tekið út lausa peninga úr sjóðnumen skilið eftir slæm skuldabréf í sjóðnum sem leitt hafi til verðfalls hans“,svo sem sóknaraðili virðist halda fram, og í öllu falli sé vanreifað hvort, ogþá hvernig, slíkt hafi bakað varnaraðila skaðabótaábyrgð. Þá sé tjónsóknaraðila, sem hann kveði vera 250.000.000 krónur, vanreifað með öllu ogbresti því einnig það grunnskilyrði skaðabótaábyrgðar. Þá gæti varnaraðilialdrei borið skaðabótaábyrgð, í formi vinnuveitendaábyrgðar, á háttsemistarfsmanna sinna, sé hún refsiverð svo sem sóknaraðili virðist halda fram,enda falli hún þá utan verndarandlags skaðabótareglna. Yrði sóknaraðili þvert ámóti að sýna fram á að varnaraðili bæri sjálfur að lögum skaðabótaábyrgð. Einssé ljóst að krafa sóknaraðila um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá og með 9. október 2008 til greiðsludags sé án nokkurrar lagastoðar,þ.á m. um upphafstíma, aukinheldur sem vextir eldri en fjögurra ára teljistalltaf fyrndir og sé fullyrðingum um annað mótmælt sérstaklega. Eins sé ljóstað kröfur um vexti sem falli til eftir upphaf slitameðferðar, 22. apríl 2009,njóti aldrei hærri rétthæðar en samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991 og séfullyrðingum um annað mótmælt sérstaklega. Hér sé jafnframt ljóst, hvað semöðru líði, að lagaskilyrði bresti samkvæmt 118. gr. laga nr. 91/1991 til aðhafa uppi þessa kröfu en sakarefni hennar varði atvik og aðstæður fyrir upphafslitameðferðar varnaraðila, eftir því sem best verði séð, og sóknaraðila í lófalagið að hafa uppi kröfugerð sína mun fyrr, sbr. einnig fyrri umfjöllun.Teljist þessi krafa því alltaf fallin niður vegna vanlýsingar og því jafnframtandmælt að hún rúmist innan kröfulýsinga sóknaraðila frá desember 2009 eðaseptember 2012. Í öllu falli gæti hún, þ.e. höfuðstóll hennar, aldrei notiðhærri rétthæðar en samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, og uppfylli hún t.d.hvorki skilyrði 109. né 110. gr. laga nr. 21/1991. Varnaraðilimótmæli jafnframt dráttarvaxtakröfum sóknaraðila vegna téðrafullnusturáðstafana og ætlaðrar „ofgreiðslu“ lánssamningsins. Dráttarvaxtakrafasóknaraðila vegna umþrættra fullnusturáðstafana eigi sér enga stoð, hvorki umgrundvöll né upphafstíma, og sé henni sérstaklega mótmælt, ásamt því að krafansé með öllu vanreifuð. Eigi framangreint bæði við um aðal-, vara- ogþrautavarakröfur sóknaraðila, sbr. stafliði A-C í greinargerð hans, en varðandistaflið C sérstaklega þá standi engin heimild til að dómstólar ákvarðidráttarvexti. Þá sé nýjum kröfum um dráttarvexti, sbr. stafliði B og C,sérstaklega andmælt sem of seint fram komnum en þær hafi ekki verið hafðar uppií kröfulýsingu sóknaraðila frá 11. september 2012, svo sem nauðsyn hafi staðiðtil, og engin heimild sé til að bæta úr slíkum annmarka með„viðaukakröfulýsingu“. Kröfur um vexti eldri en fjögurra ára teljist einsalltaf fyrndar, hvað sem öðru líði, og eins sé ljóst að kröfur um vexti semfalli til eftir upphaf slitameðferðar, 22. apríl 2009, njóti aldrei hærrirétthæðar en samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991 og sé fullyrðingum um annaðmótmælt sérstaklega. Kröfum sóknaraðila um vaxtavexti sé eins sérstaklegaandmælt með sömu rökum og hér á undan, þ.á m. sem of seint fram komnum,fyrndum, ásamt því að þær geti aldrei notið hærri stöðu í réttindaröð ensamkvæmt 114 gr. laga nr. 21/1991. Dráttarvaxtakrafa sóknaraðila vegna ætlaðrar„ofgreiðslu“ eigi sér heldur enga stoð, hvorki um grundvöll né upphafstíma, ogsé henni sérstaklega mótmælt, ásamt því að krafan sé jafnframt með ölluvanreifuð. Þá sé hún jafnframt of seint fram komin, fyrnd og geti aldrei, hvaðsem öðru líði, notið hærri stöðu í réttindaröð en samkvæmt 114. gr. laga nr.91/1991. Umlagarök kveðst varnaraðili meðal annars vísa til meginreglna fjármunaréttar,þ.á m. kröfu- og samningaréttar, svo og meginreglna veðréttar. Þá vísist tilákvæða laga New York ríkis eftir því sem við eigi. Varnaraðili vísi jafnframttil meginreglna einkamálaréttarfars og gjaldþrotaskiptaréttar, sbr. einnig lögnr. 91/1991 um meðferð einkamála og lög nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, o.fl.Um málskostnaðarkröfu sína vísi varnaraðili til laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, sbr. einkum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laganna.V Varnaraðilimáls þessa var fjármálafyrirtæki og sætti slitameðferð. Sóknaraðili lýsti þeimkröfum sem um er fjallað í málinu fyrir slitastjórn sem hafnaði því að setjakröfurnar á kröfuskrá. Eftir að aðilar höfðu árangurslaust reynt að jafnaágreining sinn var málinu vísað til meðferðar fyrir héraðsdómi með bréfislitastjórnar og er ágreiningsefni sagt vera hvort og að hvaða marki beri aðviðurkenna kröfur sóknaraðila, sem borist hafi 11. september 2012 og 1. október2013 við slitameðferð varnaraðila. Fyrir liggur að slitameðferð varnaraðila erlokið með nauðasamningi en óumdeilt er að ljúka beri máli þessu í samræmi viðreglur 5. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Varnaraðilibyggir á að ágallar séu á kröfugerð sóknaraðila sem leiða eigi til þess aðkröfum hans verði hafnað. Fallist er á með varnaraðila að lög standi til þessað við slitameðferð skuli krefjast viðurkenningar á tiltekinni fjárhæð kröfu ogjafnframt krefjast tiltekinnar stöðu kröfunnar í réttindaröð. Sé hinu síðaraatriði áfátt stendur dómvenja til þess að litið sé svo á að slíkri kröfu verðiekki skipað framar í réttindaröð en sem almennri kröfu. Meðhliðsjón af framangreindu er það mat dómsins að síðari hluti kröfu sóknaraðilaundir staflið A sem kveður á um að varnaraðili verði dæmdur til greiðslutiltekinnar fjárhæðar ásamt vöxtum samræmist ekki reglum sem leiddar verða aflögum nr. 21/1991 um framsetningu krafna í ágreiningsmáli af því tagi sem hér ertil meðferðar, enda ber að skera fyrst úr um fjárhæð kröfu og stöðu hennar íréttindaröð en það er sjálfstætt úrlausnarefni sem fellur innan valdsviðsslitastjórnar að ákveða hvernig útgreiðslu krafna til kröfuhafa skuli háttað.Þá er engin réttarfarsleg nauðsyn á því að kveða sérstaklega á um rétt tilvaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu endamælt skýrlega fyrir um slíkan rétt í nefndu lagaákvæði. Varnaraðilibyggir á því að sá meginannmarki sé á kröfugerð sóknaraðila að hann hafi ekkikrafist þess í greinargerð að kröfur hans nytu tiltekinnar stöðu í réttindaröðeins og beri að krefjast og síðbúin breyting sóknaraðila þessu til lagfæringarhafi verið of seint fram sett. Sóknaraðili hefur vísað til þess að þessi þátturkröfugerðar hans hafi komið fram í upphafi málsástæðukafla hans þó þeirra hafiekki verið getið í kafla sem greinir dómkröfur hans að öðru leyti. Fallist er ámeð sóknaraðila að ekki séu efni til að líta svo á að kröfugerð hans teljistáfátt þannig að varði hann réttarspjöllum vegna framangreindra ástæðna. Áttibreyting sú sem hann gerði á kröfugerð sinni beina samsvörun í orðumgreinargerðar hans og verður því ekki talið að hann hafi með framangreindribreytingu aukið við kröfur sínar frá því sem hann hafði uppi í greinargerð. Áhinn bóginn verður að fallast á með varnaraðila að reglur 117. gr., sbr. 177.gr. laga nr. 21/1991 leiði til þess að í kröfulýsingu skuli koma fram hverjarkröfur séu hafðar uppi, á hvaða grundvelli og þær málsástæður sem aðili villistyðja þær við. Markar kröfulýsing því grundvöll krafna og verður aðmeginstefnu ekki aukið við þær röksemdir sem þar koma fram þó fallast beri áþað að í greinargerð samkvæmt 2. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 skuli lýsa tilfullnaðar hverjar kröfur séu hafðar uppi og á hverju þær séu byggðar. Ekkiþykir ástæða til þess að fara hér yfir allar röksemdir varnaraðila er lúta aðþví að hann telji einstakar málsástæður sóknaraðila sem hafðar eru uppi ígreinargerð ekki eiga sér stoð í kröfulýsingum sóknaraðila en tekin verðurafstaða til þessa atriðis við úrlausn um einstakar málsástæður að því marki semþurfa þykir. Nauðsynlegter að fjalla hér í upphafi um sjónarmið sem aðilar hafa uppi um þýðinguvanlýsingar og hvernig ágreiningur aðila máls eins og þessa verður réttilegaborinn undir dómstóla. Eins og fyrr hefur verið nefnt gilda um slitameðferðvarnaraðila reglur laga nr. 21/1991 m.a. um kröfulýsingu og meðferð hennar hjáslitstjórn, hvernig leyst verður úr ágreiningi vegna lýstra krafna og eftir atvikumhvernig slíkum ágreiningi verði vísað til dómstóla. Í1. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 er kveðið á um að sá sem telur sig eiga kröfuá hendur þrotabúi skuli lýsa henni fyrir skiptastjóra, hér slitastjórn. Í 1.mgr. 118. gr. sömu laga er mælt fyrir um að sé kröfu ekki lýsti innankröfulýsingarfests falli hún niður nema fullnægt sé nánar greindum skilyrðumsem greind eru í 6. töluliðum í ákvæðinu. Í 3. tl. ákvæðisins er kveðið á um aðkrafa falli ekki niður vegna vanlýsingar sé hún höfð uppi til skuldajafnaðar aðfullnægðum skilyrðum 100. gr. laganna. Að mati dómsins leiða framangreindarlagareglur til þess að meginstefnu að við málarekstur þrotabús á hendur öðrumgeti sá hinn sami að meginstefnu byggt á því að hann eigi kröfu tilskuldajafnaðar gegn kröfu þrotabúsins, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, og verður slík krafa almennt ekki talin fallin niður vegnavanlýsingar. Á hinn bóginn verður ekki talið að unnt sé að byggja meðframangreindum hætti á kröfu sem lýst hefur verið, en hafnað endanlega viðslitameðferðina, sbr. 1., sbr. 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991. Þegaraf þeim ástæðum sem að framan greinir ber að leggja til grundvallar að fyrirliggi endanleg úrlausn um efni og inntak kröfu sóknaraðila vegna hinnasvokölluðu dollaraskuldabréfa enda mótmælti sóknaraðili ekki innan réttratímamarka afstöðu slitastjórnar til kröfunnar sem óumdeilt er í málinu að honumvar kynnt. Ber því að leggja til grundvallar að umrædd bréf hafi falið í sér„hagsmunaeign“ í kröfuréttindum annars aðila samkvæmt skuldabréfi semvarnaraðili var skuldari að, eins og nánar er lýst hér að framan. Ekki var þvífyrir að fara kröfuréttarsambandi milli málsaðila málsins að því er varðarumrætt viðskiptabréf og því ekki unnt að beita skuldajöfnuði með vísan tilreglna 100. gr. laga nr. 21/1991. Þegar af framangreindum ástæðum verður ekkiannað lagt til grundvallar við úrlausn málsins en að sóknaraðili eigi ekkikröfu á hendur varnaraðila vegna umræddrar hagsmunaeignar í dollaraskuldabréfumog að skuldajöfnun sé því ekki tæk og hafi þar af leiðandi ekki farið fram 9.eða 10. október 2008. Verður hér að hafa í huga að þó réttur til að beitaskuldajöfnuði sé einhliða sætir hann endurskoðun eftir kröfu þess sem ekki villsætta sig við hann og undir slitameðferð fer slík endurskoðun fram með atbeinaslitastjórnar og í framhaldi dómstóla eftir þeim reglum sem að framan er lýst. Sóknaraðilihefur uppi sjálfstæða fjárkröfu undir kröfulið D að fjárhæð 316.427.943 krónurmeð nánar greindum dráttarvöxtum. Kröfu þessari er ekki teflt fram með vísantil 3. tl. 118. gr., sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 til skuldajöfnunargegn kröfu varnaraðila samkvæmt lánssamningi aðila. Krafa þessi á rætur aðrekja til atvika fyrir slitameðferð varnaraðila og verður ekki, eins og hún erfram sett af hálfu sóknaraðila, felld undir neina þá undantekningu sem mælt erfyrir um í 118. gr. laga nr. 21/1991. Er ekki mælt fyrir um það í lagagreininniað styðja megi síðbúna kröfulýsingu þeim rökum að nægilegar upplýsingar hafiekki legið fyrir til að gera mætti kröfuna fyrr. Þá verður ekki fallist á meðsóknaraðila að krafan geti talist „rúmast innan“ þeirrar fjárhæðar sem lýsthafi verið með kröfulýsingu sem hann hafði uppi fyrir lok kröfulýsingarfests,enda hefur þegar verið tekin afstaða til krafna þeirra sem þá var lýst, sbr.það sem fyrr greinir. Af framangreindum ástæðum telst þessi ætlaða krafasóknaraðila fallin niður fyrir vanlýsingu. Krafan er að auki verulega vanreifuðað mati dómsins, auk þess að byggja að verulegum hluta á ætlaðri ofgreiðslulánssamnings sem ekki er fallist á að átt hafi sér stað. Verður framangreindrifjárkröfu sóknaraðila hafnað þegar af framangreindum ástæðum. Eftirstendur sá þáttur kröfu sóknaraðila samkvæmt kröfulýsingu 11. september 2012 ogviðbótarkröfulýsingu 1. október 2013 sem lýtur að fullnustuaðgerðum varnaraðilasem fram fóru 5. og 29. júní 2012. Varnaraðili byggir í fyrsta lagi á því aðsóknaraðili hafi ekki haft uppi kröfulýsingar sínar, sem hann byggi á 3. tl.110. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 5. tl. 118. gr. sömu laga, án ástæðulausra tafaeins og áskilið sé í ákvæðinu. Það er mat dómsins, m.a. með hliðsjón afforsendum Hæstaréttar í dómi 30. janúar 2015 í máli nr. 823/2014, að eins oghér standi á hafi ekki liðið það langur tími frá því varnaraðili leysti til sínþá fjármuni sem sóknaraðili krefst greiðslu á að hann teljist ekki hafa lýstkröfu án ástæðulausra tafa í skilningu 5. tl. 118. gr. laga nr. 21/1991. Þá erþað mat dómsins að með hliðsjón af því að varnaraðili gekk ekki eftir því meðfullnægjandi hætti gagnvart sóknaraðila að setja honum tiltekinn frest til aðmótmæla afstöðu slitastjórnar til kröfu hans samkvæmt hinni fyrri kröfulýsinguað ekki séu efni til að telja að viðaukakröfulýsing sóknaraðila teljist ofseint fram komin. Eru því að mati dómsins skilyrði til að fjalla um og takaefnislega afstöðu til þeirra krafna og röksemda sem hafður voru uppi í báðumkröfulýsingum en afstöðu dómsins til nokkurra þátta hefur þegar verið lýst hérað framan. Liggurþví fyrir að skera úr um hvort sú háttsemi slitastjórnar varnaraðila að leysatil sín eignir sóknaraðila sem nánar er lýst hér fyrr hafi verið óheimil. Ílánssamningi aðila sem og handveðssamningum sem honum tengdust og lýst er hérfyrr, var kröfuhafa veitt heimild til að ganga að umræddum handveðsettumreikningum til fullnustu gjaldfallinnar kröfu samkvæmt samningnum. Vorueigendur hinna handveðsettu verðmæta sviptir umráðum yfir þeim og þau umráðfengin kröfuhafa. Kröfuhafi samkvæmt lánssamningnum er varnaraðili og er þaðmat dómsins að nægilega teljist sannað með yfirlýsingu Arion banka hf. ogslitastjórnar varnaraðila að framsal kröfunnar hafi átt sér stað. Meðframsalinu fylgdi, í samræmi við almennar reglur veðréttar, ráðstöfunarrétturyfir þeim handveðsettu verðmætum sem sett höfðu verið fram til tryggingarréttum efndum samningsins. Var varnaraðili sem kröfuhafi því sá sem rétt hafðitil ráðstöfunar handveða. Er því ekki fallist á að neinar þær röksemdir semsóknaraðili teflir fram um formlega ágalla á handveðrétti varnaraðila, upphaflegaeða síðar til komna, geti leitt til þess að umræddur réttur teldist ekki hafastofnast í öndverðu eða hafa fallið niður síðar. Verður t.d. ekki talið aðákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 um yfirfærslu umræddrakrafna til Nýja Kaupþings banka hf., sem síðar fékk heitið Arion banki hf.,teljist takmarka rétt þess aðila til að framselja aftur til varnaraðilaumræddan lánssamning á grundvelli heimildar í samningnum sjálfum. Eru engin röktil að líta svo á að í slíku framsali felist brot gegn fyrrnefndri ákvörðunFjármálaeftirlitsins. Í ofangreindu samhengi verður einnig að hafa í huga aðhandveðsetning fær réttarvernd með því að eigandi/veðsali er sviptur umráðumhins veðsetta en það er ekki skilyrði réttarverndar að veðhafi sjálfur hafi fortakslaustvörslur þess, sbr. 1. ml. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Erþað mat dómsins að fyrir liggi í málinu að hin handveðsettu verðmæti semvarnaraðili leysti til sín hafi verið á bankareikningum í Arion banka hf. envarnaraðili naut samkvæmt samningum milli aðila rástöfunarréttar yfir þeimreikningum, eftir að hann fékk kröfu samkvæmt lánssamningnum framselda, ásamtundirliggjandi handveðrétti. Skiptir engu í þessu sambandi að mati dómsinshvort varnaraðili hafði þá misst starfsleyfi sitt sem viðskiptabanki og verðurað hafna öllum sjónarmiðum sóknaraðila sem byggja á því að varnaraðila hafi áeinhvern hátt skort hæfi til að fara með umrædd réttindi. Þegar af þeim ástæðumsem hér hafa verið raktar eru því hafnað að formlegir annmarkar hafi verið áheimild varnaraðila til að ganga að þeim veðum sem um ræðir með þeim hætti semgert var. Sóknaraðilibyggir einnig á því að varnaraðili hafi ekki átt kröfu á hann á þeim tíma semum ræðir og byggir sóknaraðili þá fullyrðingu á nokkrum forsendum sem nú verðurvikið að. Ífyrsta lagi telur sóknaraðili að lánssamningurinn hafi verið ógildur fráupphafi og því beri honum ekki að greiða varnaraðili frekari fjármuni en hannhafi þegar innt af hendi. Í málinu liggur fyrir að sóknaraðili fékk til sín aðláni jafnvirði 1.500.000.000 íslenskra króna og gekkst undir skuldbindingar umað greiða fjárhæðina til baka með nánar tilgreindum vöxtum. Hefur sóknaraðilieinkum vísað til þess að sú forsenda sem kom fram í lánssamningi um að ráðstafaskyldi láninu að mestu leyti til kaupa á hlutabréfum í varnaraðila sjálfum hafifalið í sér þátt í markaðsmisnotkun sem varnaraðili hafi orðið uppvís af og afþeim ástæðum eigi að víkja samningi þeirra til hliðar með stoð íógildingarreglum laga nr. 7/1936 um samningsgerð umboð og ógilda löggerninga,eða eftir atvikum reglum um brostnar forsendur. Í málinu liggur fyrir aðsóknaraðili var búinn að selja þau hlutabréf sem um ræðir áður en varnaraðilikomst í greiðsluþrot og hefur ekki í málatilbúnaði sínum gert grein fyrir þvíhvaða áhrif þau viðskipti höfðu á hagsmuni hans. Það er mat dómsins að engarþær röksemdir sem sóknaraðili hefur teflt fram og raktar eru ítarlega hér aðframan geti leitt til þeirrar niðurstöðu að lánssamningur aðila yrði talinnógildur eða að forsendur hans hafi brostið með þeim réttaráhrifum aðgreiðsluskylda sóknaraðila falli niður. Er röksemdunum því hafnað. Þá hefur sóknaraðili og vísað til röksemda,eins og áður er að nokkru gerð grein fyrir, sem lúta að því að lánssamningurinnsé að fullu greiddur. Að framan er því hafnað að krafa samkvæmtdollaraskuldabréfi, sem fyrr er ítarlega lýst, hafi verið tæk tilskuldajafnaðar við slitameðferð varnaraðila. Þá verður og að hafna því aðskuldajöfnuður geti talist hafa átt sér stað 9. eða 10. október 2008 ágrundvelli almennra reglna fjármunaréttar um skuldajöfnuð. Þau verðbréf semsóknaraðili tefldi fram til greiðslu lánsskuldbindingar sinnar gagnvartvarnaraðila verða ekki talin greiðsla sem gat mætt fjárkröfu varnaraðila.Breytir hér engu tilvísun til þess að skuldabréf gefin út af varnaraðila hafiverið með gjaldfellingarheimild við tiltekin skilyrði, sem sóknaraðili telur aðhafi komið fram við yfirtöku skilanefndar á stjórn varnaraðila. Þá verður ekkiséð að fjármunir sem sóknaraðili átti í tilteknum sjóði í vörslumRekstrarfélags Kaupþings banka hf. hafi verið aðgengilegir 10. október 2008,hvorki fyrir sóknaraðila eða varnaraðila. Þannig verður ekki talið aðsóknaraðili hafi boðið fram greiðslu fjármuna 9. og 10. október 2008 semréttilega hafi falið í sér greiðslu kröfu samkvæmt lánssamningi. Á hinn bóginnliggur einnig fyrir að á grundvelli 100. gr. laga nr. 21/1991 reyndust kröfursamkvæmt evruskuldabréfum í eigu sóknaraðila hæfar til að mæta kröfu samkvæmtlánssamningi og varð það einnig niðurstaða slitastjórnar að miða skildi þannskuldajöfnuð við 9. október 2008. Á sama hátt varð það niðurstaða slitastjórnarað dollaraverðbréf sóknaraðila fælu ekki í sér beinan kröfurétt hans á hendurvarnaraðila. Sóknaraðili mótmælti ekki þeirri afstöðu innan réttra tímamarka enþað var nauðsynleg forsenda þess að ágreiningur um þetta atriði yrði borinnundir dóm. Er það því niðurstaðan að krafa sóknaraðila var ekki greidd meðskuldajöfnuði framangreinda daga. Þá eru engin rök til að fallast á aðsjónarmið sóknaraðila um óbeðinn erindisrekstur eða neyðarrétt geti með réttustutt kröfugerð hans. Varnaraðilihefur og vísað til þess að verði ekki fallist á að hann hafi áttskuldajafnaðarrétt vegna margnefndra dollaraverðbréfa eigi hann að teljast eigaefndabótakröfu sömu fjárhæðar sem líta eigi svo á að hafi verið skuldajafnað 8.október 2008. Eingin sjónarmið um efndabætur voru höfð uppi þegar kafasóknaraðila um skuldajöfnuð var sett fram 9. og 10. október 2008 eða íkröfulýsingu sem sóknaraðili setti fram í desember 2009. Standa þegar af þeimástæðum engin lagarök til að telja slíkri kröfu hafa verið skuldajafnað á þeimtíma. Þá er krafan einnig vanreifuð þar sem ekki eru færð rök fyrir hverrarfjárhæðar hún nákvæmlega sé og hvers vegna. Verður hér fyrst að líta til þessað efndabætur eru skaðabætur sem aðila sem vanefnir samning er gert að greiðagagnaðila sínum. Hér að framan er því slegið föstu að ekki sé fyrir hendikröfuréttarsamband sóknaraðila og varnaraðila vegna umræddra dollaraverðbréfa.Fyrir liggur á hinn bóginn að varnaraðili hafði milligöngu um sölu bréfanna tilsóknaraðila. Vísar sóknaraðili meðal annars til þess að hann hafi ekki fengiðfullnægjandi ráðgjöf starfsmanna varnaraðila við þá milligöngu og að bréfinhafi ekki haft þá eiginleika sem hann með réttu hafi mátt búast við og hanneigi þar af leiðandi skaðabótarétt. Á hinn bóginn gerir sóknaraðili engan rekaað því að renna stoðum undir fjárhæð slíkrar kröfu og sýna fram á tjón sem hannhafi orðið fyrir af þessum sökum. Verður því að telja að krafa hans að þessuleyti sé vanreifuð og komi þegar af þeim ástæðum ekki til álita. Þá verður ekkitalinn grundvöllur fyrir ógildingu kaupa umræddra bréfa eða breytinga áefnislegum réttindum á grundvelli þeirra með vísan til ógildingarreglna laganr. 7/1936, enda ekki ljóst af málatilbúnaði og gögnum málsins hvortvarnaraðili var milligönguaðili um sölu umræddra fjármálagerninga eða gagnaðilisóknaraðila en ógilding samnings getur aðeins átt sér stað milli samningsaðilaen ekki gagnvart þeim sem aðeins hafði milligöngu. Er því óvíst hvaðaréttaráhrif sú ógilding í heild eða að hluta sem sóknaraðili krefst gæti haftað lögum. Er krafa sóknaraðila því einnig vanreifuð að þessu leyti að matidómsins. Þá er því og hafnað að skipt geti máli í þessu samhengi að sóknaraðilimun ranglega hafa verið flokkaður sem almennur fjárfestir í viðskiptum sínumvið varnaraðila. Með vísan til þess sem að framan greinir er því hafnað að sýnthafi verið fram á að sóknaraðili eigi skaðabóta-/efndabótakröfu á hendurvarnaraðila á þeim forsendum sem hann vísar til í málinu. Sóknaraðilibyggir einnig á því að krafa varnaraðila samkvæmt lánssamningi hafi verið tilmuna of há með vísan til þess að lánssamningurinn sé um lán í íslenskum krónumsem bundið sé ólögmætri gengistryggingu. Í málatilbúnaði sínum þessu tilstuðnings fjallar sóknaraðili aðeins lítillega um lánssamning þann sem um ræðiren vísar þó til þess að einungis aftasta blaðsíða hans hafi verið undirrituð.Fjallar sóknaraðili hins vegar um samþykkt lánanefndar varnaraðila og fleiriskjöl sem hann telur sýna að lán til hans hafi verið í íslenskum krónum. Það erá hinn bóginn mat dómsins að við úrlausnarefni af þessu tagi hljóti efni þesslöggernings sem undirritaður var af hálfu aðila að skipta höfuðmáli og þaðhvernig sá löggerningur var í raun efndur. Er sá skilningur og í bestu samræmivið dómaframkvæmd á þessu sviði. Efni umrædds samnings er ítarlega rakið hér aðframan og er vísað til þess. Er hér um að ræða samning um heimild lántaka tilað taka að láni jafnvirði tilgreindrar fjárhæðar í íslenskum krónum ísvissneskum frönkum, japönskum jenum og dollurum. Á undanförnum árum hafafallið allmargir dómar sem fjalla um sambærileg álitaefni og hefur verið taliðað samningar með sambærilegu orðalagi teldust óljósir um það í hvaða mynt lánværi veitt og er talið að því verði að líta nánar til annarra ákvæða samningssem og hvernig þeir hafi í raun verið efndir. Í máli þessu liggur fyrir að ísamningnum sjálfum eru ákvæði um að greiða skuli út lánsfjárhæð í umsömdummyntum inn á gjaldeyrisreikninga í eigu lántaka. Þá er mælt fyrir um að lániðskuli greiða til baka í sömu myntum og starfsmönnum varnaraðili veitt heimildtil að framkvæma millifærslur af umræddum gjaldeyrisreikningum. Þá liggur ogfyrir að útborganir lánsins voru inntar af hendi inn á umræddagjaldeyrisreikninga, en samdægurs mun viðkomandi fjárhæðir hafa verið teknar útog lagðar inn á íslenskan krónureikning sóknaraðila. Gögn málsins gefa tilkynna að afborganir og innborganir á skuldina hafi verið inntar af hendi í viðkomandigreiðslumyntum í samræmi við efni samningsins. Þetta á þó ekki við umvaxtagreiðslu 15. apríl 2009 en hún mun hafa verið innt af hendi í íslenskumkrónum. Í samningnum var einnig ákvæði sem heimilaði sóknaraðila að greiða ííslenskum krónum en þá var mælt fyrir um hvaða uppgjörsaðferð skyldi beita ogbar þá að miða við sölugengi þeirrar myntar sem skuldbindingin var í. Þaðer mat dómsins að eins og mál þetta liggur fyrir sé ekki unnt að líta öðruvísiá en að fyrirsvarsmönnum sóknaraðila hafi verið ljóst hvers efnis lánssamninguraðila var og koma engar upplýsingar fram í málinu um það að þeir hafi beint tilvarnaraðila umkvörtunum um efni samningsins eða innheimtu, fyrr en í kjölfarþess að stjórn varnaraðila var tekin yfir af skilanefnd. Samningurinn kvað á umheimildir starfsmanna varnaraðila til að leggja inn á og taka út afgjaldeyrisreikningum sem sóknaraðili stofnaði í samræmi við það sem fyrirmælivoru um í lánssamningnum. Eru því engin efni til að fallast á með varnaraðilaað þessar millifærslur, sem ráðagerðir voru um í samningi aðila, hafi fariðfram án aðkomu hans eða vitneskju. Með hliðsjón af framangreindu er það matdómsins að ekki séu efni til annars en fallast á með varnaraðila aðlánssamningur aðila hafi verið framkvæmdur með þeim hætti að erlendar myntirhafi skipt um hendur í samræmi við efni hans. Þykir hér ekki skipta máli þóumræddir gjaldeyrisreikningar hafi ekki verið veðsettir. Ber því að matidómsins að leggja til grundvallar að um hafi verið að ræða lögmætt lán í þeimerlendu myntum sem um ræðir og má hér til hliðsjónar líta til forsendna dómaHæstaréttar í málum nr. 2/2012 og 66/2012. Aðfengnum þeim niðurstöðum sem raktar eru hér að framan þykir dóminum sýnt aðsóknaraðili hafi staðið í skuld við varnaraðila 5. og 29. júní 2012 sem numiðhafi á þeim tíma hærri fjárhæð en verðmæti þeirra veða sem varnaraðili leystiþá til sín og sóknaraðili krefst endurgreiðslu á. Má sjá þetta glögglega á þeimútreikningum sem aðilar hafa látið framkvæma og liggja fyrir í málinu sem og áöðrum gögnum þess. Er það því niðurstaða dómsins að þegar af þeim ástæðum hafiekki verið sýnt fram á að slitastjórn varnaraðila hafi bakað sóknaraðila tjónmeð því að leysa til sín umrædd handveðsett verðmæti. Þá verður ekki séð aðneinar þær málsástæður sem sóknaraðili hefur teflt fram í málinu og ekki hefurverið vísað sérstaklega til fái breytt framangreindri niðurstöðu. Þaðer því niðurstaða dómsins að þegar af þeim ástæðum sem tíundaður eru hér aðframan beri að hafna þeim kröfum sóknaraðila sem hann hefur uppi í máli þessu. Meðhliðsjón af framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiðavarnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn sú fjárhæð sem nánargreinir í úrskurðarorði, en við þá ákvörðun hefur verið tekið tillit til þingfestingargjaldsað fjárhæð 250.000 krónur sem varnaraðila var gert að greiða og umfangsmálsins. Afhálfu sóknaraðila fluttu málið Jón Halldórsson hrl. og Einar GauturSteingrímsson hrl. en af hálfu varnaraðila Stefán A. Svensson hrl. HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R Ð Framangreindumkröfum sóknaraðila, sem hann lýsti við slitameðferð varnaraðila, meðkröfulýsingum 11. september 2012 og 1. október 2013, er hafnað. Sóknaraðiligreiði varnaraðila 1.750.000 krónur í málskostnað
Mál nr. 56/2021
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður Landsréttar sem felldi úr gildi úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns gegn andmælum varnaraðila. Um kæruheimild vísaði sóknaraðili til a-liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt nefndu ákvæði væri heimilt að kæra til Hæstaréttar úrskurði Landsréttar ef þar hefði verið mælt fyrir um frávísun máls frá héraðsdómi eða Landsrétti, eða niðurfellingu þess þar að hluta eða öllu leyti. Með því að úrskurður Landsréttar hefði hvorki falið í sér frávísun málsins né niðurfellingu þess, brysti heimild til kærunnar. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2021 sem barst réttinum degi síðar. Kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 14. desember 2021 í máli nr. 702/2021 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að felldur yrði úr gildi úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember sama ár. Með honum var fallist á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns gegn andmælum varnaraðila.3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður Landsréttar verði, með eða án heimvísunar að hluta eða að öllu leyti, felldur úr gildi og að staðfestur verði úrskurður héraðsdóms. Þá krefst hann þess að varnaraðilum verði hvorum um sig gert að greiða sér málskostnað á öllum dómstigum. Til vara krefst sóknaraðili þess, verði úrskurður Landsréttar efnislega staðfestur, að ákvörðun um málskostnað fyrir héraðsdómi og kærumálskostnað fyrir Landsrétti verði felld úr gildi og málskostnaður felldur niður eða lækkaður.4. Varnaraðilar gera aðallega þá kröfu að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Til vara krefjast þeir þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Til þrautavara krefjast þeir þess að matsmaður verði einungis dómkvaddur til þess að svara tilteknum spurningum í matsbeiðni. Í öllum tilvikum krefjast varnaraðilar kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila.5. Málið lýtur að beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns á grundvelli 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Héraðsdómur féllst á beiðnina. Með hinum kærða úrskurði felldi Landsréttur úrskurð héraðsdóms úr gildi með vísan til þess að meginregla einkamálaréttarfars um milliliðalausa málsmeðferð stæði dómkvaðningu í vegi.6. Sóknaraðili hefur um kæruheimild vísað til a-liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um að heimilt sé að kæra til Hæstaréttar dómsathafnir Landsréttar ef þar hefur verið mælt fyrir um frávísun máls frá héraðsdómi eða Landsrétti eða niðurfellingu þess að hluta eða að öllu leyti fyrir héraðsdómi eða Landsrétti. 7. Með hinum kærða úrskurði felldi Landsréttur úr gildi úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns sem laut að því að afla matsgerðar einkum til að renna stoðum undir kröfugerð sóknaraðila í gagnsök í almennu einkamáli milli aðila matsmálsins. Einkamálið var höfðað áður en matsbeiðnin var send héraðsdómi en gagnsök var þingfest degi eftir að beiðnin barst héraðsdómi. Þegar úrskurður um dómkvaðningu var kveðinn upp hafði einkamálinu verið úthlutað til annars dómara en þess sem hafði matsbeiðnina til meðferðar en dómari einkamálsins hafði þá ekki tekið málið fyrir. 8. Hinn kærði úrskurður Landsréttar felur hvorki í sér að máli hafi verið vísað frá héraðsdómi eða Landsrétti né að það hafi verið fellt þar niður að hluta eða öllu leyti. Í hinum kærða úrskurði fólst einvörðungu að dómkvaðning matsmanns geti við þær aðstæður sem uppi voru ekki farið fram á grundvelli 1. mgr. 77. gr. laga nr. 91/1991 heldur skuli fela þeim dómara sem fer með einkamál milli aðila málsins að fara með matsbeiðnina og leysa úr henni. 9. Samkvæmt framansögðu er því ekki fyrir hendi heimild til að kæra úrskurðinn til Hæstaréttar á grundvelli a-liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991. Aðrar kæruheimildir eiga ekki við í málinu en þær eru tæmandi taldar í 1. mgr. ákvæðisins. Þar er ekki að finna heimild til að kæra til Hæstaréttar atriði sem varða matsgerðir, sbr. á hinn bóginn c-lið 1. mgr. 143. gr. laganna um slíka kæruheimild til Landsréttar. Brestur því heimild til kæru til Hæstaréttar og verður málinu þar af leiðandi vísað frá réttinum.0. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili, 105 Miðborg slhf., greiði varnaraðilum, Íslenskum aðalverktökum hf. og Vátryggingafélagi Íslands hf., hvorum um sig 300.000 krónur í kærumálskostnað.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=89450aae-083c-44b0-929f-f55ff38c5a74&verdictid=d743bd3a-78d2-47a8-9ad5-fb7d379fb1af
Mál nr. 319/2010
Sjómaður Vinnuslys Málsástæða
A krafðist greiðslu launa úr hendi Þ vegna óvinnufærni til starfa á skipi Þ. Reisti A kröfu sína á því að óvinnufærnin yrði rakin til slyss sem hann hafi orðið fyrir við störf sín um borð í skipinu. Í héraðsdómi var talið að A hefði ekki tekist að færa sönnur á að umrætt slys hafi átt sér stað og Þ því sýknað í málinu. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóm með þeirri athugasemd að við áfrýjun málsins hafi A einnig byggt á því að óvinnufærni hans væri sönnuð með framlögðum læknisvottorðum, og mætti einu gilda hvort hún stafaði af slysi eða veikindum. Með þessu hafi A byggt á nýrri málsástæðu sem ekki kæmi til álita í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2010 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.354.400 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. nóvember 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi leitar áfrýjandi með máli þessu greiðslu launa úr hendi stefnda vegna óvinnufærni til starfa á skipi þess síðarnefnda, Hrafni GK 111, á tímabilinu frá 10. ágúst til 30. október 2008, en þar hafði áfrýjandi gegnt stöðu stýrimanns og háseta í afleysingum frá því í maí á sama ári. Í héraðsdómsstefnu var á því byggt að óvinnufærni áfrýjanda yrði rakin til slyss, sem hann hafi orðið fyrir 29. júlí 2008 við störf sín um borð í skipinu. Fyrir Hæstarétti ber áfrýjandi því sama við, en jafnframt að hvað sem öðru líði sé óvinnufærni hans á fyrrgreindu tímabili sönnuð með framlögðum læknisvottorðum og megi þá einu gilda hvort hún stafi af slysi eða veikindum. Með þessu síðastnefnda heldur áfrýjandi fram nýrri málsástæðu fyrir Hæstarétti, sem ekki getur komist að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála með áorðnum breytingum. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Almar Jóhannesson, greiði stefnda, Þorbirni hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. mars 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 11. marz sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Almari Jóhannessyni, kt. 060460-5239, Nóatúni 32, Reykjavík, með stefnu, þingfestri 25. júní 2009, á hendur Þorbirni hf., kt. 420369-0429, Hafnargötu 12, Grindavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi, Þorbjörn hf., kt. 420369-0429, verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 1.354.400, auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 1. nóvember 2008 til greiðsludags. Enn fremur er krafizt málskostnaðar að skaðlausu, að teknu tilliti til þess, að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu að mati réttarins. II Málavextir Stefnandi var ráðinn sem háseti og annar stýrimaður í afleysingum á skip stefnda Hrafn GK-111 hinn 13. maí 2008. Honum var síðan sagt upp störfum þann 27. júlí 2008 með þriggja mánaða fyrirvara. Stefnandi byggir á því í málatilbúnaði sínum, að hann hafi orðið fyrir slysi um borð í skipinu þann 29. júlí 2008, sem hafi atvikazt með þeim hætti, að hann hafi orðið undir kassastæðum, sem hafi hrunið yfir hann í lestinni. Stefnandi kveðst hafa haldið áfram vinnu sinni það sem eftir var veiðiferðarinnar, þrátt fyrir slysið og tilkynnti hann hvorki skipstjóra né öðrum skipstjórnarmönnum um það, en engin vitni voru að atburðinum. Þann 10. ágúst 2008, daginn eftir að skipið kom að landi, leitaði stefnandi til bráðadeildar Landspítalans. Samkvæmt læknisvottorðum, sem fyrir liggja í málinu, var stefnandi metinn óvinnufær frá 10. ágúst 2008 að telja og til 30. október 2008. Í læknisvottorði bráðadeildar Landspítalans kemur fram, að við röntgenmyndatöku hafi komið í ljós merki um gamalt brot á hryggjarlið. Kveður stefnandi, að hugsanlega megi rekja það til slyss, sem hann varð fyrir á árinu 2000. Stefnandi kveðst hafa tilkynnt útgerðarstjóra stefnda um óvinnufærni sína hinn 11. ágúst 2008, og jafnframt, að hann kæmist ekki í næstu veiðiferð. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 5. nóvember 2008, krafði stefnandi stefnda um greiðslu veikindalauna, sem var synjað af hálfu stefnda. Stefndi heldur því fram, að stefnandi hafi ekki verið í neinu sambandi eða samráði við útgerðina vegna slyssins, en hafi sent henni afrit af læknisvottorðum og lögregluskýrslu. Þann 16. janúar 2009 hafnaði Tryggingastofnun ríkisins því að greiða stefnanda bætur úr Sjúkratryggingum Íslands með vísan til þess, að ekki hefði verið sýnt fram á, að slys hefði átt sér stað. Stendur ágreiningur aðila um það, hvort stefnandi hafi orðið fyrir slysi við vinnu sína umrætt sinn, og hvort stefnda beri að greiða honum staðgengilslaun tímabilið 10. ágúst 2008 til 10. október s.á., og kauptryggingu tímabilið 11.-30. október s.á. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir mál sitt á því, að hann hafi verið í ráðningarsambandi við stefnda, þegar hann hafi orðið óvinnufær vegna afleiðinga vinnuslyss um borð í b.v Hrafni GK 111 (1628) þann 27. júlí 2008. Stefnandi hafi verið úrskurðaður óvinnufær frá 10. ágúst 2008 að telja, en þá hefjist tveggja mánaða staðgengilslaunatímabil hans, sbr. Hrd.1996:3338. Óvinnufærni stefnanda hafi staðið til 30. október 2008. Krafa stefnanda sé því um greiðslu staðgengilslauna tímabilið 10. ágúst til 10. október 2008, sbr. 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 og greiðslu kauptryggingar tímabilið 11. til 30. október 2008, sbr. 3. mgr. 36. gr., eins og fram komi í sundurliðun krafna. Ekki sé um það deilt, að stefnandi hafi verið í ráðningarsambandi við útgerðina, þegar hann varð óvinnufær. Fyrirliggjandi læknisvottorðum um óvinnufærni stefnanda hafi ekki verið hnekkt af hálfu stefnda, sem sé forsenda þess, að stefndi geti hafnað greiðsluskyldu sinni. Krafa stefnanda sundurliðist þannig, sbr. til hliðsjónar dskj. nr. 19: Staðgengilslaun tímabilið 10. ágúst til 10. október 2008: Veiðiferð, sem lauk þann 15. september 2008. Hásetahlutur kr. 845.250, 7% frystiálag kr. 59.168, fæðispeningar kr. 35.264, hlífðarfatapeningar kr. 4.816, aukaþóknun dekkmanna kr. 6.265, 10.17% orlof kr. 96.692. Samtals kr. 1.047.456. Veiðiferð, sem lauk þann 27. október 2008. 5 dagar af henni, þ.e til 10. október 2009. Hásetahlutur kr. 615.562:22x5 = kr. 139.900, 7% frystiálag kr. 9.793, fæðispeningar kr. 5.501, hlífðarfatapeningar kr. 559, aukaþóknun dekkmanna kr. 870, 10.17% orlof kr. 15.929. Samtals kr. 172.552. Kauptrygging vegna tímabilsins 11.–30. október 2008 sé kr. 121.986 (166.345:30x20 = kr. 121.986), auk 10.17% orlofs eða kr. 12.406, eða alls kr. 134.392. Heildarkrafa stefnanda vegna vangreiddra slysalauna sé því samtals kr. 1.354.400 (kr. 1.047.456 + kr. 172.552 + kr. 134.392) ásamt dráttarvöxtum og málskostnaði, sem sé stefnukrafa máls þessa. Stefnandi byggi kröfu sína á 27. gr. og 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þá byggi stefnandi á gr. 1.21 í kjarasamningi S.S.Í. og L.Í.Ú. Jafnframt á almennum reglum vinnuréttar um greiðslu veikinda- og slysalauna vegna óvinnufærni. Um orlof vísist til orlofslaga nr. 30/1987. Um dráttarvexti vísist til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 5. gr. Um málskostnað vísist til 1. mgr. 130. gr. EML nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt vísist til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Málsástæður stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir slysi um borð í skipi stefnda, Hrafni GK-111, þann 27. júlí 2008, eins og hann haldi sjálfur fram. Það sé ótrúverðugt, að skipverji verði fyrir slysi með þeim hætti, sem stefnandi lýsi, og einnig að hann hafi orðið fyrir slíku slysi, án þess að nokkur skipverja viti til þess. Þá beri skipverjum að tilkynna skipstjóra, eða 1. stýrimanni, um öll slys, sem verði um borð í skipinu, sbr. grein 1.21 í kjarasamningi Sjómannasambands Íslands og LÍÚ og SA, sbr. dskj nr. 20. Hafi stefnanda mátt vera það ljóst, að tilkynning um slys væri nauðsynleg til þess að tryggja vitneskju yfirmanna um öll slys, svo hægt væri að bregðast við og bæta úr þeim hættum eða aðstæðum, sem hafi valdið viðkomandi slysi. Hafi stefnanda hlotið, á grundvelli menntunar sinnar og stöðu sem 2. stýrimanns í afleysinum, að vera ljósar skyldur sínar að þessu leyti og mikilvægi þess að tilkynna um öll slys strax, jafnvel þótt afleiðingar þess væru óvissar. Með því að stefnandi hafi vanvirt skyldur sínar að þessu leyti verði hann að bera hallann af skorti á sönnun, þar sem engar samtímaupplýsingar séu til um slysið. Það dragi enn úr trúverðugleika frásagnar stefnanda, að hann hafi, í lögregluskýrslu, sem hann gaf hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu þann 9. 10. 2008, nefnt Ívar Ásgeir Agnarsson sem vitni að slysinu. Fyrirsvarsmenn stefnda hafi leitað eftir upplýsingum um slysið hjá nefndum Ívari, en hann hafi ekki kannazt við að hafa orðið vitni að slysinu, eða að stefnandi hafi rætt við sig um að hann hafi lent í slysi í umræddum túr. Einnig sé ótrúverðugt, að stefnandi hafi ekki orðið óvinnufær vegna meints slyss fyrr en 12 dögum eftir að það átti sér stað og þá mjög skyndilega. Þá sé athyglisvert, að stefnandi lýsi ástandi sínu eftir slysið með mjög misjöfnum hætti í gögnum málsins. Þannig segi í tilkynningu um slys til Tryggingastofnunar ríkisins, dskj. nr. 7, að „heilsan hafi farið versnandi og leitaði hann loks læknis er í land var komið“ (í þessu sambandi skuli athuga, að stefnandi hafi skrifað umrædda skýrslu sjálfur). Í lögregluskýrslu á dskj nr. 8 segi: „Segir Almar að hann hafi ekki fundið til fyrst á eftir... ...Hann hafi unnið túrinn en er hann kom í land hafði hann verið orðinn slæmur og farið á slysadeild.“ Í læknisvottorði slysadeildar, dskj. nr. 12, segi: „Var mjög slæmur fyrstu daganna en hefur farið batnandi. Kom í land í gær. Í nótt skyndileg versnun með þyngsli yfir brjósti... ...Aðspurður segist hann vera búinn að léttast um 10 kg. sl. 12 daga.“ Í vottorði heimilislæknis stefnanda þann 21. 8. 2008, dskj. nr. 10, sé sjúkrasaga hans sögð þannig: „Versnaði hægt og 9. ágúst þá kominn í land fór hann á bráðamóttöku.“ Í vottorði heimilislæknis, dags. 21. 8. 2008, komi jafnframt fram, að stefnandi hafi, á árinu 2000, lent í slysi, þar sem hryggjaliður hans hafi brotnað. Stefnandi hafi hins vegar ekkert upplýst um það slys eða afleiðingar þess. Með vísan til framangreinds telji stefndi ósannað, að stefnandi hafi orðið fyrir slysi um borð í Hrafni GK-111, og því eigi hann ekki rétt til slysabóta úr hendi stefnda. Kröfu stefnanda um dráttarvexti sé mótmælt. Verði fallizt á kröfu stefnanda, beri ekki að dæma dráttarvexti fyrr en frá dómsuppsögu, enda hafi stefnandi ekki lagt fram gögn til stefnda, sem hafi gert honum kleift að fallast á bótaskyldu, sbr. 4. mgr. 5. laga nr. 38/2001. Til vara verði miðað við 5.12. 2008, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að lögmaður stefnanda setti fram kröfu um greiðslu, sbr. bréf hans, dags. 5.11. 2008, dskj. nr. 4, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2008. Um málskostnað sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi, sem og Ívar Ásgeir Agnarsson. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hann hafi orðið fyrir slysi um borð í Þorbirni hf. þann 29. júlí 2008. Af hálfu stefnda er því haldið fram, að ósannað sé, að stefnandi hafi orðið fyrir slysi umræddan dag. Það liggur fyrir, að engin vitni eru að meintu slysi. Þá liggur jafnframt fyrir, að stefnandi tilkynnti meint slys, hvorki til skipstjóra, stýrimanns, né annarra af áhöfn skipsins. Í skýrslutöku hjá lögreglu hinn 9. október 2008 kvaðst hann hafa sagt skipverjanum Ívari Ásgeiri Agnarssyni frá því, að hann hefði orðið fyrir slysi, en fyrir dómi kannaðist Ívar Ásgeir ekki við það. Í gögnum málsins koma fram misvísandi lýsingar stefnanda á meintu slysi og fyrstu afleiðingum þess. Í frásögn stefnanda á dskj. nr. 3, sem dags. er 24. september 2008, kveðst hann hafa verið sendur niður í lest að stafla kössum, þegar halli hafi komið á skipið og stæða hafi hrunið niður og klemmt hann upp við færibandaborð. Hann hafi klárað vaktina, en heilsu hafi farið hrakandi næstu daga á eftir. Hann hafi þó klárað túrinn, sem lauk 9. ágúst. Daginn eftir hafi hann verið orðinn það slæmur í baki og herðum, að hann hafi leitað til slysa- og bráðamóttöku. Í skýrslu hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, dags. 9. október 2010, lýsir stefnandi atvikinu svo, að hann hafi verið að vinna við að taka af færibandi, sem flytur kassa af efra dekki og niður í lest. Hann hafi snúið að færibandinu með bakið í stíuna, sem kössunum var staflað í, og hafi ekki vitað til fyrr en kassarnir inni í stíunni runnu af stað og fram af stíunni. Fyrst hafi hann fengið einn kassa, sem skall á bakinu á honum. Við það hafi hann dottið fram fyrir sig og skollið með bringspalirnar á færibandaborðið. Þá hafi fleiri kassar komið, sem skullu á honum. Hver kassi vegi um 30 kg. Hann hafi ekki fundið til fyrst á eftir og ekki tilkynnt skipstjóranum um slysið, en talað um málið við Ívar. Hann hafi unnið túrinn, en er hann kom í land, hafi hann verið orðinn slæmur. Í vottorði Salóme Ástu Arnardóttur læknis, á dskj. nr. 4, hefur læknirinn eftir stefnanda svofellda lýsingu á atvikinu, að hann hafi verið að ferma kassa í lestinni, þegar hann fékk skyndilega kassa í bakið. Hann hafi þá misst jafnvægið, dottið aftur fyrir sig og fengið um 15 kassa ofan á thorax, sem mun vera brjóstkassi. Hann hafi misst andann en náð að losa sig undan þyngdinni. Hann hafi verið mjög slæmur fyrstu dagana en farið batnandi. Er framangreint skráð eftir stefnanda daginn eftir að hann kom í land. Fyrir dómi lýsti stefnandi slysinu svo, að hann hafi snúið baki í stíuna og hent kössunum svona aftur fyrir sig til að hreinsa færibandið. Þá hafi komið halli á skipið og kassar hafi runnið frá stöflunum í bakið á honum, þannig að hann hafi klemmzt upp við færibandið, en svo hafi hann bara hreinsað burtu það sem var þarna til að losa sig. Hann hafi verið alveg vinnufær eftir þetta, þetta hafi ekki verið svo mikið, bara þrýstingur af að lenda þarna á milli. Hann hafi síðan komið upp, hitt Ívar og sagt honum frá atvikinu. Hann hafi síðan klárað vaktina. Næsta dag hafi allt verið í lagi, en svona á þriðja, fjórða degi, hafi hann verið farinn að finna til verkja. Þegar hann vaknaði daginn eftir að hann kom í land, hafi hann vaknað með miklum verkjum og leitað læknis. Hann kvaðst aðspurður ekki hafa fengið kassana yfir sig, heldur hefðu þeir bara ýtt honum upp að færibandinu. Spurður um gamalt brot á hryggjarlið, sem kom fram á röntgenmyndum, kvaðst hann hafa orðið fyrir slysi árið 2000 og átt í því í fjögur fimm ár. Eins og mál þetta er vaxið og með hliðsjón af því að engin vitni voru að meintu slysi, auk þess sem lýsingar stefnanda á slysinu sjálfu og verkjasögu fyrst eftir slysið eru afar misvísandi, hefur stefnanda ekki tekizt að færa sönnur að því, að umrætt slys hafi átt sér stað. Þá kemur fram í gögnum málsins, að stefnandi var með gamalt brot á hryggjalið, sem rakið var til slyss, sem hann varð fyrir árið 2000 og stríddi við afleiðingar þess um árabil, en ekki liggur fyrir, að sú áverkasaga stefnanda hafi legið fyrir, þegar læknar gáfu út vottorð sín. Verður m.a. af þeim sökum ekki um það ráðið, hvort eða í hvaða mæli þessir eldri áverkar kunni að hafa valdið verkjum stefnanda. Einnig kom við skýrslugjöf stefnanda fyrir dómi, að hann hafði hafið störf á ný, meðan hann var enn talinn óvinnufær af völdum meintra áverka samkvæmt læknisvottorði. Framangreind atriði draga úr trúverðugleika frásagnar stefnanda af framangreindu slysi, en hann er einn til frásagnar um það. Með vísan til framanritaðs er ekki hjá því komizt að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Þorbjörn hf., er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Almars Jóhannessonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 182/1999
Fjöleignarhús
S átti efri hæð í fjöleignarhúsi en Ó neðri hæð. S taldi þakið á húsinu ónýtt og vildi skipta um það en Ó vildi fresta endurnýjun þaksins í eitt ár og gera bráðabirgðaviðgerð á því fyrir veturinn. S endurnýjaði þakið og krafði Ó um greiðslu hluta kostnaðarins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. apríl 1999. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa hans verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 7. júní 1999 og krefst þess að aðaláfrýjendur verði dæmd til að greiða sér 700.975 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 665.716 krónum frá 26. apríl 1996 til 10. maí sama árs, en af 700.975 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að viðurkenndur verði lögveðréttur gagnáfrýjanda í eignarhluta aðaláfrýjenda í fasteigninni Hafnarstræti 9 á Akureyri og að aðaláfrýjendur verði dæmd til greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt héraðsdómsstefnu gerði gagnáfrýjandi þá kröfu á hendur aðaláfrýjendum að þeim yrði gert í sameiningu að greiða sér 642.772 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga af 607.513 krónum frá 26. apríl 1996 til 10. maí sama árs, en af 642.772 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Krafa gagnáfrýjanda var á sama veg í gagnáfrýjunarstefnu. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti breytti hann hins vegar kröfu sinni til hækkunar í það horf, sem áður greinir. Gegn andmælum aðaláfrýjenda fær þessi breyting á kröfu ekki komist að samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 163. gr. og 166. gr. sömu laga, eins og þeim var breytt með 17. gr. og 20. gr. laga nr. 38/1994. Kemur því aðeins til álita krafa gagnáfrýjanda, eins og hann gerði hana í gagnáfrýjunarstefnu. II. Málsaðilar eru eigendur fasteignarinnar Hafnarstræti 9 á Akureyri. Tilheyrir efri hæðin gagnáfrýjanda, en neðri hæðin aðaláfrýjendum. Í málinu er deilt um hvort skilyrðum 38. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús var fullnægt þegar gagnáfrýjandi réðst í að gera við þak hússins seinni hluta árs 1995 og hvort framkvæmdir hans voru innan þeirra marka að geta talist nauðsynleg viðgerð í skilningi ákvæðisins. Hvílir sönnunarbyrði um bæði þessi atriði á gagnáfrýjanda, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Við mat á fyrrnefnda atriðinu er einkum að líta til vottorðs byggingafulltrúans á Akureyri 15. ágúst 1995 og framburðar Þórarins Arinbjarnarsonar trésmíðameistara og Haraldar Árnasonar byggingatæknifræðings fyrir héraðsdómi. Verður nægilega ráðið af þessum gögnum að húsið hafi legið undir skemmdum sumarið 1995 vegna vanrækslu á viðhaldi þaksins. Að tilhlutan gagnáfrýjanda héldu húseigendur fund 8. júní 1995, þar sem rætt var um endurbætur á þakinu og lögð fram kostnaðaráætlun fyrrnefnds Haraldar Árnasonar, en ákvarðanir ekki teknar. Eigendur héldu annan fund 18. júlí sama árs, þar sem fært var í fundargerð að húseigendur væru „sammála að það þurfi að fara í framkvæmdir í þeim anda sem kostnaðaráætlun segir til um. ... Íbúi neðri hæðar vill fara í framkvæmdir á næsta ári þar sem tímaleysi ásamt peningaleysi hrjáir hann. Íbúi efri hæðar vill fara í framkvæmdina strax þar sem hann hefur efasemdir um að þakið haldi út næsta vetur.“ Var ákvörðunartöku aftur slegið á frest. Enn var haldinn fundur 8. ágúst 1995. Lét aðaláfrýjandinn Ólafur þá í ljós efasemdir um að húsið lægi svo undir skemmdum að viðgerðir þyldu ekki bið til næsta vors. Gagnáfrýjandi var andstæðrar skoðunar og kvaðst samkvæmt fundargerð „eindregið vilja fara í nauðsynlegar endurbætur/viðhald á þaki ...“. Áskildi hann sér rétt til að hefjast handa við verkið. Var aðaláfrýjandanum Ólafi jafnframt gerð grein fyrir lögveðrétti, sem gæti fallið á eignarhluta hans vegna kostnaðar af verkinu. Að öllu þessu gættu má fallast á með gagnáfrýjanda að aðaláfrýjendur hafi ekki fengist til samvinnu um nauðsynlegar framkvæmdir, svo sem um ræðir í 1. mgr. 38. gr. laga nr. 26/1994. Aðaláfrýjendur byggja á því að gagnáfrýjandi hafi við endurbæturnar farið út fyrir takmörk þeirra framkvæmda, sem heimilar séu á grundvelli umræddrar lagagreinar. Hefði verið nægilegt að gera minni háttar lagfæringar á þakinu til að tryggja að það héldist í stað, svo og lagfæra loftun. Gagnáfrýjandi fékk sem fyrr segir Harald Árnason til að meta ástand þaksins áður en hann hóf framkvæmdir og gera kostnaðaráætlun. Var það mat Haraldar að ekki væri um annað að ræða en að skipta um þakið, enda væri burðarvirki þess ónýtt að verulegu leyti. Óumdeilt er að verulegur fúi var kominn í burðarvirkið. Þá verður að líta til þess að aðaláfrýjandinn Ólafur bar fyrir dómi að hann hafi ekkert haft á móti framkvæmdunum sem slíkum. Hann hafi hins vegar óskað eindregið eftir því að þeim yrði frestað í eitt ár vegna aðstæðna sinna og ráðfært sig við smið, sem hefði talið að auðvelt væri að gera við þakið þannig að það þyldi næsta vetur. Aðaláfrýjendur hafa á hinn bóginn ekki lagt fram neina kostnaðaráætlun um slíka bráðabirgðaviðgerð eða gert með öðrum hætti sennilegt að skynsamlegt hefði verið að leggja út í viðgerðir á þakinu, sem aðeins væru ætlaðar til eins árs. Að öllu þessu athuguðu verður að líta svo á, að gagnáfrýjendum sé skylt að greiða hlutdeild í nauðsynlegum kostnaði vegna viðgerðar á þakinu. III. Aðaláfrýjendur halda fram að háaloft undir þakinu sé séreign gagnáfrýjanda og beri honum einum að greiða kostnað við innra byrði þaksins. Samkvæmt 1. og 2. tölulið 5. gr. laga nr. 26/1994 telst til séreignar allt afmarkað húsrými, sem gert er að séreign samkvæmt þinglýstum heimildum, og allt, sem liggur þar innan veggja, auk alls innra byrðis umliggjandi veggja, gólfa og lofta, þar á meðal einangrun. Engin gögn hafa verið lögð fram um að umrætt háaloft sé séreign gagnáfrýjanda í þessum skilningi. Verða aðaláfrýjendur því að bera sinn hluta kostnaðar af viðgerð á innra byrði þaksins. Svo sem greinir í héraðsdómi hefur eignaskiptasamningur ekki verið gerður um fasteignina Hafnarstræti 9, en samkvæmt gögnum, sem lögð voru fram við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti, hefur nú verið gert uppkast að slíkum samningi. Er þar ráðgert að eignarhluti aðaláfrýjenda verði talinn 44,9% hússins, en gagnáfrýjanda 55,1%. Í kröfu gagnáfrýjanda, eins og henni er komið að fyrir Hæstarétti samkvæmt áðursögðu, er miðað við að eignarhluti aðaláfrýjenda sé 40,99%. Það eignarhlutfall á sér ekki viðhlítandi stoð í gögnum málsins. Verður því að leggja til grundvallar eignarhlutföll, eins og þau hafa verið greind í þinglýstum heimildum, en samkvæmt því verða aðaláfrýjendur talin eigendur að 40% af fasteigninni og gagnáfrýjandi 60%. Kostnaði af viðgerð þaksins verður að skipta því til samræmis. Þegar gagnáfrýjandi hóf framkvæmdir lá fyrir eindregin krafa aðaláfrýjenda um að leitað yrði tilboða í þær. Þessa kröfu virti gagnáfrýjandi að vettugi og réðst sjálfur í viðgerðirnar, þótt sérlega rík ástæða væri til þess eins og málum var háttað að standa þannig að verkinu að hagsmunir hans rækjust ekki á framkvæmd þess á þennan hátt. Þá var tímaskráningu hans vegna verksins áfátt. Gagnáfrýjandi hefur ekki hnekkt staðhæfingum aðaláfrýjenda um að unnt hefði verið að vinna verkið með ódýrari hætti. Að öllu þessu athuguðu þykir fjárhæð kröfu gagnáfrýjanda hæfilega ákveðin í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum. Með vísan til 48. gr. laga nr. 26/1994 verður gagnáfrýjanda játaður veðréttur í eignarhluta aðaláfrýjenda fyrir kröfunni. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dóms­orð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 4. febrúar 1999. Ár 1999, fimmtudaginn 4. febrúar, var dómþing Héraðsdóms Norðurlands eystra sett í skrifstofu dómsins að Hafnarstræti 107, Akureyri, og haldið af Ásgeiri Pétri Ásgeirssyni, héraðsdómara, ásamt meðdómsmönnunum Herði Blöndal, byggingaverkfræðingi, og Gísla Gunnlaugssyni, byggingatæknifræðingi. Fyrir er tekið: Mál nr. E-294/1996: Sveinn Jóhann Friðriksson gegn Ólafi Guðmundssyni og Ragnheiði Antonsdóttur Mál þetta, sem dómtekið var 10. desember s.l., hefur Hreinn Pálsson, hrl., höfðað með stefnu, útgefinni á Akureyri 1. október 1996 og birtri 7. s.m., f.h. Sveins Jóhanns Friðrikssonar, kt. 250652-4889, Hafnarstræti 9, Akureyri, á hendur Ólafi Guðmundssyni, kt. 070158-5589, og Ragnheiði Antonsdóttur, kt. 030258-2239, báðum til heimilis að Hafnarstræti 9, Akureyri, til greiðslu skuldar in solidum og til viðurkenningar á lögveðsrétti í eignarhlut stefndu í Hafnarstræti 9, neðri hæð, Akureyri. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði dæmd til að greiða honum kr. 642.772,- með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af kr. 607.513,- frá 26.04.1996 til 10.05.1996 og af kr. 642.772,- frá þ.d. til greiðsludags. Þá er þess krafist að viðurkenndur verði lögveðréttur til handa stefnanda fyrir kröfunni í eign stefndu, neðri hæð Hafnarstrætis 9, Akureyri ásamt hlutdeild í leigulóðarréttindum, en hvort tveggja nemi 40,99% allrar eignarinnar. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi, kr. 253.483,- og að dráttarvextir leggist við höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 26.04.1997, sbr. 12. gr. vaxtalaga. Máli þessu var vísað frá dómi, ex officio, með dómi uppkveðnum 15. desember 1997, en vísað heim í hérað með dómi Hæstaréttar 23. janúar 1998. Stefnandi rekur málavexti svo að hann sé eigandi efri hæðar hússins nr. 9 við Hafnarstræti á Akureyri, en það er tvílyft einbýlishús, steinsteypt og með svonefndu valmaþaki. Eigendur neðri hæðar séu stefndu í máli þessu, Ólafur og Ragnheiður. Á síðustu árum hafi þak hússins verið að gefa sig og þakleki angrað íbúa efri hæðar og valdið skemmdum og óþrifnaði. Hafi stefnandi haft orð á því af og til við stefnda Ólaf að úr þessu þyrfti að bæta, en undirtektir verið litlar. Loks hafi stefnandi ráðist í það að fá Harald Árnason, byggingatæknifræðing, til þess að gera kostnaðaráætlun við nauðsynlegar lagfæringar. Í framhaldi af því hafi verið boðað til fundar þann 18. júlí 1995 og hafi stefnandi og stefndi Ólafur auk Haraldar setið þann fund. Á fundinum hafi verið farið yfir málin og kostnaðaráætlun. Hafi verið helst að skilja á stefnda Ólafi að hann gæti af fjárhagsástæðum ekki farið út í slíkan kostnað. Eftir að stefnandi hafi leitað sér aðstoðar lögmanns hafi verið boðað til fundar á skrifstofu hans, þ.e.a.s. Hreins Pálssonar, hrl., og á ný verið rætt um framkvæmdir og málin rædd. Rituð hafi verið fundargerð vegna þessa fundar er haldinn var 8. ágúst 1995, sbr. dskj. nr. 9. Eins og fundargerð þessi beri með sér þá virtist stefndi í senn ekkert vilja skipta sér af málinu en þó hafa hönd í bagga og t.d. láta bjóða verkið út. Þar sem stefnandi gat ekki vænst þess að stefndu stæðu að endurbótum eða greiddu sinn hlut treysti hann sér ekki til að greiða fyrir vinnuþáttinn auk efniskaupa og þar sem hann er sjálfur lærður húsasmiður hafi verið nærtækast að hann ynni sjálfur verkið, en að sjálfsögðu hefðu stefndu getað lagt fram eigin vinnu eða annarra hefðu þau viljað standa að verkinu. Enn hafi komið til að stefndi Ólafur virtist álíta að hægt væri að gera við þakið með ódýrari hætti eða styrkja þakið þannig að það þyldi næsta vetur, sem bókað var eftir honum. Síðari hluta ágústmánaðar 1995 hafi stefnandi byrjað á því að rjúfa þakið og hafi þá stefndi Ólafur komið ásamt Þórarni Arinbjarnarsyni, húsasmið, til þess að líta á aðstæður, án þess að gera athugasemdir. Hafi stefnandi enn fremur kvatt á verkstað starfsmann byggingafulltrúaembættisins á Akureyri og hafi Jóhannes Ottósson skoðað þakið. Hafi þakið þá aðeins verið rofið en ekkert frekar gert. Hafi Jóhannes gefið út vottorð, sbr. dskj. nr. 10, er sýni að ástand þaksins var orðið slæmt og því full þörf úrbóta. Er vottorð þetta dagsett 15. ágúst 1995 og hljóðar svo: „Úttekt var gerð á þaki hússins Hafnarstræti 9 að beiðni eiganda efri hæðar. Kominn er fúi í sperruenda á flestum stöðum og talsverður fúi í þakviði kringum skorstein. Einnig er þakrenna sem er steypt víða illa farin bæði sprungin og farin að morkna. Pappi á þaki er orðinn sprunginn og heldur illa vatni, má því búast við leka inn á þakið og enn frekari skemmdum á þakviðum ef ekki verða gerðar úrbætur.“ Aldrei hafi stefndu kynnt sér framkvæmd endurbótanna svo stefnandi vissi. Hins vegar hafði stefndi Ólafur sent bréf, dags. 20. september 1995, þar sem hann mótmælti framkvæmdum, taldi þær umfangsmeiri en þörf væri á og taldi sig ekki bera neina greiðsluskyldu á þeim. Síðan hafi nokkrar bréfaskriftir átt sér stað. Fundur hafi verið haldinn 20. nóvember 1995 en ekki leitt til neinnar niðurstöðu. Þegar stefndu höfðu fengið ljósrit efnisnótna hafi stefndi Ólafur komið á fund lögmanns stefnanda, Hreins Pálssonar, hrl., 26. janúar 1996, og þá verið reiðubúinn til að greiða 40% efniskostnaðar en neitað að greiða nokkuð í vinnu þar sem framkvæmdin hefði ekki verið á hans vegum eins og hann hafi orðað það. Aldrei hafi þessi greiðsla verið innt af hendi. Eftir að stefndu höfðu leitað sér lögmannsaðstoðar hjá Jóni Kr. Sólnes, hrl., og hafnað greiðslukröfum í bréfi dagsettu 23. apríl 1996 hafi verið fyrirséð að til málaferla myndi koma. Málsástæður og lagarök stefnanda eru þau að eins og hér að framan hefur verið lýst hafi húsið og einkum þó íbúð stefnanda legið undir skemmdum síðustu ár. Stefndu hafi ekki viljað standa að nauðsynlegum úrbótum, sem falla undir sameiginlegar framkvæmdir og ekki komið sjálf fram með neina áætlun um hvenær þau væru tilbúin til slíks og á hvaða forsendum, enda þótt þeim gæfist færi á því á tveimur formlegum fundum, sem haldnir voru og stefndi Ólafur sótti. Stefnandi varð því að ráðast einn í verkið til að koma í veg fyrir frekari skemmdir og óþægindi. Í samræmi við ákvæði 1. mgr. 38. gr. laga um fjöleignahús nr. 26/1994 hafi stefnanda verið slíkt heimilt og allt að því skylt og með þeim réttaráhrifum að stefndu yrðu að sínum hluta bundin af kostnaði við slíka framkvæmd. Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 26/1994 hafi stefndi staðið rétt að því að undirbúa verkið með því að afla sönnunar á nauðsyn viðgerðarinnar og fengið til þess Harald Árnason, byggingatæknifræðing. Lá þá fljótlega fyrir kostnaðaráætlun sem var kynnt á fundi er stefndi Ólafur sótti, en aldrei kom fram af hans hálfu að eiginkona hans væri jafnframt skráð eigandi og hafi það ekki verið fyrr en aflað var veðbókaravottorðs vegna málshöfðunar þessarar að það kom í ljós og er henni því eðlilega stefnt. Líta verði svo á að stefndi Ólafur hafi komið fram í málinu með hennar vitund og umboði. Þegar kostnaðaráætlun þessi, það er magnskrá, lá fyrir, en hún nam kr. 1.537.500,-, var þó ekki vitað með vissu hvernig ástand þaksins var og var það ekki fyrr en þakið hafði verið opnað að sást að endurnýja varð það að fullu svo sem áætlunin hljóðað reyndar um. Þá endurskoðaði Haraldur Árnason, bygginga­tækni­fræðingur, fyrri áætlun sína og varð niðurstaða nýju áætlunarinnar kr. 1.640.600,-. Heildarkostnaður reyndist síðan nema kr. 1.560.817,- eða nær því sem fyrri áætlunin hljóðaði upp á. Þó svo að stefndi Ólafur teldi framkvæmdina umfangsmeiri en þörf væri á hefði aldrei komið neitt fram hjá honum hvað hann teldi hæfilegt eða hvernig að lagfæringum skyldi staðið. Hafi því í alla staði verið eðlilegt að stefnandi framkvæmdi verkið sjálfur og á þann hátt sem athugun og áætlun Haraldar Árnasonar, byggingatæknifræðings miðaði við. Í bréfi lögmanns stefnda á dskj. nr. 24 komi fram mótmæli við reikningum sem stefnda Ólafi höfðu verið sendir, þ.e.a.s. dskj. nr. 6 og 7. Áður en stefnandi víkur að þeim mótmælum telur hann rétt að skýra kröfugerðina nánar. Við reikningsgerð á dskj. nr. 7 hafi verið gerð þau mistök að reiknað var með 40% hlut stefndu, en þar eigi að miða við 40,99% hlut eins og raunar sé tekið fram á reikningum, en hlutfallstala þessi er miðuð við skiptingu hitakostnaðar hjá Hitaveitu Akureyrar. Við þetta breytast sundurliðaðar fjárhæðir reikningsins, sem fram kemur á dskj. nr. 5. Rétt er samhengis vegna að rekja dskj. nr. 5, sem er reikningur dagsettur 22. mars 1996, sem stefnandi gerir stefndu, segir þar: Dskj. nr. 7 sem er reikningur dagsettur sama dag af stefnanda á hendur stefnda Ólafi hljóðar svo: Hækkun á efnislið varð þar sem láðst hafði að taka inn einn reikning í sundurliðunina. Þar sem vinna Haraldar Árnasonar var innifalin í efnislið á dskj. nr. 7 var því atriði ekki breytt þegar leiðréttur reikningur var gerður, þó að auðvitað ætti þetta að vera sér liður. Reikningurinn á dskj. nr. 6 frá Fjölni h.f., samtals að fjárhæð kr. 35.259,- er miðaður við hluta stefndu í húsinu, en þar sem greiðslu hans var hafnað hafi stefnandi greitt hann þann 10. maí 1995, enda hafi hann verið ábyrgur fyrir þeirri leigu á verkfærum og akstri sem í reikningnum felst og hafi með greiðslu hans öðlast kröfurétt á hendur stefnda, enda hafi hér verið um að ræða nauðsynlegan þátt í verkframkvæmdinni. Þannig er stefnufjárhæðin samanlögð upphæð þessara tveggja reikninga á dskj. nr. 5 og 6, þ.e.a.s. kr. 607.513,- + kr. 35.259,- eða alls kr. 642.772,-, sem er stefnufjárhæð máls þessa. Varðandi mótmæli stefnda Ólafs vegna efniskostnaðar þá segir stefnandi að alla reikninga fyrir utan einn hafi stefndi Ólafur fengið í ljósriti eftir fund 20. nóvember 1995. Í lok janúar 1996 hafi hann verið tilbúinn að greiða sinn hlut í efni en hafi þó ekki staðið við það. Mótmæli lögmanns stefndu gegn efniskostnaði séu byggð á áliti kærunefndar fjöleignarhúsa, sem aftur sæki stoð í 2. tl. 5. gr. laga nr. 26/1994. Telji lögmaðurinn að annað en klæðning, pappi og þakefni sé sérkostnaður stefnanda. Þessu mótmælir stefnandi vegna þess að yfir efri hæð eða eignarhluta hans sé steypt plata og einangruð að innan. Við endurnýjun þaksins var einangrun aukin, en þar hafi verið fyrir trékurl, sem bæði hafi verið lélega frá gengið og orðið rakt af leka og mikil fúkkalykt. Hafi stefnandi enn fremur haft í huga að hitun er sameiginleg og að betri einangrun myndi lækka sameiginlegan hitunarkostnað. Þetta þaksvæði falli líka allt undir sameign samkvæmt 1. tl. 8. gr. laga nr. 26/1994 og beri stefndu því að greiða sinn hlut í því. Að því er varðar mótmæli stefndu gegn akstri þá gæti misskilnings stefndu þar sem hér sé um að ræða akstur vegna margvíslegra aðdrátta, en enginn aðkeyptur akstur nema þær ferðir sem Fjölnir h.f. hafi farið og séu á reikningi á dskj. nr. 6 og skipt niður samkvæmt eignarhlutföllum af Fjölni h.f. Með þessu móti komu fjórar ferðir á kr. 700,- eða kr. 2.800,- í hlut stefndu, sbr. dskj. nr. 6. Að því er varðar vinnulaunaþátt stefnanda þá komi það fram á dskj. nr. 5, sbr. dskj. nr. 25, að vinnustundir hafi verið 507 við verkið. Af þeim komi miðað við eignarhlutfall 208 stundir í hlut stefndu. Tímakaup sem stefnandi miðar við er kr. 1.300,- á tímann fyrir utan virðisaukaskatt. Þetta geti ekki talist óeðlilegt, enda sé stefnandi fagmaður og þar með trygging fyrir að vinnan sé í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru til hennar. Hér breyti engu þótt stefnandi sé eigandi að hluta hússins og þrátt fyrir ákvæði 65. gr. laga nr. 26/1994 um vanhæfi við ákvarðanatöku reyndi í raun ekkert á slíkt þar sem stefndu vildu ekki standa að þessari bráðnauðsynlegu framkvæmd. Þótt atkvæðagreiðsla hefði átt sér stað og litið væri svo á að framkvæmdir féllu undir 9. tl. B 41. gr. laga nr. 26/1994 liggi fyrir að atkvæði stefnanda gegn mótatkvæði stefndu hefði ekki náð 2/3 hlutum eins og tilskilið sé. Á slíku hafi ekki heldur verið þörf þar sem stefnandi byggði á nauðsyn framkvæmdarinnar, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga nr. 26/1994, sbr. 4. mgr. 39. gr. in fine sömu laga. Telji stefndu að vinnulaunaþátturinn sé hærri en eðlilegt geti talist hafi þau þá leið að fá mat á það, en ella verði að miða við að sá þáttur sé bæði eðlilegur og sanngjarn. Krafa stefnanda um staðfestingu lögveðréttar á neðri hæð Hafnarstrætis 9 ásamt leigulóðarréttindum sé byggð á 48. gr. laga nr. 26/1994. Upphafstími dráttarvaxta reiknings sé samkvæmt 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga, en sbr. dskj. nr. 22, innheimtubréf, dags. 26. mars 1996 hafi reikningarnir á dskj. nr. 6 og 7 fylgt. Málskostnaðarkrafan er byggð á ákvæðum einkamálalaga. Stefndu rekja málavexti og málsástæður svo að húseignin Hafnarstræti 9 hér í bæ sé tvær hæðir með aðskildum íbúðum á hvorri hæð, en rými undir þaki tilheyri efri hæð hússins og sé innangengt úr henni. Hafi stefndu eignast neðri hæð hússins með afsali dagsettu 7. janúar 1978, ekki sé til að dreifa eignaskiptaútreikningi eða eignaskiptasamningi um eignina. Um miðjan apríl 1995 hafi stefndu fengið fyrst vitneskju munnlega frá stefnanda um meintan þakleka á húsinu. Stefndu hafi sjálf aldrei séð nein merki um þakleka og því sé þar aðeins til að dreifa frásögn stefnanda. Á húsfundi þann 8. júní 1995 var málið fyrst rætt og hafi stefnandi lagt fram drög að kostnaðaráætlun vegna huganlegra úrbóta á þaki hússins. Stefndu hafi þá um það bil verið að fara í sumarfrí og hafi verið ákveðið á fundinum að fresta málinu í bili og halda annan húsfund þann 18. júlí s.á. Jafnframt ætluðu stefndu að láta skoða þakið af sinni hálfu. Haldinn hafi verið húsfundur á nýjan leik þann 8. ágúst 1995 á starfsstofu lögmanns stefnanda Hreins Pálssonar, hrl., þar sem málin voru rædd og fundargerð rituð. Á þessum fundi hafi stefndi Ólafur mótmælt því sérstaklega að farið yrði út í meiri háttar endurbætur og breytingar, þar með útlitsbreytingar, án samþykkis eigenda neðri hæðar og bent á þann möguleika að styrkja þakið fyrir veturinn. Strax að loknum þessum fundi hafi stefndi hins vegar hafið framkvæmdir á þakinu. Hafði stefndi Ólafur þá strax samband við lögmann stefnanda og bar fram mótmæli við málsmeðferðinni. Þessu til staðfestingar ritaði lögmaður stefnanda stefnda Ólafi orðsendingu sem fylgdi með endurrit af fundargerð húsfundar sem haldinn var 8. ágúst 1995, sbr. dskj. nr. 29. Í orðsendingu þessari segir svo: „Ólafur! Sveinn ræddi við mig um hvort þú værir til í að láta Þórarin Arinbjarnarson athuga ásamt Haraldi Árna hversu miklar framkvæmdir væri nauðsynlegt að fara í, en bæði er kostnaðarsamara og meira umstang að biðja um dómkvaddan matsmann/menn. Vinsaml. láttu mig vita, en þú mátt hringja í mig heim, ef þægilegra væri.“ Rétt sé tilgreint í stefnu að stefndi Ólafur kom ásamt Þórarni Arinbjarnarsyni til að líta á þakið í kjölfar orðsendingar lögmanns stefnanda, en stefndi Ólafur hafði óskað eftir því við lögmann stefnanda að starfsmaður byggingafulltrúans á Akureyri kæmi á staðinn í umrætt sinn. Þetta hafi ekki gengið eftir þar sem hvorki Haraldur Árnason né starfsmaður byggingafulltrúans komu á staðinn og voru þar því aðeins stefnandi, stefndi Ólafur og Þórarinn Arinbjarnarson og urðu þar engar umræður um málið eða umfang viðgerðarinnar. Því sé ranglega haldið fram í málinu að stefndi hafi ekki viljað standa að nauðsynlegum úrbótum því stefndu vildu lágmarka framkvæmdir við nauðsynlegar úrbætur sem ekki var hægt að áætla sérstaklega og óskuðu sérstaklega eftir því að stefnt yrði að því að láta vinna verkið að mestu sumarið 1996. Stefndu hafa því verið til fullrar samvinnu við stefnanda um nauðsynlegar úrbætur og var því stefnanda ekki nauðsynlegt að ráðast einn í verkið eins og hann gerði. Stefnandi byggi rétt sinn á að ráðast í framkvæmdirnar á þakinu við ákvæði 38. gr. laga nr. 26/1994. Telja stefndu að stefnanda hafi borið að fá dómkvadda matsmenn til þess að meta m.a. nauðsyn og umfang verksins þar sem samkomulagi var ekki til að dreifa. Þannig telja stefndu að stefnandi hafi ekki staðið löglega að framkvæmdum. Engin eignaskiptalýsing sé til um fasteignina og telja stefndu að það hefði verið eðlilegra að byrja framkvæmd verksins með því að gera slíkan samning og staðreyna þannig réttar hlutfallstölur á eignarhaldi málsaðila, sem í dag sé óljóst. Mótmælt er staðhæfingum um nauðsyn á kostnaði sem stofnað var til, sbr. dskj. nr. 6. Lyfta hafi verið ónauðsynleg ef fagmannlega hafi verið staðið að verki t.d. með handlangi og séu handverkfæri svo sem borvél, naglabyssa o.s.frv. venjuleg smíðaáhöld sem fagmenn leggi sér til. Þá er því mótmælt að samkvæmt þessum reikningi sé leiga á lyftu að fjárhæð kr. 20.000,- öll krafin af stefndu. Stefndu telja að háaloft undir þaki fasteignarinnar Hafnarstræti 9 þar sem innangengt sé úr íbúð stefnanda sé séreign hans og benda máli sínu til stuðnings á úrskurði í álitsgerðum kærunefndar fjöleignarhúsa í málum nr. 66 og 72 / 1995 svo og 2. tl. 5. gr. laga nr. 26/1994. Um vinnuþátt verksins sé það að segja að með útboði eða með því að leita eftir tilboðum hefði mát lækka tilkostnað við nauðsynlegar framkvæmdir verulega, sbr. meginreglu 39. gr. og 65. gr. laga nr. 26/1994. Ljóst sé af framansögðu að endurbætur á þaki hússins, sem stefnandi vann sumarið 1995 geti ekki talist nauðsynlegar endurbætur eða viðhald. Þakgerð hússins sé breytt, eldri þakrennur séu klæddar af, skorsteinn brotinn niður og fjarlægður, þak klætt með bárujárni er áður hafði verið lagt þakpappa og utanáliggjandi þakrennum komið fyrir. Þannig þurfi að fá leyfi allra eigenda og stjórnvalda til slíkra breytinga, sbr. 30., 36., 37., 38., 39. og 41. gr. 6. lið a og 3. og 9. lið b laga nr. 26/1994. Sérstaklega er mótmælt reikningi Hraðsögunar h.f., sbr. fylgiskjal með dskj. nr. 5 að fjárhæð kr. 8.113,- fyrir sögun á svalagólfi efri hæðar þar sem gólfflötur svala sé skilgreindur sem séreign sbr. 5. gr. 8. tl. laga nr. 26/1994. Hins vegar var handrið á svölum sem var í sameign eigenda hússins fjarlægt með ólögmætum hætti af stefnanda, sem ber að setja það upp á nýjan leik stefndu að kostnaðarlausu, sbr. 4. tl. 8. gr. sömu laga. Sama máli gegni ennfremur um skorstein hússins sem fjarlægður var með ólögmætum hætti, en skorsteinninn hafi verið tvöfaldur með loftræstikerfi fyrir báðar hæðir hússins, sem þar með sé ekki lengur virkt. Til lagaraka vísa stefndu til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála og 4. gr. 2. og 8. tl. 5. gr., 4. tl. 8. gr., 30. gr., 36. gr., 37. gr., 38. gr., 39. gr., 41. gr. og 65. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Verða nú raktir framburðir vitna og aðilja og önnur gögn málsins eftir atvikum. Áður en aðalmeðferð hófst fór dómurinn á vettvang ásamt stefnanda og stefnda, Ólafi og lögmönnum aðilja. Stefnandi, Sveinn Jóhann Friðriksson, húsasmíðameistari, bar að ástæða endurbótanna hefði verið mikill fúi í þakinu og að hætta á að þakið færi af. Auðséð hefði verið að það mátti ekki bíða lengi að þakviðgerð færi fram. Steyptar þakrennur hafi víða verið með steypuskemmdum. Hafi hann rætt um þetta við stefndu, en þau ekki tilbúin að fara í aðgerðir. Hafi stefnandi haft samband við Harald Árnason, byggingatæknifræðing. Hafi hann gert kostnaðaráætlun. Hafi Þórarinn Arinbjarnarson, húsasmíðameistari litið á þakið og virtist sammála um þær þakviðgerðir sem kostnaðaráætlun hljóðaði uppá. Hafi hann imprað á að gera eignaskiptasamning um eignina en engin viðbrögð fengið. Skiptaprósentan 40,99% er hann krefur stefndu um í kostnaðarhlutdeild sé til komin vegna skiptingar á hitaveitukostnaði. Í sambandi við fasteignamat hafi hann hins vegar séð skiptinguna 40% og 60%. Hafi verklegar framkvæmdir við þakið hafist 9. ágúst 1995 og lokið snemma í október þ.á. Við verklok hafi Haraldur Árnason, tæknifræðingur, tekið verkið út og endurskoðað í ljósi þess allar magnskrár og kostnaðaráætlun að sinni beiðni. Við upphaf verks hafi hann ekki tilkynnt stefndu hvað hann ætlaði að taka á tímann, en í mars 1996 við gerð skattaskýrslu hafi allur kostnaður legið fyrir og m.a. heildarvinna hans 507 klukkustundir alls og reyndar miklu fyrr eða í nóvember árið áður og hafi stefndu verið kunnugt um það. Aðspurður um tímaskráningu vegna vinnu hans við verkið, þá væri undirbúningur við verkið innifalinn í þessum tímum, en ekki seta á húsfundum, en fundir með tæknilegum ráðgjafa, Haraldi Árnasyni. Ekki kvaðst hann hafa glögg gögn yfir tímaskráninguna og ekki haldið nákvæma tímaskráningu yfir verkið, en taldi að meiri tími hefði farið í verkið en 507 klukkustundir. Hafi hann unnið verkið að mestu einn, en hafi fengið örlitla aðstoð í skiptivinnu, sem reiknist inn í heildartímafjölda hans. Hann kvaðst ekki hafa nákvæm gögn yfir þetta, en þetta gætu verið um 50 tímar, þessi skiptivinna. Þetta hafi ekki verið fagvinna heldur vinna við handlang þ.e.a.s. verkamannvinna og væri vinna þessi innifalin í vinnukröfu hans. Hafi skilningur hans verið að stefndi Ólafur gerði kröfu um að verkið yrði boðið út. Aðspurður um þakleka þá sagði hann að hann hafi ekki verið viðvarandi, en hafi komið fram í einangrun í þaki. Þakleki hafi einu sinni skilað sér niður í íbúð stefnanda á efri hæð þegar að snjór þiðnaði af þaki. Rými undir þaki taldi hann tilheyra sameign, en ekki hægt að nota það nema af efri hæð, þar sem að það væri aðeins aðgengilegt fyrir íbúa efri hæðar. Ekki hafi verið sótt um leyfi til breytinga á þakgerð og taldi ekki þörf á því. Ekki hafi hann ráðfært sig við stefndu er teikningar voru gerðar. Þurft hefði að ráðast í verkið helst á þessu sumri. Hafi hann talið þakið það illa farið að þetta þyrfti að gerast, en bráðabirgðaviðgerð óframkvæmanleg vegna kostnaðar þ.e.a.s. óhagkvæmni, þ.e.a.s. gera við sperrur og endurnýja klæðningu of dýrt og ófullnægjandi. Hafi hann talið að þakið gæti þess vegna alveg farið af húsinu. Skorsteinn hafi verið farinn að láta á sjá og laus niður við plötu og ekkert steypujárn þar. Hafi hann ekki viljað hafa skorsteininn yfir höfði sér í þessu ástandi og því hafi hann fjarlægt hann. Hann kvaðst hafa fengið afsal fyrir eigninni 1990. Hafi hann fundið fúkkalykt og kannað ástand þaksins fyrir kaupin. Hafi hann fundið fúa út í sperrusteypuendum og einnig hafi hann fundið fúa norðan til í þakinu er hann keypti, en fúi þessi hafi ágerst ört. Ástand þaksins hafi ef til vill haft einhver áhrif á kaupverði til lækkunar, en hann taldi sig hafa greitt fullt verð fyrir eignina m.v. ástand. Hafi hann vitað að þakið þyrfti aðgerða við innan langs tíma. Aðspurður um dskj. nr. 6 þá upplýsti hann að hann hafi verið starfsmaður Fjölnis h.f., en það sem hann hafði leigt til verksins hafi verið stór naglabyssa, sem að tengd hafði verið við loftpressu. Reikningur frá Hraðsögun hafi verið vegna sögunnar á svölum á efri hæð. Reikningur hans vegna aksturs hafi verið í sambandi við útréttingar við verkið. Stefndi, Ólafur Björgvin Guðmundsson, stálsmiður, bar að stefnandi hafi sagt honum frá meintum þakleka vorið 1995, en þá hafi verið mikill snjór hér í bæ og mörg þök hafi lekið þá. Hafi stefndi verið nýkominn heim frá Noregi er þetta skeði. Síðan gerist það að haldinn sé húsfundur 8. júní 1995 í íbúð stefnanda, þar sem að mættur hafi verið Haraldur Árnason, byggingatæknifræðingur. Hafi verið til umræðu tvær kostnaðaráætlanir vegna þaksins að fjárhæð kr. 1.200.000,- til 1.500.000,- sem hugsanlega hefði verið hægt að lækka með útboði. Er þetta skeði hafi hann verið nýbúinn að skipta um atvinnu og hafi verið að byrja í nýrri vinnu 1. júlí og hafi hann óskað eftir að framkvæmdum við þakið yrði frestað um eitt ár þar sem hann sá fram á að geta ekki unnið við verkið. Hafi hann ráðfært sig við smið, sem hafi sagt að það væri ekkert mál að gera við þakið þannig að það þyldi næsta vetur. Hafi hann skýrt frá þessu á fundi sem haldinn var 18. júlí. Síðan hafi verið haldinn fundur 8. ágúst þar sem að stefnandi hafi lagt ríka áherslu á að fara í verkið. Hafi hann mótmælt þessu og þá að verkið yrði boðið út. Daginn eftir eða 9. ágúst hafi stefnandi hafið framkvæmdir. Hafi verið ákveðinn fundur þar sem að fulltrúi byggingafulltrúa og Haraldur Árnason, tæknifræðingur, myndu mæta. Hafi stefndi sjálfur mætt svo og Þórarinn Arinbjarnarson, húsasmíðameistari, en enginn annar. Í framhaldi af þessu hafi hann mótmælt þessum framkvæmdum skriflega. Í sjálfu sér hafi hann verið samþykkur því að farið yrði í framkvæmdir á þakinu, en þeim frestað í eitt ár. Aðspurður um þá hættu að þakið væri alveg að fara af húsinu hafi hann ekki vitað þar sem hann væri ekki fagmaður. Aldrei hafi verið um það rætt hvað stefnandi áskildi sér í laun fyrir sína vinnu. Varðandi skiptingu á eignarhlutum í húsinu hafi hann eingöngu þekkt skiptinguna 40% og 60%. Um skiptaprósentuna 40,99% kvaðst hann ekkert vita um. Fyrst á fundi 20. nóvember 1995, sbr. dskj. nr. 17, hafi hann heyrt um kostnað af verkinu, en áður hafi hann fengið senda endurskoða magnskrá. Á þessum fundi hafi hann óskað eftir að sjá reikninga fyrir verkið. Hafi honum aldrei verið kynntar teikningar af breytingum á þakgerð hússins. Þó svo að hann hafi verið peningalítill sumarið 1995 hefði hann greitt sinn hlut ef verkið hefði farið í útboð. En hann hefði fyrst og fremst óskað eftir frestun á verkinu af fjárhagsástæðum og vegna eigins tímaleysis. Hafi hann búið lengi í húsinu og aldrei borið á þakleka. Hafi hann staðið að viðgerð á þakrennu á sínum tíma, blikkklæðning verið sett á þakrennur 1978-1979. Hafi hann boðist til þess á sínum tíma að greiða 40% af efniskostnaði gegn því að málinu lyki. Rætt hafi verið að gera eignaskiptasamning og hafi hann ekki staðið í vegi fyrir því, en honum hafi ekki verið kunnugt um að þakið væri orðið lélegt. Hafi hann ekkert fylgst með gangi verksins vegna þess að hann hafi ekki haft tök á því og viti því ekkert um tímann sem fór í verkið. Hafi hann óskað eftir að fá uppgefna tíma sem fóru í verkið þann 20. nóvember 1995 og hafi fengið tímafjöldann upp úr því. Svo sem áður greinir hafi aldrei verið rætt um verð á vinnu stefnanda. Vitnið Haraldur Sigmar Árnason, byggingatæknifræðingur, bar að kostnaðaráætlanir á dskj. nr. 8 og 13 hafi hann gert að beiðni stefnanda. Hafi hann farið upp á þakið og skoðað það rækilega. Burðarkerfi þaksins hafi verið fúið og ónýtt. Hafi ekki komið annað til en að endurnýja burðarkerfið. Hafi fúinn verið mestur við sperrur í steypu og víðar. Það hefði mátt gera bráðabirgðaviðgerð, en það hefði orðið margfalt dýrara. Hefði stefndi, Ólafur, verið jákvæður að fara í viðgerðir á þakinu, en vildi bíða með verkið og gera við það til bráðabirgða. Dskj. nr. 13 væri endurskoðuð magnskrá eða kostnaðaráætlun. Efnismagnið hafði aukist, var orðið 80m² í stað 41m², því ákveðið hafi verið að rífa meira. Hafi hann skoðað áður en að framkvæmdir hófust og meðan á þeim stóð. Verkið hafi gengið eðlilega. Hafi hann sent uppdrætti til byggingafulltrúa. Hafi skorsteinn verið felldur og þakrennum breytt. Hafi þetta verið minniháttar breytingar og leyft að halda áfram í samræmi við teikningarnar. Varðandi bráðabirgðaviðgerð hefði þurft að taka þær upp þ.e.a.s. vinna þær aftur t.d. að halda þakinu niðri. Skorsteinninn hafi verið þannig að gat hafði verið á honum sem að loftaði inn í þakrýmið og hafi það verið til skaða. Hafi hann verið beðinn að meta hvað þyrfti að gera mikið þegar þakið var rifið. Í hverju bráðabirgðaviðgerð hefði falist, upplýsti hann að hún hefði falist í því að festa þakið niður á plötuna og það verið meira vinna en efni. Ekki hafi hann athugað með kostnað með bráðabirgðalausn í huga. Er hann skoðaði þakið upphaflega hafi ekki verið hægt að sjá að nein öndun væri á þakinu. Hafi honum ekki verið kunnugt um að loftun fyrir húsið væri um skorsteininn. Hafi hann litið á skorsteininn og mat hans og stefnanda að fjarlægja skorsteininn. Fyrir dóminn kom sem vitni Jóhannes Ottósson, byggingaiðnfræðingur, og starfsmaður byggingafulltrúans á Akureyri. Staðfesti hann úttekt sína á dskj. nr. 10, sem rakin er hér að framan. Sagði hann að sperruendar hafi verið talsvert mikið fúnir og fúi í kringum skorstein. Þakpappinn illa farinn og rennur orðnar morknar. Taldi hann að þakið hefði hugsanlega getað fokið af. Aðspurður hvort leyfi hefði þurft til að fella skorstein og klæða þakrennur þorði hann ekki að segja til um hvort svo hefði verið, því sé sótt um leyfi til að gera endurbætur, leyfi þurfi til breytinga. Byggingafulltrúaembættið hafi engar athugasemdir gert við þessar breytingar. Hafi úttektin verið gerð að beiðni stefnanda. Aðspurður vissi hann ekki hvernig skorsteinn var hannaður og fann ekki í sínum gögnum að verkið hefði verið tekið út. Við skoðunina hafi verið búið að taka járn af þakinu þannig að sést hafi hvernig timbrið var og pappinn. Framkvæmdir hafi ekki verið hafnar. Hafi hann farið upp á þakið og inn á loftið. Hafi fúinn náð mislangt inn á þakið, þannig að ástand þaksins var mismunandi. Nánast allir sperruendur hafi verið fúnir svo og fúi í kringum skorstein. Fyrir dóminn kom sem vitni, Þórarinn Arinbjarnarson, húsasmíðameistari. Kvaðst hann hafa komið tvisvar sinnum á staðinn að Hafnarstræti 9 vegna þaksins vegna beiðni stefnda, Ólafs. Hafi hann sagt Ólafi að þessu mætti bjarga við þannig að stóla þakið betur niður og loftræsta það, þá væri þakið ekki að fara þannig lagað. Lágmarksviðgerðin hefði kostað ca. kr. 100.000,- sem bráðabirgðaaðgerð. Hefði þetta dugað eitthvað, erfitt væri að meta hvað hagstæðast hefði verið gera. Fyrra skiptið er hann kom á staðinn og hafi ekkert verið unnið í þakinu og í seinna skiptið hafi átt að koma starfsmaður frá byggingafulltrúa, en enginn kom og eitthvað hafi verið byrjað að vinna við þakið. Aðspurður kvaðst hann hafa skipt um þak á húsi árið 1996 er hafi verið með fölsku lofti, sem hafi verið meira verk, en í þessu tilfelli hefði platan verið steypt og hefði það verk kostað ca. kr. 700.000,- og verið svipuð stærð á þaki. Hafi þeir unnið tveir við það verk og hafi verið í tvær vikur að hann minnti og þá væntanlega unnið 5 daga vinnuviku 10 tíma á dag að því að vitnið minnti. Á dskj. nr. 3 er veðbókarvottorð yfir eignarhluta stefnanda í húseigninni að Hafnarstræti 9, sem hann eignast með kaupsamningi 12. júní 1990, með afsali 8. október s.á. er eignarhlutinn efri hæð og hluti kjallara. Á dskj. nr. 4 er veðbókarvottorð yfir eignarhluta stefndu í húsinu er þau eignast með afsali 7. janúar 1978. Segir svo um eignarhluta þeirra: neðri hæð, 2/5 hlutar hússins. Stefnandi hefur lagt fram á dskj. nr. 34 sundurliðaða tímaskráningu vegna þakviðgerðarinnar og er hún dagsett 17. mars 1998 og er sundurliðunin þannig: Í athugasemdum segir stefnandi að með fylgi blöð úr almanaki, sem hann færði inn á tíma, en einnig hafi sambýliskona hans fært þar inn vaktir sínar á sjúkrahúsi. Við þetta sé að athuga að 20 tímar sem taldir eru sem síðasti liður í upptalningunni hafi ekki verið færðir inn, en flestir hafi þeir orðið til vegna margs konar undirbúnings, m.a. vegna lánamöguleika, viðtala við byggingafulltrúa, undirbúning funda vegna verksins o.fl. Þetta telur hann sig ekki geta sundurgreint nánar. Samkvæmt meðfylgjandi dagatali er stefnandi vísar til hefst tímaskráning hans 8. ágúst 1995 og er skráður vinnutími hvern dag í ágúst 10 klst. utan 20. ágúst 6 klst. og alls er í ágústmánuði skráðar 246 klst. og í september alls skráðar 230 klst. og í október eru skráðar 16 klst. og lýkur skráningu 3. október. Samkvæmt þessu eru alls skráðar 492 klst. Við endurflutning málsins kom fram að lögmenn aðila höfðu lagt mjög mikla vinnu í að reyna sættir en án árangurs. Fyrir dómi þann 10. desember s.l. bar stefnandi að undir liðnum fjarlægja skorstein o.fl. hafi verið fleiri atriði eins og t.d. að halda þakinu þurru, en verkið hafi hann unnið í tveimur hlutum, þ.e. undirbyggingu og klæðningu. Hann hafi nýtt það sem fyrir var óskemmt af þakinu. Ekki taldi hann loftið innanvert vera séreign heldur sameign og hafi ekki sundurliðað hve mikil vinna fór í loftið innanvert. Hann kvaðst hafa tekið sér frí til að vinna við þakið, en annars hafi hann starfað hjá Fjölni h.f. Á þessum tíma hafi verið mikið að gera hjá því fyrirtæki og unnin yfirvinna hjá því. Varðandi tímaskráningu vegna skiptivinnu þá hafi skiptivinnan verið metin inn í hans tíma tæplega að hálfu leyti. Tímarnir hafi verið metnir á tæplega 1 og notaðir til áfyllingar á hans tímum, en hann hafi ekki skrifað meira en 10 tíma á dag á sjálfan sig. Aðspurður hvernig hann myndi t.d. skrá þrjá menn sem ynnu 10 tíma í 1 dag svaraði hann því til að skiptivinnan hafi ekki verið unnin samfellt heldur þegar þurfti. Bróðir hans, Magnús, hafi unnið þessa vinnu t.d. þegar setja þurfti járn á þakið og að hluta til við hreinsun og rif. Þetta hafi verið aðstoð fyrst og fremst, en hann hafði áður unnið fyrir Magnús. Skiptivinna af þessum 507 tímum ca 25 tímar í skiptivinnu við Magnús, þ.e. metið hans tíma í tímaskrift sinni sem 25 klst. þó svo að Magnús hafi unnið mun meira eða um 50 klst. og vísar í því sambandi til framburðar síns fyrir dómi þann 17. nóvember 1997 þar sem fram hafi átt að koma að 50 tíma í vinnu Magnúsar hafi hann metið sem 25 klst. í sinni reikningsgerð. Niðurstaða: Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefndu á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignahús, með þeim rökum að eignarhluti hans hafi legið undir skemmdum vegna ástands þaksins. Telur hann sig hafa fært fullnægjandi sönnun fyrir nauðsyn framkvæmdanna, skv. 2. mgr. 38. gr. sömu laga, með því að fá Harald Árnason, byggingatæknifræðing til athugunar á þakinu og gerðar kostnaðaráætlunar svo og með úttekt starfsmanns byggingafulltrúa, Jóhannesar Ottóssonar, frá 15. ágúst 1995. Má á það fallast. Til þess ber að líta að sannað er að stefndi Ólafur vildi lágmarka viðhald og kostnað og bíða með framkvæmdir til ársins 1996. Samkvæmt framburði Þórarins Arinbjarnarsonar, húsasmíðameistara, hefði lágmarksviðgerð kostað ca kr. 100.000,- sem bráðabirgðaviðgerð, en erfitt hafi verið að meta hvernig hagstæðast hafi verið að standa að henni. Ljóst má vera að yfirvofandi þakleki hefur staðið stefnanda nær sem raunveruleg ógn sem íbúa efri hæðar hússins en stefndu og verður að skoða viðbrögð hans í því ljósi. Einnig ber að líta á hag hans af að vinna verkið sjálfur sem fagmaður og einnig að stefndu töldu sig geta fengið verkið ódýrara í útboði. Til þess ber einnig að líta að skv. 65. gr. fjöleignahúsalaga átti stefnandi sérstakra fjárhagslegra hagsmuna að gæta í sambandi við verk það sem hann vann. Samkvæmt framburði hans hér fyrir dómi svo og tímaskráningu sem rakin hefur verið getur hún ekki talist trúverðug. Ekki liggur enn fyrir eignaskiptasamningur um eignina og telur því dómurinn eftir atvikum rétt að taka tillit til kostnaðarskiptingar skv. veðbókarvottorði þannig að í hlut stefndu komi 40% kostnaðarhlutdeild. Samkvæmt þessu er því tekin til greina krafa stefnanda á reikningi hans, dagsettum 22. mars 1996, sbr. dskj. nr. 5, um efni samkvæmt meðfylgjandi reikningum og þar með talin teiknivinna kr. 194.507,- án vsk. svo og er vinna stefnanda í þágu stefndu metin í einu lagi á kr. 150.000,- án vsk. Virðisaukaskattur af efni og vinnu er kr. 84.404,-. Er krafa stefnanda því tekin til greina, samtals kr. 428.911,-. Stefndu eru sýknuð af öðrum fjárkröfum stefnanda og er þá tekið tillit til þess að stefnandi eyðilagði loftræstingu hjá stefndu með því að fjarlægja skorsteininn af húsinu upp á sitt eindæmi. Ekki er fallist á það sjónarmið stefndu að þakrýmið fyrir ofan íbúð stefnanda sé séreign hans þó svo að hægt sé að komast þar upp um mannop í loftinu. Þá ber stefndu að greiða stefnanda dráttarvexti frá því að mál þetta var höfðað með stefnubirtingu 3. október 1996 til greiðsludags og kr. 100.000,- í málskostnað og er virðisaukaskattur innifalinn í þeirri fjárhæð. Þá er viðurkennt lögveð fyrir kröfunni í eign stefndu að Hafnarstræti 9, neðri hæð, Akureyri, ásamt hlutdeild í leigulóðarréttindum. Dóm þennan kváðu upp Ásgeir Pétur Ásgeirsson, héraðsdómari, ásamt meðdómsmönnunum, Herði Blöndal, byggingaverkfræðingi og Gísla Gunnlaugssyni, byggingatæknifræðingi. Dómsorð: Stefndu, Ólafur Guðmundsson og Ragnheiður Antonsdóttir, greiði stefnanda, Sveini Jóhanni Friðrikssyni, kr. 428.911,- ásamt dráttarvöxtum frá 3. október 1996 til greiðsludags og kr. 100.000,- í málskostnað. Viðurkenndur er lögveðsréttur stefnanda í eign stefndu í neðri hæð Hafnarstrætis 9, Akureyri, ásamt hlutdeild í leigulóðarréttindum.
Mál nr. 763/2017
Kærumál Einkahlutafélag Lögvarðir hagsmunir Kærumálsgögn Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli D ehf. gegn Í til ógildingar á úrskurði yfirskattanefndar og úrskurði ríkisskattsstjóra var vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að breyting ríkisskattstjóra á skattalegu eigin fé D ehf. hefði engin áhrif haft á gjöld D ehf. og var því fallist á þá niðurstöðu hins kærða úrskurðar að D ehf. hefði ekki sýnt fram á að hann hefði lögvarða hagsmuni af því að fá efnisdóm um kröfu sína á hendur Í. Þá var talið engu breyta þótt hluthafar D ehf. kynnu að telja sig hafa lögvarinna hagsmuna að gæta. Var því hinn kærði úrskurður staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson ogÓlafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. desember 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum sama dag. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 24. nóvember 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilavar vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var skattalegt eigið fésóknaraðila vegna auðlegðarskatts hækkað úr 1.063.223.798 krónum í5.275.417.051 krónu með úrskurði ríkisskattstjóra 17. febrúar 2016. Íúrskurðinum kom fram að breytingin leiddi ekki til gjaldabreytinga hjásóknaraðila, en gæti leitt til endurákvörðunar viðbótarauðlegðarskatts hjáhluthöfum hans.Þar sem framangreind breyting hafði engin áhrif á gjöld sóknaraðila,hvorki á gjaldárinu 2013 né til frambúðar, verður fallist á þá niðurstöðu hinskærða úrskurðar að sóknaraðili hafi ekki sýnt fram á að hann hafi lögvarðahagsmuni af því að fá efnisdóm um kröfu sína á hendur varnaraðila. Þá geturengu breytt þótt hluthafar sóknaraðila kunni að telja sig hafa lögvarinnahagsmuna að gæta, þar sem úrskurður ríkisskattstjóra tekur eingöngu tilsóknaraðila og þeir eiga ekki aðild að máli þessu. Verður hinn kærði úrskurðurþví staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Samkvæmt 4. tölulið 4. gr. reglna nr. 677/2015 um kærumálsgögn íeinkamálum, sem settar voru með stoð í 6. mgr. 147. gr. laga nr. 91/1991, skalkoma fram stutt hlutlæg greining á ágreiningsefnum kærumálsins og efnihéraðsdómsmálsins. Við gerð kærumálsgagna hefur sóknaraðili ekki farið eftirþessari reglu, en þar eru í löngu máli reifaðar málsástæður hans og lagarök, ánhlutlægrar greiningar á ágreiningsefni málsins, sem laut eingöngu að því hvortvísa bæri málinu frá dómi vegna skorts á lögvörðum hagsmunum. Er þettaaðfinnsluvert.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Dalsnes ehf., greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 350.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 2017. Málþetta var höfðað 21. febrúar 2017. Málið var fyrst dómtekið 9. október sama áren endurflutt og dómtekið að nýju 20. nóvember sama ár. Stefnandier Dalsnes ehf., Fossaleyni 21, Reykjavík, en stefndi er íslenska ríkið,Arnarhvoli Reykjavík. Stefnandikrefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður yfirskattanefndar nr. 194/2016frá 5. október 2016 og að jafnframt verði felldur úr gildi úrskurðurríkisskattstjóra frá 17. febrúar sama ár. Þá krefst stefandi málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar. Ímáli þessu deila aðilar um hvort ríkisskattstjóra hafi verið heimilt að hækkaskattalegt eigið fé stefnanda vegna álagningar auðlegðarskatts um 4.212.193.253krónur úr 1.063.223.798 krónum í 5.275.417.051 krónu í skattframtali félagsins2013 og krefst stefnandi ógildingar þeirra tveggja úrskurða skattyfirvalda semannars vegar kváðum á um breytinguna og hins vegar staðfestu þá ákvörðun.Breyting þessi á skattframtali hafði ekki í för með sér breytingu áskattlagningu stefnanda. Viðendurflutning málsins beindi dómari því til lögmanna málsaðila að fjallasérstaklega um sjónarmið um það hvort stefnandi teldist hafa lögvarða hagsmuniaf úrlausn málsins með hliðsjón af því að breyting á skattframtali hans hafðiekki skattlegar afleiðingar fyrir hann, sbr. og þá málsástæðu stefnanda aðákvæði 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 stæðu breytingunni í vegi.I Meðlögum nr. 128/2009 um breyting á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt var lögfestbráðabirgðaákvæði XXXIII sem mælti fyrir um tímabundna álagningu svokallaðsauðlegðarskatts. Var skatturinn lagður á einstaklinga sem áttu eignir umframtiltekin mörk. Einnig var sú skylda lögð á lögaðila að færa upplýsingar ískattframtöl sín er leiddu fram skattstofn auðlegðarskatts vegna eignareinstaklinga í viðkomandi félagi. Umræddar upplýsingar voru á hinn bóginn ekkigrundvöllur skattlagningar lögaðilanna sjálfra. Með lögum nr. 164/2011 vartímabil auðlegðarskatts framlengt með bráðabirgðaákvæði XLVII í lögum nr.90/2003. Var það ákvæði efnislega sambærilegt við fyrra bráðabirgðaákvæðið. Ískattframtal sínu 2013 gerði stefnandi grein fyrir verðmæti eignarhlutdeildarsinnar í nokkrum öðrum félögum, en þessar fjárhæðir eru einn þeirra þátta ermynda bókfært virði stefnanda sjálfs, sem aftur er grundvöllur eftir atvikum aðálagningu auðlegðarskatts á einstaklinga sem eiga hluti í stefnanda. Var ekkert þessara félaga skráð á markaði ogbar því að leiða fram verðmæti þeirra með því að taka bókfært virði þeirra og draganafnverð hlutabréfa frá, að því er innlend félög varðaði og er ekki ágreiningurmeð aðilum um að þetta gerði stefnandi. Á hinn bóginn telur stefnandi að honumhafi verið rétt varðandi erlend félög að telja fram bókfært virði hlutdeildarsinnar í félaginu en draga frá bókfært virði þess til leiðréttingar. Vísar hanntil þess að leiðbeiningar skattyfirvalda og eyðublöð skattframtals hafitilgreint þessa aðferð sem rétta. Hafi hann því fyllt út framtalið varðandierlenda félagið Dalsnes A/S í góðri trú að því er þetta varðar.Ríkisskattstjóri og yfirskattanefnd komust á hinn bóginn að þeirri niðurstöðuað framtalið hefði verið ranglega fyllt út og nota hefði átt sömu aðferðvarðandi erlendi félög og innlend að tilgreina bókfært verð eignarhluta íumræddu félagi og draga frá nafnverð hlutabréfa til leiðréttingar og fá þannigút virði félagsins, sem hafði svo bein áhrif á skattalegt eigið fé stefnanda.Leiddi þessi mismunur til hækkunar á skattalegu eigin fé stefnanda um4.212.193.253 krónur úr 1.063.223.798 krónum í 5.275.417.051 krónu. Eins ogfyrr segir voru leiddi þetta ekki til breytinga á skattlagningu stefnanda eðaviðurlaga gegn honum af hálfu skattyfirvalda. Ekki er í málinu upplýst um hvortog þá hvaða breytingar þetta hafði í för með sér gagnvart eigendum stefnanda. Einsog fyrr segir lagði stefnandi fram skattframtal 2013 og lögðu skattyfirvöld áfélagið opinber gjöld í samræmi við það. Kemur fram í greinargerð stefnda aðþað hafi verið gert 30. október 2013. Þann 15. september 2015 sendi ríkisskattstjóristefnanda fyrirspurnarbréf vegna misræmis sem hann taldi vera á framtalistefnanda og fyrr er lýst. Stefnandi sendi skýringar og athugasemdir með bréfi1. október 2015. Ríkisskattstjóri tilkynnti að fyrirhugað væri að breytaskattframtali stefnanda, vegna rangrar færslu virðis hlutafjár Dalsness A/S, áþann veg að „lækka“ skattalegt eigið fé félagsins um 4.212.193.253 krónur.Stefnandi gerði ekki athugasemdir vegna framangreinds en í tölvubréfi ítrekaðihann sjónarmið sem hann hefði sett fram í bréfi 1. október 2015.Ríkisskattstjóri kvað upp úrskurð 17. febrúar 2016 þar sem skattalegt eigið féstefnanda vegna auðlegðarskatts var hækkað um 4.212.193.253 krónur. Stefnandikærði þann úrskurð til yfirskattanefndar sem hafnað kröfu um ómerkingu úrskurðarinsmeð úrskurði nr. 194/2016 sem kveðinn var upp 5. október 2016. Málþetta er höfðað til að fá framangreindum úrskurðum hnekkt. II Stefnandibyggir á því að hann hafi fært á skattframtal sitt 2013 stofn tilauðlegðarskatts varðandi félagið Dalsnes AS, sbr. lög nr. 90/2003, eins og þeimvar breytt fyrst með lögum nr. 128/2009 og síðar með lögum nr. 164/2011, en meðnefndum lagabreytingum hafi tekið gildi bráðabirgðaákvæði XXXIII og síðarbráðabirgðaákvæði XLVII sem kváðu á um álagningu auðlegðarskatts. Þetta hafihann gert í samræmi við skriflegar leiðbeiningar skattyfirvalda. Byggir hann áþví að óheimilt hafi verið að breyta framtali hans eins og gert var fyrst meðúrskurði ríkisskattstjóra 17. febrúar 2016 sem síðar var staðfestur meðúrskurði yfirskattanefndar 5. október 2016, sbr. eftirfarandi málsástæður. Stefnandibyggir á að mál þetta snúist um það hvort fullnægjandi upplýsingar séu ískattframtali hans samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003. Ífyrsta bréfi sínu í málinu frá 15. september 2015 hafi ríkisskattstjóri vísaðtil vegna reits 5045 í skattframtali stefnanda „Eignarhl. í erl. dóttur- og hldfél“ að þar væri færð fjárhæðin 4.220.961.253 krónur og ef litið væri tilskýringar nr. 9 í ársreikningi félagsins 2012 yrði ekki betur séð en að um séað ræða bókfært virði hlutabréfaeignar félagsins í Dalsnesi A/S og jafnframtsegi ríkisskattstjóri að væri litið til skýringar 9 í ársreikningi félagsins2012, sem fylgt hafi með skattframtali 2013, þá væri nafnverði hlutabréfaeignarí Dalsnesi A/S, 8.768.000 krónur. Þaðkomi skýrt fram í skýringu nr. 9 í ársreikningi hvert sé nafnverð og bókfærtvirði dóttur- og hlutdeildarfélaga stefnanda og séu það sundurliðaðar fjárhæðireftir félögum og ríkisskattstjóri reki það í bréfi sínu hvernig þetta sé fært íreiti á skattframtali. Ríkisskattstjóritaki sjálfur fram hvaða upplýsingar nákvæmlega liggi fyrir hjá embættinu þegarálagning fari fram. Því sé haldið fram að upplýsingar í skattframtali stefnanda2013 og fylgigögnum þess séu fullnægjandi í skilningi 2. mgr. 97. gr. laga nr.90/2003. Stefnandihafi talið fram í samræmi við form skattframtals og í fullu samræmi viðleiðbeiningar ríkisskattstjóra um útfyllingu skattframtalsins. Stefnandihafi fært í reiti 0430 á skattframtali bókfært virði Dalsnes A/S í samræmi viðþetta. Að þessu leyti sé skattframtal stefnanda fullnægjandi útfyllt. Það liggiþví fyrir fullnægjandi upplýsingar í framtalinu í skilningi 2. mgr. 97. gr.laga nr. 90/2003. Þaðhafi því legið fyrir og hafi verið ríkisskattstjóra fullljóst við álagninguopinberra gjalda 2013 að stefnandi hafi fært bókfært virði hlutdeildar íDalsnesi A/S, sbr. einnig sérstaklega fyrirspurnarbréf ríkisskattstjóra 15.september 2015, sem sé fyrsta bréf embættisins í málinu. Þá hafi legið fyrirhvert nafnverð umræddra bréfa hafi verið, sbr. skýringu nr. 9 í ársreikningistefnanda fyrir árið 2012, en sá ársreikningur hafi legið fyrir hjá embættinuog hafi fylgt skattframtali stefnanda. Hafi ríkisskattstjóra því verið í lófalagið að gert breytingu á skattframtalinu í samræmi við leiðréttingarheimildirsínar í 3. ml. 1. mgr. 95. gr. sömu laga, eins og 2. mgr. 97. gr. hafi veriðtúlkuð, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 1996, bls. 470 (nr. 15/1996). Ríkisskattstjórihafi því getað gert þessa leiðréttingu án þess að afla sérstakra upplýsinga,sbr. 1. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993,enda hafi þessar upplýsingar legið fyrir hjá ríkisskattstjóra. Breytiengu hér um þótt villa hafi slæðst inn í skýringu 9 í ársreikningi Dalsness2012 um nafnvirði dótturfélagsins Innness ehf., þ.e. að það hafi í raun verið2.644.580 krónur en ekki 3.560.000 krónur, enda taki ríkisskattstjóri það framí bréfi sínu frá 15. september 2015 að samkvæmt fyrirliggjandi hlutafjármiðafrá Innnesi ehf. væri hlutabréfaeign í því félagi 2.644.580 krónur í lok árs2012. Það hafi því verið fullnægjandi upplýsingar hjá ríkisskattstjóra einnigvegna nafnverðseignar í Innnesi ehf. Sérstaklegasé því haldið fram að það teljist rétt framtal eigna á skattframtali þegar stefnandifari nákvæmlega og skilmerkilega að formi ríkisskattstjóra á skattframtalirekstraraðila og leiðbeiningum embættisins. Þá komi einnig fram í 1. málslið 1.mgr. 90. gr. laga nr. 90/2003, að allir skattskyldir aðilar skuli afhendaríkisskattstjóra skýrslu í því formi sem ríkisskattstjóri ákveði þar semgreindar séu að viðlögðum drengskap tekjur á síðastliðnu ári og eignir íárslok, svo og önnur atriði sem máli skipti við skattálagningu. Það eitt aðtelja fram í samræmi við fyrirmæli ríkisskattstjóra leiði til þess að framtaliðteljist með fullnægjandi upplýsingum í skilningi 2. mgr. 97. gr. laga nr.90/2003. Stefnandi hafi gert allt rétt í samræmi við leiðbeiningarnar. Halla afröngum og villandi leiðbeiningum ríkisskattstjóra beri að fella á ríkið. Sömuleiðbeiningar hafi komið fram í einstaklingsframtölum. Samkvæmtskýru og ótvíræðu orðalagi 2. mgr. b-liðar XXXIII ákvæðis til bráðabirgða ílögum nr. 90/2003, beri að draga frá skattalegu bókfærðu eigin fé félagsinsnafnverð eða stofnverð hlutabréfa og tekið sé fram í leiðbeiningumríkisskattstjóra að það skuli draga frá kaupverð (bókfært virði) erlendrahlutabréfa. Skattalögog leiðbeiningar skattyfirvalda eigi að vera skýr, ótvíræð og fyrirsjáanlegsamkvæmt grundvallarreglum stjórnsýslu- og skattaréttar. Þegar orðalagtilvitnaðs bráðabirgðalagaákvæðis sé skoðað ásamt leiðbeiningumríkisskattstjóra sé staðhæft að færa megi nafnverð eða stofnverð og síðan íleiðbeiningum að færa skuli erlend hlutabréf á kaupverði. Það sé því rétt taliðfram samkvæmt leiðbeiningunum. Skattlagning eigi því að fara fram í samræmi viðþetta. Vegnatilvísunar yfirskattanefndar til 5. töluliðar 73. gr. laga nr. 90/2003 skuliáréttað að það ákvæði eigi almennt við um framtal eigna en í þessu máli séfjallað um afbrigði þess og verið sé að leiða fram svokallaðanauðlegðarskattstofn sem sé annar en eignaskattstofn. Ákvæði XXXIII tilbráðabirgða í lögum nr. 90/2003 sé einmitt frávik frá því hvernig meta skulihlutabréf til auðlegðarskattstofns, en b-liður XXXIII ákvæðis til bráðabirgðahefjist einmitt á orðunum: „Þrátt fyrir ákvæði 5. tölul. 73. gr.“ og einnig séað finna sérreglu í 2. mgr. nefnds b-liðar sem hér sé til umfjöllunar. Einsog fram komi hér að framan hafi verið vísað til stofnverðs/kaupverðs í lögunumog skýrlega tekið fram í leiðbeiningum við útfyllingu eyðublaðs RSK 3.23 aðfæra eigi erlend hlutabréf á kaupverði vegna einstaklinga og í framtalilögaðila komi þetta skýrt fram á eyðublaði RSK 1.04. Skattalögog leiðbeiningar skattyfirvalda eigi að vera skýr og ótvíræð samkvæmtgrundvallarreglum stjórnsýslu- og skattaréttar. Þásé því haldið fram að þar sem stefnandi hafi talið fram í samræmi við formskattframtals og leiðbeiningar RSK megi hann hafa haft réttmætar væntingar umað hann hafi verið að gera rétt, en ekki sé aðeins um túlkunarreglu að ræðaheldur geti hún verið sjálfstæð réttarheimild sem veiti borurunum ákveðinréttindi. Í skattarétti hafi verið viðurkennt að leiðbeiningar skattyfirvaldageti leitt til þess að skattaðili geti byggt rétt á því svo framarlega sem þærséu ekki beinlínis í andstöðu við æðri réttarheimild, þ.e. skattalögin í þessutilviki. Íleiðbeiningum ríkisskattstjóra vegna skattframtals rekstraraðila RSK 1.04, segiá bls. 42 í skýringum við reit 0430 að þar skuli skrá nafnverðseign í íslenskufélagi, en bókfært verð eignar í erlendu félagi (sem geti verið nafnverð,kaupverð eða markaðsverð). Ennfremur megi nefna að á eyðublaði RSK 3.23 komifram leiðbeiningar skattyfirvalda um að skrá eigi erlend hlutabréf á kaupverði. Í2. mgr. b-liðar XXXIII ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 90/2003 komi fram aðsá sem eigi hlut í félagi sem ekki sé skráð í kauphöll eða á skipulegumtilboðsmarkaði skuli telja fram til auðlegðarskattstofns hlutdeild sína ískattalegu bókfærðu eigin fé félagsins eins og það sé talið fram ískattframtali félagsins, skv. 1. mgr. þessa stafliðar. LeiðbeiningarRSK samræmist skattalögum en séu í öllu falli ekki í andstöðu við lög. Stefnandihafi því talið fram í samræmi við leiðbeiningar RSK. Fullnægjandi upplýsingarhafi verið fyrir hendi hjá ríkisskattstjóra til að byggja rétta álagningu á,sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 og ríkisskattstjóri hafi getað breyttskattframtali stefnanda á grundvelli heimilda sinna samkvæmt 3. málslið 1. mgr.95. gr. sömu laga. Ríkisskattstjórihafi því ekki haft heimild til þess á árinu 2016 að breyta skattframtalistefnanda fyrir árið 2013. Af þessum sökum beri að fella niður úrskurðríkisskattstjóra 17. febrúar 2016 og úrskurð yfirskattanefndar nr. 194/2016 þarsem kröfu stefnanda um ómerkingu úrskurðar ríkisskattstjóra hafi verið hafnað. Umlagarök kveðst stefnandi vísa til laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, sérstaklegatil 1. mgr. 90. gr., 1. mgr. 91. gr., 95. gr., 96. gr. og 2. mgr. 97. gr.laganna og stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 7. og 10. gr. Um málskostnaðvísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Viðendurflutning málsins lagði stefnandi áherslu á að félagið hefði lögvarðahagsmuni af úrlausn um hvernig skattframtal þess skyldi fært. Þá vísaði stefnandiog til þess að hagsmunir félagsins og eigenda þess væru um margt samtvinnaðir,sbr. til dæmis Hæstaréttardóm 19. mars 2009 í máli réttarins nr. 218/2008. Þábyggði stefnandi einnig á að skýra bæri orðalag 97. gr. laga nr. 90/2003 rúmriskýringu þannig að þær tímatakmarkanir sem þar kæmu fram ættu einnig að ná tilbreytinga sem gerðar væru á skattframtali þótt ekki leiddi til skattbreytinga.Minnti hann á að samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 95. gr. sömu laga bæriríkisskattstjóra að leggja framtal skattaðila til grundvallar álagningu. Þá hvíldi samkvæmt 3. málslið sömumálsgreinar skylda á ríkisskattstjóra að leiðrétta fjárhæðir einstakra liða efþeir reynist í andstöðu við lög og fyrirmæli skattyfirvalda, svo og einstakaliði ef telja megi að óyggjandi upplýsingar séu fyrir hendi. Eins og dómvenjastandi til beri að skýra síðast tilvitnuð lagaákvæði saman með 2. mgr. 97. gr.sömu laga þannig að tímafrestur þeirra leiðréttinga sem unnt sé að framkvæmasamkvæmt 3. málslið 1. mgr. 95 gr. sömu laga sé sá sem greini í nefndri 2. mgr.97. gr. laganna. Einnig benti stefnandi á að á því sé byggt í málinu semsjálfstæðri málsástæðu að hann hafi haft réttmætar væntingar til þess aðskattframtal hans væri rétt fyllt út.III Helstumálsástæður stefnda eru þær að skattyfirvöldum hafi verið heimilt að framkvæmaþá breytingu sem gerð var á skattframtali stefnanda á þeim tíma sem hún vargerð. Málsmeðferð hafi ekki verið ábótavant og um augljósa ritvillu hafi veriðað ræða þegar ríkisskattstjóri hafi boðað „lækkun“ en ekki hækkun tilgreindrarfjárhæðar í bréfi sínu 26. nóvember 2015. Megi sjá það af samhengi sé bréfiðlesið í heild. Stefndibyggir einnig á því að umrædd breyting sem gerð var sé efnislega rétt og ísamræmi við ákvæði XXXIII til bráðabirgða og ákvæði XLVII til bráðabirgða ílögum nr. 90/2003, en að sú aðferð sem stefnandi viðhafði sé það ekki. Þáhafnar stefndi því að fullnægjandi upplýsingar hafi legið fyrir til aðríkisskattstjóri gæti gert breytingar á grundvelli heimildar sinnar samkvæmt 3.málslið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 90/2003 og bendir á að stefnandi hafiviðurkennt að upplýsingar um nafnverð hlutabréfi í félaginu Innnesi ehf. hafiverið misvísandi og þarfnast leiðréttingar við, sbr. bréf stefnanda tilríkisskattstjóra 1. október 2015. Stefndimótmælir því að stefnandi geti á einhvern hátt byggt á sjónarmiðum um réttmætarvæntingar, enda hafi framtalsaðferð hans verið andstæð skýrum fyrirmælum í fyrrtilvitnuðum bráðabirgðaákvæðum og 5. tl. 73. gr. laga nr. 90/2003 sem gildisamhliða þeim og sé þeim til fyllingar. Telur stefndi að rétt skýrð leiði þessiákvæði til þess að stefnanda hafi borið að gera grein fyrir bókfærðu verðihlutabréfa í Dalsnesi A/S að frádregnu nafnverði bréfanna. Geti rangarleiðbeiningar sem fram komi hjá skattyfirvöldum ekki staðið ofar lögum og ekkiskapað réttmætar væntingar. Stefndivísar til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt um efnishlið málsins og laga nr.91/1991 um meðferð einkamála varðandi málskostnað og sjónarmið um lögvarðahagsmuni. Viðendurflutning málsins komu fram þau sjónarmið stefnda að stefnandi ætti ekkilögvarða hagsmuni að úrlausn málsins þar sem engar skattbreytingar hefðu orðiðvegna þeirra breytinga sem skattyfirvöld gerðu á skattframtali hans.IV Einsog áður hefur verið rakið var auðlegðarskattur lagður á tímabundið með lögumnr. 128/2009 um breyting á lögum nr. 90/2003 um tekjuskatt og var tímabiliðframlengt með lögum nr. 164/2011. Mæla bráðabirgðaákvæði XXXIII og XLVII ílögum nr. 90/2003 fyrir um þessa skattheimtu. Í nefndum lagaákvæðum felast fyrirmælium skattlagningu einstaklinga sem eiga eignir umfram nánar greind viðmið. Ísömu lagaákvæðum er lögð sú skylda á lögaðila að leiða fram í skattframtalisínu skattalegt eigið fé til álagningar auðlegðarskatts og ber félögunum í þvískyni að greina m.a. frá verðmæti eignarhlutar í öðrum félögum. Sáskattstofn sem þannig er leiddur fram nýtist skattyfirvöldum til að leggja áauðlegðarskatt en breytir engu um skattlagningu umrædds félags. Er því sú staðauppi að þær breytingar sem skattyfirvöld gerðu á skattframtali stefnanda 2013varða hann engu fjárhagslega. Verður þó á hinn bóginn að hafa í huga, að matidómsins, að skattaðili teljist almennt hafa hagsmuni af því að fá úr því skoriðhvort hann hafi fært skattframtal sitt rétt í tiltekið skipti. Þegarlitið er til þeirra röksemda sem stefnandi hefur uppi hér fyrir dómi verðurekki séð að hann beinlínis beri brigður á að sú breyting sem skattyfirvöldgerðu á framtali hans hafi verið efnislega rétt. Á hinn bóginn byggir hann áþví annars vegar að á grundvelli leiðbeininga með skattframtali sem hafi stuttþá aðferð sem hann notaði hafi hann haft réttmætar væntingar til þess aðframtal hans væri rétt útfyllt. Hins vegar vísar hann til þess að sá tími semmælt sé fyrir um í 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 hafi verið liðinn þegarathugasemdir hafi verið gerðar og skattyfirvöldum því ekki heimilt að breytaframtalinu. Í tilvitnuðu lagaákvæði segir að hafi skattaðili látið í té íframtali sínu eða fylgigögnum þess fullnægjandi upplýsingar, sem byggja hafi máttá rétta álagningu, sé eigi heimilt að endurákvarða honum skatt nema vegnasíðustu tveggja ára sem næst séu á undan því ári þegar endurákvörðun hafi fariðfram. Einsog greinir í lagaákvæðinu setur það tímamörk á heimildir skattyfirvalda til aðbreyta skattálagningu. Fyrir liggur í máli þessu að skattálagningu stefnandavar ekki breytt með hinni umdeildu ákvörðun. Þá verður ekki séð að sjónarmið umréttmætar væntingar geti falið í sér fullnægjandi grundvöll kröfugerðarstefnanda enda vandséð og óútskýrt til hvaða hagsmuna stefnanda umræddarvæntingar vísa. Er að mati dómsins ekki unnt að telja að hagsmunir stefnanda ogeigenda hans fari hér augljóslega saman eða að þeir geti á einhvern hátt veriðsamtvinnaðir. Er enda ekki upplýst hverjir eru eigendur stefnanda og hvort ogþá hvernig breytingin hafði áhrif á hagsmuni þeirra og í framhaldi hvaða áhrifþað hafði á hagsmuni stefnanda að svo varð. Hefur stefnandi, að mati dómsins,ekki sýnt fram á með fullnægjandi hætti hvaða lögvörðu hagsmuni hann hefur af úrlausnmálsins. Verður málin, þegar af þessari ástæðu, vísað sjálfkrafa frá dómi, sbr.1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þráttfyrir framangreinda niðurstöðu þykir rétt, eins og í máli þessu liggur, aðmálskostnaður milli aðila falli niður. HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð Máliþessu er vísað frá dómi. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 423/2006
Leigusamningur Fasteign Erfðafesta
Aðilar deildu um hvort ræktunarland í eigu B, sem faðir F og J hafði fengið ráðstafað frá upphaflegum leigutaka, hefði verið selt á leigu eða erfðaleigu og um lögmæti ákvörðunar B um innlausn þess. Ekki var talið að F og J hefðu sýnt fram á að upphaflegur leigutaki spildunnar hefði fengið hana á erfðaleigu, en skriflegur samningur hafði ekki verið gerður á milli hans og B. Var lagt til grundvallar að leigukjör hefðu að öðru leyti verið hin sömu og aðrir fengu á sama tíma á ræktunarlóðum í eigu B, þar á meðal að leigt hefði verið til óákveðins tíma. Samkvæmt því hefðu réttindi samkvæmt samningi fallið niður við andlát föður F og J á árinu 1983. Fyrir lá að B hélt áfram að innheimta fasteignagjöld í sautján ár eftir að faðir F og J lést og að þeir greiddu gjöldin. Þá tók B sérstaka ákvörðun um innlausn landsins og var það í sömu bókun talið vera eign dánarbús föður F og J, auk þess sem fram kom í bréfum B að F og J hefði nú verið sagt upp leiguafnotum af spildunni. Að þessu virtu var talið að B hefði í verki samþykkt að F og J væru leigutakar að spildunni og að leiguréttur hefði ekki fallið niður við andlát föður þeirra. Giltu um leiguna sömu samningsskilmálar og faðir þeirra naut áður, en sá leigusamningur var til óákveðins tíma og varð ekki sagt upp. Ekki var talið að leiddar hefðu verið í ljós vanefndir sem gætu heimilað B riftun samningsins. Að því virtu var viðurkennt að F og J ættu saman leigurétt að umræddu landi og ógilt ákvörðun B um innlausn þess.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 3. ágúst 2006. Þeir krefjast þess að viðurkennt verði að þeir eigi saman erfðafesturétt að ,,ræktuðu landi nr. 86 á Blönduósi (landnúmer 145238)“ og að ógilt verði ákvörðun bæjarráðs Blönduósbæjar 22. júlí 1998 um innlausn á því landi. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í héraðsdómi er greint frá málsatvikum og málsástæðum aðila. Eins og þar kemur fram leigði Kári Snorrason umdeilt land af Blönduóshreppi á árinu 1958, en ekki virðist hafa verið gerður skriflegur samningur þeirra á milli. Kári ráðstafaði landinu til Guðmundar Jónssonar, föður áfrýjenda, á árinu 1962 eða 1963 og telja áfrýjendur sig hafa farið með eignarráð yfir því á grundvelli erfða frá andláti föður þeirra í maí 1983. Stefndi hélt áfram að innheimta lóðarleigu og önnur fasteignagjöld vegna landsins allt fram til ársins 2000 og greiddu áfrýjendur gjöldin. Þegar áfrýjendur leituðu upplýsinga um hvers vegna innheimtu fasteignagjalda hafi verið hætt var þeim tilkynnt um bókun bæjarráðs stefnda frá 22. júlí 1998 þess efnis að samþykkt hefði verið að ,,innleysa“ umrætt land og var það í bókuninni nefnt ,,eign dánarbús Guðmundar Jónssonar.“ Reis í kjölfarið ágreiningur aðila um hvort umrætt land hefði upphaflega verið selt á leigu eða erfðaleigu og um lögmæti ákvörðunar stefnda um innlausn þess. II. Lagðir hafa verið fram í málinu sautján samningar frá árunum 1942 til 1974, þar sem hreppsnefnd Blönduóshrepps seldi á leigu spildur á Blönduósi til ræktunar. Þeir eru á stöðluðu samningsformi og því í öllum tilvikum lýst yfir í upphafi að land sé selt á leigu / erfðaleigu með skilmálum, sem síðan eru raktir. Var misjafn háttur hafður á við gerð þeirra að því leyti að ýmist var strikað yfir orðið „leigu“ eða „erfðaleigu“ eða bæði orðin látin standa óhögguð. Í öllum samningunum var tekið fram að lóðin væri leigð til óákveðins tíma og að leigutaki hefði rétt til að selja eða veðsetja afnotarétt sinn að henni ásamt húsum og öðrum mannvirkjum. Lóðin skyldi girt og ræktuð innan nánar tiltekins árafjölda. Af framburði vitnanna Kára Snorrasonar og Jóns Ísberg, sem var í hreppsnefnd Blönduóshrepps þegar samningurinn var gerður, verður ekki ráðið hvort um hafi verið að ræða leigusamning eða erfðaleigusamning. Í framburði þess síðarnefnda kom hins vegar fram að í munnlegum samningi við þann fyrrnefnda hafi ekki falist nein annars konar réttindi en þau, sem veitt voru öðrum í samningum, sem gerðir voru á svipuðum tíma. Í skýrslu Skarphéðins H. Einarssonar fyrir dómi kom fram að hann hafi með heimild áfrýjenda nytjað spilduna frá 1994 eða 1995 til slægna og hrossabeitar. Hann hafi lagfært girðingu og jafnframt sett upp rafmagnsgirðingu. Í yfirlýsingu vitnisins 30. nóvember 2004, sem það staðfesti fyrir dómi, segir jafnframt að vitnið hafi heyjað landið öll árin að undanskildu sumrinu 2004, nýtt það til beitar og haldið girðingum við. Áfrýjendur mótmæltu innlausn stefnda á spildunni í bréfi 31. október 2002 og töldu að Kári Snorrason hefði fengið hana á erfðaleigu. Í svari 12. febrúar 2003 var af hálfu stefnda tekið fram að ræktunarlóðir hafi verið leigðar til óákveðins tíma, en við fráfall rétthafa féllu þær til stefnda að nýju. Í sumum tilvikum geti leigutaki átt rétt á greiðslu vegna framkvæmda á lóð. Sagði jafnframt í bréfinu að stefndi hafi nú ákveðið að innleysa spilduna þar sem hún hafi ekkert verið nýtt í mörg ár og sé í órækt. Í síðari bréfum stefnda til áfrýjanda var bókun bæjarráðs 22. júlí 1998 skýrð þannig að leigu á spildunni hafi verið sagt upp þar sem hún hafi ekki verið girt með fullnægjandi hætti. Sú skýring stefnda er einnig fram komin að spildan sé á svæði, sem samkvæmt aðalskipulagi sé skilgreint sem fyrirhugað íbúðasvæði og að stefndi leitist við að hætta að leigja þar út ræktunarlóðir. III. Fallist verður á með stefnda að áfrýjendur hafi sönnunarbyrði fyrir því að upphaflegur leigutaki spildunnar, sem um ræðir, hafi fengið hana á erfðaleigu. Sú sönnun hefur ekki tekist. Eins og málið liggur fyrir verður lagt til grundvallar að leigukjör hafi að öðru leyti verið hin sömu og aðrir fengu á sama tíma á ræktunarlóðum í eigu stefnda, þar á meðal að leigt hafi verið til óákveðins tíma. Samkvæmt því hefðu réttindi samkvæmt samningi fallið niður við andlát föður áfrýjenda á árinu 1983. Kemur þá til úrlausnar hvort stefndi hafi engu að síður viðurkennt í raun að leiguréttur hafi ekki fallið niður við andlát rétthafans, heldur haldið áfram í höndum áfrýjenda. Eins og að framan greinir hélt stefndi áfram að innheimta fasteignagjöld af lóðinni í sautján ár eftir að faðir áfrýjenda lést og voru þau greidd af áfrýjendum, sem voru lögerfingjar hans. Þá tók stefndi sérstaka ákvörðun um svokallaða innlausn landsins, sem í sömu bókun var talin vera eign dánarbús Guðmundar Jónssonar. Sú afstaða fær ekki samrýmst síðari skýringum hans að leigusamningur hafi fallið niður við andlát Guðmundar. Þá sagði í bréfi stefnda til áfrýjandans Finnboga 12. mars 2004 að í fyrra bréfi stefnda 12. febrúar 2003 hafi honum verið sagt upp leiguafnotum af spildunni því stefndi hafi ákveðið að innleysa hana. Var tekið fram að sú uppsögn væri nú ítrekuð. Að því virtu, sem að framan er rakið, verður fallist á með áfrýjendum að stefndi hafi í verki samþykkt að þeir væru leigutakar að spildunni og gilda um leiguna sömu samningsskilmálar og faðir þeirra naut áður. Sá leigusamningur var til óákveðins tíma og varð ekki sagt upp. Engar vanefndir af hálfu áfrýjenda eru í ljós leiddar, sem geta heimilað stefnda riftun samningsins. Samkvæmt því verður viðurkenningarkrafa áfrýjenda tekin til greina að öðru leyti en því að ekki er um erfðaleigurétt að ræða. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að áfrýjendur, Finnbogi Ottó Guðmundsson og Jón Guðmundsson, eigi saman leigurétt að ræktunarlandi númer 86 á Blönduósi með landsnúmeri 145238. Er jafnframt ógilt ákvörðun stefnda, Blönduósbæjar, um innlausn á því 22. júlí 1998. Stefndi greiði áfrýjendum samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 10. maí 2006. Mál þetta, sem tekið var til dóms 24. mars sl., er höfðað af Finnboga Guðmundssyni, Frostaskjóli 99, Reykjavík, og Jóni Guðmundssyni Látraströnd 12, Seltjarnarnesi, 5. apríl sl. á hendur Blönduósbæ. Stefnendur krefjast þess að viðurkennt verði með dómi að þeir eigi saman erfðafesturétt að ræktuðu landi nr. 86 á Blönduósi (landnúmer 145238). Þá krefjast stefnendur þess að ógilt verði með dómi ákvörðun bæjarráðs Blönduósbæjar frá 22. júlí 1998 um innlausn á ræktuðu landi nr. 86 á Blönduósi (landnúmer 145238). Loks krefjast stefnendur málskostnaðar, að meðtöldum áhrifum 24,5% virðisaukaskatts, úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnenda samkvæmt málskostnaðarreikningi sem miðaður er við gjaldskrá Lögmannsstofu Stefáns Ólafssonar ehf. Málavextir Hinn 29. mars 1958 kom hreppsnefnd Blönduóshrepps saman til fundar. Meðal þess sem lá fyrir fundinum voru ,,lóðamál“ og samþykkti hreppsnefndin erindi frá Kára Snorrasyni sem sótti um ræktunarlóð á holtinu norðan við lóð Einars Guðmundssonar. Lóð þessi var síðar skráð sem ræktað land nr. 86 á Blönduósi. Skriflegur samningur milli hreppsnefndar Blönduóshrepps og Kára Snorrasonar hefur ekki fundist þrátt fyrir ítrekaða leit. Nefndur Kári ráðstafaði landspildunni ásamt mannvirkjum sem hann hafði þar reist til föður stefnenda, Guðmundar J. Jónssonar, á árinu 1962 eða 1963. Samningur þeirra í milli liggur ekki fyrir en vottfest yfirlýsing Kára Snorrasonar hefur verið lögð fram í málinu. Guðmundur J. Jónsson lést á árinu 1983 en stefnendur eru einu erfingjar hans. Stefnendur greiddu fasteignagjöld af landinu og mannvirkjum allt til ársins 2000 en stefnandinn Finnbogi Guðmundsson fékk árlega sendan álagningarseðil frá stefnda vegna þessa. Eftir árið 2000 hætti stefndi að innheimta fasteignagjöld hjá stefnendum. Málsástæður og lagarök stefnenda Stefnendur eru einu lögerfingjar Guðmundar Jónssonar, sem lést 13. maí 1983. Halda þeir því fram að frá þeim tíma hafi þeir farið með eignarráð yfir ræktuðu landi nr. 86 á Blönduósi. Ákvörðun stefnda um innlausn landsins hafi beinst að réttindum og eign dánarbús Guðmundar Jónssonar og því hafi stefnendur sem erfingjar Guðmundar af því ótvíræða hagsmuni að skorið verði úr því með dómi hvort þeir eigi þann rétt til landsins sem þeir halda fram. Hið sama gildi um kröfu þeirra um ógildingu á innlausn spildunnar. Stefnendur benda á að við uppskrift hreppstjóra Blönduóshrepps á dánarbúi föður þeirra hafi meðal annars verið tilgreint ,,Ræktað land og útihús“ að matsvirði 27.000 krónur og þessa sé getið í erfðafjárskýrslu. Hvorki uppskriftin né erfðafjárskýrslan hafi sætt andmælum. Byggja stefnendur á því að þeir eigi sama erfðafesturétt til landsins og faðir þeirra átti. Landinu hafi á sínum tíma verið ráðstafað ótímabundið til Kára Snorrasonar af hreppsnefnd Blönduóshrepps með sömu skilmálum og fram koma í skriflegum erfðaleigusamningum stefnda við 11 nafngreinda aðila en afrit samninga þeirra við stefnda hafi verið lögð fram í málinu. Telja stefnendur óhugsandi að réttindi Kára hafi verið önnur og lakari en réttindi þeirra sem fengu úthlutað landi hjá stefnda á svipuðum tíma og hann. Stefnendur halda því fram að þeir eigi ekki að gjalda þess að ekki var gerður skriflegur samningur við upphaflegan rétthafa eða við þá sem tóku við landinu af honum. Þá telja stefndu að afturhvarf stefnda frá því að byggja leikskóla á landinu bendi til þess að réttur föður þeirra til spildunnar hafi staðið í vegi fyrir byggingunni. Stefnendur halda því fram að ákvörðun stefnda um að innleysa landspilduna hafi skort lagaskilyrði. Af bókun bæjarráðs svo og síðari bréfum lögmanns stefnda verði ekki ráðið í hvaða tilgangi og á hvaða lagagrundvelli ákveðið var að svipta stefnendur eigninni. Í bréfi bæjarstjóra Blönduósbæjar frá 28. október 2004 sé fullyrt að innlausnin sé í fullu samræmi við aðalskipulag fyrir Blönduósbæ og þá stefnu bæjarins að stöðva búfjárhald á þessu svæði. Einnig sé vikið að því að svæðið frá Heiðarbraut að Ennisbraut sé skilgreint sem fyrirhugað íbúðasvæði. Stefnendur segja að stefndi hafi í fyrsta sinn haldið því fram í umkröfðum rökstuðningi fyrir innlausn spildunnar að gert sé ráð fyrir íbúðabyggð á svæðinu. Hvað sem því líði sé ljóst að engin áform séu uppi um slíka nýtingu svæðisins þrátt fyrir að skipulag bæjarins um íbúðabyggð á þessu svæði hafi verið í gildi í 12 af 20 ára gildistíma. Þessar skýringar stefnda séu því haldlausar enda liggi ekkert fyrir um að stefndi þurfi á landinu að halda. Stefndi haldi því einnig fram að stefna hans sé að stöðva búfjárhald á þeim svæðum sem eru í mikilli nálægð við íbúðabyggð. Þessi viðbára hafi ekki komið fram áður og stefndi hafi ekki vitnað til neinna reglna sem hann hafi sett um þetta málefni og þá hafi ekkert komið fram sem bendi til þess að stefndu hafi brotið slíkar reglur ef einhverjar eru. Stefnendur telja að stefndi geti ekki svipt þá erfðafesturétti að landspildunni og hafnað því að skrá eignina samkvæmt lögum nr. 6/2001, eins og honum ber skylda til, með þeim rökum að friða þurfi spilduna. Stefnendur byggja á því að landið hafi verið nýtt og girðingum umhverfis það viðhaldið eins og aðstæður kröfðust á hverjum tíma. Síðustu 15 árin hafi nafngreindur aðili nýtt landið til slægna og hrossabeitar. Á þeim tíma eða fyrr hafi ekki verið kvartað undan nýtingu landsins eða viðhaldsleysi girðinga. Stefndi hafi fyrst fundið að viðhaldi girðinga þegar stefnendur gerðu athugasemd við innlausn landsins. Stefnendur halda því fram að í erfðafesturétti þeirra felist ótímabundinn og óuppsegjanlegur réttur þeirra til að nýta landið á þann hátt sem upphaflegur rétthafi hennar fékk heimild til hjá hreppsnefnd Blönduóshrepps. Stefndi hafi ekki haft heimild til að svipta þá erfðafesturéttinum eins og á stendur í þessu máli og hafna stefnendur því að ákvæði í jarðalögum og húsaleigulögum heimili slíka uppsögn líkt og haldið er fram í bréfi bæjarstjóra frá 24. október 2004 en í bréfinu sé ekki vísað til ákveðinna greina laganna sem byggt er á. Stefnendur halda því fram að erfðafesturéttur þeirra verði aðeins af þeim tekinn með samningum eða fyrir eignarnám. Stefnendur segja stefnda ítrekað hafa hafnað því að skrá þá sem rétthafa að erfðafesturétti að títtnefndu landi. Því hafi verið haldið fram að landið hafi verið innleyst en um það var öðrum stefnanda tilkynnt með bréfi lögmanns stefnda jafnframt því sem öðrum stefnanda var sagt upp leiguafnotum af landinu en um þetta vitni bréf lögmanns stefnda frá 12. mars 2004. Í bréfinu kemur fram að stefnandanum Finnboga hafi verið sagt upp leiguafnotum af landinu með bréfi frá 12. febrúar 2003. Telja stefnendur að af þessu verði ekki ráðið hvenær eða með hvaða hætti stefndi innleysti landið. Þó liggi fyrir að stefnendur greiddu umkrafin gjöld af eigninni allt fram til ársins 2000 eða í tvö til þrjú ár eftir að bæjarráð ákvað að innleysa landið. Síðar hafi stefnendum verið sagt upp leiguafnotum af landinu af bæjarlögmanni og enn fremur með ákvörðun stefnda frá 5. október 2004. Í þessu felist bein viðurkenning stefnda á því að réttindi föður þeirra hafi færst yfir til stefnenda. Stefnendur benda á að fyrir liggi að ekki var haft samband við þá og ekki óskað eftir afstöðu þeirra til innlausnarinnar áður en landið var innleyst þrátt fyrir að stefnda hafi mátt vera kunnugt um erfðafesturétt þeirra. Þegar leiguafnotum var síðar sagt upp hafi afstaða þeirra heldur ekki verið könnuð og þá hafi heldur ekkert samband verið haft við þá áður en ákvörðun var tekin um að hafna því að láta skrá þá sem rétthafa að landinu. Stefnendur benda í þessu sambandi á að samkvæmt ákvæðum 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 beri stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun er tekin í því. Þá skuli aðili máls eiga kost á að tjá sig um efni þess áður en ákvörðun er tekin sbr. 13. gr. sömu laga. Stefnendur byggja á því að stefndi hafi ekki rannsakað málið með fullnægjandi hætti áður en hann ákvað að innleysa spilduna. Með því að rannsaka málið ekki nægjanlega og með því að leita ekki eftir afstöðu stefnenda hafi stefndi brotið ákvæði nefndrar 10. gr. og því beri að ógilda hina umþrættu ákvörðun og viðurkenna að stefnda beri að skrá stefnendur sem rétthafa erfðafesturéttar að landspildunni eða sem umráðamenn hennar. Stefnendur halda því fram að ákvörðun stefnda um að svipta þá erfðafesturétti að landinu hafi verið íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun og því beri að gera strangari kröfur en ella til rannsóknar og undirbúnings áður en slík ákvörðun er tekin. Stefnendur benda á að stefndi byggi meðal annars á því að þeir hafi ekki hirt um eignina, meðal annars með því að hirða ekki um girðingar umhverfis spilduna. Þá sé búfjárhald bannað á svæðinu. Stefnendur mótmæla því að þeir hafi ekki hirt um landið og benda í því sambandi á yfirlýsingu Skarphéðins H. Einarssonar sem liggur frammi í málinu. Þá hafi stefndi ekki lagt fram nein gögn sem benda til þess að búfjárhald sé bannað þarna. Meðan svo sé verði að álíta að búfjárhald nefnds Skarphéðins á spildunni, sem aldrei hafi sætt andmælum af hálfu stefnda, sé fyllilega lögmætt og því verði stefnendur ekki sviptir stjórnarskrárvörðum eignarrétti sínum með vísan til þess að búfjárhald sé bannað á landspildunni. Stefnendur benda á að stefndi viðurkenni ekki erfðafesturétt þeirra að spildunni og hann hafi ítrekað hafnað því að skrá þá sem rétthafa að landinu og vísað til þess að lög hafi heimilað honum uppsögnina. Stefndi hafi vísað til þeirra raka sem áður eru fram komin um bann við búfjárhaldi og að landið sé í órækt. Stefnendur benda á í þessu sambandi að ekki liggi fyrir nein ákvörðun um friðun á þessu svæði og þá liggi ekkert fyrir um byggingaframkvæmdir þarna. Þrátt fyrir þetta haldi stefndi fast við þá ákvörðun sína að svipta stefnendur eigninni og neiti að sinna réttri skráningu landsins samkvæmt lögum nr. 6/2001. Stefnendur benda á að þeir voru ekki krafðir upplýsinga um fyrirætlanir sínar um nýtingu landsins og þeir hafi ekki fengið tækifæri til að tjá sig um þau atriði sem sýnast hafa ráðið mestu um þá ákvörðun stefndu að innleysa spilduna. Stefnendur halda því fram að stefnda hafi ekki verið heimilt að taka svo íþyngjandi ákvörðun um að svipta þá erfðafesturéttinum nema að því markmiði sem að var stefnt yrði ekki náð með öðru og vægara móti. Telja stefnendur að stefnda hafi verið óheimilt að svipta þá rétti sínum eins og á stóð í þessu máli, enda hafi ekkert komið fram um nauðsyn friðunar eða töku spildunnar til framkvæmda þar. Með háttsemi sinni hafi stefndi brotið meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Hvað lagarök varðar vísa stefnendur til Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. stjórnskipunarlög nr. 97/1995, skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga um skráningu og mat fasteigna nr. 6/2001, laga um búfjárhald nr. 103/2002 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Loks vísa stefnendur til meginreglna samningaréttarins. Kröfu um málskostnað styðja stefnendur með vísan til XXI. kafla laga um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 en stefnendur hafa ekki frádráttarrétt á móti virðisaukaskatti sem þeim ber að greiða. Málsástæður og lagarök stefnda Kröfu um sýknu af kröfu stefnenda varðandi erfðafesturétt að ræktuðu landi nr. 86 á Blönduósi byggir stefndi á því að enginn samningur hafi verið gerður við Kára Snorrason en frá honum hafi faðir stefnenda fengið réttindi sín. Kári Snorrason hafi ekki verið með erfðafesturétt að landinu og því hafi hann ekki getað afsalað slíkum rétti til föður stefnenda. Leigusamningar þeir sem aðallega voru í notkun hjá stefnda þegar nefndum Kára var úthlutað lóð árið 1958 hafi verið staðlaðir og báru með sér að þeir gátu bæði verið leigusamningar og erfðaleigusamningar. Slíkir samningar verði ekki hluti af samningi aðila nema báðir aðilar undirriti þá við samningsgerðina. Stefndi heldur því fram að Kári Snorrason hafi eingöngu fengið spilduna á leigu en ekki erfðafestu og telur stefndi að stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að um erfðafestu hafi verið að ræða. Stefnendum hafi ekki tekist slík sönnun í þessu máli. Kröfu um sýknu af ógildingu á ákvörðun sinni um innlausn á títtnefndri landspildu, sem tekin var 22. júlí 1998, byggir stefndi á því að enginn hafi talið til réttinda yfir spildunni, enginn skriflegur samningur hafi verið gerður um þessa landspildu og stefnendur geti ekki átt neitt tilkall til landsins. Stefnendur hafi ekki lagt fram nein gögn eða komið með lagarök sem leiði til þess að þeir eigi þann rétt sem þeir halda fram. Stefndi telur þó hugsanlegt að eðlilegt sé að meta bætur til dánarbús Guðmundar Jónssonar fyrir ræktun og girðingar vegna ígildis leiguréttar en þó liggi fyrir að landið sé í órækt og girðingar löngu ónýtar og raunar hættulegar. Stefndi mótmælir því að stefnendur hafi öðlast ótímabundinn erfðafesturétt að landinu. Slík réttindi geti ekki stofnast vegna aðgerðaleysis málsaðila og verða ekki með nokkru móti virk nema með skriflegum samningi aðila. Stefndi byggir einnig á þeirri meginreglu erfðaréttar að leiguréttindi, þ.e. réttindi leigutaka samkvæmt leigusamningi, erfist ekki. Stefndi heldur því fram að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að réttur hafi verið brotinn á þeim með bókun bæjarráðs Blönduósbæjar frá 22. júlí 1998. Ekkert sé athugavert við að ákveða að leysa til sín eigið land og vísar stefndi því á bug að með ákvörðuninni hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu, andmælarétti eða meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefndi heldur því enn fremur fram að öll hugsanleg réttindi stefnenda varðandi spilduna séu niður fallin sökum tómlætis en allt frá árinu 1983 til ársins 2002 hafi stefnendur ekkert aðhafst til þess að skýra eða sannreyna inntak meintra réttinda sinna til landsins. Af hálfu stefnda er einnig byggt á því að allar hugsanlegar kröfur stefnenda hafi verið fyrndar hinn 22. júlí 1998 en þá voru liðin u.þ.b. 15 ár frá því að faðir þeirra lést. Ákvörðun stefnda, sem tekin var 22. júlí 1998, hafi því ekki á nokkurn hátt varðað hagsmuni eða réttindi stefnenda. Hvað þetta varðar vísar stefndi til laga nr. 20/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Stefndi heldur því fram að ef dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að stefnendur eigi erfðafesturétt að landinu þá séu þeir bundnir af öðrum skilmálum sem fram koma í stöðluðum samningsformum frá þessum tíma. Þeir séu þannig bundnir af 5. gr. þeirra samninga en þar komi fram að lóð skuli vera fullgirt með fjárheldri girðingu, þurrkuð og fullræktuð innan ákveðins tíma en að öðrum kosti falli landið aftur til eiganda án þess að nokkuð greiðist fyrir það sem unnið kann að hafa verið við ræktun þess og þurrkun. Stefndi heldur því fram að ræktað land nr. 86 hafi ekki verið girt fjárheldri girðingu til fjölda ára og vísar stefndi til ljósmynda sem lagðar hafa verið fram í málinu þessu til stuðnings. Hvað lagarök varðar vísar stefndi til Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og til meginreglna eigna- og samningaréttar, þar með talin lög nr. 7/1936, og til laga nr. 86/1943 um ákvörðun leigumála og söluverð lóða og landa Reykjavíkurkaupstaðar. Krafa um málskostnað byggist á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Niðurstaða Við úrlausn máls þessa verður fyrst að skera úr um hvert var inntak leigusamnings milli Kára Snorrasonar og stefnda en af þeim samningi leiddi faðir stefnenda rétt sinn. Stefnendur leiða þann rétt sem þeir telja sig eiga til spildunnar af samningi föður þeirra við Kára. Samningur Kára Snorrasonar og stefnda var gerður á árinu 1958 en ekki er deilt um stærð landsins eða mörk þess. Kári Snorrason kom fyrir dóminn og taldi víst að einhverra hluta vegna hefði ekki verið gerður skriflegur samningur milli hans og stefnda um landið á sínum tíma. Hann hefði sótt um þetta land og fengið því úthlutað og með einhverjum hætti hafi honum verið tilkynnt um úthlutunina. Hann sagði að skilmálar samningsins hefðu verið þeir að honum hafi verið heimilt að rækta landið og byggja á því kofa og það hafi hann gert. Hann hafi síðan nýtt landið til beitar og verið þar með nokkrar kindur og hænsni. Þá taldi hann víst að hann hefði girt landið af. Vitnið kvaðst hafa látið Guðmund Jónsson hafa spilduna með því sem á henni var en hann mundi ekki til þess að þeir hefðu gert um það skriflegan samning. Vitnið kvaðst ekki hafa velt því fyrir sér á þessum tíma hvort hann hefði fengið landið á leigu eða hvort um erfðafestu var að ræða. Hann hafi einungis verið að hugsa um að fá þetta land til afnota. Vitnið kvaðst hafa gert ráð fyrir að skilmálar samningsins væru þeir sömu og hjá öðrum sem fengu land á þessum tíma og þá í samræmi við reglur sem um þetta giltu. Vitnið mundi ekki hvort hann og Guðmundur ræddu eitthvað um það hvaða réttindi fylgdu landinu. Vitnið Jón Ísberg, fyrrverandi sýslumaður, var í hreppsnefnd Blönduóshrepps frá 1958 til 1978. Hann bar fyrir dóminum að á þessum tíma hafi hreppurinn átt nægt land og margir hefðu fengið spildur til afnota. Hann sagði að þá hafi enginn greinarmunur verið gerður á því hvort um venjulega leigu var að ræða eða erfðafestu. Það hafi ekki verið gert fyrr en dómur gekk í Kópavogi varðandi leigt land en þann dóm hafi menn skilið svo að erfðaleigu mætti nánast jafna við eignarrétt. Í málinu hafa verið lagðir fram 15 samningar sem taka til leigu á ræktunarlandi á Blönduósi. Elsti samningurinn er frá 1940 en sá yngsti frá árinu 1974. Samningarnir eru allir nánast samhljóða á stöðluðu samningsformi í 8 tölusettum liðum. Í forminu er sagt að land sé selt á leigu eða erfðaleigu. Hins vegar háttar svo til að ekki er alltaf merkt við hvort um er að ræða leigu eða erfðaleigu og standa bæði orðin þá í samningnum. Svo háttar til í sex af framlögðum samningum en tveir þeirra eru frá árinu 1952, einn frá 1953, tveir frá 1959 og einn frá 1967. Fjórir samningar eru frá árunum 1971 til 1972 og þar er merkt við að land sé selt á leigu. Í fimm samningum frá árunum 1942, 1952, 1968, 1971 og 1974 er land selt á erfðaleigu. Ekki verður út frá því gengið að samningar þar sem hvorki er merkt við leigu né erfðaleigu séu erfðaleigusamningar. Þegar horft er til þess hversu misjafn háttur var hafður á við gerð leigusamninganna og framburðar vitnanna Kára Snorrasonar og Jóns Ísbergs er það mat dómsins að stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að samningur sá sem þeir leiða rétt sinn af hafi verið erfðaleigusamningur, enda veitir slíkur samningur meiri rétt en almennt er um leigusamninga. Stefnendum hefur ekki tekist að sanna að samningur Kára Snorrasonar hafi verið erfðaleigusamningur. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnenda um að þeir eigi erfðafesturétt að títtnefndri landspildu. Stefnendur krefjast þess að ákvörðun stefnda frá 22. júlí 1998 um innlausn á spildunni verði ógilt. Ákvörðun stefnda um að leysa til sín landið verður ekki skilin á annan veg en þann að verið sé að segja upp afnotum af landinu. Slík ákvörðun er einkaréttarlegs eðlis og því eiga ákvæði stjórnsýslulaga ekki við um hana eins og stefnendur halda fram. Hvort ákvörðunin um að segja upp afnotum af spildunni var kynnt stefnendum fyrir hönd dánarbús föður þeirra á eðlilegan máta þannig að bindandi væri fyrir þá er hins vegar ekki til úrlausnar hér og ekki heldur hvort síðari uppsögn leigusamningsins hafi farið fram með lögformlegum hætti. Stefndi er því einnig sýknaður af þessari kröfu stefnenda. Með hliðsjón af málavöxtum öllum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. DÓMSORÐ Stefndi, Blönduósbær, er sýkn af kröfum stefnenda, Finnboga Guðmundssonar og Jóns Guðmundssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 570/2010
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa á tilteknu árabili haft í frammi kynferðislega háttsemi gagnvart A, bróðurdóttur sinni, og B, bróðursyni sínum, og um leið notfært sér að þau gátu ekki spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka. Með vísan til þess að frásagnir A og B þóttu ekki alveg eindregnar eða nákvæmar um að X hefði tvívegis haft samræði við A á tilteknu tímabili og þar sem kvenskoðun læknis eftir þann tíma gaf til kynna að A hefði fram að því ekki haft samfarir var X sýknaður í héraðsdómi af þessum ákærulið. Aftur á móti þótti sannað að X hefði haft samræði og munnmök við A, látið B vera viðstaddan á meðan brotunum stóð og í kjölfar þeirra þvingað A og B til að hafa samræði og munnmök. Vísað var til frásagna A og B um brotin en talið var að þau hefðu átt sér stað eftir framangreinda kvenskoðun. Loks var X sakfelldur fyrir vörslur á barnaklámefni. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu X vegna einstakra ákæruliða var staðfest með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms. Matsgerð dómkvaddra kvensjúkdómalækna sem skoðuðu A eftir að héraðsdómur féll, og lagðar voru fyrir Hæstarétt, þóttu ekki geta hnekkt áliti þess læknis sem áður hafði skoðað A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt 2. til 5. lið ákæru og refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfum verði vísað frá dómi, til vara að hann verði sýknaður af þeim en að því frágengnu verði þær lækkaðar. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 3.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. B krefst þess að ákvæði hins áfrýjaði dóms um einkaréttarkröfu hans verði staðfest. I Ákærða eru í máli þessu gefin að sök kynferðisbrot gegn bróðurdóttur sinni, A fæddri [...], og bróðursyni sínum, B fæddum [...], með því að hafa haft í frammi nánar tilgreinda háttsemi og um leið notfært sér að þau hafi ekki getað spornað við verknaðinum vegna andlegra annmarka. Í ákæru er nánar gerð grein fyrir háttseminni í 1. til 5. lið. Ákærði var í héraði sýknaður af sakargiftum í 1. og 2. lið ákærunnar. Ákæruvaldið unir þeirri niðurstöðu varðandi 1. lið og kemur hann því ekki frekar til skoðunar fyrir Hæstarétti. Í 2. lið ákæru var ákærði sakaður um að hafa brotið gegn 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, sbr. áður 196. gr. laganna, með því að hafa á árinu [...] tvívegis haft samræði við A í nánar tilgreindri húsbifreið, sem þá hafi verið staðsett [...]. Í 3. lið ákæru var honum gefin að sök háttsemi sem lýst var í þremur stafliðum, með því að hafa á árunum [...] til [...] að [...] í fyrsta lagi haft samræði við A, í öðru lagi látið B vera viðstaddan þegar það gerðist og loks í kjölfarið þvingað B og A til að hafa samræði. Þá var ákærði í 4. lið sakaður um að hafa á sama tímabili og stað og um getur í 3. lið sýnt af sér háttsemi sem lýst var í þremur stafliðum með því að hafa í fyrsta lagi haft munnmök við A, í öðru lagi látið B vera viðstaddan þegar hann gerði þetta og loks í kjölfarið þvingað B til að hafa munnmök við hana. Var háttsemi ákærða í fyrsta og þriðja staflið 3. og 4. liðar talin varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og jafnframt 1. mgr. 202. gr. sömu laga að því er B varðar, en í öðrum staflið beggja liða við 209. gr. laganna. Loks var ákærði í 5. lið sakaður um vörslur á barnaklámi eins og nánar er lýst í héraðsdómi og taldist það brot hans varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga. II Í vottorði O kvensjúkdómalæknis, sem rakið er í héraðsdómi og hún staðfesti fyrir dómi, kom meðal annars fram að hún hafi skoðað A í [...] en þá hafi meyjarhaft hennar verið órofið og hún verið „þar að auki með streng sem liggur aðeins til vinstri við miðlínu frá fram og yfir að afturveggnum.“ Í [...] hafi hún skoðað stúlkuna og þá komið fram að meyjarhaftið væri enn órofið en gæfi ágætlega eftir þegar sett væri upp „lítið speculum“. Er þetta í samræmi við gögn um sjúkrasögu stúlkunnar. Fyrir dómi sagði læknirinn að umræddur strengur hafi verið horfinn við síðarnefnda skoðun, en hún hafi talið við skoðunina í [...] að stúlkan hafi verið óspjölluð. Strengurinn hafi að hennar mati rofnað, mjög líklega við samfarir, eftir þá skoðun og fram til skoðunarinnar ári síðar, en dæmi séu um að meyjarhaft rofni ekki við ítrekaðar samfarir sé það mjótt og eftirgefanlegt, eins og hafi verið í tilviki A. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms fékk ríkissaksóknari 17. desember 2010 dómkvadda tvo kvensjúkdómalækna til að meta í fyrsta lagi hvort A gæti hafa haft samræði um leggöng á tímabilinu [...] til [...]„þrátt fyrir að hafa við skoðun á árinu 2010 reynst vera með órofið meyjarhaft og að hafa við skoðun á árinu [...] verið með streng yfir meyjarhafti sem talinn er vera eftirstöðvar af himnu“. Í annan stað var leitað mats á því hvort unnt hafi verið að hafa samræði við stúlkuna á meðan hún var með strenginn á meyjarhaftinu án þess að hann slitnaði og í þriðja lagi hvort „sú himna sem strengurinn stafar frá kunni að hafa horfið smátt og smátt á tímabilinu frá fæðingu A til ársins [...] og hvort himnan kunni að hafa endurnýjað sig.“ Í matsgerð hinna dómkvöddu manna 29. desember 2010 sagði eftirfarandi um fyrsta matsatriðið: „Skoðendur hafa enga forsendu til að geta sér til um hvenær eða hversu lengi A hafi haft samræði um leggöng eins og beðið er um í fyrsta úrlausnarefni. Því er ekki hægt að segja til um upphaf samræðis.“ Um annað atriðið sagði í matsgerðinni: „Ofangreindur strengur hefur ekki og er ekki nein fyrirstaða samræðis þar sem hann liggur til hliðar og er það teygjanlegur að A upplifir engan sársauka frá honum.“ Um þriðja atriðið sagði þar loks: „Strengur þessi er ennþá til staðar og líklegast að hann hafi verið þar frá fæðingu og er hann hluti af meyjarhafti hennar.“ III Ákærði hefur neitað sakargiftum í 2. lið ákæru. Héraðsdómur reisti niðurstöðu sína um sýknu í þessum lið meðal annars á framburði A og B. Eðli máls samkvæmt er sú niðurstaða reist á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar þeirra þótt það segi ekki berum orðum, en samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður sú niðurstaða ekki endurmetin til sakfellingar ákærða fyrir Hæstarétti. Sýkna héraðsdóms af þessum lið er einnig reist á því áliti O að mjög ólíklegt væri að stúlkan hafi haft samræði áður en skoðun var gerð á henni í [...], en ætluð brot ákærða samkvæmt þessum lið voru sem fyrr segir talin framin á [...]. Sami læknir skoðaði stúlkuna bæði í [...] og réttu ári síðar. Í matsgerð hinna dómkvöddu manna var sem áður segir komist að þeirri niðurstöðu að strengur, sem O kvaðst hafa séð yfir meyjarhafti stúlkunnar við skoðun í [...], hafi enn verið til staðar í desember 2010, gagnstætt því sem fyrrnefndi læknirinn hafi talið við skoðun í [...]. Þetta getur þó ekki eitt og sér hnekkt því áliti læknisins, sem eftir framburði hennar fyrir dómi var ekki reist á þessu atriði einu, að mjög líklegt væri að stúlkan hefði ekki haft samfarir áður en skoðunin í [...] fór fram. Eru því heldur engin efni til að neyta heimildar 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm að þessu leyti. Að gættu því sem að framan segir um að álit O standi óhaggað, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakargiftir á hendur ákærða í 3. og 4. lið ákæru, en auk þess verður með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hans um 5. lið hennar. Brot ákærða samkvæmt þessum liðum eru rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. IV Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir mjög gróf kynferðisbrot gegn fötluðum bróðurbörnum sínum, sem báru traust til hans og honum hafði verið trúað fyrir. Við ákvörðun refsingar ber að líta til 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga til þyngingar henni. Auk þessara brota hefur ákærði nú verið sakfelldur fyrir vörslur á miklum fjölda af grófum barnaklámmyndum. Hann á sér engar málsbætur. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er refsing hans ákveðin fangelsi í 3 ár. Af vottorðum ýmissa sérfræðinga í málinu er ljóst að A hefur búið við erfiðar félagslegar aðstæður og borið að hún hafi á undanförnum árum orðið fyrir kynferðisbrotum af hálfu annarra en ákærða. Verður ekki framhjá því litið þegar gögn um andlega líðan hennar eru virt, en ljóst er að brot ákærða eru ein og sér til þess fallin að hafa slæm áhrif á geðheilsu hennar. Að þessu virtu eru bætur til hennar ákveðnar 1.000.000 krónur. Bætur til B eru ákveðnar 500.000 krónur. Um vexti af kröfunum fer eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað verða staðfest. Kostnaður vegna matsgerðar dómkvaddra manna skal greiddur úr ríkissjóði ásamt þriðjungi af öðrum áfrýjunarkostnaði málsins. Ákærða verður gert að greiða ⅔ hluta annars áfrýjunarkostnaðar, þar á meðal af málsvarnarlaunum verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 3 ár. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði A 1.000.000 krónur og B 500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. maí 2008 til 19. nóvember 2009, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Kostnaður vegna matsgerðar dómkvaddra manna, 280.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Af öðrum áfrýjunarkostnaði málsins, 793.991 krónu, þar með töldum málsvarnarlaunum skipaðs verjanda ákærða, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónum, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Árna Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónum, greiði ákærði ⅔ hluta, en ⅓ hluti skal greiddur úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 18. ágúst 2010. Mál þetta, sem dómtekið var þann 25. júní 2010, er höfðað með ákæruskjali ríkissaksóknara, útgefnu 23. mars sl., á hendur X, kt. [...], [...], [...]; „fyrir eftirtalin kynferðisbrot: I. Með því að hafa, á [...], brotið gegn bróðurdóttur sinni, A, fæddri [...] og bróðursyni sínum, B, fæddum [...], eins og hér að neðan greinir, en við það notfærði ákærði sér einnig að þau gátu ekki spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka. 1. Á árunum [...], að þáverandi heimili ákærða að [...], tvisvar til þrisvar sinnum haft samræði við A sem þá var 12 til 13 ára. Telst þetta varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 61/2007 og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. áður 196. gr. laga nr. 1940. 2. Á árinu [...], í [...]bifreið ákærða, [...], sem þá var staðsett í útjaðri [...], tvisvar sinnum haft samræði við A. Telst þetta varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga, sbr. áður 196. gr. laga nr. 19/1940. 3. Á árunum [...], að [...], í eitt skipti: a) Haft samræði við A. b) Látið B vera viðstaddan þegar ákærði hafði samræði við A, eins og lýst er í a-lið. c) Hafa, í kjölfar þeirra atvika sem lýst er í a- og b-lið, þvingað B og A til að hafa samræði. Telst háttsemi ákærða samkvæmt a-lið og c-lið varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og einnig 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga hvað varðar brot gegn B sem lýst er í c-lið, en brot ákærða samkvæmt b-lið telst varða við 209. gr. almennra hegningarlaga. 4. Á árunum [...], að [...], í eitt skipti: a) Haft munnmök við A. b) Látið B vera viðstaddan þegar ákærði hafði munnmök við A, eins og lýst er í a-lið. c) Hafa, í kjölfar þeirra atvika sem lýst er í a- og b-lið, þvingað B til að hafa munnmök við A. Telst háttsemi ákærða samkvæmt a-lið og c-lið varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og einnig 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga hvað varðar brot gegn B sem lýst er í c-lið, en brot ákærða samkvæmt b-lið telst varða við 209. gr. almennra hegningarlaga. II. 5. Með því að hafa, á heimili sínu að [...], [...], haft í vörslum sínum á tveimur hörðum diskum í grárri AMD turntölvu og á hörðum diski í Dell fartölvu, samtals 1499 ljósmyndir og 93 hreyfimyndir, heildarafspilunartími er 3 klukkustundir, 51 mínúta og 33 sekúndur, og sýna allar myndirnar börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Myndefnisins aflaði ákærði sér af netinu og vistaði í tölvubúnaði sínum á árunum 2006-2008 og fann lögregla efnið eftir að tölvubúnaðurinn var haldlagður á heimili ákærða þann 19. maí 2009. Telst þetta varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2002, 2. gr. laga nr. 14/2002 og 2. gr. laga nr. 74/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Jafnframt er þess krafist að ákærða verði gert að sæta upptöku samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga á grárri turntölvu af gerðinni AMD með tveimur hörðum diskum, öðrum 160 GB og hinum 120 GB og fartölvu af gerðinni Dell með 40 GB hörðum disk.“ Einkaréttarkröfur, endanleg kröfugerð fyrir dómi: Af hálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 3.000.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. nóvember 2002 til 19. desember 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu C, kennitala [...], vegna B, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð kr. 1.000.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2005 til 19. desember 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Skipaður réttargæslumaður brotaþola, Arnbjörg Sigurðardóttir héraðsdómslögmaður, krefst hæfilegrar þóknunar vegna réttargæslustarfa. Dómkröfur skipaðs verjanda ákærða, Ingvars Þóroddssonar héraðsdóms­lög­manns, eru aðallega að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, þ.e. af refsikröfu og kröfu um upptöku á tilgreindum tölvutækjum. Til vara er þess krafist að ákærði hljóti vægustu refsingu sem lög leyfa. Þá er þess krafist að einkaréttarkröfum A og B verði vísað frá dómi, en til vara að kröfurnar sæti lækkun höfuðstóls, að sýknað verði af vaxtakröfu samkvæmt 8. gr. vaxtalaga og að upphafsdagur dráttarvaxta verði 19. desember 2009. Loks er þess krafist að allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða við aðalmeðferð og á rannsóknarstigi. I. 1. Málsmeðferð. Samkvæmt rannsóknargögnum barst [...] kærubréf frá forstöðumanni [...], D, dagsett 19. maí 2009, um að brotið hefði verið kynferðislega gegn stúlkunni A, fæddri [...]. Í bréfinu segir frá því að stúlkan hefði ásamt bræðrum sínum B, fæddum [...], og E, fæddum [...], farið nefndan dag, að fyrirlagi Barnaverndar [...], í könnunarviðtöl hjá starfsmönnum Barnahúss. Er til þess vísað að skömmu áður hefðu vaknað grunsemdir um [...]. Í bréfinu, en einnig skýrslum lögreglu, segir frá því að í könnunarviðtölum systkinanna hefðu þau öll tjáð sig um málefnið og m.a. sagt frá því að þau hefðu [...], en einnig að þau hefðu orðið fyrir kynferðislegri háttsemi fullorðinna ættmenna sinna. Í því sambandi hefðu þau nefnt föðurbróður sinn, þ.e. ákærða, en einnig föður sinn og afa. Í nefndum frumgögnum er ætluðum brotum gagnvart systkinunum nánar lýst. Segir m.a. frá því að A hafi skýrt frá því að ákærði hefði haft við hana kynferðismök, en einnig að faðir hennar hefði á árinu [...] haft við hana mök ásamt því að leita á hana kynferðislega á annan hátt og loks að afi hennar í föðurætt hefði sýnt henni kynferðislega áreitni. Þá segir frá því í gögnunum að bróðir stúlkunnar, nefndur B, hafi skýrt frá því að hann hefði orðið vitni að kynferðislegri háttsemi ákærða gegn systur hans, en einnig að ákærði hefði þvingað hann til kynmaka við systur sína. Í gögnunum segir að ekkert hafi komið fram sem bent hafi til að yngsti bróðirinn, E, hefði mátt þola kynferðislega háttsemi af hálfu nefndra aðila. Samkvæmt gögnum hóf lögregla rannsókn á ætluðum brotum ákærða og annarra þeirra aðila sem systkinin höfðu nefnt sem gerendur. Var ákærði handtekinn á heimili sínu þann 19. maí 2009, kl. 17:15, en í framhaldi af því, kl. 17:30, gerði lögregla leit í húsakynnum hans. Samkvæmt gögnum lagði lögreglan hald á tvær tölvur ákærða, annars vegar AMD-turntölvu og hins vegar Dell-fartölvu. Ákærði var færður á lögreglustöð og vistaður í fangaklefa kl. 18:10, en jafnframt var honum tilnefndur lögmaður, sem síðar var skipaður verjandi hans í málinu. Meðferðis hafði ákærði lyf sín, og samkvæmt vistunarskýrslu tók hann þau inn á meðan á fangavist hans stóð. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu um ákæruefnið þann 20. maí 2009, frá kl. 17:15 til 17:59, en viðstaddur skýrslutökuna var verjandi hans. Skýrsla hans var hljóðrituð. Samkvæmt gögnum samþykkti ákærði leitarheimildir lögreglu með nafnritun sinni. Var annars vegar um að ræða heimild sem dagsett er 19. maí 2009, kl. 17:20, og hins vegar heimild sem dagsett er 20. maí s.á., kl. 17:01. Ákærði var leystur úr haldi lögreglu þann 20. maí 2009, eftir fyrrnefnda yfirheyrslu, kl. 18:02. Umræddar tölvur voru sendar til tölvu- og rannsóknardeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu til rannsóknar. Samkvæmt upplýsingaskýrslu, sem dagsett er 13. júlí 2009, fundust við rannsóknina þær ljósmyndir og hreyfimyndir í tölvubúnaði ákærða, sem lýst er í II. kafla ákæru. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu, m.a. um nefnd sakarefni II. kafla, en einnig sakarefni I. kafla ákæru, þann 24. september 2009, frá kl. 09:05 til 09:50, að viðstöddum verjanda, og var skýrslan hljóðrituð. Að beiðni lögreglustjóra voru teknar dómskýrslur af nefndum systkinum þann 9. júní 2009 samkvæmt heimildarákvæði 102. gr., sbr. 59. gr., laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Við áframhaldandi lögreglurannsókn og meðferð ríkissaksóknara fyrir útgáfu ákæru var aflað nokkurra sérfræðigagna um þroska og heilsufar systkinanna. Við þingfestingu máls þessa var því beint til ákæruvalds, sbr. heimildarákvæði 2. mgr. 210. gr. laga nr. 88, 2008, að afla frekari gagna um hagi ákærða og nefndra systkina, m.a. frá félagsmálayfirvöldum, en einnig um heilsufarsástand ákærða. Gekk það eftir, en í kjölfarið voru lögð fram læknisfræðileg gögn, m.a. frá [...] um A, enda lá þá fyrir að hún hafði frá árinu [...] endurtekið farið í kvenskoðanir. Einnig voru lögð fram gögn um heilsufar ákærða, m.a. frá geðlækni. Á síðari stigum, m.a. við aðalmeðferð málsins þann 24. og 25. júní sl., lagði fulltrúi ákæruvalds fram enn frekari gögn, en þ. á m. voru sjúkradagbækur, sálfræðivottorð og vottorð meðferðaraðila systkinanna hjá Barnahúsi. Samkvæmt bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 11. júní 2010, höfðaði hann samhliða því sakamáli sem hér er til meðferðar tvö önnur sakamál á hendur karlkyns ættingjum A vegna ætlaðra kynferðisbrota þeirra gegn henni á árunum [...]. 2. Málsatvik. A. Samkvæmt gögnum lauk hjónabandi foreldra nefndra systkina árið [...] með skilnaði. Hefur forsjáin verið hjá móður þeirra, vitninu C, en hún hefur líkt og faðirinn, F, verið búsett [...]. Hefur C haldið heimili í [...], en fyrir liggur að hún hefur um árabil notið víðtæks stuðnings heilbrigðis- og félagsmálayfirvalda, m.a. vegna barnanna, sem eins og áður sagði hafa verið greind með þroskaskerðingu. Samkvæmt gögnum bjó faðir systkinanna, F, en hann er bróðir ákærða, í [...] herbergja íbúð í [...]húsi í [...], en fluttist fyrri hluta árs [...] í [...]hús í [...]. Bjó hann á [...] og [...]hæð, en á þeirri síðarnefndu voru [...] svefnherbergi. Hafa systkinin farið á heimili föður síns í umgengni um árabil, en A bjó auk þess á heimili hans um þriggja ára skeið, þ.e. frá [...], en [...] fluttist hún á ný á heimili móður sinnar og bræðra, í [...]hverfi. Samkvæmt gögnum bjó ákærði, X, á árunum [...] til [...] ásamt þáverandi eiginkonu sinni, vitninu G, í íbúð í [...]húsi í [...], að [...]. Þau fluttust [...]í [...]íbúðina í húseigninni að [...]. Fyrir liggur að eiginkona ákærða var oft að heiman vegna alvarlegra veikinda, en skilnaður varð með þeim [...]. Ákærði fluttist úr [...]húseigninni í byrjun [...], en þá um vorið hafði bróðir hans og faðir systkinanna flust úr eigninni, en hann hafði þá hafið búskap með núverandi sambýliskonu sinni. Óumdeilt er að ákærði var á árinu [...] skráður eigandi tveggja bifreiða, annars vegar [...]bifreiðar, [...], sem var [...] að lit, árgerð [...], með skráningarnúmerið [...]. Bifreiðina hafði hann keypt í [...] en hann seldi hana um miðjan [...] það ár. Þá var ákærði eigandi [...]bifreiðarinnar [...], árgerð [...], með skráningarnúmerið [...]. Var bifreiðin síðast skráð í umferð [...], en hún var tekin úr umferð [...] sama ár. B. Við lögreglurannsókn og meðferð ákæruvalds var aflað nokkurra sérfræðigagna um hagi og heilsufar systkinanna A, B og E, en einnig um ákærða. Á meðal þessara gagna er skýrsla Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins frá 17. október 2000, læknisvottorð H, heimilislæknis frá 3. desember 2009 og sálfræðiathugun dr. I frá 24. febrúar 2010, en öll varða þau stúlkuna A. Enn fremur liggja fyrir sálfræðiskýrslur um bræðurna B og E, sem ritaðar eru af J, K og L. Voru þær gerðar á árunum 2005 til 2010. Þá var gerð sálfræðiathugun á ákærða, með samþykki hans, sbr. framlögð skýrsla M, sem dagsett er 9. nóvember 2009, og er hún á meðal gagna málsins. Við meðferð málsins fyrir dómi var auk þess lagt fram vottorð N, forstöðulæknis geðdeildar Sjúkrahússins á [...], um ákærða, en auk þess voru þá lögð fram bréf Fjölskyldudeildar [...], dagsett 3. febrúar 2003, 27. júní 2006, 30. apríl 2009 og 8. og 14. júní 2010, vottorð O kvensjúkdómalæknis, dagsett 15. júní 2010, og læknabréf kvennadeildar Sjúkrahússins á [...] á tímabilinu frá 31. mars 2005 til 18. mars 2009, vottorð P sálfræðings, en hún hafði verið með systkinin A og B í sálfræðimeðferð eftir að mál þeirra hafði verið kært til lögreglu vorið 2009. Nefnd sérfræðigögn um systkinin A og B greina frá því að þau hafa frá barnsaldri átt við verulega atferlis- og félagserfiðleika að stríða. Er svo einnig farið með yngsta drenginn, E. Í skýrslu sérfræðinga Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins frá 17. október 2000 er aðstæðum og ástandi A að nokkru lýst. Fram kemur m.a. að heildargreindarvísitala stúlkunnar hafi verið [...], en í niðurstöðukafla skýrslunnar segir: „Prófun nú bendir til vægrar þroskahömlunar með mynstri félags- og tilfinningalegra námsörðugleika. Nám og aðlögunarfærni er í samræmi við þetta. Við endurteknar mælingar hafa greindarvísitölur farið [...]. Orsök þess er óljós. Lýst er alvarlegum atferlis- og aðlögunarerfiðleikum, [...]. Þetta er ekki nýr vandi og hefur A hlotið lyfjameðferð vegna þessa. Ljóst er að A þarfnast sérhæfðs úrræðis í skóla. Fjölskyldan tekst á við erfiða hluti og því er áframhaldandi stuðningur við hana afar mikilvægur.“ Í skýrslunni kemur fram eftirfarandi greining á A: „[...].“ I, sálfræðingur og sérfræðingur á sviði fatlana, gerði að ósk rannsakara greiningu á A í byrjun árs 2010. Segir í skýrslu hans að stúlkan hafi á grundvelli greindar- og minnisprófa verið greind ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Í vottorði H heimilislæknis frá 3. desember 2009 er lýst högum A, en þar er m.a. vísað til færslna í sjúkradagbók allt frá árinu 2002. Segir þar m.a. að í ársbyrjun [...] hafi [...] veitt liðsinni á heimili móður vegna stúlkunnar, þ. á m. varðandi [...] svo og varðandi skammtímavistun eftir skóla, en að jafnframt hafi verið til umræðu [...]. Þá segir frá því að mjög snemma á skólagöngu stúlkunnar eða allt frá árinu [...] hafi borið á árásarhneigð hennar í garð samnemenda og kennara. Er þessu ástandi A m.a. lýst í færslu læknisins frá 27. september 2002, en vottorðsgjafinn skráir síðan að hann hafi vegna þessa lagt til að kallað yrði til teymi þeirra aðila sem hefðu haft afskipti af stúlkunni. Nefnir hann þar til barnalækni, barna- og unglingageðlækni, skólastjóra, umsjónarkennara og sérfræðinga félagsþjónustu. Fram kemur að í októbermánuði þetta ár hafi verið haldinn fundur þessara aðila og hafi þá [...] og barnaverndarnefnd verið falin lausn á málefnum stúlkunnar. Í vottorðinu segir að lyktir hafi að lokum orðið þær að í byrjun árs [...] hafi A farið í sérskóla. Hafi skólaganga hennar gengið misvel, m.a. vegna lýstra skapgerðargalla, en einnig hafi hún haft miklar fjarvistir í skóla vegna ýmiss konar veikinda, ekki síst á vorönn [...], en hún hefði þá um haustið hafið skólagöngu í [...]. Í vottorði heimilislæknisins er sjúkrasaga A að nokkru rakin. Segir m.a. frá því að vegna fyrrnefndrar árásarhneigðar hafi hún mjög ung verið innlögð á geðdeild í þeim tilgangi að finna rétta lyfjameðferð, en í framhaldi af því hafi hún notið stuðnings barna- og unglingageðlæknis. Greint er frá sjúkrahúslegum stúlkunnar á [...], á [...] árið [...], á [...] árið [...] og loks á geðdeild [...], m.a. árið [...]. Tekur læknirinn það fram í vottorði sínu að hann hafi í [...] lagt það til, í samráði við geðlækni, að A fengi [...] eða [...]. Í vottorði heimilislæknisins er einnig frá því greint að A hafi oft kvartað um verki í kviði og að hún hafi af þeim sökum farið í rannsókn á árinu [...]. Þá er sagt frá því að A hafi notað getnaðarvörn, en í [...] eftir ráðgjöf farið sjálfviljug í ófrjósemisaðgerð, en um þessa ráðstöfun er m.a. vísað til fyrrnefnds bréfs [...] frá [...]. Í niðurlagi vottorðsins segir læknirinn að honum hafi fyrst [...] verið kunnugt um að grunsemdir hefðu verið um að A hefði orðið fyrir kynferðislegri áreitni. Í gögnum [...] er aðstæðum og högum A og fjölskyldu hennar að nokkru lýst. Í vottorði félagsráðgjafa frá [...] segir m.a.: „Systkinin eru öll með viðvarandi þroska- og hegðunarvanda og hafa þau af þeim sökum fengið stuðningsúrræði, [...]. Sú þjónusta sem sett var upp á heimilinu var fyrst og fremst skipulögð út frá elsta barninu, A . Undanfarna mánuði hefur hegðun A heima fyrir farið versnandi. Lýsir hegðunarvandinn sér einkum í því að A fer ekki eftir reglum sem á heimilinu gilda og hún fær mjög bráð skapofsaköst. Hún lendir í útistöðum við móður sína og bræður, þó sérstaklega þann yngri. Kemur oftast til handalögmála og þá bíta, klóra og lemja systkinin hvort annað. A ræðst einnig á dauða hluti sem á vegi hennar verða er hún reiðist. Mikið álag er á heimilinu og á köflum er ástandið algjörlega óviðunandi og A óviðráðanleg.“ Í niðurlagi vottorðsins er lagt til að skammtímavistun á sérhæfðu heimili fyrir stúlkuna verði framlengd þangað til varanlegt búsetuform finnist fyrir hana. Í gögnum [...], þ. á m. skýrslum dagsettum 30. apríl 2009 og 8. og 14. júní 2010, segir að takmarkaðar upplýsingar séu um afskipti félagsmálayfirvalda af B fyrr en á grunnskólaaldri, en þá hafi m.a. verið uppi áhyggjur af erfiðleikum á heimili hans svo og vegna hegðunarerfiðleika allra systkinanna. Því er lýst að á fyrstu árum B í grunnskóla hafi komið fram nokkuð víðtækir námserfiðleikar en einnig veik staða í félagshópi svo og kvíði og kvartanir um líkamlega vanlíðan. Þá hafi ástundun verið stopul og fjarvistir vegna veikinda verið til staðar af óskýrðum ástæðum. Segir frá því að drengurinn hafi á köflum sýnt mótþróafulla og truflandi hegðun í skóla, en við þessu hafi verið reynt að bregðast með geðlæknismeðferð, kvíðastillandi lyfjum, mikilli sérkennslu og ýmsum ráðstöfunum. Enn fremur segir að þegar B var 12 ára hafi Q, sálfræðingur barna- og unglingageðdeildar [...], gert á honum þroskamat og hafi þá komið fram verulegur misstyrkur í greindarstarfi. Á WISC-III greindarprófi hafi hann mælst með [...] á yrtum prófhluta en [...] á óyrtum þáttum. Mat sálfræðingsins hafi verið að B ætti í erfiðleikum með vinnsluhraða og einbeitingu en styrkleiki hans sé í orðskilningi í félagslegum skilningi. Í gögnum segir frá því að í febrúar og mars 2009 hafi J, sálfræðingur á [...], gert athugun á B. Hafi þá verið lagt fyrir hann sams konar greindarpróf og áður, en einnig VABS-mat á aðlögunarfærni. Í skýrslu sálfræðings, sem liggur fyrir í málinu, segir að heildartala greindar hafi mælst á bilinu [...], sem hafi raðað drengnum a.m.k. [...] staðalfrávikum fyrir [...] miðgildi. Þá segir í skýrslunni að mat á aðlögunarfærni hafi verið metið með viðtali við móður og hafi það sýnt færni í lágu meðallagi. Við lögreglurannsókn málsins var eins og áður sagði aflað nokkurra gagna um ákærða. Liggur þannig fyrir í málinu fyrrnefnd skýrsla M sálfræðings, dagsett 9. nóvember 2009. Í skýrslunni er lýst vitsmunaþroska en einnig persónuþáttum og annarri líðan ákærða. Segir að við rannsóknina hafi verið byggt á greindarprófi Wechslers fyrir fullorðna en einnig greindarviðtali og persónuleikaprófi sem lagt var fyrir hann þann 19. október 2009. Í inngangsorðum skýrslunnar segir að ákærði hafi nýlega skilið við eiginkonu sína eftir [...] ára hjónaband og að hann búi [...], en hann sé öryrki vegna [...]. Segir að áhugamál hans séu m.a. [...]og [...], að skólaganga hans hafi gengið vel námslega en erfiðlega félagslega, en hann hafi verið lagður í einelti alla tíð sökum þess að [...]. Hann hafi lokið skólagöngu í [...]. Þá segir að ákærði eigi langa sögu um andlega vanlíðan, bæði kvíða og depurð. Um niðurstöður Wechslers-greindarprófsins segir eftirfarandi í samantekt: „Greindarmat leiddi í ljós að X er með almenna greind í háu meðallagi og kemur ekki fram marktækur munur á milli mállegrar og verklegrar greindar. Reyndar má þó reikna með að undirprófin Orðskilningur og Þekking séu frekar ofmetin við íslenskar aðstæður og af því mætti draga þá ályktun að hugsanlega sé um smá misræmi að ræða sem þá hallar á mállega hlutann. Ef undirprófin eru skoðuð nánar kemur í ljós að helstu veikleikar X virðast tengjast hraða en hann fór sér hægt við úrvinnslu flestra verkefna. Í nokkuð mörg skipti kom X með rétt svör en náði ekki að uppfylla tímamörk. Með meiri hraða hefði hann því ef til vill skorað hærra þar sem ákveðinn tími skiptir máli upp á skorun. Minni, athygli og einbeiting virðast vera hans styrkleikar en þau undirpróf sem reyndu á þá eiginleika komu hvað best út. Þegar persónusaga og vitsmunamat er skoðað, virðist X ekki standa jafnöldrum sínum að baki hvað varðar vitsmunaþroska. Hann er hins vegar [...] og hefur verið það í gegnum tíðina sem getur skýrt að einhverju leyti hvernig hann kemur öðrum fyrir sjónir. Það er því mat undirritaðrar að slök félagsfærni sé meira að há honum en lág greind. Hvað varðar andlega líðan X gefa svör hans til kynna mjög ýkta svörun, þ.e. svörun sem fyrirfinnst ekki einu sinni í klínísku þýði. Margir af klínísku kvörðunum eru því vel yfir viðmiðunarmörkum og svörun hans bendir til þess að hugsunarháttur hans og hegðun sé mjög furðuleg. Hugsanlegt er að hann sé að reyna að ýkja vanda sinn þar sem hann á yfir höfði sér ákæru. Ekki er þó hægt að útiloka að vanlíðan hans sé mjög mikil og að þetta hafi verið kall á hjálp fremur en tilraun til að láta vandann líta út fyrir að vera meiri en hann í raun er til að komast hjá sakhæfi. Þegar litið er á heildarmyndina, burtséð frá andlegri vanlíðan þá er það mat undirritaðrar að vitsmunaþroski X sé yfir meðallagi sem gefur til kynna að hann átti sig á muninum á réttu og röngu og eigi að geta greint þar á milli.“ Niðurstöður sálfræðiprófsins eru þessar: „Á Wechsler greindarprófi mældist X með heildarhlutfallstöluna [...] sem sýnir háa meðalgreind (high average). Meðalframmistaða á þessu prófi er 100 (staðalfrávik = 15) og það er gert ráð fyrir ákveðnum skekkjumörkum þannig að heildargreindarvísitala X liggur á bilinu [...]-[...].“ Í vottorði R heilsugæslulæknis, sem dagsett er 19. maí 2010, segir að aðalheilsufarsvandamál ákærða séu krónískir [...]verkir, aðallega í [...] og [...] [...] [...], en vegna þessa taki hann inn verkjalyf. Annað heilsufarsvandamál ákærða sé þunglyndi og kvíði og hafi hann af þeim sökum tekið inn ýmis þunglyndislyf. Er þar um vísað til meðferðar og vottorðs N geðlæknis, en einnig segir að ákærði taki [...]og [...] vegna [...], sem talið er líklegt að megi rekja til [...]. Í læknisvottorði N, forstöðulæknis geðdeildar [...], sem dagsett er 5. júní 2010, segir að ákærði hafi síðustu [...] árin verið illa haldinn af krónískum [...]verkjum og geðlægðarsjúkdómi og hafi hann verið metinn til fullrar örorku vegna þessa. Í vottorðinu segir að ákærði hafi verið í tímabundnum viðtölum á geðdeild frá árinu [...] vegna geðlægðar og hafi af þeim sökum tekið inn viðeigandi lyf. Einnig segir að ákærði hafi vegna geðlægðar verið í meðferð í [...]til [...] í kjölfar [...], en þá hafi honum liðið mjög illa og að hann hafi enn fremur þurft á stuðningsviðtölum að halda hjá geðlækni eftir að ákæra í máli þessu var birt honum. C. Samkvæmt skýrslu S, rannsóknarlögreglumanns hjá tölvurannsóknar- og rafeindadeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, sem dagsett er 13. júlí 2009, skoðaði hann að beiðni lögreglunnar á [...] innihald þeirra tölva sem hald var lagt á, á heimili ákærða þann 20. maí 2009. Segir í skýrslunni að samkvæmt beiðni hafi verið kannað hvort í gagnageymslum væri að finna barnaklám, en einnig hvort samskipti með barnaklám hefðu átt sér stað í gegnum póstforrit. Vegna þessa hefðu eftirfarandi munir verið skoðaðir: a) Grá turntölva AMD með tveimur hörðum diskum D1=160 gb og D2=120gb, merkt 295938. b) Dell fartölva með 40 gb hörðum disk, merkt 295940. c) Grá turntölva með 160 gb hörðum disk, merkt 295941. Í samantekt lögreglumannsins segir: Munur 295938, diskur 1: Við leitina fundust 1.467 ljósmyndir sem sýna kynferðislegt ofbeldi á börnum. Um er að ræða myndir af mjög ungum börnum upp í börn á táningsaldri. Stærstur hluti myndanna er af nöktum börnum. Stór hluti myndanna sýnir gróft ofbeldi á börnum. Þá fundust 93 myndskeið sem sýna kynferðislegt ofbeldi á börnum. Í öllum tilvikum var um að ræða gróft ofbeldi á börnum. Samanlagður afspilunartími myndskeiðanna var 3 klukkustundir 51 mínúta og 33 sekúndur. Munur 295938, diskur 2: Við leitina fannst 1 ljósmynd sem sýnir kynferðislegt ofbeldi á barni. Munur 295940: Á gagnageymslunni fannst 31 ljósmynd er sýna kynferðislegt ofbeldi á börnum. Um er að ræða myndir af mjög ungum börnum upp í börn á táningsaldri. Stærstur hlut myndanna er af nöktum börnum. Stór hluti myndanna sýnir gróft ofbeldi á börnum. Munur 295941: Ekki fundust nein gögn sem talin eru tengjast rannsókn málsins á gagnageymslu tölvunnar. Í nefndri rannsóknarskýrslu segir að ekki hafi verið unnt að sannreyna hvort samskipti með barnaklám hefðu átt sér stað í gegnum póstforrit tölvanna. Segir að stórum hluta tölvupóstanna hafi verið eytt og því hafi ekki verið hægt að skoða innihaldið í öllum tilvikum. Á meðal rannsóknargagna eru ljósmyndamöppur lögreglunnar á [...], sem sagðar eru innihalda sýnishorn af ofangreindu rannsóknarefni sem fannst í tölvum ákærða. Vegna andláts nefnds lögreglumanns var að fyrirlagi ríkissaksóknara lagt fyrir T, sérfræðing hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, að fara yfir umrædd málsgögn sem til umfjöllunar höfðu verið hjá embættinu. Í skýrslu þar um, sem dagsett er 22. júní sl., segir eftirfarandi: „Undirritaður hefur ekkert við fyrri skýrslu að bæta. Ljóst er að barnaklám var vistað á tveimur af þremur munum sem rannsakaðir voru. Tímasetningar skráa má sjá í skýrslum þeim sem eru á geisladiski þeim er fylgdi upphaflegri skýrslu í málinu. Ekkert liggur fyrir hvernig barnaklám þetta komst inn í tölvunar, hvort það var í gegnum internetið eða á annan hátt.“ D. Ákærði var eins og áður sagði yfirheyrður við lögreglurannsókn málsins í tvígang, þann 20. maí og 24. september 2009. Við yfirheyrslu þann 20. maí 2009 var ákærði aðallega yfirheyrður um sakarefni I. kafla ákæruskjals. Að því er varðaði það sakarefni sem varðaði bróðurson hans, B, neitaði ákærði sök alfarið. Að því er varðaði það sakarefni sem varðaði bróðurdóttur hans, A, sagði ákærði, við upphaf skýrslutökunnar: „Ég veit að mér er gefið að sök að hafa diggað við hana. Og já það skeði Þetta eru nú einhver ár síðan. Ég bara hreinlega veit ekki hvað gerðist, þetta bara gerðist, að hafa samræði, svona eitthvað kelerí og samræði sko.“ Nánar aðspurður um nefnt ákæruefni sagði ákærði að með samræði ætti hann við samfarir við A og bar að það athæfi hefði hann viðhaft í þrjú eða fjögur skipti. Hann lýsti athæfi sínu nánar þannig: „Það hefur aldrei verið nema með hennar samþykki, fullkomlega, eða þá að hennar undirlagi. Eftir að þetta skeði í fyrsta skipti svona einhvers konar samræði þá bað hún oft um það. Og hún varð bara vitlaus ef maður neitaði henni sko. Það hefur aldrei verið öðru vísi en með hennar fullu samþykki. Aldrei neitt ofbeldi eða hótanir eða neitt frá mínu, ég hefði aldrei getað það því mér þykir svo vænt um þessa stelpu og hefur alltaf þótt vænt um hana frá því hún fæddist.“ Nánar um háttsemina vísaði ákærði ítrekað til minnisleysis um gjörðir sínar, en einnig til veikinda og sagði: „Og ég tel að ég hafi nú reyndar ekkert verið alveg ábyrgur gerða minna þarna á sínum tíma. Þetta eru nú einhver ár síðan.“ Ákærði sagði að er hann hefði viðhaft nefnda háttsemi gagnvart A hefði hún verið 15 og 16 ára, en treysti sér ekki til að rifja upp hvenær hann hefði fyrst átt samræði við hana eða um fjölda tilvika: „Ég bara eins og ég segi, ég man þetta hreinlega ekki. Ja í fullri alvöru. Ég get ekki munað það hvort þetta var fimm eða sex eða tíu eða hvað. Kannski ekki alla leið, þú veist, ekki samfarir alla leið, en svona þú veist eitthvað svona kel.“ Ákærði bar að við aðfarirnar hefði hann viljað nota smokk en hún verið því andvíg. Ákærði kvaðst aldrei hafa fengið sáðlát, en sagði jafnframt að um „rofnar samfarir“ hefði verið að ræða. Þá lét hann að því liggja að hann hefði ekki sett lim sinn að fullu inn í leggöng stúlkunnar: „Já, já, bara svona eitthvað, smá pot. Ekki eitthvað stórt og mikið.“ Ákærði skýrði frá því við lögregluyfirheyrsluna að er greind háttsemi gerðist hefði hann verið búsettur í [...]íbúðinni í [...], en A búið á [...] hæð hússins hjá föður sínum. Hann kvað háttsemina hafa átt sér stað í herbergi A á efstu hæðinni, en einnig í herbergi föður hennar, og vísaði til þess að stúlkan hefði iðulega sofið þar. Ákærði bar að mikill samgangur hefði verið á milli íbúðanna og vísaði til þess að vegna [...] föður stúlkunnar hefði hann oft verið fjarverandi. Um önnur tilvik og hvort hann hefði viðhaft slíka háttsemi gagnvart A á öðrum stöðum en á heimili þeirra í [...] bar ákærði að hann minntist þess að í eitt skipti hefði hann verið einn með A í bíldruslu sem hann hefði átt. Lýsti hann því atviki við yfirheyrsluna: „Vorum bara í göngutúr þarna, lögðum bílnum einhvers staðar og fórum í göngutúr eitthvað út í móa. Já ég meina maður fékk sér að reykja og þá var hún nú yfirleitt í keleríisstuði á eftir. Ja bara svona kossaflens og svona og svo bara bað hún hreinlega um það. Hreint út sagt, koma að kela eða gera eitthvað svoleiðis. Hún bara hreinlega bað um það og ég í minni einfeldni lét eftir. Sem ég vildi að hefði aldrei gerst. Ég man ekki hvort það fór í samfarir eða hvort það fór bara í kelerí sko.“ Ákærði taldi nær öruggt að síðastnefnda tilvikið hefði gerst að sumri eða hausti til. Um önnur atvik og samskipti af þessum toga kannaðist ákærði ekki við. Þá neitaði hann því alfarið að hafa tekið klámmyndir af A. Ákærði áréttaði að hann hefði aldrei brotið kynferðislega gegn bróðursyni sínum B og þá ekki gegn E. Á hinn bóginn kvaðst hann hafa séð [...] Aðspurður minntist ákærði þess ekki að hafa sagt neitt við bróðurbörn sín er þetta gerist. Við lögregluyfirheyrsluna 20. maí 2009 var ákærða kynnt að nefnd bróðurbörn hans hefðu í könnunarviðtali í Barnahúsi sagt frá því að hann hefði haft mök við A en í framhaldi af því látið B gera það sama við hana. Ákærði svaraði: „Ég minnist þessa ekki. Man hreinlega alls ekki eftir því.“ Ákærði áréttaði í lok yfirheyrslunnar að hann hefði haft samfarir við A þremur eða fjórum árum fyrr, en aðspurður hvort þau hefðu haft munnmök svaraði hann: „Örugglega ekki hún við mig alla vega, ekki svo ég muni. Ég man ekki eftir því. Ég get ekki fullyrt það.“ Ákærði lét þess getið að hann minntist þess ekki að hafa heyrt A segja frá því að hún væri farin að lifa kynlífi með kærasta sínum, en bar að hún hefði sagt að hún vildi eignast barn. Við upphaf lögregluyfirheyrslunnar þann 24. september 2009 sagði ákærði að við fyrri skýrslugjöf hans hjá lögreglu hefði hann ekki verið í neinu ástandi til að gefa skýrslu. Nánar aðspurður um ákæruefnið að því er varðaði ætluð kynferðisbrot hans gagnvart A sagði hann: „Ég held það hafi verið ósköp saklaust svona að megninu til. Og það er örugglega ekki lengra síðan en, ef eitthvað hefur skeð, þá eru það ekki nema kannski tvö, þrjú ár síðan. Hún vildi bara alltaf kúra hjá manni eitthvað. Hún var svona mikil kelirófa. Og stundum vildi hún meira en maður vildi sjálfur. Bara svona kossaflens og svona. “ Aðspurður um samfarir við stúlkuna og hvort háttsemin hefði gengið eins langt og hann hefði áður skýrt frá við yfirheyrslu hjá lögreglu þann 20. maí 2009 svaraði ákærði: „Já ég held það hljóti að vera, þó ég muni ekki í einhverjum smáatriðum.“ Ítrekað aðspurður við yfirheyrsluna sagði ákærði að hann hefði í hinum kynferðislegu samskiptum við A stundum notað smokk, en stundum hefði hann viðhaft rofnar samfarir. Hann sagði jafnframt að ekki hefði verið um mörg skipti að ræða og vísaði til þess að á árunum [...] og [...] hefði hann átt við andleg veikindi að stríða, en í því sambandi nefndi hann [...] og [...], en vegna þess hefði hann leitað aðstoðar hjá geðlækni. Ákærði sagði að umrædd háttsemi hans gagnvart A hefði alfarið gerst á heimili þeirra að [...]. Hann dró að því leyti til baka frásögn við fyrri yfirheyrslu um að hann hefði viðhaft kynferðislegt athæfi gagnvart A í ökuferð þeirra. Sagði hann að þar hefði verið um endurminningu að ræða af allt öðrum toga og í raun ranghugmynd. Ákærði bar við nefnda yfirheyrslu að hann hefði hugleitt athæfi sitt gagnvart A um nokkurt skeið og bar að þær hugleiðingar hefðu kvalið hann. Hann kvaðst þannig hafa fundið fyrir skömmustutilfinningu og haft vilja til að þess að atvik hefðu aldrei gerst. Hann kvaðst hins vegar ekki hafa haft tækifæri til að skýra nokkrum aðila frá gjörðum sínum og þ. á m. ekki fyrrverandi eiginkonu sinni eða geðlækni. Við fyrrnefnda yfirheyrslu hjá lögreglu þann 20. maí 2009 var ákærði inntur eftir afstöðu til sakarefnis II. kafla ákæru. Ákærði sagði að í þeim tölvubúnaði sem lögreglan hefði þá skömmu áður lagt hald á á heimili hans væri eitthvað af klámi, og sagði um það nánar: „Ég veit að þið funduð eitthvað sem var svona barnaklám.“ Ákærði sagði að tilvist efnisins mætti rekja til þess að veturinn 2008/2009 hefði hann farið að forvitnast um slíkt efni á disklingum sem látinn vinur hans, nafngreindur, hefði látið honum í té. Bar hann að disklingana hefði vinur hans fundið, m.a. í (rusla-) gámum. Kvaðst ákærði hafa farið að gæta að innihaldi disklinganna og hlaðið efni þeirra inn í eigin tölvur, en í framhaldi af því hent disklingunum. Að auki kvaðst hann að einhverju leyti hafa hlaðið slíku efni inn á tölvurnar eftir að hann fékk ADSL-tengingu, en sagði síðan almennt um efnissöfnunina: „Ég skil ekki af hverju ég var ekki búinn að henda þessu. Ég er náttúrulega haldinn svolítilli þráhyggju, ef ég byrja á því að gera eitthvað svona, þá er ég í svo miklum erfiðleikum með að slíta mig frá því.“ Ákærði kvaðst hafa vistað nefnt efni í umræddum tölvum á heimilinu: „Undir stærðfræði sennilega. Það var nú til þess að gera þetta óaðlaðandi, ef einhver annar kæmi í tölvuna sko. “ Í lok yfirheyrslunnar var ákærði ítrekað spurður hvort hann hafi haft vitneskju um að um barnaklámefni var að ræða svaraði hann: „Já mér var ljóst hvað þetta var eftir að ég var búinn að taka þetta af diskunum og hlaða þessu inn.“ Ákærði sagði að hann hefði aldrei dreift slíku efni til annarra aðila. Við síðari yfirheyrslu lögreglu þann 24. september 2009 var ákærða m.a. kynnt áðurrakin rannsóknarskýrsla lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, sbr. II. kafli ákæru. Ákærði áréttaði fyrri frásögn, þ. á m. að hann hefði fært nefnt myndefni af fyrrnefndum disklingum, sem hann hefði fengið hjá hinum látna vini sínum, í tilteknar möppur í tölvubúnaðinum, en hann kvaðst síðar hafa ætlað að vinsa úr efninu og hirða nýtilegt en eyða klámefninu. Ákærði bar að honum hefði strax verið ljóst hvers kyns efni um var að ræða, en af þeim sökum hefði hann farið að flokka efnið og hirða m.a. músík. Ákærði kvaðst fyrst hafa fengið slíkt myndefni í hendur þegar hann bjó í [...]hverfi, en hann hefði haldið áfram að safna því þegar hann fluttist í [...]. Ákærði áréttaði að hann hefði aldrei dreift klámefni til annarra. Ákærði áréttaði að hann hefði hlaðið niður í tölvubúnað sinn efni af internetinu, en staðhæfði að þar hefði aðeins verið um japanskar teiknimyndir að ræða, en ekki barnaklám og leiðrétti hann að því leyti efni fyrri skýrslunnar hjá lögreglu. Nánar aðspurður kvaðst ákærði í fyrstu hafa hlaðið umræddu barnaklámsefni á Dell-tölvuna, en síðar, þegar hún varð ónothæf, í turntölvuna. Ákærði kvaðst ekki hafa haft vitneskju um að fjöldi mynda hefði verið slíkur sem lýst væri í rannsóknarskýrslu lögreglu, um 1500 myndir, og bar að hann hefði ekki skoðað allt það efni sem hann hefði hlaðið inn á tölvur sínar með framangreindu hætti. Vitnið C, fædd [...], bar við skýrslugjöf hjá lögreglu þann 10. júlí 2009 að hún hefði fyrst heyrt um ætluð brot ákærða, X, frá börnum sínum, einkum A. Jafnframt kvaðst vitnið hafa heyrt að faðir þeirra og afi hefðu viðhaft viðlíka háttsemi gegn þeim. Hún kvað frásögn dóttur sinnar um athæfi ákærða hafa verið á þá leið að hann hefði reynt að hafa samfarir við hana, en að auki verið mjög klámfenginn í tali og þuklað hana. Þá hefði hann sýnt henni og bróður hennar B klámmyndir þegar hann bjó í [...] og átti að líta til með þeim. Jafnframt kvaðst hún hafa heyrt frásögn barna sinna um að ákærði hefði farið með A og B í ökuferð á [...]bíl og að hann hefði þá haft samfarir við stúlkuna, en jafnframt hvatt B til að hafa samfarir við systur sína. Að auki hefði ákærði fengið börnin til þess að reykja. Hún staðhæfði að hún hefði fundið breytingar í fari A fljótlega eftir að hún fluttist til föður síns í [...] sumarið [...]. Vísaði hún til þess að A hefði sóst mikið eftir því að flytja aftur á heimili hennar. Hún kvað þessar óskir A hafa ágerst þegar hún var 17 ára. Kvað hún A um síðir hafa farið að skýra frá því athæfi sem hún hefði mátt þola, og bar að endingu hefði hún brotnað niður andlega og lagst inn á sjúkrahús, en þá verið 17 ára. Hún staðhæfði að A hefði verið stöðug í lýsingum sínum um kynferðislegt athæfi ákærða, en einnig um sambærilegt athæfi föður og afa. Hún kvað þá feðga vera mikla skapmenn og bar að A hefði verið mjög kvíðin og óörugg í allri framgöngu gagnvart þeim. Við lögreglurannsókn málsins var eins og áður var rakið tekin dómskýrsla af A, B og E. Áheyrendur að skýrslutökunum voru, auk fulltrúa rannsakara, skipaður verjandi, skipaður réttargæslumaður og fulltrúi barnaverndarnefndar. Þar fyrir utan voru ekki teknar skýrslur á lögreglustigi aðrar en þær sem hér að framan voru raktar. II. Skýrslur fyrir dómi. A. Ákærði neitaði alfarið sök við þingfestingu líkt og við aðalmeðferð málsins fyrir dómi. Fyrir dómi lýsti ákærði högum sínum eins og hér að framan hefur verið rakið. Hann kvaðst þannig á árunum [...]til [...] hafa verið búsettur ásamt þáverandi konu sinni í [...], að [...], en [...] hefðu þau flust í [...] að [...], eftir lagfæringar á eigninni þá um sumarið. Ákærði skýrði frá því að hann hefði verið í miklum samskiptum við bróður sinn, F, en hann hefði búið á [...] hæðum húseignarinnar, en þá jafnframt verið í samskiptum við börn bróður síns, ekki síst A, sem búið hefði hjá honum um nokkurra ára skeið. Samskiptum sínum við A lýsti ákærði m.a. á þá leið að hann hefði stundum farið í [...]hæðina í húsinu í þeim tilgangi að vekja hana á morgnana í skólann. Auk þess kvaðst ákærði stundum hafa veitt stúlkunni aðstoð sína með ökuferðum, en hann hefði ekki verið í fastri vinnu um árabil. Ákærði kvaðst einnig hafa verið í sam­skiptum við yngri bræður A og bar m.a. að hinn eldri, B, hefði verið honum hjálplegur við endurgerð [...]íbúðarinnar í [...], þ. á m. við efnisflutninga, en til þeirra hefði hann m.a. notað eigin [...]bifreið, [...]. Kvaðst ákærði á móti hafa hjálpað piltinum með ýmislegt, m.a. leiðbeint honum við tölvur. Ákærði kvað þau hjónin hafa skilið haustið [...], en bar að kona hans hefði á árunum þar á undan oft verið fjarverandi af heimili þeirra vegna [...]. Að því er varðar sakarefni í I. kafla ákæruskjals um ætluð kynferðisbrot gagnvart A og B áréttaði ákærði við aðalmeðferð málsins neitun sína á sakargiftum og staðhæfði að auki að skýrsla hans hjá lögreglu þann 20. maí væri ekki sannleikanum samkvæm. Hann kvaðst hafa gert sér grein fyrir að A var misþroska og bar jafnframt að hún hefði alla tíð verið mjög erfið í umgengni, m.a. vegna mikilla skapsveiflna. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að líkt var á komið með bróður hennar B, en bar að hann hefði haft vitneskju um að pilturinn hefði verið í sérdeild í skóla. Nánar aðspurður um sakarefni 1. tl. I. kafla ákærunnar bar ákærði að A hefði komið á þáverandi heimili hans í [...] á árunum [...] til [...] Hann neitaði því hins vegar alfarið að hún hefði komið þangað einsömul og bar að hún hefði í heimsóknum sínum verið í fylgd föður síns. Að öðru leyti neitaði hann sakarefninu og andmælti lýsingum stúlkunnar alfarið. Að því er varðaði sakarefni 2. tl. I. kafla ákæru bar ákærði að A, líkt og bróðir hennar B, hefði oft komið í bifreið hans [...]. Vísaði ákærði til þess að nefnt ökutæki hefði aðeins verið í ökufæru ástandi í stuttan tíma á árinu [...] og þá við áðurgreinda efnisflutninga við endurgerð [...] íbúðarinnar. Hann kvaðst aldrei hafa notað bifreiðina til skemmtiferða og neitaði alfarið sakarefninu og þá einnig að [...]bifreið hans [...] hefði komið við sögu. Að því er varðaði sakarefni 3. og 4. tl. I. kafla ákæru neitaði ákærði sök. Ákærði áréttaði að hann hefði verið í miklum samskiptum við A og B, en þó sérstaklega við stúlkuna af áðurgreindum ástæðum. Ákærði áréttaði fyrri lýsingar um samskipti þeirra, en bar jafnframt að A hefði á stundum rætt kynferðismál við hann, en þá á þeim nótum að hún vildi eignast kærasta og barn. Að öðru leyti kvaðst ákærði enga vitneskju hafa haft um kynferðismál hennar eða B fyrir utan það tilvik sem hann hefði greint frá í yfirheyrsluskýrslu hjá lögreglu, en hann kvaðst þá fyrir tilviljun og í eitt skipti hafa séð [...]. Ítrekað aðspurður fyrir dómi neitaði ákærði öllum sakargiftum samkvæmt ákæru og um ásakanir systkinanna staðhæfði hann að þar væri einfaldlega um lygar að ræða. Ákærði kvaðst ekki gera sér grein fyrir tilefni þessara lyga og ásakana, að öðru leyti en því að hann kvað systkinin hafa tíðkað það í gegnum tíðina að ljúga til um hluti, ekki síst þegar þau þurftu að skammast sín fyrir eigin gjörðir. Fyrir dómi dró ákærði áðurrakta frásögn og játningu við skýrslugjöf hjá lögreglu þann 20. maí 2009 til baka að öllu verulegu. Ákærði sagði að játning hans á samræði við A í lögregluskýrslu væri einfaldlega út í hött og að efni skýrslunnar væri markleysa. Ákærði rökstuddi afturköllunina og vísaði m.a. til allra aðstæðna við hina fyrirvaralausu handtöku og eigin veikinda þann 19. maí 2009, en einnig til aðdraganda lögregluyfirheyrslunnar. Þá kvaðst hann hafa verið andlega miður sín við skýrslutökuna vegna innilokunarkenndar. Nánar lýsti ákærði aðstæðum sínum og atvikum þannig að hann, er hann var handtekinn, hefði aldrei komið við sögu lögreglu, en þennan dag hefðu fimm eða sex lögreglumenn komið á heimili hans, gert þar húsleit, handtekið hann og síðan fært hann í fangahús lögreglustöðvarinnar. Hann kvaðst ekki hafa fengið að hringja eftir að hann kom í fangaklefann, og áréttaði að þar hefði hann fundið fyrir mikilli innilokunarkennd. Ákærði staðhæfði að daginn eftir handtökuna hefði fulltrúi lögreglustjóra, U, komið einn til hans í fangaklefann og farið fram á að hann ritaði undir húsleitarheimild, með þeim orðum að einungis væri um formsatriði að ræða. Ákærði vísaði til þess að hann væri þunglyndis- og kvíðasjúklingur og hefði hann er þarna var komið sögu verið í mjög slæmu andlegu ástandi. Bar ákærði að nefndur fulltrúi hefði haft á orði að ef hann yrði ekki þægur og játaði sakir myndi hann fara fram á gæsluvarðhald og það myndi hann fá. Ákærði kvaðst hafa tekið þessi orð fulltrúans sem hótun. Vegna þessa og lýsts ástands kvaðst hann hafa verið í hálfgerðu taugaáfalli og af þeim sökum fallist á hvað sem var til að sleppa úr fangaklefanum. Hann hefði því afráðið að ljúga einhverri sök upp á sjálfan sig og það gengið eftir að hann hefði gefið umrædda skýrslu. Ákærði kannaðist við að viðstaddur yfirheyrsluna hefði verið tilnefndur verjandi hans, en hann kvaðst ekki hafa rætt hótanir lögreglufulltrúans við hann fyrir skýrslutökuna. Reyndar kvaðst hann ekki minnast þess hvað þeim fór á milli. Ákærði áréttaði að efni lögregluskýrslunnar væri því rangt og uppspuni að öllu verulegu, þar á meðal að hann hefði haft samræði við A. Þá kannaðist ákærði ekki við að hafa verið haldinn skömmustutilfinningu vegna samskipta sinna við stúlkuna. Ákærði kannaðist aftur á móti við að við yfirheyrsluna hefði hann neitað því að hafa brotið gegn bróðursonum sínum. Sérstaklega aðspurður um það orðalag sem hann hefði viðhaft við lögregluyfirheyrsluna um að hann hefði m.a. „diggað við“ A og jafnframt að hann hefði séð [...] bar hann að það orðalag notaði hann sjaldan og hafði ekki eiginlegar skýringar á því. Bar hann í fyrstu að með því væri ekki átt við kynferðislegt athæfi heldur væri þetta lýsing á skemmtun. Eftir að hafa hlýtt á hljóðupptöku af lögregluyfirheyrslunni bar ákærði að orðasambandið þýddi það að fólk væri að draga sig saman, en vísaði að öðru leyti til minnisleysis. Varðandi sakarefni II. kafla ákærunnar bar ákærði með líkum hætti og hann hafði gert hjá lögreglu. Hann neitaði sök. Vitnið A skýrði frá því við upphaf dómskýrslu sinnar hinn 9. júní 2009 að vilji hennar stæði til að skýra frá kynferðislegu athæfi frænda síns, ákærða í máli þessu, en einnig frá athæfi föður síns og afa af sama toga. Verður frásögn hennar við skýrslugjöfina, en einnig við aðalmeðferð málsins þann 24. júní sl., rakin hér á eftir og þá sérstaklega að því er varðar ákærða X, sem hún nefndi einnig x. A gerði í skýrslum sínum fyrir dómi grein fyrir búsetu sinni á liðnum árum. Kvaðst hún fyrst eftir skilnað foreldra sinna hafa búið hjá móður sinni, en síðan flust á heimili föður síns og þá m.a. búið um tíma í [...], en síðan flutt aftur á heimili móður sinnar. Um búsetu ákærða minntist hún þess að hann hefði fyrst búið í [...]húsi í [...] en að síðar hefði hann flust í [...]íbúð í húseign föður hennar að [...]. Hún staðhæfði að það hefði komið fyrir þegar ákærði bjó í [...] að hann hefði gætt hennar á meðan faðir hennar var að vinna. Bar hún að gæslustörf ákærða hefðu haldið áfram eftir að hún fluttist til föður síns, ekki síst er þau bjuggu bæði að [...]. A bar að ákærði, líkt og fyrrgreindir nánir ættingjar hennar, hefði haft kynferðisleg afskipti af henni. Hún sagði að ákærði og faðir hennar hefðu þannig báðir haft samfarir við sig, þ.e. farið upp á hana, en faðir hennar þó gert mest af öllum: „Já og mest x og pabbi og þeir aðallega þeir þrír, það er enginn annar sko, það eru bara þeir í fjölskyldunni.“ A lýsti athæfi ákærða þannig að hún hefði verið 12 eða 13 ára þegar hann hefði haft við hana samræði í íbúð hans í [...], en að auki sýnt henni klámefni á vídeóspólum. Bar hún að samræðið hefði ákærði viðhaft í svefnherbergi sínu, en hann hefði girt þar niður um sig og síðan hana og í framhaldi af því sett tippið í kynfæri hennar, (í budduna). Minntist hún þess að ákærði hefði af þessu tilefni sagt að háttsemi hans væri eðlileg. Hún bar að ákærði hefði haft samræði við hana í nefndri íbúð tvisvar eða þrisvar sinnum og sagði að hann hefði verið sá fyrsti, sem „farið hefði upp á hana“. Þá sagði hún að er hún fluttist með föður sínum í [...] hefði ákærði tekið vídeómyndir af henni nakinni í íbúð föður hennar í [...]. Hún kvaðst hafa verið ein með ákærða er það gerðist, en hún kvaðst ekki hafa brugðist við athæfinu vegna hræðslu við skapofsa ákærða. A skýrði frá því að hún hefði stundum farið í ökuferðir með ákærða í [...] [...]bíl. Lýsti hún bifreiðinni nánar og bar m.a. að í henni hefðu verið tvö sæti en dýna aftur í. Er þetta gerðist kvaðst hún hafa verið búsett á heimili föður síns í [...]. Staðhæfði hún að ákærði hefði í tvígang í ökuferðunum haft samræði við sig. Lýsti hún atvikum og aðstæðum nánar þannig að ákærði hefði stöðvað akstur bifreiðarinnar á afviknum stöðum í [...]. Bar hún að í öðru tilvikinu hefði bróðir hennar B verið með. Sagði hún að þegar ákærði hafði lokið sér af hefði hann sagt bróður hennar að viðhafa sama athæfi gegn henni. Hún kvað athæfið hafa gerst aftur í bifreiðinni og bar að bróðir hennar hefði ekki þorað annað en að hlýða ákærða. Hún kvað ákærða hafa sett tippið í kynfæri hennar og hafi hann fengið sáðlát: „Ég fann það.“ Í síðara tilvikinu kvað hún ákærða hafa gert það sama en að auki sleikt kynfæri hennar, en hún kvaðst þá hafa verið ein í bifreiðinni með ákærða. Í ökuferðunum kvað hún ákærða hafa gefið þeim systkinunum að reykja sígarettur. A sagði að ákærði hefði síðast brotið gegn henni kynferðislega er hún var 16 ára, að hún ætlaði. Hún hefði þá átt heima hjá föður sínum í [...]. Bar hún að atvikið hefði gerst þar á heimilinu, nánar tiltekið á [...]hæðinni, í herbergi föður hennar. Viðstaddir hefðu verið bræður hennar, B og E. Hún lýsti háttseminni nánar og bar m.a. að hún hefði legið á dýnu á gólfinu og verið þar nakin líkt og ákærði. Hún kvað ákærða hafa sett tippið í pjölluna hennar og að hann hefði fengið sáðlát. Að því loknu hefði hann sagt B og E að gera það sama og hann hefði gert. Bar hún að bræður hennar hefðu hlýtt ákærða. Jafnframt þessu athæfi kvað hún ákærða hafa sleikt á henni kynfærin og sagði að B hefði einnig gert það. Hún áréttaði að greind háttsemi hefði öll farið fram í sama skiptið, þ.e. í nefndu [...]herbergi á heimili hennar í [...]. A skýrði frá því að á liðnum árum hefði hún átt nokkra kærasta. Kvaðst hún hafa átt kynlíf með einum þeirra. Þá kvaðst hún í nokkur skipti hafa verið í [...]. A kvaðst hafa reynt að forðast samskipti við ákærða á meðan hún bjó í sama húsi og hann, að [...]. Þrátt fyrir það kvaðst hún nokkrum sinnum hafa farið á heimili hans, en þá aðallega í þeim tilgangi að hitta eiginkonu hans, vitnið G. Hún kvaðst hafa haft gaman af köttunum sem þar voru á heimilinu, en að auki hefði hún stundum fengið lánaðar myndbandsspólur. Hún bar að eiginkona ákærða hefði sýnt henni hlýlegt viðmót og sagði: „Hún var eiginlega mín stoð og stytta.“ A kvaðst í fyrstu ekki hafa sagt frá hinu kynferðislega athæfi ákærða, en um síðir skýrt móður sinni frá því, en hún hefði þá verið 17 ára: „Ég gat ekki haldið þessu lengur inni. Var búin að halda þessu svo lengi í mörg ár.“ Hún sagði að vegna athæfis ákærða og annarra áðurnefndra aðila hefði líðan hennar verið hörmuleg. Og vegna þessa kvaðst hún hafa fundið til þunglyndis og verið kvíðin. Bar hún að þessi líðan hennar auk hræðslu við ákærða og föður hefði markað líf hennar um árabil. Vitnið B, fæddur [...], kvaðst fyrir dómi, m.a. við aðalmeðferðina, hafa farið reglulega í umgengni á heimili föður síns að [...]. Hann kvað föður sinn hafa búið á [...] og [...] hæð eignarinnar, en að ákærði hefði búið í [...]íbúðinni ásamt þáverandi eiginkonu sinni, vitninu G. Hann kvað ákærða hafa sýnt sér klámefni í tölvu sem faðir hans hefði átt. Bar hann að um hefði verið að ræða myndir af nöktum konum á aldrinum 18 til 23 ára. Síðar kvaðst hann hafa leitað að slíku efni og fundið það á internetinu. Aðspurður um eigin kynlífsreynslu kvaðst B [...] og vísaði til tilviks þar sem hann hefði ásamt systur sinni, A, verið „gabbaður“ í ökuferð með ákærða. Nánar bar hann að um hefði verið að ræða [...]bíl af gerðinni [...]. Hann sagði að ökutækið hefði verið gamalt og ryðbætt og sagði að upphaflegur litur þess hefði verið [...]. Hann kvað ákærða hafa ekið bifreiðinni út fyrir bæinn, en síðan lagt henni við trjálund. Kvaðst hann þar hafa fylgst með því er ákærði hafði mök við systur hans í bifreiðinni. Hann gat þess að ákærði hefði í greint sinn fengið þau systkinin til þess að reykja sígarettur. Aðspurður um hvenær atburður þessi hefði gerst sagðist hann ætla að eiginkona ákærða hefði enn verið búsett í [...] þegar atvikið gerðist. B kvaðst í eitt skipti eftir lýstan atburð hafa fylgst með samræði ákærða við A. Sagði hann það tilvik hafa átt sér stað í svefnherbergi föður hans að [...] og ætlaði að hann hefði þá verið 14 eða 15 ára og í 9. bekk grunnskóla. Lýsti hann atburðinum á þá leið, að hann hefði verið kallaður inn í herbergið, en þar hefði honum verið sagt að setjast á stól. Í framhaldi af því hefði hann verið látinn fylgjast með því er ákærði hafði samræði við systur hans A. Hann kvað A hafa legið á bakinu á dýnu á gólfinu, en ákærði kropið fyrir framan hana. Kvaðst hann hafa séð ákærða setja lim sinn í leggöng systur sinnar og sagði; „mér fannst hann fara langt inn“. Hann staðhæfði að ákærði hefði sagt að hann ætti einnig að hafa samfarir við A; „Ég ætlaði aldrei að gera neitt, en þá var mér sagt að gera það, ég mátti ekkert fara neitt. Og ég átti bara að sitja þar þangað til kom röðin að mér að gera það með A.“ Bar hann að ákærði hefði haft á orði að hann væri aumingi að þora ekki að gera þetta; „Ég var niðurlægður. Hann lét mig gera þetta.“ Hann sagði að herbergishurðin hefði verið læst en lýsti atvikum nánar þannig: „Á endanum gerði ég það sem mér var sagt að gera. Ég fór á fætur og setti tippið inn þangað til það var búið, þá fékk ég að hætta þessu, ég var ekki vanur að gera svona.“ Hann sagði að ákærði hefði verið með leiðbeiningar meðan á samræði hans við systur sína stóð og bar að hann hefði m.a. sagt að hann ætti að hreyfa sig hægt og mjúklega. Hann kvaðst ekki hafa heyrt A mótmæla háttseminni og þá ekki er ákærði sleikti kynfæri hennar og setti fingur inn í þau; „ég horfði upp á þetta“. Hann kvaðst sjálfur hafa sleikt kynfærin á A. Ítrekað aðspurður kvaðst hann ætla að viðstaddur í umrætt sinn hefði einnig verið yngri bróðir hans, E. Nánar aðspurður bar B að lýst háttsemi hefði öll gerst á sama tíma, þ.e. sama daginn, og bar að hann hefði t.d. ekki sleikt kynfæri systur sinnar í annan tíma. [...]. Þá kvaðst hann hafa heyrt frásögn A um að ákærði hefði haldið áfram kynferðislegu sambandi við hana, en hætt því eftir að núverandi sambýliskona föður þeirra fór að venja komur sínar á heimilið. Hann kvaðst auk nefndra tilvika hafa orðið vitni að kynferðissambandi A og nafngreinds kærasta hennar, en einnig séð kynferðislegt áreiti afa þeirra gegn henni. B sagði fyrir dómi að vegna lýstrar háttsemi hefði honum liðið illa og hefði það verið líkt því þegar hann varð fyrir háttsemi af svipuðum toga af hálfu óskylds ungmennis, en hann hefði þá verið 6 eða 7 ára. Hann kvaðst hafa þegið aðstoð hjá sérfróðum aðilum síðustu misserin og ætlaði að hann hefði haft þörf fyrir það. Vitnið E, fæddur [...], lýsti því við upphaf dómsyfirheyrslu þann 9. júní 2009 að hann hefði vilja til að skýra frá kynlífsathöfnum ákærða, en einnig föður síns og föðurafa við systur hans A. Nánar um háttsemi ákærða sagðist hann hafa fylgst með kynlífsathöfnum ákærða við A á heimili föður í [...] og ætlaði að hann hefði þá verið 12 ára. Hann kvað þá bræður báða hafa fylgst með, en háttsemin hefði farið fram í svefnherbergi föður þeirra og lýsti hann henni nánar þannig: „Þá vorum við öll saman þar. Og þá gerðust hlutir þar sem áttu ekki að gerast. Ég man alla vega að ég var smeykur, en við skiptumst á að stunda samfarir með A. Mér fannst þetta mjög óþægilegt.“ Hann sagði að bróðir hans B hefði ætlað að fara út úr herberginu, en að ákærði hefði bannað honum það eða læsti hurðinni; „ég man það ekki, þetta var bara hræðilegt.“ Nánar um nefnt athæfi sagði hann að ákærði hefði byrjað að stunda kynlíf með A, þ.e. „samfarir í leggöng“, en næst á eftir hefði B haft samfarir við hana og loks hann sjálfur; „það var eins og verið væri að skipa okkur fyrir.“ Hann kvað A hafa legið í rúminu, en að samræðið hefði einnig farið fram á dýnu þar við hliðina. Var það og ætlan hans að í greint sinn hefðu þeir einnig sleikt kynfæri A; en ítrekað aðspurður kvaðst hann ekki minnast þess hvort hann hefði sjálfur gert það; „Ég man alls ekki eftir því.“ [...] Ítrekað aðspurður kvaðst hann helst minnast þess að ákærði hefði sleikt kynfæri systur hans; „en ég er ekki hundrað prósent viss“. E sagði að eftir ofangreint tilvik hefðu þau systkinin oft rætt saman um háttsemi ákærða, en þá jafnframt heyrt frásögn af því að hann hefði haft samfarir við A í [...]bíl og að bróðir hans, B, hefði þá verið viðstaddur. Hann kvaðst hafa séð klámefni í tölvu ákærða á heimili hans í [...], en bar að ekki hefði verið um barnaklám að ræða. Hann kvaðst síðar hafa skoðað fullorðinsklámefni í tölvu á eigin heimili. E sagði að [...] Auk þess kvaðst hann hafa séð A eiga samfarir við nafngreindan kærasta sinn. Vitnið C, fædd [...], bar fyrir dómi að börn hennar, A, B og E, hefðu frá unga aldri átt við erfiðleika að stríða vegna þroskaskerðingar, og þá ekki síst dóttirin sem einnig hefði átt við geðræn vandamál að glíma. Vitnið sagði að vandkvæði dóttur hennar hefðu farið vaxandi á unglingsárum, en einnig hefðu verið miklir samskiptaerfiðleikar með henni og bræðrunum á heimili þeirra. Vegna þessa ástands alls hefði verið afráðið árið [...] að stúlkan flyttist á heimili föður síns. Vitnið bar að faðirinn hefði búið í íbúð í [...]húsi er þetta gerðist, en kvaðst aldrei hafa verið sátt við ráðstöfunina. Vitnið kvaðst hafa haft vitneskju um að faðirinn fluttist á árinu [...] ásamt A í húseignina við [...] og bar að dóttirin hefði dvalið þar fram á [...], en þá flust á ný á heimili vitnisins. Vitnið kvað yngri bræðurna hafa farið á heimili föður síns í reglulega umgengni á þessum árum. Vitnið C áréttaði fyrri frásögn, sem það hafði áður sagt frá í lögregluskýrslu, að á árunum [...] og [...], þegar A var sextán og sautján ára, hefði hún ítrekað lýst yfir vilja til að flytjast að nýju á heimili vitnisins, en að jafnframt hefði hún kvartað um vanlíðan og þ. á m. um magaverki. Vegna þess síðarnefnda kvaðst vitnið hafa leitað til heimilislæknisins, H, en að auki farið ítrekað með stúlkuna í rannsóknir til barnalækna og kvensjúkdómalækna á [...]. Vitnið bar að um líkt leyti og þetta gerðist hefði A farið að greina frá kynferðislegu ofbeldi ákærða og föður síns og sagði að tvívegis hefði hún haldið því fram að hún væri ófrísk eftir þá, en að auki nefnt útlendan karlmann sem hún hefði hitt [...]. Vitnið kvaðst ekki hafa lagt trúnað á þessa síðustu frásögn, og lýsti hugrenningum sínum þannig: „... þá datt mér þetta helst í hug að hún væri ólétt eftir föður sinn, en hún gaf mér það svar ekki, ekki fyrr en löngu seinna sko“. Vitnið kvaðst hafa rætt þessar grunsemdir sínar við starfsmann [...], vitnið V félagsráðgjafa, er hafi verið stuðningsfulltrúi fjölskyldunnar á þessum árum. Að auki kvaðst hún hafa rætt málefnið við O kvensjúkdómalækni. Vitnið kvaðst hafa haft efasemdir um ásakanir dóttur sinnar eftir að hún hafði farið í kvenskoðun og meyjarhaft hennar reyndist órofið. Vitnið kvaðst því ekki hafa rætt málefnið við fyrrnefndan heimilislækni fjölskyldunnar. Vitnið C bar að ásakanir A um ætlað athæfi ákærða og föður hennar hefðu lotið að því að þeir hefðu haft samfarir við hana. Vitnið minntist sérstaklega tilviks þegar nefnt málefni var til umræðu, en vitnið kvaðst þá hafa verið í ökuferð með börnum sínum. Hún hafði heyrt frásögn A um að ákærði hefði „ farið upp á hana“ í [...], en einnig í [...]bíl og jafnframt að hann hefði látið börn hennar stunda kynlíf saman. Þá kvaðst vitnið hafa heyrt frásögn um að börn hennar hefðu fengið að horfa á klámmyndir hjá ákærða. Vitnið treysti sér ekki til að segja til um hvenær þessir atburðir áttu að hafa gerst, en helst skilist að þeir hefðu ekki gerst eftir að dóttir hennar fluttist aftur á heimili hennar [...]. Vitnið bar að það hefði haft grunsemdir um að A hefði mátt þola kynferðislegt ofbeldi allt frá tólf ára aldri og vísaði þar um til breytinga sem orðið hefðu á hegðan hennar á því aldursskeiði. Að auki kvaðst vitnið hafa heyrt frásögn fyrrverandi eiginkonu ákærða, vitnisins G, um að A hefði forðast samskipti við ákærða þegar hún var fjarverandi frá heimili þeirra. Vitnið C kvað A hafa farið í ófrjósemisaðgerð [...], sjálfviljuga og eftir ráðgjöf. Vitnið kvaðst hafa verið hlynnt þeirri ráðstöfun sökum þess að það hefði talið að hún væri ekki fær um að ala upp ungt barn. Vitnið bar að líðan A hefði sífellt farið versnandi með árunum. Hún hefði verið kvíðin og þunglynd, verið hrædd við karlmenn og þá sérstaklega við ákærða og föður sinn. Vitnið kvað A þjást af miklu öryggisleysi og hefði það komið í veg fyrir sjálfstæða búsetu hennar, sem ráðgerð hefði verið [...], en hún hefði á því ári ítrekað sýnt sjálfsskaðandi hegðun. Vitnin W, fædd [...], og Þ, fæddur [...], móðurforeldrar systkinanna, kváðust hafa heyrt um ætluð brot föður þeirra gagnvart A árið [...]. Stúlkan hefði af því tilefni farið í kvenskoðun, en að málið hefði verið látið niður falla er í ljós hefði komið að meyjarhaftið var órofið. Vitnin kváðust fyrst hafa heyrt um ætluð brot ákærða árið 2009, en ekki þykir ástæða til að rekja framburð vitnanna frekar. Vitnið F, faðir nefndra ungmenna, lýsti fyrir dómi aðstæðum og högum fjölskyldu sinnar. Bar hann m.a. að við skilnað hans og C hefðu börn þeirra haldið áfram búsetu á heimili móðurinnar, en þau hefðu öll komið reglulega í umgengni á heimili hans, fyrst í íbúð í [...]húsi í [...]hverfi, en frá árinu [...] í húsakynni hans í [...]. Vitnið sagði að öll börn hans hefðu verið greind greindarskert en bar að dóttirin A hefði að auki verið sérstaklega erfið í öllum samskiptum. Vegna þessa og þar sem hún hefði í raun verið hömlulaus á heimili móður sinnar hefði verið ákveðið í samráði við [...] að hún flyttist á heimili hans á árinu [...]. Vegna þess hefði A og flust með honum í nefnt [...]hús í [...]. Vitnið lýsti húseigninni og bar að á [...]hæð hefðu verið [...] svefnherbergi. Hefði hann haft það stærsta til umráða, en næst við hliðina hefði verið herbergi A en bræðurnir, B og E, haft sérherbergi saman. Vitnið bar að þar sem börn hans hefðu á stundum fengið leyfi til að sofa í herbergi hans hefði dýna verið þar á gólfinu. Vitnið áréttaði að það hefði flutt í umrætt [...] hús [...] en sagði að bróðir sinn X, ákærði, hefði flust þangað ásamt þáverandi eiginkonu sinni, G, nánar tiltekið í [...]íbúð þá um sumarið. Vitnið bar að um það leyti hefði ákærði átt [...]bifreið af gerðinni [...], [...] að lit, en ætlaði að hún hefði ekki verið á skrá [...]. Vitnið bar að þeir bræður hefðu enn fremur átt saman [...] [...] [...]bifreið og sagði að ákærði hefði notað ökutækið við flutning á efni þegar hann endurgerði [...]íbúðina. Vitnið kvaðst ætíð hafa haft náið samband við ákærða, og bar að hann hefði oft hlaupið undir bagga með gæslu á dótturinni, A, ekki síst þegar hann hefði þurft að fara til starfa á morgnana en hún að vakna í skólann. Vitnið bar að ákærði hefði enn fremur sinnt stúlkunni þegar hann var fjarverandi vegna vaktavinnu svo og að einhverju leyti bræðrum hennar þegar þeir komu í helgarumgengni á heimili hans. Vitnið bar að vegna þessa hefði ákærði sinnt börnum hans þó nokkuð mikið og nefndi að hann hefði einstaka sinnum farið með A í búðir og hesthús. Kvaðst vitnið aldrei hafa orðið vart við neikvæð viðhorf barna sinna gagnvart ákærða og því ætlað að samskipti þeirra hefðu verið með eðlilegum hætti. Vitnið sagði að ákærði hefði stundum skammað börn hans þegar það átti við og hefði það því ekki verið óeðlilegt. Vitnið kvaðst aldrei hafa heyrt af því að ákærði hefði rætt um kynferðislega hluti við börn hans eða heyrt ávæning af kynferðislegri hegðan hans gagnvart þeim. Vitnið kvaðst heldur ekki hafa heyrt af því þegar dóttir hans, A, fór í kvenskoðun vegna grunsemda um að hún hefði orðið ófrísk eftir ákærða og þá ekki að grunsemdir hefðu verið um kynferðislegt samband barna hans innbyrðis. Vitnið sagði börn sín, en þó sérstaklega bræðurna, hafa tamið sér fremur gróft klámfengið orðbragð og hefði það verið vandamál áður um áraraðir. Lét vitnið það álit í ljós að þeir hefðu hindrunarlaust komist í tölvu á heimili móður þeirra en einnig hjá vinum og þá m.a. séð þar klámefni. Vitnið kvaðst hafa reynt að stöðva þennan talsmáta og bar að það hefði einnig gert núverandi sambýliskona hans. Vitnið kvaðst fyrst hafa heyrt af ákæruefninu gagnvart ákærða eftir að vitnið sjálft hafði verið handtekið þann 20. maí 2009 grunað um sams konar athæfi. Vitnið sagði að ásakanir A í sinn garð, en einnig ásakanir hennar og B og yngsta sonar gagnvart ákærða, væru að hans álit ósannar. Vitnið sagði að börn sín væru þekkt fyrir uppspuna, en að því leyti vísaði vitnið m.a. til framlagðs bréfs Æ, uppeldisráðgjafa hjá [...], frá 30. apríl 2009. Vitnið kvaðst ekki geta nefnt önnur dæmi og þá ekki um ósannsögli sona sinna. Vitnið G kvaðst hafa verið gift ákærða í [...] ár. Hún kvað þau m.a. hafa búið í [...]eigninni að [...] á árunum [...] til [...], en þá hefðu þau skilið og hún flutt af heimilinu. Vitnið kvaðst á þessum árum og síðar hafa verið í miklu vinfengi við A og bar að hún hefði oft komið í íbúð hennar í [...]. Vitnið kvaðst hafa veitt því eftirtekt er árin liðu, ekki síst frá árinu [...], að A forðaðist að koma í [...] þegar hún var ekki heima við. Vegna þessa kvaðst vitnið hafa haft grunsemdir um óeðlilega hegðan ákærða gagnvart stúlkunni. Kvaðst hún hafa skýrt starfsmönnum félagsmálayfirvalda frá grunsemdum sínum. Í byrjun árs [...] kvaðst vitnið fyrst hafa heyrt frásögn A um að ákærði hafði sýnt henni klámefni í tölvu og enn fremur að hann hefði leitað á hana kynferðislega. Vitnið bar að A hefði ekki verið vön því að búa til sögur, en bræður hennar hins vegar átt það til að vera svolítið skreytnir. B Sérfræðigögn og vitnisburðir. Samkvæmt vottorðum P, sálfræðings Barnahúss, sem dagsett eru 8. og 15. júní 2010, hefur A farið í ellefu meðferðarviðtöl frá 20. ágúst 2009 vegna ætlaðra kynferðisbrota ákærða, en B frá sama tíma farið í tólf meðferðarviðtöl. Í niðurstöðukafla vottorðs um A segir nefndur sérfræðingur að hún uppfylli greiningarmerki þunglyndis og kvíða, að sjálfsmat hennar sé lágt og að skapsveiflur og tilhneiging til einangrunar valdi henni erfiðleikum í félagslegum samskiptum. Einnig segir að stúlkan sé orkulaus, að fátt veiti henni ánægju, að hún virki oft leið og sýni sterka forðunarhegðun þegar ætlað kynferðisbrot sé rætt og afleiðingar þess. Þá segir að stúlkan forðist ákveðna staði, sé hrædd við karlmenn og að skortur á líkamsvitund sé áberandi. Einnig segir frá því í vottorðinu að þegar stúlkunni hafi liðið sem verst hafi hún [...]. Þá segir frá því að stúlkan beri neikvæðar tilfinningar í garð ákærða. Lætur vottorðsgjafinn það álit í ljós að afleiðingar ætlaðs athæfis séu mjög alvarlegar og renni niðurstöður sjálfsmatskvarða og viðtala stoðum undir að svo sé. Séu líkur á að meðferð verði langvinn, en einnig séu líkur á að stúlkan muni eiga erfitt með að nýta sér meðferðina að fullu og vegna þroskaskerðingar sé líklegt að erfitt muni reynast að vinna á ákveðnum afleiðingum ætlaðs brot í hefðbundinni sálfræðimeðferð. Í niðurstöðukafla vottorðsins um B segir nefndur sérfræðingur m.a. að hann uppfylli greiningarmerki þunglyndis og kvíða, að sjálfsmat hans sé lágt, að hann sé haldinn mikilli sektarkennd, sé oft leiður og óttasleginn og hafi íhugað sjálfsvíg. Þá segir frá því að pilturinn óttist frænda sinn, ákærða, en einnig framtíðina og hvaða þýðingu ætlað kynferðisbrot hafi á persónuþroska hans. Í vottorðinu er það álit látið í ljós að vegna þroskahömlunar piltsins séu ætluð brot gegn honum mjög alvarleg. Segir að niðurstöður sjálfsmatskvarða og viðtala renni stoðum undir að svo sé. Vegna þroskaskerðingar sé líklegt að pilturinn eigi erfitt með að vinna á ákveðnum afleiðingum hins ætlaða brots í hefðbundinni sálfræðimeðferð. Vitnið P staðfesti efni vottorðanna fyrir dómi. Bar vitnið að auk orða A um ætluð brot ákærða hefði hún nefnt fleiri aðila sem brotið hefðu gegn henni, þ. á m. föður sinn og afa. Vitnið bar að A og B hefðu í frásögnum sínum af ætluðum brotum ákærða aldrei orðið tvísaga og bar að þau hefðu að auki verið einlæg. Vitnið I sálfræðingur staðfesti niðurstöður áðurrakins vottorðs um að þroski A væri ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Auk nefnds álitaefnis er í vottorðinu lagt mat á það hvort álykta megi út frá þroskastigi stúlkunnar að hún hefði getu til að greina frá tímasetningum og fjölda þeirra atvika sem hún hafi upplifað í tengslum við ætluð kynferðisbrot. Sagt er frá því í vottorðinu, að stúlkan hefði lýst mikilli vanlíðan þegar hún ræddi ætluð brot og er dregin sú ályktun að það skjóti stoðum undir frásögn hennar. Vísað er til þess að niðurstöður prófana hafi sýnt að viðmiðunargeta hennar sé á bilinu [...] til [...], og að niðurstöður í matslista leiði í ljós alvarleg einkenni um depurð, kvíða og félagsfælni. Segir að vegna þroskaskerðingarinnar megi búast við því að stúlkan geti ekki með nákvæmni tímasett atburði, en slíkt geti reyndar verið eðlilegt þegar um alvarleg brot sé að ræða sem séu ítrekuð. Í vottorðinu segir að þrátt fyrir að nefndir veikleikar séu fyrir hendi hjá stúlkunni komi það ekki í veg fyrir að hún geti skýrt rétt frá atvikum, en að því leyti er vísað til ólíkra staðsetninga ætlaðra brota ákærða og annarra náskyldra aðila. Þá segir að það styrki einnig þessa niðurstöðu að A hefði ekki verið viljug til að ræða atburðina, vegna sektarkenndar og mikillar vanlíðunar, en að því leyti sé hún trúverðug. Vitnið greindi frá því fyrir dómi að A hefði skýrt frá því að hún hefði fyrst orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi þegar hún var 10 til 11 ára. Vitnið J sálfræðingur staðfesti efni áðurnefndrar greiningar á B frá árinu 2009, og bar að samkvæmt greindarmati væri pilturinn á mörkum tornæmis og vægrar þroskahömlunar. Vitnið Ö sálfræðingur ritaði skýrslu að beiðni ríkissaksóknara, um andlegt ástand B, um afleiðingar ætlaðs brots gegn honum og meðferðarþörf hans í framtíðinni. Í skýrslu hans, sem dagsett er 21. júní 2010, segir m.a. að pilturinn hafi sýnt óviðeigandi kynhegðun og eigi erfitt með að breyta henni svo og hugsun sinni, en þar um ráði þroskahömlun hans mestu. Er það álit látið í ljós að vegna greindarskerðingar hafi pilturinn ekki gert sér grein fyrir hversu röng hegðan hans var og hafi hann ekki náð að vinna sig frá þeim hugmyndum sem að baki búa. Vegna þessa hafi hann þörf fyrir að læra viðeigandi hegðan í þessum efnum, en til þess þurfi nær daglegt eftirlit og sálfræðistuðning næstu árin. Vitnið staðfesti efni skýrslunnar fyrir dómi, en sagði m.a. að pilturinn væri enn haldinn óvenjulegum hugrenningum, hann væri [...]. Í áðurnefndu bréfi Æ, uppeldisráðgjafa hjá [...] og starfsmanni [...], til Barnahúss, sem dagsett er 30. apríl 2009, er vikið að því að grunsemdir hefðu verið uppi á árum áður um að A hefði orðið fyrir kynferðislegri áreitni, en að nýlegar upplýsingar hafi vakið grunsemdir um [...]. Er af þeim sökum farið fram á að A og bræður hennar fari í könnunarviðtal hjá sérfróðum aðilum Barnahúss. Í bréfinu er vikið að aðstæðum stúlkunnar og forsögu málsins. Segir m.a. að móðir stúlkunnar sé öryrki vegna [...], [...] og [...], en að hún fari ein með forræði systkinanna. Í bréfinu er vikið að ákæruefni málsins, en um það segir m.a.: „A hefur í gegnum tíðina verið að greina frá kynferðislegri áreitni sem hún á að hafa orðið fyrir. Frásagnir hennar hafa verið mjög ótrúverulegar en einnig hefur borið á miklu ósamræmi í frásögnum hennar. Þess ber einnig að geta að A er mjög ósannsögul og með ríkt ímyndunarafl. Í viðtali sem undirrituð átti við C, móður A, í [...], átti A að hafa greint móður sinni frá því að pabbi hennar hefði gert það með henni í þrjú eða fjögur skipti. Í eitt skiptið þá var hún að fara að sofa, var búin að taka lyfin sín, sagðist hafa verið mjög þreytt og ekki getað ýtt honum af sér. Þegar A sagði móður sinni frá atvikinu þá var hún ásamt börnunum sínum þremur í bíl og voru drengirnir að sögn C að tala um klám og kynlíf. C átti erfitt með að tímasetja hvenær A greindi frá ofanrituðu en heldur að það hafi verið [...] og A hafi verið 15 ára. Í framhaldi af ofanrituðu fór C með A til kvensjúkdómalæknis, sú skoðun leiddi í ljós að meyjarhaftið var órofið. A fór einnig í skoðun til kvensjúkdómalæknis í [...] eftir að A sagðist vera barnshafandi eftir að hafa haft mök við útlending sem hún hitti í sjoppu á [...] og farið með honum heim. Sú skoðun leiddi einnig í ljós að meyjarhaftið var órofið. Einnig hefur A verið að tala um að hún hafi séð klám hjá föðurafa og föðurbróður sínum.“ Í niðurlagi nefnds bréfs segir að starfsmenn barnaverndar hafi verið með málefni fjölskyldu A á sinni könnu allt frá árinu [...] og þeir hafi m.a. haft áhyggjur af kynferðislegu tali barnanna svo og vegna orða þeirra um að þau væru að horfa á klámfengið efni. Um tilefni ritunar bréfsins segir að forstöðumaður barnaverndar hafi haft viðtöl við systkinin vegna upplýsinga frá tilsjónarmanni, sem upphaflega hafi komið frá móður þeirra vorið 2009, um að [...]. Segir að þrátt fyrir að þessar viðræður hefðu ekki varpað ljósi „[...] eða hvort þau hafi orðið þolendur kynferðislegs áreitis“ hafi það verið metið svo að nauðsynlegt væri að börnin færu í umbeðið könnunarviðtal, m.a. til að varpa betur ljósi á stöðu málsins. Í fyrrnefndum bréfum D, forstöðumanns Barnaverndar [...], sem dagsett eru 8. og. 14. júní 2010, segir m.a. að síðla árs [...] og í upphafi ársins [...] hefðu komið fram upplýsingar um að B væri farinn að sækja í klámefni og nota dónalegt og klámfengið tal. Vegna þessa hafi móður hans verið leiðbeint og B verið útveguð sálfræðiviðtöl. Í nefndum bréfum er vísað til áðurnefndra erindisbréfa félagsmálayfirvalda og að vegna tilkynninga hefði farið fram viðtalsathugun hjá nefndum pilti en einnig systkinum hans, þeim A og E. Auk þess hefðu verið grunsemdir um að A og B hefðu mátt þola kynferðislega hegðan af hálfu náinna karlmanna í ætt þeirra, og jafnframt að B hefði fengið að horfa á klámefni hjá ákærða. Segir frá því að við athugun á þessu hefðu ásakanirnar ekki verið taldar á rökum reistar. Einnig hefðu verið uppi grunsemdir um að faðir föður þeirra hefði beitt B líkamlegu og andlegu harðræði. Þá hefðu komið fram tilkynningar um að ákærði hefði sýnt A klámefni og leitað á hana kynferðislega. Í gögnum forstöðumannsins segir að þessar síðastnefndu tilkynningar hefðu ekki verið kannaðar sérstaklega þar sem talið hafi verið að um væri að ræða sömu upplýsingar og áður hefðu verið kannaðar, en þær hefðu ekki leitt til aðgerða umfram leiðbeiningar til móður og barnanna. Á það er bent að víðtækum stuðningsaðgerðum félagsmálayfirvalda við systkinin hefði verið fram haldið, og eftir að A hefði komist af grunnskólaaldri hefði m.a. stuðningur við hana í auknum mæli verið veittur með úrræðum fötlunarþjónustu fremur en barnaverndar. Í nefndum bréfum segir að í [...] hefði tilsjónarmaður á heimili B og A tilkynnt um grun um kynferðislegt samneyti þeirra og hefði málinu verið vísað í Barnahús til könnunar. Þar hefðu hins vegar komið fram upplýsingar frá ungmennunum sem leitt hefðu til þess að óskað hafi verið eftir lögreglurannsókn í bréfi til lögreglu hinn 19. maí 2009. Vitnin D og Æ, starfsmenn [...] og [...], staðfestu efnislega framanrakin erindisbréf og vottorð, dagsett 30. apríl og 19. maí 2009 og 8. og 14. júní 2010. Vitnin báru að í lok árs [...] hefði B m.a. greint frá því í viðtali að ákærði hefði [...] og jafnframt að hann hefði verið neyddur til slíkra athafna, en þau systkinin að auki verið þvinguð til að reykja. Vitnin báru að í kjölfar tilkynningar móður A fyrri hluta árs [...] um ætlað kynferðislegt ofbeldi ákærða og annarra aðila hefði sérstök athugun farið fram á A, þar á meðal kvenskoðun. Málið hefði verið látið niður falla þegar sérfræðiskoðun leiddi í ljós að meyjarhaft hennar reyndist órofið. Vegna þessa hefðu orð B verið talin óstaðfest og nýjar upplýsingar, m.a. frá vitninu G, hefðu ekki bætt neinu sérstöku við eða það stöðuga eftirlit sem hefði verið á heimili systkinanna. Vitnin báru að frásögn systkinanna um harðræði á heimili föður hefði eftir athugun frekast verið talið falla í flokk með eðlilegu uppeldi, m.a. um þrif, svefntíma og þess háttar. Vitnið Æ bar að áðurrakin orð um ósannsögli A hefðu ekki síst komið til þegar niðurstöður endurtekinna kvenskoðana lágu fyrir, en vitnið bar að systkinin væru í raun einlæg. Vitnin og félagsráðgjafarnir Ú og V staðfestu fyrir dómi efni framlagðra gagna frá [...], þ. á m. áðurrakið vottorð þeirra frá [...], um systkinin A og B og fjölskyldu þeirra. Vitnið Ú kvaðst hafa verið stuðningsfulltrúi systkinanna og tilsjónarmaður með heimili þeirra á árunum [...] til [...], en aldrei heyrt ávæning af ætluðum brotum gegn þeim. Vitnið minntist þess að B hefði verið með klámfengið tal á árinu [...]. Vitnið V kvaðst hafa verið ráðgjafi nefndrar fjölskyldu á árunum [...] til loka árs [...]. Vitnið kvaðst á því tímabili hafa heyrt áhyggjur C um að föðurbróðir stúlkunnar hefði sýnt henni klámfengnar myndir, en vegna þessa kvaðst það hafa vísað móðurinni á sérfræðingateymi sem hefði tekið málið til athugunar. Vitnið bar að viðvarandi vandamál hefðu verið til staðar hjá stúlkunni vegna þroskaröskunar og geðvandkvæða og hefðu stuðningsaðgerðir miðast við það. Vitnið kannaðist ekki við að neinar sérstakar breytingar hefðu orðið í fari stúlkunnar á umræddu tímabili, [...] til [...]. Vitnið H heimilislæknir staðfesti fyrir dómi áðurrakið vottorð, frá því í desember 2009. Vitnið áréttaði að þrátt fyrir miklar rannsóknir hefði aldrei fundist viðhlítandi skýring á kvörtunum A á umræddum kviðverkjum. Vitnið bar að erfiðleikar stúlkunnar hefðu verið viðvarandi um árabil, m.a. vegna skapgerðarbresta hennar, árásarhneigðar og almennrar vanlíðunar, og hún m.a. vegna þessa þurft á geðlæknismeðferð að halda. Vitnið staðhæfði að vegna alls þessa og mikils álags á heimili móður hefði stúlkan haft vistaskipti á árinu [...] og búið á heimili föður síns um tíma. Vitnið staðfesti að stúlkan hefði farið í ófrjósemisaðgerð í [...]og bar að þar hefði verið um að ræða fyrirbyggjandi ráðstöfun, en engin vitneskja hefði þá legið fyrir um að stúlkan væri farin að lifa kynlífi. Vitnið áréttaði að það hefði aldrei heyrt frásögn stúlkunnar eða aðstandenda hennar um að hún hefði orðið barnshafandi og fyrst heyrt af ætluðum kynferðisbrotum gegn henni [...]. Vitnið bar að það hefði ekki tekið saman álitsgerð um bræðurna B og E, en staðhæfði að þeir hefðu átt við krónísk vandkvæði að stríða alla sína ævi, en þeir væru líkt og A þroskaheftir. Vitnið kvaðst ekki hafa staðið bræðurna að ósannsögli. Að ósk embættis ríkissaksóknara ritaði O kvensjúkdómalæknir vottorð um kvenskoðanir sem A hafði gengist undir á liðnum árum. Tilefni erindisins voru upplýsingar um að A hefði endurtekið farið í slíkar skoðanir, m.a. vegna ætlaðra kynferðisbrota gegn henni. Í vottorðinu, sem dagsett er 14. júní 2010, svarar sérfræðingurinn tilteknum spurningum um álitaefnið, en því til viðbótar lagði hún fram við aðalmeðferð málsins, að fyrirlagi sakflytjenda, undirstöðugögn er vörðuðu málefni stúlkunnar. Í þessum síðastnefndu gögnum er m.a. sagt frá því að A hafi farið í ófrjósemisaðgerð [...] og enn fremur að hún hafi haft viðvarandi kviðverki, sbr. áðurrakið vottorð H heimilislæknis. Um síðastnefnda atriðið segir í sjúkradagbók frá [...]: ,,... álít verki stúlkunnar vera tengda kviðveggnum og reyndar virðist hún öll hálf aum og ómöguleg og kann ég ekki skýringu á því en spurning er hvort þetta er eitthvað tengt hennar andlega ástandi.“ Nefndur sérfræðingur greindi frá því fyrir dómi að Ó kvensjúkdómalæknir hefði skoðað A þann [...]og leiðrétti vitnið vottorðið að því leyti, en efni þess er sem hér segir: „A kom fyrst til mín á stofu í [...], en þá skoðaði ég hana ekki að neðan þar sem kvartað var um kviðverki og það var engin ástæða til að gera neðanskoðun. Í [...] gerði ég neðanskoðun og segi þá: „Meyjarhaftið er órofið og þar að auki með streng sem liggur aðeins til vinstri við miðlínu frá fram og yfir að afturveggnum.“ Í skoðun [...]segi ég: „Ytri kynfæri líta eðlilega út. Meyjarhaftið er órofið og fæ að setja inn fingur varlega, það er ekkert óeðlilegt að finna.“ Næsta skoðun er gerð [...]. Skoðunin er gerð í svæfingu að beiðni Í barnalæknis og skoðaði hún A ásamt mér. Í niðurstöðu segir: „Á ytri kynfærum er ekkert óeðlilegt að sjá, hymen hringurinn er órofinn en gefur ágætlega eftir þegar sett er upp lítið speculum.“ Næsta skoðun er [...]og þar segir: „VVP eðlilegt að sjá.“ Skammstöfunin VVP þýðir vulva, vagina og portio eða ytri kynfæri, leggöng og legháls lítur eðlilega út. Í þeirri skoðun geri ég leggangaómun og þarf þá að setja upp staut sem er ca. 2 cm í þvermál og gekk það greiðlega.“ Lokaorð vottorðsins eru þessi: „Samkvæmt ofannefndri beiðni frá saksóknara fæ ég A til mín til skoðunar þann [...] og er skoðunin framkvæmd í viðurvist É ljósmóður og hefst kl. 13:10 og lýkur kl. 13:15. Ytri kynfæri A líta eðlilega út og er meyjarhaftshringurinn órofinn en framan til við hliðina á þvagrásinni vinstra megin er örlítil ójafna sem væntanlega er eftirstöðvar að strengnum sem ég lýsi í skoðuninni [...]en hann er að öðru leyti ekki til staðar. Neðsti hluti legganga lítur eðlilega út og er eðlilegur þegar ég þreifa. Leggangaopið og meyjarhaftshringurinn gefa mjög vel eftir og er það engin fyrirstaða. Frekari skoðun ekki gerð. Svör mín við ofangreindum spurningum eru eftirfarandi: 1. Hvort meyjarhaft hennar sé nú rofið? Nei ekki sést rof í meyjarhafti. 2. Hvort staðsetning meyjarhaftsins sé að einhverju leyti óeðlilegt? Nei meyjarhaftið er á réttum stað og lítur eðlilega út. 3. Hvort einhverjar þær ástæður séu fyrir hendi sem leiði til þess að það rofni ekki eins greiðlega og almennt gerist? Leggangaop og meyjarhaftshringur konunnar er mjög mjúkt og teygjanlegt. Meyjarhaftið rofnar ekki hjá öllum konum við fyrstu samfarir og rofnar þá oftast ekki heldur fyrr en við fæðingu barns. Ekki þarf frekari skýringar við.“ Vitnið O kvensjúkdómalæknir staðfesti efni ofanrakins vottorðs, en einnig færslur í sjúkradagbók og undirstöðugögn varðandi stúlkuna A. Vitnið útskýrði efni nefndra gagna og áréttaði að tilefni skoðana á stúlkunni í [...]líkt og í [...]hefði verið kvartanir hennar um kviðverki og þá hvort að skýringa væri að leita til innri kvenlíffæra. Vitnið bar að ástæða nefndra skoðana hefði einnig verið vangaveltur móður stúlkunnar um að hún hefði mátt þola kynferðislega áreitni og minntist þess að nafn ákærða hefði í því sambandi verið nefnt. Um niðurstöður kvenskoðunarinnar vísaði vitnið til efnis vottorðsins, þ.e. að meyjarhaftið hefði verið órofið, en þar um vísaði það einnig til tilvistar tilgreinds strengs. Nánar um niðurstöðuna bar vitnið að eftir skoðunina [...] hefði það talið ólíklegt að samfarir hefðu verið hafðar við stúlkuna, þ.e. að limur hefði farið í leggöng hennar, þó svo að ekki væri unnt að útiloka slíkt með öllu, a.m.k. ekki 100%. Vitnið rökstuddi niðurstöðuna frekar og vísaði til þess að á fósturstigi sé himna fyrir leggangaopi er opnist með eðlilegum hætti, en eftir geti verið mismunandi leifar af himnunni. Nefndur strengur sé úr sama efni og meyjarhaftið og geti því verið teygjanlegur en einnig horfið af sjálfu sér. Vitnið áréttaði að strengurinn hefði verið til staðar við skoðun þess í [...]og því hefði verið talið afskaplega ólíklegt að A hefði haft samfarir og þá ekki endurteknar samfarir. Vitnið bar að við skoðun þess ári síðar, í [...], hefðu einnig verið uppi grunsemdir um ósæmilegt athæfi gagnvart stúlkunni. Vitnið bar að í þeirri skoðun hefði fyrrnefndur strengur klárlega verið farinn, en af þeim sökum hefði vitnið ályktað að samræði hefði verið haft við stúlkuna eftir að það skoðaði hana [...]. Að því leyti áréttaði vitnið fyrrgreindan fyrirvara, en vísaði einnig til þess að við síðustu kvenskoðunina þann [...] hefði A enn verið með órofið meyjarhaft. Vitnið Ó kvensjúkdómalæknir staðfesti efni vottorðs fyrrnefnds kvensjúkdómalæknis að því leyti að það kvaðst hafa skoðað A þann [...]. Vitnið bar að tilefni skoðunar þess hefði verið tilvísun frá barnalækni vegna svima og annarra einkenna en einnig vegna blæðinga og útferðar. Vitnið bar að ekkert óeðlilegt hefði komið fram við skoðunina. Meyjarhaftið hefði m.a. verið órofið. Við skoðunina kvaðst vitnið ekki hafa haft vitneskju um að grunsemdir hefðu verið um kynferðislegt ofbeldi gagnvart stúlkunni, en það kvaðst hafa spurt stúlkuna um hvort hún hefði lifað kynlífi og bar að hún hefði svarað því neitandi. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um hvort slímhúðarstrengur hefði verið til staðar við skoðunina, en það kvaðst hins vegar ekki hafa dregið orð stúlkunnar í efa. Vitnið lét það álit í ljós að langlíklegast væri að sá strengur sem hér um ræðir hefði rofnað við samfarir, líkt og meyjarhaftið sjálft, þrátt fyrir að það sé ekki algilt, sérstaklega ef haftið er mjög teygjanlegt. Vitnið M sálfræðingur staðfesti vottorð sitt fyrir dómi frá 9. nóvember 2009 um ákærða. Vitnið áréttaði það mat sitt að minni ákærða væri harla gott og lét það álit í ljós að ekki væru merki um að það væri skert vegna lyfjanotkunar hans. Vitnið lét einnig það álit í ljós að ákærði gerði sér grein fyrir gjörðum sínum. Vitnið N staðfesti áðurrakið vottorð um ákærða. Vitnið sagði að vafalaust væri að ákærði væri ábyrgur gjörða sinna og hefði verið það þrátt fyrir áralangan geðlægðarsjúkdóm. Vitnið sagði að ákærði tæki inn lyf vegna þessa en bar að þau hefðu ekki áhrif á minni hans. Vitnið sagði að ákærði hefði rætt um innilokunarkennd í kjölfar tímabundinnar fangelsisvistar á lögreglustöð við upphaf rannsóknar máls þessa. Vitnið bar að slík kennd væri einstaklingsbundin. Í verstu tilfellum væri um sjúklegt ástand að ræða, en það ætti þá ekki að leynast leikmönnum. Vitnið R heilsugæslulæknir gaf skýrslu fyrir dómi en ekki þykir ástæða til að rekja framburð hans. Vitnið U, löglærður fulltrúi lögreglustjóra, kvaðst hafa komið að rannsókn málsins á frumstigi. Hann lýsti rannsókninni að nokkru og bar m.a. að rannsóknaraðilar hefðu talið nauðsynlegt að framkvæma húsleit í húsakynnum ákærða. Hann kvaðst hafa þekkt til ákærða á yngri árum og hafi hann ákveðið að fara með húsleitareyðublað til hans í fangaklefa. Það kvaðst hann hafa gert daginn eftir handtöku ákærða, að hann ætlaði um miðjan dag. Vitnið bar að ákærði hefði legið fyrir þegar hann kom í klefann og strax farið að ræða um ákæruefnið, en með óljósum orðum. Að auki hefði ákærði rætt um vanlíðan sína í kjölfar skilnaðar á [...], en auk þess hefði hann kvartað um innilokunarkennd. Hann kvaðst hafa borið upp erindið og bar að ákærði hefði strax ritað undir húsleitarheimildina. Hann kvaðst ekkert hafa rætt við ákærða um ákæruefnið, einungis ráðlagt honum að segja sannleikann. Hann hafi því aldrei hótað ákærða gæsluvarðhaldi. Fyrir dómi leiðrétti vitnið ritvillu á nefndu eyðublaði, en þar hefði dagsetningin átt að vera [...]en ekki [...]. Á rannsóknarlögreglumaður staðfesti framlögð rannsóknargögn lögreglu fyrir dómi. Vitnið bar að ákærði hefði komið eðlilega fyrir við skýrslutökur, m.a. þann 20. maí 2009. Hann hafi þannig gefið skýrslu í viðurvist verjanda síns, líkt og við síðari skýrslugjöf, og bar að hann hefði fyllilega virst vera áttaður á stund og stað, en um þetta vísaði vitnið m.a. til framlagðs hljóðdisks af skýrslutökunum. Vitnið Z, sérfræðingur hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, staðfesti fyrir dómi rannsóknargögn, m.a. upplýsingaskýrslu um innihald haldlagðra muna á heimili ákærða þann 19. maí 2009 og lýsti hann auk þess rannsókninni að nokkru. III. Af hálfu ákæruvalds er ákæra í máli þessu einkum reist á frásögn systkinanna A og B um að ákærði hafi gerst sekur um þá refsiverðu háttsemi sem þar er lýst í I. kafla. Einnig er ákæran reist á sérfræðivottorðum og framburði vitna. Af hálfu skipaðs verjanda ákærða er í greinargerð um sýknukröfu einkum vísað til sönnunarskorts, sem ákæruvaldið verði að bera hallann af, samkvæmt grunnreglum opinbers réttarfars, sbr. ákvæði XVI. kafla laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Er m.a. á það bent að ákærði hafi staðfastlega neitað sök og verið sjálfum sér samkvæmur í framburði sínum. Frásögn A og B hafi aftur á móti enga eða takmarkaða stoð í framburði annarra vitna eða öðrum gögnum, en auk þess séu skýrslur þeirra um margt reikular og óskýrar. Þá sé til þess að líta við mat á sönnunargildi framburðar þeirra að þau hafi m.a. átt við greindarskerðingu að stríða og hafi svo verið löngu áður en hin ætluðu brot eigi að hafa gerst. IV. Fyrir dómi hefur ákærði alfarið neitað þeim ásökunum sem á hann eru bornar í ákæru. Að því leyti er framburður ákærða í verulegri mótsögn við lögregluskýrslu sem hann gaf daginn eftir handtöku þann 20. maí 2009, en einnig lögregluskýrslu sem hann gaf þann 24. september sama ár. Ákærði hefur við meðferð málsins greint frá búsetu sinni á því tímabili sem ákæran tekur til. Hann var á árunum [...] til [...] búsettur, ásamt þáverandi eiginkonu sinni, að [...], en fluttist [...] í [...] húsið að [...]. Þar bjó hann á árunum [...] til [...] í sambýli við bróður sinn, vitnið F, föður systkinanna A og B. Ágreiningslaust er að ákærði var á árinu [...] skráður eigandi [...] bifreiðarinnar [...], en einnig [...] bifreiðarinnar [...]. Fyrir liggur að ákærði var í miklum samskiptum við nefnd systkinabörn sín, en þó sérstaklega A, þegar hún var búsett að [...], frá [...] til [...]. Þess utan var stúlkan líkt og bræður hennar í reglulegri umgengni á heimili föður þeirra. Framlögð gögn um systkinin A og B greina m.a. frá því að þau hafa frá barnsaldri átt við verulega atferlis- og félagserfiðleika að stríða. Er svo einnig farið með yngsta drenginn, E. Samkvæmt sérfræðigögnum var A greind með væga þroskaskerðingu, með heildargreindarvísitölu [...], en samkvæmt vottorði I samsvaraði vitsmunaleg staða hennar í ársbyrjun 2010 aldursskeiði á bilinu [...] til [...] ára. Samkvæmt skýrslu J sálfræðings frá árinu 2009 mældist greind B á bilinu [...]-[...]. Við meðferð málsins hefur ákærði borið að hann hafi haft vitneskju um þroskahömlun A, en einnig að B var í [...]. Það er mat dómsins eftir að hafa heyrt og séð systkinin bera vitni að ákærða hafi ekki getað dulist að þau ættu við andlega annmarka að stríða. Af gögnum og vætti vitna, þar á meðal Æ og D, starfsmanna [...], og C, móður nefndra systkina, verður helst ráðið að þau hafi fyrst skýrt frá ætluðum brotum ákærða og annarra náinna ættmenna sinna í byrjun árs [...]. Liggur fyrir að málefnið kom fyrst til kasta starfsmanna barnaverndar í mars það ár og var A í framhaldi af því færð í kvenskoðun á kvennadeild [...], þann [...]. Samkvæmt læknisvottorði O kvensjúkdómalæknis og vitnisburði hennar fyrir dómi var meyjarhaft stúlkunnar órofið við skoðunina, en að auki voru í leggangaopinu slitrur af fósturhimnu, svonefndur strengur. Samkvæmt vætti nefnds læknis var tilefni skoðunarinnar m.a. orð móður stúlkunnar um að hún hefði mátt þola kynferðislega háttsemi. Vitnið kvaðst hafa ályktað, eftir kvenskoðunina, að afskaplega ólíklegt hefði verið að samfarir hefðu verið hafðar við A, en þar um vísaði vitnið ekki hvað síst til tilvistar nefnds strengs. Vitnið bar að þó væri ekki hægt að útiloka það algerlega vegna teygjanleika strengsins og meyjarhaftsins. Samkvæmt gögnum fór A í ófrjósemisaðgerð í lok [...], en hún hafði þá haft orð á því að hún væri barnshafandi. Er þetta reyndist ekki á rökum reist og eftir að niðurstaða nefndrar kvenskoðunar lá fyrir vorið [...] var mál hennar af hálfu barnaverndarnefndar látið niður falla um hríð, en viðvarandi stuðningur og tilsjón höfð með heimili hennar. Þá liggur fyrir að á næstu misserum fór A í endurteknar kvenskoðanir. Var hún í [...] skoðuð af Ó kvensjúkdómalækni, en í apríl 2008 og júní 2010 var hún á ný skoðuð af O. Í öllum þessum læknisskoðunum reyndist meyjarhaftið órofið. Samkvæmt vætti Ó svaraði A spurningu vitnisins neitandi um að hún væri farin að lifa kynlífi. Vitnið O kvaðst hafa ályktað, eftir skoðunina [...], að haft hefði verið samræði við A, enda hefði fyrrnefndur strengur þá ekki verið til staðar. Þar um vísaði vitnið þó til fyrri orða og fyrirvara um teygjanleika meyjarhaftsins. Samkvæmt gögnum og framburði D, forstöðumanns [...], skýrði B frá því, í samtali þeirra í lok [...], að hann hefði orðið vitni að því að ákærði hefði í eitt skipti haft samræði við systur hans, en einnig að hann hefði verið neyddur til slíkra athafna. Samkvæmt frásögn barnaverndarstarfsmanna var tilefni þess að A og yngri bræður hennar fóru í könnunarviðtal í Barnahús [...] grunsemdir [...]. Liggur fyrir að systkinin greindu frá því í viðtölum sínum að þau hefðu mátt þola kynferðislega hegðan af hálfu ákærða, en einnig annarra náinna ættmenna sinna. Vegna þessara orða hófst lögreglurannsókn málsins. Sakarmat í máli þessu ræðst fyrst og fremst af mati á sönnunargildi framburðar ákærða og vitna fyrir dómi, auk fyrrnefndra sérfræðivottorða. Eru ákæruliðir málsins reistir á frásögn A og B fyrir dómi þann 9. júní 2009 og við aðalmeðferð málsins, en einnig á öðrum vitnaframburði og sérfræðivottorðum. Af vitnisburði A og B, en einnig yngri bróður þeirra, E, voru kynferðismál þeim almennt nokkuð hugleikin um tíma og var það áhyggjuefni ættingja þeirra og barnaverndarstarfsmanna. Verður að áliti dómsins til þessa að líta við mat á framburði þeirra, en einnig til þeirra sérfræðiskýrslna, sem greina frá þroskaskerðingu, og almennrar vansældar þeirra um áraraðir. Við úrlausn málsins ber og sérstaklega að horfa til þeirra læknisfræðilegu gagna sem aflað var undir rekstri málsins og áður er lýst, ekki síst skýrslna um hinar endurteknu kvenskoðanir og lýsinga á tilvist strengs og órofins meyjarhafts A, þ. á m. í [...]. Að áliti dómsins verður samkvæmt ofangreindu að líta til fötlunar systkinanna A og B við mat á frásögn þeirra við meðferð málsins fyrir dómi. Er til þess að líta að þau svöruðu á köflum fyrst eftir að leiðandi spurningum hafði verið beint til þeirra um ætlað athæfi ákærða og ákæruefni málsins. Frásögn systkinanna var aftur á móti einlæg og á köflum skilmerkileg. Einnig er verulegur samhljómur með þeim og að hluta er frásögn þeirra í samræmi við framburð yngri bróður þeirra, E. Frásögn systkinanna hefur auk þess nokkurn stuðning af skýrslum og vætti þeirra sérfræðinga og álitsgjafa er komu að málum þeirra, þar á meðal eftir að kært var til lögreglu. Þykir að ofangreindu virtu ekkert fram komið sem gefur tilefni til að efast um trúverðugleika framburðar A og B. Verða einstakir liðir metnir með hliðsjón af þessu. Líkt og hér að framan var rakið neitaði ákærði við þingfestingu og síðar við aðalmeðferð þeim sökum sem á hann eru bornar og tilgreindar eru í ákæru. Fyrir dómi hefur ákærði staðhæft að hann hafi við fyrri yfirheyrslu sína hjá lögreglu, þann 20. maí 2009, ranglega játað á sig kynferðislega hegðan gagnvart A. Hefur ákærði gefið þá skýringu á framburði sínum að hann hafi verið miður sín vegna innilokunarkenndar eftir um sólarhrings fangavist, en einnig hafi spilað þar inn í andleg veikindi hans og samskipti við lögreglufulltrúa fyrir yfirheyrsluna og hótun um frekari vist í fangaklefa á grundvelli gæsluvarðhalds. Nefnd yfirheyrsla var hljóðrituð og var hún að hluta leikin við aðalmeðferð málsins. Viðstaddur lögregluyfirheyrsluna var verjandi ákærða. Ákærði gaf síðari skýrslu sína hjá lögreglu þann 24. september 2009. Aðspurður af rannsakara við þá yfirheyrslu játaði ákærði að hafa sýnt A kynferðislega hegðan og nefndi í því sambandi m.a. kelerí og rofnar samfarir. Yfirheyrslan var mynduð og hljóðrituð, en viðstaddur var sem fyrr verjandi ákærða. Að virtum vistunargögnum frá [...] og skýrslum rannsóknaraðila fyrir dómi, en einnig sérfræðiskýrslum og vitnisburðum þeirra aðila sem tjáðu sig um geðhagi ákærða, liggur að áliti dómsins ekkert fyrir um að ákærði hafi verið beittur ólögmætum þrýstingi við yfirheyrsluna þann 20. maí 2009. Er í því viðfangi athyglisvert að horfa til þess að við upphaf yfirheyrslunnar greinir hann frá kynferðislegri hegðan sinni gagnvart A og endurtekur það undir lok hennar. Hann neitar aftur á móti alfarið kynferðislegri hegðan gagnvart B. Að áliti dómsins eru skýringar ákærða á afturhvarfi frá framburði hjá lögreglu í ljósi ofangreinds ótrúverðugar. Verður samkvæmt því við sakarmat um sönnun höfð hliðsjón af skýrslum ákærða hjá lögreglu. V. Verður nú vikið að einstökum ákæruliðum. Ákæruliður 1. A hefur fyrir dómi skýrt frá ætluðu athæfi ákærða gagnvart sér er hún var á aldrinum 12 eða 13 ára í íbúð hans í [...] í samræmi við það sem lýst er í ákæru. Ákærði hefur neitað þessum ásökunum alfarið og m.a. staðhæft að stúlkan hafi á þessum árum aldrei komið á heimili hans og þáverandi eiginkonu án þess að vera í fylgd föður síns. Um sakaratriði þessa ákæruliðar er í raun ekki við önnur gögn að styðjast en framburð A sjálfrar, en gögn sérfræðinga, þar á meðal þeirra sem komu að málum eftir að kært var til lögreglu, eru þó framburði hennar til styrktar. Í ljósi ofangreinds, þar á meðal þeirra læknisfræðilegu gagna sem áður voru rakin, sérstaklega þess að strengur í meyjarhafti var ekki rofinn fyrr en síðar, ályktunar sem O kvensjúkdómalæknir dró af því, svo og þegar sakargögn eru virt heildstætt, þykir gegn eindreginni neitun ákærða ákæruvaldinu ekki hafa tekist að færa fram nægjanlega sönnun um sök hans samkvæmt þessum ákærulið sem ekki verður véfengd með skynsamlegum rökum, sbr. 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Er því skylt að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Ákæruliður 2. A hefur fyrir dómi skýrt frá ætluðu athæfi ákærða gagnvart sér í ökutæki hans í samræmi við það sem lýst er í ákæru. Hafi hún er atvik gerðust verið búsett á heimili föður síns að [...]. Frásögn bróður stúlkunnar, B, fyrir dómi er í verulegum atriðum í samræmi við lýsingu hennar, en hann bar að við sögu hefði komið [...]bifreið ákærða, [...]. Nefndi hann sérstaklega að ákærði hefði fengið þau systkinin til að reykja og sagði að ákærði hefði þvingað þau systkinin til þess athæfis. Var greinilegt að pilturinn leit þann verknað ákærða mjög alvarlegum augum og lagði það jafnvel að jöfnu við hið lýsta athæfi í ákæru. Þá kvaðst hann hafa heyrt frásögn systur sinnar um að ákærði hefði endurtekið hina kynferðislegu háttsemi við A og kvaðst hann hafa lagt trúnað á orð hennar. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 20. maí 2009 kvaðst ákærði minnast þess að hafa farið með A í ökuferð og sagði að þá hefðu þau einnig farið í gönguferð á víðavangi. Hefði þetta gerst að sumarlagi og minntist hann þess að þau hefðu í þessari ferð fengið sér að reykja, en í framhaldi af því kvaðst hann hafa kysst stúlkuna. Um nánari atvik vísaði ákærði til minnisleysis og þá um það hvort að hann hefði haft við stúlkuna samræði. Fyrir dómi neitaði ákærði sakarefninu alfarið. Hann kvað A, líkt og bróður hennar B, á [...] stundum hafa fengið að koma í ökutæki hans [...]. Bar hann að þá hefðu þau verið að aðstoða hann við efnisflutning vegna viðgerða á [...] húseigninni í [...]. Sagði ákærði að hann hefði ekki notað ökutækið til annars og vísaði til framlagðrar ökutækjaskrár um að bifreiðin hefði ekki verið á skrá nema skamman tíma [...]. Ákærði staðhæfði að frásögn hans hjá lögreglu væri misminni að öllu leyti, en þar hefði komið til upprifjun hans um alls óskylda hluti. Eins og áður hefur verið rakið var [...]bifreiðin [...] aðeins í eigu ákærða á vormánuðum [...] samkvæmt ökutækjaskrá. Samkvæmt áðurröktu vottorði kvensjúkdómalækna hefur A á liðnum árum endurtekið farið í kvenskoðanir. Við síðustu skoðun sem gerð var á stúlkunni þann 12. júní sl. var meyjarhaft hennar órofið. Segir frá því í vottorðinu að við kvenskoðun í [...]hafi auk meyjarhafts stúlkunnar verið til staðar stengur. Fyrir dómi lét O kvensjúkdómalæknir það álit í ljós að vegna þessa strengs væri mjög ólíklegt að haft hefði verið samræði við A og þá ekki endurteknar samfarir. Að virtum nefndum gögnum, ekki síst hinum læknisfræðilegu, og þar sem frásögn A og B er að áliti dómsins ekki alveg eindregin eða nákvæm, þykir varhugavert að áliti dómsins að telja sannað gegn neitun ákærða að hann hafi viðhaft það athæfi sem hann er sakaður um í þessum ákærulið. Ber því að sýkna hann af sakarefninu. Ákæruliðir 3 og 4. Í yfirheyrslum hjá lögreglu þann 20. maí og 24. september 2009 skýrði ákærði frá því að hann hefði haft samræði við A á [...]hæðinni í íbúð föður hennar að [...] á árunum [...] og [...]. Nefndi ákærði í því sambandi að hann hefði m.a. viðhaft rofnar samfarir. Nánar um háttsemina og um aðra kynferðislega hegðan gagnvart stúlkunni bar ákærði við minnisleysi, þar á meðal hvort að hann hefði viðhaft munnmök við hana. Þá kannaðist hann ekki við annað það athæfi sem lýst er í b- og c-lið 4. og 5. töluliðar ákærunnar. Fyrir dómi hafa A og B lýst tilviki þar sem þau voru með ákærða í [...] í nefndri húseign. Frásögn þeirra beggja er ýtarleg um athæfi ákærða gegn þeim, en einnig um eigin líðan. Lýsing þeirra er í samræmi við sakarefni 4. og 5. ákæruliðs. Að áliti dómsins er frásögn þeirra um þessi samskipti við ákærða trúverðug. Er atvik gerðust ætlaði A að hún hefði verið 16 eða 17 ára, en B taldi að hann hefði verið 14 eða 15 ára. Vitnisburður E er í samræmi við frásögn systkina hans að öllu verulegu. Samkvæmt áðurnefndu vottorði kvensjúkdómalækna var meyjarhaft A órofið við síðustu skoðun sem gerð var þann 12. júní sl. Í vottorðinu er greint frá því að við kvenskoðun stúlkunnar í [...]hefði verið til staðar auk meyjarhaftsins umræddur stengur, en að hann hafi verið horfinn þegar skoðun var endurtekin í [...]. Fyrir dómi lét O kvensjúkdómalæknir það álit í ljós að hafðar hefðu verið samfarir við stúlkuna eftir að vitnið skoðaði hana [...]. Vitnisburður, þar á meðal sérfróðra aðila, dregur ekki úr trúverðugleika systkinanna um að alvarlegir atburðir af því tagi sem þau lýsa hafi gerst í lífi þeirra og að þau hafi af þeim sökum orðið fyrir andlegu áfalli. Þessi gögn ber þó að meta í því ljósi að fyrir liggur að fleiri en ákærði hafa verið bornir sökum um brot gegn A. Það er álit dómsins þegar framangreint er virt í heild að ekki sé varhugavert að leggja framburð systkinanna A og B til grundvallar um að ákærði hafi viðhaft þá háttsemi, sem lýst er í þessum ákæruliðum og þannig brotið gegn þeim. Í ákæru er miðað við að brot ákærða hafi gerst á árabilinu [...] til [...]. Ljóst er að vegna fötlunar systkinanna er tímaskyn þeirra ekki glöggt. Að virtum gögnum er það niðurstaða dómsins að ákærði hafi viðhaft greinda háttsemi á tímabili sem markast af læknisskoðunum á stúlkunni annars vegar [...], hins vegar [...]. Sú háttsemi sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir samkvæmt ofangreindu er réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæruskjali. Ákæruliður 5. Við rannsókn lögreglu á sakarefni II. kafla ákæru var við húsleit á heimili ákærða lagt hald á þær tölvur og tölvubúnað sem lýst er í þessum lið. Við nánari rannsókn á búnaðinum kom í ljós að þar var að finna m.a. klámmyndir af börnum og unglingum, en einnig myndaseríur sem sýna m.a. samfarir við börn og unglinga. Við meðferð málsins hefur ákærði neitað sök, en kannast við að hafa tekið við disklingum, m.a. frá látnum félaga sínum. Kvaðst hann hafa gert sér grein fyrir að á meðal efnis á disklingunum var barnaklám. Kvaðst hann hafa hlaðið efni þeirra inn á tölvur sínar í sérstakar möppur með það í huga að vinsa síðar úr því nýtilegt efni, en ætlan hans hafi verið að henda öllu klámefni síðar. Fyrir dómi hefur T tölvusérfræðingur lýst rannsókn lögreglu á tölvubúnaði ákærða og staðfesti hann m.a. þann fjölda myndefnis sem lýst er í þessum lið ákæru. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið þykir sannað að ákærði hafi haft í sinni vörslu það barnaklámefni sem hér um ræðir og fannst við húsleit hjá honum. Verður ákærði því, þrátt fyrir neitun hans, fundinn sekur um þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir í þessum lið, að því frátöldu að ekki þykir sannað að hann hafi aflað sér myndefnisins af internetinu. Brot ákærða er réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæruskjali. VI. Ákærði, sem er [...] ára, hefur hreinan sakaferil. Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot. Með háttsemi sinni braut ákærði gegn fötluðum bræðrabörnum sínum, sem hann hafði mikil samskipti við á heimili þeirra og hafði auk þess verið trúað fyrir. Þá hefur hann verið sakfelldur fyrir vörslur á miklu magni af barnaklámmyndum. Brotin sem ákærði er sakfelldur fyrir eru alvarlegs eðlis. Ber að tiltaka refsingu samkvæmt reglum 77. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun hennar ber að líta til 1. og 3. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og virða til refsiþyngingar að ákærða var ljóst að ungmennin áttu við erfiðleika að stríða. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár. Samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga ber að dæma ákærða til þess að þola upptöku á grárri turntölvu af gerðinni AMD með tveimur hörðum diskum, öðrum 160 GB og hinum 120 GB, og fartölvu af gerðinni Dell með 40 GB hörðum diski. Í málinu eru hafðar uppi bótakröfur, sem getið er í ákæru og voru reifaðar og rökstuddar við munnlegan málflutning. Er í báðum tilvikum krafist miskabóta samkvæmt 26. gr. laga nr. 50/1993 með síðari breytingum. Ákærði hefur bakað sér bótaskyldu samkvæmt þessu ákvæði gagnvart nefndum ungmennum, A og B. Við ákvörðun bóta verður litið til þess að fyrir liggur vottorð sálfræðinga og fleiri gögn sem benda til þess að þau hafi orðið fyrir verulegri tilfinningaröskun og andlegum þjáningum sem verði a.m.k. að einhverju leyti raktar til brota ákærða. Var verknaður ákærða til þess fallinn að auka enn á vanda þeirra í lífinu. Ákveðast miskabætur að þessu virtu til A 1.500.000 krónur, en B 1.000.000 krónur, líkt og krafist er, í báðum tilvikum með vöxtum eins og þeir nánar eru greindir í dómsorði. Upphafstími dráttarvaxta er ákveðinn samkvæmt reglu 1. mgr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Ákærða voru birtar bótakröfurnar þann 19. nóvember 2009. Ákæruvaldið hefur í málinu gert kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar málsins, sem samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti nemur 336.800 krónum. Að auki er um að ræða málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sbr. ákvæði 218. gr. laga nr. 88, 2008. Verður við ákvörðun launanna m.a. litið til umfangs málsins og starfa hinna skipuðu lögmanna við alla meðferð þess, sbr. og sundurliðaðra skýrslna þar um, en einnig ber að líta til þeirra sjónarmiða sem fram koma t.d. í dómi Hæstaréttar Íslands nr. 290/2000 um hlutverk réttargæslumanna. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88, 2008. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Ólafur Ólafsson sem dómsformaður, Erlingur Sigtryggsson og Þorsteinn Davíðsson. D Ó M S O R Ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í fjögur ár. Ákærði sæti upptöku á grárri turntölvu af gerðinni AMD með tveimur hörðum diskum, öðrum 160 GB og hinum 120 GB, og fartölvu af gerðinni Dell með 40 GB hörðum diski. Ákærði greiði A, kennitala [...], 1.500.000 krónur í miskabætur, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. maí 2008 til 19. desember 2009, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B, kennitala [...], 1.000.000 krónur í miskabætur, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. maí 2008 til 19. desember 2009, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.
Mál nr. 606/2008
Kærumál Málsgrundvöllur Kröfugerð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
J krafðist viðurkenningar á bótaskyldu vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir er dómstólar með ólögmætum og saknæmum hætti í nánar tilgreindum dómsmálum synjuðu kröfu hans um málskostnað. Einnig krafðist hann viðurkenningar á rétti til miskabóta af sama tilefni, auk viðurkenningar á rétti til vaxta af umræddum kröfum. Um heimild fyrir kröfum sínum vísaði J til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að þegar haft væri í huga að kröfur hans lytu einungis að viðurkenningu þess réttar sem um ræddi yrði talið að þessi grundvöllur fyrir honum væri fullnægjandi til þess að taka bæri hann til efnislegrar úrlausnar. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóms að taka kröfur J til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2008, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Til vara krefst hann þess „að málinu verði aftur vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar um frávísunarkröfu“ varnaraðila. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar en til vara að málskostnaður falli niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í fyrri lið kröfu sinnar krefst sóknaraðili viðurkenningar á bótaskyldu varnaraðila vegna tjóns sem sóknaraðili telur sig hafa orðið fyrir við að hafa ekki fengið tildæmdan málskostnað í þeim dómsmálum sem í kröfuliðnum greinir. Einnig verði viðurkennt að hann eigi rétt til miskabóta af sama tilefni. Hann vísar um bótaábyrgð varnaraðila til þess að dómstólar hafi með saknæmum og ólögmætum hætti í nefndum dómsmálum synjað kröfum hans um málskostnað og beri varnaraðili bótaábyrgð á þessu samkvæmt almennu skaðabótareglunni og meginreglu íslensks réttar um ábyrgð vinnuveitanda á starfsmönnum, eins og komist er að orði. Um heimild til að gera viðurkenningarkröfu vísar sóknaraðili til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Hann flutti þessi dómsmál sjálfur og telur sig ekki þurfa að tiltaka tjónsfjárhæð og vísar þá til þess að ákvörðun á fjárhæð málskostnaðar í dómsmálum sé í höndum dómstóla og krafa um málskostnað yfirleitt ekki gerð með ákveðinni fjárhæð. Um lagagrundvöll fyrir kröfu um viðurkenningu á rétti til miskabóta vísar hann að auki til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þegar haft er í huga að fyrri kröfuliður lýtur aðeins að viðurkenningu þess réttar sem um ræðir verður talið að þessi grundvöllur fyrir honum sé nægilega skýrt fram settur til þess að leggja megi dóm á kröfuliðinn. Síðari liður kröfugerðar sóknaraðila lýtur að viðurkenningu á rétti til vaxta af kröfu samkvæmt fyrri kröfuliðnum. Ekki verður talið að neinir réttarfarslegir annmarkar séu á því að dæma um þessa kröfu samhliða hinni fyrri. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Samkvæmt þessum úrslitum málsins verður ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað fellt úr gildi. Sérstakur kostnaður málsaðila vegna ágreinings um frávísun málsins er hluti málskostnaðarkrafna þeirra sem koma til úrlausnar þegar málið verður dæmt að efni til. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur sóknaraðila, Jakobs Adolfs Traustasonar, til efnismeðferðar. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 90/2016
Hæfi dómara Vanhæfi Ómerking héraðsdóms
Hæstiréttur ómerkti héraðsdóm í sakamáli ásamt meðferð þess frá upphafi aðalmeðferðar og vísaði því heim í hérað til úrlausnar á ný með skírskotun til þess að dómari í fjölskipuðum héraðsdómi hefði brostið hæfi samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Vísað var til þess að umræddur héraðsdómari hefði vikið sæti í hliðstæðu sakamáli vegna tengsla þess við fyrrverandi eiginmann hennar og barnsföður. Með því að tengsl og aðstæður í því máli sem hér var til umfjöllunar voru í öllu verulegu sambærilegar þeim sem voru í hinu málinu var talið að dómaranum hefði borið að víkja sæti, enda hefði mátt líta svo á að umrædd atriði gæfu tilefni til að draga með réttu í efa að hann hefði verið hlutdrægur í garð Á við meðferð málsins í héraði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2016 í samræmivið yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Samkvæmt ákvörðun réttarins er málið áþessu stigi aðeins til úrlausnar um kröfu allra ákærðu um að hinn áfrýjaðidómur verði ómerktur, en ákæruvaldið krefst þess að þeim kröfum verði hafnað. ISérstakur saksóknari höfðaði málþetta með ákæru 10. febrúar 2014. Í I. og II. kafla hennar var ákærða X gefiðað sök að hafa í starfi sínu sem forstjóri og formaður áhættunefndar A hf.brotið gegn 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að fara útfyrir heimildir sínar til lánveitinga og stefnt fjármunum bankans í verulegahættu þegar hann 16. nóvember 2007 hafi látið bankann veita B ehf., sem síðarhlaut nafnið B ehf., lán að fjárhæð 19.538.481.818 krónur og annað lán 4.janúar 2008 að fjárhæð 725.733.870 krónur, en bæði lánin hafi verið ánfullnægjandi trygginga og í andstöðu við lánareglur A hf. og reglur stjórnarhans. Í III. kafla ákærunnar var ákærði Y borinn sökum um brot gegn samalagaákvæði með því að hafa sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta A hf. misnotaðaðstöðu sína og stefnt í verulega hættu fjármunum nánar tilgreindsfjárfestingarsjóðs í vörslum bankans þegar hann hafi gefið undirmanni sínum átímabilinu 6. til 29. ágúst 2008 fyrirmæli um að sjóðurinn keypti víkjandiskuldabréf að fjárhæð 1.004.131.944 krónur í eigu C hf., útgefið af B ehf. 26.nóvember 2007, þrátt fyrir að skuldabréfið væri án fullnægjandi trygginga ogskuldir útgefandans langt umfram verðmæti eigna. Í sama kafla ákærunnar varákærða Z sem forstjóra og stærsta hluthafa í C hf. gefin að sök hlutdeild íumboðssvikum ákærða Y.Málið var þingfest í héraði 28.febrúar 2014 og neituðu allir ákærðu sök. Þegar málið var tekið fyrir tilaðalmeðferðar 16. nóvember 2015 kom fram að héraðsdómarinn Símon Sigvaldasonsem fram að því hafði farið einn með málið hefði kvatt til setu með sér í dómi héraðsdómarannSigríði Hjaltested og Hrefnu Sigríði Briem viðskiptafræðing. Aðilarnir gerðuekki athugasemdir af þessu tilefni. Aðalmeðferðinni lauk 24. nóvember 2015 ogvar málið þá dómtekið. Með hinum áfrýjaða dómi sem kveðinn var upp 21. desember2015 voru ákærðu allir sakfelldir og ákærða X gert að sæta fangelsi í 5 ár,ákærða Y í 2 ár og ákærða Z í átján mánuði.IIMeð úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur2. desember 2016 í máli nr. S-193/2016 vék Sigríður Hjaltested sæti sem dómarimálsins. Í úrskurðinum kom fram að málið hefði verið höfðað með ákæruhéraðssaksóknara 4. mars 2016 á hendur ákærðu X og Y og þremur öðrumnafngreindum mönnum og því verið úthlutað dómaranum 6. september sama ár.Ákæran væri þrískipt og í I. kafla hennar hefði öllum ákærðu verið gefið að sökað hafa í sameiningu stundað markaðsmisnotkun með hlutabréf í A hf. átímabilinu frá 1. júní 2007 til 26. september 2008. Í II. kafla ákæru hefðiákærði X verið borinn sökum um markaðsmisnotkun með því að hafa komið áviðskiptum með hluti í A hf. 15. og 16. maí 2008 og í III. kafla hennar hefði Xverið gefin að sök umboðssvik með því að hafa í maí 2008 misnotað aðstöðu sínasem forstjóri bankans með því að fara út fyrir heimildir sínar til lánveitinga.Næst var þess getið í úrskurðinumað í þinghaldi 21. nóvember 2016 hefði dómarinn vakið athygli á því að húnhefði orðið þess áskynja að hluti gagna málsins tengdist fyrrverandi eiginmannihennar og barnsföður vegna starfa hans hjá A hf. á þeim tíma sem um ræddi.Jafnframt hefði dómarinn upplýst að eiginmaðurinn fyrrverandi hefði stöðusakbornings í máli sem væri til meðferðar hjá héraðssaksóknara vegna starfahans fyrir bankann. Sækjandi hefði ekki hreyft athugasemdum vegna hæfisdómarans en það hefðu á hinn bóginn verjendur ákærðu X og Y gert. Þá sagði íúrskurðinum að dómarinn teldi með hliðsjón af þeim tengslum og aðstæðum semrakin hefðu verið að komið væri fram tilefni til þess að draga óhlutdrægni hennarí efa og samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vikihún sæti í málinu. Úrskurður þessi var ekki kærður til Hæstaréttar.IIIÍ bréfi ríkissaksóknara tilHæstaréttar 19. desember 2016 var fyrst getið fyrrgreinds úrskurðar HéraðsdómsReykjavíkur frá 2. sama mánaðar í máli nr. S-193/2016 þar sem héraðsdómarinnSigríður Hjaltested hefði vikið sæti. Þá sagði að í máli nr. 90/2016 sem rekiðværi fyrir Hæstarétti hefði sami dómari setið í fjölskipuðum dómi ásamt dómsformanninumSímoni Sigvaldasyni héraðsdómara og meðdómsmanninum Hrefnu Sigríði Briemviðskiptafræðingi sem sérfróðum meðdómsmanni og hefði dómarinn engarathugasemdir gert um hæfi sitt. Næst var þess getið að verjandiákærða X í hæstaréttarmáli nr. 90/2016 hefði 8. desember 2016 ritaðhéraðssaksóknara bréf þar sem óskað hefði verið upplýsinga um hvort fyrrverandieiginmaður og barnsfaðir Sigríðar Hjaltested hefði haft stöðu sakbornings vegnarannsókna sérstaks saksóknara á þeim tíma sem héraðsdómarinn fór með það mál.Héraðssaksóknari hefði 13. sama mánaðar svarað bréfinu á þann veg að þegar máliðhefði verið til meðferðar hjá dómaranum og það dæmt 21. desember 2015 hefðieiginmaðurinn fyrrverandi haft stöðu sakbornings í þremur málum hjá sérstökumsaksóknara. Þessi mál hefðu verið felld niður gagnvart eiginmanninumfyrrverandi, þar á meðal það mál sem hefði verið tilefni þess að dómarinn vikisæti í máli nr. S-193/2016, en það hefði verið gert eftir ritun bréfshéraðssaksóknara eða 14. desember 2016.Í bréfi ríkissaksóknara tilHæstaréttar sagði þessu næst að verjandi ákærða Y í hæstaréttarmáli nr. 90/2016hefði ritað ríkissaksóknara bréf 8. desember 2016 og óskað eftir afstöðu hanstil þess hvort ákæruvaldið ætlaði að krefjast ómerkingar héraðsdóms íhæstaréttarmálinu nr. 90/2016 á grundvelli vanhæfis dómara. Ríkissaksóknarihefði svarað verjandanum 12. sama mánaðar á þann veg að svo yrði ekki gert. Íframhaldinu sagði í bréfi ríkissaksóknara til Hæstaréttar að ákæruvaldið teldi líklegtað fyrir réttinum myndu ákærðu hafa uppi kröfur um ómerkingu héraðsdómsins. Íþað minnsta væri tilefni fyrir Hæstarétt að taka hæfi héraðsdómarans tilskoðunar án kröfu við meðferð málsins. Loks sagði að af þessu tilefni teldiríkissaksóknari „rétt að upplýsa Hæstarétt um þá stöðu sem upp er komin þannigað dómurinn geti tekið afstöðu til þess hvort tilefni sé til að haldamálflutning sérstaklega um mögulega ómerkingu eða hvort rétt sé að látaumfjöllun um það bíða málflutnings um efnisatriði málsins.“ Ríkissaksóknariritaði Sigríði Hjaltested héraðsdómara tölvubréf 21. mars 2017 þar sem meðalannars var óskað upplýsinga um hvort henni hefði 21. desember 2015, þegar héraðsdómurvar kveðinn upp í máli þessu, verið kunnugt að fyrrum eiginmaður hennar ogbarnsfaðir hefði haft stöðu sakbornings í þremur málum hjá sérstökumsaksóknara. Í svari héraðsdómarans degi síðar kom fram að henni hefði veriðkunnugt um að eiginmaðurinn fyrrverandi hefði haft stöðu sakbornings á þeimtíma sem um ræddi en ekki í hve mörgum málum. Hefði sú vitneskja byggst áupplýsingum sem eiginmaðurinn fyrrverandi hefði veitt henni annað hvort á árinu2011 eða 2012. Hann hefði á hinn bóginn ekki komið fyrir sem vitni í málinu oghún hefði ekki orðið þess áskynja að í málinu væru gögn sem tengdust honum. Hinn22. mars 2017 ritaði ríkissaksóknari héraðssaksóknara tölvubréf, þar sem vísaðvar til þeirra þriggja mála þar sem fyrrum eiginmaður Sigríðar Hjaltested hefðihaft réttarstöðu sakbornings 21. desember 2015, þegar héraðsdómur var kveðinnupp í máli þessu. Óskaði ríkissaksóknari eftir því að héraðssaksóknari, meðvísan til fyrri starfa hans sem sérstakur saksóknari, upplýsti í fyrsta lagihver af sérstökum saksóknara eða hinum þremur sjálfstæðu saksóknurum, sbr. 2.gr. laga nr. 135/2008 um embætti sérstaks saksóknara, hefði farið með forræðiumræddra þriggja mála á tímabilinu 16. nóvember til 21. desember 2015. Í öðrulagi hvort Hólmsteinn Gauti Sigurðsson, saksóknari í máli þessu í héraði, hefðihaft eitthvert ákvörðunarvald um afgreiðslu einhverra þessara þriggja mála, svosem að ákveða hvort þau yrðu felld niður gagnvart sakborningi eða ákæra gefinút. Í svari héraðssaksóknara sama dag kom í fyrsta lagi fram að á tímabilinu16. nóvember til 21. desember 2015 hefði Björn Þorvaldsson saksóknari viðembætti sérstaks saksóknara haft forræði umræddra þriggja mála eiginmannsinsfyrrverandi. Í öðru lagi að Hólmsteinn Gauti Sigurðsson hefði ekki haftákvörðunarvald í þessum málum þar sem þeim hefði á umræddu tímabili veriðúthlutað til Björns Þorvaldssonar. Öll málin þrjú hefðu verið felld niður afBirni á því tímamarki sem unnt hefði verið að taka þá ákvörðun. Þau hefðutengst svonefndu markaðsmisnotkunarmáli A hf. sem Björn hefði farið með semsaksóknari en í framhaldi af ákvörðun hans um þá saksókn hefðu málin veriðafgreidd af honum. Hæstirétturákvað með bréfi 6. mars 2017 til sakflytjenda að fram skyldi fara sérstakurmálflutningur um ómerkingarkröfuna 22. maí sama ár. IV Ómerkingarkröfusína reisa ákærðu á því að meðdómandinn Sigríður Hjaltested hafi verið vanhæftil meðferðar máls þess sem lauk með hinum áfrýjaða dómi, sbr. g. lið 1. mgr.6. gr. laga nr. 88/2008. Ástæður þess séu í fyrsta lagi að dómarinn hefði haft verulegra hagsmuna að gæta af meðferðrannsóknar- og ákæruvalds sérstaks saksóknara sem verið hafi í valdastöðugagnvart dómaranum. Í öðru lagi vegna þess að barnsfaðir og fyrrverandieiginmaður dómarans hefði haft tengsl við sakarefni málsins. Í þriðja lagi þarsem umræddur dómari hefði sjálf komist að þeirri niðurstöðu í úrskurði 2.desember 2016 í máli nr. S-193/2016, þar sem atvik og aðstæður séu sambærilegarað þessu leyti, að hún væri vanhæf og því vikið sæti. Í fjórða lagi vegnaafstöðu ákæruvaldsins til hæfis dómarans í því máli en ákæruvaldið hefði ekkikært til Hæstaréttar úrskurðinn frá 2. desember 2016. Afhálfu ákæruvaldsins er því játað að mál nr. S-193/2016 sé um margt líkt þvímáli sem hér sé til úrlausnar þar sem ákærur í þeim báðum snúi að fyrrumbankastjóra A hf., X, og Y fyrrum framkvæmdastjóra markaðsviðskipta bankansásamt fleirum. Þá sé eins og fram komi í gögnum málsins að finna skjöl þar semnafn fyrrverandi eiginmanns Sigríðar Hjaltested héraðsdómara komi fyrir vegnastarfa hans í þágu bankans. Eins og fram komi í úrskurðinum í máli nr.S-193/2016 hefði dómarinn orðið þess áskynja að eiginmaðurinn fyrrveranditengdist því máli vegna þess að nafn hans kæmi fyrir í skjölum þess. Málin eigiþað einnig sammerkt að eiginmaðurinn fyrrverandi hefði ekki haft stöðu vitnis íþeim og vanhæfi á grundvelli f. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 því ekkitil staðar. Þá hefðu atvik beggja málanna átt sér stað á sama tíma eða síðlaárs 2007 og 2008, og hefði eiginmaðurinn fyrrverandi starfað hjá A hf. á þeimtíma. Hins vegar sé sá grundvallarmunur á málunum að ákæra í máli þessu hefðiverið gefin út af sérstökum saksóknara en í máli nr. S-193/2016 afhéraðssaksóknara. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 135/2008, sem gilt hafi tilársloka 2015, hefði ráðherra skipað þrjá sjálfstæða saksóknara auk sérstakssaksóknara við embætti hans. Einn þessara þriggja saksóknara, Hólmsteinn GautiSigurðsson, hafi því farið með sjálfstætt ákæruvald þegar hann gaf út ákæru ímáli þessu. Í máli nr. S-193/2016 hafi staðan á hinn bóginn verið sú eftirlagabreytingar sem gildi tóku 1. janúar 2015, sbr. lög nr. 47/2015, aðhéraðssaksóknari fór einn með ákæruvald í þeim málum sem heyrðu undir embættihans, og saksóknarar, í því tilviki Björn Þorvaldsson, störfuðu í umboðihéraðssaksóknara en færu ekki með sjálfstætt ákæruvald. Jafnvel þótt úrskurðurhéraðsdómarans frá 2. desember 2016 yrði talinn réttur þá gildi ekki sömusjónarmið í þessu máli því Hólmsteinn Gauti Sigurðsson, sem gaf út ákæruna íþví, hefði ekki verið sá sem fór með ákvörðunarvald um afdrif þeirra þriggjamála sem fyrrum eiginmaður dómarans hafði fengið réttarstöðu sakbornings í,heldur Björn Þorvaldsson. Af þessari ástæðu beri að hafna kröfu um ómerkingu. V Einsog áður er rakið vék héraðsdómarinn Sigríður Hjaltested sæti í máli nr. S-193/2016með úrskurði 2. desember 2016 á þeim grundvelli að hún hafi orðið þess áskynjaað hluti gagna þess máls tengdist fyrrverandi eiginmanni hennar og barnsföður, enhann hefði vegna starfa sinna hjá A hf. stöðu sakbornings í máli sem væri tilmeðferðar hjá héraðssaksóknara. Taldi dómarinn að þessi tengsl og aðstæður gæfutilefni til að draga mætti með réttu óhlutdrægni hennar í efa, sbr. g. lið 1.mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Atvikog aðstæður í máli þessu eru um margt hliðstæðar þeim sem voru í máli nr.S-193/2016. Í fyrsta lagi voru tveir ákærðu í þessu máli einnig meðal ákærðu í þvímáli. Í öðru lagi kemur nafn fyrrum eiginmanns héraðsdómarans fyrir í gögnumbeggja málanna en hann var starfsmaður A hf. á þeim tíma sem ákærur í báðummálunum taka til. Í þriðja lagi varða bæði málin ætluð brot ákærðu á 249. gr.almennra hegningarlaga við lánveitingar A hf., en eiginmaðurinn fyrrverandi satsem starfsmaður bankans fundi áhættunefndar hans þegar lánveitingar þær, semákært er fyrir í þessu máli, voru til umfjöllunar. Í fjórða lagi hafðieiginmaðurinn fyrrverandi stöðu sakbornings í einu máli hjá embættihéraðssaksóknara þegar mál nr. S-193/2016 var til meðferðar í héraðsdómi en íþremur hjá embætti sérstaks saksóknara þegar mál þetta var til meðferðar fyrirhéraðsdómi. Tilgangurhæfisreglna í réttarfarslögum er að tryggja að dómari sitji ekki í máli nemahann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess. Jafnframt ertilgangurinn að tryggja traust aðilanna jafnt sem almennings til dómstóla meðþví að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn máls í tilviki þar semréttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans. Þá er og rétt að gæta að þvísem fram kemur í dómi Hæstaréttar 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014 aðhæfisreglum er ekki ætlað það eitt að vernda rétt sakaðs manns samkvæmt 1. mgr.70. gr. stjórnarskrárinnar til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyriróhlutdrægum dómstóli, heldur einnig að girða fyrir að hlutdrægni gæti gagnvart ákæruvaldinuvið rækslu á því lögbundna hlutverki að halda uppi refsivörslu ríkisins í þágualmannahagsmuna. Sé með réttu vafi um óhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt aðhann víki sæti í máli eða að ómerkt verði eftir atvikum fyrir æðra dómi úrlausnsem hann hefur staðið að.Héraðsdómarinn mat það svo í málinr. S-193/2016 að vegna þeirra tengsla og aðstæðna, sem áður er lýst, værufyrir hendi atvik eða aðstæður, sem væru til þess fallin að draga óhlutdrægnihennar í efa. Með því að tengsl og aðstæður í þessu máli eru í öllu verulegusambærilegar þeim, sem voru í máli nr. S-193/2016, hafði héraðsdómarinn einnigþá stöðu í þessu máli gagnvart ákæruvaldinu að henni bar að víkja sæti. Þaðgerði hún þó ekki. Getur í þessu sambandi engu skipt mismunandi fyrirkomulag umhandhöfn ákæruvalds annars vegar hjá embætti sérstaks saksóknara og hins vegarhjá héraðssaksóknara eins og ákæruvaldið heldur fram. Samkvæmt þessu verður aðómerkja hinn áfrýjaða dóm frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því til úrlausnarhéraðsdóms á ný. Verður áfrýjunarkostnaður málsins felldur á ríkissjóð, þar meðtalin málsvarnarlaun verjenda sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerkturásamt meðferð málsins frá upphafi aðalmeðferðar og er því vísað heim í héraðtil úrlausnar á ný.Allur áfrýjunarkostnaður málsinsgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu,hæstaréttarlögmannanna Björgvins Þorsteinssonar, Óttars Pálssonar og ReimarsPéturssonar, 1.240.000 krónur til hvers.
Mál nr. 227/1999
Fjársvik Skjalafals Hylming Tilraun Hlutdeild
Níu menn voru ákærðir fyrir stórfelld fjársvik, skjalafals og hylmingu. Með dómi héraðsdóms voru sjö hinna ákærðu sakfelldir og áfrýjuðu þrír þeirra, sem allir höfðu hlotið óskilorðsbundna fangelsisdóma, dómnum, en saksóknari krafðist þyngri refsinga yfir þeim. Hvorki var talið að svo langur tími hefði liðið frá málflutningi fyrir héraðsdómi til dómsuppsögu, að ógilda bæri héraðsdóminn af þeim sökum, né að hann væri að öðru leyti haldinn ágöllum sem vörðuðu ómerkingu. Var dómurinn staðfestur að öðru leyti en því, að refsing eins ákærða var milduð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 1999 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefjast þeir sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til þrautavara að refsing verði milduð. Mál þetta var höfðað í héraði gegn ákærða og sex öðrum mönnum fyrir fjársvik, skjalafals og hylmingu. Með hinum áfrýjaða dómi voru ákærðu sakfelldir að hluta ásamt fjórum meðákærðu, sem una dómi. I. Ákærðu styðja kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms í fyrsta lagi með vísan til 2. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Í héraði hafi málið verið tekið til dóms 21. janúar 1999, en dómur ekki kveðinn upp fyrr en 12. mars, að liðnum rúmum sjö vikum. Einnig benda þeir á að málið sé mjög umfangsmikið og niðurstaða þess ráðist í veigamiklum atriðum af mati á munnlegum framburði. Því hefði héraðsdómur átt að vera skipaður þremur dómurum. Þeir halda og fram að hinn áfrýjaði dómur sé haldinn miklum annmörkum, því atvikum sé þar ekki lýst með viðunandi hætti, ekki sé nægilega greint hvaða atvik teljist sönnuð, tilgreining sönnunargagna fyrir niðurstöðum sé ófullnægjandi og á skorti að mat sé lagt á sönnunargildi munnlegs framburðar. Í hinum áfrýjaða dómi eru skýringar héraðsdómara á ástæðum þess að dómur hafi ekki verið lagður á málið fyrr en raun varð á. Er þar meðal annars vísað til umfangs þess. Í 2. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991 er kveðið á um að dómur skuli kveðinn upp svo fljótt, sem unnt er, og að jafnaði ekki síðar en þremur vikum eftir dómtöku máls. Af þessu orðalagi er ljóst að sérstök atvik geti réttlætt þá undantekningu að lengri tíma þurfi eftir dómtöku máls en þrjár vikur til að ljúka dómi, þannig að ekki komi til ómerkingar hans vegna tafa í þeim efnum. Fallist verður á að umfang þessa máls sé slíkt að sú undantekning eigi hér við. Verður og að líta til þess að með ómerkingu héraðsdóms yrði valdið enn frekari töfum á að lyktir fáist í málinu, sem telja verður gagnstætt hagsmunum ákærðu. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1994 og 36. gr. laga nr. 15/1998, er mælt fyrir um heimild en ekki skyldu til að héraðsdómur sé fjölskipaður þegar niðurstaða máls kann að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Verður héraðsdómur hvorki ómerktur af þeirri ástæðu einni að þessarar heimildar hafi ekki verið neytt né eru efni til að ómerkja dóminn vegna ákvæðis 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Í hinum áfrýjaða dómi er nægilega fylgt fyrirmælum 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 5. gr. laga nr. 37/1994. Að öllu þessu athuguðu eru engin efni til að fallast á aðalkröfur ákærðu. II. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á niðurstöður héraðsdómara um sakfellingu ákærðu að því leyti, sem þær eru hér til endurskoðunar, svo og um heimfærslu brota þeirra til refsiákvæða. Að gættu því, sem getið er í hinum áfrýjaða dómi varðandi ákvörðun refsingar ákærðu Arnar og Más, verður niðurstaða héraðsdómara í þeim efnum staðfest. Með vísan til þess, sem þar greinir varðandi ákvörðun refsingar ákærða Stefáns Axels, einkum að hann hafi ekki áður gerst sekur um háttsemi, sem máli getur skipt í því sambandi, en einnig með tilliti til þáttar hans í málinu, er hæfilegt að hann sæti fangelsi í 12 mánuði. Til frádráttar þeirri refsingu komi vist hans í gæsluvarðhaldi í 37 daga. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað eru staðfest. Um sakarkostnað fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Við ákvörðun sakarkostnaðarins er litið til þess að Sigmundur Hannesson hæstaréttarlögmaður var skipaður verjandi ákærða Más að ósk hans 9. júní 1999. Skilaði lögmaðurinn greinargerð af hálfu ákærða 28. september 1999. Ákærði óskaði eftir því 30. sama mánaðar að Kristján Stefánsson hæstaréttarlögmaður tæki við starfi verjanda og samþykkti Sigmundur Hannesson hæstaréttarlögmaður það fyrir sitt leyti. Var fyrrnefndi lögmaðurinn skipaður verjandi ákærða Más sama dag og flutti síðan málið munnlega af hans hálfu. Er málsvarnarlaunum hvað varðar þann ákærða því skipt á milli lögmannanna eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að refsing ákærða, Stefáns Axels Stefánssonar, er ákveðin fangelsi í 12 mánuði, en til frádráttar henni kemur gæsluvarðhaldsvist hans í 37 daga. Ákærði Stefán Axel greiði að 2/3 hlutum málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Róberts Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, sem alls eru ákveðin 200.000 krónur, en að öðru leyti greiðast þau úr ríkissjóði. Ákærði, Örn Karlsson, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Ákærði, Már Karlsson, greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna fyrir Hæstarétti, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur, og Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Annan sakarkostnað fyrir Hæstarétti greiði ákærðu Örn og Már óskipt að fullu, en ákærði Stefán Axel með þeim óskipt að 2/3 hlutum. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 1999. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 6. október 1998 á hendur: „M, N, Stefáni Axel Stefánssyni, kennitala 291170-2939, Laugavegi 22, Reykjavík, Erni Karlssyni, kennitala 070955-2379, Hrafnhólum 4, Reykjavík og V. I. [...] II. Gegn ákærðu M, N og Erni fyrir fjársvik og skjalafals með því að hafa á tímabilinu frá 2. apríl 1996 til 6. maí 1996 í sameiningu svikið kerfisbundið út matvörur í nafni Rúna sf., samtals að verðmæti kr. 6.899.711, í fyrirtækjum víðsvegar um landið undir því yfirskyni að sameignarfélagið væri milligönguaðili fyrir nemendafélög hinna ýmsu framhaldsskóla sem ætluðu vörurnar til endursölu í fjáröflunarskyni. Fyrir vörurnar greiddu ákærðu með tékkum af tékkareikningi Rúna sf. nr. 11059 í Landsbanka Íslands, Suðurlandsbrautarútibúi, útgefnum af ákærða M fyrir hönd Rúna sf. tveimur til fjórum vikum fyrr en dagsetning þeirra sagði til um og reyndust tékkarnir allir innistæðulausir þegar til innlausnar þeirra kom í bankastofnunum enda stóð aldrei til af hálfu ákærðu að greiða andvirði tékkanna, né andvirði tveggja falsaðra víxla sem þeir afhentu viðsemjendum sínum til frekari tryggingar greiðslu í tveimur tilvikum. Vörurnar seldu ákærðu aftur skömmu eftir afhendingu þeirra og nýttu andvirðið í eigin þágu: 1) Tékki nr. 1031865 að fjárhæð kr. 925.377 dagsettur 20. maí 1996 notaður til kaupa á 1656,60 kg. af kjúklingum hjá Reykjagarði hf., Urðarholti 6, Mosfellsbæ, 2. apríl 1996 og seldu ákærðu Nóatúni ehf. 1300 kg. af vörunni 11. apríl 1996 á kr. 481.000. Einnig afhentu ákærðu seljendunum tryggingarvíxil að fjárhæð kr. 920.000 útgefinn 2. apríl 1996 af ákærða M og samþykktan til greiðslu af honum fyrir hönd Rúna sf. með falsaðri nafnritun Þorsteins S. Þorsteinssonar sem ábekings. 2) Tékki nr. 1035054 að fjárhæð kr. 588.622 dagsettur 15. maí 1996 notaður til kaupa á 1147,38 kg. af kjúklingum hjá Alifuglabúinu Fögrubrekku, Innri-Akraneshreppi, 18. apríl 1996 sem ákærðu seldu Nóatúni ehf. 19. apríl 1996 á kr. 470.000. 3) Tékki nr. 1031867 að fjárhæð kr. 2.175.980 dagsettur 20. maí 1996 notaður til kaupa á 5151 kg. af lambakjöti hjá Sláturfélaginu Barðanum hf., Hafnarstræti 7, Þingeyri, í lok apríl 1996 sem seljendurnir sendu ákærðu í þrennu lagi, 24. apríl, 29. apríl og 8. maí og ákærðu seldu Nóatúni ehf. 29. apríl, 3. maí og 9. maí á kr. 1.689.130. Einnig afhentu ákærðu seljendunum tryggingarvíxil að fjárhæð kr. 2.400.000 útefinn 19. apríl 1996 af ákærða M og samþykktan til greiðslu af honum fyrir hönd Rúna sf. með falsaðri nafnritun Steinars K. Hlífarssonar sem ábekings. 4) Tékki nr. 1031872 að fjárhæð kr. 504.433 dagsettur 20. maí 1996 notaður til kaupa á 983,10 kg. af kjúklingum hjá Vori hf. kjúklingabúi, Vatnsenda, Villingaholtshreppi, 29. apríl 1996 sem ákærðu seldu Nóatúni ehf. 3. maí 1996 á kr. 403.423. 5) Tékki nr. 1035056 að fjárhæð kr. 963.300 dagsettur 20. maí 1996 notaður til kaupa á 1300 kg. af rækju hjá Hólanesi hf. Túnbraut 1-3, Skagaströnd, 29. apríl 1996 sem ákærðu seldu Sóma ehf. 29. apríl 1996 á kr. 705.888. 6) Tékki nr. 1031869 að fjárhæð kr. 1.125.487 dagsettur 20. maí 1996 notaður til kaupa á 3184,74 kg. af ýsu hjá Útgerðarfélagi Akureyringa hf., Fiskitanga, Akureyri, 2. maí 1996 sem ákærðu seldu Einari Kristinssyni 6. maí 1996 á kr. 469.800. 7) Tékki nr. 1035055 að fjárhæð kr. 616.512 dagsettur 20. maí 1996 notaður til kaupa á 1040 kg. af rækju hjá Særúnu hf., Efstubraut 1, Blönduósi, 6. maí 1996 sem ákærðu seldu Íslensk-Íslenska sf. 7. maí 1996 á kr. 592.800. Brot ákærðu teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og 1. mgr. 155. gr. sömu laga að auki hvað varðar ákæruliði II-1 og II-3, en til vara teljast brot ákærða M varða við 1. mgr. 254. gr. sömu laga. III Gegn ákærðu M og Erni: 1) Fyrir fjársvik og skjalafals með því að hafa í sameiningu svikið út vélsleðann VF-248, af tegundinni Polaris árgerð 1991, í fyrirtækinu Merkúr hf., Skútuvogi 12a, Reykjavík, sem ákærðu greiddu fyrir með skuldabréfi útgefnu 24. apríl 1996 af ákærða M fyrir hönd Rúna sf. að fjárhæð kr. 318.390 með fölsuðum nafnritunum Þorsteins Smára Þorsteinssonar sem sjálfskuldarábyrgðaraðila og Steinars Karls Hlífarssonar sem vitundarvotts, en aldrei stóð til af hálfu ákærðu að greiða andvirði skuldabréfsins. 2) Ákærða M fyrir fjársvik með því að hafa 28. mars 1996 tekið á kaupleigu hjá Glitni hf. tölvubúnað og faxtæki að verðmæti kr. 403.065 í nafni Rúna sf. sem aldrei stóð til af hálfu ákærða að greiða fyrir og ekki skilaði hann heldur tækjunum til Glitnis hf., sem greiddi Tæknivali hf. kaupverð þeirra. Ákærða Erni fyrir hylmingu með því að hafa í maí 1996 komið tölvubúnaðinum fyrir í ólæstum kjallara að heimili meðákærða að Klapparstíg 13a, Reykjavík, og að hafa þegið faxtækið að gjöf frá meðákærða þrátt fyrir vitneskju um hvernig hann var að tækjunum kominn. Brot ákærðu í lið III-1 telst varða við 248. gr. og 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, brot ákærða M í ákærulið III-2 telst varða við 248. gr. sömu laga og brot ákærða Arnar í ákærulið III-2 telst varða við 1. mgr. 254. gr. sömu laga. IV. Gegn ákærðu M, Stefáni Axel og Erni : Ákærðu M og Erni fyrir fjársvik með því að hafa blekkt starfsmann fyrirtækisins Fjöreggs hf., Svalbarðsströnd, Eyjafirði, til að láta af hendi 2513 kg. af kjúklingabitum að verðmæti kr. 1.002.687, sem sendir voru með vöruflutningabíl til ákærðu 23. apríl 1996, en vörukaupin gerðu þeir undir því yfirskyni að fyrirtækið Rúnir sf. væri að útvega framhaldsskólanemum kjúklingabitana til að selja vinum og vandamönnum, ágóði yrði notaður til skólaferðalaga. Fyrir vörurnar greiddu ákærðu með tékka nr. 1031863 af tékkareikningi Rúna sf. nr. 11059 í Landsbanka Íslands, Suðurlandsbrautarútibúi, dagsettum 20. maí 1996 útgefnum af ákærða M f.h. Rúna sf. sem reyndist innistæðulaus á innlausnardegi í banka 20. maí 1996 og var ákærðu ljóst við afhendingu tékkans að svo myndi verða. Ákærða Stefáni Axel fyrir hylmingu með því að hafa 6. maí 1996 selt Haraldi Gunnarssyni 710 kg. af ofangreindum kjúklingabitum á kr. 212.872,20 þrátt fyrir vitneskju um að varan væri illa fengin. Brot ákærðu M og Arnar telst varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og brot ákærða Stefáns Axels við 1. mgr. 254. gr. sömu laga. V. Gegn ákærðu M og Stefáni Axel: Ákærða M fyrir hlutdeild í fjársvikum með því að hafa vorið 1996, sem annar eigandi sameignarfélagsins Rúna og eini prókúruhafi félagsins, gefið út tékka nr. 1031859 af tékkareikningi Rúna sf. nr. 11059 í Landsbanka Íslands, Suðurlandsbrautarútibúi, að fjárhæð kr. 399.000, dagsettan 5.júní 1996 sem notaður var til að greiða fyrir 175 kg. af reyktum laxi og 175 kg. af gröfnum laxi sem svikinn var út í fyrirtækinu Eðalfiski hf., Sólbakka 6, Borgarnesi, 21. maí 1996 en tékkinn reyndist innistæðulaus þegar til innlausnar hans kom í banka og stóð aldrei til af hálfu ákærða að greiða andvirði tékkans. Ákærða Stefáni Axel fyrir hylmingu með því að hafa selt fyrirtækinu Íslensk-Íslenska sf. um 110 kg. af laxinum sumarið 1996 á kr. 77.000 þrátt fyrir vitneskju um að laxinn væri illa fenginn. Brot ákærða M telst varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og brot ákærða Stefáns Axels við 1. mgr. 254. gr. sömu laga. VI. Gegn ákærðu M, Stefáni Axel og V: 1) Ákærða M fyrir fjársvik og hlutdeild í fjársvikum með því að hafa 27. mars 1996 stofnað til reikningsviðskipta í nafni Rúna sf. í Húsasmiðjunni hf., tekið sjálfur út vörur sem skuldfærðar voru á þann reikning í apríl 1996 að verðmæti kr. 12.507 í versluninni að Skútuvogi 16, Reykjavík og gert öðrum kleift að taka út vörur í sömu verslun að verðmæti kr. 212.871 hinn 22. maí 1996 sem skuldfærðar voru á fyrrgreindan reikning Rúna sf., en aldrei stóð til af hálfu ákærða að greiða fyrir vörurnar. Ákærðu Stefáni Axel og V fyrir hylmingu með því að hafa selt Jens Sigurðssyni 20 málningarrúllur, 20 rúllusköft og 5 smekkbuxur, allt að verðmæti kr. 45.795, sem var hluti af þeim vörum sem teknar voru út í Húsasmiðjunni hf. 22. maí 1996, þrátt fyrir vitneskju um að vörurnar væru illa fengnar. 2) Ákærða M fyrir hlutdeild í fjársvikum með því að hafa vorið 1996, sem annar eigandi sameignarfélagsins Rúna og eini prókúruhafi félagsins, gefið út tékka nr. 1031862 af tékkareikningi Rúna sf. nr. 11059 í Landsbanka Íslands, Suðurlandsbrautarútibúi, að fjárhæð kr. 254.599 sem notaður var að greiða fyrir 60,25 fermetra af Merbau parketi ásamt gólflistum sem svikið var út í fyrirtækinu Parket og gólf hf., Vegmúla 2, Reykjavík, 9. maí 1996 en tékkinn reyndist innistæðulaus þegar til innlausnar hans kom í banka og stóð aldrei til af hálfu ákærða að standa skil á andvirði tékkans. Ákærðu Stefáni Axel og V fyrir hylmingu með því að hafa í júlí eða ágúst 1996 selt Vali Ásberg Valssyni um 53 fermetra af parketinu á kr. 130.000 þrátt fyrir vitneskju um að það væri illa fengið. 3) Gegn ákærða M fyrir fjársvik með því að hafa 17. maí 1996 svikið út 660 lítra af málningu að verðmæti kr. 344.352 í fyrirtækinu Hörpu hf., Stórhöfða 44, Reykjavík, í kjölfar þess að hafa í byrjun maí stofnað til reikningsviðskipta í fyrirtækinu í nafni Rúna sf. undir því yfirskyni að til stæði að mála húseign félagsins, en ákærði ætlaði sér aldrei að greiða fyrir málninguna. Ákærðu Stefáni Axel og V fyrir hylmingu með því að hafa vorið 1996 selt Jens Sigurðssyni 240 lítra af framangreindri málningu þrátt fyrir vitneskju um að hún væri illa fengin. Brot ákærða M teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og 248. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga hvað varðar ákæruliði VI-1 og VI-2 og brot ákærðu Stefáns Axels og V við 1. mgr. 254. gr. sömu laga VII. Gegn ákærðu M, Stefáni Axel, V og Erni: Ákærðu M og Erni fyrir fjársvik með því að hafa blekkt starfsmenn Afurðasölunnar í Borgarnesi hf. til að láta af hendi í tvennu lagi, 1. maí 1996 og 3. maí 1996, samtals 2579,40 kg. af lambakjöti að verðmæti kr. 1.078.287, undir því yfirskyni að Rúnir sf. væri að útvega framhaldsskólanemum kjötið sem þeir ætluðu að selja með „húsgöngu “ til tekjuöflunar fyrir starfsemi sína. Fyrir vörurnar greiddu ákærðu með tékka nr. 1031871 af tékkareikningi Rúna sf. nr. 11059 í Landsbanka Íslands, Suðurlandsbrautarútibúi, dagsettum 20. maí 1996 útgefnum af ákærða M f.h. Rúna sf. til Kaupfélags Borgfirðinga og sömdu ákærðu um að andvirði tékkans yrði fært á ný inn á reikning Rúna sf. eftir að hann var innleystur fyrir mistök 14. maí 1996 gegn loforði þess efnis að senda annan tékka í stað þessa sem þeir ekki gerðu og var því aldrei greitt fyrir kjötið til seljanda. Ákærðu Stefán Axel og V eru sakaðir um hylmingu með því að hafa í maí 1996 látið Guðjón Sveinsson hafa allt kjötið sem greiðslu hluta kaupverðs fyrir veitingastaðinn Ölkjallarann, þrátt fyrir vitneskju um að það væri illa fengið, en Guðjón seldi kjötið fyrir ákærðu í nafni Rúna sf. í Fjarðakaupum, Hólshrauni 1B, Hafnarfirði í maí 1996 á kr. 823.344. Brot ákærðu M og Arnar telst varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og brot ákærðu Stefáns Axels og V við 1. mgr. 254. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Eftirtaldir aðilar krefjast þess að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta: 1) Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, kt. 410169-4369, Stuðlahálsi 2, Reykjavík, kr. 448.940 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 21. maí 1996 en síðan dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga til greiðsludags, vegna ákæruliðar I. 2) Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, kt. 410169-4369, Stuðlahálsi 2, Reykjavík, kr. 273.791 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 17. maí 1996 en síðan dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga til greiðsludags, vegna ákæruliðar I-2. 3) Björninn ehf., kt. 670274-0479, Borgartúni 28, Reykjavík, kr. 149.250 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 10. júní 1996 en síðan dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga til greiðsludags, vegna ákæruliðar I-3. 4) Kjötumboðið hf., kt. 660593-3069, Kirkjusandi v/Laugarnesveg, kr. 173.654 ásamt dráttarvöxtum frá 5. júní 1996 til greiðsludags og lögfræðikostnaðar kr. 24.804, vegna ákæruliðar I-4. 5) Kristján S. Gunnarsson, 140649-2609, Fögrubrekku, Innri Akraneshreppi, kr. 588.622 auk dráttarvaxta skv. vaxtalögum nr. 25/1987 frá 15. maí 1996 til greiðsludags, vegna ákæruliðar II-2. 6) Sláturfélagið Barðinn hf., kt. 431088-2589, Hafnarstræti 7, Þingeyri, kr. 2.175.980 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 22. maí 1996 en síðan dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga til greiðsludags, vegna ákæruliðar II-3. 7) Vor hf, kt. 441093-2929, Vatnsenda, Villingaholtshreppi, kr. 504.433 ásamt hæstu lögleyfðu vöxtum frá 20. maí 1996 til greiðsludags, vegna ákæruliðar II-4. 8) Útgerðarfélag Akureyringa hf., kt. 670269-4429, Fiskitanga, Akureyri, kr. 1.125.487 með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 20. maí 1996 til greiðsludags, vegna ákæruliðar II-6. 9) Glitnir hf., kt. 511185-0259, Ármúla 7, Reykjavík kr. 412.048, vegna ákæruliðar III-2. 10) Fjöregg hf., kt. 670392-2369, Svalbarðsströnd, Eyjafirði, kr. 1.002.687 ásamt fullum vöxtum frá 20. maí 1996, vegna ákæruliðar IV. 11) Eðalfiskur hf., 600887-1499, Sólbakka 6, Borgarnesi, kr. 399.000 ásamt hæstu leyfðum vöxtum frá 5. júní 1996 til greiðsludags, vegna ákæruliðar V. 12) Húsasmiðjan hf., kt. 520171-0299, Súðarvogi 3-5, Reykjavík, kr. 200.253 ásamt dráttarvöxtum eins og þeir eru ákveðnir af Seðlabanka Íslands á hverjum tíma sbr. lög nr. 25/1987 frá úttektardegi vörunnar til greiðsludags, vegna ákæruliðar VI-1. 13) Parket og gólf hf., kt. 510888-1469, Vegmúla 2, Reykjavík, kr. 254.599 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 5. júní 1996 til greiðsludags, vegna ákæruliðar VI-2. 14) Harpa hf., kt. 600169-2629, Stórhöfða 44, Reykjavík, kr. 356.901,70 auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 25/1987 um vexti frá 9. september 1996 til greiðsludags auk málskostnaðar, vegna ákæruliðar VI-3. “ Önnur ákæra var gefin út sama dag þ.e. 6. október 1998 á hendur: „G, Má Karlssyni, kennitala 290537-3989, án lögheimilis en búsettum í Noregi, R, S, Stefáni Axel Stefánssyni, kennitala 291170-2939, Laugavegi 22, Reykjavík og Erni Karlssyni, kennitala 070955-2379, Hrafnhólum 4, Reykjavík, fyrir fjársvik, og ákærða Má einum fyrir skjalafals að auki, í Reykjavík í febrúar og mars 1997 nema annað sé tekið fram. I. Gegn ákærða Má fyrir skjalafals með því að hafa 18. mars afhent Magnúsi Karlssyni, veðskuldabréf að fjárhæð kr. 3.600.000 útgefið af ákærða 14. mars 1997 með veði í fasteigninni Stýrimannastíg 10, Reykjavík, í þeim tilgangi að Magnús kæmi skuldabréfinu í verð, og fyrir hans milligöngu seldi þriðji maður bréfið í Sparisjóði Hafnarfjarðar 21. mars, en bréfið hafði ákærði falsað með því að rita nafn föður síns, Karls Ásgeirssonar í reit fyrir samþykki þinglýsts eiganda hinnar veðsettu eignar. Brot ákærða telst varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. II. Gegn ákærðu Erni og Má: 1) Fyrir fjársvik með því að hafa í sameiningu notað tékka útgefinn af ákærða Má vegna áhugamannafélagsins Brúna, kt. 531295-2939, sem hann var forráðamaður og prókúruhafi fyrir, á tékkareikning hans nr. 2733 í Landsbanka Íslands, Árbæjarútibúi, á eyðublaði nr. 4161337 að fjárhæð kr. 18.300 dagsettan 1. apríl 1997 sem greiðslu fyrir ritvél er þeir keyptu 12. mars í verslun Pennans, Hallarmúla, en tékkinn reyndist innistæðulaus við innlausn í banka og stóð aldrei til af hálfu ákærðu að greiða andvirði hans. 2) Fyrir fjársvik með því að hafa 21. febrúar í sameiningu tekið út vörur að verðmæti kr. 26.890, þ.á.m. einn umgang af dekkjum, í verslun Gúmmívinnustofunnar hf., Réttarhálsi 2 og að hafa 21. mars tekið út vörur að verðmæti kr. 208.335, þ.á.m. 2 umganga af dekkjum og 4 álfelgur, í verslun sama fyrirtækis að Skipholti 35, en vörurnar tóku ákærðu út í reikning sem ákærði Már stofnaði í nafni Brúna og stóð aldrei til af þeirra hálfu að greiða fyrir vörurnar. 3) Ákærða Erni fyrir fjársvik og ákærða Má fyrir hlutdeild í þeim fjársvikum með því að ákærði Örn notaði tékka útgefinn af meðákærða Má á tékkareikning hans nr. 514231 í Íslandsbanka hf., Lækjargötu, á eyðublaði nr. 3352330 að fjárhæð kr. 4.000 dagsettan 21. mars 1997, sem greiðslu til Ómars Jóhannssonar fyrir akstur sendiferðabifreiðar að Höfðatúni 2, 22. mars, en tékkinn reyndist innistæðulaus við innlausn í banka og stóð aldrei til af hálfu ákærðu að greiða andvirði hans. 4) Ákærða Erni fyrir tilraun til fjársvika og ákærða Má fyrir hlutdeild í þeirri fjársvikatilraun með því að ákærði Örn afhenti Ólafi Birni Ólafssyni, tvo víxla, að fjárhæð kr. 200.000 og kr. 250.000, útgefna 12. mars 1997 af ákærða Má og samþykkta til greiðslu 1. maí 1997 af ákærða Má fyrir hönd Brúna, sem greiðslu upp í kaupverð fasteignarinnar að Nesvegi 13, Grundarfirði, og stóð aldrei til af hálfu ákærðu að greiða andvirði þeirra, en áður en Ólafur Björn afsalaði sér fasteigninni uppgötvaði hann að víxlarnir voru verðlausir. Brot ákærðu teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga hvað ákærða Má varðar í ákærulið II-3, sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga hvað ákærða Örn varðar og sbr. 2. mgr. 22. gr. sömu laga hvað ákærða Má varðar í ákærulið II-4. III. Gegn ákærðu Má, R og Erni: 1) Fyrir fjársvik með því að hafa 10. mars í sameiningu svikið út bifreiðina LT-853, Toyota Hi-Lux árgerð 1990, í fyrirtækinu P. Samúelssyni ehf., Nýbýlavegi 6-8, Kópavogi, í nafni Brúna, en í þágu ákærða Arnar sem fékk bifreiðina afhenta, og greitt kaupverð bifreiðarinnar með skuldabréfi að fjárhæð kr. 928.854 útgefnu 7. mars 1997 af ákærða Má fyrir hönd Brúna, með sjálfskuldarábyrgð hans og ákærða R, og með víxli að fjárhæð kr. 237.390 útgefnum af ákærða Má 11. mars 1997, samþykktum til greiðslu 11. maí 1997 af honum fyrir hönd Brúna, og ábektum af ákærða R, en aldrei stóð til af hálfu ákærðu að greiða andvirði viðskiptabréfanna. 2) Ákærðu R og Má fyrir fjársvik með því að ákærði Már stofnaði til reikningsviðskipta í BYKO hf. 13. mars í nafni Brúna og tók sjálfur út vörur sem skuldfærðar voru á þann reikning, þ.á.m. parket og gagnvarið timbur, í verslun fyrirtækisins að Hringbraut 120, 13. mars, 19. mars og 20. mars, allt að verðmæti kr. 725.295 og ákærði R tók út vörur í sömu verslun 17. mars, 18. mars og 20. mars að verðmæti kr. 15.054 sem einnig voru skuldfærðar á reikning Brúna, en aldrei stóð til af hálfu ákærðu að greiða fyrir vörurnar. 3) Ákærða Má fyrir hlutdeild í fjársvikum með því að hafa, með stofnun viðskiptareiknings þess er í 2. lið greinir, gert öðrum kleift að taka út vörur sem skuldfærðar voru á reikning Brúna í verslunum BYKO hf. að Skemmuvegi 4a, Kópavogi og Hringbraut 120, 20. mars og 21. mars að verðmæti kr. 57.747, en aldrei stóð til að greiða fyrir vörurnar. 4) Ákærðu Má og Erni fyrir fjársvik með því að ákærði Már tók út vörur að beiðni ákærða Arnar sem fékk vörurnar og ráðstafaði þeim, og lét ákærði Már skuldfæra á eigin reikning, 19. mars ofn og helluborð og 20. mars þakull og þolplast, í verslun og timbursölu BYKO hf., Skemmuvegi 4a, Kópavogi, allt að verðmæti kr. 308.156, en aldrei stóð til af hálfu ákærðu að greiða fyrir vörurnar. Brot ákærðu teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga hvað ákærða Má varðar í ákærulið III-3. IV. Gegn ákærðu G og S fyrir fjársvik með því að hafa notað 5 tékka, samtals að fjárhæð kr. 206.870, á tékkareikning ákærða Más nr. 514231 í Íslandsbanka hf., Lækjargötu, til að svíkja út vörur í verslunum Reykjavík, og gegn ákærða Erni og Má fyrir hlutdeild í þeim brotum með því að ákærði Örn vélritaði texta tékkanna og ákærði Már gaf þá út með eiginhandarundirritun sinni en tékkarnir reyndust allir innistæðulausir þegar til innlausnar þeirra kom í bankastofnunum, enda stóð aldrei til af hálfu ákærðu að greiða andvirði þeirra: 1) Tékki nr. 9601460 að fjárhæð kr. 103.000 dagsettur 24. mars 1997. Notaður 21. mars 1997 til að kaupa sjónvarpstæki og hljómkerfi í Radíobúðinni, Skipholti 19 að verðmæti kr. 90.890 en eftirstöðvar tékkans voru greiddar út í reiðufé. 2) Tékki nr. 9601462 að fjárhæð kr. 34.900 dagsettur 24. mars 1997. Notaður 20. mars 1997 til að kaupa GSM síma í verslun Kaplans ehf., Snorrabraut 27. 3) Tékki nr. 9601478 að fjárhæð kr. 30.000 dagsettur 21. mars 1997 og notaður sama dag til að kaupa myndbandstæki í verslun Bónus sf., Holtagörðum. 4) Tékki nr. 9601479 að fjárhæð kr. 30.000 dagsettur 21. mars 1997 og notaður sama dag til að kaupa myndbandstæki í verslun Bónus sf., Holtagörðum. 5) Tékki nr. 9601481 að fjárhæð kr. 8.970 dagsettur 21. mars 1997 og notaður sama dag sem greiðsla fyrir veitingar að fjárhæð kr. 4.470 á veitingastaðnum Pizza Hut, Hótel Esju en starfsfólk veitingahússins vildi ekki skipta tékkanum og var hann því skilinn eftir sem trygging fyrir því að ákærðu G og S kæmu aftur og greiddu fyrir veitingarnar. Brot ákærðu teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. mgr. 22. gr. sömu laga hvað ákærðu Má og Örn varðar. V. Gegn ákærðu Stefáni Axel og Má: A. Ákærða Stefáni Axel fyrir fjársvik og ákærða Má fyrir hlutdeild í þeim fjársvikum með því að ákærði Stefán Axel notaði 8 tékka, samtals að fjárhæð kr. 1.878.866, útgefna af ákærða Má á tékkareikning hans nr. 2733 í Landsbanka Íslands, Árbæjarútibúi, sem meðákærði Stefán Axel fyllti út að öðru leyti og óskaði í öllum tilvikum eftir að yrðu innleystir nokkrum vikum eftir að viðskiptin áttu sér stað, til að svíkja út vörur í verslunum í nafni Brúna, að frátöldum vörukaupum í verslun GKS hf. sem greinir í lið 5 er hann gerði í nafni Casablanca ehf, en tékkarnir reyndust allir innistæðulausir við innlausn í bankastofnunum og stóð aldrei til af hálfu ákærðu að greiða andvirði þeirra: 1) Tékki nr. 4161302 að fjárhæð kr. 99.559 dagsettur 25. mars 1997. Notaður 28. febrúar 1997 sem greiðsla fyrir 2 vatnssalerni, 2 þvagskálar og blöndunartæki í sturtu, allt ásamt fylgihlutum, sturtusett og sturtubotn í verslun Tengis ehf., Smiðjuvegi 11, Kópavogi. 2) Tékki nr. 4161304 að fjárhæð kr. 189.945 dagsettur 2. apríl 1997. Notaður 28. febrúar 1997 sem greiðsla fyrir 2 ísskápa, þurrkara, þvottavél og 2 örbylgjuofna í verslun Heklu hf. Laugavegi 170-174, að verðmæti kr. 217.953 án virðisaukaskatts en verslunin veitti ákærða Stefáni Axel fyrir hönd Brúna 30% afslátt af tækjunum. 3) Tékki nr. 4161305 að fjárhæð kr. 24.500 dagsettur 2. apríl 1997. Notaður 6. mars 1997 sem greiðsla fyrir 4 hjólbarða og vinnu þeim tengda í fyrirtækinu E.R. þjónustunni við Kleppsmýrarveg í Reykjavík. 4) Tékki nr. 4161306 að fjárhæð kr. 64.747 dagsettur 2. apríl 1997. Notaður 7. mars 1997 sem greiðsla fyrir 2 hitapotta í heildversluninni Innnes hf., Dalshrauni 13, Hafnarfirði. 5) Tékki nr. 4161307 að fjárhæð kr. 391.567 dagsettur 2. apríl 1997. Notaður 7. mars 1997 sem greiðsla fyrir 44 Mocca stóla í verslun GKS hf., Smiðjuvegi 2, Kópavogi. 6) Tékki nr. 4161310 að fjárhæð kr. 524.842 dagsettur 2. maí 1997. Notaður 11. mars 1997 sem greiðsla fyrir 4 örbylgju-grillofna, 3 ísskápa, 3 blástursofna, 3 helluborð og 2 GSM síma ásamt hleðslutækjum, rafhlöðum og höldurum í verslun Heklu hf. Laugavegi 170-174, að verðmæti kr. 564.005 án virðisaukaskatts en verslunin veitti ákærða Stefáni Axel fyrir hönd Brúna 30% afslátt af tækjunum. 7) Tékki nr. 4161317 að fjárhæð kr. 202.766 dagsettur 2. apríl 1997. Notaður 21. mars 1997 sem greiðsla fyrir 7 handlaugar, 4 vatnssalerni, 2 sturtubotna og 2 vaska allt ásamt fylgihlutum í verslun Tengis ehf., Smiðjuvegi 11, Kópavogi. 8) Tékki nr. 4161318 að fjárhæð kr. 380.940 dagsettur 2. maí 1997. Notaður 21. mars 1997 sem greiðsla fyrir 2 uppþvottavélar, 3 þvottavélar, 3 þurrkara og 3 örbylgju-grillofna í verslun Heklu hf. Laugavegi 170-174, að verðmæti kr. 437.110 án virðisaukaskatts en verslunin veitti ákærða Stefáni Axel f.h. Brúna 30% afslátt af tækjunum. Brot ákærðu teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 sbr. 1. mgr. 22. sömu laga hvað ákærða Má varðar. B. Fyrir fjársvik með því að hafa svikið út fé til fjármögnunar á kaupum þriggja bifreiða í Samvinnusjóði Íslands hf., Sigtúni 42, á grundvelli tveggja skuldskeytingaskjala og eins skuldabréfs þar sem ákærði Már og/eða Brúnir takast á hendur greiðsluskyldu vegna kaupanna, sem ákærði Stefán Axel samdi um við seljendur bifreiðanna auk þess að sjá um öll samskipti við Samvinnusjóð Íslands hf. vegna lántöku Brúna í lið 3, vitandi að hvorki ákærði Már né Brúnir yrðu greiðslufær þegar að gjalddögum kæmi: 1) Með afsali dagsettu 6. mars keypti ákærði Már bifreiðina ST-036, Mercedes Bens árgerð 1988, af Gæludýrahúsinu ehf. og var kaupverðið greitt með yfirtöku hans á eftirstöðvum skuldabréfs upphaflega að fjárhæð kr. 1.662.443 útgefnu 10. febrúar 1997 af Gæludýrahúsinu ehf. til Samvinnusjóðs Íslands hf. með veði í bifreiðinni, að eftirstöðvum kr. 1.673.355,10 við skuldskeytingu sem undirrituð var 4. mars. 2) Samkvæmt tilkynningu um eigendaskipti ökutækis keyptu Brúnir bifreiðina MT-716, Mazda 323 árgerð 1992, af Leifi heppna ehf. 6. mars og af því tilefni gaf ákærði Már út fyrir hönd Brúna sama dag skuldabréf til Samvinnusjóðs Íslands hf. að fjárhæð kr. 622.801 með veði í bifreiðinni og sjálfskuldarábyrgð ákærða Más. 3) Með afsali dagsettu 13. mars keyptu Brúnir bifreiðina OJ-600, Jeep Wrangler árgerð 1992 af Guðmundi Sigurgeirssyni og var kaupverðið greitt með yfirtöku Brúna á eftirstöðvum skuldabréfs upphaflega að fjárhæð kr. 1.588.370 útgefnu 20. desember 1995 af Þórveri hf. til Samvinnusjóðs Íslands hf., með veði í bifreiðinni PZ-693, að uppgreiðsluverði kr. 1.023.885,30 við skuldskeytingu sem undirrituð var 13. mars, og tókst ákærði Már einnig á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu bréfsins. Brot ákærðu teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. VI. Gegn ákærða Stefáni Axel fyrir tilraun til fjársvika og ákærðu Má og R fyrir hlutdeild í þeirri tilraun með því að ákærði Stefán Axel reyndi hinn 25. mars að svíkja út tvær bifreiðar, Chevrolet Blazer árgerð 1991 og Hyundai Sonata árgerð 1996, í nafni Brúna í starfsstöð Jöfurs hf., Nýbýlavegi 2, Kópavogi, sem hann hugðist greiða með sex samhljóða skuldabréfum sem hann hafði í fórum sínum og hvert var að fjárhæð kr. 500.000, samtals að fjárhæð kr. 3.000.000, útgefin 20. febrúar 1997 af ákærða Má fyrir hönd Brúna með sjálfskuldarábyrgð ákærðu Más og R. Ákærði Stefán Axel var handtekinn í starfsstöð Jöfurs hf. þegar hann hafði afhent sölumanni eitt skuldabréfanna, en aldrei stóð til af hálfu ákærðu að greiða andvirði þeirra. Brot ákærðu teljast varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga hvað ákærða Stefán Axel varðar og sbr. 2. mgr. 22. gr. sömu laga hvað ákærðu Má og R varðar. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Eftirtaldir aðilar krefjast þess að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta: 1 )R S. Gíslason, Miðvangi 53, Hafnarfirði, kt. 100752-3449, kr. 3.685.315,60 auk dráttarvaxta frá 7. maí 1997 til greiðsludags, vegna ákæruliðar I. 2) Penninn sf., Hallarmúla, Reykjavík, kt. 451095-2189, kr. 18.300 ásamt hæstu lögleyfðu vöxtum frá 12. mars 1997 til greiðsludags, vegna ákæruliðar II-1. 3) Gúmmívinnustofan ehf., Réttarhálsi 2, Reykjavík, kt. 580169-3769, kr. 33.934 auk dráttarvaxta til greiðsludags, vegna ákæruliðar II-2. 4) Ómar Jóhannsson, Miðleiti 12, Reykjavík, kt. 060159-4409, kr. 4.000, vegna ákæruliðar II-3. 5) BYKO hf., Skemmuvegi 2, Kópavogi, kt. 460169-3219, kr. 855.888 auk dráttarvaxta, vegna ákæruliða III-2, III-3 og III–4. 6) Radíóbúðin hf., Skipholti 19, Reykjavík, kt. 560294-2639, kr. 103.000 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 21. mars 1997 en síðan dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga til greiðsludags, vegna ákæruliðar IV-1. 7) Kaplan ehf., Snorrabraut 27, Reykjavík, kt. 441295-3249, kr. 34.900, vegna ákæruliðar IV-2. 8) Bónus sf., Skútuvogi 13, Reykjavík, kt. 670892-2478, kr. 60.000 ásamt dráttarvöxtum frá 24. mars 1997 til greiðsludags, vegna ákæruliða IV-3 og IV-4. 9) Tengi ehf., Smiðjuvegi 11, Kópavogi, kt. 681289-3059, kr. 66.918 auk hæstu leyfilegu vanskilavaxta frá 2. apríl að telja, vegna ákæruliða V/A-1 og V/A-7. 10) Hekla hf., Laugavegi 174, Reykjavík, kt. 600189-5139, kr. 956.311 með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25, 1987 frá 26. mars til greiðsludags, vegna ákæruliða V/A-2, V/A-6 og V/A-8. 11) E.R. þjónustan, við Kleppsmýrarveg, Reykjavík, kt. 170369-5139, kr. 24.500 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 6. mars 1997 en síðan dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga til greiðsludags, vegna ákæruliðar V/A-3. 12) Innnes ehf., Dalshrauni 13, Hafnarfirði, kt. 650387-1399, 64.747 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 7. mars 1997 en síðan dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga til greiðsludags, vegna ákæruliðar V/A-4. 13) GKS ehf., Smiðjuvegi 2, Kópavogi, kt. 691289-1339, kr. 62.293 ásamt vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga frá 7. mars 1997 en síðan dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga til greiðsludags, vegna ákæruliðar V/A-5. 14) Samvinnusjóður Íslands hf, Sigtúni 42, Reykjavík, kt. 691282-0829, kr. 1.083.301 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. september 1997 til greiðsludags, vegna ákæruliðar V/B-1 og V/B-3. “ Verjandi ákærða, M, krefst aðallega sýknu, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og verði dæmd refsing þá verði hún skilorðsbundin. Þess er krafist að gæsluvarðhaldsvist ákærða, M, komi til frádráttar refsivist að fullri dagatölu. Þess er krafist að skaðabótakröfum á hendur ákærða, M, verði vísað frá dómi. Loks er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði að mati dómsins. Verjandi ákærða, N, krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins og að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun að mati dómsins. Verjandi ákærða, Arnar Karlssonar, krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu og að skaðabótakröfum er kunni að beinast að ákærða, Erni, verði vísað frá dómi. Þess er krafist að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins. Verjandi ákærðu, Stefáns Axels og V, krefst þess að báðir ákærðu verði sýknaðir af öllum kröfum ákæruvaldsins og að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi. Til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsing ef dæmd verður verði skilorðsbundin. Komi til óskilorðsbundinnar refsvistar ákærða, Stefáns Axels, er þess krafist að gæsluvarðhald hans komi til frádráttar refsivistinni að fullri dagatölu. Krafist er málsvarnarlauna að mati dómsins úr ríkissjóði. Verjandi ákærða, G, krefst aðallega sýknu og til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þess er krafist að skaðabótakröfum á hendur ákærða, G, verði vísað frá dómi. Þá er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði, en til vara að málsvarnarlaun verði að mestu leyti greidd úr ríkissjóði . Verjandi ákærðu, R og Más Karlssonar, krefst þess að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara að þeir hljóti vægustu refsingu sem lög leyfa. En verði dæmd refsivist vegna annars hvors þessara ákærðu þá er þess krafist að hún verði að öllu leyti skilorðsbundin og verði dæmd óskilorðsbundin refsivist er þess krafist að gæsluvarðhald þeirra komi að fullri dagatölu til frádráttar. Þess er krafist að skaðabótakröfum á hendur þessum ákærðu verði vísað frá dómi. Þá er þess krafist að sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun að mati dómsins. Verjandi ákærða, S, krefst aðallega sýknu og að málsvarnarlaun verði greidd úr ríkissjóði. Til vara var krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að málsvarnarlaun verði alfarið lögð á ríkissjóð, en til þrautavara varðandi málsvarnarlaun, að þau verði að verulegu leyti lögð á ríkissjóð. Báðar ákærur máls þessa voru þingfestar 2. nóvember sl. og málin sameinuð. Vegna umfangs málanna voru þau síðan greind í sundur, en m.a. dvaldi einn ákærðu erlendis á þeim tíma og ekki vitað nákvæmlega komu hans til landsins. Málið á hendur M og fleirum (kennt við Rúnir) var dómtekið 9. desember sl., en það mál var endurupptekið er munnlegur málflutningur fór fram í málinu á hendur ákærðu, G, og fleirum (kennt við Brúnir) og málflytjendum gefinn kostur á því að reifa sjónarmið sín og kröfur vegna fyrra málsins að nýju og málin að því loknu sameinuð og dómtekin 20. janúar sl. Mál þessi sættu að miklu leyti rannsókn samtímis hjá RLR og síðar ríkislögreglustjóra. Fjöldi manns var handtekinn og sættu margir gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknarinnar auk farbanns og einn hinna ákærðu var sendur hingað til lands eftir handtöku í Hollandi, en hann hafði verið eftirlýstur vegna grunsemda um aðild að málinu. Þótt einstakir ákæruliðir séu um margt líkir þykir málið í heild þannig vaxið að ekki sé með góðu móti unnt að reifa málavexti heildstætt í byrjun, eins og venja er, hvorki í heild né í hvorum þætti málsins fyrir sig, Rúna eða Brúna þætti. Í upphafi hvers ákærukafla verður eftir því sem ástæða þykir gerð grein fyrir kæru og málavöxtum í stuttu máli og síðan reifaður framburður ákærðu og vitna fyrir dómi og hjá lögreglu eins og ástæða þykir. Ákæra dagsett 6. október 1998 kennd við Rúnir sf. Samkvæmt tilkynningu til Firmaskrár Reykjavíkur, sem móttekin var 12. mars 1996, seldu eigendur Góðborgarans sf. Páli Þórðarsyni félagið hinn 1. nóvember 1995. Samkvæmt tilkynningunni var enginn rekstur hjá félaginu á tímabilinu 1. janúar 1995 til 31. október sama árs, en með tilkynningunni til Firmaskrár Reykjavíkur, móttekinni 14. mars 1996, er tilkynnt um sölu Páls Þórðarsonar á Góðborgaranum sf. til ákærða, M, hinn 1. mars 1996 og á þeim tíma og frá þeim tíma voru skuldbindingar félagsins Páli óviðkomandi. Þá segir í tilkynningunni að enginn rekstur hafi verið á árinu 1996. Með tilkynningunni er prókúruumboð Páls afturkallað og greint frá því að ákærði, M, fari eftir það með prókúruumboð vegna félagsins. Þá var nafni félagsins breytt úr Góðborgaranum sf. í Rúnir. Firmaskrá Reykjavíkur barst enn tilkynning, sem móttekin var 21. mars 1996, þar sem tilkynnt var um það að 1. mars 1996 hefði Þorsteinn Smári Þorsteinsson, kt. 050440-4789, gengið inn í félagið með ótakmarkaðri ábyrgð og félagið eftir það rekið sem „sameignarfélagið Rúnir sf “. I [...] II. Ákærðu hafa allir neitað sakargiftum samkvæmt þessum kafla ákærunnar og því að hafa með skjalafalsi og fjársvikum í sameiningu svikið út matvörur eins og lýst er í upphafi þessa ákærukafla. Verður nú gerð grein fyrir málavöxtum vegna einstakra töluliða þessa kafla ákærunnar en afstaða ákærðu er að mestu leyti hin sama til sakarefnis í öðrum töluliðum í þessum ákærukafla. Verður því að mestu látið nægja að rekja afstöðu þeirra undir tölulið 1 og vísa síðan til þess er vikið verður að málavöxtum í einstökum töluliðum síðar. II 1 Með bréfi dags. 24. maí 1996 kærði Ástríður Grímsdóttir hdl. ákærða, M og Þorstein Þorsteinsson, forsvarsmenn Rúna sf. Í kærunni segir að þeir hafi komið í Reykjagarð 2. apríl 1996 og keypt kjötvörurnar sem lýst er í þessum ákærulið. Kjötið var afgreitt samdægurs og lögðu mennirnir fram tryggingavíxilinn sem lýst er í ákærunni. Nokkrum dögum síðar barst ávísunin að fjárhæð 925.377 krónur en við innlausn reyndist ekki innistæða fyrir henni og tékkareikningnum hafði verið lokað. Vitnið, Bjarni Ásgeir Jónsson framkvæmdastjóri, kom fyrir dóminn og lýsti samskiptum sínum og ákærða, M. Bjarni kvað M hafa komið að máli við sig í apríl 1996 og óskað eftir kjúklingum til kaups og sagðist hann vera að afla fjár í ferðasjóð stúdenta. Til stæði að selja kjötið sem yrði greitt að sölu lokinni. Viðskiptin voru ákveðin og afhenti M tryggingavíxilinn, sem lýst er í þessum ákærulið, en áður var athugað hvort einstaklingarnir á víxlinum væru á vanskilaskrá en svo reyndist ekki vera. Er dráttur varð á greiðslu fyrir kjötið barst ávísunin sem reyndist innistæðulaus er til kom. Vitnið, Einar Örn Jónsson framkvæmdastjóri Nóatúns, kom fyrir dóminn og lýsti samskiptum sínum við ákærða, N, en hann seldi Nótatúni vörurnar sem lýst er í þessum ákærulið og næstu þremur liðum einnig, utan lambakjötið í ákærulið II.3, en Einar annaðist ekki þau kaup. Einar Örn kvað sér hafa skilist að N væri að selja fyrir Rúnir sf. Einar spurði N hvar hann hefði fengið vörurnar sem hann seldi Nóatúni og hefði N í öllum tilvikum framvísað reikningi, sem sýndi hvaðan vörurnar voru og að þær væru greiddar. Einar kvaðst hafa veitt því athygli að kílóverð, sem Nóatún keypti vörurnar á, var nokkru lægra en kaupverð Rúna sf. samkvæmt reikningnum sem ákærði, N, framvísaði. Einar kvað allskyns viðskiptamáta þekkjast, einkum með fuglakjöt og sér í lagi þegar um staðgreiðslu væri að ræða og menn við slíkar kringumstæður tilbúnir að taka á sig afföll. Vitnið, Jón Þorsteinn Jónsson kaupmaður í Nóatúni, lýsti samskiptum sínum við ákærða, N, og er þeim viðskiptum lýst í ákærulið II.3, en hann staðfesti viðskipti ákærða, N, og Nóatúns með kjúklingana. Vitnið, Þorsteinn Smári Þorsteinsson öryrki, kom fyrir dóminn og kvað sig ekki reka minni til þess að hafa heimilað að nafn hans yrði notað á víxilinn sem hér um ræðir. Ákærði, M, staðfesti fyrir dóminum að hafa ritað nafn sitt á víxilinn, sem lýst er í þessum ákærulið og að hafa ritað nafn Þorsteins Þorsteinssonar sem ábekings á víxlinum með hans samþykki. Hann kvaðst hins vegar ekki hafa gefið út tékkann en telja að meðákærði Örn hefði sent tékkann í pósti. Hann lýsti því er hann fór í Reykjagarð og notaði víxilinn þar í viðskiptum eins og lýst er í ákærunni. Ákærði kvaðst hafa sagt viðsemjanda sínum það, að fyrir dyrum stæði fjáröflun fyrir framhaldsskólanemendur, en þetta hefði hann sagt að undirlagi meðákærða Arnar Karlssonar. Ákærði kvaðst hafa verið auðtrúa og trúað þessu. Ákærði, M, fór síðan ásamt meðákærða, N, er hann seldi kjúklingana í Nóatúni og fékk ákærði víxil í hendur, sem seldur var í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis og lagði ákærði andvirði víxilsins inn á tékkareikning Rúna hjá sparisjóðnum. Ákærði, N, neitar sök, en viðurkenndi að hafa selt kjúklingana sem hér um ræðir. Hann kvað meðákærða, Örn Karlsson, hafa kynnt sig fyrir meðákærða M, eiganda Rúna sf. Hann kvaðst að beiðni meðákærða, Arnar Karlssonar, hafa aflað tilboða í kjúklingana, en meðákærði, Örn, vissi að Einar, framkvæmdastjóri Nóatúns, var skólabróðir ákærða úr æsku. Ákærði hafi verið sölumaður hjá Rúnum sf. í um ½ mánuð á þessum tíma, en ákærði kvað lítið mál hafa verið fyrir sig að selja matvælin, enda hefði hann 10 ára reynslu sem sölumaður. Tilboðin sem ákærði aflaði í matvælin bar ákærði undir meðákærðu, M og Örn, en ekki kveðst ákærði vita hvor þeirra tók ákvörðun um að taka tilboðunum, sem ákærði aflaði í vörurnar, en sér virtist sem meðákærði, Örn, stjórnaði, enda meðákærði, M, að sínu viti ekki í ástandi til að taka slíkar ákvarðanir, en ákærði lýsti ástandi meðákærða, M, svo, að hann hefði verið drukkinn eða í öðru annarlegu ástandi. Hann sá meðákærða, Örn, iðulega vélrita kvittanir vegna þessara viðskipta og minntist þess að hafa afhent honum greiðslur fyrir vörurnar í einhver skipti, en gat ekki nefnt nákvæmlega hvaða tilvik það voru en meðákærði, Örn, hafi í flestum tilvikum verið viðsstaddur er greiðsla var innt af hendi eftir sölu matvælanna. Hann kvað kjúklingana hafa verið komna í geymslu hér í borg er ákærði tók að sér að afla tilboða í vöruna og hið sama eigi við um önnur matvæli, sem ákærði seldi. Í engu tilvikanna tók ákærði þátt í að afla vörunnar. Hann kom í öllum tilvikum að sölunni er varan var komin í geymslu hér í borginni. Ákærði kvaðst sjálfur hafa sótt vörurnar í geymslu og komið til kaupandans, en stundum hefði meðákærði, M, verið með í för. Útbúnir voru reikningar vegna sölunnar á skrifstofu Rúna og varan afhent og söluandvirði afhent meðákærða, M, á skrifstofu Rúna sf. Ákærði N kvaðst ekkert vita um víxilinn, sem um ræðir í þessum ákærulið, og aldrei hafa hitt Þorstein S. Þorsteinsson. Ákærði kvaðst hafa fengið greidd sölulaun, greitt hefði verið lítið í einu, en aðaluppgjörið hefði farið fram er framvísað var í banka tékkum vegna sölunnar til Sóma, sem lýst er í ákærulið II.5. Ákærði, Örn Karlsson, neitar sök í öllum liðum þessa kafla ákærunnar. Hann mótmælir efnislýsingu ákærunnar í upphafi þessa kafla og einstökum töluliðum einnig. Hann kvaðst ekkert vita um það hvort meðákærðu, M og N, hefðu komið að þessum viðskiptum eins og ákært er fyrir. Vegna stofnunar Rúna sf. og ætlaðra tengsla ákærða, Arnar, við það félag og/eða ákærða, M, verður í upphafi rakinn framburður ákærða, Arnar, um afskipti hans að stofnun Rúna sf. og samband hans við ákærða, M, og fleira áður en vikið verður að framburði ákærða, Arnar, varðandi eistaka ákæruliði. Ákærði, Örn Karlsson, lýsti afskiptum sínum að stofnun Rúna sf. svo, að hann hefði hitt ákærða, M, á kaffihúsi hér í borg, en meðákærði, V, hefði bent sér á það að M hefði góðar hugmyndir varðandi framleiðslu og útflutning á víkingamunum, sem hann framleiddi úr leir. Ákærði kvaðst hafa kynnt sér þetta nánar, meðal annars farið heim til ákærða, M, og hefði sér litist vel á. Ákvað Örn þá að leggja fram fjármuni til kaupa á hlutafélagi, en hann lýsti því að í raun hefði ekki verið keypt annað en kennitalan. En svona félög eða kennitölur væru til sölu á almennum markaði fyrir lægri fjárhæð en það kostar að skrá nýtt félag hjá sýslumanni. Hann kvaðst ekki vita um aðrar eignir Rúna sf. en leirstytturnar sem ákærði, M, gerði. Ákærði, Örn, kvað meðákærða, M, hafa sagt sér að hann hefði 75 til 80.000 krónur í fastar tekjur á mánuði og ætti auk þess fasteign. Keypt var félag sem hét Góðborgarinn og nafni þess breytt í Rúnir sf., sbr. það sem áður sagði þar um. Ákærði hafði skrifstofuaðstöðu að Langholtsvegi 115b og úr varð að leigusali þar leigði meðákærða, M, eitt herbergi undir starfsemi Rúna sf. Ákærði neitaði því að hafa aðstoðað ákærða, M, að stofna tékkareikning í Landsbanka, Íslandsbanka og í Sparisjóði vélstjóra, en ákærði, M, greindi svo frá. Ákærði, Örn staðfesti, að hafa lánað meðákærða, M, 30.000 krónur til að leggja inn við stofnun reiknings í Sparisjóði vélstjóra. Um samskipti sín og M greindi Örn frá því, að hann hefði lánað honum 300.000 krónur á löngu tímabili, en Örn kvaðst hafa verið starfsmaður Rúna sf. á því tímabili sem ákæran tekur til og hafa tilkynnt sig af atvinnuleysisskrá er hann hóf störf hjá Rúnum. Ákærði, Örn, nefndi ýmislegt sem gert var í því skyni að markaðssetja leirmunina, sem ákærði, M, framleiddi. Í byrjun hefði M verið virkur og sannfærandi í því sem hann var að fást við, en síðan hallaði undan fæti hjá honum og hann átt í stöðugri óreglu. Ákærði, Örn, staðfesti að hafa tekið á leigu frystihólf fyrir Rúnir sf. Svo sem lýst var að framan neitar ákærði, Örn, sök. Hann kvaðst ekkert hafa komið nærri þeim viðskiptum, sem hér er lýst. Hann kvaðst aldrei hafa orðið vitni að því að meðákærði, M, væri að semja um kaup á vörum. Hann vissi í engu tilvikanna hver gerði kaupin og vissi í engu tilvikanna hvað varð um vöruna. Hann lýsti því hinsvegar fyrir dóminum að hann hefði bent meðákærða, M, á meðákærða, N, sem mjög góðan sölumann og kvaðst Örn ekki vita um önnur afskipti meðákærða, N, að málinu en sölumennskuna. Örn kvaðst ekki hafa rætt verðtilboð í vöru sem Rúnir sf. áttu og meðákærði, N, seldi og ekki heldur hafa tekið við greiðslu frá honum vegna sölu á vörum, sem um ræðir í þessum kafla ákærunnar. Hann kvaðst iðulega hafa vélritað tékka og reikninga fyrir meðákærða, M, sem hafi átt erfitt með að gera það sjálfur, en M hefði alfarið haft með fjármál Rúna sf. að gera. Í sumum tilvikanna hefði komið fram á tékkunum hver átti að fá þá og þannig hefði hann vitað um kaup á matvörum. Ákærði lýsti því að hann hefði séð meðákærða undirrita alla tékkana sem lýst er í öllum sjö töluliðum þessa kafla ákærunnar. Ákærði, Örn, staðfesti fyri dóminum framburð sinn hjá lögreglu þess efnis að hann hefði vélritað tékka að fjárhæð 925.377 krónur og einnig að hafa vélritað texta víxils að fjárhæð 920.000 krónur. Hann kvaðst hafa séð meðákærða, M, undirrita bæði víxilinn og tékkann, en ekki vita um aðrar nafnritanir á víxilinn. Ákærði, Örn, kvaðst og hafa vélritað greiðslukvittun frá Rúnum sf. til Nótaúns vegna kjötsölunnar sem hér er ákært út af. II 2 Kæra dagsett 23. maí 1996 var send lögreglu vegna viðskiptanna sem hér er ákært út af. Segir í kærunni að ákærði, M, hefði tekið við kjúklingunum að Gnoðavegi 44, þar sem kjötið var sett í geymslu. Tékkinn sem notaður var reyndist innistæðulaus eins og lýst er í ákærunni. Vitnið, Kristján Gunnarsson bóndi á Fögrubrekku, kom fyrir dóminn. Hann kvað hafa verið hringt í sig og er hann kynnti sig í símanum hefði viðmælandinn sagt að í símanum væri nafni hans sem hringdi í nafni Rúna sf. Síðan var því lýst að Rúnir keyptu kjúklinga fyrir útskriftarnema í framhaldsskólum í Reykjavík til endursölu. Kristján kvaðst hafa ætlað að kanna málið, sem hann gerði með því að kanna kennitölu Rúna sf., sem reyndist í lagi. Hann kvað Kristján hjá Rúnum síðan hafa hringt og kaupin ákveðin en beðið var um greiðslufrest þannig að ávísun sem greitt yrði með yrði stíluð fram í tímann, því nemendurnir sem ætluðu að selja kjötið þyrftu smátíma til að gera full skil. Varan var síðan afhent að Langholtsvegi 115b hinn 18. apríl 1996. Kristján kvað Þórarinn Magnússon hafa verið með sér í för, en enginn hefði verið við er þeir komu á staðinn. Fljótlega komu þrír menn og sá sem var í forsvari kvaðst heita M og hafði sá eitthvert millinafn sem Kristján mundi ekki hvert er. Þeir hefðu síðan farið afsíðis og gengið frá kaupunum. M hefði afhent sér ávísunina og skrifað undir hana á staðnum og sömuleiðis hefði hann skrifað undir reikning vegna viðskiptanna. Kristján benti á ákærða, M, sem var viðstaddur aðalmeðferð málsins, og kvað hann vera þann mann sem hann átti viðskipti við, eins og lýst var að ofan. Tékkinn hefði ekki fengist greiddur. Vitnið, Þórarinn Magnússon sendibílstjóri, kom fyrir dóminn og lýsti flutningi kjúklinganna að Langholtsvegi 115b og þaðan í frystigeymslur við Gnoðarvog. Hann mundi ekki eftir mönnunum, sem hann átti samskipti við vegna þessa, og þykir ekki ástæða til að rekja vitnisburð hans frekar. Vitnið, Haraldur Árnason lögreglufulltrúi, staðfesti fyrir dóminum vinnu sína við rannsókn rithandar á tékkanum sem hér um ræðir. Samkvæmt niðurstöðu Haraldar eru nokkrar líkur á því að ákærði, M, hafi undirritað tékkann, sem lýst er í þessum ákærulið. Ákærði, M, neitar sök. Hann kvaðst ekki vita um hver samdi um kaup þau sem hér er lýst og ekki hafa komið þar nærri og ekki gefið út tékkann. Ákærði, N, neitar sök. Hann bar fyrir dóminum að hafa selt þessa vöru í Nóatúni ehf. Má vísa til framburðar hans hér að ofan um samskiptin við Nóatún ehf. og sölu á vöru sem hann seldi fyrir Rúnir sf. og rakið var að ofan. Ákærði, Örn Karlsson, neitar sök og er vísað til þess sem áður sagði um afstöðu hans og rakið var undir ákærulið II.1. Hann kvaðst ekki geta neitað því að hafa vélritað tékka að fjárhæð 588.622 krónur, sem hér er lýst. Örn kvaðst þekkja rithönd meðákærða, M, á þessum tékka. Hjá lögreglunni bar ákærði, Örn, að hann hefði sennilega vélritað reikning til Nótúns vegna sölu kjúklinganna sem hér um ræðir. Ákærði kvaðst hafa komið fyrir tilviljun að Langholtsvegi 115b ásamt meðákærða, N, er þar var staddur sendiferðabíll og maður sem heitir Kristján en meðákærði, M, verið þar fyrir. Í ljós kom að í sendibílnum voru kjúklingar, sem flytja átti í frystihólfið að Gnoðarvogi 46, en sendibílstjórinn rataði ekki þangað og kvaðst Örn hafa vísað honum leiðina og aðstoðað við að bera kjúklingana inn í frystigeymsluna. II 3 Birgir Marel Jóhannesson, framkvæmdastjóri Barðans hf., sem seldi kjötið sem hér um ræðir, sendi kæru til lögreglunnar vegna fjársvika hinn 30. maí 1996. Hann kom fyrir dóminn og lýsti því að hann hefði einungis haft símsamband við mann sem kvaðst heita M og vera framkvæmdastjóri Rúna. Leitað var eftir kjötkaupum og varð af þeim eins og lýst er í ákærunni. Sér hefði verið greint frá því að Rúnir væru að afla fjár fyrir ferðasjóð framhaldsskólanema og ákveðnir skólar nefndir í þessu sambandi. Sér hefði verið sendur víxill sá sem lýst er í ákærunni og eftir athugun hefði ekki annað komið í ljós en að aðilarnir á víxlinum væru ekki á svörtum lista að sér skildist samkvæmt upplýsingum frá banka. Greiða átti helming kjötsins, en gera endanlega upp síðar. Er uppgjör dróst kvaðst Birgir hafa haft samband, en sér verið sagt að svolítið illa gengi að safna saman peningunum hjá félagshópunum og var því send ávísun sú sem lýst er í ákærunni með beiðni um geymslu í viku. Ekki reyndist innistæða fyrir hendi er til innlausnar kom, en tap Barðans vegna þessa máls var mikið og átti stóran þátt í gjaldþroti fyrirtækisins. Vitnið, Þorbergur A. Viðarsson iðnnemi, kom fyrir dóminn, en hann var starfsmaður Sjófangs er kjötið kom til geymslu þar frá Barðanum hf. Hann benti á ákærða, M, sem einn þeirra manna sem sóttu kjötið. Ekki þykir ástæða til að rekja vitnisburð Þorbergs frekar. Vitnið, Jón Þorsteinn Jónsson kaupmaður í Nóatúni, lýsti samskiptum sínum við ákærða, N, einkum vegna kaupa á rúmum 5 tonnum af lambakjöti, en Jón Þorsteinn annaðist þau kaup. Hann kvaðst hafa samþykkt tvo víxla vegna þessara kaupa og ekki spurt ákærða, N, út í þetta frekar enda vissi hann að Einar bróðir hans hefði áður keypt kjúklinga af ákærða, N, sem hefði reitt fram kvittanir sem sýndu að varan var greidd. Ekki vissi Jón Þorsteinn um áritanir á víxlana. Þá mundi hann ekki hvort borið hefði á góma milli sín og ákærða, N, hvort N hefði komist yfir kjötið á grundvelli skuldabréfaviðskipta. Vitnið, Haraldur Árnason lögreglufulltrúi, staðfesti fyrir dóminum vinnu sína við rannsókn rithandar á tékkanum og víxlinum sem hér um ræðir. Samkvæmt niðurstöðu Haraldar eru nokkrar líkur á því að ákærði, M, hafi undirritað tékkann og víxilinn, sem lýst er í þessum ákærulið. Ákærði, M, ýmist neitaði eða vissi ekki hvort hann kom að samskiptunum við Barðann. Hann kvaðst hafa skrifað nafn sitt á víxilinn sem hér er lýst, en ekkert vita um nafnritun Steinars Karls Hlífarssonar. Fyrir liggur að kjötið sem hér um ræðir var sett í geymslu stuttan tíma hjá Sjófangi og ákærði, M, kvaðst að beiðni meðákærða, Arnar Karlssonar, hafa greitt Sjófangi reikning vegna þeirrar geymslu. Ákærði, N, neitar sök. Hann viðurkenndi hins vegar að hafa selt kjötið í Nóatúni ehf. fyrir Rúnir sf. eins og lýst er. Vísað er til þess sem áður er rakið um afstöðu ákærða, N, varðandi sakarefnið á hendur honum í einstökum töluliðum þessa kafla ákærunnar. Vegna sölu þessa kjöts kvaðst ákærði að beiðni Einars, framkvæmdastjóra hjá Nóatúni, hafa útvegað reikning hjá Rúnum sf., sem sýndi að kjötið var greitt af hálfu þess fyrirtækis. Vísa má til þess sem áður var sagt um afstöðu ákærða Arnar, en hann neitar sök. Hann kvaðst muna vel eftir því er hann vélritaði tékka að fjárhæð 2.175.980 krónur, sem hér er lýst. Hjá lögreglu bar Örn, og staðfesti þann framburð fyrir dóminum, að þetta hefði eins og áður verið gert samkvæmt beiðni meðákærða, M, og einnig að hans beiðni hefði ákærði vélritað víxil þann er um ræðir í þessum ákærulið. Hann kvaðst ekki vita um nafnritun Steinars Karls Hlífarssonar á víxilinn, en hann kvaðst hafa séð meðákærða, M, skrifa nafn sitt á bæði skjölin. II 4 Þórunn Kristjánsdóttir, bóndi á Vatnsenda, kærði fjársvik til lögreglunnar 23. maí 1996 vegna háttsemi sem lýst er í þessum ákærulið. Hún kom fyrir dóminn og lýsti samskiptum sínum við Rúnir svo, að í apríl 1996 hefði hringt maður sem kynnti sig sem M og starfaði hjá Rúnum, en það fyrirtæki hefði verið stofnað vegna brautskráningar nemenda við menntaskóla hér í borg og tilgangurinn væri að afla fjár vegna ferðalags. Sér hefði fundist þessi saga trúleg, enda á þeim tíma sem brautskráning á sér stað. Samið var um kaupin og veittur greiðslufrestur, því ekki yrði unnt að greiða fyrr en nemendurnir hefðu selt kjötið. Ávísunin var send í pósti og átti að geymast einhvern tíma, en er til innlausnar kom var reikningurinn lokaður. Þórunn fór til Reykjavíkur með kjötið, en þar hitti hún fyrir mann, sem hún kallaði M, en sá hefði hjálpað henni við að koma kjötinu fyrir í frystigeymslu í Gnoðarvogi. Hún kvaðst hafa talið þetta sama mann og hún ræddi við símleiðis og lýst var. Fyrir dóminum kvaðst hún ekki treysta sér að þekkja þennan mann aftur, en nokkrir hinna ákærðu voru staddir í dóminum, meðal annars ákærði, M. Haraldur Árnason lögreglufulltrúi rannsakaði rithönd á þessum tékka og staðfesti fyrir dóminum þá niðurstöðu sína að nokkrar líkur væru á því að ákærði, M, hefði skrifað undir tékkann sem hér er lýst. Ákærði, M, neitar sök og kvaðst ekkert vita um þessi viðskipti. Hann kvaðst ekki hafa tekið við þessum kjúklingum er þeir voru fluttir í frystigeymslu í Gnoðarvogi. Hann hefði gert það einu sinni, en ekki er þessir kjúklingar komu austan úr Hreppum. Kjúklingarnir sem hér um ræðir voru seldir Nóatúni á 403.423 krónur og var greitt með víxli. Ákærði, M, kvaðst hafa selt víxilinn í Sparisjóði vélstjóra og með sér í för hefðu verið meðákærðu, Örn Karlsson og N, en andvirði víxilsins var lagt inn á reikning Rúna hjá sparisjóðnum. Afstaða ákærða, N, til sakarefnis hér er hin sama og fyrr. Hann neitar sök, en viðurkennir að hafa selt vörurnar eins og lýst er í ákærunni. Vísað er til ofanritaðs um afstöðu hans og framburðar ákærða, M, um sakarefni þetta sem og önnur í II.kafla ákærunnar. Vísað er til þess sem að ofan greinir um afstöðu ákærða, Arnar Karlssonar, til þessa sakarefnis, en hann neitar sök. Hann staðfesti skýrslu þá sem hann gaf hjá lögreglunni, þar sem hann viðurkenndi að hafa vélritað tékka að fjárhæð 504.433 krónur, sem hér er lýst, og að hafa séð meðákærða, M, undirrita tékkann. Hann kvaðst einnig hafa vélritað reikning frá Rúnum sf. vegna sölu kjúklinganna. II 5 Hinn 23. maí 1996 var send kæra vegna fjársvika, sem lýst er í þessum ákærulið. Í kærubréfinu segir að ákærði, M, hafi tekið við vörunni og greitt með tékka gefnum út á reikning, sem lokaður var er til innlausnar kom. Vitnið, Arnór Pálsson matreiðslumaður, kom fyrir dóminn, en hann var starfsmaður Sóma, sem keypti rækjurnar af Rúnum, sem lýst er í þessum ákærulið. Hann staðfesti þessi kaup er hann kom fyrir dóminn. Vitnið, Jóel Kristjánsson framkvæmdastjóri, lýsti fyrir dóminum samskiptum við forsvarsmenn Rúna vegna rækjusölunnar, sem hér er lýst. Hann kvaðst hafa fengið símhringingu þar sem falast var eftir rækju til kaups. Staðfesting um kaupin hefði síðan borist á faxi og eftir að könnuð var kennitala Rúna sf. hefði ekkert athugavert komið í ljós og rækjan seld og átti að staðgreiðast við afhendingu í Vöruflutningamiðstöðinni. Ekkert hefði komið í ljós fyrr en við innlausn tékkans að ekki reyndist vera innistæða á reikningnum, en ávísunin var dagsett fram í tímann sem ekki átti að vera því staðgreiða átti rækjuna. Jóel hitti engan forsvarsmann Rúna vegna viðskiptanna sem öll fóru fram símleiðis. Vitnið, Haraldur Árnason lögreglufulltrúi, staðfesti fyrir dóminum vinnu sína við rannsókn rithandar á tékkanum sem hér um ræðir. Samkvæmt niðurstöðu Haraldar eru nokkrar líkur á því að ákærði, M, hafi undirritað tékkann, sem lýst er í þessum ákærulið. Ákærði, M, neitar sök og kvaðst ekki hafa samið um þessi kaup. Hann taldi meðákærða, Örn Karlsson, hafa gert það. M kvaðst hafa farið ásamt meðákærða, N, að sækja rækjuna er hún kom til Reykjavíkur frá Skagaströnd. Hann kvaðst hafa farið með umslag frá Erni Karlssyni og umslagið afhenti hann afgreiðsludömu. Ákærði kvaðst hafa gefið út tékka, sem notaður var til að greiða fyrir flutning vörunnar. Þá lýsti hann því er hann fór ásamt meðákærða, N, í Sóma þar sem rækjurnar voru seldar og greitt var með fjórum tékkum og neitaði ákærði, M, að hafa framselt nokkurn þeirra, en nafn og kennitala ákærða er aftan á einum tékkanna. Þá kveðst ákærði, M, ekkert hafa fengið í sinn hlut af söluandvirðinu. Ákærði, N, neitar sök, en viðurkennir sölu þessarar vöru fyrir Rúnir sf. Vísað er til þess sem áður er rakið til skýringar og afstöðu hans til sakarefnisins. Hann kvaðst muna það vel að kauptilboð rækjunnar hefði hann borið undir meðákærða, Örn Karlsson, sem samþykkti tilboðið áður en salan fór fram. Vísað er til þess sem að ofan greinir um afstöðu ákærða, Arnar, til þessa sakarefnis, en hann neitar sök. Hann staðfesti skýrslu þá sem hann gaf hjá lögreglunni, þar sem hann viðurkenndi að hafa vélritað tékka að fjárhæð 963.300 krónur, sem hér er lýst og að hafa séð meðákærða, M, undirrita tékkann. Örn kvaðst einnig hafa vélritað reikninga frá Rúnum sf. vegna sölu rækjunnar, en þetta hefði hann gert samkvæmt beiðni meðákærða, M. II 6 Í kæru dagsettri 13. maí 1996, vegna viðskiptanna sem hér er ákært út af, segir að Guðmundur Hörður Jónsson hafi haft samband við Útgerðarfélag Akureyrar fyrir hönd Rúna sf. Keyptur var fiskur og hann sagður til sölu fyrir nemendafélag skóla sem safnaði peningum til að standa straum af skólaferðalagi. Sölu fisksins átti að vera lokið 20. maí og var sendur tékki vegna viðskiptanna og hann dagsettur 20. maí, eins og lýst er í ákærunni, en tékkinn hafi reynst innistæðulaus við sýningu og reikningi lokað 21. s.m. Vitnið, Jón S. Norðkvist fisksölumaður, kom fyrir dóminn. Hann lýsti því er maður ræddi við hann símleiðis í nafni Rúna á árinu 1996. Fram kom að Rúnir keyptu fisk fyrir frmhaldsskóla til að selja. Kaup voru ákveðin og fór Jón til Reykjavíkur til að ganga frá sölunni. Hann kvaðst hafa hitt ákærða, M, á Langholtsvegi og þar hafi M skrifað nafn sitt á víxil vegna kaupanna og þar hefði verið gengið frá sölunni á fiskinum, en ákærði, M, var eini viðsemjandi Jóns. Síðar hefði tékki að fjárhæð 1.125.487 krónur verið sendur í pósti norður. Vitnið, R Þröstur Grímsson, kom fyrir dóminn og lýsti því er ákærði, N, leitaði til hans um sölu 1 tonns af ýsu á árinu 1996. R afþakkaði og vissi ekkert um afdrif ýsunnar. Vitnið, Haraldur Árnason lögreglufulltrúi, staðfesti fyrir dóminum vinnu sína við rannsókn rithandar á tékkanum sem hér um ræðir. Samkvæmt niðurstöðu Haraldar eru nokkrar líkur á því að ákærði, M, hafi undirritað tékkann, sem lýst er í þessum ákærulið. Ákærði, M, neitar sök. Hann kvaðst ekki geta tjáð sig um þessa meintu háttsemi. Hann myndi ekkert eftir þessu. Hann lýsti því einnig að hann teldi meðákærða, Örn Karlsson, hafa dregið sig inn í þetta. M staðfesti að hafa skrifað nafn sitt á víxil þann, sem lýst er í þessum ákærulið. Hann kvaðst ekki hafa hitt Jón S. Norðkvist á skrifstofu Rúna á Langholtsveginum. Ákærði, N, neitar sök. Hann kvaðst hafa reynt að selja þennan físk, en ekki tekist og hefði fiskurinn þá verið settur í geymslu í Hafnarfirði. Vísað er til þess sem að ofan greinir um afstöðu ákærða Arnar til þessa sakarefnis, en hann neitar sök. Hann staðfesti skýrslu þá sem hann gaf hjá lögreglunni, þar sem hann viðurkenndi að hafa að beiðni meðákærða, M, vélritað tékka að fjárhæð 1.125.487 krónur, sem hér er lýst og að hafa séð meðákærða, M, undirrita tékkann. II 7 Kæra vegna þessa ákæruliðar barst lögreglunni 4. júní 1996 og kært var fyrir viðskipti sem lýst er í þessum ákærulið og beindist kæran að ákærða, M. Vitnið, Kári Snorrason framkvæmdastjóri Særúnar, kom fyrir dóminn. Hann kvað mann hafa hringt í sig og leitað eftir kaupum á rækju, en kaupin hafi verið vegna skólakrakka, sem voru að fjármagna utanlandsferð. Rækjuna sendi Kári sjóleiðina til Reykjavíkur og greiða átti með ávísun, sem send var í pósti, en Kári kvað hafa verið sendar tvær ávísanir, líklega fyrir misgáning, en hann endursendi aðra í ábyrgð, en bréfið var aldrei sótt. Hann kvað einu samskipti Sóma og fyrirsvarsmanna Rúna hafa verið símleiðis. Haraldur Árnason lögreglufulltrúi staðfesti fyrir dóminum þá niðurstöðu sína, að miklar líkur væru á því að ákærði, M, hefði undirritað ávísun þá, sem hér um ræðir. Ákærði, M, neitar sök og kvaðst ekki kannast við þessi viðskipti. Ákærði, N, neitar sök og vísast til þess sem áður er rakið um afstöðu hans til þessa sakarefnis. Hann viðurkennir að hafa selt þessa vöru og kveðst minnast þess vel er hann bar kauptilboð vegna þessarar sölu undir meðákærða, Örn Karlsson, sökum þess að meðákærði, M, var illa haldinn af timburmönnum og ekki viðræðuhæfur. Vísað er til þess sem að ofan greinir um afstöðu ákærða, Arnar, til þessa sakarefnis, en hann neitar sök. Örn staðfesti skýrslu þá sem hann gaf hjá lögreglunni, þar sem hann viðurkenndi að hafa að beiðni meðákærða, M, vélritað tékka að fjárhæð 616.512 krónur, sem hér um ræðir, og að hafa séð meðákærða, M, undirrita tékkann og einnig að beiðni meðákærða, M, vélritað og fyllt út reikning frá Rúnum sf. vegna sölu rækjunnar, eins og lýst er í ákærunni. III 1 Ingvar Bjarnason markaðsstjóri kom fyrir dóminn og lýsti því er kaup þessa vélsleða áttu sér stað. Hann kvað hafa verið hringt í Merkúr hf. og spurt um ákveðinn vélsleða. Tilboð í sleðann var samþykkt í fyrirtækinu og útbúnir pappírar vegna sölunnar. Karlmaður kom og sótti pappírana til undirritunar og annar kom með þá til baka undirritaða. Vélsleðinn var síðan fluttur að húsnæði Rúna við Langholtsveg. Ingvar kvað viðsemjanda sinn um kaupin hafa kynnt sig sem M og hann hefði sent tilboð í vélsleðann á faxi og undirritað skuldabréf vegna kaupanna. Vitnið, Ísleifur Þorbergsson verslunarstjóri, kom fyrir dóminn og lýsti vitneskju sinni um þau viðskipti, sem Ingvar Bjarnason lýsti og rakin voru að framan. Ekki er ástæða að reifa vitnisburð Ísleifs hér. Vitnið, Þorsteinn Smári Þorsteinsson, lýsti því fyrir dóminum að hann hefði ekki ritað nafn sitt á víxilinn og ekki gefið leyfi til þess að nafn hans yrði notað. Vitnið, Steinar Karl Hlífarsson, kannast ekki við nafnritun sína sem votts undir skuldabréfið, sem lýst er í þessum ákærulið. Vitnið, Hafberg Þórisson garðyrkjumaður, kom fyrir dóminn og lýsti því er ákærði, Örn Karlsson, kom með vélsleðann sem hér um ræðir á kerru á heimili Hafbergs að Lambhaga við Vesturlandsveg. Vélsleðinn var óhreyfður á kerrunni uns lögreglan sótti hann. Ákærði, M, kvaðst fyrir dóminum ekki geta svarað því hvort hann hefði gefið út skuldabréfið eins og ákært er vegna og engu getað svarað vegna þess og þá hvort hann hefði verið borgunarmaður. Ákærði lýsti því að í upphafi hefði staðið til að Rúnir yrðu með leirbrennsluofn vegna framleiðslu er ákærði hugðist leggja út í, en hann hefði enga stjórn haft á þróun mála. Hann sagði að meðákærði, Örn Karlsson, hefði átt hugmyndina að því að keyptur yrði vélsleði sem átti að endurselja bónda á Snæfellsnesi með 100.000 króna hagnaði. Ákærði mundi eftir ferð sinni í Merkúr hf. vegna kaupanna, en taldi að hann hefði farið með umslag þangað sem hann afhenti og vélsleðinn hefði borist nokkrum dögum síðar. Hann mundi ekki hvort hann bað um að vélsleðinn yrði fluttur að Langholtsvegi 115b, en það gæti vel verið. Ákærði, M, lýsti því hjá lögreglunni að hann hefði gefið út skuldabréfið sem hér um ræðir, en kvaðst ekki getað svarað því fyrir dóminum hvort sá framburður væri réttur. Ákærði, Örn Karlsson, neitar sök. Hann kvað meðákærða, M, hafa keypt vélsleðann sem hefði verið fluttur að Langholtsvegi 115b þar sem hann var skilinn eftir. Þar hefði vélsleðinn verið um hríð uns ákærði stakk upp á því við meðákærða, M, að hann gerði upp skuld sína við ákærða með vélsleðanum. Eftir að meðákærði, M, samþykkti það hefði ákærði flutt sleðann í geymslu að Lamhaga við Vesturlandsveg þar sem hann hefði verið uns honum var skilað, en aldrei kom til þess að meðákærði, M, gæfi út afsal vegna sleðans. Örn kvaðst ekki hafa vitað fyrirfram að til stæði að kaupa þennan vélsleða og það hefði ekki verið gert að sinni ósk. Örn kvaðst ekkert vita um nafnritanir og hið meinta skjalafals, sem lýst er í þessum ákærulið. III 2 Með kærubréfi dags. 24. júní 1997 barst lögreglu kæra vegna meintra fjársvika ákærða, sem lýst er í þessum ákærulið. Í ákærunni er lýst kaupum ákærða á tölvubúnaði sem hér um ræðir og krafist um skaðabóta. Ákærði, M, kvaðst einn hafa keypt tækin sem hér er ákært út af. Hann kvað lýsinguna í þessum ákærulið rétta fyrir utan það, að hann ætlaði að greiða kaupverðið. Tækin kvaðst ákærði ekki hafa greitt og lýsti því svo að á þessum tíma hefði allt rúllað „til helvítis“ og hann kominn í eitthvert gervisumarfrí og enga peninga haft til framfærslu. Ákærði, Örn, neitar sök. Hann kvaðst hafa farið með tölvuna á heimili meðákærða, M, að hans ósk, en kjallarinn var ekki ólæstur eins og lýst er í ákærunni. Faxtækið þáði ákærði Örn að gjöf frá meðákærða, M, og hálfpartinn sem greiðslu fyrir notkun hans á símalínu sem ákærði var skráður fyrir. Hann vissi ekki annað en tækin hefðu verið keypt á heiðarlegan hátt með samningi við Glitni og ekki ástæða til að halda annað en að greitt yrði af samningnum. IV. Kæra vegna þessara meintu fjársvika er dagsett 29. maí 1996. Þá kærði Sigurður Steingrímsson fjármálastjóri, en hann starfaði þá hjá Fjöreggi hf. Sigurður kom fyrir dóminn og lýsti viðskiptunum við forsvarsmenn Rúna, sem leituðu eftir því símleiðis að kaupa kjúklingaafurðir af Fjöreggi. Því var lýst svo að viðskiptin stæðu í sambandi við fjáröflun vegna skólaferðalags nemenda í Hafnarfirði. Matvælin átti að selja í heimahús. Einhver símtöl áttu sér stað vegna þessara viðskipta og að lokum voru seld 2513 kg eins og lýst er í ákærunni. Samið var um greiðslufrest meðan sala færi fram en senda ætti tékka og greiða þannig kaupverðið. Ekki reyndist innistæða fyrir tékkanum að fjárhæð 1.002.687 krónur. Viðskiptin við Rúnir fóru einungis fram símleiðis og hitti Sigurður engan vegna kaupanna. Haraldur Árnason lögreglufulltrúi staðfesti fyrir dóminum þá niðurstöðu sína, að nokkrar líkur væru á því að ákærði, M, hefði skrifað undir tékkann, sem lýst er í þessum ákærulið. Ákærði, M, neitar sök. Hann kvaðst ekkert vita um afdrif matvörunnar, sem hér um ræðir og sérstaklega aðspurður kvaðst hann ekki vita hvort þessi matvara var á einhvern hátt notuð í tenglsum við sölu á nafngreindum veitingastað hér í borg. Hann kvaðst ekki hafa afhent meðákærða, Stefáni Axel, þessa vöru og ekki vita hvort aðrir gerðu það. Ákærði, Örn, neitar sök. Hann kvaðst ekki hafa komið nærri þessum kaupum, en bæði fyrir dómi og hjá lögreglunni viðurkenndi ákærði að hafa vélritað tékkann sem hér um ræðir. Hjá lögreglunni lýsti ákærði því að hafa séð meðákærða, M, skrifa undir þennan tékka, en fyrir dóminum kvað hann undirskriftina undir tékkann ekki líkjast rithönd meðákærða, M, en kvað sig hljóta að hafa yfirsést þetta er hann gaf skýrslu hjá lögreglunni, en þá voru borin undir ákærða mörg skjöl. Hann kvaðst vita að meðákærði, N, notaði hluta af þessum kjúklingum til að greiða sinn hluta af kaupverði fyrir Ölkjallarann, en fyrirtækið Haukur í horni, sem ákæðri Örn átti ásamt fleirum, keypti Ölkjallarann. Hann lýsti því að meðákærði, Stefán Axel, hefði fengið hluta af kjúklingunum sem greiðslu fyrir Ölkjallarann og ekki hefði verið rætt við meðákærða, Stefán Axel, um hvaðan kjúklingarnir væru og hefði hann verið grandlaus er hann tók við þeim. Ákærði, Stefán Axel, neitar sök. Hann kvað meðákærða, M, hafa afhent sér kjúklingabitana á Vöruflutningamiðstöðinni, en ákærði kvaðst hafa verið í góðri trú. Hann taldi meðákærða, M, stjórnanda Rúna sf. Kjúklingabitana hefði ákærði fengið hjá meðaákærða, M, sem greiðslu vinnulauna, en ákærði kvaðst hafa rekið Ölkjallarann í 10 til 14 daga fyrir meðákærða, M. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað betur en M hefði eignast Ölkjallarann á eftir Guðjóni Sveinssyni, en ákærði kvaðst einnig hafa rekið Ölkjallarann fyrir hann. Hann kvaðst engin samskipti hafa haft við meðákærða, Örn, vegna kjúklingabitanna. Hann kvað meðákærða, M, hafa afhent sér reikning frá Rúnum sf. til Bónusborgara vegna þessara kjúklingabita, en ekki vita hver útbjó reikninginn. V. Ákærði, M, neitar sök. Hann kvaðst ekki vita um laxinn sem hér um ræðir og ekki hafa afhent meðákærða hann. Ákærði vissi ekki hver greiddi fyrir laxinn, en samkvæmt gögnum málsins fór greiðsla fram að Langholtsvegi 115b. Ákærði, Stefán Axel, neitar sök. Hann kvaðst ekki vita hvaðan laxinn var sem meðákærði, M, afhenti og ekki hafa vitað að hann var illa fenginn eins og lýst er í ákærunni. Hann kvað hið sama eiga við og lýst var í ákærulið IV, að ákærði hefði fengið laxinn vegna vangoldinna launa frá meðákærða, M, eftir að ákærði rak Ölkjallarann fyrir hann í 10 til 14 daga. Vitnið, Ragnar Hjörleifsson framkvæmdastjóri, kom fyrir dóminn og lýsti samskiptum sínum við forsvarsmenn Rúna vegna sölu laxsins, sem hér um ræðir. Hann kvað hafa verið hringt í sig frá Rúnum snemma árs 1996 og beðið um verð á laxi, bæði reyktum og gröfnum. Viðmælandi Ragnars hefði kynnt sig sem Axel og samskiptin vegna laxins hefði hann átt við mann sem kynnti sig sem Axel og einnig komi M við sögu. Eftir að hafa náð saman um verð var sala ákveðin og greitt með tékka sem lýst er í þessum ákærulið, en athugað var í banka hvort tékkareikningurinn sem notaður var í viðskiptunum væri í lagi. Laxinn var afhentur á umsömdum tíma að Gnoðarvogi 44, þar sem varan var skilin eftir. Áður hafði Ragnar farið að Langholtsvegi 115b og þar hafi hann hitt mann utandyra, sem afhenti honum umslag sem innihélt ávísunina. Er vitnið, Ragnar Hjörleifsson, kom fyrir dóminn voru staddir þar ákærðu, M, Örn og Stefán Axel. Ragnar var spurður hvort einhver þeirra hefði afhent honum ávísunina og útilokaði Ragnar ákærða, M og Örn, en treysti sér ekki til þess að fullyrða um það hvort ákærði, Stefán Axel, hefði afhent sér umslagið. Haraldur Árnason lögreglufulltrúi staðfesti fyrir dóminum þá niðurstöðu sína að nokkrar líkur væru á því að ákærði, M, hefði skrifað undir tékkann, sem lýst er í þessum ákærulið. VI 1 Ákærði, M, hefur lýst þennan ákærulið réttan að því leyti að hann stofnaði reikninginn í Húsasmiðjunni og tók út vörur fyrir 12.507 krónur. Hann kvaðst hins vegar ekki með stofnun reikningsins hafa gert öðrum kleift að taka út vörur og ekki vita hver tók út vörur 22. maí 1996 fyrir 212.871 krónu, en ákærði kvaðst ekki hafa verið á landinu þegar þessar vörur voru teknar út. Ákærði, Stefán Axel, neitar sök. Hann kvaðst hvorki hafa tekið við þessum vörum né kannast við að hafa selt Jens Sigurðssyni 4 málningarrúllur eða 4 málningafötur. Hann vissi ekki hvort meðákærði, V, átti hlut að máli, eins og hér er ákært fyrir. Ákærði, V, neitar sök. Hann hefði ekki selt nokkra þá muni er hér um ræðir og ekkert um þá vita. Hann lýsti því að það hljóti að vera misminni hjá Jens Sigurðssyni haldi því hann fram að ákærði hefði selt honum þessi hluti, en ákærði hefði af og til frá árinu 1992 selt Jens Sigurðssyni málningu. Vitnið, Jens Sigurðsson málarameistari, kom fyrir dóminn og lýsti því að hann hefði keypt vörur af ákærðu á þeim tíma sem hér um ræði, en mundi ekki hvað. Vel gæti verið að hann hefði keypt þær vörur sem ákærði Stefán Axel og V er gefið að sök að hafa selt. Jens mundi þetta ekki vel og bar við langvarandi óreglu, þannig að þetta tímabil væri mjög þokukennt í minningunni. VI 2 Ákærði, M, neitar sök samkvæmt þessum ákærulið og kvaðst enga hugmund hafa um parketið og hver tók það út. Hann kvaðst ekki hafa skrifað tékkann, sem lýst er í þessum ákærulið. Ákærði, Stefán Axel, neitar sök. Hann kvaðst hvorki hafa tekið við parketinu né selt það. Hann kvaðst hins vegar hafa geymt parketið samkvæmt ósk meðákærða, V, og síðar að hans beiðni afhent Val Ásberg Valssyni parketið, en hann vissi ekki um söluverð. Hann taldi V hafa fengið parketið sem greiðslu upp í skuld frá meðákærða, M. Ákærði, V, neitar sök. Hann hefði fengið parketið upp í skuld frá meðákærða M, en ekki vita að varan var illa fengin. Hann hefði hringt í Parket og hólf hf. þar sem parketið var keypt og fengið þær upplýsingar að varan væri greidd. Hann hefði geymt parketið hjá meðákærða, Stefáni Axel, og síðan selt það, eins og lýst er í ákærunni, eftir að í ljós kom að hann gat ekki notað parketið sjálfur. Vitnið, Valur Ásbjörn Jónsson, kom fyrir dóminn og lýsti kaupum á parketi því sem hér um ræði af V og að Stefán Axel hefði afhent sér parketið. Vitnið, Guðlaugur Ómar Friðþjófsson verslunarmaður, kom fyrir dóminn og lýsti samskiptum við þann aðila sem keypti parketið. Greitt var fyrir parketið með tékka, eins og lýst er í ákærunni. Guðlaugur vissi ekki deili á þeim manni sem keypti parketið og gat ekki nafngreint hann og ekki bent á hann með vissu úr hópi hinna ákærðu sem voru viðstaddir er hann gaf skýrslu fyrir dóminum. Haraldur Árnason lögreglufulltrúi staðfesti fyrir dóminum þá niðurstöðu sína að nokkrar líkur væru á því að ákærði, M, hefði skrifað undir tékkann, sem lýst er í þessum ákærulið. VI 3 Ákærði, M, viðurkenndi að hafa stofnað til reikningsviðskipta við Hörpu hf. í nafni Rúna sf. Hann mundi ekki hver tók út 660 lítra af málningu 17. maí 1996, en hugsanlega pantaði ákærði málninguna símleiðis. Hann hefði ekki velt því fyrir sér hvernig málningin yrði greidd. Ákærði, M, lýsti því hjá lögreglunni að hann hefði tekið út málningu 17. maí 1996. Hann kvaðst ekki muna þessa atburði nú. Hann kvaðst ekki geta svarað því hvort á kvittun fyrir móttöku málningarinnar væri sín rithönd. Hann vissi ekkert um meinta sölu meðákærðu, V og Stefáns Axels, á málningunni til Jens Sigurðssonar. Ákærði, Stefán Axel, neitar sök. Hann viðurkenndi að hafa selt Jens Sigurðssyni 240 lítra af málningu, sem hann hefði fengið hjá meðákærða, M, og ekki vita betur en hann hefði keypt málninguna og ekki vitað að hún væri illa fengin. Ákærði kvað hið sama eiga við og áður hefur verið lýst í ákærulið IV og V, að hann hefði tekið við málningunni frá meðákærða, M, upp í skuld eftir að ákærði rak Ölkjallarann fyrir meðákærða, M. Ákærði, V, neitar sök. Hann hefði ekki selt Jens Sigurðssyni málningu á þessum tíma og ekki vita hvort meðákærði, Stefán Axel, gerði það. Vitnið, Jón Bjarni Gunnarsson fjármálastjóri hjá Hörpu, kom fyrir dóminn og lýsti því er ákærði, M, sem hann þekkti í réttinum, kom að máli við hann um mánaðarmótin apríl-maí 1996 og kynnti hann sig sem forsvarsmann Rúna sf., og til stæði að mála húseign félagsins. Hann óskaði eftir því að stofna til reikningsviðskipta hjá Hörpu sem varð úr eftir könnun á vanskilaskrá. Ákærði, M, hefði tekið út 660 lítra af málningu 17. maí 1996 og málningin hefði verið send á kostnað ákærða, M, bakatil við skemmtistaðinn Casablanca við Skúlagötu. Jens Sigurðsson málarameistari, bar fyrir dóminum að vorið 1996 hefði hann keypt málningu af ákærða, Stefáni Axel, sem bauð sér málninguna til kaups og sagði að ákærði, V, ætti hana. VII. Ákærði, M, neitar sök samkvæmt þessum ákærulið og kvaðst ekkert vita um þetta kjöt og hvað af því varð. Ákærði, Örn Karlsson, neitar sök og má vísa til þess sem áður sagði um starf hans hjá Rúnum og afstöðu til sakarefnisins í heild. Hann kvaðst hvorki vita um kaupin né um afdrif kjötsins. Hjá lögreglunni staðfesti ákærði að hann hefði vélritað þennan tékka og hann myndi vel eftir þessum kjötkaupum M og hann hefði séð hann gefa tékkann út. Ákærði, Örn, bar á sama veg fyrir dómi og sagði að allt sem hann hefði áður sagt um þetta hjá lögreglunni stæði og væri rétt. Ákærði, Stefán Axel, neitar sök. Hann hefði ekki tekið við kjötinu, en frétt af því eftir á, að það tengdist eitthvað sölu Ölkjallarans. Ákærði, V, neitar sök. Hann hefði komið á sambandi milli meðákærðu M og Arnar annars vegar og Guðjóns Sveinssonar hins vegar vegna fyrirhugaðra viðskipta með Ölkjallarann. Hann hefði ekki vitað um greiðslu kaupverðs í því sambandi, utan að í umræðunni hefði verið að hluti kaupverðs yrði greiddur með vörum, en ákærði kvaðst að öðru leyti ekki geta borið um sölu Ölkjallarans. Hann hefði ekkert haft með hann að gera. Hann vissi ekki hvernig þessum viðskiptum reiddi af. Ákærði, V, bar að hann hefði aldrei ætlað að kaupa Ölkjallarann. Hann sagði þá Stefán Axel hafa verið í samstarfi á þessum tíma og því vera viss um það að Stefán Axel rak ekki Ölkjallarann á þessum tíma fyrir meðákærða, M, eins og Stefán Axel hefur borið. Vitnið, Jóhannes Beck Ingason rekstrarfræðingur, kom fyrir dóminn og lýsti því er maður sem kynnti sig sem Kristján hringdi fyrir hönd Rúna í apríl 1996 og leitaði eftir lambakjöti til kaups. Samið var um viðskiptin símleiðis og sá Jóhannes aldrei viðsemjanda sinn og frétti loks af málinu er ávísunin reyndist innistæðulaus, en samið var um stuttan greiðslufrest á tékka, sem sendur var sem greiðsla. Vitnið, Georg Hermannsson fjármálastjóri hjá Kaupfélagi Borgnesinga, kom fyrir dóminn og lýsti því er hann fékk í hendur ávísun þá sem hér um ræðir. Starfsmaður kaupfélagsins fór með hana í banka og lagði inn á viðskiptareikning kaupfélagsins og samkvæmt því var innistæða fyrir ávísuninni er hún var innleyst í bankanum. Georg lýsti samskiptum við starfsmenn Rúna og því að ávísunin hefði að lokum verið bakfærð á reikning Rúna gegn loforði um að ný ávísun yrði send sem greiðsla. Ekki þykir ástæða að rekja vitnisburð Georgs frekar. Tékkin fékkst aldrei greiddur. Vitnið, Guðjón Sveinsson verkamaður, lýsti því fyrir dóminum er hann seldi ákærðu, V og Stefáni Axel, veitingastaðinn Ölkjallarann snemma á árinu 1996. En engin skrifleg gögn væru til um þá sölu, en áður hefðu þeir V og Stefán Axel rekið staðinn í 1 ½ til 2 mánuði . Guðjón kvað ákærða, V, hafa boðið sér lambakjöt sem greiðslu fyrir veitnastaðinn og hefði það orðið úr, en hann hefði séð reikninga frá Afurðasölunni í Borgarnesi, sem sýndu að kjötið var greitt. Kjötið var fullnaðargreiðsla, en annar hvor ákærðu, V eða Stefán Axel, vísuðu Guðjóni á kjötið, þar sem það var geymt í frystigeymslu í Hafnarfirði. Guðjón endurseldi kjötið. Vitnið, Sigurbergur Sveinsson kaupmaður, kom fyrir dóminn og bar um kjötkaup sín af Guðjóni Sveinssyni, en ekki þykir ástæða til að rekja framburð hans frekar. Ákæra dagsett 6. október 1998, kennd við Brúnir áhugamannafélag. Samkvæmt vottorði Hagstofu Íslands frá 25. mars 1997 var Brúnir áhugamannafélag skráð 13. desember 1995. Forráðamaður var ákærði, Már Karlsson. Samkvæmt vottorði Hagstofu Íslands, sem móttekið var 20. janúar 1997, segir að á félagsfundi í Brúnum hinn 10. janúar 1997 hafi verið samþykkt að Ólafur F. Sæmundsson og Örn Karlsson víki úr stjórn félagsins, en R og Már Karlsson tækju sæti þeirra. Már var sagður ábyrgðarmaður og prókúruhafi félagsins. Samkvæmt gögnum málsins var sótt um kennitölu fyrir félagið með umsókn dagsettri 12. desember 1997, en þar segir að tilgangur félagsins sé trjárækt og uppgræðsla landsvæða. Ákærði, Már, lýsti því fyrir dóminum að fyrirtækið Brúnir hefði verið stofnað til að takast á hendur verklegar framkvæmdir og annað. Ekki hefði komið til þess að áhugamannafélagið hæfi rekstur, en félagið hefði aldrei haft neina starfsemi með höndum og því engar tekjur. Ákærði, Már, lýsti því að með honum í stofnun og fyrirhuguðum rekstri þessa félags hefði verið meðákærðu, Örn og R, og þeim hefði verið kunn fjárhagsstaða sín og greiðslugeta, en ákærði kvaðst öryrki og tekjur hans 53.000 krónur á mánuði í örorkubætur. Ákærði, R, lýsti því fyrir dóminum hvernig hann kom að áhugamannafélaginu Brúnum. Hann mundi ekki hver útbjó plagg varðandi félagið, sem ákærði undirritaði, og kvaðst ekki hafa komið nálægt stjórn félagsins þótt hann væri skráður stjórnarmaður, enda hefði hann stundað mikla óreglu á þessum tíma og ekki hafa haft hugmynd um það hvort meðákærði Stefán Axel væri í vinnu hjá Brúnum. Ákærði R var handtekinn á Keflavíkurflugvelli 25. mars 1997 ásamt meðákærða, Má, er þeir voru á leið til Thailands í því skyni að gera þar hagstæð innkaup, sérstaklega á timbri að sögn. I. Ákærði, Már, neitar sök. Hann kvaðst hafa ritað nafn föður síns á skuldabréfið í reit fyrir samþykki þinglýsts eiganda. Hann hefði rætt við föður sinn um þetta og fengið heimild hans til að veðsetja fasteignina, eins og lýst er í þessum ákærulið. Hann kvað lýsinguna að öðru leyti rétta. Magnús Karlsson seldi skuldabréfið og ákærði fékk aldrei neitt af andvirði þess í hendur. Ákærði, Már, kom fyrir dóm 4. apríl 1997 vegna kröfu um gæsluvarðhald. Þá viðurkenndi hann afdráttarlaust að hafa falsað nafn föður síns, eins og hér er ákært út af. Hann kvað Magnús Karlsson og R hafa verið með sér í för er hann fór á elliheimilið Grund, þar sem hann falsaði skuldabréfið, en faðir ákærða var þar vistmaður. Hann kvaðst hafa afhent Magnúsi Karlssyni skuldabréfið þarna á staðnum. Ákærði viðurkenndi einnig ítrekað við yfirheyrslur hjá lögreglunni þá háttsemi sem hér er ákært vegna. Fyrir dóminum kvað hann þessar játningar ekki marktækar, þar sem hann hefði brotnað saman sökum rannsóknar máls þessa, en hann hefði verið sakaður um 45.000.000 króna fjársvik. Hannes Thorarensen lögreglufulltrúi og Guðmundur H. Jónsson aðstoðaryfirlögregluþjónn komu fyrir dóminn. Þeir lýstu ferð sinni á elliheimilið Grund 31. mars 1997, en þá var Karl Ásgeirsson, faðir ákærða Más, búsettur þar. Þeir lýstu því báðir að samkvæmt þeirra áliti hefði Karl ekki verið áttaður á stað og stund og út úr heiminum sökum ellihrumleika og gerði sér ekki grein fyrir því sem hann var spurður um. Hann gat ekki skrifað nafn sitt að þeirra sögn. Að þeirra áliti var ástand Karls þannig að hann gat ekki gert sér grein fyrir þýðingu veðsetningar. II 1. Ákærði, Már, kom fyrir dóminn og lýsti því að hann hefði keypt ritvél þá, sem hér um ræðir og greitt fyrir með tékka, eins og lýst er. En alltaf hefði staðið til að greiða tékkann, sem dagsettur var fram í tímann. Hann hefði ekki getað greitt sökum þess að hann var handtekinn áður og lokaður inni. Meðákærði, Örn, hefði ekki átt hlut að máli. Hann hefði hins vegar skoðað ritvélina áður, því ákærði hefði getað lagt mat á vélina sjálfur. Ákærði, Örn, neitar sök. Hann hefði verið með í för er meðákærði keypti ritvélina, en engan þátt átt í kaupunum. II 2. Ákærði, Már, kvaðst hafa átt viðskiptareikning hjá Gúmmívinnustofunni og tekið út vörurnar sem hér er lýst. Staðið hefði til að greiða fyrir úttektirnar með fjármunum að rekstri Brúna og með fjármunum sem ákærði fengi við sölu skuldabréfsins, sem lýst er í I. kafla ákærunnar. Hann kvaðst hafa verið einn er hann tók vörurnar út og meðákærði Örn ekki átt þar hlut að máli. Meðákærði, Örn, hefði hins vegar fengið flestar vörurnar að lokum m.a. þannig, að hann ætlaði að kaupa bifreið þá, sem lýst er í ákærulið III.1, en vöruúttektin að fjárhæð 26.890 krónur hefði verið fyrir meðákærða, Örn, sem ætlaði að ganga frá kaupverðinu. Ákærði, Örn, neitar sök og kvaðst engan þátt hafa átt í viðskiptunum sem hér er lýst. Hann hefði yfirtekið kaup Brúna á Toyota bifreiðinni sem lýst er í ákærulið III.1 og þar með einnig yfirtekið skuld Más við Gúmmívinnustofuna. Hjólbarðarnir sem hér um ræðir voru undir bifreiðinni, en Örn skilaði öðrum dekkjaganginum, sem hann hafði ekki not fyrir, og ætlaði að ganga frá greiðslu hins dekkjagangsins auk felgna. En ekki hefði unnist tími til þess vegna handtöku. Ákærði bar að hjólbarðarnir hans sem teknir voru út á reikning ákærða Más 21. febrúar, hefðu farið undir bifreið sem ákærði átti. En bifreiðin var seld pólskum verkamanni í Grundarfirði, sem hefði tekið löregluafskiptin af málinu mjög nærri sér og greitt hjólbarðana. Vitnið, Gunnlaugur Ingimundarson verkstjóri hjá Gúmmívinnustofunni í Skipholti, kom fyrir dóminn og greindi frá því að hann hefði afgreitt ákærða, Má, með 8 hjólbarða og 4 felgur þann 21. mars 1997. Már hefði verið einn á ferð og ekki hefði komið fram hjá honum í hvaða skyni vörurnar voru teknar út og vissi Guðmundur ekkert um meintan hlut ákærða Arnar í þessum viðskiptum, en nokkrum dögum síðar kom maður og skilaði 4 hjólbörðum. Vitnið, Þorsteinn Friðfinnsson verkstjóri, lýsti fyrir dóminum kaupum bifreiðar af Erni Karlssyni. Þessa bifreið seldi Þorsteinn áfram, en undir bifreiðinni voru hjólbarðar sem lýst er í þessum ákærulið. Eftir að mál þetta kom upp hefði hann greitt Gúmmívinnustofunni hjólbarðana, en síðan ætlað að láta Örn Karlsson greiða. II 3. Ákærði, Már, kvaðst hafa gefið út tékkann sem hér um ræðir og afhent meðákærða Erni, sem ekki vissi um innistæðuleysi hans og ekki haft ástæðu til að ætla annað en að tékkinn væri í lagi. Hið sama eigi við og fyrr að sögn ákærða, að hann hefði haft í hyggju að greiða tékkann en ekki getað sökum innilokunar í gæsluvarðhaldi. Ákærði, Örn, neitar sök og hafi hann ekki notað tékkann sem hér um ræðir. Vitnið, Ómar Jóhannsson sendibílstjóri, gat fyrir dóminum ekkert borið um það hver notaði tékkann eða gaf hann út og ekki er ástæða til að rekja vitnisburð hans frekar. II 4. Ákærði, Már, viðurkenndi að hafa gefið út og samþykkt víxlana, sem hér um ræði. Þetta hefði verið gert í tengslum við hugsanleg fasteignakaup í Grundarfirði, en meðákærði, Örn, hefði séð um þetta og vissi ákærði, Már, ekkert um ferðir meðákærða og samskiptin við fyrirhugaða seljendur fasteigna í Grundarfirði. Til stóð af hálfu ákærða að greiða víxlana á gjalddaga 1. maí 1997. Ákærði, Örn, neitar sök. Hann kvað málavexti þá að Ólafur Björn Ólafsson, sem var á leið úr landi til Noregs, hefði komið að máli við sig og spurt hvort ákærði hefði áhuga á að kaupa fasteign sem hann átti í Grundarfirði en Ólafur hefði átt í erfiðleikum með að selja að sögn ákærða. En Ólafur vissi því að ákærði, Örn, hefði áður keypt fasteign í Grundarfirði. Ákærði sagði Ólafi að hann ætlaði að athuga málið og ræddi eftir það við meðákærða, Má, og spurði hvort hann hefði áhuga á þessum kaupum. Már hefði sýnt þessu áhuga og voru Ólafi sendir þeir víxlar sem hér um ræðir, en meðákærði, Már, gaf út og samþykkti til greiðslu fyrir hönd Brúna vegna hinna fyrirhuguðu kaupa. Ólafur hefði síðan hringt og sagt að bankinn hefði ekki viljað kaupa víxlana og var þá ákveðið að hætta við kaupin og átti Ólafur að senda ákærða víxlana, sem hann gerði ekki og heyrði ákærði ekki í Ólafi eftir það. Ákærði tók fram að einungis hefði verið um þreifingar að ræða og viðskipti hefðu aldrei komist á, en hann hefði verið í góðri trú um greiðslugetu meðákærða og nefndi í því sambandi að meðákærði hefði greint sér frá fyrirgreiðslu frá föður sínum upp á 3,6 milljónir. Auk þess nyti meðákærði, Már, trausts alls staðar, með yfirdráttarheimildir í bönkum og ætti eignir í Thailandi. Þá gat ákærði, Örn, þess að hefðu kaup átt sér stað hefðu leigutekjur dugað til að greiða afborganir vegna kaupanna. Vitnið, Ólafur Björn Ólafsson tækjamaður, kom fyrir dóminn og kvað ákærða, Örn, hafa komið að máli við sig og boðist til að kaupa íbúð sína í Grundarfirði. Örn greindi Ólafi frá því að Brúnir væri fyrirtæki sem hann væri með en Ólafur fékk aldrei á hreint hvort ákærðu, Örn eða Már, eða Brúnir ætluðu að kaupa íbúð hans en Örn hefði afhent sér víxlana, sem lýst er í þessum ákærulið. Kvað Ólafur sig ráma í það, að það sem hann greindi frá hjá lögreglunni að Örn hefði sagt að aðilarnir á víxlinum væru áreiðanlegir og ættu skuldlaust húsnæði. Aldrei kom til þess að gert yrði kauptilboð eða kaupsamningur og ekkert skriflegt um þessi samskipti utan víxlarnir tveir. III 1. Ákærði, Már, kveður lýsingu í þessum ákærulið rétta, utan niðurlagið, því til hefði staðið að greiða. Hann kvað bifreiðina hafa verið keypta í þágu Brúna og átti að nota hana í þágu félagsins og hefði hún því ekki verið keypt í þágu ákærða, Arnar, eins og lýst er í ákærunni. Komið hefði í ljós að bifreiðin hentaði ekki og þá hefði meðákærði, Örn, ætlað að yfirtaka bifreiðina og lánin, sem tengdust kaupunum og hefði Örn ætlað að ganga frá þeim málum. Hjá lögreglunni lýsti ákærði, Már, því svo, að hvorki hann sjálfur né Brúnir hefðu haft greiðslugetu til að greiða skuldabréfið eða víxilinn, sem hér er lýst. Ákærði hefði undirritað skjölin í því skyni að láta líta svo út sem hann væri kaupandi bifreiðarinnar, en Örn Karlsson hefði í raun verið kaupandi og fyrir hans áeggjan hefði ákærði ritað undir þessi skjöl og Örn lofað að standa í skilum með greiðslurnar, enda hefði Örn frá kaupdegi haft með bifreiðina að gera. Er ákærði Már var spurður um þennan framburð sinn fyrir dóminum kvaðst hann ekki muna atburði vel en samdægurs og bíllinn var keyptur hefði komið í ljós að hann hentaði fyrirtækinu ekki. Ákærði, R, staðfesti nafnritun sína á þau skjöl sem hér um ræðir vegna kaupa bifreiðarinnar, sem hér er lýst. Hann hefði ekki haft greiðslugetu til þess að standa við fjárskuldbindingarnar, sem hann tókst á hendur, enda talið að Brúnir myndu greiða og taldi hann meðákærða, Má, fjársterkan. Þá ályktun kvaðst hann hafa dregið eftir ferðalög með Má erlendis. Ákærði, R, var atvinnulaus á þessum tíma og vissi ekki um aðdraganda bifreiðakaupanna nema meðákærðu, Már og Örn, hefðu rætt það að bifreiðin yrði notuð í þágu Brúna. Hann vissi ekki hvort bifreiðin var keypt í þágu meðákærða, Arnar, eins og lýst er í ákærunni, en hann vissi að Örn hafði hug á að eignast bifreiðina ef hún hentaði ekki Brúnum. Ákærði, Örn, neitar sök. Hann hefði keypt bílinn sem hér um ræði af Brúnum eftir að í ljós kom að bifreiðin hentaði fyrirtækinu ekki. Alltaf hefði staðið til að greiða kaupverðið. Örn var yfirheyrður fyrir dómi 26. mars 1997 vegna kröfu um gæsluvarðhald. Þá lýsti hann bifreiðakaupunum svo að hann hefði beðið Má Karlsson að veita sér fyrirgreiðslu varðandi bifreiðakaupin. Ákærði hefði haft samband við Loga Pálsson, framkvæmdastjóra hjá P. Samúelssyni, sem hefði veitt Brúnum fyrirgreiðslu sökum kunningsskapar við ákærða. Kaupin hefðu síðan verið eins og lýst er í ákærunni, en ákærði síðar ábyrgst skuldirnar við fyrirtækið vegna kaupanna. Hjá lögreglunni lýsti ákærði því að hann hefði verið viðstaddur í fyrirtækinu P. Samúelsson, er kaupin voru gerð og séð ákærðu, Má og R, rita á skuldabréfið og ákærði hefði stimplað skjalið á sama stað með stimpli Brúna. Þá var ákærði viðstaddur og vottaði tilkynningu um eigendaskipti bifreiðarinnar frá P. Samúlessyni til Brúna. Kvaðst ákærði sjálfur hafa útbúið tilkynninguna um eigendaskipti dagsett 22. mars 1997, þar sem Brúnir tilkynna eigendaskipti til Hauks í horni og ritaði ákærði á þá tilkynningu fyrir hönd Hauks í horni. Þessi framburður ákærða var borinn undir hann fyir dóminum og breytti hann ekki afstöðu til hans en gaf engar skýringar á breyttum framburði nú, en hann bar efnislega á sama veg um yfirtöku sína, eða Hauks í horni, á skuldum vegna bifreiðakaupanna. Vitnið, Bogi Óskar Pálsson forstjóri P. Samúelssonar, lýsti því að Örn Karlsson hefði hringt í sig vegna þessa máls. Örn hefði haft flókna sögu að segja, en Bogi mundi þetta óljóst. Hann staðfesti að Örn hefði viljað yfirtaka bílinn og skuldirnar sem á honum hvíldu, en mundi ekki hvernig málinu lauk. Hann minntist þess að Örn hefði boðist til að afsala bílnum til P. Samúlessonar eins og fram kemur í kærubréfi lögmanns fyrirtækisins. III 2. Ákærði, Már, kvað háttsemi sinni rétt lýst í þessum ákærulið, utan niðurlagið þar sem segir að aldrei hafi staðið til að greiða fyrir vörurnar. Hann taldi að sér hefði verið veittur greiðslufrestur hjá BYKO, en vörurnar sem teknar voru út átti að nota til að gera upp húsnæði við Stýrimannastíg og við Höfðatún. Ákærði, R, kvað lýsinguna í ákærunni rétta, utan hann kvaðst hafa talið að vöruúttektin yrði greidd. III 3 Ákærði, Már, kvað þennan ákærulið réttan utan niðurlagið því til stóð að greiða fyrir vörurnar að hans sögn. Hann kvaðst ekki hafa stofnað reikninginn til að gera öðrum kleyft að taka út vörur, því einungis meðákærði, R, hefði haft heimild til að taka út vörur á reikninginn auk ákærða, Más. Ákærði, Már, mundi ekki eftir þessari úttekt. III 4 Ákærði, Már, kvaðst hafa tekið út þær vörur sem hér um ræðir á reikning á sitt nafn hjá BYKO. Til stóð að greiða vörurnar. Meðkærði, Örn, hefði fengið eitthvað af þessum vörum, en mundi ekki hvað það var og mundi ekki hvort Örn hefði greitt fyrir þær. Ákærði, Örn, neitar sök. Vörurnar hefðu ekki verið teknar út að sinni beiðni og rangt niðurlag ákærunnar um að aldrei hefði staðið til að greiða þær. Meðákærði, Már tók vörurnar út til að gera upp húsnæði í Höfðatúni 2, en ekki varð úr því er uppboðsbeiðni barst vegna fasteignarinnar. Ákærði, Örn, tók við vörunum og kvað þær greiddar. Helluborðið og ofninn voru greidd í BYKO, en ákærði greiddi meðákærða fyrir þakullina og þolplastið. Ákærði kvaðst hafa keypt af meðákærða hluta úttektarinnar og ráðstafað hinu eins og lýst var eftir að í ljós kom að setið var uppi með vöruna þar sem ekki var hægt að nota hana í Höfðatúni 2. Þorsteinn Friðfinnsson verkstjóri lýsti kaupum ofns og helluborðs af Erni Karlssyni í mars 1997. Hann kvað Örn hafa vitað í nokkurn tíma að sig vantaði ofn og helluborð á heimili sitt. Það hefði síðan verið í mars 1997 sem Örn hringdi og sagðist hafa þessa hluti undir höndum og kaup voru ákveðin. IV Ákærði, G, neitar sök. Hann kvaðst hafa tekið við tékkunum úr hendi meðákærða Más er hann var staddur á heimili meðákærða, Arnar, í Safamýri, en ákærði kveðst telja að Örn Karlsson hafi vélritað tékkana, en hann vissi það ekki fyrir víst. Hann lýsti því í fyrstu að meðákærði, Már, hefði gefið tékkana út, en síðar í yfirheyrslunni kvaðst hann ekki muna það. Ætlunin var að kaupa vörur fyrir meðákærða, Má, en ákærði kvaðst ekki hafa vitað fyrir fram að tékkarnir reyndust innistæðulausir. Már hefði ekki greint sér frá því og ákærði kvaðst heldur ekki hafa vitað að aldrei hefði staðið til að greiða tékkana eins og lýst er í niðurlagi þessa ákæruliðar. Ákærði, G, hefði framvísað skilríkjum er hann notaði tékkana og ekki hafa velt því fyrir sér hvers vegna meðákærði, Már, bað hann um að kaupa vörurnar. Hann hefði bara verið að skjótast þetta fyrir Má. Þessi afstaða ákærða, G, til sakarefnisins er hin sama varðandi alla ákæruliðina á hendur honum. Nokkurt misræmi var í framburði ákærða hér fyrir dóminum annars vegar og í skýrslu er hann gaf hjá lögreglunni. Hann kvað þær skýrslur að flestu leyti rangar og þykir ekki ástæða til að rekja þær hér. Ákærði kvað meðákærða, S, hafa flækst inn í atburðarásina nánast fyrir tilviljun. Ákærði, S, kvað háttsemi sinni rétt lýst. Hann kvaðst hafa dregist inn í mál þetta fyrir tilviljun, en meðákærði, Guðjón, hefði komið að máli við sig og sagst hafa vinnu handa ákærða. Vinnan átti í raun að vera fólgin í því að skipta tékkunum, sem lýst er í þessum ákærulið, en hann hefði hvorki vitað um innistæðuleysi tékkanna né hvaðan þeir komu eða að ekki hefði staðið til að greiða þá eins og lýst er í ákærunni. En ákærði kvaðst ekki hafa reiknað með öðru en að tékkarnir yrðu greiddir. Hann kvaðst ekkert þekkja meðákærðu, Örn og Má, en meðákærði, Guðjón, annaðist samskiptin við þá og fékk tékkana í hendur og hann hefði greint sér frá því að hugsanlegt væri að tékkarnir væru „ekki allir í lagi “. Sér hefði skilist að selja ætti munina, sem keyptir voru, og afla þannig lausafjár. Hann mundi ekki vel eftir framburði sínum hjá lögreglunni, en kvað sig ráma í það sem þar segir, að meðákærði G hefði nefnt það að með vörukaupunum væri verið að afla fjár fyrir mann sem væri að fara úr landi. Ákærði, Már, viðurkenndi fyrir dóminum að hafa gefið út alla fimm tékkana, sem lýst er í þessum kafla ákærunnar, en meðákærði, Örn, vélritaði tékkana að beiðni ákærða. Hann kvaðst hafa kynnst G hjá Erni Karlssyni og afhent G tékkana í því skyni að hann keypti farsíma fyrir andvirði allra tékkanna, en ákærði kvað hafa staðið til af sinni hálfu að greiða alla tékkana og því væri niðurlag ákærunnar rangt. Ákærði, Már, kvaðst hafa ætlað með farsímana með sér úr landi og til Thailands, þar sem hann ætlaði að selja þá, enda símar dýrir þar í landi að sögn ákærða. Ákærði, Már, kvað G hafa verið einan á ferð er tékkarnir voru afhentir og Már kvaðst ekki þekkja meðákærða, S. Ákærði, Örn, neitar sök og kvaðst ekki vita um uppruna eða notkun tékkana. Hann þekkir meðákærða, Guðjón Má, og vissi að hann hringdi í meðákærða, Má, er hann var staddur á heimili ákærða í Safamýri þar sem þeir hittust, en vissi ekkert um þeirra samskipti. IV 1 Ákærði, Guðjón, kvaðst ekki hafa keypt vörurnar fyrir tékkana sem lýst er. Til stóð að kaupa hljómkerfi fyrir meðákærða, Má. Sívar Sturla Sigurðsson hefði hins vegar keypt tækin, framselt tékkann og flutt tækin á heimili sitt og síðan selt til að standa straum af fíkniefnaneyslu sinni. Ákærði var hins vegar að sögn á staðnum er tækin voru keypt. Ákærði, S, kvaðst ekki hafa notað tékkann sem hér um ræðir. Hann hefði verið staddur í versluninni er vörurnar sem hér um ræðir voru keyptar, og meðákærði Guðjón einnig. Hins vegar hefði Sívar Sturla Sigurðsson keypt tækin. Afstaða ákærða Más til þessa ákæruliðar er lýst í upphafi þessa kafla ákærunnar og er vísað til þess. Vitnið, Karl Lúðvíksson sölustjóri, kom fyrir dóminn og lýsti samskiptum sínum við ákærðu og Sívar Sturlu Sigurðsson vegna kaupanna, sem lýst er hér. Hann kvað 3 menn hafa komið í verslunina daginn áður en kaupin fóru fram. Þeir komu síðan aftur daginn eftir á laugardegi og þá hefði Sívar Sturla sagt, að hann væri að aðstoða ákærða, Guðjón, við kaupin, en Sívar Sturla keypti tækin og framseldi ávísunina að hans sögn. Karl lýsti síðan tilfinningu sinni um það hvað hann teldi hlut hvers og eins hinna ákærðu í þessu kaupum, en ekki þykir ástæða til að rekja vitnisburð hans frekar hér. IV 2 Ákærði, G, neitar sök. Hann kvaðst hafa keypt GSM símann, sem hér um ræðir fyrir meðákærða, Má, en ekki vita um innistæðuleysi tékkans og neitar að hafa gerst sekur um fjársvik með notkun tékkans og má vísa til þess sem sagði í upphafi þessa kafla ákærunnar um afstöðu ákærða til sakarefnisins að þessu leyti. Ákærði, S, neitar sök og kvað meðákærða, Guðjón, hafa keypt símann og ákærði hefði beðið í bíl fyrir utan á meðan. Afstöðu ákærða, Más, til þessa ákæruliðar er lýst að ofan og er vísað til þess. IV 3 Ákærði, G, neitar sök á sömu forsendum og áður er lýst. Hann viðurkenndi að hafa keypt myndbandstækið fyrir ákærða, Má. Afstaða ákærða, Más, til þessa ákæruliðar er lýst að ofan og er vísað til þess. IV 4 Ákærði, S, hefur játað að hafa keypt myndbandstækið, sem hér er lýst en neitar sök á þeim forsendur er raktar voru að framan. Vísa má til afstöðu hans til sakarefnisins, sem rakið var hér að framan. Afstaða ákærða, Más, til þessa ákæruliðar er lýst að ofan og er vísað til þess. IV 5 Ákærði, G, neitar sök og kvað meðákærða S hafa notað þennan tékka sem tryggingu fyrir greiðslu veitinga af hálfu meðákærða, S. Ákærði, S, kvaðst hafa notað tékkann sem hér um ræðir. Ekki var tekið við tékkanum sem greiðslu og því hefði hann verið settur sem trygging og meiningin að koma síðar og greiða, sem ekki varð úr. Afstaða ákærða, Más, til þessa ákæruliðar er lýst að ofan og er vísað til þess. V A og B Ákærði, Már, neitar sök sammkvæmt A-lið þessa kafla ákærunnar. Hann kvaðst ekki hafa ritað nafn sitt á neitt þeirra skjala, sem hér er lýst og ekki vita hver það gerði, en skjölin voru öll borin undir ákærða. Hann kvað einu viðskiptin sín við meðákærða, Stefán Axel, á þeim tíma, sem ákæran tekur til, hafa verið þau að ákærði hefði hitt hann á Nelly’s kaffi, sem Stefán Axel rak og þar hefði ákærði verið með reikning. Ekki hefði verið um önnur samskipti þeirra að ræða og aldrei hefði staðið til að ákærði keypti veitingastaðinn Casablanca og Stefán Axel hefði ekki verið í vinnu fyrir Brúnir. Ákærða var kynntur framburður meðákærða, Stefáns Axels, um að vörukaupin sem lýst er í þessum kafla ákærunnar hefðu verið gerð samkvæmt beiðni ákærða, Más, og greitt með tékkum, sem hann gaf út. Ákærði, Már, vísaði þessu á bug. Afstaða ákærða, Más, til sakarefnisins í B-lið þessa kafla ákærunnar er hin sama og áður, hann neitar sök. Hann kveðst ekki hafa ritað nafn sitt á neitt skjalanna og engan þátt eiga í kaupunum, sem lýst er. V A Ákærði, Stefán Axel, neitar sök. Hann kvað meðákærða, Má, hafa gefið tékkana út og ákærði ritað á þá og notað eins og í ákæru greinir og staðfesti ákærði fyrir dóminum ritun tékkanna og notkun. Hann hefði keypt vörurnar ýmist að beiðni meðákærða, Arnar eða Más, og í umboði Más. Hann vissi ekki um innistæðuleysi tékkanna og að aldrei hefði staðið til að greiða, eins og lýst er í ákærunni, en hann taldi að ákærði Már gæti greitt þar sem hann hefði talið hann eiga von á arfi. Ákærði lýsti því að ekki hefði staðið til af sinni hálfu að greiða tékkana. Hann hefði talið Má gera það. Hann kvað Örn Karlsson hafa afhent sér tékkana að Má viðstöddum, en ekki hafa séð meðákærða, Má, rita á þá. Meðákærði, Már, vissi kaupverð hefði verið greitt með tékkunum sem lýst er í 8 töluliðum þessa kafla ákærunnar og Már hefði notað sitt bankakort í sumum tilvikanna. Ástæða þess að ákærði bað um að tékkarnir yrðu innleystir nokkrum vikum eftir notkun kvað ákærði þá, að meðákærðu, Már og Örn, hefðu greint sér frá því að von væri á peningum og var í því sambandi minnst á arf og peninga vegna viðskipta, sem ákærði vissi ekki hver voru. Hann hefði keypt munina samkvæmt töluliðum 1 og 2 að beiðni ákærða Más, en munina samkvæmt töluliðum 3 til 8 að beiðni ákærða, Arnar. Ákærði lýsti því að Már hefði ráðið sig til starfa fyrir Brúnir snemma árs 1997, en starf hans hefði verið að annast innkaup, snatt og annan rekstur og létta af ákærða Má störfum, en á þessum tíma var rætt um að ákærði, Már, hæfi rekstur veitingastaðarins Casablanca og undir aðalmeðferð málsins framvísaði ákærði, Stefán Axel, samningi, sem hann sagði undirritaðan af meðákærða, Má, og samningurinn sýni hvað til stóð, þ.e. að Már keypti Casablanca. Már hefur neitað þessu. Og þá hefði meðákærði, Már, verið að breyta húsnæðinu að Stýrimannastíg 10 og taldi ákærði að vörurnar sem keyptar voru ætti að nota við að innrétta það húsnæði. Ákærði, Stefán Axel, hefði að beiðni meðákærða, Más, hafa selt örbylgjuofn, sem keyptur var hjá Heklu og 7 vaska sem keyptir voru hjá Tengi og afhent Má peningana, sem fékkst fyrir söluna. Ákærði, Stefán Axel, ráðstafaði ísskáp til að greiða skuld sína við þriðja mann, en ísskápinn hefði hann tekið upp í skuld Más við sig vegna veitinga sem Már tók út í reikning á Nellys kaffi. Ákærði, Örn Karlsson, var spurður um vitneskju sína um þau viðskipti sem lýst er í þessum ákærulið, einkum sökum framburðar ákærða Stefáns Axels. Örn kvaðst ekkert vita um þessi viðskipti. Vitnið, Magnús Andri Hjaltason sölustjóri hjá Tengi efh., kom fyrir dóminn og lýsti því er hann seldi vörurnar, sem lýst er í 1. og 7. tölulið þessa kafla ákærunnar. Ungur maður hefði komið og keypt vörurnar og beðið um að tékkarnir yrðu geymdir. Hann gat ekkert borið um Brúnir eða ákærðu. Vitnið, Ottó Björn Erlingsson verslunarmaður hjá Heklu, lýsti fyrir dóminum sölu vörunnar sem lýst er í töluliðum 2, 6 og 8 í þessum kafla ákærunnar. Í öll skiptin hefði komið sami maður sem kynnti sig sem starfsmann Brúna og keypt þar vörur sem hann sagði að nota ætti í leiguíbúðir. Beðið var um að tékkarnir, sem greitt var með, yrðu geymdir því von væri á peningum inn á tékkareikninginn. Vitnið, Karl Eron Sigurðsson bifreiðastjóri, kom fyrir dóminn og lýsti því að hann hefði stundað akstur fyrir ákærða, Stefán Axel, er hann rak veitingastað hér í borg. Stefán Axel hefði hringt í sig og beðið sig um að keyra vörur úr Heklu og flytja í geymslu í lagerhúsnæði, sem Stefán Axel hafði til umráða. Þetta gerði Karl 11. mars 1997 og fór tvær ferðir í Heklu og flutti vörurnar sem lýst er í 6. tölulið þessa kafla ákærunnar, en vörurnar voru greiddar áður en Karl sótti þær. Vitnið, Jóhanna Magnúsdóttir guðfræðinemi, kom fyrir dóminn. Ekki þykir ástæða til að reifa vitnisburð hennar hér, en hún bar um samskiptin við ákærða vegna kaupanna, sem lýst er í 4. tölulið þessa ákærukafla. Vitnið, Halldór Gunnarsson sölustjóri GKS, lýsti því er ákærði, Stefán Axel, kom í fyrirtækið og gaf upp nafnið Casablanca vegna kaupa á stólum, sem lýst er í 5. tölulið þessa kafla ákærunnar. Lögð var áhersla á að útvega stólana fyrir tiltekna helgi er opna átti nýja hæð í veitingastaðnum. Beðið ver um að ávísunin yrði geymd til 2. apríl 1997, en vitnið kvað fullorðinn mann hafa komið og framvísað bankakorti vegna kaupanna og hafi sér verið greint frá því að það hefði verið Már Karlsson, en Halldór sá hann ekki. Vitnið, Sigurður Hilmar Ólafsson pípulagningameistari, lýsti því fyrir dóminum að hann hefði aðstoðað ákærða, Stefán Axel, í ýmsu er laut að útbúningi skjala. Í því sambandi staðfesti hann að hafa útbúið óundirritaðan starfssamning meðal gagna málsins, en ákærði, Stefán Axel, heldur því fram að samningurinn sýni að hann starfaði hjá Brúnum. Þá bar vitnið að hafa útbúið skjalið um Casablanca, en á því skjali er nafnið Már Karlsson, en ákærði, Már, kvaðst ekki hafa ritað nafn sitt á skjalið eins og rakið var og aldrei hefði staðið til að hann keypti Casablanca. Engin önnur nafnritun er á því skjali. Vitnið, Guðbjartur Þór Kristjánsson barþjónn, lýsti því fyrir dóminum að hann hefði farið tvisvar sinnum í Heklu og aðstoðað ákærða, Stefán Axel, vegna kaupa þar. Þá voru borin undir vitnið fjölmörg skjöl sem getið er um í V. kafla ákærunnar og ákært er fyrir. Vitnið staðfesti að hafa ritað nafn sitt á þessi skjöl sem vottur. Nafnritun Más Karlssonar er á þessum skjölum, svo sem lýst er í þessum kafla ákærunnar. Vitnið kvaðst í öllum tilvikum hafa verið viðstatt er Már ritaði nafn sitt á skjölin, en hjá lögreglunni bar hann þveröfugt, þ.e. að hann hefði aldrei verið viðstaddur er Már ritaði á skjölin. Stefán Axel hefði komið með skjölin til sín og beðið sig um að votta þau. Engin handbær skýring kom fram á þessum breytta vitnisburði sem þykir ótrúverðugur. V kom fyrir dóminn sem vitni í Brúnaþætti málsins. Hann kvaðst hafa stundað veitingarekstur í 4 til 5 ár í félagi við ákærða, Stefán Axel. Hann lýsti vitneskju sinni um hugsanlega sölu Casablanca til Más Karlssonar og/eða Brúna og vissi ekki að ekki varð af þeim viðskiptum, en hann kvaðst hafa séð ákærða, Má, skrifa nafn sitt á skuldabréf, sem tengjast átti þeim viðskiptum. V kvaðst þekkja það eitt til Más Karlssonar, að hann hefði hitt hann í örfá skipti á Nelly´s kaffi, þar sem skrifaðar voru hjá honum veitingar. Stefán Axel hefði greint sér frá hugleiðingum um annan rekstur en þann sem þeir áttu í í sameiningu og hefði V ekki litist á það, enda hefðu þeir nóg að gera við þann rekstur. Verður nú stuttlega vikið að einstökum töluliðum þessa kafla ákærunnar en einkum er vísað er til þess sem rakið hefur verið að framan um málavextina. V A 1 og 2 Ákærði, Stefán Axel, kvaðst að beiðni meðákærða, Más, hafa sent á Stýrimannastíg 10 hlutina sem keyptir voru samkvæmt þessum ákæruliðum. V A 3 Ákærði, Stefán Axel, kvað hjólbarðanna hafa verið setta undir bifreið í eigu meðákærða Más, en bifreið þessa notaði ákærði, Stefán Axel, á þessum tíma. V A 4 Ákærði, Stefán Axel, kvað þessa hluti hafa verið flutta í geymslu að horni Amtmannsstígs og Ingólfsstrætis, en síðan hefði Örn Karlsson flutt þetta að Stýrimannastíg 10. V A 5-8 Ákærði, Stefán Axel, kvað þessa muni alla hafa verið í flutta geymslu á horni Amtmannsstígs og Ingólfsstrætis. Þorsteinn Halldórsson lýsti því fyrir dóminum að hann hefði snemma árs 1997 keypt ísskáp, eldavél og ofn af ákærða, Stefáni Axel og hann hefði séð hjá honum reikning frá Heklu, en þaðan voru vörurnar og því ekkert spurt frekar um það hvernig Stefán Axel var að vörunum kominn. V B 1-3 Afstöðu ákærða, Más, til sakarefnis þessa kafla er lýst að framan, en hann neitar sök. Ákærði, Stefán Axel, kvað upphaf þessara viðskipta hafa verið það, að meðákærði, Már, hefði komið að máli við sig og beðið sig að kanna hvort hann vissi um bíla á góðum kjörum. Ákærði hefði þá tekið að spyrjast fyrir um það uns maður kom að máli við ákærða og bauð honum bíl til kaups. Hann kvað kaupunum rétt lýst í þessum þremur töluliðum ákærunnar. Ákærði kvaðst hafa annast öll samskiptin við Samvinnusjóð Íslands hf. Meðákærði, Már, hefði skrifað undir skjölin, en ákærði hefði ekki haft vitneskju um það að Már eða Brúnir gætu ekki greitt. Ákærði kvaðst ekki hafa kynnt sér fjárhagsstöðu Más sem hefði skoðað allar bifreiðarnar áður en kaupin voru gerð. Ákærði, Már, hefði sagt sér að hann mætti hafa umráð Mercedes-Benz bifreiðarinnar, sem lýst er í 1. tölulið þessa kafla ákærunnar, en bifreiðina átti ákærði að nota til að annast verkefni fyrir Má og Brúnir. Sér hefði skilist að Mazda bifreiðin í tölulið 2 hefði verið keypt í þágu dóttur ákærða, Más, en ákærði kvaðst hins vegar hafa lánað Guðjóni Sveinssyni bílinn, sem lagt var hald á hjá honum. Jeppinn samkvæmt 3. tölulið var keyptur í þágu Brúna. Vitnið, Anthony Karl Gregory ráðgjafi, kom fyrir dóminn og lýsti samskiptum sínum fyrir hönd Samvinnusjóðsins vegna þessa máls. Hann kvað Guðmund Sigurgeirsson, eiganda Gæludýrahússins, hafa hringt og spurt hvort mögulegt væri fyrir Brúnir og Má Karlsson að yfirtaka lán vegna bílakaupanna. Eftir þetta var kannað hvort þessir aðilar væru á vanskilaskrá, svo reyndist ekki vera, auk þess sem Már var skráður fyrir fasteign. Bifreiðakaupin fóru síðan fram eins og lýst er í þessum þremur töluliðum þessa kafla ákærunnar. Hann hefði ekki verið viðstaddur er skjölin voru undirrituð því skjölin voru sótt og þeim skilað undirrituðum síðar. Vitnið, Guðmundur Jóhann Sigurgeirsson forsvarsmaður Gæludýrahússins, lýsti því fyrir dóminum að bílana, sem lýst er í 1. og 3. tölulið þessa kafla ákærunnar, hefði ákærði, Már, og Brúnir keypt eins og lýst er. Hann hefði farið með lánsumsóknirnar í Samvinnusjóðinn vegna kaupanna á þessum tveimur bílum og kaupin verið samþykkt og gengið frá skjölum til undirritunar, en Jón Ellert Tryggvason sá um sölu bílana fyrir Guðmund. Guðmundur vissi ekki hvort hann sá Má Karlsson nokkurn tíma vegna þessarra bílaviðskipta, sem hann mundi lítið eftir, en hann taldi Jón Ellert sjá um allt er laut að sölu bílanna. Vitnið, Jón Ellert Tryggvason ferðaheildsali, lýsti milligöngu sinni við sölu bílanna, sem lýst er í 1. og 3. tölulið þessa kafla ákærunnar. Jón kvað ákærða, Stefán Axel, hafa haft samband við sig og spurt um bíla til sölu, en Jón hefði á þessum tíma staðið í bílainnflutningi. Jón hefði þá boðið honum þessa tvo bíla til kaups, fyrst Benz bifreiðina og síðar Willys bílinn. Stefán Axel hefði gefið sér upp tvö nöfn, sem áttu að yfirtaka lánin hjá Samvinnusjóðnum. Jón hringdi þangað og spurði hvort þessi viðskipti gætu gengið og fékk jákvætt svar. Jón hitti ekki ákærða, Má Karlsson, vegna þessara viðskipta. VI Ákærði, Már, neitar sök. Hann kvaðst ekki hafa ritað nafn sitt á þau skuldabréf sem hér er lýst og ekki vita hver gerði það. Ákærði, R, kvaðst ekkert muna eftir atburðum sem lýst er í þessum ákærulið. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa ritað nafn sitt á skuldabréfin og eftir skoðun skuldabréfanna telja að rithönd sín væri fölsuð á bréfunum. Hjá lögreglunni lýsti ákærði því, að hann teldi að meðákærðu, Örn og Stefán Axel, hefðu setið um sig er hann var illa fyrirkallaður sökum óreglu og látið sig skrifa undir skuldabréf. Fyrir dómi gat ákærði ekki lagt mat á þetta, en endurtók að hann myndi ekki eftir þessum viðskiptum og nafnritunum á skuldabréfin. Ákærði, Stefán Axel, kvað meðákærða, Örn Karlsson, hafa haft samband við sig og beðið sig um að renna við að Stýrimannastíg 10, sem ákærði gerði, og þar hefði Örn Karlsson afhent sér skuldabréfin sem hér um ræðir inn um bílglugga á bifreið ákærða. Ákærði hefði tekið við skuldabréfunum í tengslum við fyrirhuguð kaup meðákærða, Más, á Casablanca og átti ákærði að athuga hvort hægt væri að koma skuldabréfunum í verð. Hann hefði framvísað skuldabréfunum hjá Jöfri og spurt hvort fyrirtækið vildi taka við þeim sem greiðslu fyrir bílana sem lýst er í ákærunni, en bílana átti ákærði að fá sem greiðslu upp í sölulverð fyrir Casablanca. Áður hefði ákærði verið í sambandi við Jöfur og meðal annars gefið upp nafn og kennitölu þeirra aðila sem rituðu á skuldabréfin. Það var síðan 25. mars 1997 sem starfsmaður Jöfurs hringdi í ákærða og bað hann um að koma með skuldabréfin, þar sem hann hefði viljað skoða form skuldabréfanna. En ákærði hefði greint starfsmanni Jöfurs frá því að ekki gæti orðið af viðskiptunum þann dag, þar sem meðákærði, Már, væri ekki til staðar til að ganga frá framsali á skuldabréfin, en ákærði hefði séð meðákærða, Má, undirrita öll skuldabréfin sem hér um ræðir. Ákærði hefði sjálfur ekki verið í aðstöðu til þess að athuga hvort skuldabréfin væru góð. Ákærði staðfesti framburð sinn hjá lögreglunni þess efnis að hann hefði víða framvísað skuldabréfunum 6 í því skyni að selja þau og meðal annars hjá Jöfri eins og lýst var. Hann kvaðst ekki hafa vitað betur en til stæði af hálfu ábyrgðaraðila að greiða skuldabréfin og taldi meðákærða, R, hafa átt eignir á þessum tíma. Ákærði, Örn Karlsson, var spurður um samskipti sín og Stefáns Axels með skuldabréf þau sem hér um ræðir. Hann kvaðst ekki hafa afhent Stefáni Axel skuldabréfin eins og hann lýsti og rakið var að framan. Hann kvaðst ekkert vita um skuldabréfin og ekki muna eftir því að hafa verið viðstaddur er Már Karlsson undirritaði þau, eins og ákærði, Stefán Axel, hefur borið. Vitnið, Lúðvík Hraundal sölustjóri hjá Jöfri, kom fyrir dóminn og lýsti samskiptum sínum við ákærða, Stefán Axel, sem verið hefði í sambandi við sig vegna bílakaupanna. Lúðvík mundi atburði ekki vel, en þó það að hafa verið búinn að kanna fjármögnun bílakaupanna með því að hafa samband við tryggingafélög, Samvinnusjóðinn og Búnaðarbankann. Skuldabréfin sem hér um ræðir og nota átti sem greiðslu vegna bifreiðanna, eins og lýst er í ákærunni, kvaðst Lúðvík hvergi hafa sýnt nema í Búnaðarbankanum í Kópavogi. Áður en ákærði, Stefán Axel, var handtekinn í starfstöð Jöfurs hefði lögreglan haft samband við sig og spurt hvort hann hefði sótt um fjármögnun bílakaupa hjá Samvinnusjóðnum en lögreglan hefði greint sér frá því að eitthvað væri ekki í lagi með þessi viðskipti og hefði verið óskað eftir því að lögreglan yrði látin vita er Stefán Axel kæmi í Jöfur vegna viðskiptanna. Lúðvík kvaðst ekki hafa beðið Stefán Axel um að hafa skuldabréfin meðferðis er hann kom og var handtekinn, en Lúðvík kvað hugsanlegt að hann hefði verið búinn að greina Stefáni Axel frá því áður en hann kom og var handtekinn, að Búnaðarbankinn vildi ekki kaupa skuldabréfin og fjármagna bílakaupin. Lúðvík mundi þetta ekki og mundi atburðarás að ýmsu leyti óljóst fyrir dóminum, en hann kvað hafa staðið til að Stefán Axel greiddi bílana með skuldabréfunum 6. V kom fyrir dóminn sem vitni í þessum þætti málsins og lýsti því er hann sá ákærða, Má, rita nafn sitt á skuldabréf sem tengjast átti fyrirhuguðum kaupum hans og/eða Brúna á Casablanca. V sá ekki texta skjalanna svo hann gæti borið nákvæmlega um þau, en framburður hans var rakinn undir ákærulið V A hér að framan. Vitnið, Guðmundur H. Jónsson aðstoðaryfirlögregluþjónn, lýsti því fyrir dóminum hvernig lögreglan fékk upplýsingar um skuldabréf þau, sem hér er lýst, en lögreglan hefði fengið upplýsingar frá Samvinnusjóðnum hf. um að skuldabréf frá Brúnum hefði verið boðið til kaups. Samvinnusjóðurinn gaf lögreglunni upp nafn mannsins sem bauð skuldabréfin og að bréfin hefðu á einhvern hátt tengst Jöfri. Guðmundur ræddi símleiðis við Lúðvík Hraundal hjá Jöfri sem greindi frá því að ákærði, Stefán Axel, hefði boðið skuldabréfin sem greiðslu í bifreiðakaupum. Sér hefði skilist að Lúðvík hefði ekki séð skuldabréfin, en ákærði, Stefán Axel, hefði ætlað að hafa samband síðar vegna þessa. Guðmundur bað Lúðvík um að hringja og láta vita ef ákærði Stefán Axel hringdi eða kæmi í Jöfur. Lúðvík hefði síðan hringt síðara hluta dags og sagt að ákærði Stefán Axel hefði hringt og boðað komu sína í Jöfur um kl. 17:00 þennan dag. Lögreglan hafi þá farið þangað og verið viðstödd er ákærði Stefán Axel kom í Jöfur en lögreglumenn þekktu ákærða, Stefán Axel, ekki í sjón. En Lúðvík gaf lögreglunni til kynna hver hefði átt samskipti við hann vegna skuldabréfanna og var ákærði, Stefán Axel, þá handtekinn eftir að hann hafði lagt eitt skuldabréfanna á borðið hjá Lúðvík. Niðurstöður Ákæra dagsett 6. október 1998 (Rúnir). I [...] II Í upphafi verður rakin afstaða dómsins til efnislýsingarinnar í upphafi þessa kafla ákærunnar, en síðan vikið að einstökum töluliðum þessa kafla ákærunnar. Ákærðu var gefið að sök í þessum ákærulið að hafa í sameiningu svikið út matvöru kerfisbundið, eins og lýst er. Dómurinn telur fjölmargt í gögnum málsins styðja þá efnislýsingu ákærunnar að ákærðu, M og Örn, hafi í sameiningu svikið út matvörurnar eins og lýst er. Ákærði, N, hefur viðurkennt að hafa selt vörurnar samkvæmt öllum töluliðum þessa kafla ákærunnar, utan ýsuna sem lýst er í 6. tölulið, en hana reyndi ákærði N að selja, en gekk ekki. Ákærði, N, hefur borið að hann hafi ekki átt neinn þátt í útvegun matvælanna og enginn vitnisburður eða önnur gögn hrekja þann framburð hans. Hann lýsti fyrir dóminum samskiptum sínum við meðákærðu og að söluandvirði hefði verið skilað Rúnum og hann fengið greiðslu vegna sölumennsku sinnar eftir söluna sem lýst er í 5. tölulið. Í öllum tilvikunum voru fyrir hendi reikningar sem sýndu að matvaran var greidd og var þeim reikningum framvísað er varan var seld. Þótt fyrir liggi að matvaran var í sumum tilvikanna seld nokkuð undir því verði, sem Rúnir höfðu greitt fyrir vöruna samkvæmt reikningum, leiðir það ekki sjálfkrafa til þess að ákærða, N, hefði mátt vera ljóst eða átt að vera ljóst að varan var illa fengin og að aldrei hefði staðið til að greiða fyrir hana, enda liggur fyrir og vitni hafa borið að alls kyns sölumáti og afföll tíðkist, einkum varðandi sölu á kjúklingum, og alveg sérstaklega þegar selt er gegn staðgreiðslu eins og var í þeim tilvikum er ákærði, N, seldi vöruna. Þá eru ekki til staðar nein þau gögn sem eru til þess fallin að renna stoðum undir þá fullyrðingu ákæruvaldsins að ákærði N hefði verið í aðstöðu til þess eða haft þess konar samband við meðákærðu að honum hefði mátt vera ljóst að varan væri illa fengin og ekki hefði staðið til að greiða hana. Dómurinn telur því ekki við annað að styðjast en framburð ákærða, N, um að hann hefði verið í góðri trú er hann seldi vörurnar og ekkert er fram komið í málinu um að ákærði, N, hafi ásamt meðákærðu svikið út matvöruna, svo sem lýst er í upphafi þessa kafla ákærunnar. Er því gegn eindreginni neitun ákærða, N, ósannað að hann hafi gerst sekur, svo sem ákært er fyrir og ber að sýkna hann af öllum kröfum ákæruvaldsins. Ákærði, Örn Karlsson, lýsti samskiptum sínum og ákærða, M, og kaupum á kennitölu fyrir Rúnir. Félagið átti engar eignir og enginn rekstur var hjá félaginu. Ákærði, Örn, kvaðst hafa verið starfsmaður Rúna og M á því tímabili sem ákæran tekur til. Þessu hefur ákærði, M, neitað og kveður ákærða, Örn, hafa spilað með sig og fremur megi segja að hann hafi verið í vinnu hjá ákærða, Erni. Ákærði, Örn, lýsti því að er hann hóf störf hjá félaginu hefði hann látið taka sig af atvinnuleysisskrá. Hann virðist engin laun hafa haft á þessu tímabili, en þurft að lána vinnuveitanda sínum fé, t.d. til að hann gæti stofnað tékkareikning, en Örn lánaði ákærða, M, peninga til að leggja inn við stofnun slíks reiknings. Þá hefur Örn lýst því að hann hafi lánað ákærða, M, 300.000 krónur á þessu tímabili. Þá útvegaði Örn húsnæði að Langholtsvegi 115b, þar sem Rúnir voru til húsa. Örn Karlsson vélritaði alla tékkana, sem lýst er í hinum 7 töluliðum þessa kafla ákærunnar og einnig víxlana sem lýst er í 1. og 3. tölulið. Þetta kvaðst Örn hafa gert að beiðni ákærða M, en tékkarnir eru allir dagsettir 20. maí 1996, fyrir utan einn sem dagsettur er 15. s.m. Örn hefur borið að hann hafi séð ákærða, M, skrifa undir alla tékkana, sem í þessum ákærulið greinir. Rannsókn Haraldar Árnasonar lögreglufulltrúa styður þessa niðurstöðu, en samkvæmt niðurstöðu hans á rannsókn tékka sem lýst er í þessum ákæruliðum eru nokkrar líkur á því að M hafi undirritað tékkana. Mat dómsins á rithönd undir tékkana er það, að rithönd þar líkist mjög rithönd M. Með því sem nú hefur verið rakið telur dómurinn sannað að mestu leyti gegn neitun ákærða, M, að hann hafi gefið alla tékkana út eins og ákært er út af og notað víxlana sem lýst er í 1. og 3. tl. þessa kafla ákærunnar. Er málavextir voru raktir að framan var lýst frásögn fólksins sem seldi matvöruna, en í öllum tilvikum var sú saga sögð að verið væri að afla fjár fyrir framhaldsskólanema. Ákærði, M, lýsti því að hann hefði í einfeldni sinni trúað ákærða, Erni, sem hefði lagt fyrir hann að segja þessa sögu er kjúklingarnir voru keyptir, sem lýst er í 1. tölulið þessa kafla ákærunnar. Ákærði, N, hefur borið um samskipti sín við ákærða, Örn og M vegna sölu matvælanna, svo sem lýst var, en svo virðist sem Örn hafi ráðið ferðinni sökum óreglu meðákærða M, en hann hefur borið um óreglu sína á þeim tíma sem hér um ræðir á sama veg og fleiri hafa gert. Ráða má af því sem rakið hefur verið að framan, svo sem af því sem rakið var undir málavöxtum, að ákærði Örn átti frumkvæði allt frá því að kennitalan var keypt og til þess að upp komst um svikastarfsemina. Þegar allt ofanritað er virt telur dómurinn sannað, en að mestu leyti gegn neitun ákærða, M, og gegn eindreginni neitun ákærða, Arnar, að þessir tveir ákærðu hafi í sameiningu svikið kerfisbundið út matvörur í nafni Rúna sf., samtals að verðmæti 6.899.711 krónur, eins og lýst er í upphafi þessa ákæruliðar og greitt með tékkum og víxlum eins og þar er lýst og reyndust allir tékkarnir innistæðulausir við innlausn í banka. Ekkert hefur komið fram um að fjárráð ákærðu hafi verið þannig að þeir hefðu getað greitt tékkana. Þvert á móti voru fjárráð þeirra lítil, ákærði Örn nýlega kominn úr refsivist og á atvinnuleysisskrá og ákærði M með 75 til 80.000 krónur í örorkubætur á mánuði og vissi ákærði Örn um tekjur hans. Með vísan til alls ofanritaðs og gagna málsins að öðru leyti þykir sannað að aldrei hafi staðið til af hálfu ákærðu að greiða andvirði tékkanna og víxlanna tveggja, enda að mati dómsins ljóst að ákærðu hugðust vera búnir að selja matvælin áður en innlausnardagur tékkana kæmi, en svo sem rakið var voru allir tékkarnir dagsettir 20. maí 1996 utan einn. Ekki er upplýst hvernig ákærðu ráðstöfuðu söluandvirðinu. Lýsing ákærunnar á sölum, dagsetningum og fjárhæðum samkvæmt þessum ákæruliðum er rétt svo og notkun skjalanna. II 1 Ákærði, M, hefur viðurkennt að hafa ritað nafn Þorsteins Þorsteinssonar sem ábekings á víxilinn, en Þorsteinn Þorsteinsson hefur borið að hann hafi ekki veitt samþykki sitt til þessa. Dómurinn telur með vísan til þessa sannað skjalafals það sem hér um ræðir og eins og sambandi ákærðu, M og Arnar, var háttað og hlutverkaskiptingu hvors þeirra um sig þykir sannað að þeir hafi báðir gerst sekir um skjalafals það sem hér er ákært fyrir enda hafa þeir sammælst um framningu brota sinna. Vísað er til þess sem áður sagði um þá niðurstöðu dómsins, að ákærði, M og Örn, hefðu í sameiningu svikið út vörurnar, eins og lýst var, og má vitna til vitnisburðar Bjarna Ásgeirs Jónssonar, sem bar um samskiptin við ákærða, M, og þá hefur ákærði, M, viðurkennt fyrir dóminum að hafa selt víxil þann sem fékkst sem greiðsla er kjúklingarnir voru seldir. Þetta þykir renna enn frekari stoðum undir sekt ákærða, M. II 2 Auk þess sem áður greinir um sönnun fyrir sekt ákærðu, M og Arnar, má vísa til vitnisburðar Kristjáns Gunnarssonar bónda, sem bar um viðskipti sín við ákærða, M. Og þá rennir það stoðum undir sekt ákærða, Arnar, að hann flutti kjúklingana í frystihólf, svo sem rakið var. Að öðru leyti er vísað til þess sem áður sagði um sekt ákærðu, M og Arnar. II 3 Vísað er til þess sem áður var rakið um sönnun fyrir sekt ákærðu, M og Arnar. Ákærði, M, ýmist neitaði eða vissi ekki hvort hann kom að þessum viðskiptum. Hann hefur viðurkennt að hafa notað víxilinn, en kvaðst ekkert vita um falsaða nafnritun Steinars Karls á víxilinn. Með því að nota falsaðan víxil í viðskiptum hefur ákærði gerst sekur um skjalafals, en svo sem sambandi ákærðu, M og Arnar, var háttað og með vísan til þess að ákærði, Örn, útbjó víxilinn og virðist að mestu leyti hafa skipulagt brotastarfsemina telur dómurinn einnig sannað að hann hafi gerst sekur um skjalafals það, sem hér er ákært fyrir. II 4 Vísað er til ofanritaðra röksemda um sekt ákærðu, M og Arnar, en auk þess sem þar var rakið má hér vísa til þess að ákærði, M, viðurkenndi fyrir dóminum að hafa selt víxil vegna þessara viðskipta og að ákærði, Örn Karlsson hefði þá verið með í för ásamt ákærða, N. Þetta þykir renna enn styrkari stoðum undir sakfellingu ákærðu, M og Arnar, og ásamt öðru sýna að þeir hafi saman staðið að því broti sem lýst er í þessum ákærulið á sama hátt og í öðrum töluliðum þessa kafla ákærunnar. II 5 Á sama hátt og við aðra töluliði þessa kafla ákærunnar er vísað til ofangreindra röksemda um sekt ákærðu, M og Arnar. Því til viðbótar má geta þess að ákærði, M, telur ákærða, Örn, hafa keypt rækjurnar sem hér um ræðir og kvaðst hann hafa verið sendur með umslag til að afhenda er hann sótti rækjuna. Hann viðurkenndi að hafa selt rækjurnar ásamt ákærða, N, sem lýsti því að hann hefði borið kauptilboð í rækjurnar undir ákærða, Örn Karlsson, áður en salan fór fram. Dómurinn telur allt það sem hér var rakið renna enn frekari,stoðum undir sekt ákærðu, M og Arnar. II 6 Vísað er til ofanritaðra raka um sekt ákærðu, M og Arnar, en auk þess er rétt að vísa til þess að ákærði, M hefur játað að hafa ritað nafn sitt á víxil sem útbúinn var vegna viðskiptanna sem hér er lýst og þá bar ákærði, M, að hann teldi ákærða, Örn, hafa dregið sig inn í þau viðskipti sem hér er lýst. Þessar staðreyndir telur dómurinn renna styrkari stoðum undir sekt ákærðu samkvæmt þessum tölulið ákærunnar. II 7 Vísað er til ofanritaðra raka um sekt ákærðu, M og Arnar, en auk þess telur dómurinn framburð ákærða, N, renna enn frekari stoðum undir sök þeirra. En hann bar að kauptilboð vegna sölunnar hefði verið borið undir ákærða, Örn, sem útbjó tékkann og sá ákærða, M, rita nafn sitt á hann og vísast til þess sem áður var rakið um þetta. Þegar allt ofanritað er virt telur dómurinn sannað, að mestu leyti gegn neitun ákærðu, M og Arnar, að þeir hafi framið þá háttsemi sem lýst er í þessum kafla ákærunnar og eru brot þeirra rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. III 1 Ekki er sannað gegn eindreginni neitun ákærða, Arnar, að hann hafi átt þátt í kaupum vélsleðans eða komið nærri skjalafalsinu, sem hér er ákært út af. Ber samkvæmt því að sýkna ákærða, Örn, af þessum ákærulið. Framburður M um þann tilgang með vélsleðakaupunum að hagnast hefði átt um 100.000 krónur með því að selja sleðann til bónda úti á landi þykir fjarstæðukenndur. Sannað er með játningu ákærða hjá lögreglunni, þar sem hann játaði útgáfu skuldabréfsins, að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem hér er lýst, enda notaði ákærði skuldabréfið við kaupin og vissi að nafnritanir voru falsaðar á skuldabréfið og með notkun skuldabréfsins hefur ákærði, M, gerst sekur um skjalafals sbr. 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga, svo sem lýst er í ákærunni. Ákærði bar um tekjur sínar svo sem rakið var og fyrir dóminum. Kaðst hann engu getað svarað um það hvort hann var borgunarmaður vélsleðans. Með öllu þessu telur dómurinn sannað að ákærði hafi ekki verið borgunarmaður og að aldrei hafi staðið til að greiða vélsleðann, enda greiddi ákærði aldrei af honum og hefur hann því einnig gerst sekur um brot gegn 248 gr. almennra hegningarlaga, svo sem ákært er fyrir. III 2 Sannað er með framburði ákærða að hann var ekki borgunarmaður fyrir tækjunum eins og komið var fyrir honum er þessi kaup fóru fram, en vísa má til framburðar ákærða sem kvað allt hafa rúllað „til helvítis “ á þessum tíma. Með þessum kaupum, sem einsýnt þykir að ákærði gat ekki greitt, hefur hann gerst sekur um brot gegn 248. gr. almennra hegningarlaga eins og í ákærunni greinir. Ákærði, Örn, stóð á engan hátt að þessum kaupum með ákærða, M. Ekki er sannað, gegn neitun hans, að hann hafi vitað hver staðan í þessum kaupum var. Verðmæti faxtækisins sem Örn fékk er heldur ekki svo mikið að hann hefði mátt reikna með öðru en að ákærði, M, gæti eða hefði greitt tækið. Með vísan til þess þykir ekki fram komin nægileg sönnun gegn eindreginni neitun ákærða, Arnar, að hann hafi haft vitneskju um hvernig meðákærði var að tækjunum kominn og ber því að sýkna ákærða, Örn, af þessum ákærulið. IV Öll samskipti starfsmanna Fjöreggs og Rúna fóru fram símleiðis og er ekki hægt að slá neinu föstu um það hver annaðist samskiptin fyrir hönd Rúna og blekkti starfsmenn þess til að láta af hendi kjúklingabitana. Hins vegar telur dómurinn sannað með framburði ákærða, Arnar Karlssonar, og með rithandarrannsókn Haraldar Árnasonar, og einnig er það mat dómsins, að ákærði, M, hafi gefið út tékkann sem hér er lýst og ákærða, M, væri ljóst við afhendingu tékkans að hann yrði innistæðulaus við innlausn í banka 20. maí sem og varð raunin. Þessi háttsemi ákærða varðar við 248. gr. almennra hegningarlaga. Þykir að nokkru mega vísa til þess sem rakið var undir niðurstöðum í II. kafla ákærunnar um samstarf ákærðu, M og Arnar, við fjársvikastarfsemi þá sem ákært er vegna í máli þessu. Tékkinn sem hér um ræðir er dagsettur 20. maí, eins og flestir tékkarnir í II. kafla ákærunnar og samskonar saga notuð til að blekkja viðsemjendur. Þá hefur ákærði Örn viðurkennt að hafa vélritað tékkann. Þegar allt ofanritað er virt telur dómurinn sannað að ákærði, Örn, hafi átt sinn þátt í fjársvikum þeim sem hér er ákært út af og varðar brot hans einnig við 248. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, Örn Karlsson, bar um afdrif kjúklingabitanna, svo sem rakið var, og meðal annars um það að ákærði, Stefán Axel, hefði tekið við þeim í góðri trú. Ógjörningur er að ráða af gögnum málsins eða framburði ákærðu fyrir dómi hver átti Ölkjallarann, sem virðist hafa gengið í kaupum og sölum pappírslaust í tíma og ótíma. Ákærði, Stefán Axel, hefur borið að vörurnar sem hann fékk í hendur og hann er ákærður vegna í þessum ákærulið auk varnings, sem lýst er í ákæruliðum V og VI.3, hefði hann fengið sem greiðslu fyrir að reka Ölkjallarann í 10 til 14 daga, en hann kvaðst ekki hafa vitað betur en að ákærði, M, hefði eignast Ölkjallarann á eftir Guðjóni Sveinssyni sem bar fyrir dómi að hann hefði selt ákærða, Stefáni Axel, og V Ölkjallarann snemma árs 1996, en áður hefðu Stefán Axel og V rekið Ölkjallarann í 1 ½ til 2 mánuði. Ákærði, V, hefur borið fyrir dómi að þeir ákærðu, Stefán Axel, hefðu á þeim tíma sem hér um ræðir átt í samstarfi og því hefði sér verið um það kunnugt að ákærði, Stefán Axel, rak ekki Ölkjallarann á þessum tíma fyrir M. Þegar allt ofanritað er virt telur dómurinn ljóst, að ákærði, Stefán Axel, rak Ölkjallarann ekki fyrir M eins og hann hefur borið. En miðað við hvernig að öllu var staðið með Ölkjallarann, þá er ekki loku fyrir það skotið að ákærði hafi með réttu talið sig reka staðinn fyrir ákærða, M. Hvernig sem þessu var varið þykir verða að styðjast við framburð ákærða, Stefáns Axels, sjálfs með vitneskju hans varðandi það hvernig kjúklingabitarnir voru tilkomnir. Samkvæmt þessu telur dómurinn ósannað gegn eindreginni neitun ákærða Stefáns Axels, að hann hafi vitað að kjúklingabitarnir voru illa fengnir og ber samkvæmt því að sýkna hann. V Samskipti vegna sölu laxins fóru að mestu leyti fram símleiðis, en greiðsla var innt af hendi að Langholtsvegi 115b á starfstöð Rúna, þar sem laxinn var afhentur. Ragnar Hjörleifsson framkvæmdastjóri, sem tók við greiðslunni, útilokaði að ákærði, M, hefði afhent greiðsluna og þykir það draga úr líkindum fyrir því að ákærði, M, hafi gefið tékkann út, þótt það útiloki það alls ekki. Ákærði, M, hefur staðfastlega neitað að hafa gefið tékkann út. Ákærði, M, er ákærður fyrir hlutdeild samkvæmt þessum ákærulið og er ekki upplýst hver sveik vöruna út. Gegn eindreginni neitun ákærða, M, er ekki sannað að hann hafi gefið út tékkann, sem hér er lýst, og ber samkvæmt því að sýkna hann af þessum kafla ákærunnar. Vísað er til þess sem sagði í niðurstöðum ákæruliðar IV um Ölkjallarann og viðskiptin með hann og starfs ákærða, Stefáns Axels, þar. Dómurinn telur að leggja beri framburð ákærða, Stefáns Axels, til grundvallar og er því ósannað gegn eindreginni neitun hans, að hann hafi vitað að laxinn væri illa fenginn og ber því að sýkna hann af þessum ákærulið. VI 1 Sannað er með skýlausri játningu ákærða að hann hafi gerst sekur um að taka út vörur að fjárhæð 12.507 krónur án þess að ætla að greiða og varðar sú háttsemi við 248. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur neitað því að hafa með stofnun reikningsviðskiptanna gert öðrum kleift að taka út vörur og ekki er upplýst hver tók út vörur fyrir 212.871 krónu hinn 22. maí 1996 og hvort það var gert í þágu ákærða og/eða Rúna. Gegn eindreginni neitun ákærða er ósannað að hann hafi með stofnun reikningsviðskiptanna gert öðrum kleift að taka út vörur eins og ákært er út af og ber að sýkna ákærða, M, af þeim þætti þessa ákæruliðar. Vísað er til þess sem rakið var undir IV. kafla ákærunnar um viðskiptin með Ölkjallarann og það, að ákærði, Stefán Axel, taldi sig vera að fá greiðslu fyrir að reka staðinn fyrir ákærða, M. Ósannað er gegn eindreginni neitun ákærðu, Stefáns Axels og V, að þeir hafi framið þá háttsemi sem þeir eru ákærðir fyrir og ber því að sýkna þá báða. VI 2 Ákærði, M, er ákærður fyrir hlutdeild í fjársvikum með því að hafa gefið út tékkann, sem lýst er. Ekki er upplýst hver keypti parketið. Gegn eindreginni neitun hans er ósannað að hann hafi gefið þennan tékka út og ber að sýkna hann af þessum kafla ákærunnar. Upplýst er í málinu og sannað að ákærði, V, seldi Val Ásbergi Valssyni parketið. Ákærði, Stefán Axel, átti þar ekki hlut að máli, þótt hann hefði afhent parketið eins og lýst var og ber því að sýkna ákærða, Stefán Axel. Parketið var staðgreitt með tékka þeim sem lýst er í ákærunni og ákærði, V, kvaðst hafa hringt í verslunina og leitað upplýsinga og fengið þær upplýsingar að parketið væri greitt og hann hefði því verið í góðri trú. Ekki er við annað að styðjast en framburð ákærða, V, um þetta og ber því að sýkna hann. VI 3 Sannað er með játningu ákærða, sem studd er öðrum gögnum málsins, þar á meðal vitnisburði Jóns Bjarna Gunnarssonar, að ákærði hafi framið þá háttsemi, sem hér er lýst og varða brot ákærða við 248. gr. almennra hegningarlaga, enda kvaðst ákærði ekki hafa velt því fyrir sér hvernig hann greiddi málninguna og ljóst af gögnum málsins að hann hafði ekki greiðslugetu til þess. Vísað er til niðurstöðu í IV. kafla varðandi það, að ákærði Stefán Axel taldi sig hér vera að taka við greiðslu frá ákærða, M, fyrir að reka Ölkjallarann fyrir hann. Gegn eindreginni neitun ákærða, Stefáns Axels, er ósannað að hann hafi vitað að málningin var illa fengin og ber að sýkna hann. Gegn eindreginni neitun ákærða, V, er ósannað að hann hafi selt málningu og ber að sýkna hann. VII Ákærði, Örn Karlsson, hefur borið að hann muni vel eftir þessum kjötkaupum ákærða, M, og að hafa séð hann gefa tékkann út og ákærði, Örn, hefur viðurkennt að hafa vélritað tékkann sem dagsettur er 20. maí 1996, eins og flestir tékkarnir í II. og IV. kafla ákærunnar og enn var notuð samskonar saga til að blekkja viðsemjendur. Dómurinn vísar til þess sem áður sagði um samstarf ákærðu, M og Arnar, við fjársvikin, sem þeir stunduðu saman á þessum tíma og röksemda er áður hafa verið raktar og renna stoðum undir sekt þeirra beggja í þeim ákæruliðum. Dómurinn telur sömu röksemdir eiga við í þessum ákærulið. Tékkinn var notaður eins og lýst er í ákærunni. Með vísan til alls þessa telur dómurinn sannað gegn neitun ákærðu, M og Arnar, að þeir hafi gerst sekir um þá háttsemi, sem hér er ákært út af og er brot þeirra rétt heimfært til refsiákvæða í ákærunni. Ráða má af framburði ákærðu, V og Stefáns Axels, að kjötið sem hér um ræðir tengist á einhvern hátt að mati dómsins hinum óskiljanlegu viðskiptum með Ölkjallarann, en enginn virðist vita hver átti veitingastaðinn á hverjum tíma. Ákærði, V, hefur borið að hann hafi komið á sambandi milli ákærðu, M og Arnar, annars vegar og Guðjón Sveinssonar hins vegar, vegna fyrirhugaðra kaupa á Ölkjallaranum, en ekki er vitað hvernig þeim viðskiptum reiddi af. Guðjón Sveinsson kvaðst hafa selt ákærðu, V og Stefáni Axel, Ölkjallarann og að kjötið hefði verið fullnaðargreiðsla vegna þessara viðskipta. V kveðst aldrei hafa ætlað að kaupa Ölkjallarann. Guðjón Sveinsson kvað annan hvorn ákærðu, V eða Stefán Axel, hafa bent sér á hvar kjötið var í geymslu og seldi Guðjón kjötið áfram eins og lýst var. Í málinu er ekki upplýst hvernig þessi viðskipti með Ölkjallarann voru í raun og veru. Þá er heldur ekki sannað gegn neitun ákærðu, V og Stefáns Axels, að þeir hafi framið þá háttsemi sem þeir eru ákærðir fyrir og ber að sýkna þá báða. Ákæra dagsett 6. október 1996 (Brúnir). I Svo sem rakið var játaði ákærði Már Karlsson bæði hjá lögreglu og fyrir dómi er hann var yfirheyrður þar vegna kröfu um gæsluvarðhald, að hafa falsað nafn föður síns eins og ákært er vegna. Réttargæslumaður ákærða var viðstaddur þessar játningar. Skýringar ákærða á breyttum framburði nú undir dómsmeðferð málsins þykja ómarktækar og ekki studdar neinum haldbærum rökum og er þeim því hafnað. Dómurinn telur því sannað með játningu ákærða hjá lögreglunni og fyrir dómi er tekin var fyrir krafa um gæsluvarðhald, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem hér er ákært fyrir og er brot ákærða rétt heimfært til refsiákvæða í ákærunni. II Dómurinn telur margt benda til þess að Brúnir hafi einvörðungu verið stofnað í því skyni að svíkja út fjármuni eins og lýst er í ákærunni. Fjölmargt í gögnum málsins styður þetta álit dómsins og má meðal annars vísa til framburðar R hjá lögreglunni, þar sem hann lýsti því er ákærði, Örn, boðaði til fundar, þar sem rætt var um stofnun fyrirtækis til að svíkja út peninga eða að nota Brúnir í þessum tilgangi. Ákærði, Már Karlsson, hefur borið að fjárskuldbindingar sem hann tókst á hendur, og ákært er vegna í máli þessu, hafi hann ýmist ætlað að greiða með fjármunum sem hann hefði átt von á við sölu skuldabréfsins, sem lýst er í ákærulið I, eða með fjármunum sem hann átti von á af rekstri Brúna. Ákærði kvaðst aldrei hafa fengið í hendur fjármuni af sölu skuldabréfsins sem lýst var í I. kafla ákærunnar og ekkert í gögnum málsins er til þess fallið að renna stoðum undir þá fullyrðingu ákærða að hann hefði mátt gera ráð fyrir tekjum af rekstri Brúna, enda lýsti ákærði, Már, því fyrir dóminum að engin starfsemi hefði verið hjá félaginu og því engar tekjur. Dómurinn telur þessar röksemdir ákærða fyrir því að hann hefði ætlað að greiða fjárskuldbindingar sínar eða hefði ástæðu til að ætla að hann gæti greitt þær ekki haldbærar. Dómurinn telur þannig sannað, eins og rakið verður í einstökum ákæruliðum, að ákærði hafði enga greiðslugetu og aldrei stóð til af hálfu ákærða, Más, að greiða margar þessara fjárskuldbindinga eins og lýst verður. Til að renna frekari stoðum undir þetta álit dómsins er sú staðreynd, að ákærði, Már, var handtekinn í Leifsstöð 23. mars 1997 á leiðinni til Thailands frá öllum skuldunum. Verður vísað til þessara röksemda í niðurstöðu sumra ákæruliðanna hér á eftir að því er snýr að greiðslugetu ákærða, Más. II 1 Sannað er með játningu ákærða, Más, að hann gaf tékkana út og notaði einn, en ekki í sameiningu við meðákærða, Örn, eins og ákært er út af. Tékkinn var innistæðulaus og dóminum þykir sannað með röksemdum sem raktar voru í upphafi þessa kafla ákærunnar, að aldrei hafi staðið til af hans hálfu að greiða tékkann og hefur ákærði, Már, því gerst sekur um þá háttsemi sem hér er ákært fyrir. Ósannað er gegn neitun ákærða, Arnar, að hann hafi framið þá háttsemi sem hann er ákærður fyrir og ber því að sýkna hann af þessum ákærulið. II 2 Með játningu ákærða, Más, sem studd er öðrum gögnum málsins er sannað að hann tók út þær vörur sem hér er lýst. Sumar komust til skila eins og rakið var og sumt var að lokum greitt, þótt ekki gerðu ákærðu það. Með röksemdum sem raktar voru í upphafi þessa kafla ákærunnar telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða Más að hann hafi aldrei ætlað að greiða vörurnar. Ósannað er gegn neitun ákærða, Arnar, að hann hafi með saknæmum hætti komið hér að máli og ber því að sýkna hann. II 3 Sannað er með játningu ákærða, Más, að hann gaf út þann tékka, sem hér er lýst og með vísan til röksemda í upphafi þessa kafla ákærunnar telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða, Más, að aldrei hafi staðið til að greiða tékkann og hefur hann því gerst sekur um brot það sem hér er ákært fyrir. Gegn neitun ákærða, Arnar, er ósannað að hann hafi gerst sekur um þessa háttsemi og ber að sýkna hann af þessum ákærulið. II 4 Í þessum ákærulið er ákærðu gefið að sök að hafa afhent víxlana sem greiðslu upp í kaupverð fasteignar í Grundarfirði. Svo sem rakið var munu einhverjar þreifingar hafa átt sér stað um þessi kaup. Ekki var gert formlegt kauptilboð og enginn kaupsamningur og engin skrifleg gögn um þetta. Dómurinn telur því að málið hafi ekki verið komið á það stig að hægt hafi verið að tala um það að ákærðu hefðu afhent víxlana sem greiðslu upp í kaupverð. Ber samkvæmt þessu að sýkna báða ákærðu, þar sem þeir hvorki notuðu skjölin í viðskiptum né reyndu það. Brot ákærða, Más, samkvæmt ákærulið II, töluliðum 1 – 3 eru rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. III 1 Leiðrétt hefur verið ritvilla í ákærunni, en skuldabréfið sem hér um ræðir er að fjárhæð 828.854 krónur. Með vísan til röksemda í upphafi II. kafla ákærunnar um greiðslugetu og greiðsluvilja ákærða, Más. Hjá lögreglu lýsti ákærði, Már, því svo að hvorki hann sjálfur né Brúnir hefðu haft greiðslugetu til að greiða af þessum fjárskuldbindingum. Ákærði, R, hafði heldur enga greiðslugetu, enda ætlaði hann aldrei að greiða heldur taldi það koma í hlut ákærða, Más. Hjá lögreglunni lýsti ákærði, R, því að ákærði, Örn hefði valið bifreiðina og séð um að kaupa hana. Ákærði, Örn, lýsti því hjá lögreglunni að bifreiðakaupin hefðu einungis verið sín vegna og fyrirgreiðsla við sig svo hann gæti eignast bifreiðina. Er ákærði, Örn, var yfirheyrður fyrir dómi vegna kröfu um gæsluvarðhald kvaðst hann hafa beðið ákærða, Má, um að veita sér fyrirgreiðslu varðandi kaupin á þessari bifreið. Hann kvaðst hafa haft samband við Loga Pálsson framkvæmdastjóra hjá P. Samúelssyni og fyrir kunningsskap við hann hefði hann veitt Brúnum þá fyrirgreiðslu sem þurfti vegna kaupanna á bílnum og kvaðst hann síðan hafa gengið inn í kaupin. Ljóst er af öllu ofanrituðu að bifreiðin var keypt í þágu ákærða Arnar og framburður ákærða, Más, þess efnis að sama dag og kaupin voru gerð hefði komið í ljós að bifreiðin hentaði ekki Brúnum, rennir styrkari stoðum undir það álit dómsins að bifreiðin hafi verið keypt í þágu ákærða, Arnar. Dómurinn telur þannig sannað með ofangreindum framburði ákærðu hjá lögreglu og að hluta fyrir dómi að bifreiðin hafi verið keypt eins og lýst er í ákærunni. Brúnir afsöluðu bifreiðinni til Hauks í horni, sem var einkafirma ákærða, Arnar. Bifreiðin var aldrei greidd en að lokum afsalað til P. Samúelssonar. Dómurinn telur sannað af þessu og af því sem áður var rakið um greiðslugetu ákærðu, en ákærði, R, var á leiðinni til Thailands er hann var handtekinn ásamt ákærða, Má 23. mars 1997, að aldrei hafi staðið til að greiða andvirði viðskiptabréfanna eins og lýst er í ákærunni og eru því ákærðu allir sakfelldir fyrir þennan ákærulið og er háttsemi þeirra rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. III 2 Vísað er til röksemda í upphafi II. kafla ákærunnar um greiðslugetu og greiðsluvilja ákærða, Más, og með þeim röksemdum telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða Más, sem segist hafa ætlað að greiða, að hann hafi tekið út vörur fyrir 725.295 krónur án þess að hafa ætlað að greiða eins og ákært er vegna. Svo sem rakið var, var ákærði, R, handtekinn á leiðinni til Thailands ásmt ákærða Má 23. mars 1997. Ákærði, R, hafði enga greiðslugetu og utanför hans þykir einnig sýna að ekki stóð til af hans hálfu að greiða vöruúttektina hjá BYKO. Er hann gaf skýrslu hjá lögreglunni kvaðst hann hafa ætlað að greiða, en fyrir dóminum kvaðst hann hafa talið að ákærði, Már, myndi greiða. Með vísan til þessa þykir sannað að ákærði R hafi framið þá háttsemi sem hér er ákært fyrir. Brot ákærðu eru rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. III 3 Ákærði mundi ekki eftir þessari vöruúttekt, en hann kvað R hafa verið verið heimilt að taka út vörur auk sín. Dómurinn telur ósannað að ákærði hafi með stofnun reikningsins gert öðrum kleift að taka út vörurnar. Hafi það verið gert er það á ábyrgð BYKO og ber því að sýkna ákærða af þessum ákærulið. III 4 Ákærðu báru báðir ítrekað hjá lögreglunni og ákærði, Örn, fyrir dómi að þessar vörur sem í þessum ákærulið greinir hefðu verið teknar út að beiðni ákærða, Arnar, sem ráðstafaði þeim. Ákærði Örn hefur lýst fyrir dóminum ráðstöfun varanna og ráða má af gögnum málsins að Þorsteinn Friðfinnsson, sem Örn lét fá ofn og helluborð upp í skuld, greiddi BYKO fyrir vörurnar. Dómurinn telur ekki mark takandi á breyttum framburði ákærðu fyrir dómi, sem er órökstuddur og í engu samræmi við það sem þeir báru báðir efnislega undir rannsókn málsins. Dómurinn telur sannað, svo sem áður hefur verið rakið, að ákærði, Örn, vissi um greiðslugetu ákærða, Más, og að hann gæti ekki greitt og ákærði, Örn, ekki heldur. Dómurinn telur því sannað gegn neitun ákærðu að þeir hafi framið þá háttsemi sem hér greinir og eru brot þeirra rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. IV Gegn eindreginni neitun ákærða, Arnar, er ósannað að hann hafi framið þá háttsemi sem hér er ákært fyrir og ber að sýkna hann af þessum ákærulið í heild. Vísað er til röksemda í upphafi II. kafla ákærunnar um greiðslugetu ákærða, Más, og til þess að hann var á leið úr landi er hann var handtekinn. Dómurinn telur með þessu sannað gegn neitun hans, að hann hafi gefið út alla tékkana eins og lýst er í ákærunni og þannig gerst sekur um þá háttsemi sem hér er lýst. IV 1 Dómurinn telur ósannað að ákærðu, G og S, hafi notað tékkann sem hér er lýst og framburður þeirra og önnur gögn málsins benda til þess að annar maður sem ekki er ákærður í málinu hafi notað tékkann og notið góðs af, svo sem rakið var. Ber samkvæmt þessu að sýkna báða ákærðu af þessum ákærulið. IV 2 Ósannað er gegn neitun ákærða, S, að hann hafi átt þátt í kaupum símans og ber því að sýkna hann af þessum ákærulið. Ákærði, G, fékk í hendur marga tékka frá ákærða, Má, og átti að kaupa fyrir þá vörur, sem síðan átti að endurselja til að útvega lausafé vegna fyrirhugaðrar utanfarar ákærða, Más, eins og ákærði, S, hefur borið hjá lögreglunni. Dómurinn telur að ákærða, G, hafi mátt vera það ljóst að tékkarnir voru innistæðulausir og stóð aldrei til af hálfu ákærðu að greiða þá. Samkvæmt þessu telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða að hann hafi framið þá háttsemi sem hér er lýst. IV 3 Ákæruvaldið breytti þessum ákærulið svo, að honum er nú einungis beint gegn ákærða, G, sem neitar sök. Með sömu röksemdum og raktar voru í næsta ákærulið hér að framan telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða að hann hafi framið þá háttsemi sem hér er ákært fyrir. IV 4 Ákæruvaldið hefur breytt þessum ákærulið svo, að honum er einungis beint gegn ákærða, Si, sem neitar sök. Ákærði hefur borið að hugsanlegt væri að tékkarnir sem hér um ræðir væru ekki allir í lagi og að það væri verið að afla fjár vegna utanfarar manns. Með vísan til þessa telur dómurinn að ákærða hefði mátt vera ljóst að tékkarnir væru innistæðulausir og hefur ákærði því með notkun tékkans gerst sekur um háttsemi þá sem ákært er fyrir. IV 5 Ákærði, S, notaði tékkann sem hér er lýst sem tryggingu en ákærðu nutu báðir góðs af andvirði tékkans og mátti báðum vera það ljóst, eins og rakið hefur verið að ofan, að tékkinn var innistæðulaus og að hann yrði ekki greiddur eins og ákært er fyrir. Með vísan til þessa telur dómurinn sannað að ákærðu hafi framið þá háttsemi sem hér er lýst. Brot ákærðu samkvæmt þessum ákæruliðum eru rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. V A 1– 8 Ákærði, Stefán Axel, notaði tékkana eins og lýst er í öllum töluliðum þessa kafla ákærunnar og kvaðst hafa verið starfsmaður Brúna á þessum tíma. Dómurinn telur engu varða þótt ákærði hafi verið eða talið sig starfsmann Brúna. Ákærði, Stefán Axel, rak veitingastað, þar sem meðákærði var í reikning og ráðstafaði ákærði, Stefán Axel, hluta vörunnar sem hann keypti í eigin þágu og kvað það gert til að gera upp skuld ákærða, Más, vegna framangreindra reikningsviðskipta. Ákærði, Stefán Axel, keypti á stuttum tíma vörur fyrir 1.878.866 krónur, en tékkarnir eru allir dagsettir um svipað leyti og með stuttu millibili svo sem rakið var. Brúnir hafði enga starfsemi með höndum, svo sem ákærði, Már, hefur borið og þetta var ákærða, Stefáni Axel, ljóst, en áður en til allra þessara kaupa kom hafði ákærði, Stefán Axel, milligöngu um bílakaupin sem lýst er í ákærulið V B, en þar tókst tókst ákærði, Már, á hendur milljóna króna fjárskuldbindingar. Ákærði, Stefán Axel, fékk til afnota Mercedes Benz bifreið þá, sem lýst er í ákærulið V B 1. Dómurinn telur af öllu þessu ljóst að ákærði, Stefán Axel, hafi vitað eða mátt vita að ekki yrði innistæða fyrir tékkunum er til innlausnar kom, en ákærði hefur borið að hann hafi aldrei ætlað að greiða, heldur talið meðákærða gera það. Dómurinn telur með því sem nú hefur verið rakið sannað að ákærði, Stefán Axel, hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem hér er ákært fyrir og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Haraldur Árnason lögreglufulltrúi rannsakaði rithönd útgefanda allra tékkana, sem hér er lýst. Samkvæmt niðurstöðu hans er yfirgnæfandi líklegt að ákærði Már hafi ritað nafn sitt á alla tékkana. Álit dómsins er það, að rithönd útgefanda tékkanna og rithönd ákærða, Más, séu svo sláandi líkar að beinast liggi við að slá því föstu að um sömu rithönd sé að ræða. Ákærði, Stefán Axel, hefur borið að ákærði, Már, hafi gefið alla tékkana út og þá liggur fyrir að minnsta kosti í einu tilviki framvísaði ákærði, Már, bankakorti sínu er tékki var notaður. Með vísan til þessa alls þessa telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða, Más, að hann hafi framið þá háttsemi sem hér er lýst og með því gerst sekur um hlutdeildar verknað, svo sem ákært er fyrir. V B Haraldur Árnason lögreglufulltrúi rannsakaði rithönd á skjölum vegna kaupanna á bifreiðunum, sem lýst er í 1. og 3. tölulið þessa kafla ákærunnar. Samkvæmt niðurstöðu Haraldar eru yfirgnæfandi líkur á því, að ákærði Már hafi skrifað nafn í reit fyrir nafn kaupanda á þessi skjöl. Álit dómsins er að rithönd á þessum skjölum og rithönd ákærða Más séu sláandi líkar. Ákærði, Stefán Axel, hefur borið að ákærði, Már, hafi ritað á þau skjöl, sem hér um ræðir og leitað eftir bílakaupunum eins og lýst var. Ekki liggur fyrir sérstök rannsókn á undirritun skuldabréfs vegna bílakaupanna, sem lýst er í 2. tölulið þessa kafla ákærunnar, en augljóst virðist að ákærði, Már, ritaði nafn sitt einnig á það skuldabréf og tókst á hendur ábyrgð á greiðslu þess. Vísað er til þess sem áður hefur verið rakið um greiðslugetu ákærða, Más, samanber upphaf niðurstöðu í II. kafla ákærunnar. Þegar ofanritað er virt telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða, Más, að hann hafi ritað nafn sitt á öll þessi skjöl og tókst á hendur fjárskuldbindingar sem ljóst var að hann gat ekki staðið við og stóð því aldrei til að greiða af hans hálfu. Ákæran á hendur ákærða, Má, er því rétt og brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í þessum kafla ákærunnar. Vísað er til röksemda í næsta tölulið ákærunnar hér að framan um það, að ákærði, Stefán Axel, hafi vitað eða mátt vita að greiðslugeta ákærða, Más, var engin og að fjárskuldbindingar þær sem hér um ræðir yrðu ekki greiddar af honum og ákærði hefur borið að hann hafi sjálfur ekki ætlað að greiða, þar sem hann taldi ákærða, Má, gera það. Með vísan til alls þessa telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða, Stefáns Axels, að hann hafi framið þá háttsemi sem hér er lýst og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. VI Ákærði, R, hefur borið því við að hann muni ekki eftir því að hafa ritað nafn sitt á skuldabréfin og telur hann í sumum tilvikanna, að rithönd á skuldabréfunum líkist sinni. Öll skuldabréfin voru borin undir hann og kvaðst hann ekki muna eftir þeim, en hann hefði á þessum tíma stundað mikla óreglu og nefndi að ákærðu, Stefán Axel og Örn, kynnu að hafa fengið sig til þess að skrifa nafn sitt á skuldabréfin. Ekki var rannsökuð rithönd á skuldabréfunum til að ganga úr skugga um það hvort líklegt væri að ákærði, R, hefði ritað nafn sitt á þau. Þegar allt þetta er virt og það, að ákærði, R, hefur aldrei gengist við þessum nafnritunum, telur dómurinn ósannað að ákærði hafi ritað á skuldabréfin, svo sem ákært er vegna og ber að sýkna hann af þessum kafla ákærunnar. Haraldur Árnason lögreglufulltrúi rannsakaði rithönd og heimilisfang ákærða, Más Karlssonar, á þeim 6 skuldabréfum sem hér er lýst. Samkvæmt niðurstöðu hans eru yfirgnæfandi líkur á því að ákærði, Már, hafi ritað nafn sitt og heimilisfang á öll skuldabréfin. Að mati dómsins er hægt að taka undir það álit Haraldar er undirritanirnar eru bornar saman við rithönd ákærða, Más. Dómurinn telur með þessu og af framburði Stefáns Axels sannað að ákærði, Már, hafi ritað nafn sitt á öll skuldabréfin eins og lýst er í ákærunni. Ákærði, Stefán Axel, lýsti því fyrir dóminum að hafa reynt að koma skuldabréfunum í verð á nokkrum stöðum og framvísað skuldabréfunum, eða að minnsta kosti einu þeirra, hjá Jöfri og til stóð að greiða fyrir bifreiðarnar með skuldabréfunum eins og lýst er í ákærunni og er vitnisburður Lúðvíks Hraundal efnislega á sama veg, það er að til stóð að greiða bifreiðarnar með skuldabréfunum 6. Ákærði, Stefán Axel, ætlaði ekki að greiða, en taldi ákærða Má greiða og vera borgunarmann. Dómurinn telur hins vegar, að ákærði, Stefán Axel, hafi vitað betur eða mátt vita betur, svo sem rakið var að framan. Ákærði reyndi að nota skuldabréfin í viðskiptum 25. mars 1997, eða um svipað leyti og milljónafjárskuldbindingar ákærða, Más, sem lýst er í V. kafla ákærunnar áttu sér stað. Dómurinn telur því með vísan til ofanritaðs sannað gegn neitun ákærða, Stefáns Axels, að hann hafi framið þá háttsemi sem hér er ákært fyrir. Brot ákærðu eru rétt heimfærð til refsiákvæða í þessum ákærulið. Ákærðu, M, Már, Stefán Axel og Örn, sviku milljónir króna út úr fyrirtækjum og einstaklingum. Samanlagt tjón þessara aðila nemur milljónum króna. Dómurinn telur, svo sem rakið hefur verið að framan og ráða má af gögnum málsins í heild, að Rúnir og Brúnir hafi ekki verið annað en tæki sem notuð voru til að komast yfir fjármuni með svikum. Ákærði, M, á að baki langan afbrotaferil og hefur hlotið 23 refsidóma og 11 dómsáttir frá árinu 1960, þar af eru 2 danskir dómar. Samanlögð óskilorðsbundin refsing samkvæmt þessum dómum er tæplega 9 ára fangelsi og auk þess tveir 18 mánaða fangelsisdómar frá Danmörku, eða samtals tæp 12 ár. Ákærði, M, hefur í þessum dómum verið sakfelldur fyrir ýmiss konar afbrot, en oft fyrir þjófnað, skjalafals og fjársvik. Síðast hlaut ákærði, M, dóm í nóvember 1997 fyrir umferðarlagabrot og ber nú að dæma hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærða, M, eru stórfelld og skipulögð eins og rakið hefur verið og þykir það sýna einbeittan brotavilja hans, sbr. 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og eru flest unnin í samvinnu við aðra og er það virt til þyngingar við ákvörðun refsingar, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Engar refsilækkunarástæður þykja koma til álita fyrir, ákærða M. Refsing hans er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Með vísan til alls ofanritaðs og með vísan til sakaferils ákærða þykir refsing hans hæfilega ákvörðuð fangelsi í 2 ár og 6 mánuði, en frá refsivistinni skal draga 10 daga gæsluvarðhald hans. Ekkert í sakaferli ákærða, Stefáns Axels, hefur áhrif á refsingu í máli þessu og þykir ekki ástæða til að rekja sakaferil hans. Refsing ákærða Stefáns Axels er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Brot hans eru stórfelld og er vísað til sömu lagasjónarmiða við ákvörðun refsingar hans og lýst var í niðurstöðum varðandi ákærða M, utan ákærði, Stefán Axel, hefur ekki áður gerst brotlegur við almenn hegningarlög og er tekið mið af því við refsiákvörðun. Refsing hans þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 18 mánuði, en frá refsivistinni skal draga 37 daga gæsluvarðhald hans. Ákærði, Örn Karlsson, hefur hlotið 9 refsidóma frá 1991, þar af er einn dómur Hæstaréttar. Hann hefur í þessum dómum verið sakfelldur fyrir umferðarlagabrot, þjófnað, hylmingu, fjársvik, skjalafals og fjárdrátt. Ákærði, Örn, hlaut síðast dóm í október 1995, 3 mánaða fangelsi fyrir fjárdrátt og hinn 19. nóvember 1996 hlaut hann reynslulausn í 2 ár á 210 daga eftirstöðvum refsingar. Hinn 26. mars 1997 var ákærði, Örn, yfirheyrður fyrir dómi vegna kröfu um gæsluvarðhald við rannsókn máls þess sem nú er ákært vegna. Dómurinn telur því að rannsókn út af brotum þeim sem hér er ákært fyrir hafi rofnað áður en skilorðstíma lauk og hefur ákærði, Örn, því rofið skilorð reynslulausnarinnar með brotum sínum nú og ber að dæma reynslulausnina upp og gera ákærða refsingu í einu lagi, sbr. 42. og 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. og 77. gr. sömulaga. Þá er vísað til lagasjónarmiða, sem lýst var í niðurstöðu um ákærða, M, hér að ofan, en að mati dómsins eiga sömu lagasjónarmið við um ákvörðun refsingar ákærða, Arnar, m.a. ber að líta til sakaferils hans og þykir refsing hans hæfilega ákvörðuð fangelsi í 3 ár, en frá refsivistinni skal draga 37 daga gæsluvarðhald hans. Ákærða, Má, var síðast gerð refsing á árinu 1969 og ekkert í sakaferli hans, sem hér skiptir máli við ákvörðun refsingar. Brot hans eru stórfelld og er enn vísað til sömu lagasjónarmiða við refsiákvörðun og rakin voru í niðurstöðu um ákærða, M, en sömu sjónarmið eiga við um ákærða, Má, utan hann hefur ekki gerst brotlegur við almenn hegningarlög og er tekið mið af því við refsiákvörðun. Refsing hans er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 2 ár, en frá refsivistinni skal draga 25 daga gæsluvarðhald hans. Ákærði, R, hefur hlotið 3 refsidóma frá árinu 1983. Síðast sektardóm fyrir þjófnað í september 1998. Þá hefur hann gengist undir 8 dómsáttir og eina lögreglustjórasátt fyrir áfengislagabrot og umferðarlagabrot. Refsing ákærða er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. og 78. gr. almennra hegningarlaga og þykir hæfilega ákvörðuð 6 mánaða fangelsi, en eftir atvikum þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal refsingin falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Komi til afplánunar refsivistarinnar skal draga frá henni 24 daga gæsluvarðahald er ákærði sætti í þágu rannsóknar málsins. Ákærði, G, hefur hlotið 4 refsidóma. Á árinu 1996 fyrir líkamsárás, nytjastuld, þjófnað, gripdeild og fjársvik. Síðasti dómur ákærða er frá 29. september 1997, 5 mánaða fangelsi þar af 4 mánuðir skilorðsbundnir í 3 ár fyrir þjófnað, gripdeild, fjársvik og nytjastuld. Ber nú að dæma hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, S, hlaut hinn 25. september 1998 4 mánaða skilorðsbundinn dóm í 2 ár fyrir þjófnað, gripdeild, eignarspjöll, nytjastuld og skjalabrot (157. gr. almennra hegningarlaga). Ber nú að dæma hegningarauka, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Eins og sakarefni er háttað á hendur ákærðu, G og S, þykir með vísan til hegningaraukaáhrifa rétt að gera hvorugum þeirra sérstaka refsingu í máli þessu. Vegna frádráttar gæsluvarðhalds er í öllum tilvikum vísað til 76. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrstu fjórar skaðabótakröfurnar í ákærunni sem kennd er við Rúnir eru allar vegna sakarefnis í I. kafla ákærunnar þar sem ákærði, M, er einn hafður fyrir sök en var sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Eftir þessum úrslitum ber að vísa þessum skaðabótakröfum frá dómi sbr. 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Fyrsta skaðabótakrafn í ákærunni sem kennd er við Brúnir varðar sakarefni þar sem ákærði, Már Karlsson, er einn hafður fyrir sök. Meðal gagna málsins er leiðrétt skaðabótakrafa frá Rúnari Gíslasyni hdl., vegna sakarefnis í þessum ákærulið. Þar eru þrír menn kærðir og krafan lækkuð. Uppgjör vegna þessarar kröfu þykja svo óljós og verður ekki betur séð en að gerð sé krafa á hendur þremur mönnum með hinni leiðréttu kröfugerð og þykir af þessum sökum verða að vísa skaðabótakröfunni frá dómi. Aðrar skaðabótakröfur í báðum ákærunum eru allar reistar á ákæruliðum þar sem fleiri en einn aðili er ákærður og sakarefni á hendur þeim misjafnt. Dómurinn telur tilgreininguna í ákæru ófullnægjandi varðandi það úr hendi hverra hinna ákærðu krafist er skaðabóta og sést t.d. ekki hvort þess er krafist að þeir verði dæmdir óskipt til greiðslu bóta. Af þessum sökum þykir bera að vísa öllum skaðabótakröfunum frá dómi. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið ber að vísa öllum skaðabótakröfunum frá dómi á þeim forsendum sem raktar hafa verið. Ákærðu, M, Stefán Axel, Örn, G, Már, R og S, greiði óskipt 600.000 krónur í saksóknarlaun, sem renni í ríkissjóð, en Sigríður J. Friðjónsdóttir saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Ákærði, M, greiði 5/6 hluta af 500.000 króna málsvarnarlaunum til Jóhanns Halldórssonar hdl. á móti 1/6 hlutum sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Stefán Axel, greiði 3/4 hluta af 500.000 króna málsvarnarlaunum til Róberts Árna Hreiðarssonar hdl. á móti 1/4 hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Örn Karlsson, greiði 3/4 hluta af 500.000 króna málsvarnarlaunum til Hilmars Ingimundarsonar hrl. á móti 1/4 hluta er greiðist úr ríkissjóði. Samkvæmt 2. mgr. i.f. 165. gr. laga nr. 19/1991 skulu ákærðu, Már og R, greiða óskipt 3/4 hluta af 520.000 króna málsvarnarlaunum til Sigmundar Hannessonar hrl. á móti 1/4 hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, G, greiði helming 200.000 króna málsvarnarlauna til Sigurðar Georgssonar hrl. á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, S, greiði helming 200.000 króna málsvarnarlauna til Bjarna Þórs Óskarssonar hdl. á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði. 300.000 króna málsvarnarlaun til Jóns Magnússonar hrl., verjanda ákærða N, og 200.000 króna málsvarnarlaun til Róberts Árna Hreiðarssonar hdl., verjanda ákærða V, greiðist í báðum tilfellum úr ríkissjóði. Sakarkostnað að öðru leyti en að ofan greinir greiði ákærðu, M, Stefán Axel, Örn, G, Már, R og S óskipt að 4/5 hlutum á móti 1/5 hluta er greiðist úr ríkissjóði. Dómsuppsaga hefur dregist nokkuð, einkum vegna umfangs málsins og mikilla embættisanna, en einnig sökum veikinda. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærðu, N og V, eru sýknaðir af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu. Ákærði, Örn Karlsson, sæti fangelsi í 3 ár, en frá refsivist hans skal draga 37 daga gæsluvarðhald. Ákærði, M, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuði, en frá refsivist hans skal draga 10 daga gæsluvarðhald. Ákærði, Már Karlsson, sæti fangelsi í 2 ár, en frá refsivist hans skal draga 25 daga gæsluvarðhald. Ákærði, Stefán Axel Stefánsson, sæti fangelsi í 18 mánuði, en frá refsivist hans skal draga 37 daga gæsluvarðhald. Ákærði, R, sæti fangelsi í 6 mánuði, en fresta skal fullnustu refsivistarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal refsingin falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Frá refsivist ákærða, R, dragist 24 daga gæsluvarðhald. Ákærðu, Guðjóni Agli Guðjónssyni og S, er ekki gerð sérstök refsing í máli þessu. Öllum skaðabótakröfum er vísað frá dómi. Ákærðu, M, Stefán Axel, Örn, G, Már, R og S, greiði óskipt 600.000 króna saksóknarlaun, sem renni í ríkissjóð. Ákærði, M, greiði 5/6 hluta af 500.000 króna málsvarnarlaunum til Jóhanns Halldórssonar hdl. á móti 1/6 hluta, sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Stefán Axel Stefánsson, greiði 3/4 hluta af 500.000 króna málsvarnarlaunum til Róberts Árna Hreiðarssonar hdl. á móti 1/4 hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, Örn Karlsson, greiði 3/4 hluta af 500.000 króna málsvarnarlaunum til Hilmars Ingimundarsonar hrl. á móti 1/4 hluta, sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærðu, Már Karlsson og R, greiði óskipt 3/4 hluta af 520.000 króna málsvarnarlaunum til Sigmundar Hannessonar hrl. á móti 1/4 hluta, sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, G, greiði helming 200.000 króna málsvarnarlauna til Sigurðar Georgssonar hrl. á móti helmingi, sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði, S, greiði helming 200.000 króna málsvarnarlauna til Bjarna Þórs Óskarssonar hdl. á móti helmingi, sem greiðist úr ríkissjóði. 300.000 króna málsvarnarlaun til Jóns Magnússonar hrl., verjanda ákærða N, og 200.000 króna málsvarnarlaun til Róberts Árna Hreiðarssonar hdl., verjanda ákærða V, greiðist í báðum tilfellum úr ríkissjóði. Sakarkostnað að öðru leyti en að ofan greinir greiði ákærðu, M, Stefán Axel, Örn, G, Már, R og S óskipt að 4/5 hlutum á móti 1/5 hluta er greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 258/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. apríl 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. apríl 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurður verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 77/2015
Kærumál Fjárnám Vextir Fjármagnstekjuskattur
Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 6/2012 var Í gert að greiða A skaðabætur er námu tiltekinni fjárhæð. Við greiðslu bótanna greindi aðilana á um við hvaða hlutfall fjármagnstekjuskatts ætti að miða við greiðslu vaxta af bótunum. A bar því við að Í hefði átt að miða við það skatthlutfall sem hefði verið í gildi á því tímarki er vextir féllu á kröfuna, en Í taldi að miða ætti við skatthlutfall á því tímamarki er vaxtakrafan var greidd eða varð greiðsluhæf. A taldi sig hafa fengið greidda lægri fjárhæð en honum hefði borið og krafðist þess að fjárnám yrði gert hjá Í til tryggingar skuld er nam mismuninum. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að þær vaxtatekjur sem um ræddi hefðu verið óvissar tekjur í merkingu 2. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 og ekki orðið greiðslukræfar, sbr. 2. tölulið 2. mgr. 8. gr. sömu laga, fyrr en með dómi Hæstaréttar 25. október 2012 í fyrrgreindu skaðabótamáli. Var kröfu A um fjárnám hjá Í því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fjárnám yrði gert hjá varnaraðila til tryggingar nánar tilgreindum skuldum. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að tekin verði til greina krafa sín um að fjárnám verði gert hjá varnaraðila til tryggingar skuld, aðallega að fjárhæð 1.817.412 krónur, til vara 1.678.556 krónur, en að því frágengnu 295.660 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði sem og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem sótt hafi verið um. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Með því að gjafsókn sóknaraðila samkvæmt gjafsóknarleyfi 1. október 2014 var takmörkuð við rekstur málsins í héraði og hann hefur ekki lagt fyrir Hæstarétt gögn um að sér hafi verið veitt gjafsókn hér fyrir dómi verður gjafsóknarkostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 26/2022
Kærumál Eignarréttur Sameign Stjórnvald Stjórnsýsla Skaðabætur Lögvarðir hagsmunir Viðurkenningarkrafa Frávísun frá héraðsdómi felld úr gildi
I ehf. kærði ákvæði í dómi Landsréttar um að vísa frá héraðsdómi tilgreindum kröfum félagsins á hendur sveitarfélaginu H. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með viðurkenningarkröfu sinni leitaðist I ehf. við að fá dóm um skaðabótaskyldu H vegna ætlaðs tjóns félagsins vegna tilgreindra ákvarðana H en frávísun Landsréttar á kröfu hans vegna ákvörðunar 20. maí 2010 var reist á því að lögvarðir hagsmunir væru ekki fyrir hendi vegna fyrningar. Hæstiréttur rakti að það væri meginregla samkvæmt 24. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda að þegar krafa fyrnist falli hún niður og kröfuhafi glati rétti sínum til efnda. Væri þar um að ræða efnisástæðu sem leiddi til sýknu og gilti einu hvort um væri að ræða fjárkröfu eða viðurkenningarkröfu um tilvist kröfuréttinda. Því til samræmis hefði í dómum Hæstaréttar verið sýknað af kröfu um viðurkenningu bótaskyldu þegar fallist væri á að krafa teldist fyrnd. Var hið kærða ákvæði í dómi Landsréttar um frávísun frá héraðsdómi á viðurkenningarkröfu I ehf. vegna ákvörðunar H 20. maí 2010 fellt úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka hana til úrlausnar. Þá voru engin efni talin til að vísa frá dómi sem sjálfstæðri kröfu þeim hluta viðurkenningarkröfu félagsins sem laut að ætlaðri bótaskyldu H vegna ólögmætra aðgerða sveitarfélagsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. apríl 2022 sem barst réttinum 19. sama mánaðar. Kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærð eru ákvæði í dómi Landsréttar 1. apríl 2022 um að vísa frá héraðsdómi tilgreindum kröfum sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.3. Sóknaraðili krefst þess að ákvæði dómsins um að vísa kröfum hans á hendur varnaraðila frá dómi verði felld úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til löglegrar meðferðar og uppkvaðningar dóms að nýju. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar.4. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að dómur Landsréttar verði staðfestur um frávísun frá héraðsdómi á kröfum sóknaraðila. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Ágreiningsefni5. Kjarni ágreinings málsaðila lýtur að því hvort varnaraðili hefur með saknæmum og ólögmætum hætti bakað sér bótaskyldu vegna ákvarðana 20. maí 2010, 27. janúar og 15. ágúst 2014 og 10. mars 2015 um að synja sóknaraðila um stöðuleyfi vegna ferðaþjónustu. 6. Fyrir Hæstarétti lýtur ágreiningur málsins að tveimur ákvæðum í dómi Landsréttar um að vísa hluta krafna sóknaraðila frá héraðsdómi. Annars vegar var vísað frá kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila vegna ákvörðunar 20. maí 2010 þar sem undirliggjandi fjárkröfur sóknaraðila vegna ætlaðs tjóns sem leiddi af þeirri ákvörðun væru fyrndar og sóknaraðili hefði því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um viðurkenningu á skaðabótaskyldu. Hins vegar var vísað frá kröfu hans um viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila vegna ólögmætra aðgerða hans sem byggst hafi á fyrrgreindum ákvörðunum, með vísan til þess að þeim ætluðu ólögmætu aðgerðum væri ekki frekar lýst í dómkröfum hans.Málsatvik7. Sóknaraðili er fyrirtæki sem hefur rekið ferðaþjónustu við Jökulsárlón með siglingu ferðamanna um lónið. Frá sumri 2011 fór starfsemin fram í þjóðlendu á vesturbakka lónsins. Sumarið 2014 hóf sóknaraðili starfsemi í landi jarðarinnar Fells við austurbakka lónsins á grundvelli leigusamnings við Sameigendafélag Fells 20. apríl 2012. Á þeim tíma var jörðin í óskiptri sameign 32 eigenda í félaginu en tveir þeirra sem fóru með tæplega 24% eignarhlut voru ekki í félaginu og stóðu ekki að gerð leigusamningsins.8. Sóknaraðili sótti um stöðuleyfi fyrir hjólhýsi á austurbakka lónsins 17. maí 2010 samkvæmt gr. 71.1 byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Umsóknin var samþykkt á fundi bæjarráðs varnaraðila 20. maí sama ár með fyrirvara um samþykki allra landeigenda. 9. Með umsókn 10. janúar 2014 sótti sóknaraðili á ný um stöðuleyfi við austurbakka lónsins og var þar vísað til fyrrgreinds leigusamnings við sameigendafélagið. Óskað var eftir stöðuleyfi fyrir hjólhýsi, húskerru, bíl og hugsanlega fyrir færanlega salernisaðstöðu, sbr. gr. 2.6.1 byggingarreglugerðar nr. 112/2012. Á fundi umhverfis- og skipulagsnefndar varnaraðila 21. janúar 2014 var bókað um jákvæða afstöðu nefndarinnar en óskað var eftir frekari gögnum um staðsetningu atvinnustarfseminnar auk þess sem fram kom að samþykki landeigenda þyrfti að liggja fyrir. Sóknaraðila var tilkynnt um fyrrgreinda afgreiðslu nefndarinnar með tölvubréfi 24. febrúar 2014. Þá var bókað á fundi bæjarráðs 27. janúar 2014 að ekki yrðu veitt ný leyfi fyrir öðru en því sem samræmdist deiliskipulagi við Jökulsárlón. 0. Í bréfi varnaraðila 22. júlí 2014 var sóknaraðila tilkynnt að gripið yrði til viðhlítandi úrræða vegna starfsemi sóknaraðila á austurbakka lónsins sem færi þar fram í óleyfi og án heimildar. Í bréfi til sóknaraðila 15. ágúst sama ár sagði jafnframt að umhverfis- og skipulagsnefnd varnaraðila hefði á fundi sínum 13. ágúst fjallað um umsókn hans um stöðuleyfi. Ekki hefði verið fallist á hana þar sem samþykki allra eigenda jarðarinnar Fells hefði ekki legið fyrir. Í ljósi allra aðstæðna hefði varnaraðili ákveðið að veita sóknaraðila lokafrest til 21. ágúst sama ár til að bregðast við erindi sveitarfélagsins um að láta af starfsemi þar og fjarlægja lausafjármuni sem væru án stöðuleyfis á austurbakka lónsins. Yrði ekki orðið við því myndi sveitarfélagið beita viðeigandi úrræðum, sbr. X. kafla skipulagslaga nr. 123/2010 og X. kafla laga nr. 160/2010 um mannvirki, svo sem með því að stöðva starfsemi á svæðinu og/eða kveða á um álagningu dagsekta, sbr. 1. mgr. 54. gr. skipulagslaga og 2. mgr. 56. gr. laga um mannvirki. 1. Sóknaraðili sótti um stöðuleyfi fyrir yfirbyggða kerru í landi Fells 4. febrúar 2015, sbr. gr. 2.6.1 byggingarreglugerðar nr. 112/2012. Í bréfi varnaraðila 10. mars 2015 sagði að til þess að unnt væri að gefa út stöðuleyfi þyrfti samþykki landeigenda. Þau gögn sem vísað hefði verið til í umsókn og síðar í tölvupósti lögmanns sóknaraðila gæfu hins vegar ekki ,,óafvíkjandi svör“ um að landið yrði leigt út með samþykki allra eigenda og var honum því synjað um veitingu leyfisins. 2. Með dómi Hæstaréttar 17. nóvember 2016 í máli nr. 44/2016, sem rekið var milli sóknaraðila og Sameigendafélags Fells annars vegar og tveggja eigenda jarðarinnar Fells hins vegar sem stóðu utan félagsins, um gildi leigusamningsins frá 20. apríl 2012 var komist að þeirri niðurstöðu að hvorki yrði talið að leigusamningurinn hefði falið í sér óvenjulega ráðstöfun né að hún hefði verið svo meiri háttar að þurft hefði samþykki allra eigenda jarðarinnar fyrir henni. Ákvörðun um ráðstöfunina hefði því verið tekin af tilskildum meirihluta eigenda jarðarinnar. 3. Með bréfi sóknaraðila 9. febrúar 2017 var krafist viðurkenningar á bótaskyldu varnaraðila vegna tjóns sem sóknaraðili hefði orðið fyrir vegna ólögmæts skilyrðis um samþykki allra eigenda jarðarinnar Fells fyrir útgáfu stöðuleyfis og ólögmætra aðgerða varnaraðila af þeirri ástæðu. Með bréfi 8. mars sama ár hafnaði varnaraðili bótaskyldu. 4. Með dómi Héraðsdóms Austurlands 27. apríl 2017 var ógilt fyrrgreind ákvörðun varnaraðila 10. mars 2015 um að synja um útgáfu stöðuleyfis þar sem ákvörðun byggingafulltrúa væri haldin efnisannmarka sem varðað gæti ógildingu hennar. Var talið að ekki væri unnt að túlka ákvæði gr. 2.6.1 byggingarreglugerðar nr. 112/2012 á þann veg að samþykki allra eigenda jarðarinnar hefði þurft til að varnaraðila væri heimilt að veita sóknaraðila stöðuleyfi. Ekki fékkst leyfi til áfrýjunar málsins til Hæstaréttar.5. Í bréfi sóknaraðila 2. maí 2017 kom fram að skýrt lægi fyrir að aðgerðir varnaraðila væru ólögmætar og að þær hefðu valdið honum tjóni. Ætti hann engan annan kost en að óska eftir dómkvaðningu matsmanns til að leggja mat á umfang tjónsins. Með bréfi sóknaraðila 5. febrúar 2018 var óskað eftir afstöðu varnaraðila til greiðslu skaðabóta og fylgdi bréfinu minnisblað endurskoðunarskrifstofu 25. janúar sama ár um mat á tjóni sóknaraðila. Varnaraðili hafnaði bótaskyldu með bréfi 27. febrúar sama ár. Mál þetta var höfðað í kjölfarið 28. maí 2018.Niðurstaða6. Skilja verður kröfugerð sóknaraðila með þeim hætti að hann krefjist viðurkenningar á bótaskyldu varnaraðila vegna fjögurra ákvarðana hans árin 2010, 2014 og 2015 og þar með vegna fjögurra ætlaðra tjónstilvika.7. Í hinum kærða dómi var kröfu um viðurkenningu bótaskyldu vegna ákvörðunar varnaraðila 20. maí 2010 vísað frá héraðsdómi en varnaraðili sýknaður af viðurkenningarkröfu vegna ákvarðana hans 27. janúar og 15. ágúst 2014 og 10. mars 2015. Þá var jafnframt vísað frá dómi kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á skaðabótaskyldu varnaraðila vegna ólögmætra aðgerða hans sem byggst hafi á ákvörðunum 20. maí 2010, 27. janúar og 15. ágúst 2014 og 10. mars 2015. Krefst sóknaraðili þess að fyrrgreindar frávísanir verði felldar úr gildi og að lagt verði fyrir Landsrétt að taka málið til löglegrar meðferðar og uppkvaðningar dóms að nýju. 8. Meginskilyrði þess að dómstólar leysi úr sakarefni er að það skipti máli fyrir stöðu aðila að lögum að fá dóm um það. Þannig verður sá sem höfðar mál að hafa lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfu sína og verður úrlausn um það að hafa raunhæft gildi fyrir réttarstöðu hans. Þá er samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 heimilt að leita dóms um viðurkenningu á skaðabótaskyldu og gildir það án tillits til þess hvort unnt væri að leita dóms sem mætti fullnægja með aðför. Þessi heimild er þó háð því að sá sem höfðar mál hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu sinni. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið lagt til grundvallar að beiting þessarar heimildar sé háð þeim skilyrðum að sá sem höfðar mál leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilteknu tilefni og geri grein fyrir því í hverju tjónið felist og hver tengsl þess séu við atvik máls, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 12. apríl 2011 í málum nr. 188 og 189/2011.9. Með viðurkenningarkröfu sinni leitast sóknaraðili við að fá dóm um skaðabótaskyldu varnaraðila vegna ætlaðs tjóns hans vegna fyrrgreindra ákvarðana varnaraðila en frávísun á kröfu hans vegna ákvörðunar 20. maí 2010 var sem fyrr segir reist á að lögvarðir hagsmunir væru ekki fyrir hendi vegna fyrningar. 20. Ef réttinda er ekki gætt um tiltekinn tíma og ekki gerðar aðrar ráðstafanir um þau sem að lögum gætu varnað því að þau fyrnist falla þau niður fyrir fyrningu. Því til samræmis er það meginregla samkvæmt 24. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda að þegar krafa fyrnist falli hún niður og kröfuhafi glati rétti sínum til efnda. Er þar um að ræða efnisástæðu sem leiðir til sýknu og gildir einu hvort um er að ræða fjárkröfu eða viðurkenningarkröfu um tilvist kröfuréttinda. Í dómum Hæstaréttar hefur þessu til samræmis verið sýknað af kröfu um viðurkenningu bótaskyldu þegar fallist er á að krafa teljist fyrnd. Má um það vísa til dóma Hæstaréttar 18. mars 2008 í máli nr. 449/2007, 7. febrúar 2013 í máli nr. 445/2012 og 22. mars 2016 í máli nr. 519/2015. Öðru máli kann að gegna ef grundvöllur hennar telst vera vanreifaður, sbr. dóm Hæstaréttar 31. maí 2018 í máli nr. 344/2017, eða málið er af öðrum ástæðum vanreifað, sbr. dóm Hæstaréttar 27. mars 2018 í máli nr. 305/2017. 21. Af framangreindum ástæðum verður hið kærða ákvæði í dómi Landsréttar um frávísun frá héraðsdómi á viðurkenningarkröfu sóknaraðila vegna ákvörðunar varnaraðila 20. maí 2010 fellt úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka hana til úrlausnar.22. Frávísun Landsréttar á hluta viðurkenningarkröfu sóknaraðila um ætlaða bótaskyldu varnaraðila vegna ólögmætra aðgerða hans var reist á d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Af málatilbúnaði sóknaraðila verður ekki annað ráðið en að um hafi verið að ræða lið í viðurkenningarkröfu hans en ekki sjálfstæða kröfu til viðurkenningar bótaskyldu óháða hinum umþrættu ákvörðunum. Voru því engin efni til að vísa þessum hluta viðurkenningarkröfunnar frá héraðsdómi sem um sjálfstæða kröfu hefði verið að ræða. 23. Rétt er að kærumálskostnaður milli aðila falli niður.Dómsorð:Fellt er úr gildi ákvæði dóms Landsréttar um frávísun frá héraðsdómi á viðurkenningarkröfu sóknaraðila, Ice Lagoon ehf., á skaðabótaskyldu varnaraðila, Sveitarfélagsins Hornafjarðar, vegna ætlaðs tjóns í rekstri sóknaraðila vegna ákvörðunar varnaraðila 20. maí 2010 og sá þáttur málsins lagður fyrir Landsrétt til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.Kærumálskostnaður fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=1f3ec2e7-4f3d-484d-be45-b0b9c5d03bc2&verdictid=b9e98ad9-0c23-417b-b6a1-a7e2ba36cf3d
Mál nr. 462/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stæði, sbr. c. lið 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. nóvember 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2004, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sætti áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15. desember 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 358/2009
Kynferðisbrot Börn Reynslulausn Skaðabætur
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gagnvart fimm ára dóttur sinni með því að hafa snert kynfæri hennar innanklæða með hendi sinni og stýrt hendi hennar að limi sínum og látið hana fróa sér þar sem hún lá við hlið hans í hjónarúmi á þáverandi heimili þeirra. Sannað þótti að X hefði snert kynfæri stúlkunnar en gegn eindreginni neitun hans þótt hins vegar varhugavert að telja sannað að hann hefði snert kynfærin innanklæða. Þá þótti ennfremur sannað að X hefði stýrt hendi stúlkunnar að limi sínum en gegn eindreginni neitun hans þótti ósannað að hann hefði látið hana fróa sér. Taldist háttsemi X varða við 2. mgr. 200. gr. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að brotin sem X var sakfelldur fyrir voru framin eftir gildistöku laga nr. 61/2007, sem hækkuðu refsimörk fyrrgreindra ákvæða almennra hegningarlaga. Talið var að X hefði brotið gróflega gegn barnungri dóttur sinni og misnotað trúnaðartraust hennar. Með háttsemi sinni rauf X skilorð reynslulausnar samkvæmt 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga og var óafplánuð átta mánaða refsing hans dæmd með í máli þessu og honum gerð refsing í einu lagi. Var refsing hans ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Þá var orðið við kröfu stúlkunnar um staðfestingu á bótum henni til handa og voru henni dæmdar 250.000 krónur í bætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. júní 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en refsing hans þyngd. A krefst þess að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um bætur og vexti af þeim. Ákærði krefst sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Við ákvörðun refsingar ákærða er litið til þess að brotin sem hann hefur verið sakfelldur fyrir voru framin eftir að lög nr. 61/2007 tóku gildi, en með 9. gr. þeirra voru refsimörk 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 hækkuð úr fjórum árum í sex þegar svo stendur á að brot beinist gegn barni yngra en 16 ára. Sams konar hækkun refsimarka var gerð á 2. mgr. 202. gr. laganna með 11. gr. laga nr. 61/2007 þegar svo stendur á að brotaþoli er yngri en 15 ára. Ákærði braut gróflega gegn barnungri dóttur sinni og misnotaði trúnaðartraust hennar. Sakaferill ákærða er rakinn í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram fékk ákærði 10. febrúar 2007 reynslulausn á 240 daga eftirstöðvum tveggja ára fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2005 fyrir fíkniefnabrot. Ákærði hefur með háttsemi sinni rofið skilorð reynslulausnarinnar samkvæmt 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga og verður óafplánuð átta mánaða refsing hans dæmd með í máli þessu og honum gerð refsing í einu lagi, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Að öllu þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. síðargreindu laganna er refsing hans ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður orðið við kröfu A um staðfestingu á bótum henni til handa með þar tilgreindum vöxtum. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um bætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 588.498 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur, og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur og Hjördísar E. Harðardóttur hæstaréttarlögmanna, 62.250 krónur í hlut hvorrar. Dómur Héraðsdóms Reykjaness, föstudaginn 22. maí 2009. I. Mál þetta, sem dómtekið var að aflokinni aðalmeðferð 17. apríl sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 18. febrúar 2009, á hendur X, kt. [...],[...],[...], „fyrir kynferðisbrot, aðfaranótt laugardagsins 16. ágúst 2008, gagnvart dóttur sinni, A, fimm ára, með því að hafa snert kynfæri hennar innanklæða með hendi sinni og stýrt hendi hennar að limi sínum og látið hana fróa sér, þar sem stúlkan lá við hlið hans í hjónarúmi á þáverandi heimil þeirra að [...],[...]. Háttsemi ákærða telst varða við 1. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/2003 og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kennitala [...], er krafist miskabóta að fjárhæð krónur 250.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2008 til 10. janúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags.“ Af hálfu ákærða er krafist sýknu og að miskabótakröfu verði vísað frá dómi. Þá er þess krafist að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, greiðist úr ríkissjóði. II. Málavextir. Samkvæmt gögnum málsins barst lögreglunni á [...] hinn 23. október 2008 beiðni fjölskyldu- og félagsþjónustu [...], dags. sama dag, um lögreglurannsókn vegna ætlaðs kynferðisbrots gegn brotaþola, A. Í bréfi fjölskyldu- og félagsþjónustunnar segir að ætlað brot hafi átt sér stað á heimili brotaþola að [...] í [...]á föstudegi eða laugardegi um tveimur mánuðum fyrr. Í beiðninni er atvikinu lýst með þeim hætti að móðir hafi vaknað við vein í barninu og í fyrstu ekki verið viss hvaðan hljóðið kom. Hún hafi séð ákærða við hlið sér halda utan um stúlkuna með hönd í klofi barnsins og hina á getnaðarlim sínum að fróa sér, en hann hafi látið barnið einnig halda utan um lim sinn. Hafi hann stýrt hönd barnsins á limi sér og verið með sína hönd utan um hendi barnsins. Móðir hafi spurt hvern andskotann hann væri að gera og tekið stúlkuna og farið með hana fram. Skömmu síðar hafi ákærði komið fram og sagt aftur og aftur við barnið: „Þetta gerðist ekki, þetta gerðist ekki, þig var að dreyma, þetta gerðist ekki, þig var að dreyma. Í beiðninni segir að brotaþoli hafi verið ber að ofan en í nærbuxum, en ákærði hafi verið nakinn. Hinn 28. október 2008 mætti kærandi, B, móðir brotaþola og fyrrverandi sambýliskona ákærða, til lögreglu og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir ætlað kynferðisbrot gegn dóttur þeirra, A, fimm ára. Í skýrslu sinni kvað kærandi þau ákærða hafa legið sofandi í rúmi sínu í hjónaherberginu á heimili þeirra að [...] í umrætt sinn. Þetta hafi verið á föstudagskvöldi, en kærandi kvaðst ekki geta sagt til um það nánar hvenær umrætt atvik átti að hafa gerst. Kvaðst kærandi hafa vaknað upp við vein um nóttina, sem hún hafi talið koma frá dóttur sinni, brotaþola í máli þessu. Hún hafi risið upp við dogg og hlustað eftir hljóðum frammi en þá séð að ákærði og brotaþoli voru við hliðina á sér. Ákærði hafi verið vinstra megin við sig og í miðjunni, en brotaþoli hafi legið við hliðina á honum. Ákærði hafi verið nakinn en brotaþoli í litlum, hvítum nærbuxum. Þau hafi bæði legið á bakinu en brotaþoli hafi legið meira á hlið. Ákærði hafi verið að fróa sér með hægri hendi en haft vinstri hendi sína innundir nærbuxum brotaþola. Brotaþoli hafi legið í hálsakoti ákærða en hann hafi reynt með hægri hendi að fá brotaþola til að snerta getnaðarlim sinn. Brotaþoli hafi tekið utan um lim ákærða með hægri hendi eftir að hann hafði stýrt hendi hennar að getnaðarlimnum. Kvaðst kærandi hafa lagst niður í um tvær til þrjár sekúndur en síðan hafi hún ýtt í ákærða og sagt við hann: „Hvern djöfulinn ertu að gera?“ Hún hafi síðan teygt sig yfir ákærða og náð í brotaþola og farið með hana fram. Kærandi kvaðst hafa farið með brotaþola inn í svefnherbergi barnsins, tekið hana úr nærbuxunum og sett hana í hreinar nærbuxur og náttföt. Aðspurð sagði hún að nærbuxurnar hefðu ekki verið skítugar eða neitt slíkt en hún hafi samt sem áður hent þeim í ruslið þar sem brotaþoli hefði verið í þessum buxum þegar þetta gerðist. Hún hafi síðan vafið brotaþola, sem hafi verið grátandi, inn í teppi. Brotaþoli hafi beðið um túttuna sína, sem hún hafi verið löngu hætt að nota. Sagðist kærandi hafa náð í snuðið fram í eldhús og farið með hana inn í herbergi dóttur sinnar og sett hana í rúmið. Ákærði hafi þá komið inn í herbergi brotaþola, þá kominn í nærbuxur, og sagt: „Ég trúi þessu ekki og ég taldi að þetta hafi verið þú en ekki A.“ Kærandi kvaðst þá hafa sagt ákærða að fara fram í stofu og setjast þar, sem hann hafi og gert. Þau ákærði hafi síðan sest inn í stofu og rætt þetta. Ákærði hafi farið að afsaka sig með því að hann hefði drukkið kvöldið áður og verið sofandi. Jafnframt að hann tryði ekki að þetta hefði gerst. Brotaþoli hafi þá komið inn í stofu til þeirra og sest hjá sér. Ákærði hafi þá sagt við brotaþola: „Þetta gerðist ekki, pabbar gera ekki svona, þetta er ógeðslega ljótt og þig var að dreyma þetta og þú mátt ekki segja neinum frá.“ Brotaþoli hafi engu svarað og farið meira inn í sig. Ákærði hafi þá spurt brotaþola: „Hvað varstu að gera uppi í rúmi hjá mér?“ og hún hafi svarað:; „Ég var hrædd og ég var að skríða upp í.“ Kærandi skýrði frá því að brotaþoli ætti lítinn bróður, C 9 mánaða, sem kærandi þyrfti oft að vakna til á nóttunni. Ákærði hafi því verið búin að segja brotaþola að hún skyldi vekja sig á nóttunni ef hana vanhagaði um eitthvað til að hvíla kæranda. Ákærði hafi þó bannað brotaþola að sofa upp í hjá þeim þar sem það væri svo þröngt. Kærandi kvaðst hafa farið aftur með dóttur sína inn í herbergið hennar, vafið hana inn í teppi og lagt hana í rúmið. Sagðist hún hafa sagt við brotaþola: „Þetta gerðist og þú mátt segja mér frá.“ Hún hafi spurt brotaþola hvað gerðist og þá hafi hún sagt: „Pabbi lét mig fikta í typpinu á sér og setti puttann í pjásuna á mér og hann meiddi mig.“ Kærandi sagðist þá hafa rætt aftur við ákærða frammi í stofu og sagt honum frá því sem brotaþoli hefði sagt, þ.e. að hann hefði stungið puttanum í leggöng hennar. Ákærða hafi orðið brugðið og sagt: „Ég trúi þessu ekki.“ Sagði kærandi að sér hefði fundist sem ákærði skammaðist sín fyrir þetta, en svo hafi honum fundist að þetta mál væri bara búið. Málið hafi þó ekki verið búið fyrir henni. Kærandi sagði að þau hafi síðan farið að sofa inni í hjónaherbergi. Kærandi sagði að næstu daga á eftir hafi þetta mál ekki verið rætt en hún sagðist þó hafa verið mjög meðvituð um hvernig ákærði snerti brotaþola. Sér hafi fundist það vera skylda sín sem móður að fylgja þessu máli eftir með einhverjum hætti. Þau ákærði hafi síðan hætt saman undir lok september en allt hafi í raun verið búið á milli þeirra er þau hafi komið heim úr utanlandsferð hinn 2. september 2008. Ákærði hafi fengið að gista í íbúð þeirra að [...] þar til hann fyndi sér nýjan samastað og hafi hann flutt út fyrir fullt og allt 10. október 2008. Kærandi sagði í skýrslu sinni að mánudaginn 20. október 2008 hafi ákærði brotist inn til hennar og stolið tölvunni hennar og rúmi þeirra. Brotaþoli hafi þá sagt við sig að henni fyndist að pabbi sinni ætti heima í fangelsi. Hún hafi spurt hvers vegna og hafi brotaþoli svarað: „Hann stelur rúminu og tölvunni og þú hefur ekkert rúm til að sofa í og lætur mig fikta í typpinu á sér og setur puttann inn í pjásuna á mér og meiðir mig og hann á því að vera í fangelsi. Pabbar eiga ekki að gera svoleiðis.“ Sagði kærandi að þá hefði sér fundist að hún hefði fengið endanlega staðfestingu á því að hún ætti að fylgja málinu eftir fyrir hönd dóttur sinnar. Sagðist hún hafa rætt við félagsráðgjafa hjá [...] mánudaginn 21. október sl. Sagðist hún hafa verið undir miklu álagi á þessum tíma og verið að fá símtöl frá fólki tengdu ákærða sem hefði verið ágengt við hana. Móðir ákærða hefði m.a. hringt í hana og sagt henni að ákærði ætlaði að drepa hana. Hún hafi því orðið hrædd og leitað til Kvennaathvarfsins. Aðspurð um tímasetningu ætlaðs kynferðisbrots sagði hún að það hefði átt sér stað eftir að þau komu úr utanlandsferð 25. ágúst 2008 og eftir afmæli hennar sem væri 11. september. Sagðist hún halda að þetta hefði átt sér stað að morgni 20. september 2008, en sagðist þó ekki vera með tímasetninguna á hreinu. Kærandi sagði aðspurð að ákærði svæfi yfirleitt í nærbuxum en hann hefði sofið nakinn umrædda nótt. Sagðist hún vita það því hann hefði verði að reyna að koma sér til um nóttina en hún hafi ekki haft neinn áhuga á kynlífi með honum. Hún sagði að brotaþoli svæfi yfirleitt í nærbuxum og ber að ofan. Hún hafi farið að sofa í sínu herbergi um kvöldið en taldi að hún hefði komið upp í til þeirra um nóttina, en það hefði komið fyrir áður. Aðspurð sagði kærandi að ákærði hefði ekki fengið sáðfall. Hún sagðist ekki geta sagt að hún hefði merkt það áður að ákærði hefði kynferðislega löngun til brotaþola. Hún sagði að brotaþoli væri mjög breytt eftir atvikið og taugaveikluð. Hún væri vör um sig og eftir þetta breyttist hún stundum í karakter sem hún kallaði D og kynnti sig með því nafni. Sagðist hún halda að það væri vegna þess að þessi D hefði ekki lent í neinu slæmu og þá væri léttara yfir henni. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dóminum og hjá lögreglu eftir því sem þurfa þykir: Ákærði neitaði sök. Hann sagðist hafa tekið upp sambúð með móður brotaþola, B, eftir að hún varð ófrísk að brotaþola, en þau slitið sambúð sinni tveimur til þremur mánuðum eftir að dóttir þeirra fæddist. Sagðist ákærði hafa verið í mikilli neyslu fíkniefna á þessum tíma og þau B ýmist verið í sundur eða saman þar til sonur þeirra hefði komið undir, en hann væri fæddur í janúar 2008. Þegar hann hefði losnað úr fangelsi hefði hann flutt til [...] og viljað slíta sambandi sínu við B. Hún hefði hins vegar viljað halda barninu og komið á eftir honum út og þau reynt að halda sambandinu áfram, en það hefði ekki gengið. Þau hefðu enn reynt að viðhalda sambandi sínu eftir að þau fluttu heim, en þar sem hann hefði verið í mikilli óreglu hefði sambandi þeirra endanlega lokið í október eða nóvember 2008. Sagðist hann hafa búið í rúman mánuð á sameiginlegu heimili þeirra eftir að þau slitu sambandi sínu til að halda friðinn. Ákærði sagði að samband hans og dóttur sinnar hefði verið og væri enn með miklum ágætum. Sagðist hann umgangast dóttur sína aðra hvora helgi hjá móður sinni og þá sagðist hann hitta dóttur sína á hverjum degi í leikskólanum. Ákærði sagði að B hefði orðið mjög reið og sár þegar hann hefði ekki viljað koma til baka eftir að þau hættu saman og þá hefði hún búið til þá sögu, sem mál þetta snerist um. Hann sagði að móðir B, E, og maður hennar hefðu verið í heimsókn hjá þeim B kvöldið áður og verið hjá þeim til klukkan eitt eða tvö um nóttina. Sagðist ákærði hafa neytt áfengis, en ekki B. Eftir að móðir B og stjúpi voru farin hefðu þau B farið að sofa inni í hjónaherbergi. Sagðist ákærði hafa verið mjög ölvaður þegar hann gekk til náða. Hann sagðist hafa verið í nærbuxum þegar hann lagðist til svefns og neitaði því að þau B hefðu átt kynferðisleg samskipti um nóttina. Hann sagði að atburðir næturinnar væru mjög óljósir fyrir sér. Hann sagðist þó muna eftir að dóttir þeirra hefði verið komin við hliðina á honum í rúminu og sagðist hafa hrokkið upp við að höndin á honum var komin á vitlausan stað, þ.e. í klofið á dóttur sinni. Hann hefði þá rankað við sér og gert sér grein fyrir að þetta var ekki B . Honum hefði brugðið mjög við þetta. Hann sagðist hins vegar ekki kannast við að hafa stýrt hönd dóttur sinnar á typpið á sér og sagðist ekki vilja trúa því að það hefði gerst á meðan hann var sofandi. Hann sagði að dóttir sín hefði verið í nærfötum og sagðist hann af komið við hana utanklæða. Hann sagði að ekki væri rétt svo sem fram hefði komið hjá B að hann hefði verið með höndina innanklæða á brotaþola. Eftir atvikið sagðist hann hafa sagt við dóttur sína að pabbar gerðu ekki svona ógeðslega hluti og að hana hlyti að hafa verið að dreyma. Þau B hefðu hins vegar ekki hafa rætt um hvað gerðist og sagði að þetta hefði ekki verið rætt meira þeirra á milli. Hann neitaði því að B hefði borið á hann þær sakir um nóttina að hann hefði stýrt hendi dóttur þeirra á lim sinn og sagðist fyrst hafa heyrt það við skýrslutöku hjá lögreglu. Eftir að þau B vöknuðu um nóttina hefðu þau farið fram og inn í stofu þar hefði hann rætt við brotaþola. Þau hefðu síðan sett brotaþola í rúmið sitt og farið aftur að sofa. Aðspurður sagðist hann ekki kannast við að hafa sagt við B í herbergi barnsins að hann hefði haldið að þetta væri hún en ekki barnið. Aðspurður um skýringar á skýrslu barnsins í Barnahúsi sagðist ákærði halda að B hefði verið búin að troða þessu inn í höfuðið á barninu. Hann sagði að dóttir sín hefði sagt sér að mamma væri alltaf að tala um þetta við sig. Sagðist hann hafa búið á heimilinu í um tvo mánuði eftir atvikið og eftir að hann flutti af heimilinu hefði hann náð í börnin á hverjum einasta morgni í heilan mánuð áður en B kærði atvikið. Hann sagði aðspurður að myrkvatjöld hefðu verið fyrir gluggum í hjónaherberginu og því hefði verið svartamyrkur í herberginu. Hann neitaði því að B hefði vakið hann um nóttina og spurt hann hvern andskotann hann væri að gera. Sagðist ákærði ekki vita hvers vegna B vaknaði. Aðspurður sagðist hann halda að þau hefðu vaknað upp um klukkan fjögur til sex um nóttina. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 3. nóvember 2008, sem er í megindráttum í samræmi við skýrslu hans fyrir dóminum. Þar sagðist ákærði hafa hafið drykkju um klukkan 19.00 eða 20.00 og hafa drukkið 7 til 8 hálfs lítra bjórdósir og 3 til 4 glös af bacardi-blöndu. Sagðist ákærði hafa orðið mjög ölvaður. Þá sagðist ákærði hafa vaknað við að hann var kominn með höndina í klofið á dóttur sinni og snert hana í klofinu utanklæða. Þau brotaþoli hefðu legið bæði á bakinu og brotaþoli legið alveg upp við sig, öxl. við öxl. Sagðist ákærði hafa vaknað af sjálfsdáðum því honum hefði ekki fundist þetta eðlilegt. Hann neitaði því að hafa látið brotaþola koma við typpið á sér. Eftir atvikið hefðu þau B rætt um það að hann myndi minnka drykkjuna og að þau myndu reyna að halda því sem gerðist um nóttina innan fjölskyldunnar. Þau hafi rætt um það að hann hefði farið með höndina í klof brotaþola óvart og að B hefði vitað að þegar hann væri fullur ætti hann til að fara með hendi sína í klof og á brjóst B. B hefði því sýnt þessu skilning. Þá sagðist hann upplifa ásakanir B sem viðbrögð hennar við skilnaði þeirra, þ.e. þegar hann hefði flutt út og skilnaðurinn hefði orðið raunverulegur. Hann sagði að B hefði fundist hann vera bjargvætturinn hennar því þegar þau hefðu byrjað saman hefði hún verið anorexíusjúklingur og þunglynd á geðlyfjum. Eftir að þau kynntust hefðu hún byrjað að borða og haga sér eins og manneskja. Tekin var skýrsla af brotaþola, A, hinn 30. október 2008 í samræmi við a-lið 74. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þar sagðist brotaþoli hafa komið upp í til pabba síns og að hann hefði ekki verið í nærbuxum. Mamma sín hefði líka verið í rúminu. Pabbi sinn hefði gert svolítið við sig sem væri svolítið ógeð og hann mætti ekki gera. Þá sagði hún að pabbi sinn hefði verið sofandi þegar hann gerði þetta. Hún sagði að mamma sín hefði vakið pabba hennar og sagt honum frá því sem hann hefði verið að gera. Þá sagði hún að pabbi sinni hefði ekki sagt rétt frá því sem gerðist um nóttina. Nánar aðspurð sagði hún að pabbi sinn hefði látið hana koma við typpið á sér á meðan hann var sofandi og hann hefði ekki vitað hvað hann var að gera. Hún sagði að pabbi sinn hefði bara komið við fótinn á sér og bara knúsað sig og haldið utan um sig. Nánar aðspurð sagði hún að pabbi sinn hefði verið knúsandi, svona eins og þegar maður væri að detta fram úr rúminu. Sérstaklega aðspurð sagðist hún ekki hafa meitt sig og ekki hafa fundið til. Hún sagði að pabbi sinn hefði verið alveg ber, en hún hefði verið í náttpeysu og náttbuxum. Hún sagði að þegar þetta hefði verið búið hefði pabbi hennar sagt: „Hvað gerði ég ?“ Eftir þetta hefði hún farið upp rúm, en mamma hennar og pabbi hefðu talað saman í sófa. Sagðist hún þá hafa farið fram og til mömmu sinnar og mamma sín hefði talað við sig og pabba hennar. Hún sagði að mamma sín hefði spurt sig að því hvað pabbi hennar hefði gert. Hún hefði þá sagt henni að hann hefði látið sig koma við typpið á sér og komið við líkamann hennar. Þegar hún var beðin um að sýna á mynd hvar pabbi hennar hefði komið við líkama hennar renndi hún fingrum yfir myndina frá fingrum vinstri handar, upp yfir höfuð og niður að fingrum hægri handar. Þá sagði hún aðspurð að þetta hefði aðeins gerst einu sinni. B, áður [...]dóttir, sagði í vitnaskýrslu sinni hér fyrir dómi að þau ákærði hefðu kynnst sumarið 2001, en ekki byrjað að búa saman fyrr en nokkrum mánuðum síðar. Samband þeirra hefði verið mjög slitrótt alla tíð vegna neyslu ákærða og samskiptaörðugleika þeirra. Sagði hún að þau hefðu ýmist verið í sundur eða saman. Hún hefði síðan orðið ófrísk að syni þeirra og þau ákveðið að reyna sambúð eina ferðina enn, en það hefði gengið illa og í desember 2007 hefði hún endanlega gefist upp og hent ákærða út. Um miðjan janúar hefði ákærði flutt aftur heim en þau hefðu þó ekki verið saman. Í apríl 2008 hefði hún síðan fengið úthlutað íbúð á [...] og þá hefði ákærði flutt með henni og búið hjá henni í tvær til þrjár vikur. Hann hefði síðan flutt út í tvo mánuði, en flutt aftur til hennar í lok júlí og búið hjá henni í ágúst og september 2008 og loks flutt endanlega út í október. Hún sagði að þegar brotaþoli fæddist hefði ákærði verið í harðri neyslu og því hefðu samskipti hans við dóttur hans verið mjög lítil og þá aðallega í gegnum systur hans og móður. Hún sagði að ákærða og brotaþola kæmi vel saman. Spurð um atvik málsins sagði hún að móðir sín og hennar maður hefðu komið til þeirra um kvöldið til að ná í dýnu, sem hún ætlaði að láta þau fá. Hún sagði að ákærði hefði neytt áfengis og sjálf sagðist hún hafa drukkið hálft glas af bjór. Hún sagði að móðir hennar og maður hefðu farið á milli kl. 11 og 12 um kvöldið. Þau ákærði hefðu setið aðeins lengur og talað saman, en síðan farið upp í rúm að sofa. Hún sagði að ákærði hefði verið drukkinn en ekki ofurölvi þegar hann lagðist til hvílu. Hann hefði þó einnig verið búinn að taka vöðvaslakandi lyf. Hún sagðist síðan hafa vaknað upp við einkennilegt hljóð og litið í áttina að litla drengnum og síðan fram, en þá hefði hún séð hreyfingu til hliðar við sig og séð ákærða liggja nakinn fyrir miðju rúminu nær sér með barnið í fanginu og með aðra höndina innanundir nærbuxum brotaþola og verið að fróa sér með hinni. Jafnframt hefði hann tekið í höndina á brotaþola og sett hana á typpið á sér og ruggað hendinni. Brotaþoli hefði ekki gert þetta eins og hann vildi og því hefði hann haldið utan um hendi brotaþola og stýrt hendinni á typpinu á sér. Ákærði hefði verið með lokuð augun og sagðist hún ekki vita hvort hann var sofandi. Hún sagðist hins vegar hafa horft í augun á brotaþola og frosið, snúið sér undan og lagst aftur niður. Hún hefði hugsað með sér að hún yrði að gera eitthvað í málinu og ýtt í ákærða og spurt hann að því hvern andskotann hann væri að gera. Sagði hún að sér hefði jafnvel fundist að ákærði hefði verið sofandi þegar hún ýtti við honum, en tók þó fram að ákærði væri frábær leikari. Sagðist hún því næst hafa teygt sig yfir ákærða og tekið barnið úr höndunum á honum og farið með það fram. Hún sagðist hafa tekið dóttur sína úr nærbuxunum og hent þeim og sett hana í hrein nærföt og náttföt. Þá hefði hún vafið hana inn í teppi og haldið þétt utan um hana. Hún sagði að dóttir sín hefði verið grátandi og sagðist hún hafa lagt hana í rúmið. Hún hefði beðið um túttuna sína og hún farið að sækja hana. Ákærði hefði komið fljótlega á eftir þeim inn í barnaherbergið og sagt: „Þetta gerðist ekki, þetta gerðist ekki, þig var bara að dreyma þetta, pabbar gera ekki svona, þetta er ljótt.“ Sagðist hún hafa beygt sig yfir barnið og sagt við hana: „Þetta gerðist og þú mátt segja mér frá.“ Sagðist hún hafa sagt ákærða að fara fram og hann hefði gert það. Þau hefðu síðan sest fram í stofu og rætt saman. Hún sagðist ekki muna vel um hvað þau töluðu, en sagðist þó minna að hún hafi sagt honum hvað gerst hefði. Hún sagði að sér hefði fundist ákærði vera reiður út í sjálfan sig. Þau hefðu ákveðið að þetta atvik yrði aldrei aftur rætt og að það yrði brýnt fyrir barninu að þetta hefði ekki gerst og hún mætti ekki tala um þennan atburð. Aðspurð sagði hún að það hefði verið dimmt í hjónaherberginu og engin ljós kveikt. Hún sagðist þó hafa séð greinilega til ákærða og brotþola, enda hefði verið komið undir morgunn þegar þetta gerðist. Sagðist hún halda að klukkan hefði verið á milli klukkan sex og sjö um morguninn. Þá sagði hún að sængin hefði ekki verið ofan á þeim heldur til hliðar við þau. Hún sagði að brotaþoli hefði farið að sofa í sínu rúmi kvöldið áður en komið upp í til þeirra um nóttina. Hún hefði ekki gert það oft en það hefði verið brýnt fyrir henni að skríða frekar upp í til ákærða því hún hefði þurft að vakna svo oft til litla drengsins. Hún sagði að eftir samtalið í stofunni hefðu þau ákærði ekki rætt þessa atburði. Eftir að þau ákærðu slitu samvistum hefði ákærði komið á óboðinn á heimili hennar og tekið tölvu. Sagðist hún hafa farið til ákærða og náð í tölvuna. Eftir að heim var komið hefði hún farið í sturtu og brotaþoli setið á gólfinu fyrir framan baðið. Hefði brotaþoli þá sagt: „Pabbi minn á bara að fara í fangelsi.“ Hún hefði spurt hana af hverju og þá hefði brotaþoli svarað: „Af því að hann kemur hingað inn og tekur rúmið þitt og tölvuna og lætur mig fikta í typpinu sínu og meiðir mig.“ Síðan hefði hún sagt: „Mamma, veistu hvað þetta var vont.“ Hún sagðist hafa sagt: „Nei, ég veit það ekki.“ Brotaþoli hefði þá farið að lýsa því og klipið hana í magann og sagt: „Þetta var alveg svona ógeðslega vont, mamma.“ Hún sagðist ekki hafa vitað hvernig hún átti að bregðast við þessu og einnig átt í basli með eigin tilfinningar, þ.e. að standa í skilnaði og öllu sem því fylgdi. Sagðist hún hafa fengið taugaáfall daginn eftir. Hún sagði að farið hefði verið með hana í kvennaathvarfið og þar hefði verið sagt við hana að best væri að tala og segja frá öllu, en þannig myndi hún vinna best úr sínum tilfinningum. Hún sagðist því hafa ákveðið að segja frá atvikinu. Hún sagðist forðast það að ræða þetta við brotaþola, en leyfa henni að tala ef hún vildi. Eftir atvikið hefðu samskipti ákærða og brotaþola verið svipuð og áður en þetta gerðist. Hún sagði að móðir brotaþola væri nú með bæði börnin aðra hvora helgi og þar hefði ákærði leyfi til að umgangast þau. Spurð um tímasetningu atviksins sagði hún í fyrstu vera nokkuð viss um að þetta hefði aðfaranótt laugardagsins og nefndi fyrst 12. eða 13. ágúst, en síðar 16. ágúst. Sagðist hún minnast þess að þau hefðu farið utan 10 dögum síðar. Hún sagðist hafa átt erfitt með að rifja upp tímasetningu atviksins síðar þar sem hún hefði reynt að eyða því úr huga sér. Eftir að hafa gefið skýrslu hjá lögreglu þar sem hún hefði sagt að þetta hefði gerst eftir tiltekna utanlandsferð og afmæli sitt 11. september, hefði hún velt þessu betur fyrir sér og áttað sig á að þetta hefði átt sér stað aðfaranótt 16. ágúst. Hún sagði að á þessum tíma hefði hún verði nýbyrjuð að vinna sem dagmanna og ákærði hefði unnið hjá Hellusteini. Hún sagði að ekki væri rétt hjá ákærða að hún væri með kæru sinni á hendur ákærða að ná sér niður á honum vegna samvistaslita þeirra. Hún sagðist þó viðurkenna að hafa verið mjög reið í kjölfar skilnaðarins. Hún sagði að móðir hans hefði einhvern tíma sagt við hana að hún vildi bara koma ákærða í fangelsi og sagðist hún hafa svarað: „Já, mér finnst að hann eigi að taka afleiðingum gjörða sinna.“ Hún sagði að þrátt fyrir að hafa sagt þetta væri það ekki hennar vilji að hann fari í fangelsi, en hún sagðist þó vilja að ákærði tæki afleiðingum gjörða sinna. Hún sagði að ákærði hefði beitt sig miklu andlegu og líkamlegu ofbeldi á meðan á sambandi þeirra stóð, sérstaklega síðasta árið og engin gagnkvæm virðing verið á milli þeirra. Þá hefði verið mikil óregla á ákærða og mjög erfið samskipti þeirra á milli. Hún sagðist því hafa slitið sambandi sínu við ákærða af mörgum öðrum ástæðum en atviki því, sem mál þetta fjallaði um. E, móðir B, sagði í vitnaskýrslu sinni hér fyrir dómi að samskipti hennar og ákærða hefðu verið mjög lítil í gegnum tíðina. Hún sagðist sjálf búa í [...] en þau hefðu búið í [...] og þegar þau hefðu hist hefði það aðeins verið í stutta stund hverju sinni. Sagðist lítið eða ekkert hafa gætt barna þeirra. Hún sagðist aðspurð hafa verið á heimili ákærða og dóttur sinnar að kvöldi 15. ágúst sl. ásamt manni sínum, en þau hefðu komið þangað til að ná í dýnu til þeirra. Hún sagðist ekki hafa viljað vera lengi, en síðan hefði henni liðið vel og þau átt góða stund saman. Hún sagði að þau hefðu stoppað hjá þeim ákærða í um þrjá til fjóra tíma. Hún og maður hennar hefðu ekki verið að drekka áfengi og hún sagðist ekki halda að B hefði neytt áfengis. Hún sagði að sig minnti hins vegar að ákærði hefði verið með bjór og baccardi, en sagðist ekki muna hversu marga bjóra hann drakk. Hún sagði að ákærði hefði verið góðglaður, en alls ekki ofurölvi. Hún sagðist fyrst hafa heyrt af ætluðu broti um tveimur mánuðum síðar, en þá hefði B hringt í sig í vinnuna úr kvennaathvarfinu. Sagðist hún hafa farið strax til dóttur sinnar og hún tjáð sér að einhver kona hefði sótt hana og farið með hana í kvennaathvarfið vegna þess að hún óttaðist ákærða. Hún hefði ekki sagt strax frá ætluðu kynferðisbroti, en smám saman opnað sig og sagt sér frá atvikinu án þess þó að segja henni nákvæmlega frá því sem gerðist. Sagðist hún ekki treysta sér til að vita það. Hún staðfesti það sem fram kemur í skýrslu hennar hjá lögreglu, þ.e. að B hefði tjáð sér að hún hefði vaknað upp við að ákærði var að þukla brotaþola að neðan. Hún sagðist hins vegar ekki minnast þess að B hefði talað um að ákærði hefði verið að láta brotaþola koma við typpið á sér. III. Í máli þessu er ákærða gefið að sök í fyrsta lagi að hafa snert kynfæri dóttur sinnar innanklæða, í öðru lagi að hafa stýrt hendi hennar að limi sínum og í þriðja lagi að hafa látið hana fróa sér. Ákærði hefur frá upphafi rannsóknar staðfastlega neitað sök en hefur viðurkennt að hafa snert klof dóttur sinnar utanklæða í svefni. Kvaðst hann hafa hrokkið upp við það að hann var kominn með höndina í klof dóttur sinnar og áttað sig á því að þetta var ekki sambýliskona hans og móðir stúlkunnar. Ákærði hefur hins vegar ekki kannast við að hafa stýrt hönd dóttur sinnar að limi sínum og sagðist hér fyrir dómi ekki vilja trúa því að það hefði gerst á meðan hann var sofandi. Brotaþoli hefur borið um það að ákærði hafi látið hana koma við typpið á sér á meðan hann var sofandi. Tók brotaþoli fram að ákærði hefði ekki vitað hvað hann var að gera. Brotaþoli lýsti því hvar og hvernig hún lá í rúminu og samrýmist sú lýsing framburði ákærða og kæranda. Sérstaklega aðspurð sagðist brotaþoli ekki hafa meitt sig og ekki hafa fundið til. Þykir það benda til þess að ákærði hafi ekki snert kynfæri brotaþola innanklæða, en óumdeilt er að brotaþoli var í nærbuxum. Loks kom ítrekað fram hjá brotaþola að ákærði hefði ekki sagt satt og rétt frá því sem gerðist um nóttina, en það er í samræmi við framburð ákærða um að hann hafi sagt við brotaþola umrædda nótt að pabbar gerðu ekki svona ógeðslega hluti og hana hlyti að hafa verið að dreyma því þetta hefði ekki gerst. Kemur þetta einnig fram í skýrslu kæranda hér fyrir dómi og hjá lögreglu. Þá kom fram hjá brotaþola að eftir atvikið hefðu foreldrar hennar talað saman í sófanum og hún farið til fram til þeirra. Er þessi frásögn brotaþola í samræmi við framburð ákærða og kæranda hér fyrir dómi um að þau hafi talað saman frammi í stofu eftir atvikið. Þá hefur brotaþoli sagt frá því að mamma hennar hafi vakið ákærða um nóttina og er það í samræmi við framburð kæranda. Með vísan til framangreinds samrýmist framburður brotaþola skýrslum ákærða og kæranda í mörgum atriðum. Þykir skýrsla brotaþola trúverðug og lýsing hennar á atvikum málsins nokkuð skýr. Er ekkert fram komið í málinu, sem er til þess fallið að draga trúverðugleika framburðar hennar í efa. Skýrsla vitnisins B fyrir dóminum var afar greinargóð og samræmist í öllum meginatriðum skýrslu hennar um málsatvik hjá lögreglu. Þykir lýsing hennar á atburðum næturinnar mjög nákvæm og skýr. Vitnið lagði hins vegar ekki fram kæru í málinu fyrr en tveimur mánuðum eftir að ætlað brot átti sér stað og skömmu eftir að ákærði fór óboðinn inn á heimili hennar og hafði á brott með sér tölvu í hennar eigu, en þau ákærði höfðu þá slitið sambandi sínu. Skýringar vitnisins á því hvers vegna hún kærði atburðinn ekki fyrr þykja þó trúverðugar og eiga sér að nokkru leyti stoð í framburði ákærða um að þau hafi umrædda nótt ákveðið að ræða þetta atvik ekki frekar. Ljóst er að skýrslu vitnisins hjá lögreglu og hér fyrir dómi um tímasetningu atviksins ber ekki saman, en í ljósi atvika málsins og skýringa vitnisins þykir það ekki draga úr trúverðugleika lýsingar hennar á atvikum málsins. Óumdeilt er að komið var undir morgun þegar atvikið átti sér stað og því farið að birta af degi. Þykir því framburður kæranda um að hún hafi séð greinilega til ákærða og brotaþola sem lágu við hlið hennar í rúminu trúverðugur. Ákærði hefur eins og áður sagði haldið fast við þann framburð sinn að hann hafi vaknað upp við það að hann var kominn með höndina í klof dóttur sinnar utanklæða. Af framburði kæranda og brotaþola verður hins vegar ráðið að ákærði hafi verið á milli svefns og vöku þegar atvikið átti sér stað og að kærandi hafi vakið hann upp með því að ýta við honum. Eins og fram hefur komið hjá ákærða og kæranda og þykir endurspeglast í framburði brotaþola, sagði ákærði við brotaþola eftir atvikið að pabbar gerðu ekki svona ógeðslega hluti og að hana hlyti að hafa verið að dreyma þar sem þetta hefði ekki gerst. Þykir þetta benda til þess að verknaður ákærða hafi gengið lengra en að snerta klof brotaþola utanklæða. Þá þykir framburður ákærða um að hann hafi ruglast á konu sinni og 5 ára gamalli dóttur þeirra ótrúverðugur. Jafnframt er framburður ákærða um að þau kærandi hafi ekkert rætt atvikið um nóttina í ósamræmi við framburð bæði brotaþola og kæranda. Hefur brotaþoli sagt að foreldrar hennar hafi eftir atvikið talað saman í sófa, eins og hún orðaði það, og hún farið fram til þeirra þar sem mamma hennar hefði talað við hana og ákærða. Í ljósi trúverðugs framburðar brotaþola um atvik málsins og þess að ákærði og kærandi hafa margsinnis slitið sambandi sínu þykir ótrúverðugur sá framburður ákærða að kærandi hafi borið á hann þá háttsemi sem um ræðir í málinu til að ná sér niður á honum vegna skilnaðar þeirra. Með framburði ákærða, sem samræmist skýrslu kæranda, þykir sannað að ákærði hafi snert kynfæri brotaþola í greint sinn. Með hliðsjón af framburði brotaþola og gegn eindreginni neitun ákærða þykir hins vegar varhugavert að telja sannað að hann hafi snert kynfærin innanklæða. Verður því við það miðað að ákærði hafi snert kynfæri brotaþola utanklæða. Þá þykir sannað með trúverðugum og ákveðnum framburði kæranda sem fær góðan stuðning í framburði brotaþola að ákærði hafi stýrt hendi brotaþola að limi sínum. Er þá einnig höfð hliðsjón af óákveðnum framburði ákærða um þetta atriði, þ.e. að hann vilji ekki trúa því að þetta hefði gerst á meðan hann var sofandi. Gegn eindreginni neitun ákærða þykir hins vegar ósannað að hann hafi látið brotaþola fróa sér. Með vísan til framangreinds þykir í ljós leitt svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi snert kynfæri brotaþola utanklæða með hendi sinni og stýrt hendi hennar að limi sínum. Ákærði hefur borið það við að hann hafi lagst mjög ölvaður til svefns um nóttina og verið sofandi þegar atvik málsins gerðust. Brot hans hafi því ekki verið framið af ásetningi. Samkvæmt framburði ákærða sjálfs sat hann við drykkju kvöldið áður og allt þar til hann gekk til náða um klukkan eitt eða tvö um nóttina, þá orðinn talsvert ölvaður. Fram er komið að atvik málsins áttu sér stað undir morgun og þykir ljóst að ákærði hafi þá enn verið undir áhrifum áfengis. Hins vegar eru ekki efni til að líta svo á að í málinu séu uppfyllt þau ströngu skilyrði 17. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem leitt geta til refsileysis. Ber því að beita refsingu í málinu. Rétt þykir að heimfæra háttsemi ákærða, sem hann er sakfelldur fyrir í málinu, til 2. mgr. 200. gr. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði, sem er fæddur 1979, á að baki samfelldan sakarferil frá 1999 til 2006. Á þessum tíma gekkst ákærði átta sinnum undir greiðslu sektar hjá lögreglustjóra vegna umferðarlagabrota og brota gegn ávana- og fíkniefnalöggjöfinni og var fjórum sinnum sviptur ökurétti. Hinn 10. mars 2004 var ákærði dæmdur 3 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Hinn 29. sama mánaðar var ákærði dæmdur til greiðslu sektar og sviptur ökurétti vegna ölvunaraksturs. Loks var ákærði hinn 13. júní 2005 dæmdur í 2 ára óskilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var dómurinn frá 10. mars 2004 dæmdur með. Hinn 10. febrúar 2007 fékk ákærði reynslulausn í 2 ár á 240 daga eftirstöðvum refsingar. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, ber að taka upp óafplánaða fangelsisrefsingu samkvæmt dómi frá 13. júní 2005 og gera ákærða refsingu í einu lagi fyrir brot það sem nú er dæmt um og með hliðsjón af þeim 240 dögum sem óafplánaðir eru. Ákærði hefur með broti sínu brugðist trúnaði gagnvart ungri dóttur sinni og á sér engar málsbætur. Með hliðsjón af öllu framangreindu og með vísan til 1. tl. 70. gr. almennra hegningarlaga er refsing hans ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ekki þykja efni til að skilorðsbinda refsinguna. Í málinu krefst brotaþoli miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 250.000 krónur auk vaxta. Ljóst er að brot ákærða, sem sakfellt er fyrir í málinu, er almennt til þess fallið að valda þeim sem fyrir verður sálrænum erfiðleikum og á stúlkan því rétt á miskabótum úr hendi ákærða með vísan til b-liðs 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er bótakrafan tekin til greina að fullu enda þykir hún í hóf stillt. Bæturnar beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2008 til 10. janúar 2009 en ákærða var kynnt bótakrafan 10. desember 2008. Frá 10. janúar 2009 til greiðsludags greiði ákærði dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Loks er ákærða gert að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Kristjánssonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 278.880 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 69.720 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og þóknun réttargæslumanns brotaþola á rannsóknarstigi, Þórdísar Bjarnadóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 97.608 krónur. Annar sakarkostnaður hefur ekki hlotist af málinu. Dóm þennan kveða upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari, Finnbogi Alexandersson héraðsdómari og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði brotaþola, A, miskabætur að fjárhæð 250.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. september 2008 til 10. janúar 2009, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðmundar Kristjánssonar hrl., 278.880 krónur, þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hdl., 69.720 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola á rannsóknarstigi, Þórdísar Bjarnadóttur hdl., 97.608 krónur.
Mál nr. 307/2003
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. ágúst 2003. Krefst hann þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 9.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2003 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 6.750.000 krónur með sömu dráttarvöxtum. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið var tekið til dóms í héraði við lok aðalmeðferðar 7. apríl 2003. Hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp 9. maí sama árs. Samkvæmt þessu leið lengri tími en fjórar vikur frá því að málið var dómtekið þar til dómur var kveðinn upp. Samkvæmt síðari málslið 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála bar vegna þessa dráttar að flytja málið á ný, nema dómari og aðilar teldu það óþarft. Málið var ekki flutt að nýju. Við uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var sótt þing af hálfu áfrýjanda og var þá fært til þingbókar að lögmaður hans teldi ekki þörf á endurflutningi málsins. Ekki var við þetta tilefni sótt þing af hálfu stefnda en þess getið í þingbók að lögmaður hans hafi vitað um þinghaldið og lýst því yfir við dómara að hann teldi ekki þörf á flytja málið að nýju. Af gögnum málsins verður ekki séð að aðilarnir hafi bréflega lýst afstöðu sinni í þessum efnum og getur ofangreind þingbókarfærsla ekki að lögum komið í stað slíkrar yfirlýsingar stefnda. Vegna þessa verður ekki komist hjá því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.
Mál nr. 107/2015
Kærumál Framlagning skjals
Mál þetta er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 19. ágúst 2014, á hendur X, kt. [...] fyrir brot gegn ákvæðum umferðarlaga, laga um ávana- og fíkniefni, vopnalaga, og almennra hegningarlaga. Undir málsnúmer þessa máls hafa verið sameinaðar með heimild í 1. mgr. 169. gr. laga um meðferð sakamála í héraði, þrjár ákærur útgefnar af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu, sú fyrsta útgefin 23. september 2014, fyrir brot gegn ákvæðum umferðarlaga, önnur útgefin 8. október 2014, fyrir brot gegn ákvæðum umferðarlaga og ákvæðum almennra hegningarlaga, og þriðja ákæran var útgefin 9. janúar 2015, fyrir brot gegn ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni og almennra hegningarlaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. febrúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. febrúar 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að tiltekið dómskjal yrði ekki lagt fram í máli sóknaraðila á hendur honum. Kæruheimild er í p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að sóknaraðila verði „synjað um framlagningu dómskjals nr. 36 og þeirra gagna sem af því skjali leiða.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 472/1999
Kærumál Fjárnám Áfrýjunarfjárhæð Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærumáli um fjárnám var vísað frá Hæstarétti þar sem ekki var fullnægt skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 38/1994.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. desember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. nóvember 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 8. apríl 1998 hjá honum að kröfu varnaraðila. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Hann krefst þess aðallega að umrætt fjárnám verði fellt úr gildi, en til vara og þrautavara að því verði breytt þannig að það nái til nánar tiltekinna lægri fjárhæða. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sýslumaður gerði fyrrnefnt fjárnám hjá sóknaraðila fyrir kröfu varnaraðila að höfuðstól 303.158 krónur. Er því ekki fullnægt skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 38/1994, en því verður beitt um kæru sem þessa, sbr. 4. mgr. 150. gr. fyrrnefndu laganna og 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989, svo sem slegið var föstu meðal annars í dómi Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 1101. Verður málinu samkvæmt þessu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Bergur Axelsson, greiði varnaraðila, tollstjóranum í Reykjavík, 50.000 krónur í kærumálskostnað. I Mál þetta var þingfest 10. september 1998 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum flutningi þess 15. október 1999. Sóknaraðili er Bergur Axelsson, kt. 220862-3569, Hraunbæ 198, Reykjavík. Varnaraðili er Tollstjórinn í Reykjavík, kt. 650269-3569. Dómkröfur sóknaraðila eru þær aðallega að fjárnámsgerð sýslumannsins í Reykjavík, nr. 11/1998/01083, sem fram fór í bifreið sóknaraðila, HZ­124, 8. apríl 1998, verði felld úr gildi og ógildingin látin ná til alls þess sem fjárnámið tók til, þ.e. umdeildrar skattfjárhæðar, dráttarvaxta og kostnaðar af gerðinni, þ.á m. aðfarargjalds í ríkissjóð. Til vara gerir sóknaraðili þá dómkröfu að fjárnámsgerðinni verði breytt og hún aðeins látin taka til opinberra gjalda að lægri fjárhæð, lægri dráttarvaxta og kostnaðar hlutfallslega. Verði þá aðilum talið rétt að leggja fyrir skattyfirvöld að endurákvarða gjöld sóknaraðila að teknu tilliti til þeirra breytinga. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila að skaðlausu eftir mati réttarins. Loks gerir sóknaraðili þá kröfu, verði aðfarargerðin staðfest, að í úrskurði dómsins verði kveðið á um, að málskot úrskurðarins fresti frekari fullnustuaðgerðum. Dómkröfur varnaraðila eru að aðfarargerð sýslumannsins í Reykjavík nr. 11/1998/01083, sem fram fór í bifreið sóknaraðila, HZ-124, hinn 8. apríl 1998, verði staðfest fyrir kr. 287.380 auk dráttarvaxta frá 10. september 1997 og alls kostnaðar, þ.m.t. aðfarargjalds kr. 3.500. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar fyrir héraðsdómi að mati dómsins. II Í máli þessu er deilt um skattlagningu launatekna sóknaraðila árin 1992 og 1993, þ.e. gjaldárin 1993 og 1994. Deilan snýst um það aðallega hvort ríkisskattstjóri hafi haft heimild til að endurákvarða skatt sóknaraðila vegna frestsákvæða í 97. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 3. mgr. 101. gr. sömu laga. Eins hvort sóknaraðili eigi rétt á því að draga frá dagpeningum, sem hann fékk greidda frá vinnuveitanda sínum erlendis, fjárhæð samkvæmt skattmati ríkisskattstjóra í staðgreiðslu og þurfi því ekki að greiða skatt af hærri fjárhæð en þá stendur eftir. Sóknaraðili er flugstjóri og hafði á árunum 1992 og 1993 flugstjórn með höndum, annars vegar á vegum Íslandsflugs hf. og hins vegar fyrir erlenda áhafnarleigu, sem ber nafnið Flight and Cabin Crew International limited. Það fyrirtæki er með skráð heimilisfang á Ermasundseyjunni Jersey og ,,administrative Offices” í London. Einvörðungu er deilt um skattlagningu launatekna sóknaraðila frá hinni erlendu áhafnarleigu. Sóknaraðili mun nær eingöngu hafa starfað í Finnlandi á vegum áhafnarleigunnar og þá fyrir flugfélagið Atlanta hf. Vinnusamningur sóknaraðila er sagður hafa verið munnlegur og engir launaseðlar sóknaraðila hafa verið lagðir fram í málinu eða kvittanir fyrir móttöku launagreiðslna. Þá hafa engir reikningar verið lagðir fram um kostnað vegna ferðalaga. Um fjárhæð launagreiðslna er þó ekki deilt heldur hitt hve stór hluti þeirra getur talist dagpeningar og hve mikill frádráttur kemur á móti þeim dagpeningum eins og fyrr segir. Á skattframtali sóknaraðila 1993 í reit 7.1 eru launatekjur frá Flight and Cabin Crew International limited (FCCI) taldar kr. 610.834. Í fylgiskjali um dagpeninga eru heildargreiðslur frá FCCI sagðar kr. 2.060.240 og þeim skipt í laun, kr. 610.834, og dagpeninga, kr. 1.449.406. Frádráttur á móti dagpeningum er svo talinn nema sömu upphæð eða kr. 1.449.406. Á þetta fylgiskjal, sem lagt hefur verið fram í ljósriti, er stimplað að skattrannsóknarstjóri ríkisins hafi tekið á móti því 24. mars 1994. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að fylgiskjal þetta hafi ekki fylgt framtali sóknaraðila, heldur hafi það fyrst orðið til þegar skattrannsókn hófst. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að skjal þetta hafi fylgt framtali en glatast hjá skattstofunni og því hafi orðið að rita skjalið að nýju. Á skattframtali sóknaraðila 1994 í reit 7.1 eru launatekjur frá FCCI taldar vera 210.938. Í fylgiskjali um dagpeninga kemur fram að greiðslur dagpeninga vegna 39 ferðadaga í Finnlandi nemi kr. 405.403 og vegna 10 ferðadaga í öðrum löndum kr. 66.110. Samanlagðar fjárhæðirnar, kr. 471.513, eru færðar greiddum dagpeningum til frádráttar. Óumdeilt er að fylgiskjal þetta fylgdi framtali sóknaraðila þegar hann skilaði framtali sínu til skattstofunnar. Skattrannsóknarstjóri ríkisins tók til athugunar þær launatekjur sem sóknaraðili fékk greiddar frá framangreindri áhafnarleigu og kvaddi hann til skýrslugjafar 29. mars 1994. Rannsökuð voru skattframtöl sóknaraðila árin 1990 til 1994. Í tölulegum niðurstöðum rannsóknarinnar er fullyrt, að vantaldar tekjur sóknaraðila og offærður frádráttur vegna dagpeninga hafi numið kr. 1.486.204 í skattframtali tekjuárið 1992 (vantaldar tekjur kr. 36.798 og offærður frádráttur kr. 1.449.406) og offærður frádráttur vegna dagpeninga tekjuárið 1993, kr. 405.403. Skýrsla skattrannsóknarstjóra, dagsett 4. október 1995, var send sóknaraðila og eftir framlengdan frest sendi sóknaraðili athugasemdir sínar hinn 31. október 1995. Hinn 4. desember 1995 sendi ríkisskattstjóri sóknaraðila nýja skýrslu skattrannsóknarstjóra og boðaði endurákvörðun opinberra gjalda hans gjaldárin 1993 og 1994. Í bréfinu er þess getið að frestur til þess að senda ríkisskattstjóra svar séu 30 dagar frá dagsetningu bréfsins. Sóknaraðili segir að vegna misskilnings síns og fjarveru hafi hann ekki sent ríkisskattstjóra athugasemdir. Með bréfi, dags. 1. apríl 1997, tilkynnti ríkisskattstjóri sóknaraðila að hann hefði endurákvarðað gjöld hans gjaldárin 1993 og 1994. Var niðurstaða ríkisskattstjóra sú, að vanframtaldar tekjur frá áðurnefndri áhafnarleigu hafi við ákvörðun skattstofns numið 541.204 kr. í skattframtali árið 1993 og 140.403 kr. í skattframtali árið 1994. Vanframtaldar tekjur sóknaraðila taldi ríkisskattstjóri því vera samtals kr. 681.607. Ríkisskattstjóri telur sóknaraðila hafa verið heimilt að draga frá dagpeningagreiðslum á framtali 1993 kr. 945.000 en ekki kr. 1.449.406 eins og hann gerði. Þá telur ríkisskattstjóri sóknaraðila hafa verið heimilt að draga frá dagpeningagreiðslum á framtali 1994 kr. 265.000 en ekki kr. 471.513 eins og sóknaraðili gerði. Ríkisskattstjóri beitti síðan heimild í 2. mgr. 106. gr. laga nr. 75/1981 og bætti 25% álagi á þær tekjur sem hann taldi vera vanframtaldar. Hækkun skattskyldra tekna sóknaraðila leiddi til þess að vaxtabætur til hans lækkuðu og að teknu tilliti til þess taldi ríkisskattstjóri hækkun tekjuskatts og útsvars nema kr. 291.817 gjaldárið 1993 og kr. 78.891 gjaldárið 1994, eða samtals kr. 370.708. Í framangreindu bréfi ríkisskattstjóra frá 1. apríl 1997 kemur fram að hann telur ekki forsendur til þess að fallast á frádrátt hjá sóknaraðila á grundvelli dagpeningareglna og vísar þar m.a. til úrskurðar yfirskattanefndar nr. 583/1995, sbr. úrskurð nr. 1085/1996. Ríkisskattstjóri segir síðan í bréfi sínu: ,,Kemur þá til skoðunar hvort hægt sé að fallast á frádrátt á öðrum gundvelli. Í framangreindum úrskurðum yfirskattanefndar er byggt á því að af þeim ráðningarsamningum sem notaðir voru þegar FCCI gerði skriflega samninga við hina íslensku starfsmenn sem ráðnir voru til að sinna verkefnum fyrir Atlanta hf., megi ráða að starfsmennirnir hafi að einhverju leyti borið hliðstæðan kostnað vegna vinnuveitanda og ætlað er að mæta með dagpeningagreiðslum. Sérstaklega er vísað í C-hluta samningsins. Þetta verður að telja að eigi jafnt við í tilviki gjaldanda, þrátt fyrir að ekki liggi fyrir skriflegur samningur til sönnunar ,,Location compensation”. Yfirskattanefnd taldi í framangreindum úrskurði sínum ekki eðlilegt, með sérstakri hliðsjón af skattmeðferð launþega í hliðstæðum störfum, að skattaðili bæri að öllu leyti hallann af þeirri óvissu sem uppi var í málinu varðandi bæði endurgreiðslufjárhæð og kostnað. Var því frádrátturinn ákveðinn að álitum, en höfð hliðsjón af reglum ríkisskattstjóra um dagpeninga. Fallist var á að miða frádráttarheimildina við u.þ.b. helming fæðis- og gistihluta dagpeninga eins og gerð var grein fyrir þeim í skattmatsreglum ríkisskattstjóra. Gistiþátturinn reiknast aðeins vegna þess tíma sem sannað þykir að viðkomandi hafi dvalið í Helsinki (þar sem talað er um Finnland í gögnum skattaðila, hefur ríkisskattstjóri miðað við að um sé að ræða dvöl í Helsinki), en ekki hefur verið ágreiningur um það að á öðrum stöðum sá Atlanta hf. starfsmönnum fyrir gistingu þeim að kostnaðarlausu. Miðað er við þann dagafjölda sem gjaldandi tiltók. Ríkisskattstjóri telur eðlilegt að hafa fyrrnefnda úrskurði yfirskattanefndar til hliðsjónar við ákvörðun sína í máli gjaldanda. Í samræmi við það þykir frádráttur hæfilega áætlaður líkt og kemur fram í töflu 1.” Í töflu 1 koma fram þær tölur sem getið er um að framan þ.e. að hæfilegur frádráttur frá dagpeningum sé kr. 945.000 gjaldárið 1993 og kr. 265.000 gjaldárið 1994. Í málinu hefur verið lagt fram bréf Air Atlanta hf., dags. 24. febrúar 1994, þar sem segir m.a.: ,,Eins og áður hefur komið fram hefur Atlanta í samningum sínum við erlendar áhafnaleigur, tekið að sér að annast um húsnæði og flutning áhafnaleigumeðlima til og frá þeim stöðum sem verið er að vinna á, hverju sinni. Þetta er hinn almenni framgangsmáti sem gildir á þessum markaði. Jafnframt hefur Atlanta leitast við, í sk. ,,ACMI” samningum að yfirfæra þessa kostnaðarliði yfir á verkkaupa sem unnið er fyrir hverju sinni, enda hafa þeir oftast sem heimamenn bestu möguleikanna á að útvega þessa þætti við lægra verði en verktakinn. Þó eru þau tilvik, einkum þar sem verið er að vinna að langtíma verkefnum, eins og til dæmis fyrir Finnair, að húsnæðisþátturinn hefur verið færður yfir á starfmenn áhafnaleiga. Þessi háttur var einkum viðhafður í Helsinki, Finnlandi á meðan verkefni Atlanta fyrir Finnair stóð, en eins og áður hefur komið fram, starfaði Atlanta í Finnlandi, fyrir Finnair frá því í ársbyrjun 1989 og til loka mars 1993, er verkefninu lauk.” III Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að umræddar gjaldahækkanir ríkisskattstjóra fái ekki staðist að lögum bæði af formlegum og efnislegum ástæðum. Að því er form varðar heldur sóknaraðili því fram að skattrannsóknarstjóri hafi ekki haft heimild til þess að fara með og ljúka athugun á réttmæti skattskila sóknaraðila, en tilefni endurákvörðunar ríkisskattstjóra hafi verið rannsókn skattrannsóknarstjóra. Í lögum nr. 75/1981, 102. gr. og 102. gr. A, sé gerður skýr munur á skatteftirliti sem sé á hendi skattstjóra og ríkisskattstjóra og rannsókn skattrannsóknarstjóra. Í framtölum sóknaraðila árin 1993 og 1994 hafi verið gerð skýr og sundurliðuð grein fyrir launagreiðslum og framtölin með þeim hætti að góður og gegn skattstjóri hafi mátt sjá um hvað var að ræða. Skattstjóri hefði getað framkvæmt venjulegt skatteftirlit og aflað frekari upplýsinga teldi hann þeirra þörf. Rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi því verið óþörf. Endurákvörðun ríkisskattstjóra sem byggð sé á óþarfri rannsókn skattrannsóknarstjóra sé því ólögmæt og ógildanleg sem og aðförin sem á henni sé byggð. Þá hafi frestur sá sem ríkisskattstjóri hafi haft til endurákvörðunar verið runninn út samkvæmt 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 3. mgr. 101. gr. Í framtölum sóknaraðila árin 1993 og 1994 hafi verið gerð glögg grein fyrir þeim liðum framtalanna sem ríkisskattstjóri hafi breytt. Skattstjóri hafi ekki vefengt framtölin eða óskað skýringa á þeim. Sóknaraðila verði ekki um það kennt þótt eyðublað vegna dagpeninga með framtali árið 1993 hafi glatast í vörslu skattstjóra en því sé haldið fram að það hafi fylgt framtalinu. Ríkisskattstjóri hafi framkvæmt endurákvörðun sína 1. apríl 1997, en samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 97. gr. hefði hann þurft að ljúka endurálagningu fyrir tekjuárið 1992 fyrir árslok 1994 og tekjuárið 1993 fyrir árslok 1995. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að hvorki skattrannsóknarstjóri ríkisins né ríkisskattstjóri hafi sýnt fram á, að skattframtöl sóknaraðila árin 1993 og 1994 hafi verið efnislega röng. Ljóst megi vera að rannsókn skattrannsóknarstjóra á framtölum sóknaraðila hafi verið alls ófullnægjandi enda hafi mikil gagnaöflun farið fram eftir að rannsókn hans lauk. Hvorki skattstjóri né skattrannsóknarstjóri hafi, þrátt fyrir áskorun sóknaraðila, aflað upplýsinga hjá launagreiðanda, sem þeir hafi getað, og verði þeir að bera hallann af þeim sönnunarskorti sem það hafi í för með sér. Sönnunarbyrðinni verði ekki varpað á sóknaraðila eins og gert hafi verið. Sóknaraðili bendir á að við rannsókn skattrannsóknarstjóra skuli gætt ákvæða laga um meðferð opinberra mála eftir því sem við geti átt, sbr. niðurlagsákvæði 101. gr. A laga nr. 75/1981. Frádráttur sóknaraðila frá dagpeningagreiðslum hafi í skattframtölunum verið byggður á matsreglum ríkisskattstjóra sem eingöngu hafi verið að finna í skattmötum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda, en ekki í hinu almenna skattmati. Kostnaður eða útgjöld sóknaraðila hafi a.m.k. numið þeim fjárhæðum, sem í upphafi voru tilfærð í skattframtölum á móti fengnum dagpeningum, og frádrátturinn því verið heimill. Sóknaraðili hafi því átt rétt á fullum frádrætti dagpeninga við ákvörðun opinberra gjalda gjaldárin 1993 og 1994, a.m.k. samkvæmt matsreglum ríkisskattstjóra vegna dvalardaga í Helsinki. Sem skattskyldur launþegi hér á landi og með ótakmarkaða skattskyldu eigi sóknaraðili eins og aðrir rétt á frádrætti á móti fengnum dagpeningagreiðslum vegna ferða á vegum launagreiðanda. Ekki geti skipt máli hver vinnuveitandi sé eða hvar vinna fjarri heimili sé innt af hendi. Sóknaraðili hafi hagað skattframtölum sínum frá upphafi í samræmi við það og horft til fyrirliggjandi sköttunarheimilda, þ.á m. lagaákvæða og matsreglna ríkisskattstjóra. Hafi dagpeningagreiðslur frekar verið vantaldar en oftaldar miðað við þær reglur. Sóknaraðili hafi í upphafi getið um umþrættar greiðslur í skattframtölum sínum árin 1993 og 1994. Með tilliti til þess og eðlis ágreiningsefnis þess, sem síðar hafi risið á milli sóknaraðila og skattyfirvalda, líti hann svo á að álagsbeiting ríkisskattstjóra hafi verið ómálefnaleg. Sé því krafist að hún verði a.m.k. felld úr gildi og aðfarargerðinni breytt til samræmis. Verði umdeildar gjaldahækkanir ekki að fullu felldar niður heldur lækkaðar sé farið fram á að í úrskurði verði aðilum talið rétt að leggja fyrir ríkisskattstjóra að endurákvarða gjöld sóknaraðila í samræmi við þær lækkanir og tilkynna það varnaraðila. Dráttarvexti beri að fella niður eða lækka. Varðandi málskostnað vísar sóknaraðili til viðkomandi ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um þá kröfu, að málskot úrskurðarins fresti frekari fullnustuaðgerðum, verði aðfarargerðin að einhverju leyti staðfest, sé vísað til ákvæða 2. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. IV Því er alfarið hafnað af hálfu varnaraðila að skattrannsóknarstjóra hafi skort valdheimildir til að fara með og ljúka athugun á réttmæti skattskila sóknaraðila. Samkvæmt gr. 102. A, 1. mgr., laga nr. 75/1981 eigi skattrannsóknarstjóri ríkisins að hafa með höndum rannsóknir samkvæmt skattalögum á sköttum og gjöldum sem lögð eru á af skattstjórum. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar geti skattrannsóknarstjóri að eigin frumkvæði eða eftir kæru hafið rannsókn á hverju því atriði er varði álagða skatta. Jafnframt eigi skattrannsóknarstjóri að annast rannsóknir í málum sem til hans sé vísað, sbr. 5. mgr. 96. gr. og 4. mgr. 101. gr. laga nr. 75/1981. Þá segi í gr. 102. A, 6. mgr., að gefi aðgerðir skattrannsóknarstjóra tilefni til endurákvörðunar á sköttum skuli ríkisskattstjóri annast endurákvörðunina, nema hann feli hana skattstjóra. Af þessum lagaákvæðum sé ljóst að skattrannsóknarstjóri ríkisins hafi haft fulla heimild til að rannsaka mál sóknaraðila. Lagastoð skorti fyrir þeirri fullyrðingu sóknaraðila að ekki hefði þurft að koma til skattrannsóknar og við venjulegt skatteftirlit hefði verið unnt að afla frekari skýringa og eftir atvikum gagna. Ljóst sé að fullyrðingar af þessu tagi gangi ekki upp, því að ekki sé vitað áður en rannsókn hefst til hverrar niðurstöðu hún leiði. Varnaraðili hafnar þeirri málsástæðu sóknaraðila að frestur ríkisskattstjóra til að endurákvarða skatta sóknaraðila hafi verið liðinn þegar endurálagningin fór fram. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 nái heimild til endurákvörðunar skatts skv. 96. gr. til tekna og eigna síðustu sex ára sem næst séu á undan því ári þegar endurákvörðunin fer fram. Þetta sé aðalregla. Undantekningu, sem skýra beri þröngt, sé að finna í 2. mgr. 97. gr. en þar segi að hafi skattaðili látið í té í framtali sínu eða fylgigögnum þess fullnægjandi upplýsingar, sem byggja megi rétta álagningu á, sé þó eigi heimilt að endurákvarða honum skatt nema vegna tveggja næstu ára á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram þótt í ljós komi að álagning hafi verið of lág. Í athugasemdum með ákvæðinu komi fram að þessi málsgrein eigi aðeins við ef upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á, komi beinlínis fram í framtali eða fylgigögnum þess. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 75/1981 sé endurgjald fyrir hvers konar vinnu skattskyldar tekjur. Allar tekjur beri að telja fram í reit 21 á framtali og alla dagpeninga í reit 23. Um frádrátt frá tekjum manna utan atvinnurekstrar sé fjallað í 1. mgr. 29. gr. og 30. gr. laga nr. 75/1981. Uppfylli frádrátturinn lagaskilyrði beri að geta hans í reit 33 á framtali. Á framtali sóknaraðila fyrir tekjuárið 1992 séu færðar tekjur frá FCCI, kr. 610.834. Ekki sé frekari grein gerð fyrir tekjum sóknaraðila á skattframtalinu né framtalsgögnum. Fylgiskjal um dagpeninga hafi ekki fylgt framtalinu en verið móttekið 29. mars 1994 af skattrannsóknarstjóra. Þar komi fram að heildargreiðslur frá FCCI hafi verið kr. 2.060.240 og að sóknaraðili telji dagpeningafrádrátt vera kr. 1.449.406. Mismuninn hafi sóknaraðili fært á framtalið. Á framtali sóknaraðila fyrir tekjuárið 1993 séu færðar tekjur frá FCCI, kr. 210.938. Með þessu skattframtali hafi fylgt greinargerð um dagpeninga þar sem fram komi að sóknaraðili hafi samtals verið 39 daga erlendis á vegum FCCI. Af greinargerðinni megi ráða að dagpeningarnir í reit 23 séu samtals kr. 405.403 og frádráttur vegna þeirra sama fjárhæð. Heildargreiðslur FCCI til sóknaraðila hafi því verið samtals kr. 616.341 á árinu 1993. Í ljósi þess að bæði hafi verið um að ræða vanframtaldar tekjur og offærðan frádrátt hjá sóknaraðila hafi framtalsgögn hans ekki verið með þeim hætti að þar væri um að ræða fullnægjandi upplýsingar sem byggja mátti rétta álagningu á. Því komi ekki til álita að beita 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram, að lagaheimild sé ekki fyrir því að sóknaraðili hafi mátt draga frá tekjum sínum fjárhæð í samræmi við dagpeningareglur ríkisskattstjóra. Sóknaraðili hafi ráðið sig til starfa hjá FCCI og við hann gerður munnlegur ráðningarsamningur. Ráðningarstaður hans hafi ekki verið á Íslandi heldur í Finnlandi og Helsinki verið hinn reglulegi vinnustaður hans. Launagreiðandinn hafi ekki sérgreint dagpeningagreiðslur og sóknaraðili hafi séð um greiðslu á öllum kostnaði vegna dvalar sinnar í Helsinki á vegum FCCI. Þrátt fyrir það geti sóknaraðili ekki lagt fram gögn til sönnunar á fæðis- og gistikostnaði sínum vegna dvalarinnar þar. Heildartekjur sóknaraðila frá FCCI á árinu 1992 hafi verið kr. 2.097.038, þar af hafi sóknaraðili talið kr. 1.486.204 vera dagpeninga eða um 70% teknanna. Á árinu 1993 hafi heildartekjur sóknaraðila frá FCCI verið kr. 616.341 og af þeirri fjárhæð hafi sóknaraðili tekjufært á skattframtali kr. 210.938. Þannig telji sóknaraðili dagpeningaþáttinn vera 66%. Meginhluta tekna sinna tilgreini sóknaraðili því sem dagpeninga. Heildartekjur sóknaraðila séu skattskyldar skv. l. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt 1. tl. A- liðar 30. gr. séu dagpeningar tilgreindir sérstaklega sem frádráttarbær gjöld í samræmi við matsreglur ríkisskattstjóra. Hér sé um undanþágu frá skattskyldu að ræða sem samkvæmt viðurkenndum lögskýringareglum í skattarétti beri að skýra þröngt. Í ljósi orðalags frádráttarheimildarinnar verði að skilgreina og afmarka dagpeninga sérstaklega af hálfu launagreiðanda. Því sé ekki til að dreifa í tilviki stefnanda og skorti því lagaheimild fyrir frádráttarliðnum. Einnig skuli bent á, að skv. 6. gr. reglugerðar nr. 591/1987 um laun, greiðslur og hlunnindi utan staðgreiðslu með áorðnum breytingum, sé það skilyrði fyrir því að halda megi dagpeningum utan staðgreiðslu, að fyrir liggi í bókhaldi launagreiðanda, sem og hjá launamanni, gögn um tilefni ferðar og fjölda dvalardaga og fjárhæð ferðapeninga eða dagpeninga. Sama skilyrði sé í leiðbeiningum ríkisskattstjóra frá 8. janúar 1998 og 15. apríl 1999. Samkvæmt 7. gr. reglugerðarinnar skuli reikna staðgreiðslu af öðrum greiðslum launagreiðanda vegna ferðalaga launamanns, en tekið fram að launamaður geti hins vegar lagt fram með skattframtali sínu gögn um kostnað sem hann hefur sannanlega borið vegna ferða á vegum launagreiðanda, sbr. 1. tl. A 1. mgr. 30. gr. laga nr. 75/1981, og komi þá slíkur kostnaður til frádráttar við álagningu. Eins og fram komi í endurákvörðun ríkisskattstjóra hafi sóknaraðila verið ákvarðaður frádráttur að álitum, kr. 945.000 fyrir fyrra árið og kr. 265.000 fyrir seinna árið, þar sem litið hafi verið svo á að hann hafi haft einhvern kostnað vegna starfa sinna. Við þessa ákvörðun hafi verið höfð hliðsjón af úrskurðum yfirskattanefndar nr. 583/1995 og 1085/1996. Öll framkvæmd skattyfirvalda varðandi mál sóknaraðila og samstarfsmanna hans hafi einkennst af því að gæta jafnræðis á milli þeirra. Af hálfu varnaraðila hafi verið fallist á niðurfellingu álags vegna tekjuársins 1993 og sé það í samræmi við úrskurði yfirskattanefndar í sambærilegum málum. Aftur á móti sé því hafnað að fella eigi niður álag fyrir fyrra tekjuárið þar sem á skattframtali sóknaraðila hafi engin grein verið gerð fyrir þeim framtalshætti er hann viðhafði, s.s að skila ekki útfylltu eyðublaði vegna dagpeninga. Hafnað sé þeirri kröfu að málsskot úrskurðarins fresti frekari fullnustugerðum. Um vexti og upphafstíma þeirra fari eftir 6. mgr. 110. gr. og 1. mgr. 112. gr. laga nr. 751981. Um málskostnaðarkröfu varnaraðila sé vísað til 130. gr. eml. V Niðurstaða dómsins Í skýrslu skattrannsóknarstjóra frá 16. nóvember 1995 kemur fram að upphaf rannsóknar hans á skattskilum sóknaraðila megi rekja til ábendingar sem honum hafi borist síðsumars 1993 og hafi sú ábending varðað nokkra einstaklinga sem taldir voru starfsmenn flugfélagsins Atlanta hf. Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. A laga nr. 75/1981 getur skattrannsóknarstjóri að eigin frumkvæði hafið rannsókn á hverju því atriði er varðar skatta, lagða á samkvæmt lögunum eða öðrum lögum um skatta og gjöld sem á eru lögð af skattstjórum eða þeim falin framkvæmd á, en í máli þessu er deilt um álagningu tekjuskatts og útsvars. Skattrannsóknarstjóri hafði þannig fulla lögformlega heimild til rannsóknar sinnar og breytir þar engu um þótt skattstjóri kynni að hafa getað við venjulegt eftirlit sitt komist að þeirri niðurstöðu að afla þyrfti frekari skýringa en komu fram í framtali sóknaraðila eða einhverra gagna áður en álagning færi fram. Hvorki hefur verið sýnt fram á né verður séð að rannsókn skattrannsóknarstjóra sé haldin ágöllum sem leiði til þess að á henni verði ekki byggt. Samkvæmt 6. mgr. 102. gr. A laga nr. 75/1981 skal ríkisskattstjóri annast endurálagningu skatta, nema hann feli það skattstjóra, þegar aðgerðir skattrannsóknarstjóra gefa tilefni til þess, sem þá er í valdi ríkisskattstjóra að meta. Í því tilviki sem hér um ræðir endurákvarðaði ríkisskattstjóri skatta sóknaraðila. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður talið að formlega hafi verið rétt staðið að rannsókn á skattskilum sóknaraðila og endurálagningu. Á skattframtali sóknaraðila árið 1993 eru taldar fram launatekjur frá FCCI að fjárhæð kr. 610.834 eins og að framan er rakið. Þar eru og taldar fram launatekjur frá Íslandsflugi. Enn fremur ökutækjastyrkur og dagpeningar. Kostnaður er færður á móti ökutækjastyrk en enginn á móti dagpeningum. Sóknaraðili heldur því fram að framtalinu hafi fylgt fylgiskjal um dagpeninga sem hann fékk greidda frá FCCI. Það er hins vegar viðurkennt af hans hálfu að það skjal hafi ekki verið með þeim gögnum sem skattrannsóknarstjóri fékk í hendur frá skattstjóra þegar rannsókn var hafin á skattskilum sóknaraðila og sú skýring gefin að það hljóti að hafa glatast í vörslum skattstjóra. Því er harðlega mótmælt af hálfu varnaraðila og því haldið fram að skjalið hafi fyrst orðið til þegar eftir því var kallað af hálfu skattrannsóknarstjóra. Á skjalið er stimplað að skattrannsóknarstjóri hafi móttekið það 29. mars 1994, en þá gefur sóknaraðili skýrslu hjá skattrannsóknarstjóra. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra kemur fram að sóknaraðili hafi lagt þetta skjal fram og þar stendur: ,,sem að sögn skattaðila átti að fylgja með skattframtali 1993 ...” Eins og þessum atvikum er háttað verður talið að sóknaraðila beri að sanna að skýrslan um dagpeningana hafi fylgt skattframtali hans 1993 og gegn mótmælum varnaraðila hefur honum ekki tekist sú sönnun. Fyrr er rakið að ríkisskattstjóri endurákvarðaði skatta sóknaraðila með úrskurði sem dagsettur er 1. apríl 1997. Sóknaraðili gerði enga grein fyrir þeim fjárhæðum sem hann taldi vera greidda dagpeninga í framtali sínu árið 1993 eins og honum var skylt, sbr. 7. og 91. gr. laga 71/1985. Verður að telja, þegar af þeirri ástæðu, að hann lét skattstjóra ekki í té fullnægjandi upplýsingar sem byggja mátti á rétta álagningu, að endurálagning hafi út af fyrir sig verið ríkisskattstjóra heimil samkvæmt 96. og 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Óumdeilt er að með skattframtali sóknaraðila árið 1994 fylgdi greinargerð um greidda dagpeninga á þar til gerðu eyðublaði. Skjal þetta er að vísu ekki undirritað af sóknaraðila, en á því kemur fram hverja dagpeninga hann segir sig hafa fengið greidda erlendis, fyrir hvaða daga og sú fjárhæð sem sóknaraðili telur að eigi að koma þeim til frádráttar. Greidda dagpeninga segir sóknaraðili vera kr. 471.513 og dregur frá þeim sömu fjárhæð. Á framtalinu sjálfu segir sóknaraðili sig hafa fengið greiddar kr. 793.695 í dagpeninga og færir síðan töluna, kr. 471.513, þeirri tölu til frádráttar. Þá telur sóknaraðili sig hafa fengið kr. 210.938 í greidd laun frá FCCI. Hér kemur til skoðunar hvort framtalsgögn sóknaraðila 1994 höfðu að geyma upplýsingar sem fullnægjandi voru fyrir skattstjóra til að byggja á rétta álagningu. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra kemur fram að sóknaraðili lýsti því við yfirheyrslur að hann hefði engin gögn eða yfirlit fengið frá FCCI um launagreiðslur heldur hafi við gerð framtalsins verið stuðst við staðfestingu Landsbanka Íslands á greiðslum frá FCCI til sín sem hafi verið lagðar inn á reikning í bankanum. FCCI hafi ekki gefið út neina launaseðla vegna vinnu hans eða lagt fram neins konar uppgjör. Þá kemur fram hjá sóknaraðila að greiðslunum hafi ekki verið skipt í laun og dagpeningagreiðslur. Enn fremur kvaðst sóknaraðili ekki geta lagt fram nein gögn um útlagðan kostnað vegna dvalar sinnar erlendis. Launagreiðandinn FCCI lýtur ekki íslenskum lögum og bar ekki skylda til samkvæmt 92. gr. laga nr. 75/1981 að skila skattstjóra launaskýrslu eins og íslenskum launagreiðendum. Samkvæmt 30. gr. laga nr. 75/1981, A lið, tölul. 1, má draga frá tekjum manna útgjöld sem eru að hámarki móttekin fjárhæð ökutækjastyrkja, dagpeninga eða hliðstæðra endurgreiðslna á kostnaði sem sannað er að séu ferða- eða dvalarkostnaður vegna atvinnurekanda og eru í samræmi við matsreglur ríkisskattstjóra, sbr. 116. gr. laga nr. 75/1981. Sérstakar matsreglur samkvæmt þessu lagaákvæði munu ekki hafa verið settar á þessum tíma. Í leiðbeiningum um útfyllingu skattframtals einstaklinga fyrir árið 1994 segir að um frádrátt frá mótteknum dagpeningum gildi skattmat ríkisskattstjóra í staðgreiðslu á árinu 1993, sem byggist á því að uppfyllt séu skilyrði 2. og 3. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 591/1987 um laun, greiðslur og hlunnindi utan staðgreiðslu, en reglugerð þessi er sett með heimild í 8. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Í 2. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 591/1987 er kveðið á um það að heimilt sé að halda utan staðgreiðslu dagpeningum og hliðstæðum endurgreiðslum á ferða- og dvalarkostnaði vegna launagreiðanda, sé fjárhæð þeirra innan þeirra marka sem leyfist til frádráttar samkvæmt reglum ríkisskattstjóra, sbr. 1. tölul. 30. gr. laga nr. 75/1981 með síðari breytingum. Eins og að framan segir voru reglur af þessu tagi ekki til á þeim tíma sem hér um ræðir. Í 3. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar segir að heimildirnar til þess að halda dagpeningum og hliðstæðum endurgreiðslum á ferða- og dvalarkostnaði utan staðgreiðslu séu bundnar þeim skilyrðum að fyrir liggi í bókhaldi launagreiðanda sem og hjá launamanni gögn um tilefni ferðar og fjölda dvalardaga, fjárhæð ferðapeninga eða dagpeninga eða eftir atvikum reikningar frá þriðja aðila, svo og nafn og kennitala launamanns. Í leiðbeiningunun um útfyllingu skattframtals 1994 er rakið hverjar upphæðir má draga frá dagpeningagreiðslum í mismunandi tilvikum. Því er haldið fram af hálfu sóknaraðila að sá frádráttur sem hann tilgreinir á móti dagpeningum á framtali sínu 1994 sé í samræmi við skattmat ríkisskattstjóra og er því ekki mótmælt af hálfu varnaraðila. Ljóst er að heimildin í 30. gr. A. 1 laga nr. 75/1981, til þess að draga frá tekjum manna, hvort heldur um er að ræða laun, dagpeninga, ökutækjastyrk eða ámóta greiðslur, útgjöld sem sannað er að séu ferða- og dvalarkostnaður vegna atvinnurekanda, byggist á þeirri hugsun að launþega beri ekki að greiða skatt af þeim hluta launa sem rennur til þess að kosta öflun teknanna. Af nettótekjum sínum ber launþeganum hins vegar að greiða skatta og skiptir þá ekki máli með hvaða hætti þau hafa verið greidd, hvort þau hafa verið nefnd dagpeningar, ökutækjastyrkur eða eitthvað annað, nema þá komi til sérstakar frádráttarheimildir. Eins og fyrr er rakið taldi sóknaraðili sig hafa fengið á árinu 1993 greiddar kr. 471.513 í dagpeninga og kr. 210.938 í launatekjur frá FCCI eða samtals kr. 682.451. Dagpeninga telur hann hafa verið greidda í 49 daga eða rúmlega 9.600 krónur hvern dag. Sé launatekjum deilt á sama dagafjölda nema þær rúmlega 4.300 krónum á dag. Dagpeningana telur því sóknaraðili vera um 69% af heildarlaunatekjum frá FCCI. Hafi dagpeningarnir allir mætt kostnaði sóknaraðila við að afla þessara tekna verður varla annað sagt en að tekjuöflun sóknaraðila hafi verið afar dýr, a.m.k. miðað við þau lágu laun sem eftir stóðu honum til ráðstöfunar. Með þetta í huga verður að telja að óvarlegt hafi verið að byggja álagningu skatta á framtalinu eins og því var skilað eða ákvarða álagningu að einhverjum álitum. Skattstjóra var því rétt og nauðsynlegt að krefjast frekari upplýsinga frá sóknaraðila um dagpeningagreiðslurnar en framtali hans fylgdu í upphafi. Framtalsgögn sóknaraðila voru þannig ófullnægjandi til þess að byggja mætti á þeim álagningu með viðunandi öryggi í skilningi 2. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981. Endurákvörðun ríkisskattstjóra var því heimil samkvæmt 1. mgr. sömu greinar, sbr. 1. mgr. 96. gr. sömu laga. Samkvæmt framtölum sóknaraðila hefur hann aðallega fengið greidda dagpeninga vegna dvalar sinnar í Finnlandi eða í 161 dag árið 1992 og í 39 daga árið 1993. Það ár fær hann greidda dagpeninga í 10 daga vegna dvalar á öðrum stöðum. Viðurkennt er af hálfu varnaraðila að sóknaraðili eigi rétt á frádrætti vegna kostnaðar við dvöl sína í Finnlandi og ekki er gerður sérstakur ágreiningur um frádrátt vegna 10 daga dvalar hans í öðrum löndum. Ágreiningur aðila snýst um það hvort sóknaraðili á rétt á því að draga frá frá tekjum sínum sömu fjárhæð og fram kemur í leiðbeiningum ríkisskattstjóra um framtal einstaklinga. Sóknaraðili heldur því fram að svo sé. Málflutningur hans verður þó tæplega skilinn svo að hann telji að leiðbeiningar ríkisskattstjóra um framtal einstaklinga skapi einar og sér rétt til frádráttar heldur vegna þess að: ,,kostnaður eða útgjöld sóknaraðila hafi a.m.k. numið þeim fjárhæðum sem í upphafi voru tilfærð í skattframtölum á móti fengnum dagpeningum og því frádrátturinn heimill skv. 1. tl. A-liðar 30. gr. laganna” [laga nr. 75/1981], eins og orðrétt segir í greinargerð sóknaraðila. Það er ljóst að leiðbeiningarreglur ríkisskattstjóra skapa ekki sjálfstæðan rétt til frádráttar en skilyrði frádráttar eru lögbundin, sbr. 30. gr. laga nr. 75/1981. Í leiðbeiningarreglunum er og um frádráttinn vísað til skattmats ríkisskattstjóra í staðgreiðslu á árunum 1992 og 1993 sem sagt er að byggist á því að uppfylla þurfi skilyrði 2. og 3. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 591/1987, en þau eru rakin hér að framan. Ríkisskattstjóri virðist þannig nota framangreinda tilvísun í stað þess að setja sérstakar reglur um mat á hlunnindum samkvæmt 116. gr. laga nr. 75/1981. Þótt hér sé ekki um alls kostar heppilega aðferð að ræða verður hún þó að teljast geta staðist, enda eru í matsreglum þessum ekki þau skilyrði sett sem ekki geta talist rúmast innan þess sem kveðið er á um í 30. gr. laga nr. 75/1981, A-lið, tölul. 1. Samkvæmt 30. gr. laga nr. 75/1981, A-lið, tölul. 1, má draga frá tekjum manna útgjöld sem sannað er að séu ferða- og dvalarkostnaður vegna atvinnurekanda og verða útgjöldin að vera í samræmi við matsreglur ríkisskattstjóra, sem verður að skilja svo að þau megi ekki nema hærri fjárhæðum en þeim sem ríkisskattstjóri tiltekur í mati sínu og verði að fullnægja skilyrðum matsreglnanna að öðru leyti. Þá mega útgjöldin ekki nema hærri fjárhæð en þær greiðslur atvinnurekanda sem ætlað var að mæta þeim. Eins og fyrr er rakið hefur sóknaraðili engin gögn getað lagt fram um kostnað sinn vegna atvinnurekanda og engin gögn um það hver hluti af launum hans var greiddur sem dagpeningar. Hann hefur einungis tiltekið dvalardaga og margfaldar þá síðan með þeim tölum sem við eiga í leiðbeiningum ríkisskattstjóra um framtal einstaklinga. Sóknaraðili hefur með þessum hætti, að því er virðist, ákveðið að mestu leyti sjálfur hver hluti af launum hans skuli teljast dagpeningar og hvað skuli koma þeim til frádráttar. Sóknaraðili hefur þannig á engan hátt fullnægt þeim skilyrðum til frádráttar frá tekjum sínum sem kveðið er á um í 30. gr. laga nr. 75/1981 og að framan eru rakin. Hins vegar viðurkennir varnaraðili að sóknaraðili eigi rétt á frádrætti en ekki jafnmiklum og sóknaraðili sjálfur tiltekur. Þegar svo háttar til sem hér um ræðir verður að telja ríkisskattstjóra heimilt samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 að áætla tekjur sóknaraðila og að beita heimild í 2. mgr. 106. gr. svo sem hann hefur gert. Álagningu ríkisskattstjóra, sem aðfararkrafa varnaraðila er byggð á, verður að telja innan marka framangreindra valdheimilda. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins sú að fjárnámsgerð sýslumannsins í Reykjavík frá 8. apríl sl. skuli óbreytt standa. Rétt er að geta þess að í greinargerð varnaraðila kemur fram að fallist hafi verið á það að fella niður 25% álag á tekjuskattsstofn vegna tekjuársins 1993. Varnaraðili hefur krafist fjárnáms fyrir kr. 303.158 auk vaxta og kostnaðar. Sú fjárhæð sýnist vera lægri en fjárhæð álagningar ríkisskattstjóra, sem nam kr. 370.708, enda þótt tekið sé tillit til þess að síðar var fallið frá því að beita 25% álagi vegna gjaldársins 1994. Lögmenn aðila gátu ekki skýrt hvernig á því stæði. Þar sem hér er um að ræða lægri fjárhæð en álagningunni nemur breytir það engu um framangreinda niðurstöðu. Málskot úrskurðar þessa frestar ekki frekari fullnustuaðgerðum. Hvor aðili um sig skal bera kostnað sinn af rekstri málsins. Merðferð þessa máls hefur dregist á langinn af þeim sökum að rétt var talið að bíða eftir úrskurði yfirskattanefndar í ákveðnu máli en síðar kom í ljós að fallið var frá kæru þess máls til yfirskattanefndar. Úrskurð þennan kvað upp Friðgeir Björnsson dómstjóri. Úrskurðarorð: Fjárnámsgerð sýslumannsins í Reykjavík, nr. 11/1998/01083, sem fram fór í bifreið sóknaraðila, HZ­124, 8. apríl 1998, skal óbreytt standa. Málskot úrskurðar þessa frestar ekki frekari fullnustuaðgerðum. Aðilar beri hvor um sig kostnað sinn af rekstri málsins.
Mál nr. 21/2002
Hótanir Vopnalagabrot
S var ákærður fyrir vopnalagabrot með því að hafa átt eftirlíkingu af skammbyssu án tilskilins leyfis, borið hana á almannafæri og ógnað T með henni. Vitni voru ekki til frásagnar um hvort S hefði hótað T. Gegn eindreginni neitun S og með vísan til 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 þótti ósannað að hann hefði gerst sekur um brot gegn 233. gr. laga nr. 19/1940 og var hann því sýknaður af ákæru fyrir það brot. Með hliðsjón af efni III. kafla vopnalaga nr. 16/1998, sem fjallar um meðferð skotvopna og skotfæra, var umrædd eftirlíking eðli máls samkvæmt ekki talin geta fallið undir ákvæði þess kafla, þrátt fyrir ákvæði g. liðar 1. mgr. 2. gr. laganna. Var S því einnig sýknaður af ákæru um brot gegn 12. og 21. gr. laga nr. 16/1998.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. janúar 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, en til vara að refsing hans verði milduð. Í málinu er ákærði sóttur til saka fyrir hótun og vopnalagabrot með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 31. desember 2000 átt eftirlíkingu af skammbyssu án tilskilins leyfis, borið hana á almannafæri fyrir utan Kaffi Stíg að Rauðarárstíg 33 í Reykjavík og þar við dyrnar, er Tryggvi Snorrason dyravörður synjaði honum um inngöngu, dregið hana upp og ógnað verðinum með henni. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi hefur Tryggvi Snorrason borið að ákærði, sem var að reyna að komast inn á veitingastaðinn, hafi dregið upp eftirlíkingu af byssu og ógnað sér með henni, þegar ákærða var meinaður aðgangur, en Tryggvi hafi náð að taka hana af ákærða. Kvaðst Tryggvi ekki hafa gert sér grein fyrir því fyrr en skömmu síðar að ekki var um að tefla raunverulega byssu. Benjamín Stefánsson, barþjónn á veitingastaðnum, skýrði frá því fyrir héraðsdómi að einu afskipti hans af málinu hafi verið þau að taka við byssunni úr hendi Tryggva og fara með hana inn á veitingastaðinn. Ekki kvaðst hann hafa séð hvað ákærða og dyraverðinum hafði þá farið á milli. Fyrir dóminn kom einnig til skýrslugjafar Þórður G. Bjarnason. Sagðist Þórður, sem ók fram hjá staðnum í þann mund sem átök ákærða og dyravarðarins stóðu yfir, hafa séð ákærða halda á byssu fyrir utan dyrnar og þá kallað lögreglu á vettvang. Að öðru leyti gat vitnið ekki borið um rás atburða. Framangreind tvö vitni eru samkvæmt því, sem hér hefur verið rakið, ekki til frásagnar um hvort ákærði hafi ógnað Tryggva og öðrum vitnum er ekki til að dreifa. Ákærði hefur frá upphafi staðfastlega neitað þessum sakargiftum. Gegn eindreginni neitun hans og með vísan til 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er ósannað að hann hafi gerst sekur um brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður hann því sýknaður af ákæru fyrir það brot. Óumdeilt er í málinu að eftirlíking sú, sem ákærði er borinn sökum um að hafa ógnað með, er kveikjari í líki skammbyssu. Ákærða er auk framangreinds hegningarlagabrots gefið að sök að hafa gerst brotlegur gegn 12. gr. og 21. gr. vopnalaga nr. 16/1998, en þau ákvæði eru í III. kafla laganna, sem fjallar um meðferð skotvopna og skotfæra. Þegar litið er til efnis þeirra ákvæða, sem þessi kafli laganna tekur til, getur umrædd eftirlíking eðli máls samkvæmt ekki fallið undir þau, þrátt fyrir ákvæði g. liðar 1. mgr. 2. gr. laganna. Verður ákærði því einnig sýknaður af ákæru að því er þessi brot varðar, svo og af kröfu ákæruvaldsins um upptöku á eftirlíkingunni. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Sigurður Stefán Almarsson, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. desember 2001. Mál þetta var höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 14. ágúst 2001, á hendur Sigurði Stefáni Almarssyni, kt. 300856-5519, Snorrabraut 33, Reykjavík. Ákærði er talinn hafa gerst sekur um: “... hótun og vopnalagabrot með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 31. desember 2000, átt eftirlíkingu af skammbyssu án tilskilins leyfis, borið hana á almannafæri fyrir utan Kaffi Stíg að Rauðarárstíg 33 í Reykjavík og þar við dyrnar, er honum hafði verið synjað um inngöngu af dyraverði, dregið hana upp og ógnað dyraverðinum, Tryggva Snorrasyni, kt. 231259-3849, með henni. Telst þetta varða við 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 12. gr. og 1. mgr. 21. gr., sbr. g-lið 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr. 16/1998.” Ákæruvald krefst refsingar, upptöku á framangreindri eftirlíkingu af skammbyssu og greiðslu alls sakarkostnaðar. Í ákæru var ennfremur krafist upptöku á eftirlíkingu af skammbyssu sem var í vörslum ákærða og lögregla lagði hald á 7. október 1999. Fallið var frá þeirri kröfu við aðalmeðferð málsins. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa verið fyrir utan Kaffi Stíg og ætlað að kveikja sér í sígarettu. Hafi þá dyravörðurinn ráðist á sig og tekið í hendi þá sem hann hélt á kveikjaranum. Kvað hann af og frá að hann hefði beint kveikjaranum að dyraverðinum. Það hafi þá ekki gerst fyrr en dyravörðurinn hafði tekið í handlegginn á honum að byssan hafi ef til vill beinst að honum. Jafnframt neitaði ákærði því að hann hefði verið að reyna að komast inn á staðinn. Hann hefði ætlað að bíða eftir unnustu sinni og verið mjög rólegur. Tryggvi Snorrason gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst umrætt kvöld hafa verið dyravörður. Ákærði hefði ætlað að fara inn, en vitnið kvaðst hafa stöðvað hann. Hann hafi ýtt honum út. Þá hafi ákærði dregið upp byssu og otað að vinstra gagnauga vitnisins og hótað lífláti. Tryggvi kvaðst ekki hafa áttað sig á því að um eftirlíkingu af byssu var að ræða. Hann hefði tekið hótunina alvarlega. Tryggvi kvaðst síðan hafa tekið í byssuna og náð að snúa ákærða niður og taka af honum byssuna. Hann kvaðst ekki hafa verið búinn að sjá byssuna fyrr en ákærði otaði henni að honum. Hann hefði afhent hana öðrum starfsmanni veitingahússins. Sá hefði sagt sér að byssan væri kveikjari en ekki vopn. Benjamín Stefánsson gaf skýrslu fyrir dómi. Hann var barþjónn á veitingahúsinu. Hann kvaðst hafa verið bakatil að ganga frá þegar kallað var á hann til að aðstoða Tryggva Snorrason. Hann hafi ekki gert annað en að taka við byssunni af Tryggva, en fljótlega hafi lögregla komið á vettvang. Hann sagði að Tryggvi hefði sagt sér að ákærði hefði otað að sér byssunni og hótað lífláti. Þórður G. Bjarnason, leigubifreiðarstjóri, gaf skýrslu fyrir dómi. Hann hafði hringt til lögreglu og tilkynnt atvikið. Hann kvaðst hafa séð mann í útistöðum við dyraverðina og að hann hafi verið með byssu á lofti utan við dyrnar. Vitnið taldi fráleitt að ákærði hefði einungis verið að kveikja sér í sígarettu. Umræddur kveikjari, sem er eftirlíking af byssu, var sýndur í réttinum. Niðurstaða. Með skýrum framburði Tryggva Snorrasonar, sem studdur er af skýrslum Þórðar G. Bjarnasonar og Benjamíns Stefánssonar, er fram komin lögfull sönnun fyrir því að ákærði hafi hótað Tryggva með kveikjara þeim sem hann hafði undir höndum og er eftirlíking af byssu. Eftirlíking þessi er áþekk byssu að gerð og lögun og þarf að horfa á gripinn nokkra stund til að átta sig á því að um er að ræða eitthvað annað en skotvopn. Með atlögu sinni að Tryggva hefur ákærði brotið gegn 233. gr. almennra hegningarlaga eins og í ákæru greinir. Hjá lögreglu kvaðst ákærði eiga kveikjarann, en fyrir dómi bar hann á annan veg. Verður ekki lagður trúnaður á þennan breytta framburð og er brot hans gegn vopnalögum, sem felst í vörslum og handhöfn þessa grips, réttilega fært til refsiákvæða í ákæru. Ákærði á að baki langan sakaferil. Hann var dæmdur til óskilorðsbundinnar refsivistar fyrst með dómi Sakadóms Reykjavíkur 28. ágúst 1974. Hefur hann sætt viðurlögum reglulega síðan. Nú ber samkvæmt 78. gr. almennra hegningarlaga að ákveða honum hegningarauka við refsingu samkvæmt tveimur dómum, sem hvor um sig hljóðar um fangelsi í sex mánuði. Eru það dómur Hæstaréttar 8. mars 2001, brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, og dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. janúar 2001, tilraun til þjófnaðar. Er hæfilegt að ákærði sæti fangelsi í þrjá mánuði. Þá skal umræddur gripur upptækur. Loks ber að dæma ákærða til greiðslu sakarkostnaðar, þar á meðal þeirra málsvarnarlauna er í dómsorði greinir. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Ákærði, Sigurður Stefán Almarsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Framangreind eftirlíking af skammbyssu skal upptæk. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun Hilmars Ingimundarsonar, hæstréttarlögmanns, 60.000 krónur.
Mál nr. 673/2010
Kærumál Kröfulýsing Kröfugerð Ómerking Heimvísun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var aðalkröfu R við slit L hf. en varakröfu hans vísað frá dómi. Fyrir Hæstarétti krafðist R aðallega að hinn kærði úrskurður yrði felldur úr gildi og fallist yrði á kröfur hans um að tiltekinn lánssamningur og kaup á hlutdeildarskírteinum væru ógildir löggerningar en til vara að hinn kærði úrskurður yrði ómerktur og málinu heimvísað. Í hinum kærða úrskurði var varakröfu R vísað frá dómi með þeim rökum að um væri að ræða nýjar kröfur og slitastjórn L hf. hefði ekki um þær fjallað eða tekið afstöðu til réttmætis þeirra. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að varakröfur R hefðu að sönnu ekki sætt meðferð til jöfnunar ágreinings samkvæmt 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. eins og aðalkrafa hans. Hæstiréttur taldi að varakröfur R væru reistar á sama grundvelli og aðalkrafa hans og kæmu fyrst til úrlausnar að henni frágenginni. Voru þær því taldar rúmast innan þeirra marka sem 1. mgr. 177. gr. laga um gjaldþrotaskipti o. fl. heimilar. Taldi Hæstiréttur að héraðsdómara hefði borið að taka efnislega afstöðu til varakrafna R í úrskurði sínum. Þar sem það hafði ekki verið gert var hinn kærði úrskurður ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Frekari gögn bárust Hæstarétti 16. desember 2010. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2010, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að Hæstiréttur felli úrskurð héraðsdóms úr gildi og ,,að fallist verði á þá kröfu sóknaraðila að 6.000.000 króna lánssamningur aðila, dagsettur 11. apríl 2007, og kaup í Peningabréfum Landsbankans ISK fyrir andvirði lánssamningsins, séu ógildir löggerningar og því skuli aðilar verða eins settir og samningarnir hefðu ekki verið gerðir, sbr. 109. gr. laga nr. 21/1991.“ Til vara krefst sóknaraðili ómerkingar hins kærða úrskurðar og heimvísunar málsins. Að því frágengnu er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi að því er varðar varakröfur sóknaraðila og lagt fyrir héraðsdómara að taka þær til efnismeðferðar. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Varakrafa sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar og heimvísun málsins verður tekin til úrlausnar á undan öðrum kröfum hans, sbr. 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. og 4. mgr. 150. gr. og 166. gr. sömu laga. Kröfu þessa reisir sóknaraðili í fyrsta lagi á því að hinn kærði úrskurður sé haldinn þeim annmörkum að í honum sé ekki tekin afstaða ,,til málsástæðna sóknaraðila með réttum hætti.“ Í þessu sambandi vísar sóknaraðili til þess sem nánar er gerð grein fyrir í þeim hluta kæru, sem lýtur að rökstuðningi fyrir því að fallist verði á aðalkröfu hans. Hann kveður héraðsdómara hafa misskilið málflutning sinn um form samnings hans og varnaraðila um ráðstöfun lánsins til kaupa á hlutadeildarskírteinum, sem hafi ,,leitt til þess að ekki var tekin eðlileg afstaða til þess hluta viðskiptanna.“ Þá telur sóknaraðili að í hinum kærða úrskurði sé ekki tekin afstaða til málsástæðna, sem hann kveður hafa verið reistar á ákvæðum laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og ,,MiFID tilskipun Evrópusambandsins“. Þær málsástæður sóknaraðila í héraðsgreinargerð sem leitast er við að rökstyðja með vísun til síðastnefndra reglna, og eldri reglna um hliðstætt efni, eru að þær ,,skilgreini þá hagsmuni sem eigi að vera í forgrunni og þær kröfur sem gerðar eru til ráðgjafar fjármálafyrirtækja.“ Málatilbúnaður sóknaraðila að þessu leyti lýtur að því að starfsmenn varnaraðila hafi ekki sinnt leiðbeiningarskyldu sinni gagnvart honum í aðdraganda þeirra viðskipta sem málið sprettur af og eigi það að renna frekari stoðum undir aðalkröfu hans, svo og varakröfur. Röksemdir sóknaraðila í héraðsgreinargerð hans að þessu leyti eru ófullkomnar og er nægilega skýr afstaða tekin til þeirra í hinum kærða úrskurði. Aðrar röksemdir sóknaraðila fyrir ómerkingarkröfu hans eru einkum á þann veg að vegna ætlaðs misskilnings héraðsdómara sé afstaða hans til málsástæðna sóknaraðila ekki rétt. Málsástæður þessar varða ekki ómerkingu, heldur koma þær til athugunar þegar leyst er efnislega úr kröfum sóknaraðila. Þá styður sóknaraðili ómerkingarkröfu sína við þau rök, að héraðsdómari hafi ranglega ekki hleypt að endanlegri kröfugerð hans. Telur sóknaraðili það ekki fá staðist þar sem hin nýja kröfugerð hans hafi ekki raskað grundvelli málsins með nokkrum hætti, heldur hafi fyrri kröfur verið færðar í þann búning að þær hafi byggt ,,með skýrum hætti á tilvísun til ákvæða XVII. kafla laga nr. 21/1991, þ.e. að ef þær væru ekki samþykktar sem krafa á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991 þá yrði að breyta þeim í krónutölu og byggja þær á ákvæðum 110. til 113. gr. laganna.“ Í hinum kærða úrskurði er varakröfum sóknaraðila vísað frá dómi þar sem um nýjar kröfur væri að ræða, sem slitastjórn hefði ekki fjallað um eða tekið afstöðu til réttmætis þeirra. II Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er aðalkrafa sóknaraðila í héraði sú, að tilgreindir löggerningar verði metnir ,,óskuldbindandi gerningar“. Krafa sóknaraðila er við það miðuð, að fái hann viðurkenningu hennar eigi hann rétt á því að fá afhent tiltekin verðmæti, sem hann kveður vera í vörslum varnaraðila. Telur hann þess vegna rétt að krefjast viðurkenningar á stöðu aðalkröfunnar í kröfuröð í samræmi við 109. gr. laga nr. 21/1991. Í héraðsgreinargerð sóknaraðila setti hann til viðbótar aðalkröfu sinni, sem að framan greinir, fram þrjár varakröfur, en þeim hafði hann hvorki hreyft í kröfulýsingu sinni né á fundi, sem haldinn var samkvæmt 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, til þess að jafna ágreining málsaðila um kröfuna. Í hinum kærða úrskurði er varakröfum sóknaraðila vísað frá dómi eins og áður greinir með þeim rökum að um sé að ræða nýjar kröfur og slitastjórn varnaraðila hafi ekki um þær fjallað eða tekið afstöðu til réttmætis þeirra. Beri því að vísa þeim frá dómi og er til hliðsjónar vísað til 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem ekki tókst að jafna ágreining málsaðila á fundi, sem haldinn var samkvæmt 2. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991, var ágreiningnum af hálfu slitastjórnar varnaraðila vísað til héraðsdóms. Var það gert í samræmi við síðastnefnt ákvæði og 171. gr. sömu laga. Eftir þingfestingu málsins fyrir héraðsdómi gafst sóknaraðila kostur á að skila greinargerð, sbr. 1. mgr. 177. gr. laganna. Í henni skyldi hann meðal annars láta koma fram ,,til fullnaðar hverjar kröfur hann hafi uppi og á hverju þær eru byggðar.“ Varakröfur sóknaraðila hafa að sönnu ekki sætt meðferð til jöfnunar ágreinings samkvæmt lögum nr. 21/1991 eins og aðalkrafa hans. Varakröfurnar eru í meginatriðum reistar á sama grundvelli og aðalkrafan, það er að sóknaraðili telur sig ekki bundinn af þeim löggerningum, sem um ræðir, og þess vegna eigi hann rétt á því að hafa uppi til vara peningakröfur á hendur varnaraðila, sem koma eigi til úrlausnar verði aðalkröfu hans hafnað. Ætla verður sóknaraðila nokkurt svigrúm við að koma að varakröfum í héraðsgreinargerð í málum eins og hér er til úrlausnar. Eins og áður greinir eru varakröfur sóknaraðila reistar á sama grundvelli og aðalkrafa hans og koma fyrst til úrlausnar að henni frágenginni. Er fallist á með sóknaraðila að þær rúmist innan þeirra marka sem 1. mgr. 177. gr. laga nr. 21/1991 heimilar. Samkvæmt þessu bar héraðsdómara að taka efnislega afstöðu til varakrafna sóknaraðili í úrskurði sínum. Þar sem það var ekki gert verður að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Rétt er að ákvörðun málskostnaðar í héraði bíði niðurstöðu héraðsdóms. Varnaraðili greiði sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Varnaraðili, Landsbanki Íslands hf., greiði sóknaraðila, Rohan Stefan Nandkisore, 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 200/2009
Kærumál Lögræði
Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um að A yrði sviptur fjárræði ótímabundið frá 27. mars 2009 á grundvelli a. liðar 4. gr. lögræðislaga nr. 71/1997.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. apríl 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands Vestra 27. mars 2009, þar sem sóknaraðili var sviptur fjárræði ótímabundið frá 27. mars 2009. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kærumálskostnaður greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Félagsmálayfirvöld í sveitarfélaginu B eru bær til að hafa uppi kröfu til fjárræðissviptingar í máli þessu á grundvelli d. liðs 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga. Í málinu liggur fyrir vottorð Jóns Brynjólfssonar geðlæknis 16. desember 2008 um heilsuhagi sóknaraðila. Fallist er á með héraðsdómi að skilyrði séu til að svipta sóknaraðila fjárræði frá 27. mars 2009 með heimild í a. lið 4. gr. lögræðislaga. Það athugast þó að héraðsdómara hefði verið rétt, sbr. 11. gr. laganna, að kveðja geðlækninn fyrir dóm til staðfestingar á vottorðinu. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 78/2009
Líkamsárás Hættubrot Skilorð Skaðabætur
X var sakfelldur fyrir hættubrot með því að hafa á ófyrirleitinn hátt stofnað lífi eða heilsu A í augljósan háska er hann í kynmökum við A setti gúmmíbolta, sem hún taldi vera kynlífsleikfang upp í leggöng hennar og skildi þar eftir án vitneskju hennar. Afleiðingar háttseminnar urðu þær að þremur vikum síðar þegar í ljós kom að boltinn var enn í leggöngum A var hún komin með bólgur og alvarlega sýkingu í leggöng og þurfti að fjarlægja boltann með aðgerð. Var talið að X hefði ekki átt að geta dulist að stúlkan væri í augljósum háska ef hann skildi boltann eftir í leggöngum hennar án þess að hún vissi að hann hefði gert svo. Var háttsemi hans talin varða við 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kröfu X um ómerkingu héraðsdóms var hafnað, enda þóttu engir þeir annmarkar á rannsókn málsins sem leitt gætu til þess að dómurinn yrði ómerktur. X lagði fyrir Hæstarétt matsgerð tveggja sérfræðinga í smit- og kvensjúkdómalækningum, þar sem fram kom að framhald tilgreindrar kynlífsathafnar hefði ef ekkert hefði verið að gert getað leitt til alvarlegra hliðarverkana og jafnvel sýkinga sem hefðu getað ógnað lífi og heilsu A. Í þessu tilviki hefði ástandið ekki gengið það langt að líffæri sködduðust né höfðu skapast þær aðstæður að líf væri í hættu. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem taldar voru fá aukinn stuðning af framangreindri matsgerð sérfræðinga, var hann staðfestur. Þá var X einnig sakfelldur fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa hótað lögreglumönnum við störf lífláti. Var háttsemi hans talin varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar var talið að líta bæri til þess að hótanirnar hefðu verið settar fram í ölæði og ekki væri ástæða til að ætla að sterkur ásetningur hefði búið þar að baki til að valda lögreglumönnunum ótta um líf sitt og heilbrigði. Þótti refsing X hæfilega ákveðin skilorðsbundið fangelsi í sex mánuði. Þá var honum gert að greiða A 807.290 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. febrúar 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða en refsing hans þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.516.180 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. júní 2008 til 29. september sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað til héraðsdóms til málsmeðferðar á ný. Til vara krefst hann sýknu en að því frágengnu að honum verði gerð vægasta refsing sem lög heimila og að hún verði skilorðsbundin. Þá krefst ákærði þess að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. I Kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms styður ákærði í fyrsta lagi með því að brotaþoli hafi ekki komið fyrir héraðsdóm við aðalmeðferð málsins og að ekki hafi verið lagaskilyrði til að taka skýrslu fyrir dómi af henni á rannsóknarstigi, þar sem rannsókn hafi beinst að líkamsmeiðingu af gáleysi en ekki að broti á XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Auk þessa telur ákærði rannsókn málsins hafa að öðru leyti verið óburðuga þar sem hvorki hafi verið upplýst um hvenær samskipti ákærða og brotaþola hafi átt sér stað né um eiginleika og gerð boltans, sem um ræðir í málinu. Skýrslur á rannsóknarstigi miða að því að leiða í ljós málsatvik og fer gildi framburðar í lögreglu- eða dómskýrslu ekki eftir því hvort brot í ákæru séu síðar heimfærð undir önnur refsiákvæði en upphaflega var talið að verknaður brotamanns varðaði við. Af hálfu ákærða var þess heldur ekki óskað að skýrsla yrði tekin af brotaþola á ný við aðalmeðferð málsins. Brotaþoli skýrði frá því við komu sína til læknis 27. júní 2008 að atburðurinn hefði gerst 8. sama mánaðar og beindist ákæra að hættubroti „í júní 2008“. Boltinn lá fyrir í héraðsdómi til skoðunar og var þar sýndur ákærða. Að þessu virtu eru engir þeir annmarkar á rannsókn málsins sem leitt geta til þess að héraðsdómur verði ómerktur. II Þegar málið skyldi tekið til munnlegs málflutnings fyrir Hæstarétti fór ákærði með bréfi 26. maí 2009 þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir kunnáttumenn á sviði smit- og kvensjúkdómalækninga til þess „að skoða sakargögn málsins og á þeim grundvelli gefa skriflegt álit á því hvort að notkun bolta sem hjálpartækis sé líkleg til þess að stofna lífi eða heilsu í augljósan háska.“ Af hálfu ríkissaksóknara var þess krafist að beiðninni yrði hafnað þar sem hún hefði komið eftir framlagningu greinargerðar fyrir Hæstarétti og því of seint, auk þess sem framburður læknis lægi fyrir í héraðsdómi og þar hafi setið meðdómandi sérfróður um kvensjúkdóma. Með úrskurði héraðsdóms 10. júní 2009 var matsbeiðni ákærða hafnað með vísan til 1. mgr. 128. gr. laga nr. 80/2008 um meðferð sakamála þar sem ekki væri sýnt að þörf væri á umbeðnu mati til þess að dómur yrði lagður á málið. Ákærði skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. sama mánaðar og með dómi réttarins 15. sama mánaðar var lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja matsmenn samkvæmt matsbeiðni ákærða. Hann hefur lagt fyrir Hæstarétt matsgerð dr. Arnars Haukssonar sérfræðings í fæðinga- og kvensjúkdómum og Karls G. Kristinssonar yfirlæknis sýklafræðideildar Landspítala háskólasjúkrahúss 24. september 2009, þar sem þeir svara eftirfarandi spurningu: „Hvort aðili ... hafi stofnað lífi eða heilsu ... í augljósan háska, er hann í kynmökum setti gúmmíbolta, sem kynlífsleikfang, upp í leggöng hennar.“ Niðurstaða matsmanna var þessi: „Framhald þeirrar kynlífsathafnar sem um er spurt hefði ef ekkert hefði verið að gert, getað leitt til alvarlegra hliðarverkana og jafnvel sýkinga sem hefðu getað ógnað lífi og heilsu ... Grundvallaratriði er að boltinn sé fjarlægður í tæka tíð. Tíminn skiptir miklu máli. Vísast í því sambandi til meðfylgjandi greinargerðar. Í þessu tilfelli hafði ástandið ekki gengið það langt að líffæri sködduðust né höfðu skapast þær aðstæður að líf ... væri í hættu. Ekki er hægt að segja hvað olli því að ekki var leitað læknis fyrr, né hvað hefði gerst hefði umræddur bolti fengið að vera lengur í leggöngum en varð í þessu tilfelli.“ Læknarnir staðfestu mat sitt fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 13. október 2009 og hefur endurrit þinghaldsins verið lagt fyrir Hæstarétt. III Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem fá aukinn stuðning af framangreindri matsgerð sérfræðinga, verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru 30. september 2008 og heimfærslu brots hans til refsiákvæðis. Jafnframt verður héraðsdómur staðfestur um sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru 17. nóvember 2008 með vísan til forsendna hans. Með vísan til röksemda héraðsdóms þykir refsing ákærða þar hæfilega ákveðin. Jafnframt verður fallist á að refsing verði skilorðsbundin. Brotaþoli hefur krafist skaðabóta eins og nánar greinir í héraðsdómi. Hún hefur lagt fyrir Hæstarétt umsögn sálfræðings 4. desember 2009, þar sem því er lýst að hún hafi komið í meðferð vegna beiðni frá Barnavernd [...] vegna mikillar vanlíðunar sem rakin verði til erfiðrar reynslu hennar í júní 2008. Hún hafi komið átta sinnum til sálfræðingsins síðan í september 2008 og megi gera ráð fyrir að meðferð sé um það bil hálfnuð, enda virðist atburðurinn hafa haft verulega slæm áhrif á líðan hennar. Með þessari athugasemd og vísan til forsendna héraðsdóms þykja miskabætur til hennar hæfilega ákveðnar 800.000 krónur. Nægilega er í ljós leitt að hún hafi verið rúmliggjandi í þrjá daga og verða þjáningabætur því ákveðnar samtals 7.290 krónur. Verða skaðabætur, samtals 807.290 krónur, dæmdar ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, X, og sakarkostnað. Ákærði greiði A 807.290 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. júní 2008 til 29. september sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 778.844 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Árna Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Mál þetta, sem var dómtekið 28. nóvember sl., höfðaði ríkissaksóknari hér fyrir dómi þann 30. september sl. með ákæru á hendur X, kt. [...], [...], [...]; „aðallega fyrir hættubrot, með því hafa í júní 2008 að [...],[...], á ófyrirleitinn hátt, stofnað lífi eða heilsu A, í augljósan háska, en til vara fyrir líkamsmeiðingar af gáleysi, er hann í kynmökum við A setti gúmmíbolta, sem hún taldi vera kynlífsleikfang upp í leggöng hennar og skildi þar eftir án vitneskju hennar. Afleiðingar háttseminnar urðu þær að þremur vikum síðan þegar í ljós kom að boltinn var enn í leggöngum A var hún komin með bólgur og alvarlega sýkingu í leggöng og þurfti að fjarlægja boltann með skurðaðgerð. Telst þetta aðallega varða við 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 en til vara við 219. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa: Af hálfu B, kennitala [...], fyrir hönd A, kennitala [...], er krafist skaða- og miskabóta að fjárhæð 2.511.100 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 7. júní 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laganna til greiðsludags.“ Mál nr. [...] var sameinað þessu. Það höfðaði ríkissaksóknari 17. nóvember sl. með ákæru á hendur ákærða; „fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 2. nóvember 2008, utandyra við veitingastaðinn [...] við [...], [...], hótað [...] aðstoðarvarðstjóra og [...] lögreglumanni, sem þar voru við störf, lífláti. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. lög nr. 25, 2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Ákærði krefst sýknu af sakargiftum í ákæru 30. september sl. en til vara og að öðru leyti að verða dæmdur í vægustu refsingu sem lög leyfa og að hún verði bundin skilorði. Þá krefst hann aðallega frávísunar bótakröfu sem höfð er uppi í ákæru, en til vara þess að hún verði lækkuð verulega. I. Ákærði hefur komið hér fyrir dóminn og játað sök samkvæmt ákæru 17. nóvember 2008. Með játningu hans, sem er í samræmi við efni rannsóknargagna lögreglu, er sök hans nægilega sönnuð og varðar háttsemi hans við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 með áorðnum breytingum. II. Að kvöldi 7. júní 2008 fór stúlkan A út að skemmta sér og hitti þá ákærða sem hún kannaðist við og hafði einu sinni haft kynmök við. Bæði munu hafa verið eitthvað ölvuð. Um nóttina fóru þau heim til stúlkunnar og höfðu samfarir. Óumdeilt er að ákærði setti bolta upp í leggöng stúlkunnar og yfirgaf hana um nóttina án þess að fjarlægja hann. Stúlkan leitaði til læknis á slysadeild [...] 27. júní sl. Í skýrslu Edwards Kiernan kvensjúkdómalæknis um réttarlæknisfræðilega skoðun, hefur hann eftir stúlkunni að hún hafi verið drukkin, fundið til sársauka og beðið ákærða að hætta en síðan muni hún ekki meir. Undanfarið hafi hún verið með verki og stöðugt meira illa lyktandi útferð. Í skýrslunni segir að við skoðun 27. júní hafi stúlkan verið komin með slæma bakteríusýkingu í leggöng og hafi þurft að fjarlægja boltann úr leggöngum hennar í svæfingu á skurðstofu. Síðan hafi hún verið sett á fúkkalyf. Í niðurstöðu læknisins kemur fram að um hafi verið að ræða mikið andlegt „tráma“ fyrir stúlkuna. Lífshættulegt sé að ganga um með aðskotahlut í leggöngum í þetta langan tíma og hefði hún getað fengið blóðeitrun. Mjög slæm sýking hafi verið í leggöngum sem krefjist fúkkalyfjameðferðar í töflu- og kremformi. Í læknabréfi Edwards 10. júlí sl. kemur fram að stúlkan hafi komið í skoðun og hafi slímhúð þá verið eðlileg og enga sýkingu að sjá lengur. Í málinu liggur einnig frammi vottorð Edwards, ritað 4. október sl. að beiðni réttargæslumanns stúlkunnar. Kemur þar m.a. fram að hann telur að stúlkan muni ekki hafa beðið varanlegan líkamlegan skaða, en erfiðara sé að dæma um andlegu hliðina. Lögregla tók skýrslu af ákærða þann 15. júlí 2008. Verður sú skýrsla ekki reifuð hér í einstökum atriðum, en framburður hans hljóðaði um að hann hefði sett boltann upp í leggöng stúlkunnar með vilja hennar. Hann hefði farið út úr húsinu til að reykja og læst sig óvart úti, en áður hefði hann spurt hana hvort hún vildi ekki að hún tæki hann (boltann) út áður en hann færi út að reykja. Hún hafi sagt: „Nei“ og hann þá spurt hana: „Ertu viss, það er ekkert sérstakt að hafa þetta þarna lengi inni?“, en hún hefði sagst ætla að fara að sofa og sagt honum að fara bara út að reykja. III. Stúlkan var yfirheyrð hér fyrir dómi þann 17. júlí sl. Liggur endurrit yfir­heyrslunnar frammi í málinu og kaflar úr myndbandsupptöku af henni voru sýndir í réttinum við aðalmeðferð málsins. Stúlkan skýrði svo frá að hún hefði verið orðin frekar drukkin er hún hitti ákærða, en samt ekki svo að hún muni ekki eftir atvikum. Þau hafi farið heim til hennar og haft kynmök í hjónarúmi foreldra hennar. Hún lýsti því að ákærði hefði verið harkalegur og viljað að sumu leyti hafa mök með hætti sem hún vildi ekki. Hann hafi m.a. spurt hvort hún ætti sleipiefni, „dildó“, titrara eða egg en hún neitað. Síðan hafi hann sagt: „Ég er með leikfang handa þér.“ Hann hafi farið eitthvað fram. Hún hafi legið með lokuð augu, verið þreytt og ölvuð og eiginlega helst viljað sofna. Síðan hafi ákærði sett eitthvað upp í leggöngin á henni. Sér hefði þótt það vont og sagt: Á, á! hættu þessu!, ekki gera þetta!, þetta er ógeðslega vont“, en hann hafi sagt: „Þú fílar þetta, þetta er eins og að afmeyjast aftur, þú veist þú vilt hafa þetta svona.“ Hún hafi látið gott heita og haldið að þetta hefði verið eitthvert leikfang sem hann síðan hefði bara tekið út. „Stúlkan kvaðst hafa hringt í vinkonu sína daginn eftir og sagst vera að „drepast þarna uppi“, ákærði hefði verið með leikfang og sér væri ógeðslega illt. Stúlkan tók fram að hún vissi ekki í sannleika sagt hvort ákærði hefði sagt henni að hann hefði sett eitthvað inn í hana. Hún vissi það ekki, en hún myndi alla vega ekki almennilega eftir því. Það eina sem hana rámaði í væri að hann hefði sagt „eitthvað svona, „ætlar þú að taka þetta út“ eða eitthvað svona og ég bara, ég veit það ekki, þetta er það eina sem mig rámar í.“ Ákærði hefði sagst ætla út að reykja og koma síðan aftur inn. Hún hefði heyrt hann ganga niður útitröppur. Kemur fram í skýrslu hennar að henni sárnaði að hann yfirgaf hana með þessum hætti. Stúlkan kvaðst hafa fundið til óþæginda daginn eftir, en hún hefði talið að það hefði verið eftir harkaleg kynmök við ákærða. Síðan hefði hún byrjað á blæðingum stuttu síðar og fundið til mikilla verkja, en tekið verkjatöflur og talið að þetta væru tíðaverkir. Síðan hefði hún farið að finna einkennilega lykt og loks leitað til kven­sjúkdómalæknis. Það hefði komið sér mjög á óvart er hún komst að því að hún væri með bolta uppi í leggöngunum. Stúlkan var spurð nánar út í það sem hana rámaði í, að ákærði hefði spurt hvort hann ætti að taka eitthvað út. Svaraði hún svo að sig rámaði í að hann hefði sagt: „Ætlar þú ekki að taka þetta út eh, he, he?“ og ég eitthvað svona: „Ég tek þetta bara, geri það á morgun eða eitthvað“. Síðan lýsti hún ástandi sínu þannig: „/.../ ég er ógeðslega þreytt, ég er ógeðslega orðin eitthvað þreytt, sljó, eitthvað svona sofa þú veist og ég æi ef hann hefði haft einhvern part af samvisku í sér, einhvern líkamlegan snefil, notað part af heilanum á sér þá hefði hann látið mig vita daginn eftir, það hefði ekki skipt neinu máli hvort hann hefði sagt, það hefði skipt máli þá hefði ég ekki verið með þessa óskaplegu sýkingu í leggöngunum í vikur og þurft að fara í aðgerð /.../“. Enn frekar aðspurð um þetta svaraði hún: „Ég man bara þú veist ég lá þarna ógeðslega þreytt og X veit alveg hvernig að ég verð, X á alveg að þekkja mig þú veist ágætlega vel, hann á alveg að vita hvernig að ég verð þegar ég verð ógeðslega full þá verð ég ógeðslega þreytt, ég verð bara svona, það sem hann er að segja við mig það fer ekkert almennilega inn í heilann á mér, þetta er bara svona ef að þú myndir segja: „Ég elska þig“, þá myndi ég bara: „mmmm“ og fara bara að sofa. Hann átti að skilja eftir miða þú veist, mér er drullusama hvað hann átti að gera, hann stakk af, hann lét mig ekki vita bara daginn eftir þegar að ég er edrú, ég heyrði ekkert í honum, svo fer ég til læknis:, „Hæ! þú ert með bolta í leggöngunum, þú þarft að fara í aðgerð /.../““ Stúlkan var spurð hvort hún hefði sagt við ákærða að hann skyldi láta það flakka og neitaði hún að hafa sagt eitthvað slíkt. Þá lýsti hún mikilli reiði í garð ákærða fyrir að hafa skilið boltann eftir uppi í leggöngum hennar. Ákærði skýrir svo frá að hann hafi legið á rúminu, teygt höndina niður á gólf og fundið þar bolta. Hann hafi tekið boltann og kastað honum frá sér í ofn. Stúlkan hafi spurt hvað hann væri með og hann sagt að hann væri með leikfang. Hún hafi sagt honum að koma með það. Hann hafi þá sett boltann upp í leggöng hennar og síðan haft mök við hana. Hann tók fram að áður en hann hefði sett boltann upp í leggöng hennar hefði hann farið með hann fram á bað og þrifið hann. Hann hafi spurt stúlkuna hvort hann ætti að taka boltann út en hún sagt honum að hann skyldi bara fara út að reykja. Hann hafi læst sig úti og bankað án árangurs. Hann hafi ekki átt inneign á síma sínum og því ekki getað hringt í hana. Hann hafi þá hringt til vinar síns, sem hafi greitt símtalið, til að semja um greiðslu kostnaðar af leigubíl og síðan farið heim. Daginn eftir hafi hann sagt vini sínum frá atvikum í helstu atriðum. Það sama kvöld hafi hann farið með vini sínum að skemmta sér. Þá hafi hann hitt stúlkuna, sem hafi verið reið við hann og skammað hann. Hún hafi hringt nokkrum sinnum í hann eftir þetta til að segja honum hvaða álit hún hefði á honum. Hann hafi aldrei komist að til spyrja hana um boltann og hafi talið að hún hefði tekið hann sjálf og verið reið við hann vegna hans. Ákærða var sýndur í réttinum boltinn sem tekinn var úr leggöngum stúlkunnar og kveðst hann ekki kannast við hann sem boltann sem hann setti upp í leggöng hennar. Kveður hann það hafa verið minni bolta og annarrar gerðar. Ákærði ber eindregið að hann hafi sett boltann upp í leggöng stúlkunnar með vilja hennar og hún hafi neitað er hann spurði áður en hann fór hvort hún vildi að hann tæki hann út aftur. Faðir stúlkunnar, B, var kallaður fyrir dóm til skýrslugjafar. Hann ber að sig og móður stúlkunnar hafi verið farið að gruna að hún væri með sýkingu í leggöngum og þau lagt að henni að leita til læknis. Taldi hann að liðið hefðu ein til tvær vikur sem þau hefðu verið að spyrja hana hvort allt væri í lagi. Hann segir að stúlkan sé hvatvís en skynsöm og er viss um að hún hefði lagt saman tvo og tvo ef hún hefði vitað um að bolti hefði verið settur upp í leggöng hennar. Hann upplýsti að stúlkan hafi ekki leitað til sálfræðings eftir þetta atvik en það hafi valdið henni andlegum óþægindum og hún lýsi því að hún finni til vantrausts í garð pilta og vanlíðunar í návist þeirra. Líkamlega hafi hún jafnað sig að fullu. Edward Kiernan kvensjúkdómalæknir, en vottorð hans eru rakin hér að framan, gaf skýrslu fyrir réttinum símleiðis. Staðfesti hann að stúlkan hefði komið á slysavarðstofu er hann var á vakt og kvartað yfir verkjum í móðurlífi og útferð. Hefði komið í ljós að bolti var á kafi í leggöngum hennar og greinilega verið mikil sýking í leggöngum. Stúlkan hefði þá farið að rifja upp að líklega hefði þetta gerst einum þremur vikum fyrr. Þá hefði hún fundið fyrir sársauka en ekki gert sér grein fyrir því að bolti hefði verið skilinn þarna eftir. Læknirinn kvað aðskotahlut sem þennan í leggöngum geta valdið miklum móðurlífsbólgum og jafnvel dauða. Stúlkan hafi svarað meðferð mjög vel og muni ekki hafa varanlegar líkamlegar afleiðingar. Hann tók fram að stúlkan hefði verið mjög undrandi þegar hann fann boltann en hún hefði áttað sig fljótt á því hvenær þetta hefði gerst. Vitnið Hannesína Scheving hjúkrunarfræðingur kveður stúlkuna hafa komið til sín í viðtal eftir aðgerðina. Frásögn hennar hefði hljóðað um að hún hefði haft harkalegar samfarir við ákærða sem hefði notað kynlífsleikfang. Hún hefði alls ekki gert sér grein fyrir því að eitthvað hefði verið skilið eftir uppi í leggöngum hennar. Vitnið C, sem yfirheyrður var símleiðis, skýrði svo frá að ákærði hefði sagt sér daginn eftir að hann fór heim með stúlkunni að hann hefði sett bolta upp í leggöng hennar og hefði það verið hluti af „leiknum“. Hefði ákærði sagt sér svo frá að stúlkan hefði sagt ákærða að láta flakka, eða láta það koma. Hann hefði reynt að ná boltanum út en hún hefði bannað honum það og sagt honum að fara út að reykja. Vitnið D kveður stúlkuna hafa sagt sér daginn eftir að ákærði fór heim með stúlkunni að hann hefði notað leikfang og það hefði verið vont. Ekki hefði henni dottið í hug að þetta leikfang hefði verið bolti, en hún hefði skilið það þannig að það hefði verið „dildó“ eða sambærilegt áhald. IV. Boltinn sem var fjarlægður úr leggöngum stúlkunnar var sýndur í réttinum við aðalmeðferð málsins, auk þess sem mynd af honum er meðal rannsóknargagna lögreglu. Boltinn er ekki lengur í heilu lagi. Hann er tæpir sex sentimetrar í þvermál. Hugsanlegt er að hann hafi verið minni er hann var settur upp í leggöng stúlkunnar og breyst þar til stækkunar, en frekari rannsóknar þarf við til að sá möguleiki verði staðfestur eða útilokaður. Engin skynsamleg ástæða er til að ætla, þrátt fyrir framburð ákærða, að þessi bolti sé annar en sá sem hann setti upp í leggöng stúlkunnar. Sé aðskotahlutur sem þessi skilinn eftir uppi í leggöngum er það til þess fallið að valda hættu á heilsu- og jafnvel líftjóni. Átti ákærða ekki að geta dulist að stúlkan væri í augljósum háska, ef hann skildi boltann eftir í leggöngum hennar án þess hún vissi að hann hefði gert svo. Framburður stúlkunnar hljóðar um að henni hafi ekki verið ljóst að ákærði hefði sett bolta upp í leggöng hennar, hvað þá að hann hefði ekki fjarlægt hann, þótt hana hafi seinna rámað í að ákærði hafi sagt: „Á ég að taka hann út?“ eða eitthvað slíkt. Með tilliti til framburðar vitnisins D um samtal sitt við stúlkuna daginn eftir, framburðar föður stúlkunnar um að hún hafi verið grunlaus um hvað ylli verkjum, útferð og ólykt, framburðar Edwards Kiernan um undrun hennar er hann tjáði henni að bolti væri uppi í leggöngum hennar og framburðar Hannesínu Scheving um samtal sitt við stúlkuna eru ekki efni til að rengja framburð stúlkunnar um að henni hafi alls ekki verið ljóst að ákærði hefði sett bolta upp í leggöng hennar og skilið hann þar eftir. Verður því ekki metinn trúverðugur framburður ákærða um að hann hafi tryggt að stúlkunni væri ljóst að hann setti bolta upp í leggöng hennar. Þá lét hann undir höfuð leggjast að gera henni nægilega ljóst eftir á að boltinn væri þar, hvorki áður en hann yfirgaf hana ölvaða, þreytta og svefndrukkna um nóttina né í þeim símtölum sem hann segir hana hafa átt við sig, fleiri en einu, á tímabilinu frá 7.–27. júní sl. Verður fallist á það með ákæruvaldinu að ákærði hafi á ófyrirleitinn hátt stofnað lífi eða heilsu stúlkunnar í augljósan háska er hann setti boltann, sem hún taldi vera kynlífsleikfang, upp í leggöng hennar og skildi þar eftir án vitneskju hennar, með þeim afleiðingum sem í ákæru er lýst, þó með þeirri breytingu að ekki þurfti að fjarlægja boltann með skurðaðgerð, heldur með aðgerð, eins og tekið var fram af hálfu ákæruvaldsins við munnlegan málflutning. Varðar þetta við 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. V. Ákærði, sem er rúmlega 19 ára gamall, er með hreinan sakaferil. Hann er hér sakfelldur fyrir alvarlegt brot gegn 4. mgr. 220. gr. almennra hegningarlaga. Þá er hann sakfelldur fyrir brot gegn 106. gr. sömu laga, en líta ber til þess að hótanir sem hann viðhafði í garð lögreglumanna voru settar fram í ölæði og ekki er ástæða til að ætla að sterkur ásetningur hafi búið þar að baki til að valda lögreglumönnunum ótta um líf sitt eða heilbrigði. Refsing ákærða ákveðst eftir reglum 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði, sem með tilliti til aldurs ákærða og sakaferils er rétt að skilorðsbinda eins og greinir nánar í dómsorði. Bótakröfu er getið í ákæru. Við munnlegan málflutning var henni breytt á þann veg að krafist er miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur og var þess getið að bótakrafan væri lækkuð með tilliti til þess að nú liggur fyrir að læknir telur ekki líkur á að verknaður ákærða valdi því að stúlkan verði ófrjó. Þá er krafist þjáningabóta að fjárhæð 16.180 krónur. Krafist er vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 7. júní 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 29. september sl. og til greiðsludags. Stúlkan á rétt til miskabóta úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. laga nr. 50, 1993 með áorðnum breytingum. Við ákvörðun bóta ber að líta til þess að stúlkan hefur orðið fyrir verulegum líkamlegum og andlegum þjáningum vegna verknaðar ákærða og mátti um tíma búa við það að hætta væri á að hún yrði ófrjó. Með þetta í huga þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 600.000 krónur. Krafa um þjáningabætur er ekki studd læknisvottorði um veikindi. Verða því aðeins dæmdar þjáningabætur í einn dag, þ.e. þann dag sem stúlkan þurfti að gangast undir aðgerð, eða 2.430 krónur, en að öðru leyti verður að vísa kröfu um þjáningabætur frá dómi. Dæma ber vexti eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Var gerð grein fyrir kröfu um upphafstíma dráttarvaxta við munnlegan málflutning og verða dráttarvextir dæmdir frá þeim tíma er mánuður var liðinn frá því að ákærða var kynnt bótakrafa. Málsvarnarlaun og réttargæslulaun verður ákærði dæmdur til að greiða og ákveðast þau eins og greinir í dómsorði að virðisaukaskatti meðtöldum. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða 20.000 krónur í annan sakarkostnað vegna læknisvottorðs sem réttargæslumaður aflaði. Dóm þennan kveða upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari, Karl Ólafsson kvensjúkdómalæknir, og Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í sex mánuði. Fresta ber fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði greiði B fyrir hönd A, 602.430 krónur, auk vaxta af þeirri fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001, frá 7. júní 2008 til 29. september sama ár, en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Ákærði greiði 704.750 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gunnars Sólness hrl., 435.750 krónur og réttargæslulaun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttur hdl., 249.000 krónur.
Mál nr. 583/2008
Kærumál Nauðungarsala Frávísunarúrskurður staðfestur
B leitaði úrlausnar héraðsdóms um að haldið skyldi áfram nauðungarsölu á nánar tilgreindri fasteign í Rangárþingi Eystra. Héraðsdómur vísaði málinu frá á þeim grundvelli að gerðarbeiðandi, R, hefði andmælt því að málið yrði borið undir dóm, eins og áskilið er í 4. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7. október 2008, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi án kröfu. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann þess að málskostnaður í héraði verði felldur niður og að varnaraðila verði gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá gerir hann kröfu um kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Sóknaraðili mótmælti framgangi nauðungarsölu við fyrirtöku samkvæmt 21. gr. laga nr. 90/1991 og krafðist þess jafnframt að málinu yrði frestað. Vísaði sóknaraðili um það til ákvæða 22. gr. laganna. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði tók sýslumaður ákvörðun um að aðgerðir skyldu eigi stöðvaðar þrátt fyrir framkomin mótmæli sóknaraðila. Þá andmælti varnaraðili því að frestur skyldi veittur en í þeim andmælum fólst að hann veitti ekki samþykki fyrir því að úrlausn sýslumanns um ágreininginn yrði borin undir héraðsdóm samkvæmt 4. mgr. 22. gr. laganna. Að framanrituðu virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Bólstaður ehf., greiði varnaraðila, Rangárþingi Eystra, 50.000 krónur í kærumálskostnað. Með bréfi, dags. 7. maí 2008, mótteknu 13. maí s.á., fór Jón Ármann Guðjónsson hdl. þess á leit við Héraðsdóm Suðurlands, f.h. Bólstaðar ehf., kt. 421001-2430, að mótmæla framgangi uppboðs á eigninni Gilsbakki 15, fnr. 226-5295, Rangárþingi eystra. Sóknaraðili er Bólstaður ehf., kt. 421001-2430. Varnaraðili er Rangárþing eystra, kt. 470602-2440. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að uppboð fari fram á eigninni Gilsbakki 15, á grundvelli álagðra gatnagerðargjalda. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar sér til handa að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að staðfest verði sú ákvörðun sýslumannsins á Hvolsvelli frá 9. apríl 2008 um að nauðungarsölu skuli framhaldið á fasteigninni Gilsbakka 15, Rangárþingi eystra, að kröfu varnaraðila vegna vangreiddra gatnagerðargjalda af fasteigninni. Varnaraðili krefst þess jafnframt að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi sóknaraðila samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Mál þetta var þingfest þann 3. júní sl. og tekið til úrskurðar þann 9. september sl. að aðalmeðferð lokinni. Málavextir. Sveitarstjóri varnaraðila gerði, þann 19. september 2002, fyrir hönd varnaraðila, lóðaleigusamning við Ásmund Þór Kristinsson, kt. 050455-5139, um lóðina nr. 15 við Gilsbakka, Hvolsvelli. Með afsali, dagsettu 13. febrúar 2003, afsalaði Samverjinn ehf. fasteigninni Gilsbakka 15, Hvolsvelli, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, til Esk ehf., kt. 580501-2140. Í afsalinu er tekið fram að uppgjör vegna opinberra gjalda hefði farið fram á milli aðila. Afsalið var móttekið til þinglýsingar þann 17. febrúar 2003 og innfært þann 18. febrúar s.á. Með afsali, dagsettu 25. júní 2003, afsalaði Esk ehf. fasteigninni Gilsbakka 15, Hvolsvelli, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, til sóknaraðila. Í afsalinu er tekið fram að uppgjör vegna opinberra gjalda hefði farið fram á milli aðila. Afsalið var móttekið til þinglýsingar þann 25. júní 2003 og innfært daginn eftir. Með bréfi sveitarstjóra varnaraðila, dagsettu 8. febrúar 2006, var sóknaraðila tilkynnt að gatnagerðargjöld á Samverjann ehf. vegna fasteignarinnar Gilsbakka 15, að fjárhæð kr. 967.050, væru ógreidd. Meðal gagna málsins er reikningur að fjárhæð kr. 967.050, útgefinn 20. september 2005 af varnaraðila á hendur sóknaraðila vegna gatnagerðargjalda fyrir fasteignina Gilsbakka 15. Með samkomulagi um greiðsludreifingu, dagsettu 31. maí 2006, lofaði sóknaraðili að greiða varnaraðila skuld vegna ógreiddra gatnagerðargjalda, m.a. vegna fasteignarinnar Gilsbakka 15. Skuldin skyldi greiðast með jöfnum afborgunum með 15 daga millibili, í fyrsta sinn þann 1. júní 2006. Sóknaraðili greiddi eina afborgun en hætti síðan greiðslum. Með bréfi sýslumannsins á Hvolsvelli, dagsettu 21. janúar sl., var sóknaraðila tilkynnt að sýslumanni hefði borist beiðni varnaraðila um nauðungarsölu á fasteigninni Gilsbakka 15, Rangárþingi eystra, vegna vangoldinna gatnagerðargjalda. Með bréfi sýslumannsins á Hvolsvelli, dagsettu 7. mars sl., var sóknaraðila tilkynnt að sýslumanni hefði borist beiðni varnaraðila um nauðungarsölu á fasteigninni Gilsbakka 15, Rangárþingi eystra, vegna vangoldinna fasteignagjalda. Þann 9. apríl sl. voru beiðnirnar teknar fyrir hjá sýslumanninum á Hvolsvelli. Af hálfu sóknaraðila var þá mótmælt framgangi uppboðsins hvað varðaði kröfu um gatnagerðargjöld. Af hálfu varnaraðila var framkominni kröfu um frestun mótmælt. Fulltrúi sýslumanns hafnaði kröfu sóknaraðila og var gerðinni framhaldið. Af hálfu sóknaraðila var því lýst yfir að sóknaraðili myndi leita úrlausnar héraðsdómara þar sem þess yrði krafist að nauðungarsalan yrði felld úr gildi þar sem lögveðsréttur væri fallinn niður. Að kröfu varnaraðila var ákveðið að uppboð byrjaði á fasteigninni Gilsbakka 15 á skrifstofu sýslumanns miðvikudaginn 11. júní sl. kl. 10:30. Ekki liggja fyrir í málinu frekari gögn um nauðungarsöluna og hvort aðgerðum við hana sé nú lokið. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili byggir í fyrsta lagi á því að kröfu varnaraðila sé beint að röngum aðila. Með bréfi sveitarstjóra varnaraðila, dagsettu 8. febrúar 2006, hafi sóknaraðila verið tilkynnt að gatnagerðargjöld Samverjans ehf. væru ógreidd. Þegar bréfið sé lesið verði ekki annað séð en að gatnagerðargjöld hafi verið lögð á Samverjann ehf. Engu að síður hafi fylgt bréfinu reikningur vegna gatnagerðargjalda, útgefinn 20. september 2005, á nafn sóknaraðila. Miðað við efni bréfsins verði að miða við að gatnagerðargjöldin hafi verið lögð á Samverjann ehf., þá á árinu 2002 eða 2003, meðan eignirnar hafi enn verið í eigu þess félags. Í maí 2006 hafi reikningurinn verið settur í innheimtu og sóknaraðila kynnt að skuldin hvíldi á honum, tryggð með lögveði og sóknaraðili yrði að borga. Sóknaraðili hafi trúað fullyrðingum varnaraðila um slíkt, gert samkomulag um að greiða gatnagerðargjöldin og hafi greitt eina innborgun inn á þá skuld. Eftir nánari skoðun telji sóknaraðili að hann hafi verið blekktur til að greiða annarra skuld og að engin skylda hvíli á sóknaraðila að taka yfir þessa skuld og því síður að krafan geti verið tryggð með lögveði í fasteigninni Gilsbakka 15. Í lögum nr. 17/1996 um gatnagerðargjald, sem hafi verið í gildi þegar úthlutun lóðarinnar Gilsbakki 15 átti sér stað, hafi komið fram í 1. gr. að sveitarstjórn væri heimilt að innheimta gatnagerðargjald og að það yrði fyrst gjaldkræft við úthlutun lóðar, sem væri í eigu sveitarfélagsins. Sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá sinni hvenær gjaldið yrði innheimt. Ekki hefði verið í ákvæðinu sérstakur „lokagjalddagi“ fyrir sveitarstjórn að ákveða innheimtu. Þegar óskað hafi verið eftir upplýsingum um gjaldskrá gatnagerðargjalda hafi varnaraðili sent reglugerð um gatnagerðargjöld í Hvolshreppi. Sú reglugerð sé úrelt, miðað við lög nr. 17/1996. Þar sé kveðið á um A- og B- tegund gatnagerðargjalda, sem ekki séu til í lögum 17/1996. Þá sé ákvæði um gjalddaga gjaldanna verulega óljóst, þar sem í 1. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar sé skilgreint, hvernig gjalddagar „skuli vera“ en í næstu greinum á eftir sé fjallað um heimildarákvæði varðandi gjalddaga. Í 11. gr. reglugerðarinnar komi fram að lögveð sé fyrir gatnagerðargjöldum, án þess að skilgreint sé, hversu lengi það lögveð kunni að vera til staðar. Gjaldskrá um gatnagerðargjöld í Rangárþingi Eystra, nr. 923/2004, hafi verið samþykkt þann 11. nóvember 2004, eða um 8 árum eftir að lög nr. 17/1996 skylduðu sveitarfélög til að setja sér gjaldskrá. Í 6. gr. gjaldskrárinnar sé skilgreint hvernig gjalddagi skuli ákveðinn og tekið fram að heimilt sé að semja um greiðslukjör. Í 10. gr. gjaldskrárinnar, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 543/1996, komi skýrt fram að lóðarhafi beri ábyrgð á greiðslu gatnagerðargjalda. Ekki sé hægt að skýra ákvæðið öðruvísi en svo, að þar sé átt við upphaflegan lóðarhafa. Því telji sóknaraðili að útgáfa reikninga á nafn sóknaraðila árið 2005, eða þremur árum eftir úthlutun lóðarinnar Gilsbakka 15, hafi verið óheimil. Rétt málsmeðferð hjá varnaraðila hefði verið að leggja gatnagerðargjöld á Samverjann ehf. og eftir atvikum þinglýsa kvöð á fasteignina, ef samið hefði verið um að veita greiðslufrest á gatnagerðargjöldum. Í 10. gr. gjaldskrárinnar segi að lögveðsréttur haldist þótt veittur sé greiðslufrestur og skuli þess getið í skilmálum. Ekkert slíkt liggi þó fyrir af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili kveðst telja að sönnunarbyrði um hvernig staðið hafi verið að innheimtu gatnagerðargjalda af fasteigninni Gilsbakka 15, hvað samið hafi verið um og hvers vegna varnaraðili telji sig hafa heimild til að leggja gjöldin á árið 2005, hvíli alfarið á varnaraðila, enda sé hann eini aðili málsins sem geti útvegað þau gögn. Sóknaraðili byggi á því, að innheimta gatnagerðargjalda vegna fasteignarinnar Gilsbakka 15 hjá honum sé ólögmæt. Sóknaraðili sé ekki greiðandi gjaldanna, enda ekki aðili að samningi um að fá úthlutað lóðum eða heimildum til að skipta lóðum út úr landi og byggja. Sóknaraðili hafi keypt fullbúin hús og hafi mátt treysta því að öll opinber gjöld hefðu verið greidd, enda eignarhald seljanda athugasemdalaust samkvæmt opinberri skráningu. Þá kveðst sóknaraðili telja að varnaraðili hafi fyrst átt að reyna innheimtu gjaldanna hjá greiðanda, Samverjanum ehf., en engin gögn liggi fyrir um að það hafi verið reynt. Í öðru lagi telur sóknaraðili að ekki sé til staðar lögveðréttur í fasteigninni Gilsbakka 15, vegna ógreiddra gatnagerðargjalda af þeirri eign. Horfa verði til þess að sóknaraðili hafi keypt fullbúnar eignir árið 2003. Samkvæmt veðbókarvottorði hvíli engar kvaðir á fasteigninni Gilsbakka 15, né heldur sé getið um ógreidd gatnagerðargjöld. Engar innheimtuaðgerðir hafi þá verið í gangi vegna ógreiddra gatnagerðargjalda og svo virðist sem varnaraðili hafi á þeim tímapunkti ekki verið búinn að leggja gjöldin á. Sóknaraðili hafi mátt treysta því að öll gjöld væru greidd vegna eignanna. Í því sambandi verði að horfa til traustfangsreglna þinglýsingarréttar, varðandi eignarétt aðila, kröfuréttindi veðhafa og almennt varðandi viðskipti milli aðila. Sóknaraðili kveðst alfarið hafna því að heimilt sé að leggja gjöld á hvenær sem er, eftir hentugleika, en slíkt myndi valda verulegum vandræðum í öllum viðskiptum með fasteignir. Sóknaraðili bendir á að í nýjum lögum um gatnagerðargjöld, nr. 153/2006, sé lögveðréttur takmarkaður við 2 ár frá gjalddaga og gjalddaga gatnagerðargjalda sé sniðinn þröngur stakkur í tíma. Ljóst sé að grandlaus þriðji aðili, eins og sóknaraðili, eigi ekki að þurfa að sæta því að gatnagerðargjöld séu fyrst innheimt þremur árum eftir að úthlutun lóða á sér stað, á hendur aðilum, sem keypt hafa eignir af upphaflegum eiganda, auk þess sem að aðgerðir á grundvelli lögveðsréttar, séu fyrst hafnar nærri 6 árum eftir að lóð er úthlutað. Sóknaraðili telur að setja verði sveitarfélögum þröngan stakk varðandi slíkar kröfur. Í nýjum lögum um gatnagerðargjöld, nr. 153/2006, sé skýrt kveðið á um að gatnagerðargjald skuli lagt á þegar sveitarstjórn úthlutar eða selur lóð eða byggingarrétt á lóð, eindagi slíkra gjalda sé 30 dögum eftir gjalddaga og lögveðsréttur gildi í tvö ár frá gjalddaga. Í þessu máli hafi lóðum verið úthlutað á árinu 2002, en beðið hafi verið um uppboð vegna gjaldanna í janúar 2008. Ljóst sé, jafnvel þó að litið yrði svo á að sveitarfélög hafi haft rýmri heimildir samkvæmt eldri lögum til álagningar gjalda, að lögveðréttur geti ekki verið teygður í meira en fimm ár frá úthlutun. Í lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, sé gildistími lögveðréttar tvö ár. Ekki sé óeðlilegt að horfa til þeirra laga við mat á því hversu lengi lögveðréttur geti gilt, enda sé um að ræða gjaldstofn sveitarfélaga sem sé skyldur gatnagerðargjaldi. Sóknaraðili telur ljóst að um verulega íþyngjandi álagningu sé að ræða og því verði að túlka allar heimildir mjög þröngt. Um lagarök vísar sóknaraðili til laga um gatnagerðargjald, bæði til laga nr. 17/1996, og til laga nr. 153/2006 til túlkunar, og til reglugerðar nr. 543/1996 um gatnagerðargjald. Sóknaraðili vísar einnig til almennra traustfangsreglna, almennra sjónarmiða um eignarrétt og til þinglýsingarlaga nr. 39/1978, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sóknaraðili segir málið vera rekið eftir reglum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málskostnaðarkröfu sína styður sóknaraðili við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili tekur fram að hann hafi lagt gatnagerðargjald á fasteign sóknaraðila að Gilsbakka 15 í Rangárþingi eystra, íbúð, bílskúr og lóð, samtals að fjárhæð 949.850 krónur samkvæmt reikningi varnaraðila á hendur sóknaraðila dags. 20. september 2005. Á þeim tíma hafi gilt lög um gatnagerðargjald, nr. 17/1996, sem eigi við í máli þessu. Sett hafi verið reglugerð nr. 543/1996 um gatnagerðargjald samkvæmt heimild í 6. gr. laga nr. 17/1996, sem hafi tekið gildi á sama tíma og lögin, þann 1. janúar 1997. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 17/1996 hafi gjaldið fyrst orðið gjaldkræft við úthlutun lóðar ef sveitarfélag væri sjálft eigandi lóðar. Sveitarfélögum hafi verið veitt rúm heimild samkvæmt framangreindri lagagrein til að ákveða hvenær gjaldið væri innheimt. Í 6. gr. laganna hafi meðal annars komið fram að reglugerð skyldi sett sem kvæði nánar á um álagningu gatnagerðargjalds og að sveitarstjórn skyldi setja sér gjaldskrá þar sem kveðið væri nánar á um álagningu gjaldsins og innheimtu þess. Í 3. gr. reglugerðar sem hafi verið sett á grundvelli lagna nr. 17/1996 hafi komið fram að sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá sinni hvenær það skuli innheimt og í c-lið 11. gr. hafi komið fram að sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá greiðsluskilmála gatnagerðargjalds. Sóknaraðili viðurkenni í greinargerð sinni að sveitarfélag geti innheimt gatnagerðargjald síðar en við úthlutun lóðar í eigu sveitarfélags, sbr. þau ummæli að „Ekki er settur sérstakur „lokagjalddagi“ fyrir sveitarstjórn að ákveða innheimtu“. Samkvæmt áður gildandi lögum um gatnagerðargjöld, nr. 51/1974, hafi gatnagerðargjöld skipst í A- og B-gjald fram að gildistöku laga nr. 17/1996, en eftir það hafi bara verið um eitt gatnagerðargjald að ræða. Varnaraðili hafi aldrei nýtt sér heimild til að innheimta B-hluta gatnagerðargjalds. Hins vegar hafi verið viðhöfð sú regla hjá varnaraðila að innheimta gatnagerðargjald af nýbyggingum í sveitarfélaginu þegar búið hafi verið að leggja bundið slitlag á götu og ganga frá gangstéttum, sjá 2. mgr. 6. gr. laga nr. 51/1974. Ekki verði annað séð en að sveitarfélagi hafi verið fyllilega heimilt að miða við það tímamark samkvæmt lögum nr. 17/1996. Þess vegna hafi ekki verið lagt gatnagerðargjald á eign sóknaraðila fyrr en 20. september 2005. Varnaraðili hafi þann 6. ágúst 2002 samþykkt umsókn Ásmundar Þórs Kristinssonar um byggingu einbýlishúss við Gilsbakka 15 og lóðaleigusamningur hafi verið gerður við Ásmund þann 19. september 2002. Lóðarréttindin og mannvirki á lóðinni hafi síðar skipt um hendur án afskipta eða aðildar varnaraðila, og beri varnaraðili enga ábyrgð á því hvaða upplýsingar hafi legið fyrir um álagningu eða greiðslu gatnagerðargjalda af fasteigninni við eigendaskiptin, en sóknaraðila hafi verið í lófa lagið að leita eftir upplýsingum um það hjá varnaraðila. Sóknaraðili hafi eignast þessi réttindi með afsali dagsett 25. júní 2003 og hafi verið eigandi þeirra þegar reikningur sóknaraðila fyrir gatnagerðargjöldum hafi verið gefinn út. Sóknaraðili hafi verið lóðarhafi á þessum tíma og kröfum varnaraðila því réttilega beint að honum. Varnaraðili kveðst mótmæla þeim skilningi sóknaraðila að í þágildandi 10. gr. gjaldskrár varnaraðila og 2. gr. reglugerðar 543/1996 sé með orðinu ,,lóðarhafi’’ átt við upphaflegan lóðarhafa. Í 4. gr. laga 17/1996 hafi sagt að lóðarhafi beri ábyrgð á greiðslu gatnagerðargjalds og í 1. gr. laganna hafi sagt að sveitarfélagi sé heimilt að innheimta gatnagerðargjald af öllum lóðum í sveitarfélaginu. Ekki komi fram í athugasemdum við 4. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 17/1996 að átt sé við upphaflegan lóðarhafa. Lóðarréttindi geti skipt um eigendur eins og önnur bein og óbein eignarréttindi og því hljóti lögin að eiga við lóðarhafa á þeim tíma sem gatnagerðargjaldið er lagt á, enda hafi verið rúmar heimildir til að leggja gjaldið á eftir að lóð sveitarfélags hafi verið úthlutað. Leigutaka beri samkvæmt 9. tl. lóðarleigusamnings að greiða öll opinber gjöld og skatta sem lögð kunna að vera á lóðina sem gjaldstofn, og verði að líta svo á að það eigi einnig við álagt gatnagerðargjald. Þegar sóknaraðili hafi ekki greitt reikning vegna gatnagerðargjalda hafi varnaraðili sent honum innheimtubréf, dags. 8. febrúar 2006. Sóknaraðili hafi ekki mótmælt kröfum varnaraðila, hvorki eftir að reikningur var sendur né innheimtubréf. Eftir að varnaraðili hafi sent kröfuna til innheimtu hjá Intrum á Íslandi ehf., hafi verið gert samkomulag um greiðsludreifingu við sóknaraðila, dags. 31. maí 2006, en fyrir hönd sóknaraðila hafi ritað undir samkomulagið Kristjón Benediktsson, sem þá hafi verið í forsvari fyrir sóknaraðila. Greidd hafi verið ein greiðsla samkvæmt samkomulaginu. Varnaraðili kveðst mótmæla þeirri staðhæfingu sóknaraðila að hann hafi verið blekktur til að greiða gatnagerðargjaldið. Samkvæmt hlutafélagskrá sé tilgangur sóknaraðila samkvæmt samþykktum félagsins meðal annars eign og rekstur fasteigna, rekstur og útleiga á íbúðum sem langtímaverkefni, bygging eða kaup og sala íbúðarhúsnæðis, auk þess sem Kristjón hafi langa reynslu af byggingu og sölu húsa. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 17/1996 hafi sóknaraðili getað skotið ákvörðun varnaraðila um álagninu gatnagerðargjalds til úrskurðar félagamálaráðherra og hafi kærufrestur verið þrír mánuðir frá því að sóknaraðili fékk vitneskju um álagningu gjaldsins. Kæruheimildin taki til lögmætis álagningar gjaldsins, þ.e. fjárhæðar gjaldsins, forsendna álagningarinnar og hvenær gjaldsins verði fyrst krafist. Þá hafi sóknaraðili einnig getað höfðað dómsmál. Sóknaraðili hafi hvorugt gert og sé því bundinn af álagningu varnaraðila á gatnagerðargjaldi. Varnaraðili segir að samkvæmt lögum nr. 17/1996 sé lögveðsrétti fyrir gatnagerðargjaldi ekki markaður ákveðinn gildistími eða forgangsréttur. Meginreglan sé sú að eignarréttur og veðréttindi fyrnist ekki. Upphafsdagur fyrningar á kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila vegna gatnagerðargjaldanna sé gjalddagi reiknings varnaraðila, sem sé einum mánuði eftir dagsetningu hans eða 20. október 2005, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Krafan sjálf fyrnist á 4 árum samkvæmt 3. tl. 3. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14/1905, sbr. almenna heimild um lögtak fyrir gjöldum sveitarfélaga í 1. tl. 1. gr. laga um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, nr. 29/1885. Fyrningu kröfunnar hafi verið slitið þegar beiðni um nauðungarsölu var móttekin af sýslumanninum á Hvolsvelli þann 21. janúar 2008, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Þar sem lögveðsrétti fyrir gatnagerðargjaldi hafi ekki verið markaður ákveðinn gildistími samkvæmt lögum nr. 17/1996 þá sé lögveðsréttur fyrir hendi í fasteign sóknaraðila vegna umkrafins gatnagerðargjalds, dráttarvaxta og kostnaðar, að minnsta kosti svo lengi sem krafa sóknaraðila er ófyrnd, sbr. 4. gr. laga nr. 17/1996. Réttarvernd lögveðréttinda sé ekki háð þinglýsingu nema lög áskilji annar, sbr. 1. ml. 32. gr. þinglýsingarlaga, nr. 39/1978. Ekki sé almennt tíðkað að lögveðréttindum sé þinglýst á fasteignir og sum sýslumannsembætti hafi neitað að þinglýsa slíkum réttindum. Því eigi tilvísun sóknaraðila til traustfangareglna þinglýsingarréttar ekki við í málinu. Þá hafi núgildandi lög um gatnagerðargjald, nr. 153/2006, sem hafi tekið gildi 1. júlí 2007, ekkert gildi í máli þessu, sbr. 2. mgr. 13. gr. þeirra laga og ákvæði til bráðabirgða. Jafnframt eigi tilvísun sóknaraðila í lög um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, um gildi forgangsréttar lögveðréttar í tvö ár fyrir álögðum fasteignagjöldum ekki við í máli þessu. Varnaraðili kveðst mótmæla að svo stöddu kröfu sóknaraðila um að virðisaukaskattur leggist ofan á umkrafða kröfu hans um málskostnað. Um lagarök vísar varnaraðili til laga um gatnagerðargjald, nr. 17/1996, reglugerðar nr. 543/1996 um gatnagerðargjald, laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14/1905, laga um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, nr. 29/1885 og laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Varnaraðila byggir kröfu um málskostnað úr hendi sóknaraðila á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991. Niðurstaða. Hvorki í bréfi sóknaraðila frá 7. maí 2008 eða í greinargerð sóknaraðila kemur skýrt fram hvort sóknaraðili byggi málsókn sína á 13. eða 14. kafla laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Af málatilbúnaði sóknaraðila og gögnum málsins verður þó ráðið að sóknaraðili reki málið eftir ákvæðum 13. kafla. Áður en tekin verður efnisleg afstaða til krafna aðila ber að kanna hvort uppfyllt séu skilyrði fyrir því að málið verði rekið samkvæmt ákvæðum 13. kafla laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Í 1. mgr. 73. gr. laganna er kveðið á um að ,,eftir því sem mælt [sé] fyrir um í öðrum ákvæðum [laganna] megi leita úrlausnar héraðsdómara samkvæmt fyrirmælum [13.] kafla um ágreining sem rís við nauðungarsölu.“ Aðalreglan um þetta kemur fram í 4. mgr. 22. gr. laganna. Samkvæmt því ákvæði er samþykki gerðarbeiðanda, varnaraðila máls þessa, nauðsynlegt svo að gerðarþoli, sóknaraðili máls þessa, geti leitað úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun sýslumanns. Í gögnum málsins er ekki að finna skriflegt samþykki varnaraðila, né í bókun við fyrirtöku hjá sýslumanni, við því að mál þetta verði borið undir dóm. Í greinargerð varnaraðila er slíkt samþykki ekki heldur að finna. Ekki er þó berum orðum gerð krafa um að samþykki gerðarbeiðanda verði að vera skriflegt, sbr. dóma Hæstaréttar frá 30. mars 1999 í máli nr. 134/1999 og 7. maí 2003 í máli nr. 153/2003. Meðal gagna málsins er endurrit úr nauðungarsölubók sýslumannsins á Hvolsvelli. Þar kemur fram að lögmaður sóknaraðila hafi mótmælt framgangi uppboðsins en lögmaður varnaraðila hafi mótmælt framkominni kröfu um frestun. Fulltrúi sýslumanns hafi hafnað framkominni kröfu sóknaraðila og hafi ákveðið, að kröfu lögmanns varnaraðila, að uppboð skyldi byrja á fasteigninni Gilsbakka 15 miðvikudaginn 11. júní 2008. Af efni endurritsins verður ráðið að varnaraðili hafi ekki veitt samþykki sitt fyrir því að mál þetta yrði borið undir dóm, heldur þvert á móti hafnað því. Ber því að vísa máli þessu frá dómi án kröfu, sbr. dóma Hæstaréttar frá 30. mars 1999 í máli nr. 134/1999 og 11. júní 2002 í máli nr. 227/2002. Með vísan til þessarar niðurstöðu skal sóknaraðili greiða varnaraðila málskostnað. Mál þetta er eitt sex samkynja mála sem rekin eru fyrir dóminum milli sömu aðila. Með vísan til þess og lykta málsins telst málskostnaður vera hæfilega ákveðinn kr. 45.000 og er þá tekið tillit til virðisaukaskatts. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máli þessu er vísað frá dómi án kröfu. Sóknaraðili greiði varnaraðila kr. 45.000 í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts.
Mál nr. 273/2016
Kaupleiga Tryggingarbréf Veð Túlkun samnings
Aðilar deildu um hvort tryggingarbréf sem B ehf. gaf út til L hf. stæði til tryggingar kröfu F ehf. sem dæmt hafði verið til greiða skuld við L hf. samkvæmt nánar tilgreindum kaupleigusamningi. Á fremri síðu tryggingarbréfsins kom fram að um allsherjarveð væri að ræða en á aftari síðu þess var tiltekið að bréfið hefði verið gert vegna útflutnings tveggja véla og vísað til tveggja nánar tilgreindra kaupleigusamninga og tekið fram að bréfið væri til tryggingar ýmsum kostnaði vegna þeirra samninga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með teknu tilliti til þess að L hf. væri fjármálastofnun og ágreiningslaust væri að umrætt tryggingarbréf hefði verið samið einhliða af L hf. hefði hvílt sérstök skylda á honum að búa svo um hnútana að ekki léki vafi á til hvaða skuldbindinga bréfið næði. Var talið að þegar horft væri til þess, sem fram hefði komið á aftari síðu tryggingarbréfsins um tilgang þess, hefði ætlun aðila aðeins verið að tryggja með því þann kostnað sem þar hefði verið tilgreindur og takmarkaðist við þá tvo kaupleigusamninga sem tilgreindir voru á aftari síðu tryggingarbréfsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2016. Hannkrefst þess að tryggingarbréf að fjárhæð 15.500.000 krónur, útgefið 31. maí2015, er hvílir á 5. veðrétti á fasteign áfrýjanda, Brekkutröð 1, Hafnarfirði,standi til tryggingar á skuld Fjarðargrjóts ehf. samkvæmt kaupleigusamningi viðstefnda nr. 815309-310, alls að fjárhæð 928.897 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánartilgreindum fjárhæðum frá 10. febrúar 2015 til greiðsludags. Að öðru leyti krefstáfrýjandi sýknu af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með hinum áfrýjaða dómi varFjarðargrjót ehf. dæmt til að greiða skuld við stefnda samkvæmtkaupleigusamningi 12. september 2008 nr. 815309-310 og áfrýjanda gert að þolastaðfestingu þess að framangreint tryggingarbréf stæði til tryggingar kröfunni.Samkvæmt kaupleigusamningnum var stefndi eigandi þeirra muna sem leigðir vorumeð samningnum. Fyrir Hæstarétti lýtur ágreiningur aðila einvörðungu að þvíhvort skuld sú sem Fjarðargrjót ehf. var dæmt til að greiða falli að öllu leytiundir tryggingarbréfið. Á fremri síðutryggingarbréfsins sagði að um væri að ræða allsherjarveð, þar á meðal tiltryggingar ,,skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum núverandi og tilvonandiskuldum og fjárskuldbindingum við Lýsingu hf. ... að hvaða tagi sem er, t.d.samkvæmt víxlum, skuldabréfum, lánssamningum, fjármögnunar- eðakaupleigusamningum, rekstrarleigu- eða bílasamningum, eða öðrum eignarleigusamningum“.Þá sagði í bréfinu að sett væri að veði fyrrgreind fasteign fyrirhöfuðstólsfjárhæð allt að 15.500.000 krónur ,,auk verðbóta, vísitöluhækkunar,gengismunar, dráttarvaxta, vanskilaálaga, kostnaðar af fjárnámsgerð og frekarifullnustuaðgerðum eða öðrum kostnaði, hverju nafni sem nefnist ... er kröfuhafikann að greiða“. Á aftari síðu bréfsins sagði á hinn bóginn: ,,Tryggingarbréfþetta er gert vegna útflutnings á tveimur vinnuvélum; 1) CAT 325D beltagrafa... og 2) Komatsu PW140-7 hjólagrafa ... Tækin eru eign Lýsingar en leigðFjarðargrjóti ehf. með kaupleigusamningum nr. 812233 og 815309. Tryggingarbréfþetta er til tryggingar á hvers kyns kostnaði, sköttum, opinberum álögum,tjóni, stuldi og öllum öðrum kostnaði sem kann að falla á Lýsingu, hvort sem ervegna tilverknaðar leigutaka eða annarra, á meðan tækin eru staðsett í öðrulandi en á Íslandi. Einnig er tryggingarbréfið til tryggingar á kostnaði og gjöldum sem kunna að falla á tækinvegna flutnings þeirra til og frá Íslandi.“ Samkvæmt 20. greinfyrrgreinds kaupleigusamnings var leigutaka, Fjarðargrjóti ehf., óheimilt aðflytja hið leigða úr landi án skriflegs samþykkis stefnda. Ágreiningslaust erað á tilteknu tímamarki óskaði leigutaki eftir því að fá að flytja til Noregs þáleigumuni sem fyrr greinir. Í bréfi lögmanns áfrýjanda 18. maí 2015 kom fram aðleigumunir þeir er voru fluttir út hafi báðir verið fluttir aftur til Íslandsog afhentir stefnda. Hafi Fjarðargrjót ehf. staðið straum af kostnaði við það,að undanskildum kostnaði sem hlaust af flutningi annars leigumunarins aðfjárhæð 928.897 krónur, en áfrýjandi viðurkennir að bera ábyrgð á greiðslu þesskostnaðar. Stefndi heldur því fram að fyrrgreindurtexti á aftari síðu tryggingarbréfsins hafi verið viðauki við textann á fremrisíðu þess og aðeins falið í sér áréttingu á því að tryggingin tæki til þesskostnaðar sem þar væri tilgreindur. Sé litið til orðalags fyrrnefnda textansfær þetta ekki staðist, heldur eru ákvæðin tvö með öllu ósamþýðanleg. Fyrirvikið verða ákvæði bréfsins um hvaða skuldir því sé ætlað að tryggjaóskiljanleg. Þegar svo háttar til semáður greinir ber að jafnaði að skýra ákvæði skjals á borð við tryggingarbréfþeim aðila í óhag sem samið hefur skjalið einhliða. Þegar vafi leikur á þvíhvernig túlka skuli slík ákvæði ber að öðru jöfnu að beita þeim skýringarkostisem er síður íþyngjandi fyrir þann sem tekur á sig þá skuldbindingu að setjaeign sína að veði, ekki síst þegar um er að ræða veð til tryggingar skuldumannars en hans sjálfs. Að teknu tilliti til þess aðstefndi er fjármálastofnun og ágreiningslaust er að umrætt tryggingarbréf varsamið einhliða af honum hvíldi sérstök skylda á honum að búa svo um hnútana aðekki léki vafi á til hvaða skuldbindinga bréfið næði. Samkvæmt ölluframangreindu og þegar horft er til þess sem fram kemur á aftari síðu tryggingarbréfsins um tilgang þess að þaðvar gert verður lagt til grundvallar að ætlun aðila hafi aðeins verið aðtryggja með því þann kostnað sem þar var tilgreindur og takmarkaðist við kaupleigusamninganr. 812233 og 815309. Mál þetta lýtur að skuldbindingum vegna síðarnefndasamningsins og hefur áfrýjandi viðurkennt skuld sem hlaust af flutningi leigumunarinssem sá samningur lýtur að. Með skírskotun til þess er fallist á kröfu áfrýjandaum sýknu af kröfu stefnda að öðru leyti en því að framangreint tryggingarbréfstandi til tryggingar á skuld Fjarðargrjóts ehf. að fjárhæð 928.897 krónur meðdráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Stefnda verður gert aðgreiða áfrýjanda málskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigumeins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun málskostnaðar er tekið mið af þvíað fyrir Hæstarétti eru rekin samhliða þessu máli þrjú samkynja mál.Dómsorð:Tryggingarbréf að fjárhæð 15.500.000 krónur, útgefið 31. maí 2015, erhvílir á 5. veðrétti á fasteign áfrýjanda, B1–Fjarðargrjóts ehf., Brekkutröð 1, Hafnarfirði, stendur til tryggingar á skuld Fjarðargrjótsehf. samkvæmt kaupleigusamningi við stefnda, Lýsingu hf., nr. 815309-310, allsað fjárhæð 928.897 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af 391.908 krónum frá 10. febrúar 2015 til26. sama mánaðar, af 847.201 krónu frá þeim degi til 17. apríl sama ár, en af928.897 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13.janúar 2016.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 19. maí 2015 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 7. janúar sl. Stefnandi er Lýsing hf., Ármúla 1, Reykjavík. Stefndueru Fjarðargrjót ehf. og B1-Fjarðargrjót ehf., Furuhlíð 4, Hafnarfirði.Stefnandikrefst þess í fyrsta lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til aðgreiða stefnanda kr. 7.682.800 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 147.326 frá 20.05.2011 til20.06.2011, af kr. 305.510 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 463.694 fráþeim degi til 20.08.2011, af kr. 621.878 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr.780.062 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 938.246 frá þeim degi til20.11.2011, af kr. 1.096.430 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr. 1.254.614 fráþeim degi til 20.01.2012, af kr. 1.412.798 frá þeim degi til 20.02.2012, af kr.1.571.610 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr. 1.730.405 frá þeim degi til20.04.2012, af kr. 1.889.183 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr. 2.049.033 fráþeim degi til 20.06.2012, af kr. 2.208.838 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr.2.368.598 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr. 2.531.321 frá þeim degi til20.09.2012, af kr. 2.693.913 frá þeim degi til 20.10.2012, af kr. 2.856.375 fráþeim degi til 20.11.2012, af kr. 3.018.705 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr.3.180.903 frá þeim degi til 20.01.2013, af kr. 3.342.969 frá þeim degi til20.02.2013, af kr. 3.506.064 frá þeim degi til 20.03.2013, af kr. 3.668.984 fráþeim degi til 20.04.2013, af kr. 3.831.729 frá þeim degi til 20.05.2013 og afkr. 3.994.298 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr. 4.156.691 frá þeim degi til20.07.2013, af kr. 4.318.906 frá þeim degi til 20.08.2013, af kr. 4.480.943 fráþeim degi til 20.09.2013, af kr. 4.642.801 frá þeim degi til 20.10.2013, af kr.4.804.479 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr. 4.965.977 frá þeim degi til20.12.2013, af kr. 5.127.293 frá þeim degi til 20.01.2014, af kr. 5.288.427 fráþeim degi til 20.02.2014, af kr. 5.449.378 frá þeim degi til 20.03.2014, af kr.5.610.145 frá þeim degi til 20.04.2014, af kr. 5.770.728 frá þeim degi til20.05.2014, af kr. 5.931.126 frá þeim degi til 20.06.2014, af kr. 6.091.337 fráþeim degi til 20.07.2014, af kr. 6.251.361 frá þeim degi til 20.08.2014, af kr.6.411.248 frá þeim degi til 20.09.2014, af kr. 6.570.946 frá þeim degi til20.10.2014, af kr. 6.730.454 frá þeim degi til 20.11.2014, af kr. 6.889.772 fráþeim degi til 20.12.2014, af kr. 7.048.738 frá þeim degi til 20.01.2015, af kr.7.207.544 frá þeim degi til 20.02.2015, af kr. 7.366.189 frá þeim degi til20.03.2015, af kr. 7.524.543 frá þeim degi til 20.04.2015, af kr. 7.682.800 fráþeim degi til greiðsludags. Stefnandikrefst þess að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til að greiða stefnandakr. 20.386.296 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af kr. 508.555 frá 20.05.2011 til 20.06.2011, af kr.1.046.136 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 1.583.701 frá þeim degi til20.08.2011, af kr. 2.121.266 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr. 2.658.831 fráþeim degi til 20.10.2011, af kr. 3.196.396 frá þeim degi til 20.11.2011, af kr.3.733.961 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr. 4.271.509 frá þeim degi til20.01.2012, af kr. 4.809.076 frá þeim degi til 20.02.2012, af kr. 5.348.207 fráþeim degi til 20.03.2012, af kr. 5.887.279 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr.6.426.291 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr. 6.967.674 frá þeim degi til20.06.2012, af kr. 7.508.896 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr. 8.049.956 fráþeim degi til 20.08.2012, af kr. 8.597.234 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr.9.144.043 frá þeim degi til 20.10.2012, af kr. 9.690.380 frá þeim degi til20.11.2012, af kr. 10.236.244 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 10.781.632frá þeim degi til 20.01.2013, af kr. 11.326.543 frá þeim degi til 20.02.2013,af kr. 11.873.084 frá þeim degi til 20.03.2013, af kr. 12.418.996 frá þeim degitil 20.04.2013, af kr. 12.694.278 frá þeim degi til 20.05.2013 og af kr.13.508.926 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr. 14.052.937 frá þeim degi til20.07.2013, af kr. 14.596.309 frá þeim degi til 20.08.2013, af kr. 15.139.039frá þeim degi til 20.09.2013, af kr. 15.681.124 frá þeim degi til 20.10.2013,af kr. 16.222.562 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr. 16.763.349 frá þeim degitil 20.12.2013, af kr. 17.303.483 frá þeim degi til 20.01.2014, af kr.17.842.961 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr. 18.381.780 frá þeim degi til20.03.2014, af kr. 18.919.937 frá þeim degi til 20.04.2014, af kr. 19.457.399frá þeim degi til 10.02.2015, af kr. 19.849.307 frá þeim degi til 26.02.2015,af kr. 20.304.600 frá þeim degi til 17.04.2015, af kr. 20.386.296 frá þeim degitil greiðsludags allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr. 9.422.760 þann22.04.2015.Gagnvartstefnda B1 – Fjarðargrjóti ehf. krefst stefnandi þess að staðfest verði meðdómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð kr. 15.500.000 útgefið 31.maí 2010, er hvílir á 5. veðrétti og uppfærslurétti á fasteigninni Brekkutröð1, Hafnarfirði, fastanr. 226-6213, í eigu stefnda B1 – Fjarðargrjóts ehf.,standi til tryggingar skuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf., samkvæmtkaupleigusamningum við stefnanda nr. 809098-101, alls að fjárhæð kr. 7.682.800 og nr. 815309-310, alls aðfjárhæð kr. 20.386.296 auk áfallinna dráttarvaxta samkvæmt framangreindumdómkröfum. Þá er þess krafist að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn íveðrétt sinn samkvæmt ofangreindu tryggingarbréfi, að því leyti sem það nærfyrir framangreindum kröfum stefnanda á hendur stefnda, Fjarðargrjóti ehf.Stefnandi krefst þess að stefndu verði sameiginlega dæmdir til greiðslumálskostnaðar.Stefndukrefjast sýknu auk málskostnaðar.Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvik.Ágreininguraðila snýr í fyrsta lagi að því hvort við endurútreikning tiltekinnakaupleigusamninga, sem nánar er gerð grein fyrir síðar, hafi borið að takatilliti til fullnaðarkvittana vegna samningsvaxta, meðal annars vegnasamningsvaxta sem félagið B3 ehf. (áður Fjarðargrjót ehf.) greiddi áður enstefndi Fjarðargrjót ehf. tók yfir samningana 2. mars 2010. Ef því er hafnað aðþessi stefndi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum er deilt um matsverðtiltekinna tækja sem samningarnir lutu að. Þá deila stefnandi og stefndiB1-Fjarðargrjót ehf. um það hvort tryggingabréf, sem stefndi Fjarðargrjót ehf.gaf út 31. maí 2010 og stefndi B1-Fjarðargrjót ehf. samþykkti sem þinglýstureigandi Brekkutraðar 1, Hafnarfirði, taki til skulda samkvæmt fyrrgreindumkaupleigusamningum. Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus og er ekkium það deilt að umræddir samningar hafi falið í sér lán sem hafi verið bundinólögmætri gengistryggingu. Máliðlýtur að tveimur neðangreindum kaupleigusamningum:Kaupleigusamningur nr. 809098-101. Samningsdagur var 9. júní 2006. Leiguandlag var Hitachi ZX460 beltagrafa fnr. EB-1030, árg. 2006 og fleygur F70 sn. F70LN. Við endurútreikning samningsins þann 14. apríl 2011 fékk samningurinn númerið 820812.Kaupleigusamningur nr. 815309-310. Samningsdagur: 12. september 2008. Leiguandlag var Komatsu hjólagrafa PW 140-7 ásamt rotortillt, fnr. EA 0554, árg. 2008.Við endurútreikning samningsins þann 14. apríl 2011 fékk samningurinn númerið 821565.Meðsamkomulagi um yfirtöku dags. 2. mars 2010 tók stefndi Fjarðargrjót ehf. (þá„B3 ehf.) yfir alla framangreinda samninga. Tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldbindingum stefndaFjarðargrjóts ehf., gagnvart stefnanda var stefnanda veitt eftirfaranditrygging: Tryggingarbréf að fjárhæð kr. 15.500.000, m.v. grunnvísitölu 362,9,sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið 31. maí 2010, með 5.veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni, Brekkutröð 1, Hafnarfirði,fastanúmer 226-6213. Tryggingarbréfið er undirritað af stefnda, Fjarðargrjótiehf. sem skuldara svo og af stefnda, B1 – Fjarðargrjóti ehf., sem þinglýstumeiganda fasteignarinnar.Ístefnu er því lýst að í kjölfar dóma Hæstaréttar á árinu 2010 og í kjölfarsetningar laga nr. 151/2010 hafi stefnandi ákveðið að endurreikna allagengistryggða kaupleigusamninga. Allir kaupleigusamningar stefnanda og stefndaFjarðargrjóts ehf., hafi verið endurreiknaðir í apríl 2011. Leiðrétting ágrundvelli endurútreiknings á samningstímanum fram að yfirtöku stefndaFjarðargrjóts ehf. í mars 2010, hafi numið kr. 93.636.880 vegna allrakaupleigusamningum stefnda. Á þessum tíma hafi upphaflegur leigutaki veriðorðinn gjaldþrota en þrotabúið krafist þess að leiðréttingunni yrði ráðstafaðtil sín. Stefnandi hafi ákveðið á eigin áhættu að hafna kröfum þrotabúsins ográðstafa inneigninni inn á skuld stefnda Fjarðargrjóts ehf. samkvæmt samningumaðila. Með hliðsjón af sakarefni málsins og úrlausn þess er ekki þörf á því áþví að lýsa nánar hvernig umræddri inneign var ráðstafað til lækkunar skuldastefnda Fjarðargrjóts ehf. Sama á við um endurútreikning samninganna eftir þaðtímamark sem stefndi Fjarðargrjót ehf. hafði tekið yfir samningana.Samkvæmtstefnu voru allir þeir reikningar sem krafist eru greiðslu á í þessari stefnuútgefnir eftir endurútreikning stefnanda í samræmi við dóma Hæstaréttar. Erekki um það deilt að eina greiðslan sem stefndi Fjarðargrjót ehf. hafi innt tilstefnanda hafi verið 8. febrúar 2012þegar félagið greiddi kr. 2.000.000 vegna vangreiddra afborgana og gjaldasamkvæmt öllum kaupleigusamningum aðila. Vegna vanskila var öllum ofangreindumkaupleigusamningum rift 8. október 2012 og stefndi Fjarðargrjót ehf. krafinn umgreiðslu auk vaxta og kostnaðar í samræmi við 28. gr. samninga aðila. Var þarjafnframt skorað á stefnda Fjarðargrjót ehf. að skila leigumunum samninganna.Ístefnu segir að leigumun vegna samnings nr. 809098-101 hafi ekki farið fram þarsem leigumun hafi enn ekki verið skilað. Þessu er mótmælt í greinargerð stefndaFjarðargrjóts ehf. og fullyrt að leigumuninum hafi verið skilað. Óumdeilt er aðleigumun samkvæmt samningi nr. 815309-310 var skilað og 27. október 2014 fórufram uppgjör samningsins. Við framkvæmd uppgjörsins voru allar eftirstöðvargjaldfelldar í heild sinni, sbr. 30. gr. samninganna. Til frádráttar skuldstefnda Fjarðargrjóts ehf. skyldi koma matsverð leigumunar. StefndiFjarðargrjót ehf. mótmælti hins vegar matsverði. Í greinargerð þessa stefndakemur fram að leigumunurinn hafi verið seldur á netuppboði fyrir kr. 11.500.000að meðtöldum virðisaukaskatti.Meðbréfi 11. mars 2015 óskaði lögmaður stefndu eftir endurútreikningi á kröfumstefnanda á grundvelli undantekningarreglunnar um fullnaðarkvittanir en því varhafnað með bréfi dags. 7. apríl 2015. Er ekki ástæða til að rekja frekarsamskipti aðila vegna þessa ágreinings.Ekkivar um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandi hafnar sjónarmiðumstefnda Fjarðargrjóts ehf. um að félagið geti byggt rétt á fullnaðarkvittunumfyrir greiðslu vaxta sem eldri leigutaki innti af hendi. Er um þetta vísað til7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laganr. 151/2010, svo og almennra reglna kröfuréttar. Er á það bent að téðurstefndi hafi einungis reitt eina greiðslu af hendi á þeim tíma sem hann varaðili samningsins en um hafi verið að ræða vanskil allan samningstímann. Að þvíer varðar sjónarmið stefnda um að leigumun vegna annars samningsins hafi veriðskilað en uppgjör allt að einu ekki farið fram bendir stefnandi á að dómkrafansé byggð á ógreiddum reikningum sem óumdeilt sé að þessi stefndi hafi fengiðsenda. Að því er varðar lækkun kröfu vegna hins samningsins vísar stefnandi tilþess að þrátt fyrir mótmæli stefnda við matsverði hafi honum verið heimilt aðláta selja tækið á opinberu uppboði en hins vegar ekki borið nein skylda tilslíks. Því er mótmælt að tækið hafi verið selt á netuppboði og vísað til þessað matsverð tækisins sé lagt til grundvallar í uppgjöri. Um kröfur gegn stefndaB-1 Fjarðargrjóti ehf. er vísað til þess að skilmálar áðurlýsts tryggingarbréfsséu skýrir og fortakslausir um að bréfið standi til tryggingar hvers kynsskuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf. við stefnanda. Bréfið hafi verið undirritaðaf þinglýstum eiganda fasteignarinnar og þinglýst á umrædda fasteign Hver og ein greiðslukrafastefnanda byggist á leigugreiðslum að viðbættri uppgjörskröfu vegna riftunar ogkröfum stefnanda vegna ýmiss kostnaðar. Með hliðsjón af málatilbúnaði stefnduog úrlausn málsins þykir ekki ástæða til gera sérstaka grein fyrir tölulegrigreinargerð stefnanda, dráttarvaxtakröfum hans eða tilgreiningu á innborgunumstefnda Fjarðargrjóts ehf.Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefndi Fjarðargrjót ehf. byggirmálatilbúnað sinn á því að félagið hafi með yfirtöku sinni á áðurlýstumkaupleigusamningum tekið yfir öll réttindi fyrri leigutaka, að meðtöldum þeimrétti sem fyrri skuldari hafði áunnið sér vegna ofgreiðslna sem tengdustólögmætri gengistryggingu, þ.á m. vegna fullnaðarkvittana fyrir greiðslusamningsvaxta. Þessi stefndi telur 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 ekki getahaggað þessum rétti enda sé með almennum lögum ekki unnt, með svo íþyngjandihætti sem á reynir í málinu, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglumum efni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirravar stofnað og af þeim greitt. Færi slíkt í bága við þá vernd eignarréttindasem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Téður stefndi vísar einnig til þessað stefnandi hafi viðurkennt þennan rétt stefnda með því að fallast á að látaofgreiðslur fyrri eldri leigutaka renna til lækkunar höfuðstóls lánanna tilhagsbóta fyrir stefnda, sbr. bréf stefnanda til þrotabús B3 ehf. 4. júlí 2011og yfirlýsingu stefnanda 17. október 2011. Með vísan til þessa er á því byggtað endurreikna beri hina umþrættu samninga frá stofndegi þeirra til samræmisvið dómafordæmi Hæstaréttar, um ólögmæti gengistryggingar og um gildifullnaðarkvittana. Af þessu leiðir að stefndi Fjarðagrjót ehf. telurendurútreikninga stefnanda vera ranga þar sem ekki hafi verið tekið tillit tilfullnaðarkvittana. Án tillits til framangreindrasjónarmiða um fullnaðarkvittanir telur stefndi Fjarðargrjót ehf. að lækka berikröfur stefnanda með vísan til þess að ekki hafi verið miðað við rétt söluverðtækjanna. Stefndi vísar til þess að hann hafi mótmælt matsverði stefnanda ogóskað eftir viðræðum af því tilefni. Við því hafi ekki verið orðið af hálfustefnanda og hafi tækin verið seld á netuppboði. Stefndi vekur hins vegarathygli á því að í útreikningum stefnanda sé miðað við lægra verð en fékkstfyrir tækin með þessari sölu. Með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 telurstefndi því að miða beri við framangreint verðmat hins óháða aðila en ekki þaðverð sem fékkst við fyrir tækin á uppboði.StefndiB1-Fjarðargrjót ehf. hafnar því að tryggingarbréfið sem deilt er um sé tiltryggingar á öllum kröfum stefnanda á hendur meðstefnda. Stefndi hafiviðurkennt skuld að fjárhæð kr. 928.897 auk dráttarvaxta vegnakaupleigusamnings nr. 815309. Ekki sé deilt um skuld samkvæmt þeim samningi ímáli þessu. Orðalag tryggingarbréfsins sé skýrt um það til hvers ábyrgð stefndasamkvæmt tryggingarbréfinu nái sbr. eftirfarandi texta á aftari síðutryggingarbréfsins: „Tryggingarbréf þetta er gert vegna útflutnings á tveimurvinnuvélum; 1) CAT 325D beltagrafa með raðnúmer GPB00541 og íslensktskráningarnúmer EB-1260, og 2) Komatsu PW140-7 hjólagrafa meðverksmiðjunúmer/raðnúmer H55481 og með íslenskt skráningarnúmer EA-0554 ásamtRotortilt PUP54A með verksmiðjunúmer/raðnúmer M33315. Tækin eru eign Lýsingaren leigð Fjarðargrjóti ehf. með kaupleigusamningum nr. 812233 og 815309. [/]Tryggingarbréf þetta er til tryggingar á hvers kyns kostnaði, sköttum,opinberum álögum, tjóni, stuldi og öllum öðrum kostnaði sem kann að falla áLýsingu, hvort sem er vegna tilverknaðar leigutaka eða annara, á meðan tækineru staðsett í öðru landi en á Íslandi. Einnig er tryggingarbréfið tiltryggingar á kostnaði og gjöldum sem kunna að falla á tækin vegna flutningsþeirra til og frá Íslandi.“Ábyrgðinhafi samkvæmt þessu takmarkast við þann tíma sem vinnuvélarnar tvær voruerlendis auk kostnaðar við flutning þeirra til og frá Íslandi. Tryggingarbréfiðsé almennt orðað í upphafi en skýr takmörkun um hversu langt ábyrgðin nái sé áaftari síðunni og bréfið undirritað fyrir neðan takmörkunina til staðfestingar.Stefndi hafi hvergi ritað undir fyrri síðu tryggingarbréfsins. Stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að tryggingarbréfið sé til tryggingar öllum kröfumstefnanda á hendur stefnda en hann hafi alfarið séð um að útbúa skjalið og berivegna stöðu sinnar ábyrgð á því að form þess og sé fullnægjandi. Verðitalið að vafi sé fyrir hendi um orðalag tryggingarbréfsins og skýringu þesstelur þessi stefndi að meginreglur samningaréttar um túlkun löggerninga leiðitil þess að skýra beri allan vafa stefnda í hag. Tryggingarbréfið sem um erdeilt hafi verið samið af hálfu stefnanda sem sé fjármálafyrirtæki og hafisérþekkingu á þessu sviði. Andskýringarregla samningaréttar leiði til þess aðskýra ber samningsákvæði sem eru umdeilanleg eða óljós þeim aðila í óhag semhefur samið þau einhliða, líkt og hér á við. Tryggingarbréfið sé einnig byggt ástöðluðum samningsskilmálum frá stefnanda. Sú túlkunarregla gildi um staðlaðasamningsskilmála að einstaklingsbundin ákvæði, svo sem þeim sem bætt var inn ístaðlaðan texta bréfsins, gangi að jafnaði framar hinum almennu skilmálum.Verður því að telja að almennir skilmálar á fyrri síðu bréfsins víki fyrirþeirri takmörkun sem gerð er á aftari síðunni. Að framangreindu virtu beri aðsýkna téðan stefnda af kröfum stefnanda um að staðfest verði aðtryggingarbréfið standi til tryggingar skuld meðstefnda og að stefnandi eigirétt á því að gera fjárnám í eign stefnda samkvæmt tryggingarbréfinu. Niðurstaða Ímáli þessu liggur fyrir að stefndi Fjarðargrjót ehf. tók yfir áðurlýstakaupleigusamninga með samkomulagi 2. mars 2010 sem undirritað var fyrir höndstefnanda og eldri leigutaka. Samkvæmt almennum reglum fjármunaréttar fólst íyfirtöku samningsins að fyrri leigutaki var leystur undan skyldum sínum og tóktéður stefndi þær yfir, einkum þá að inna af hendi reglulegar greiðslur afsamningunum gegn því að hafa umráð og afnot þeirra tækja sem þar var vísað til.Hins vegar leiðir það ekki af þessum reglum að stefndi hafi með þessu orðiðeigandi að sjálfstæðum kröfum sem fyrri leigutaki kunni að eiga gegn stefnandavegna lögskipta þeirra fram að þessu tímamarki, enda væri ekki um annað samið.Samkomulagið 2. mars 2010 ber ekki með sér að með því hafi fyrri leigutakiframselt rétt sem hann kynni að eiga gegn stefnanda vegna ofgreiðslna vaxta.Verður því ekki á það fallist að þessi réttur hafi færst yfir til stefndaFjarðargrjóts ehf. með umræddu samkomulagi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar12. mars 2012 í máli nr. 113/2012. Í 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, er kveðið á um sjálfstæðanrétt skuldara gengistryggðra lána til leiðréttingar á greiðslum sem þeir inntuaf hendi vegna láns, svo og rétt eða skyldu til leiðréttingar vegna breytinga áhöfuðstól lánsins vegna áhrifa gengistryggingar. Skal réttur hvers og eins miðast við þann tíma semviðkomandi var skuldari. Kemur fram í athugasemdum við það frumvarp sem varð aðlögum nr. 151/2010 að reglan miði að því að sá skuldari sem orðið hefur fyrirtjóni fái það bætt beint úr hendi lánveitanda.Líktog áður greinir verður ekki á það fallist að stefndi Fjarðargrjót ehf. hafifengið framseldan rétt fyrri leigutaka vegna ofgreiðslna samningsvaxta fram aðþeim tíma er félagið tók samninginn yfir. Átti þessi stefndi því aðeins rétttil endurgreiðslu eða lækkunar höfuðstóls vegna þeirra greiðslna sem hann hafðiinnt af hendi eftir yfirtöku samningsins en um það atriði er ekki deilt ímálinu. Samkvæmt þessu er ekki á það fallist að með setningu1. gr.laga nr. 151/2010hafi téður stefndi veriðmeð afturvirkum og íþyngjandi hætti sviptur fjárhagslegum réttindum sem hann hafðiöðlast fyrir gildistöku laganna. Er því hafnað málsástæðum stefndaFjarðargrjóts ehf. byggðum á 72. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr.33/1944, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og verður regla 7. mgr.18. gr. laga nr. 38/2001 lögð til grundvallar úrlausn málsins að þvímarki sem hún á við.Svo sem áður greinir sýndi endurútreikningurstefnanda að ofgreitt hafði verið af áðurlýstum kaupleigusamningum og ákvaðstefnandi í framhaldinu, með vísan til sanngirnisraka, að ráðstafa þessumofgreiðslum til lækkunar höfuðstóls samninganna til hagsbóta stefndaFjarðargrjóti ehf. Í gögnum málsins er hvergi að finna nánari upplýsingar umþau viðskipti sem lágu yfirtöku stefnda Fjarðargrjóts ehf. á samningunum tilgrundvallar, svo sem hvort stefndi Fjarðargrjót ehf. innti af hendi greiðslutil fyrri leigutaka við yfirtöku samninganna. Hins vegar var stefnanda það ísjálfsvald sett að víkja frá fyrirmælum 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001á eigin ábyrgð til hagsbóta fyrir stefnda Fjarðargrjót ehf. þannigað endurgreiðslur, sem með réttu báru upphaflegum skuldara samninganna, værunýttar til að lækka höfuðstól samninganna. Dómurinn getur hins vegar ekkifallist á að með þessu hafi stefnandi viðurkennt rétt stefnda Fjarðargrjótsehf. til frekari lækkunar vegna kröfu sem fyrri leigutaki kunni að eiga vegnafullnaðarkvittana fyrir greidda samningsvexti, sbr. 7. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessu hefur stefndi Fjarðargrjótehf. ekki sýnt fram á að hann eigi nokkurn frekari rétt gegn stefnanda semgrundvallast greiðslum fyrri leigutaka fram að yfirtöku samningana.Að því er varðar áðurlýstan samning nr. 809098-101 er krafa stefnanda byggð áútsendum reikningum og er vísað til þess að þrátt fyrir riftun samningsins hafiuppgjör ekki farið fram þar sem leigumun hafi ekki verið skilað. Um þettaatriði málsins verður að horfa til þess að stefnandi lýsti yfir riftunsamningsins 8. október 2012 þar sem skorað var á þennan stefnda að skila hinumleigða mun innan þriggja daga. Verður sú yfirlýsing ekki skilin á aðra leið enað gera hafi átt samninginn upp samkvæmt þeim ákvæðum samningsins sem vísað vartil í yfirlýsingunni, þ. á m. þannig að verð leigumunar væri metið til lækkunarkröfu stefnanda. Að mati dómsins er stefnandi bundinn við fyrrgreinda yfirlýsinguum riftun og ber að gera samninginn upp, annað hvort þannig að tekið sé tillittil verðs leigumunar eða vísað til haldbærra gagna um að ekki hafi tekist að fáleigumuninn afhendan. Er grundvöllur málatilbúnaðar stefnanda að þessu leytiósamrýmanlegur kröfugerð hans að þessu leyti. Er af þessum sökum óhjávæmilegtað vísa fyrstu dómkröfu hans frá dómi án kröfu.Aðþví er varðar samning nr. 815309-310 liggur fyrir að stefndi Fjarðargrjót ehf.mótmælti matsverði stefnanda innan þess frests sem fram kom í 30. gr. samningsaðila, en í greininni kemur fram að við þær aðstæður megi leigusali láta seljaleigumun á opinberu uppboði samkvæmt 8. gr. laga nr. 90/1991. Með hliðsjón afmeginreglu samningarétttar um gagnkvæman trúnað aðila í gagnkvæmusamningssambandi verður ekki á það fallist með stefnanda að við þessar aðstæðurhafi honum verið í sjálfsvald sett hvort hann seldi leigumun á opinberu uppboðisamkvæmt fyrrnefndu ákvæði, svo sem krafist var af hálfu stefnda Fjarðargrjótsehf., eða léti sitja við sitt eigið matsverð. Í málinu hefur því verið haldiðfram af stefnda Fjarðargrjóti ehf. að stefnandi hafi í reynd selt muninn fyrirkr. 11.500.000 að meðtöldum virðisaukaskatti. Eins og málið liggur fyrir verðurumrædd fjárhæð lögð til grundvallar og krafa stefnanda lækkuð sem því nemur. Aðöðru leyti verður önnur krafa stefnanda tekin til greina óbreytt.Samkvæmt áðurlýstu tryggingarbréfi 31. maí 2005 varfasteignin að Brekkutröð 1, Hafnarfirði, sett að veði á fimmta veðrétti tiltryggingar á öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum viðstefnanda og voru kaupleigusamningar, rekstrarleigu- eða bílasamningar eðaaðrir eignarleigusamningar, þar sérstaklega tilgreindir. Er þetta orðalagfortakslaust. Þótt fram komi í bréfinu að það sé gert vegna útflutnings átveimur nánar tilgreindum vinnuvélum, sem voru skráðar eignir stefnanda, ogkostnaðar sem kynni að falla á stefnanda af þeim sökum, verður því ekki á þaðfallist að með þessu hafi efni bréfsins verið takmarkað við skuldir semeinungis tengdust þessum tveimur tækjum. Ekki hafa komið fram rökstutt andmælivið tölulegri útlistun stefnanda í þessum þætti málsins. Verða því teknar til greina kröfur stefnandaum staðfestingu þess að téð bréf standi til tryggingar dæmdri skuld stefndaFjarðargrjóts ehf., að öðru leyti en því sem leiðir af niðurstöðu um fyrridómkröfu stefnanda gegn stefnda Fjarðargrjóti ehf. Einnig verður fallist áviðurkenningarkröfu stefnanda um að honum sé heimilt að gera fjárnám samkvæmtbréfinu að því marki sem það nægir fyrir kröfu sinni. Meðhliðsjón af úrslitum málsins verður málskostnaður látinn falla niður.Af hálfu stefnanda flutti málið Gunnhildur Erla Kristjánsdóttir hdl.Af hálfu stefnda flutti máli Almar Þór Möller hdl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M SO R ÐFyrridómkröfu stefnanda, Lýsingar hf., gegn Fjarðargrjóti ehf. er vísað frá dómi.StefndiFjarðargrjót ehf. greiði stefnanda, Lýsingu hf., kr. 20.386.296 aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf kr. 508.555 frá 20.05.2011 til 20.06.2011, af kr. 1.046.136 frá þeim degitil 20.07.2011, af kr. 1.583.701 frá þeim degi til 20.08.2011, af kr. 2.121.266frá þeim degi til 20.09.2011, af kr. 2.658.831 frá þeim degi til 20.10.2011, afkr. 3.196.396 frá þeim degi til 20.11.2011, af kr. 3.733.961 frá þeim degi til20.12.2011, af kr. 4.271.509 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 4.809.076 fráþeim degi til 20.02.2012, af kr. 5.348.207 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr.5.887.279 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr. 6.426.291 frá þeim degi til20.05.2012, af kr. 6.967.674 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr. 7.508.896 fráþeim degi til 20.07.2012, af kr. 8.049.956 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr.8.597.234 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 9.144.043 frá þeim degi til20.10.2012, af kr. 9.690.380 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr. 10.236.244frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 10.781.632 frá þeim degi til 20.01.2013,af kr. 11.326.543 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr. 11.873.084 frá þeim degitil 20.03.2013, af kr. 12.418.996 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr.12.694.278 frá þeim degi til 20.05.2013 og af kr. 13.508.926 frá þeim degi til20.06.2013, af kr. 14.052.937 frá þeim degi til 20.07.2013, af kr. 14.596.309frá þeim degi til 20.08.2013, af kr. 15.139.039 frá þeim degi til 20.09.2013,af kr. 15.681.124 frá þeim degi til 20.10.2013, af kr. 16.222.562 frá þeim degitil 20.11.2013, af kr. 16.763.349 frá þeim degi til 20.12.2013, af kr.17.303.483 frá þeim degi til 20.01.2014, af kr. 17.842.961 frá þeim degi til20.02.2014, af kr. 18.381.780 frá þeim degi til 20.03.2014, af kr. 18.919.937frá þeim degi til 20.04.2014, af kr. 19.457.399 frá þeim degi til 10.02.2015,af kr. 19.849.307 frá þeim degi til 26.02.2015, af kr. 20.304.600 frá þeim degitil 17.04.2015, af kr. 20.386.296 frá þeim degi til greiðsludags allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð kr. 11.500.000 þann 22.04.2015.Staðfester að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð kr. 15.500.000 útgefið 31. maí2010, er hvílir á 5. veðrétti og uppfærslurétti á fasteigninni Brekkutröð 1,Hafnarfirði, þinglýstri eign stefnda B1-Fjarðargrjóts ehf., standi tiltryggingar dæmdri stefnda Fjarðargrjóts ehf. samkvæmt kaupleigusamningi viðstefnanda nr. 815309-310. Viðurkennt er að stefnanda sé heimilt að gera fjárnáminn í veðrétt sinn samkvæmt ofangreindu tryggingarbréfi, að því leyti sem þaðnær fyrir dæmdum kröfum stefnanda á hendur stefnda, Fjarðargrjóti ehf.Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 510/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X, kt. [...] til að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. október nk. kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. september 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. október 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 13. ágúst 2009. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 271/2012
Vitni Kærumál
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem ákæruvaldinu var heimilaðað leiða fyrir dóminn sem vitni tvo menn sem komið höfðu að vinnurannsóknarhóps um starfsemi tiltekinna samtaka á Íslandi og gerð skýrslu umsama efni, á grundvelli 2. málsliðar 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Greta Baldursdóttir og Ólafur BörkurÞorvaldsson. Varnaraðilar skutu málinutil Hæstaréttar með kærum 20. apríl 2012 sem bárust réttinum ásamtkærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20.apríl 2012, þar sem sóknaraðila var heimilað að leiða B og C sem vitni fyrirdóminn. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og hafnað kröfu sóknaraðila um að leiða áðurgreind vitni. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt fyrri málslið 1.mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 er hverjum manni skylt að koma fyrir dóm ogsvara spurningum sem beint er til hans um málsatvik. Vitnaskyldan er því bundinvið það að maður geti borið um málsatvik sem hann hefur skynjað af eigin raun.Frá þessari meginreglu er í síðari málslið 1. mgr. 116. gr. gerð undantekningþegar um er að ræða þann sem veitt hefur ákæruvaldi eða lögreglu sérfræðilegaaðstoð eða ráðgjöf annað hvort við rannsókn máls eða ákvörðun um málsókn áðuren mál er höfðað. Eins og rakið er í hinumkærða úrskurði er meðal gagna málsins skýrsla rannsóknarhóps „í [...]“ á vegumlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og lögreglustjórans á Suðurnesjum sem beryfirskriftina: „Starfsemi A á Íslandi“. Í hinum kærða úrskurði er rakið meðhvað hætti sóknaraðili telur þá B og C tengjast gerð skýrslunnar. Skýrslan erdagsett í apríl 2012, en í aðfararorðum hennar kemur fram að rannsóknarhópnumhafi verið komið á fót fyrir um ári síðan í kjölfar sérstakrar fjárveitingarríkisstjórnarinnar. Efni skýrslunnar er almenn umfjöllum um starfsemi samtaka Aá Íslandi og var hún hvorki samin í tilefni af atvikum þessa máls né eru atvikþess sérstakt umfjöllunarefni skýrslunnar, þótt þeirra sé þar getið. Höfundarskýrslunnar geta því ekki talist hafa veitt ákæruvaldi eða lögreglusérfræðilega aðstoð eða ráðgjöf í skilningi síðari málsliðar 1. mgr. 116. gr.laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 29. ágúst 1997 í máli nr.282/1997, sem birtur er á bls. 2174 í dómasafni það ár. Verður því hafnað kröfusóknaraðila um að leiða framangreinda menn sem vitni í málinu fyrirhéraðsdóminn. Dómsorð: Hafnað er kröfusóknaraðila um að B og C gefi sem vitni skýrslu fyrir héraðsdómi.
Mál nr. 409/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2017, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2017, þar sem varnaraðila var gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. júlí 2017 klukkan 16.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins komu varnaraðili og Y að [...] í [...] síðdegis7. júní 2017 í félagi við þrjá karla og eina konu. Eftir að brotaþoli hafðihent kústi í aðra þeirra bifreiða, sem komumenn voru á, sótti hann járnrör og fórað bifreiðunum. Stigu þá varnaraðili og Y út og gengu að brotaþola. Tók Y járnröriðaf brotaþola, en við það féll hinn síðarnefndi í jörðina. Hélt varnaraðilihonum þar í hálstaki í margar mínútur og sló hann ítrekað í andlitið. Varbrotaþoli úrskurður látinn klukkan 19.14 um kvöldið. Samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðu krufningar leiddi þvinguð frambeygð staðabrotaþola í langan tíma til mikillar minnkunar öndunargetu, sem að lokum leidditil stöðutengdrar köfnunar og láts hans. Sagði í niðurstöðunni að við þessar kringumstæðurværi hægt að líta á hálstakið sem aðalþáttinn „í því sem leiddi til láts“brotaþola.Að framansögðu virtu er varnaraðili undir sterkum grun um brot gegn 211.gr. eða 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem að lögum getavarðað 10 ára fangelsi. Þá er brotið þess eðlis að ætla megi varðhaldnauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi eins ogkrafist er. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2017. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X kt. [...] til að sæta gæsluvarðhaldiallt til föstudagsins 21. júlí nk. kl 16:00. Í greinargerð lögreglu kemurfram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu rannsaki nú meint manndráp þeirra X og Ysem gefið sé að sök að hafa að kvöldi miðvikudagsins 7. júní sl., í félagi,ráðist með ofbeldi á A með þeim afleiðingum að A hafi látið lífið. Ífrumskýrslu lögreglu komi fram að óskað hafi verið eftir aðstoð lögreglu að [...]í [...] laust eftir kvöldmat þann 7. júní sl. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi máttsjá hvar A lá á bakinu í götunni skammt frá heimili sínu. Brotaþoli hafi veriðmeðvitundarlaus, blóðugur og blár í andliti. Við hlið brotaþola hafi annarsvegar staðið Y sem hafi verið að tala í símann og hinsvegar X sem virst hafivera með tilburði til endurlífgunar. Hafi lögregla og í framhaldisjúkraflutningsmenn tekið við endurlífgun brotaþola en í kjölfarið hafi þeir Yog X verið handteknir, grunaðir um stórfellda líkamsárás á brotaþola. Brotaþolihafi í framhaldi verið fluttur á slysadeild þar sem hann hafi verið úrskurðaðurlátinn. Fjórir aðilar til viðbótar hafi einnig verið handteknir skammt frávettvangi í tengslum við málið. Þann 8. júní hafi verið krafist gæsluvarðhalds á grundvellirannsóknarhagsmuna yfir þeim X og Y auk fjórmenninganna. Hafi X og Y sættgæsluvarðhaldi síðan þá en fjórmenningarnir hafi verið losaðir úrgæsluvarðhaldi 15. júní sl. Lögreglahafi síðustu tvær vikur rætt við fjölda aðila vegna málsins. Samkvæmt framburðiþeirra aðila hafi kærðu í félagi við fjórmenningana komið á tveimur bílum að heimilibrotaþola umrætt sinn. Sé því lýst að brotaþoli hafi komið út af heimili sínutil að ræða við fólkið og til átaka hafi komið milli brotaþola og fólksins semhafi endað með því að brotaþoli hafi sótt kúst inn í hesthús og hent í annanbílinn sem fólkið hafi komið á. Kærðu og fjórmenningarnir hafi þá farið íbifreiðarnar og keyrt aðeins í burtu frá brotaþola. Brotaþoli hafi í framhaldisótt járnrör sem hann hafi hlaupið í átt að bifreiðum fólksins með og þá hafikærðu báðir gengið til móts við brotaþola. Y hafi tekið rörið af brotaþola svohann fell í jörðina og í framhaldi hafi X haldið honum á maganum í jörðinni,slegið hann ítrekað í andlitið og haldið honum í hálstaki sem samkvæmt lýsinguvitna hafi varað í umtalsverðan tíma. Á meðan X hafi slegið og haldið brotaþolaí tökum hafi Y staðið hjá og að mati vitnis, sem fylgdist með skammt frá, hvattX áfram. Sama vitni hafi lýst því að þegar vitnið hafi kallað til kærðu að látaaf hegðun sinni hafi hvorugur þeirra brugðist við því og atlagan gegn brotaþolahaldið áfram þar til ljóst hafi verið að hann hefði misst meðvitund. Sé þvílýst af vitnum að svo hafi virst sem kærðu væru að mynda brotaþola í kjölfarátakanna og hringja einhver símtöl. Vitni hafi síðan lýst því að skömmu áður enlögregla hafi komið á vettvang hafi kærðu sýnt tilburði til endurlífgunar ábrotaþola með því að blása í nokkur skipti í brotaþola og ýtt á bringu hans meðannarri hendi. Meðalgagna málsins liggi fyrir nokkur símtöl við neyðarlínuna þar sem tilkynnt sé umátök og ástand brotaþola umrætt sinn. Séu báðir kærðu meðal þeirra sem hringi íneyðarlínuna. Í símtali X við neyðarlínuna tilkynni hann um að þörf sé ásjúkrabifreið að [...] vegna manns sem hafi verið keyrt á. Eftir samtalið viðstarfsmann neyðarlínunnar megi heyra hvar X leggi símann frá sér og byrji aðhreyta ókvæðisorðum í brotaþola. Þáliggi fyrir snapchat upptökur bæði úr símum Y og X og megi þar sjá að báðirhafi þeir tekið upp myndband af brotaþola þar sem sjá megi hann liggjahreyfingarlausan, blóðugan og bláan í framan. Heyra megi á upptökunum að kærðutali á niðrandi hátt til brotaþola og sömuleiðis heyrist Y segja að svona farifyrir þeim sem ráðist að sér. Kærðuneiti báðir sök og kannist ekki við hafa veist að brotaþola með ofbeldi líkt ogvitni hafa lýst. Kærðu lýsi því að hafa komið að heimili brotaþola til þess aðsækja þangað garðverkfæri sem hafi verið eign kærða X. Brotaþoli hafi hinsvegarað ástæðulausi ráðist að þeim vopnaður kústskafti og skemmt bifreiðar þeirra ogí framhaldi hafi hann veist að þeim með járnröri sem kærðu hafi séð sig knúnatil að stöðva brotaþola með. Í framhaldi hafi þeir haldið brotaþola í tökum þartil þeim hafi verið ljóst að brotaþoli væri meðvitundarlaus en þá hafi þeirhafið endurlífgun á honum þar til lögreglan hafi komið á vettvang. Samkvæmtbráðabrigðarniðurstöðu krufningar og upplýsingum frá réttarmeinafræðingnum semhafi krufið brotaþola verði andlát brotaþola rakið til nokkurra samverkandiþátta enljóst sé að þvinguð frambeygð staða brotaþola í hálstaki í langan tíma leidditil mikillar minnkunar á öndunargetu sem að lokum leiddi til köfnunarbrotaþola. Megiþví líta áhálstakið sem vitni lýsi að kærði X hafi haldið brotaþola í sem aðalþáttinn íandláti hans. Kærðu neiti báðir sök en ljóst sé að framburður þeirrasé ekki til samræmis við upptökur og myndbönd sem séu meðal rannsóknargagna ogframburð vitna í málinu. Kærði liggi samkvæmt framansögðu undir sterkum grun umað hafa, í félagi við Y, veist að brotaþola með ítrekuðum höggum og haldiðhonum í hálstaki þar til hann hafi misst meðvitund og látist í kjölfarið. Brotkærða sé talið varða við 211. gr. almennra hegningarlaga og kunni því að varða16 ára fangelsi eða allt að ævilöngu. Að mati lögreglustjóra sé um að ræðatilefnislausa og fólskulega líkamsárás sem leitt hafi til dauða brotaþola. Afframangreindu og með tilliti til almannahagsmuna sé það mat lögreglustjóra aðbrot kærða sé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að hann gangi ekki lausmeðan mál hans er til meðferðar hjá lögreglu og dómstólum. Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála séþess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða: Kærði hefur mótmælt kröfunni ogkrefst þess aðallega að henni verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími. Samkvæmt því semfram kemur í greinargerð lögreglu og rannsóknargögnum málsins er á það fallistað kærði sé undir rökstuddum grun um alvarlegt brot sem varðað getur allt aðævilöngu fangelsi. Hafa þau gögn sem lögregla hefur aflað frá því kærði varúrskurðaður í gæsluvarðhald 8. júní á grundvelli rannsóknarhagsmuna frekarstyrkt grun um að kærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin aðsök. Með vísan til þesssem fram kemur í kröfu lögreglunnar, sem og eðli og alvarleika þess brots semkærði er sakaður um er á það fallist að varðhald sé nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna. Að mati dómsins eru þannig uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 til þess að gera kærða að sæta gæsluvarðhaldi áfram eins og íúrskurðarorði greinir. Ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmritíma en krafist er. Að ölluframangreindu virtu verður krafa lögreglustjórans því tekin til greina eins oghún er fram sett. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, kt. [...],skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. júlí nk. kl 16:00.
Mál nr. 657/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. desember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. desember 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi á meðan máli hans er ólokið, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 16. janúar 2008, klukkan 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 262/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Skaðabætur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem F hafði lýst við slit K ehf. Byggði F á því að K ehf. hefði með saknæmum og ólögmætum hætti vanrækt skyldur sínar samkvæmt eignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og með því valdið sér bótaskyldu tjóni. Í málinu hafði F freistað þess að færa sönnur á tjón sitt með dómkvaðningu matsmanns. Í matsgerðinni kom meðal annars fram að nánar tilgreindar fjárfestingar sjóðanna hefðu jafnvel leitt af sér tjón, en að hve miklu leyti tjón F yrði rakið til þess annars vegar en hruns bankakerfisins hins vegar væri nánast útilokað að leggja tölulegt mat á. Héraðsdómur taldi ekki unnt að fallast á með F að sú lækkun sem hefði orðið á verðmæti hlutdeildarskírteina hans eftir 6. október 2008 hafi getað talist tjón hans í skilningi lagareglna um skaðabætur. Þá taldi héraðsdómur að F bæri sönnunarbyrðina fyrir því að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna saknæmrar háttsemi sem K ehf. hefði borið ábyrgð á að lögum. Hæstiréttur tók fram að F hefði ekki sýnt fram á að tjón hefði hlotist af saknæmri og ólögmætri háttsemi K ehf. Að því virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var hann staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 5. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2016 þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem sóknaraðili lýstivið slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkenndverði krafa sín að fjárhæð 12.883 evrur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. október 2008 tilgreiðsludags, en til vara að krafa sín verði viðurkennd að annarri lægrifjárhæð að álitum, og henni skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt113. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðili að viðurkennd verði krafa sínað fjárhæð 63 evrur og henni skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laga nr.21/1991. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar en til vara að kröfur sóknaraðila verði stórlega lækkaðar. Þá krefstvarnaraðili kærumálskostnaðar.Að því gættu að sóknaraðili hefur ekki sýntfram á að tjón hafi hlotist af saknæmri og ólögmætri háttsemi varnaraðila en aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðili verður dæmdur til að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en við ákvörðun hans erlitið til þess að samhliða máli þessu eru rekin fimm önnur mál milli sömu aðilaum samkynja sakarefni.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili,Félagsstofnun stúdenta, greiði varnaraðila, Kaupþingi ehf., 200.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2016. Máli þessu, sem er ágreiningsmál við slitameðferðvarnaraðila, var beint til dómsins með bréfi slitastjórnar varnaraðila 4. júlí2011, sem barst héraðsdómi 20. sama mánaðar. Um lagagrundvöll vísaðislitastjórn til 2. mgr. 120., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Málið er rekið samhliða fimm öðrum sambærilegum málummilli sömu aðila. Var það fyrst tekið til úrskurðar fimmtudaginn 3. desember2015 en vegna anna dómara var úrskurður ekki kveðinn upp innan lögmæltratímamarka. Málið var því endurflutt fimmtudaginn 25. febrúar sl. og tekið tilúrskurðar að nýju. Við þann endurflutning upplýsti lögmaður varnaraðila um aðslitameðferð hans hafi lokið með nauðasamningi sem orðið hafi bindandi 23.desember sl. Í kjölfarið hafi rekstrarformi félagsins verið breytt íeinkahlutafélag og nafni breytt til samræmis. Sóknaraðilier Félagsstofnun stúdenta, Sæmundargötu 4, Reykjavík, en varnaraðili erKaupþing ehf., Borgartúni 26, Reykjavík. Sóknaraðilikrefst þess að krafa hans að fjárhæð 12.883 evrur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 6. október 2008 tilgreiðsludags verði viðurkennd við slitameðferð varnaraðila sem almenn krafasamkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þákrefst hann þess að krafa hans á hendur varnaraðila að fjárhæð 63 evrur verðiviðurkennd við slitameðferð varnaraðila sem eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr.laga nr. 21/1991. Þákrefst hann málskostnaðar. Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar. I Málavextirer þeir helstir að aðilar gerðu með sér samning 18. september 2003, um aðvarnaraðili tæki að sér eignastýringu fyrir sóknaraðila. Skyldi sú eignastýringfara fram í samræmi við ákvæði samningsins og fjárfestingastefnu sem undirrituðvar sérstaklega 19. september 2003. Varnaraðila var með samningnum falið aðkaupa fjármálagerninga fyrir fé sóknaraðila, annast innlausn þeirra oginnheimtu afborgana, vaxta og verðbóta og að endurfjárfesta fyrir það fé seminnheimtist af verðbréfum sóknaraðila. Kom m.a. fram í samningnum að sóknaraðiligerði sér grein fyrir eðli verðbréfaviðskipta og þeirri áhættu sem þeim fylgiog að honum hafi verið gerð grein fyrir hættu á sveiflum í ávöxtun verðbréfa ogað undirliggjandi eignir samningsins gætu rýrnað á samningstímanum. Samkvæmtfjárfestingastefnu skyldi miða við að fjármunum sóknaraðila yrði varið tilfjárfestingar fyrir allt að 25% í hlutabréfum eðaverðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í hlutabréfum, en aðöðru leyti yrði fjárfest í skuldabréfum og víxlum eða verðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðumsem fjárfestu einkum í skuldabréfum. Þá var jafnframt tekið fram að heimiltværi að ráðstafa fjármunum sóknaraðila inn á innlánsreikninga. Ífjárfestingastefnunni var og að finna nánari skilgreiningar á þeimfjármálagerningum sem varnaraðila var heimilt að fjárfesta í fyrir höndsóknaraðila. Kom þar fram að með skuldabréfum væri átt við skuldabréf útgefinaf ríkissjóði eða með ábyrgð ríkissjóðs og skuldabréf fyrirtækja sem skráð væruí viðurkenndri kauphöll. Jafnframt var heimilt að kaupa skuldabréf banka,sparisjóða, lánasjóða og fjárfestingastofnana ef þær störfuðu samkvæmtsérstökum lögum eða væru undir eftirliti fjármálaeftirlits í landi viðkomandifélags. Með hlutabréfum var sagt að átt væri við hlutabréf fyrirtækja sem skráðværu í viðurkenndri kauphöll og með víxlum átt við víxla útgefna af fyrirtækjumsem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Þó var jafnframt heimilt að kaupa víxlaútgefna af bönkum, sparisjóðum, lánasjóðum og fjárfestingastofnunum, ef þærstörfuðu samkvæmt sérstökum lögum eða væru undir eftirliti fjármálaeftirlits ílandi viðkomandi félags. Íeignastýringarsamningi kemur m.a. fram að varnaraðili skuli varðveita verðbréfog önnur verðmæti sóknaraðila á öruggan og tryggan hátt. Honum var þó heimilt að láta þriðja aðila annastfyrir sína hönd vörslu verðbréfa og annarra fjármuna sóknaraðila, sem og aðsinna uppgjörum viðskipta og tengdum verkefnum, en tekið var fram aðréttarsamband sóknaraðila og varnaraðila héldist óbreytt þótt varnaraðili nýttisér þessa heimild. Varnaraðili hafi því borið ábyrgð gagnvart sóknaraðila þótthann tæki ákvörðun um að útvista þeim verkefnum sem honum bar annars að sinnasamkvæmt eignarstýringarsamningi aðila. Sóknaraðilikveður að í október 2008 hafi þeir fjármunir sem hann hafi verið með íeignastýringu hjá varnaraðila numið á annan milljarð króna. Af þeirriheildarfjárhæð hafi rúmar 850 milljónir króna verið bundnar í sex verðbréfa- ogfjárfestingasjóðum; verðbréfasjóðnum ICEQ, fjárfestingasjóðnum KaupthingLiquidity Fund EUR, verðbréfasjóðnum Kaupþing Úrvalsvísitölusjóði,fjárfestingasjóðnum Kaupþing Peningamarkaðssjóði, fjárfestingasjóðnum ÍS-15 ogfjárfestingasjóðnum Kaupþing Hávaxtasjóði. Fyrir liggur að RekstrarfélagKaupþings banka hf. (nú Stefnir hf.) annaðist rekstur umræddra sjóða. Vísarvarnaraðili til þess í málavaxtalýsingu sinni að ekki liggi annað fyrir en aðsá rekstur hafi verið í fullu í samræmi við ákvæði laga nr. 30/2003 umverðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, þ.m.t. fjárfestingar sjóðanna,verðmætamat, innra eftirlit, útgáfa og innlausn hlutdeildarskírteina ogútreikning innlausnarvirðis. Arion verðbréfavarsla hf. hafi annast umsjá ogvarðveislu eigna sjóðanna í samræmi við ákvæði laganna. Aðkoma varnaraðila aðsjóðnum hafi aftur á móti takmarkast við sölu hlutdeildarskírteina þeirra, envarnaraðili hafi ekki haft beina aðkomu að fjárfestingum sjóðsins eða rekstriog kveðst varnaraðili mótmæla fullyrðingum sóknaraðila um annað. Af hálfusóknaraðila er á hinn bóginn byggt á því að varnaraðili hafi í raun ekki aðeinsátt heldur einnig stjórnað ofangreindum dótturfélögum sínum eins og nánar kemurfram í þeim kafla hér að neðan sem greinir málsástæður hans. Varnaraðilivísar til þess í greinargerð sinni að sóknaraðili hafi fengið á þriggja mánaðafresti sent yfirlit yfir þær eignir sem hann hafi á grundvellieignastýringarsamnings við varnaraðila falið honum til fjárvörslu. Áyfirlitunum hafi komið fram m.a. upplýsingar um eignir sóknaraðila íhlutdeildarskírteinum í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum og liggi ekkert fyrir umað hann hafi gert athugasemdir fyrr en með kröfulýsingu sinni við slitameðferðvarnaraðila 30. desember 2009. Þá kemur fram í greinargerð varnaraðila að áeignastýringaryfirliti sóknaraðila 6. október 2008 komi fram að sóknaraðilihafi verið með 1.513.809.714 krónur í eignastýringu hjá varnaraðila. Samkvæmtsundurliðun á eignum sóknaraðila við sama tímamark hafi 372.440.265 krónur(24,6%) af eignum sóknaraðila verið bundnar í innlánum, 1.033.503.311 króna(68,27%) í skuldabréfum eða verðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem fjárfestueinkum í skuldabréfum, 50.261.692 krónur (3,32%) í innlendum hlutabréfum eðaverðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í innlendum hlutabréfumog 57.604.446 krónur (3,81%) í erlendum hlutabréfum eða verðbréfa- og fjárfestingasjóðumsem fjárfestu einkum í erlendum hlutabréfum. Einnþeirra sjóða, sem varnaraðili keypti hlutdeildarskírteini í fyrir höndsóknaraðila, var fjárfestingasjóðurinn Kaupþing Liqidity Fund EUR. Samkvæmtfjárfestingarstefnu sjóðsins var honum einkum ætlað að fjárfesta í alþjóðlegumskuldabréfum, peningamarkaðsskjölum og hlutdeildarskírteinum verðbréfa- ogfjárfestingarsjóða og annarra sjóða um sameiginlega fjárfestingu, en auk þesshafði sjóðurinn heimild til að nýta sér innlán fjármálastofnana. Í fjárfestingarstefnusjóðsins er þess getið að grunnmynt sjóðsins sé evra og því verði að eyðagengisáhættu, sem myndist vegna fjárfestinga hans í öðrum myntum, með því aðnota afleiður. Sóknaraðili byggir kröfugerð sína á að hann hafi átthlutdeildarskírteini að innlausnarvirði 31.194 evrur í umræddum sjóði 6.október 2008 en við munnlegan málflutning kom fram hjá honum að þessi fjárhæðmiði við 3. október 2008. Af hálfu varnaraðili hefur verið vísað til þess aðmiðað við 6. október 2008 sé fjárhæðin 31.203 evrur. Með innlausnarvirðihlutdeildarskírteina sjóðsins er átt við markaðsvirði samanlagðra eigna hans aðfrádregnum skuldum við innlausn, deilt niður á heildarfjölda útgefinna ogóinnleystra hlutdeildarskírteina, sbr. reglugerð nr. 792/2003 um verðbréfasjóðiog fjárfestingasjóði. RekstrarfélagKaupþings banka hf. tók þá ákvörðun 6. október 2008 að fresta innlausnhlutdeildarskírteina í sjóðnum. Sjóðnum var svo slitið og miðuðust slit hansvið 15. apríl 2009. Kveður sóknaraðiliað hlutdeildarskírteinishafar hafi fengið greidd 58,7% af eign sinni ísjóðnum þann 16. mars 2009 og hafi útgreiðsluhlutfallið miðað við virðisjóðsins eins og það hafi verið 3. október 2008. Andvirði hlutdeildarskírteinasóknaraðila í nefndum sjóði hafi verið 31.194 evrur 3. október 2008. Þann 16.mars 2009 hafi sóknaraðili fengið greiddar 18.311 evrur. Nemi mismunurinn12.883 evrum. Afhálfu varnaraðila er vísað til þess að sóknaraðili hafi ekki lagt framfullnægjandi gögn um framangreindar greiðslur eða að öðru leyti hvernig líðislitum umrædds verðbréfasjóðs. Sóknaraðililýsti kröfu þeirri er hann hefur uppi í máli þessu við slitameðferð varnaraðila30. desember 2009. Slitastjórn hafnaði kröfunni og mótmælti sóknaraðili þeirriniðurstöðu. Ekki tókst að jafna ágreining milli aðila og var málinu því vísaðtil úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 26. október 2011. Greinargerð varlögð fram af hálfu sóknaraðila 23. janúar 2012 og af hálfu varnaraðila 23. marssama ár. Sóknaraðilimálsins óskaði dómkvaðningar matsmanns með beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur 8.júní 2012. Matsþolar voru varnaraðili þessa máls, en einnig Stefnir hf. ogArion banki hf. Beiðnin fékk málanúmerið M-63/2012 hjá dómstólnum og varmatsmaður dómkvaddur samkvæmt henni 1. febrúar 2013. Matsgerð er dagsett 25. júní2015 og var lögð fram í máli þessu 29. sama mánaðar. Matinu var ætlað að vera sönnunargagn í þvímáli sem hér er til úrlausnar og fimm samkynja málum sem rekin eru samhliða eneinnig í málum sem sóknaraðili hefur höfðað á hendur Stefni hf. og Arion bankahf. vegna sömu lögskipta. Aðþví er mál þetta varðar var í matsbeiðni óskað svara við nánar tilgreindumspurningum er varða þann sjóð er mál þetta lýtur að. Óskaðimatsbeiðandi eftir því að spurningum hans yrði svarað miðað viðdagsetningarnar, 31. desember 2007, 31. mars 2008, 30. júní 2008, 30. september2008 og 6. október 2008. Spurningarnar voru svohljóðandi ásamt svörummatsmanns:„Fjárfestingarsjóðurinn KaupthingLiquity Fund EUR:Hvert var verðmæti eigna fjárfestingarsjóðsins Kaupthing Liquity Fund EUR á tilgreindum dögum, sundurliðað eftir:Alþjólegum skuldabréfum;peningamarkaðsskjölum og hlutdeildarskírteinum verðbréfasjóða og fárfestingarsjóða;Hlutdeildarskírteinum annarra sjóða um sameiginlega fjárfestingu en verðbréfa- og fjárfestingarsjóða;afleiðum;öðrum eignum;Fjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Alþjóðleg skuldabréf78.40824.45721.8107.8736.944Peningamarkaðsskjöl, hlutdeildarskírteini1.8952.5007.420500533Hlutdeildarskírteini öðrum sjóðum00000Afleiður -38356-463812264Aðrar eignir21.2821.1887997847Eignir samtals11.54748.50128.9469.2828.588Til annarra eigna telst m.a handbærtfé og aðrar eignir sem ekki eru tilgreindar sem fjárfestingaeignir. Skuldaliðir eru ekki dregnir frá.Átti verðbréfasjóðurinn á tilgreindum dögum hæfilegar og nægjanlega verðmætar eignir á móti metnu hámarkstapi af afleiðum samkvæmt b-lið 1. tölul. sbr. 1. mgr. 34 gr., sbr. 54. gr., þágildandi laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30,2003. Ef svo var ekki, hversu mikið vantaði upp á?Fjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs11.54748.50128.9469.2828.588Afleiður -38356-463812264Hlutfall af heildareignum sjóðsins-0,0%-1,6%Samkvæmt framlögðum gögnum kom framað sjóðurinn átti hæfilegar og nægjanlega verðmætar eignir á móti metnuhámarkstapi af afleiðum þann 31.12.2007 og 30.06.2008. Aðrar dagsetningar eigaekki við í þessu tilfelli þar sem var um jákvæða stöðu afleiðu og þvíkröfustaða sjóðsins gagnvart mótaðilum.Hversu stór hundraðshluti heildarfjárfestingar fjárfestingarsjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í öðrum sjóðum en verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum?Fjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs11.54748.50128.9469.2828.588Aðrir sjóðir00000Hlutfall af heildareignum sjóðsins0,0%0,0%0,0%0,0%0,0%Samkvæmt framlögðum gögnum kom framað sá hluti eigna sem var bundin í sjóðum voru eingöngu bundnir í verðbréfa- ogfjárfestingasjóðum eins og þeir eru skilgreindir í lögum nr. 30/2003.Hversu stór hundraðshluti eigna fjárfestingarsjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í verðbréfum og peningamarkaðsskjölum útgefnum af matsþola Kaupþingi hf. (þá Kaupþingi banka hf.)Fjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs11.54748.50128.9469.2828.588Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.6.9495.0985.6695.6845.726Hlutfall af heildareignum sjóðsins6,2%0,5%9,6%29,5%30,8%Hversu stór hundraðshluti eigna fjárfestingarsjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í innlánum matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþings banka hf.)?Fjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs11.54748.50128.9469.2828.558Innlán hjá Kaupþingi banka hf.0.2821.1887986836Hlutfall af heildareignum sjóðsins9,2%23,1%0,6%0,4%4,5%Hversu stór hundraðshluti eigna fjárfestingarsjóðsins var á tilgreindum dögum bundinn í afleiðum matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþings banka hf.)Fjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs11.54748.50128.9469.2828.558Afleiður-38356-463812264Hlutfall af heildareignum sjóðsins0,0%-1,6%Voru eignir fjárfestingarsjóðsins á tilgreindum dögum, m.a. að teknu tilliti til 1-6 matsliðar, í samræmi við fjárfestingarstefnu sjóðsins, sbr. útboðslýsingu hans og gildandi reglur sjóðsins á hverjum tíma, og innan þeirra fjárfestingartakmarkana sem um sjóðinn giltu, sbr. 54. gr., sbr. einkum 5. og 6. tölul. 30. gr., 34. gr., 35. gr., og 41. gr., þágildandi laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30, 2003? Hafi svo ekki verið , að hvaða leiti fóru fjárfestingar fjárfestingarsjóðsins í bága við fjárfestingastefnu hans og þær fjárfestingatakmarkanir sem um sjóðinn giltu?Samsetning sjóðsins31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Alþjóðleg skuldabréf og peningamarkaðsskjöl81%76%01%95%94%Innlán9%23%%%5%Afleiður0%%-2%4%%Stefna sjóðsinsHlutabréf0% - 100%0% - 100%0% - 100%0% - 100%0% - 100%Innlán0% - 25%0% - 25%0% - 25%0% - 25%0% - 25%afleiður0% - 10%0% - 10%0% - 10%0% - 10%0% - 10%Við yfirferð matsmanns vegna ákvæða54 gr. laga nr. 30/2003 um heimildir til fjárfestinga í einum útgefanda komfram að sjóðurinn var innan sinnar fjárfestingarstefnu og ákvæða laga um hámarkeigna útgefið af einum útgefanda.Samkvæmt framlögðum gögnum uppfylltuafleiður sjóðsins 5. og 6. tl. 30. gr. laga nr. 30/2003 um skilyrði vegnaafleiðna. Við yfirferð matsmanns vegna ákvæða41 gr. laga nr. 30/2003 um heimildir til skortsölu kom fram að sjóðurinn varekki með, á téðum dagsetningum, viðskipti með skortstöður á eignum. Hafi fjárfestingar fjárfestingarsjóðsins farið í bága við fjárfestingarstefnu hans og þær fjárfestingartakmarkanir, sem um sjóðinn giltu, hver eru í hundraðshlutum metin áhrif þess á virði hlutdeildarskírteina í sjóðnum á tilgreindum dögum?Við yfirferð matsmanns komu ekki framtilvik þar sem fjárfestingar fjárfestingarsjóðsins fóru í bága viðfjárfestingarstefnu hans og/eða þær fjárfestingartakmarkanir er lög kveða áum.“ Einnigvar óskað svara matsmanns við spurningum sem lutu að eignastýringarsamningimálsaðila og fjárfestingarstefnu þess samnings. Eftirfarandi eru spurningarnarásamt svörum matsmanns:„Eignastýringarsamningur ogfjárfestingarstefna matsþola Kaupþings hf. og matsbeiðanda:Matsmaður vill benda á að viðsamanburð á stöðum einstakra eigna eignastýringarsamnings við einstakar eignirí verðbréfa- og fjárfestingasjóðum, sem voru til skoðunar í þessari matsgerð,getur verið mismunur. Kallað var eftirforsendum gangvirðismats eigna í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum miðað við6.10. 2008 en þær forsendur bárust ekki og eru gangverð þann 6.10. 2008 unnin ísamræmi við gögn frá Arion banka hfvegna bókhalds sjóðanna. Dæmi eru um niðurfærslur eigna í bókhaldisjóðanna þann 6.10.2008, en rökin að baki þeirri niðurfærslu eru ekki tilstaðar né liggur fyrir að um tæmandi niðurfærslu eigna hafi verið að ræða. Hver var á tilgreindum dögum hlutfallsleg skipting eigna matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf. (þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, sundurliðað eftir:hlutabréfum skráðum í viðurkenndri kauphöll:Verðbréfasjóðum og/eða fjárfestingarsjóðum sem fjárfestu einkum í hlutabréfum skráðum í viðurkenndri kauphöll;Skuldabréfum í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003;verðbréfasjóðum og/eða fjárfestingasjóðum sem fjárfestu einkum í skuldabréfum í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003;inneign á innlánsreikningum.öðrum eignum?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.2007%31.03.2008%30.06.2008%30.09.2008%06.10.2008%Hlutabréf skráð í viðurkenndri kauphöll 8.80100000000Verðbréfasjóðir og fjárfestingarsjóðir sem fjárfestu einkum í hlutabréfum skráðum í viðurkenndri Kauphöll82.282472.669260.721126.147907.8667Skuldabréf í merkingu fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings banka hf.73.132576.281649.939354.234448.3133Verðbréfasjóðir og/eða fjárfestasjóðir sem fjárfestu einkum í skuldabréfum 888.57567917.55867956.20167978.08367985.19165Innlán76.9873211.3765272.0549290.44420372.44025Aðrar eignir0000000000Samtals í eignastýringu.329.777.377.884.438.915.448.908.513.810Var samsetning eigna matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf.(þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, á tilgreindum dögum, að teknu tilliti til 1. tölul., í samræmi við Stefnu B í fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003? Ef svo var ekki , að hvaða leyti var samsetning eignanna ekki í samræmi við Stefnu B?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Hlutabréf og sjóðir sem fjárfestu í hlutabréfum – verðmæti91.08372.66960.72126.14707.866Heildareignir safnsins.329.777.377.884.438.915.448.908.513.810Hlutfall hlutabréfa af heildarsafni4%3%1%9%7%Samkvæmt framlögðum gögnum kom framað á tilgreindum dagsetningum var samsetning eigna matsbeiðanda innan marka skv. Stefnu B íeignastýringarsamningi milli aðila dagsettum 19. september 2003.Hvernig skiptust eignir matsbeiðanda, sem matsþoli Kaupþing hf. (þá Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu, hlutfallslega á tilgreindum dögum eftir:fjármálagerningum útgefnum af matsþola Kaupþingi hf. (áður Kaupþingi banka hf.);fjármálagerningum útgefnum af matsþola Stefni hf. (áður Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf.) eða verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum þar sem matsþoli Stefnir hf. (áður Rekstrarfélag Kaupþings banka hf.) var rekstrarfélag í skilningi I. kafla laga um verbréfasjóði og fjárfestingarsjóði nr. 30,2003;Fjármálagerningum útgefnum af öðrum útgefendum en greinir í a- og b- liðum?Fjárhæðir í þúsundum króna31.12.2007%31.03.2008%30.06.2008%30.09.2008%06.10.2008%Innlán hjá Kaupþingi76.9873211.3765272.0549290.44420372.44025Útgefið af kaupþingi4.364000000000Útgefið af sjóðum/ Rekstrarfélaginu.032.13778.023.20074.073.01375.072.75174.058.52070Útgefið af öðrum16.290943.308193.848685.712682.8505Eignastýring samtals.329.778.377.884.438.916.448.907.513.810Þegar litið er til útgefanda fjármálagerningaþótti rétt að sýna innlán sérstaklega. Innlán eru í raun veltustærð og eruskírteini vegna þess almennt ekki gefin út en öðru máli gegnir meðpeningamarkaðsinnlán, en eignastýringarsafn matsbeiðanda átti óbeint ípeningamarkaðsinnlánum í gegnum fjárfestingar í sjóðum.Einnig vil ég benda á að undir liðnum„Útgefið af sjóðum/Rekstrarfélaginu“ gefur að líta öll hlutdeildarskírteini íeignastýringarsafninu sem voru í rekstri Rekstrarfélagsins á þessum tíma, óháðþví hvort Rekstarfélagið nýtti sér ákvæði 3 mgr. 23 gr. laga nr. 30/2003 um aðfélaginu sé ekki skylt að gefa út hlutdeildarskírteini nema eigendur þeirraóski eftir því.Undir liðnum „Útgefið af öðrum“ erum.a hlutdeildarskírteini í sjóðum sem reknir voru af rekstrarfélagi Kaupþings banka í Lúxembourg.Að teknu tilliti til góðrar viðskiptavenju og bestu framkvæmdar, sbr. 5. og 18. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108, 2007, mögulegra hagsmunaárekstra sbr. 2. tölul. hér að framan, og fjárfestingarstefnu matsþola Kaupþings hf. (áður Kaupþings banka hf.) og matsbeiðanda, dagsettrar 19. september 2003, hver hefði á tilgreindum dögum verið áhættuminnsta og besta samsetning þeirra eigna sem matsþoli Kaupþing hf. (áður Kaupþing banki hf.) hafði í eignastýringu?Við matsgerðina var áætlað að kannaþær ábendingar og athugasemdir sem gætu hafa komið frá eftirlitsaðilum, svo semfrá Fjármálaeftirlitinu og/eða innri- og ytri endurskoðendum. Þrátt fyrir ítrekaða beiðni um slík gögn þábárust þau ekki og vísast í því efni til fskj. 5 og 7. Vegna þessa hefur matsmaður engar upplýsingarum hvort um hagsmunaárekstra hafi verið að ræða eða óeðlileg tengsl eðaútvistun verkefna vegna reksturs verðbréfasjóða sbr. 17. og 18. gr. laga nr.30/2003 um rekstur verðbréfasjóða.Einnig er ekki unnt af fyrrnefndum ástæðum að leggja mat á hvort góðviðskiptavenja og besta framkvæmd hafi verið viðhöfð í samræmi við 5. gr. og18. gr. laga nr. 108/2007. Svar við því hver hefði verið bestaog áhættuminnsta samsetning þeirra eigna sem matsþoli hafði í eignastýringu átilgreindum dögum hlýtur að taka mið af áhættuvilja og áhættusækni starfsfólkseignastýringar bankans. Ljóst má vera aðbesta og áhættuminnsta samsetning fer ekki endilega saman með bestu arðsemimiðað við stefnu eigenda, þannig að það er í raun ekkert algilt svar við þessumvangaveltum.Ég vil þó vekja athygli áeftirfarandi atriðum sem ég tel að gætu hugsanlega verið á skjön við ákvæði 5.gr. og 18. gr. laga nr. 108/2007. Annarsvegar er um að ræða gerð afleiðusamnings 1. október 2008 og hins vegar hlutfallmatsþola og tengdra aðila í eftirtöldum sjóðum.Afleiðusamningur – verðbréfasjóðurISEQTil samningsins er stofnað samkvæmtuppgjörsgögnum þann 1. 10. 2008, með gildistíma til 16.10. 2008. Markaðir á þessum tíma voru mjög óvenjulegirí ljósi áætlunar ríkisins um yfirtöku á 95% hlut í Glitnis. Í ljósi þess verður að telja þessi viðskiptifrekar óvenjuleg og hafi haft í för með sér töluverða áhættu fyrir sjóðinn.Vegna tengsla er vert að benda áeignastöður sjóðanna í bæði Exista og SPRON.Bein tengsl birtast einna helst í fréttum þegar SPRON tilkynnti umsamrunaviðræður m.a. á heimasíðu sinni þann 30.4. 2008. Síðar, þann 1.07. 2008,var tilkynnt til Kauphallar Íslands samþykkt samrunaáætlun af stjórnum SPRON ogKaupþings banka hf. Þó svo að ekki sé umreglubrot að ræða hefði eflaust átt að koma til álita þau miklu tengsl sem værukomin á milli þessara fyrirtækja við eignastýringu sjóðanna. Vert ereinnig að hafa í huga, sbr. 35.gr. laga30/2003, en þar kemur fram að aðilar innan sömu samstæðu takist saman sem einnaðili við útreikning á hlutfalli útgefanda.Vegna Exista hf. eru tengsl ekki beinheldur óbein, miklar lánveitingar voru á milli Kaupþings banka hf og Exista hf.Exista hf. voru á þessum tíma, samanber skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Á þessum tíma var Exista hf. stærsti einstakihluthafi bankans og í tengslum við samrunaáætlun SPRON og Kaupþings banka hfvar kveðið á um í tengslum við skiptihlut að endurgjald fyrir hluthafa SPRONyrði hlutabréf í Kaupþingi banka hf. og hlutabréf í Existu hf. Sjá hér fyrir neðan stöðumyndir úr tilteknumsjóðum á tilgreindum dagsetningum.Verðbréfasjóður ISEQFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs3.877.4362.323.172.333.465920.849231.864Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf..337.225813.098448.791366.8760Hlutfall af heildareignum sjóðsins34,5%35,0%33,7%39,8%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf237.03103.76348.98464.26936.393Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.574.256916.861497.775431.14536.393Hlutfall af heildareignum sjóðsins40,6%39,5%37,3%46,8%5,7%HávaxtasjóðurinnFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs6.512.5306.667.6257.036.2247.384.3503.626.845Verðbréf útg. af Kaupþingi banka hf646.495705.812740.248793.387724.732Hlutfall af heildareignum sjóðsins9,9%0,6%0,5%0,7%20,0%Verðbréf útgefin af SPRON947.004990.021.053.749.145.979.145.979Útg. af SPRON og Kaupþingi banka hf.593.499.695.833.793.997.939.366.870.711Hlutfall af heildareignum sjóðsins24,5%25,4%25,5%26,3%51,6%ÚrvalsvísitölusjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs2.679.4472.243.837.885.240.449.611313.518Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.961.641901.184793.181638.8630Hlutfall af heildareignum sjóðsins35,9%40,2%42,1%44,1%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf49.25422.40504.49393.74950.374Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.110.895.023.589897.674732.61250.374Hlutfall af eignum sjóðsins41,5%45,6%47,6%50,5%6,1%ÍS 15 fjárfestingarsjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs5.848.2823.610.0513.326.2768.891.8824.608.172Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf5.538.7384.676.6964.383.0853.142.1820Hlutfall af heildareignum sjóðsins34,9%34,4%32,9%35,3%0,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf.634.759.318.784.148.588869.344665.007Samtals SPRON, Exista hf og Kaupþing banki hf. 7.173.4975.995.4805.531.6734.011.526665.007Hlutfall af eignum sjóðsins45,3%44,1%41,5%45,1%4,4%PeningamarkaðssjóðurFjárhæðir í þúsundum króna31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðsins85.031.15052.088.84449.751.30344.165.55834.215.677Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.4.565.3496.981.6565.149.5144.013.2332.747.590Hlutfall af heildareignum sjóðsins5,4%3,4%0,4%9,1%8,0%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf1.232.0794.324.8333.812.0314.138.4243.388.635Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf.5.797.4281.306.4898.961.5458.151.6576.136.225Hlutfall af eignum sjóðsins8,6%21,7%8,0%8,5%7,9%Kaupþing Liquidity Fund EURFjárhæðir í þúsundum EUR31.12.200731.03.200830.06.200830.09.200806.10.2008Heildareignir sjóðs11.54648.50128.9469.2828.588Verðbréf útgefin af Kaupþingi banka hf.6.9495.0985.6695.6845.726Hlutfall af heildareignum sjóðsins6,2%0,5%9,6%29,5%30,8%Verðbréf útgefin af SPRON og Exista hf0.2693.3253.338.633211Samtals SPRON, Exista og Kaupþing banki hf7.2188.4239.0077.3175.937Hlutfall af heildareignum sjóðsins5,4%7,4%31,1%37,9%31,9%Að teknu tilliti til mats samkvæmt 7. tölul. A-liðar, 8. tölul. B-liðar, 7. tölul. C-liðar, 8. tölul. D-liðar, 8. tölul. E-liðar, 8. tölul. F-liðar og 1-4 tölul. G-liðar, hvert er metið heildartjón matsbeiðanda á árinu 2008 sem rekja má til eignastýringar matsþola Kaupþings hf. (þá Kaupþings banka hf.) annars vegar miðað við 30. september 2008 og hins vegar 6. október 2008?Við yfirferð matsmanns var skilgreintað frávik eigna miðað við stefnu og vikmörk laga hafi ekki haft áhrif á mat ávirði eigna þar sem þær voru allar færðar á markaðsvirði. Hafa verður þó í huga dagsetninguna 6.10. 2008 þar sem ljóst er að markaðir lokastog stýring eigna þar með ómöguleg.Einnig ber að hafa í huga að framlögð gögn sjóðanna bera ekki með sérsamræmda yfirferð virðismats á þeim tíma og eflaust lá það mat ekki fyrir ímörgum tilfellum við lokun markaða þann 6.10. 2008. Beðið er um að leggja mat áheildartjón matsbeiðanda á árinu 2008, sem rekja má til eignastýringar matsþolaKaupþings banka hf annars vegar miðað við 30.09. 2008 og hins vegar 6.10.2008. Ef litið er til þeirra frávika frálögum og/eða stefnu sjóðanna í svörunum hér að framan, að frátöldumdagsetningunum 30.09. 2008 og 6.10.2008, þá eru þau metin óveruleg og ekki talin hafa leitt til tjóns á þeimdagsetningum. Að því er varðar þærábendingar sem fram koma í svari mínu við spurningu nr. 4, hér að ofan, þá telég að þau atriði hafi farið í bága við bestu framkvæmd og jafnvel leitt af sértjón, en að hve miklu leyti það er vegna eignastýringar matsþola annars vegarog hruns bankakerfisins hins vegar er nánast útilokað að mínu mati að leggjatölulegt mat á.“II Sóknaraðilibyggir á því að hann hafi vegna ólögmætrar og saknæmrar háttsemi varnaraðilaorðið fyrir tjóni, sem nemi þeirri fjárhæð sem krafa hans nemi. Kveðstsóknaraðili telja varnaraðila bera skaðabótaábyrgð á því tjóni. Byggir hann áað viðurkenna beri skaðabótakröfu hans sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laganr. 21/1991 við slitameðferð varnaraðila og kröfu hans vegna gerðarkröfulýsingar sem eftirstæða kröfu samkvæmt 114. gr. sömu laga. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að varnaraðili hafi vanrækt skyldur sínarsamkvæmt eignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og með því valdiðsóknaraðila bótaskyldu tjóni. Varnaraðili hafi tekið að sér vörslu ogeignastýringu á fjármunum sóknaraðila og hafi þegið greiðslur fyrir. Hafisóknaraðili því mátt vera í góðri trú um að varnaraðili myndi gæta hagsmunahans í hvívetna. Sóknaraðilitelji að dreifing áhættu við stýringu eigna hans hafi verið of lítil, enda hafifé sóknaraðila einkum verið varið til kaupa á hlutdeildarskírteinum íverðbréfa- og fjárfestingasjóðum, sem reknir hafi verið af dótturfélagivarnaraðila og varnaraðili hafi farið með fulla stjórn á. Verði varnaraðili aðbera fulla ábyrgð á þessum einhæfu fjárfestingum óháð brotum hans áfjárfestingastefnu og eignastýringarsamningi aðila og öðrum atvikum. Þábendi sóknaraðili á að varnaraðila hafi stöðu sinnar vegna ekki geta dulist íhvað stefndi í íslensku efnahagslífi á haustmánuðum 2008. Hafi því hvílt ennríkari skyldur á varnaraðila en ella að hafa hagsmuni sóknaraðila aðleiðarljósi eins og honum hafi þó ævinlega verið skylt samkvæmt 19. og 2. mgr.62. gr. laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingasjóði og 5. gr. laganr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Hafi varnaraðila því borið skylda til aðkoma eignum sóknaraðila í öruggt skjól og innleysa hlutdeildarskírteini hansóháð því hvort réttilega hafi verið staðið að kaupum á þeim. Hafi varnaraðiliþví ekki getað látið við það sitja að bíða og sjá til, enda hafi hann tekiðsérstaklega að sér með samningi að stýra og gæta að eignum sóknaraðila.Varnaraðili hafi hins vegar ekki innleyst hlutdeildarskírteini sóknaraðila eðatryggt eignir hans og á því athafnaleysi verði hann nú að bera ábyrgð. Vísisóknaraðili hér jafnframt til þeirrar meginreglu sem komi fram í 18. gr. laganr. 108/2007 um að fjármálafyrirtæki skuli leita allra leiða til að tryggjabestu mögulega niðurstöðu fyrir viðskiptavini, sbr. og meginreglu 19. gr. sömulaga. Sóknaraðili árétti í þessu sambandi að hann hafi leitað til varnaraðilasem sérfræðings og verði ábyrgð varnaraðila að skoðast í því ljósi. Sóknaraðilibyggi einnig á því að varnaraðili hafi brotið gegn þeirri fjárfestingastefnu,sem honum hafi borið að fylgja við fjárfestingar sínar fyrir hönd sóknaraðila,og þar með gegn eignastýringarsamningi aðila. Því beri varnaraðiliskaðabótaábyrgð á því tjóni sem af samningsbroti hans hafi hlotist. Varnaraðilahafi verið heimilt að fjárfesta fyrir allt að 25% í hlutabréfum eða verðbréfa-eða fjárfestingasjóðum sem hafi einkum fjárfest í hlutabréfum. Að öðru leytiskyldi fjárfest í skuldabréfum og víxlum eða verðbréfa- eða fjárfestingasjóðumsem hafi einkum fjárfest í skuldabréfum. Þá hafi varnaraðila á hverjum tímaverið heimilt að ráðstafa fjármunum sóknaraðila inn á innlánsreikninga. Íbyrjun október 2008 hafi heildarfjárhæð eignasafns sóknaraðila hjá varnaraðilanumið á annan milljarð króna. Þar af hafi varnaraðili bundið rúmar 850milljónir króna af fé sóknaraðila í sex fjárfestinga- og verðbréfasjóðumdótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., þ.e. Kaupþingi Hávaxtasjóði,Kaupþingi peningamarkaðssjóði, verðbréfasjóðnum ICEQ, fjárfestingasjóðnumÍS-15, Kaupþingi úrvalsvísitölusjóði og fjárfestingasjóðnum Kaupthing LiquidtyFund EUR. Byggi sóknaraðili á því að með því að binda svo stóran hluta affjármunum sóknaraðila í nefndum sjóðum hafi varnaraðili brotið gegneignastýringarsamningi aðila, enda hafi heildareignasamsetning þeirra sjóða semum ræði farið í bága við þá fjárfestingastefnu sem varnaraðila hafi borið aðleggja til grundvallar við meðferð sína á fjármunum sóknaraðila. Aðþví er varði Kaupþing Liquidity Fund EUR sérstaklega bendi sóknaraðili einnig áað tekið hafi verið fram í títtnefndri fjárfestingastefnu að með hlutabréfumværi átt við hlutbréf fyrirtækja sem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Með skuldabréfumog víxlum væri átt við skuldabréf og víxla, sem útgefnir væru af fyrirtækjumsem skráð væru í viðurkenndri kauphöll. Þó hafi einnig verið heimilt að kaupavíxla og skuldabréf, sem gefin hafi verið út af bönkum, sparisjóðum, lánasjóðumog fjárfestingastofnunum, enda störfuðu þær samkvæmt sérstökum lögum eða væruellegar undir eftirliti fjármálaeftirlits. Þrátt fyrir þetta hafi varnaraðilifjárfest fyrir hönd sóknaraðila í hlutdeildarskírteinum í Kaupþing LiquidityFund EUR, þótt fjárfestingastefna sjóðsins hafi verið mun rýmri enfjárfestingastefna samnings varnaraðila og sóknaraðila. Þannig hafi KaupþingLiquidity Fund EUR t.a.m. haft heimild til að fjárfesta í afleiðum og öðrumfjármálagerningum heldur en fjárfestingarstefna sóknaraðila hafi gert ráðfyrir. Þá hafi sjóðurinn jafnframt haft heimild til að fjárfesta í öðrum sjóðumen fjárfestinga- og verðbréfasjóðum. Með því að verja fjármunum sóknaraðila til kaupa áhlutdeildarskírteinum í Kaupþing Liquidity Fund EUR hafi varnaraðili því brotiðgegn þeirri fjárfestingastefnu, sem honum hafi borið að leggja til grundvallarvið meðferð sína á fjármunum sóknaraðila, og þar með einnig gegneignastýringarsamningi aðila. Byggi sóknaraðili á því að varnaraðili beriskaðabótaábyrgð gagnvart sér á því tjóni sem af hafi hlotist. Sóknaraðilileggi áherslu á að meta verði heildstætt fjárfestingar varnaraðila fyrir hanshönd á grundvelli nefnds eignarstýringarsamnings. Þannig hafi varnaraðili ekkiaðeins farið gegn samningi aðila með því að binda fjármuni sóknaraðila íKaupþingi Liquidity Fund EUR, heldur einnig með því að fjárfesta í öðrumverðbréfa- og fjárfestingasjóðum, svo sem nánar sé rakið í greinargerðumsóknaraðila í öðrum þeim málum er lúti að kröfum sóknaraðila í bú varnaraðilaog rekin séu samhliða máli þessu. Fjárfesting varnaraðila í Kaupþingi LiquidityFund EUR hafi hins vegar falið í sér sjálfstætt brot, enda hafi fjárfestingarsjóðsins ekki verið í samræmi við fjárfestingastefnu eignarstýringarsamningsaðila. Hefðivarnaraðili farið eftir þeirri fjárfestingastefnu, sem honum hafi borið aðleggja til grundvallar, hefði tjón sóknaraðila orðið mun minna, en um hiðgagnstæða verði varnaraðili að bera sönnunarbyrði enda hafi það verið hann sembrotið hafi gegn samningi aðila. Sóknaraðili árétti í þessu sambandi að hannhafi leitað til varnaraðila sem sérfræðings og verði ábyrgð varnaraðila aðskoðast í því ljósi. Sóknaraðilibendi jafnframt á að meðferð varnaraðila á fjármunum sóknaraðila hafi ekkiaðeins farið í bága við títtnefnda fjárfestingastefnu, heldur hafi varnaraðiliengan reka gert að því að leiðrétta hina ólögmætu meðferð á fjármunumsóknaraðila, ekki einu sinni eftir að ljóst hafi verið orðið að miklar blikurværu á lofti í íslensku efnahagslífi. Sóknaraðilibyggi einnig á því að varnaraðili hafi ekki aðeins brotið gegneignarstýringarsamningi aðila með fjárfestingum í trássi við samninginn, heldurhafi hann í raun og veru farið með yfirráð Rekstrarfélags Kaupþings banka hf.Hafi varnaraðili því stjórnað fjárfestingum þeirra sjóða, sem rekstrarfélagiðhafi haft með höndum til hagsbóta fyrir varnaraðila og aðila honum tengdum, entil tjóns fyrir sóknaraðila sem viðsemjanda sinn og almennanhlutdeildarskírteinishafa. Íþessu sambandi bendi sóknaraðili á að í stjórn Rekstrarfélags Kaupþings bankahf. hafi á hverjum tíma setið lykilstjórnendur og –starfsmenn varnaraðila,ýmist sem aðal- eða varamenn, þar á meðal Andri Vilhjálmur Sigurðsson, lögmaðurá lögfræðisviði varnaraðila, Birgir Örn Arnarsson, forstöðumaðuráhættustýringar- og útlánaeftirlitssviðs varnaraðila, Helgi Sigurðsson,forstöðumaður og síðar framkvæmdastjóri lögfræðisviðs varnaraðila, RagnarJónasson, lögmaður á lögfræðisviði og síðar forstöðumaður lögfræðiráðgjafarvarnaraðila, Eggert Páll Ólason, lögfræðingur á lögfræðisviði varnaraðila, ogÞórarinn Sveinsson, framkvæmdastjóri eignastýringarsviðs varnaraðila. Ítökvarnaraðila í Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf. hafi því ekki aðeins veriðeignarlegs eðlis heldur einnig stjórnunarlegs. Framangreintfyrirkomulag hafi verið í fullkominni andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti þar sem mælt sé fyrir um að fjármálafyrirtækiskuli gera allar tiltækar ráðstafanir til að koma í veg fyrir aðhagsmunaárekstrar skaði hagsmuni viðskiptavina þess, sbr. og 19. gr.reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahættifjármálafyrirtækja. Þvert á móti hafi hagsmunir varnaraðila ráðið því að keypthafi verið hlutdeildarskírteini fyrir hönd sóknaraðila í sjóðum dótturfélagsvarnaraðila, sem varnaraðili hafi haft fulla stjórn á. Hafi hagsmunirsóknaraðila verið þar að engu hafðir. Sóknaraðilibyggi á því að með framangreindri háttsemi sinni hafi varnaraðili í kraftiyfirburðastöðu sinnar gagnvart dótturfélaginu brotið gegn 13. gr. samþykktaRekstrarfélags Kaupþings banka hf., þar sem kveðið sé á um að stjórn félagsinsfari með málefni félagsins. Með því að varnaraðili hafi í raun stjórnaðRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. hafi hann svipt stjórn félagsinsraunverulegu sjálfstæði og hafi þar með brotið gegn stjórnskipan þess í trássivið framangreint ákvæði samþykktanna. Meðsama hætti byggi sóknaraðili á því að varnaraðili hafi með háttsemi sinni semraunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., brotið gegnákvæðum laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Vísi sóknaraðili m.a. í þeim efnum til68. gr. laganna, sem kveði á um að málefni félags skuli vera í höndumfélagsstjórnar. Jafnframt sé vísað til 76. gr. laganna sem mæli fyrir um aðfélagsstjórn megi ekki gera neinar þær ráðstafanir sem séu til þess fallnar aðafla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins.Þá megi félagsstjórn ekki framfylgja ákvörðunum hluthafafundar eða annarrastjórnaraðila félagsins ef ákvarðanirnar séu ógildar vegna þess að þær brjóti íbága við lög eða félagssamþykktir. Sóknaraðili byggi ennfremur á því aðháttsemi varnaraðila hafi falið í sér brot gegn 95. gr. laga nr. 2/1995, semkveði á um að hluthafafundur megi ekki taka ákvörðun sem sé til þess fallin aðafla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarrahluthafa eða félagsins. Ííslenskum rétti sé viðurkennt að til ábyrgðar móðurfélags geti komið í tilvikumsem þessum bæði á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttarins og ákvæðis 2.mgr. 134. gr. laga nr. 2/1995. Þar sé kveðið á um að hluthafi sé skyldur til aðbæta tjón sem hann af ásetningi eða stórfelldu gáleysi hafi valdið félaginu,öðrum hluthöfum eða þriðja aðila með broti á ákvæðum laganna eða samþykktumfélagsins. Megi í þeim efnum vísa til dóms Hæstaréttar, sem birtur sé ídómsafni réttarins frá árinu 2003 á bls. 1060, þar sem fallist hafi verið áskaðabótaskyldu móðurfélags sem með saknæmum og ólögmætum hætti hafi misnotaðsér aðstöðu sína gagnvart dótturfélagi með þeim afleiðingum að kröfuhafardótturfélagsins hafi hlotið tjón af. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að varnaraðili hafi í raun haft svo mikil ítökog yfirráð yfir dótturfélagi sínu, Rekstrarfélagi Kaupþings banka hf., aðsjálfstæði síðarnefnda félagsins hafi í raun ekkert verið og megi því líta svoá að um eitt félag hafi verið að ræða. Byggi sóknaraðili á því að samsama verðivarnaraðila dótturfélagi hans og gera hann ábyrgan fyrir athöfnumdótturfélagsins og þeim ákvörðunum sem það formlega hafi tekið, en aðeins fyrirtilstilli og vilja varnaraðila í krafti þeirra eignar- og stjórnunarleguyfirburða sem hann hafi haft yfir því. Um slíka ábyrgð hluthafa á félagi megiað nokkru vísa til Hæstaréttardóms frá árinu 1993, sem birtur sé á blaðsíðu1653 í dómasafni réttarins frá því ári. Samkvæmtþeim upplýsingum, sem fram hafi komið um rekstur sjóða á vegum RekstrarfélagsKaupþing banka hf. í kjölfar hruns íslenska bankakerfisins í október 2008, hafimiklir misbrestir verið á því að farið hafi verið að settum lögum og reglum viðrekstur sjóðanna. Þannig byggi sóknaraðili á því að varnaraðili hafi semeigandi, móðurfélag og raunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings bankahf. misnotað stöðu sína með þeim hætti að fjármunir sjóðanna hafi verið notaðirtil þess að fjármagna rekstur varnaraðila og tengdra aðila. Hafi sú fjármögnunfarið fram með þeim hætti að sjóðir rekstrarfélagsins hafi fjárfest að miklummeirihluta í bæði innlánum varnaraðila og aðila honum tengdum, svo ogfjármálagerningum sem þessir aðilar hafi gefið út. Hafi hlutdeildarskírteinishafarsjóðanna því í raun verið látnir fjármagna rekstur varnaraðila og annarra aðilahonum þóknanlegra án nokkurs tillits til hagsmuna skírteinishafanna sjálfra. Ískýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslenskubankanna 2008 og tengda atburði sé fjallað um eignasamsetningu nokkurra þeirrasjóða sem Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. hafi séð um rekstur á, þ. á m.Kaupþings Peningamarkaðssjóðs, en í þeim sjóði hafi sóknaraðili átthlutdeildarskírteini. Í umfjöllun um nefndan sjóð í skýrslunni, sbr. kafla14.5.4, komi m.a. fram að hluti af stærstu skuldum sjóðsins hafi verið tengdurvarnaraðila í gegnum eignatengsl og/eða stórar áhættuskuldbindingar. Stórumhluta heildareigna sjóðsins hafi verið varið til að fjárfesta í varnaraðila ogfélögum honum tengdum. Þannig hafi þetta hlutfall verið um og yfir 50% afheildareignum sjóðsins á seinni helmingi ársins 2006, en talsvert hærra á árinu2008. Í skýrslunni sé þetta talið vekja upp spurningar um sjálfstæðirekstrarfélagsins gagnvart varnaraðila. Sóknaraðilibyggi á því að varnaraðili hafi með saknæmum og ólögmætum hætti hlutast til umfjárfestingar í nefndum sjóði dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings bankahf., á kostnað eðlilegrar áhættudreifingar og skuldaraáhættu og þar með hagsmunahlutdeildarskírteinishafa. Telji sóknaraðili að það sama hafi verið uppi áteningnum hvað varði aðra sjóði rekstrarfélagsins. Hafi þetta m.a. verið ífreklegri andstöðu við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 108/2007 og 19. gr. reglugerðarnr. 995/2007. Afhálfu sóknaraðila sé jafnframt byggt á því að með áður lýstri háttsemi hafivarnaraðili brotið gegn fjölmörgum ákvæðum laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóðiog fjárfestingasjóði. Hafi athafnir varnaraðila komið í veg fyrir að aðRekstrarfélag Kaupþings banka hf. gæti verið óháð í störfum sínum, sbr.meginreglu 2. mgr. 15. gr. laganna. Þá hafi háttsemi varnaraðila einnig fariðgegn 18., sbr. 17. gr. laganna, en eins og áður segi hafi varnaraðili annastsölu hlutdeildarskírteina sjóðsins og hafi komið fram sem viðsemjandi gagnvarthlutdeildarskírteinishöfum þrátt fyrir að hagsmunir hans færu bersýnilega gegnhagsmunum rekstrarfélagsins og eigenda hlutdeildarskírteina sjóðsins.Sóknaraðili byggi ennfremur á því að háttsemi varnaraðila hafi falið í sér brotgegn ákvæði 19. gr. laganna um góða viðskiptahætti og venjur, svo og þeimákvæðum laganna sem takmarki fjárfestingaheimildir verðbréfasjóða, sbr. F-liðII. kafla laga nr. 30/2003, sbr. og IV. kafla reglugerðar nr. 792/ 2003 umverðbréfasjóði og fjárfestingasjóði, enda hafi fjármunum sjóðsins verið variðtil fjárfestinga til hagsbóta fyrir varnaraðila og aðila honum tengdum, íandstöðu við framangreind ákvæði um takmarkanir á fjárfestingaheimildum slíkrasjóða. Svosem áður greini hafi varnaraðili séð um kaup og sölu hlutdeildarskírteina ísjóðum dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., og hafi komiðfram út á við gagnvart viðskiptavinum sem viðsemjandi þeirra. Samkvæmt því hafivarnaraðila borið í störfum sínum fyrir sóknaraðila að gæta að ákvæðum laga nr.108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í framangreindu hafi falist að varnaraðila hafiborið að sinna störfum sínum í samræmi við eðlilega og heilbrigðaviðskiptahætti og venjur í verðbréfaviðskiptum með trúverðugleikafjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi, sbr. 5. gr. laganr. 108/2007. Þá hafi varnaraðila sömuleiðis borið að gera allar tiltækarráðstafanir til að koma í veg fyrir að hagsmunaárekstrar sköðuðu hagsmuniviðskiptavina hans, sbr. 8. gr. laganna, en þær skyldur séu nánar útfærðar íreglugerð nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja,sbr. m.a. 19., 20. og 21. gr. Ljóstsé af því sem fyrr sé rakið að varnaraðili hafi misnotað stöðu sína semmóðurfélag og raunverulegur stjórnandi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. oghafi freklega brotið gegn ofangreindum ákvæðum laga nr. 108/2007 og reglugerðarnr. 995/2007 til tjóns fyrir sóknaraðila og aðra hlutdeildarskírteinishafasjóða rekstrarfélagsins. Sóknaraðilibyggi jafnframt á því að varnaraðili hafi í krafti yfirráða sinna yfirRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. komið því til leiðar að farið hafi veriðgegn fjárfestingastefnu og reglum Kaupþing Liquidity Fund EUR þvert á hagsmunihlutdeildarskírteinishafa. Samkvæmt útboðslýsingu sjóðsins hafi það veriðmarkmiðið með útgáfu hans að fjárfesta einkum í alþjóðlegum skuldabréfum,peningamarkaðsskjölum og hlutdeildarskírteinum annarra sjóða um sameiginlegafjárfestingu en verðbréfa- og fjárfestingasjóða. Sjóðurinn hafi þó aldrei máttfjárfesta fyrir meira en 20% af eignum sínum í öðrum sjóðum en verðbréfa ogfjárfestingasjóðum. Þá hafi sjóðurinn jafnframt haft heimild til að fjárfesta íafleiðum. Markmiðsjóðsins hafi jafnframt verið að fjárfesta í skuldabréfum ogpeningamarkaðsskjölum útgefnum af einstökum ríkjum, sveitarfélögum, bönkum,fyrirtækjum og/eða stofnunum, sem og í sjóðum sem hafi fjárfest í slíkumskjölum. Þá hafi fjárfestingar sjóðsins einnig takmarkast af sérstakri töflusem birt hafi verið í útboðslýsingu sjóðsins og ákvæðum laga nr. 30/2003 umfjárfestingaheimildir fjárfestingasjóða. Afhálfu sóknaraðila sé á því byggt að brotið hafi verið gegn ofangreindrifjárfestingastefnu Kaupþing Liquidity Fund EUR til hagsbóta fyrir varnaraðilaen til tjóns fyrir hlutdeildarskírteinishafa sjóðsins. Sé og áréttað að fjárfestingastefna sjóðsins hafi ekkifarið saman við þá fjárfestingastefnu sem legið hafi til grundvallareignarstýringarsamningi aðilanna. Hafi varnaraðila því ekki verið heimiltyfirhöfuð að leggja fjármuni sóknaraðila í nefndan sjóð. Sóknaraðilibendi á að sem starfsleyfisskyldu fjármálafyrirtæki, sbr. 3. gr., sbr. og IV.kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, hafi varnaraðila borið að starfaí samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur áfjármálamarkaði, sbr. 19. gr. laganna. Hafi varnaraðila verið skylt að hafatrúverðugleika fjármálamarkaðarins og hagsmuni viðskiptavina að leiðarljósi,sbr. 2. mgr. 62. gr. og 19. gr., sbr. 1. mgr. 52. gr., laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóðiog fjárfestingasjóði og 5. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Sömuskyldur hafi hvílt á varnaraðila samkvæmt 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki. Meðþví að handstýra fjárfestingum sjóða dótturfélags síns, Rekstrarfélags Kaupþingbanka hf., hafi varnaraðili brotið gegn þessum ákvæðum, til hagsbóta fyrir sigog tengda aðila, en á kostnað almennra hlutdeildarskírteinishafa sjóðanna, þ. ám. sóknaraðila. Afhálfu sóknaraðila sé því jafnframt haldið fram að brotið hafi verið gegnjafnræði hlutdeildarskírteinishafa í aðdraganda þess að innlausnumhlutdeildarskírteina í greindum sjóði hafi verið frestað 6. október 2008.Sóknaraðili telji einsýnt að fjármunir sjóðsins hafi snarlækkað síðustuvikurnar fyrir frestun innlausnar, sem m.a. sjáist af hinu lágaendurgreiðsluhlutfalli sjóðsins. Þannig hafi auðseljanlegar eignir verið seldarfyrst til að mæta auknum innlausnum, en illseljanlegri eignir setið eftir ákostnað þeirra hlutdeildarskírteinishafa sem ekki hafi stokkið til og innleystskírteini sín áður en innlausnum í sjóðinn hafi verið frestað. Aðmati sóknaraðila hafi borið að nýta ákvæði í reglum sjóðsins, sbr. og 2. mgr.27. gr. og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 30/2003, til þess að fresta innlausnum oggæta þannig að jafnræði og hagsmunum allra hlutdeildarskírteinishafa sjóðsins,sbr. áðurnefnda 2. mgr. 15. gr. laganna. Hafi í öllu falli borið að seljaeignir sjóðsins eftir seljanleika þeirra í réttum hlutföllum, en aðeins með þvímóti hefði verið unnt að gæta hagsmuna allra hlutdeildarskírteinishafasjóðsins, sbr. nefnda 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003. Meðsömu rökum og áður hafi verið rakin byggi sóknaraðili á því að varnaraðili beriábyrgð gagnvart sóknaraðila á vanrækslu dótturfélags síns, RekstrarfélagsKaupþings banka hf., að þessu leyti. Samkvæmtframansögðu megi ljóst vera að varnaraðili hafi nýtt sér stöðu sína semmóðurfélag Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. til hagsbóta fyrir sig og tengdaaðila. Hafi það falið í sér saknæma háttsemi af hans hálfu og beri varnaraðiliþví skaðabótaábyrgð á því tjóni sem sóknaraðili hafi orðið fyrir. Þá liggijafnframt fyrir að varnaraðili hafi brotið gegn eignastýringarsamningiaðilanna, enda hafi hann farið út fyrir þá fjárfestingastefnu sem honum hafiborið að leggja til grundvallar og hafi ekki gætt hagsmuna sóknaraðila íaðdraganda hrunsins. Hafi varnaraðili þvert á móti tekið eigin hagsmuni framyfir hagsmuni sóknaraðila, m.a. með fjárfestingum í eigin fjármálagerningum ogtengdra aðila. Sóknaraðiliárétti að engu skipti í þessu sambandi hver hafi raunverulega annast þauverkefni sem varnaraðili hafi tekið að sér fyrir hönd sóknaraðila samkvæmtsamningi aðilanna. Breyti það engu um ábyrgð varnaraðila gagnvart sóknaraðila,enda hafi varnaraðili staðfest ábyrgð sína sérstaklega í samningi sínum viðsóknaraðila, sbr. 3. gr. samningsins, sbr. og 7. gr. laga nr. 108/2007 umverðbréfaviðskipti. Verðiekki fallist á málsástæður sóknaraðila um að varnaraðili hafi raunverulegafarið með stjórn Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., leiði af framangreindu aðvarnaraðili beri eftir sem áður skaðabótaábyrgð gagnvart sóknaraðila á þeirriólögmætu og saknæmu háttsemi sem lýst sé hér að framan og RekstrarfélagiKaupþings banka hf. kunni að einhverju leyti að verða kennt um. Sóknaraðilitelji tjón sitt nema fjárhæð skaðabótakröfu sinnar. Hann hyggist engu að síðursanna með öflun matsgerðar að hve miklu leyti fjárfestingar KaupþingsÚrvalsvísitölusjóðs hafi verið í ósamræmi við bæði þá fjárfestingastefnu, semlögð skyldi til grundvallar eignarstýringu varnaraðila, svo ogfjárfestingastefnu og reglur sjóðsins sjálfs og þar með þau lagaákvæði semrakin hafi verið hér að ofan. Sóknaraðilikrefjist þess jafnframt að krafa hans vegna ritunar kröfulýsingar að fjárhæð11.450 krónur verði viðurkennd sem eftirstæð krafa við slit varnaraðila, sbr.114. gr. laga nr. 21/1991. Þarfnast sú krafa ekki sérstakrar umfjöllunar. Málisínu til stuðnings vísi sóknaraðili til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl., einkum 113. gr., 114. gr., en einnig 5. þáttar laganna. Þá vísisóknaraðili til laga nr. 2/1995 um hlutafélög, einkum 2., 68., 76., 95. og 134.gr. laganna og til meginreglna íslensks skaðabótaréttar. Sóknaraðili vísiennfremur til laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. laganna ogtil ákvæða laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, sbr. einkum 1., 5. og 8.gr. laganna. Þá vísi sóknaraðili til laga nr. 30/2003um verðbréfasjóði ogfjárfestingasjóði, einkum 15., 17., 18., 19., 27. og 54. gr., en einnig til II.kafla. Sóknaraðili vísi aukinheldur til ákvæða reglugerðar nr. 995/2007 umfjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja, sbr. einkum 19., 20. og21. gr. og til ákvæða reglugerðar nr. 792/2003 um verðbréfasjóði ogfjárfestingasjóði, sbr. einkum IV. kafla. Þá vísi sóknaraðili jafnframt tillaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og til laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, en um kröfu varnaraðila um málskostnað vísist til 130. gr. þeirralaga, sbr. og 173. gr. laga nr. 21/1991.III Varnaraðili krefst þess að öllumkröfum sóknaraðila í málinu verði hafnað, enda hafi sóknaraðili ekki sýnt framá að hann eigi réttmæta skaðabótakröfu á hendur honum. Sóknaraðili hafi í engusýnt fram á að varnaraðili hafi að einhverju leyti brotið gegn skyldum sínumsamkvæmt samningi aðila um eignastýringu eða að nokkur önnur skilyrði séu tilþess að skaðabótaábyrgð verði felld á varnaraðila. Sóknaraðili hafi hvorki sýntfram á tilvist eða umfang hins ætlaða tjóns né orsakasamband þess við ætlaðsaknæmt og ólögmætt atferli á ábyrgð varnaraðila. Af málatilbúnaði sóknaraðilamegi ráða að krafa hans um skaðabætur miði að því að gera hann eins settan ogef greitt hefði verið úr úr umræddum sjóði miðað við það dagsgengihlutdeildarskírteina í honum, sem síðast hafi gilt áður en lokað hafi veriðfyrir innlausn hlutdeildarskírteina 6. október 2008. Af hálfu varnaraðila sé bent á að samkvæmteignastýringaryfirliti sóknaraðila 6. október 2008 hafi skráðinnlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina hans í Kaupþingi Liquidity Fund Eurnumið þá 31.203 evrum, en ekki 31.194 evrum eins og fullyrt sé í greinargerðsóknaraðila. Þá sé jafnframt bent á að sóknaraðili kunni að hafa fengið eðamuni fá frekari greiðslur fyrir hlutdeildarskírteini en þær 18.311 evrur semgetið sé um í greinargerð sóknaraðila þar sem ekkert hafi verið lagt fram ímálinu um greiðslurnar eða slit sjóðsins.Þar af leiðandi verði ekkert fullyrt um ætlað tjón sóknaraðila. Þá bendivarnaraðili jafnframt á að sóknaraðili hafi engin rök fært fyrir því aðverðmæti hlutdeildarskírteinanna hafi átt að haldast óbreytt eftir 6. október2008, í kjölfar hruns efnahagskerfis þjóðarinnar sem orsakað hafi bersýnilegalækkun á verðmæti eigna sjóðsins. Þá skorti verulega á að sóknaraðili hafi færtfullnægjandi rök fyrir því að hann hafi átt að verða eins settur við slitsjóðsins og ef greitt hefði verið úr sjóðnum miðað við skráð innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina í honum 6. október 2008 þannig að líta megi á mismunþeirrar fjárhæðar og þeirrar fullnaðargreiðslu sem sóknaraðili hafi þegið viðslit sjóðsins sem fjártjón. Sóknaraðili hafi kosið að grundvalla kröfugerð sínaá hendur varnaraðila á ætluðum brotum varnaraðila gegn eignastýringarsamningiaðila, án þess að sýna með nokkru móti fram á að samhengi sé á milliframkvæmdar eignastýringarinnar annars vegar og lækkunar á innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina sóknaraðila hins vegar. Samkvæmt framansögðu hafisóknaraðila því hvorki tekist að afmarka nægilega ætlað tjón sitt né að sýnafram á að það megi rekja til einhverrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemivarnaraðila. Þar af leiðandi sé óhjákvæmilegt að hafna öllum kröfum sóknaraðilaí málinu. Jafnframt bendi varnaraðili á aðsóknaraðili hafi á þriggja mánaða fresti frá gerð eignastýringarsamningsinsverið send yfirlit um þær eignir sem hann hafi falið varnaraðila til fjárvörsluen á þeim yfirlitum hafi m.a. komið fram upplýsingar um eignir sóknaraðila íformi hlutdeildarskírteina í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum. Sóknaraðilibyggi í málinu á því að fjárfesting varnaraðila í slíkum sjóðum hafi falið ísér brot gegn eignastýringarsamningi aðila. Engu að síður hafi sóknaraðiliengum athugasemdum hreyft við þeim fjárfestingum fyrr en í kröfulýsingu viðslitameðferð varnaraðila 30. desember 2009. Í ljósi þessa tómlætis sóknaraðilatelji varnaraðili útilokað að líta megi á fjárfestingar varnaraðila íverðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem brot gegn eignastýringarsamningi aðila. Varnaraðili kveðst alfarið hafnaþví að starfsmenn hans hafi vanrækt skyldur sínar samkvæmteignastýringarsamningi aðila og lögum og reglum og valdið með því sóknaraðilabótaskyldu fjártjóni, sem sé grundvöllur kröfugerðar sóknaraðila. Varnaraðili hafni fullyrðingusóknaraðila um að dreifing áhættu á fjárfestingum sóknaraðila hafi verið oflítil, sem rangri og ósannaðri. Þá sé jafnframt hafnað fullyrðingu um að umeinhæfar fjárfestingar hafi verið að ræða, en fjármunum sóknaraðila hafi veriðráðstafað til fjárfestinga í sex mismunandi verðbréfa- og fjárfestingasjóðum,sem hver um sig hafi haft yfirlýsta fjárfestingastefnu. Meðal helstu kosta sjóða umsameiginlegar fjárfestingar, s.s. verðbréfa- og fjárfestingasjóða, sé aðsjóðirnir séu taldir stuðla að áhættudreifingu og að þeir séu reknir ágrundvelli starfsleyfis stjórnvalda, undir eftirliti Fjármálaeftirlitsins ogsamkvæmt yfirlýstri fjárfestingastefnu. Slíkum sjóðum hafi með lögum nr.30/2003 verið veittur einkaréttur á viðtöku fjár frá einstaklingum og lögaðilumtil sameiginlegra fjárfestinga í fjármálagerningum á grundelli áhættudreifingarsamkvæmt fjárfestingastefnu. Eigandi hlutdeildarskírteina í slíkum sjóðum eigirétt til að njóta ávinnings af öllum eignum sjóðanna í réttu hlutfalli við þaðfjármagn sem hann leggi sjóðnum til sameiginlegra fjárfestinga. Áhætta sóknaraðila affjárfestingum í hlutdeildarskírteinum í sjóðum sem reknir hafi verið afRekstrarfélagi Kaupþings banka hf. verði því ekki metin á grundvelli þess aðfjármunum sóknaraðila hafi aðeins verið ráðstafað til fjárfestinga í sex slíkumsjóðum, heldur sé nauðsynlegt að líta til fjárfestingastefnu hvers sjóðs fyrirsig og eignasafns hans. Þegar það sé gert sé augljóst að fjárfestingarvarnaraðila í umræddum sjóðum hafi verið allt annað en einhæfar og sé öllumfullyrðingum sóknaraðila þess efnis mótmælt sem röngum. Þá bendi varnaraðili á að engumáli skipti í framangreindu samhengi að rekstrarfélag sjóðanna hafi veriðdótturfélag varnaraðila, enda hafi Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. veriðsjálfstætt fjármálafyrirtæki sem hafi annast daglegan rekstur verðbréfa- ogfjárfestingasjóða samkvæmt lögum nr. 30/2003 og samþykktum félagsins.Fullyrðingum sóknaraðila þess efnis að varnaraðili hafi farið með fulla stjórná rekstrarfélaginu sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum, sem og því að það getileitt til skaðabótaskyldu varnaraðila í málinu. Með sama hætti hafni varnaraðilialfarið þeirri fullyrðingu sóknaraðila, að hann eða starfsmenn hans hafi meðnokkru móti getað séð fyrir hrun íslensks efnahagslífs haustið 2008 þannig aðvarnaraðila hafi borið sjálfstæð skylda til að innleysa hlutdeildarskírteinisóknaraðila. Í fjárfestingastefnu sóknaraðila,sem undirrituð hafi verið með eignastýringarsamningi aðila, komi fram aðheimilt sé að fjárfesta fyrir allt að 25% í hlutabréfum eðaverðbréfasjóðum/fjárfestingasjóðum sem fjárfesti einkum í hlutabréfum. Að öðruleyti skuli fjárfest í skuldabréfum og víxlum eðaverðbréfasjóðum-/fjárfestingasjóðum sem fjárfesti einkum, en ekki einvörðungu,í skuldabréfum. Jafnframt sé heimilt að ráðstafa fjármunum inn áinnlánsreikninga. Samkvæmt fjárfestingastefnunni sé með skuldabréfum átt viðskuldabréf útgefin af ríkissjóði eða með ábyrgð ríkissjóðs, skuldabréffyrirtækja sem skráð séu í kauphöll og skuldabréf fjármálafyrirtækja. Meðhlutabréfum sé átt við hlutabréf fyrirtækja sem skráð séu í kauphöll og meðvíxlum sé átt við víxla sem útgefnir séu af slíkum fyrirtækjum eðafjármálafyrirtækjum. Varnaraðili telji einsýnt aðallar fjárfestingar sem gerðar hafi verið á grundvelli eignastýringarsamningsaðila hafi verið í fullu samræmi við ákvæði samningsins og fjárfestingastefnusóknaraðila sem höfð skyldi til viðmiðunar. Hvað varði fjárfestingasjóðinnKaupþing Liquidity Fund EUR sérstaklega skuli bent á að samkvæmtfjárfestingastefnu sjóðsins hafi honum einkum verið ætlað að fjárfesta íalþjóðlegum skuldabréfum, peningamarkaðsskjölum og hlutdeildarskírteinum verðbréfa-og fjárfestingasjóða og annarra sjóða um sameiginlega fjárfestingu, en auk þesshafi sjóðurinn haft heimild til að nýta sér innlán fjármálastofnana. Ífjárfestingastefnu sjóðsins sé þess sérstaklega getið að grunnmynt sjóðsins séevra og að því verði að eyða gengisáhættu, sem myndist vegna fjárfestinga hansí öðrum myntum, með því að nota afleiður. Fjárfestingastefna sóknaraðila hafiheimilað varnaraðila m.a. að fjárfesta í fjárfestingasjóðum sem fjárfestieinkum, en ekki einvörðungu, í skuldabréfum. Fullyrðingar sóknaraðila þessefnis að fjárfestingastefna eignastýringarsamningsins hafi ekki heimilaðfjárfestingar í fjárfestingasjóðnum Kaupþingi Liquidity Fund Eur eigi því ekkivið rök að styðjast. Ekki hafi verið sýnt fram áannað en að eignir Kaupþings Liquidity Fund EUR hafi samanstaðið af eignum semvarnaraðila hafi samkvæmt eignastýringarsamningi aðila verið heimilt aðfjárfesta í beint eða í gegnum verðbréfa- eða fjárfestingasjóði. Fjárfestingvarnaraðila í hlutdeildarskírteinum í sjóðnum geti því á engan hátt hafa leitttil fjártjóns fyrir sóknaraðila. Samkvæmt greinargerð sóknaraðilagrundvalli hann skaðabótakröfu sína jafnframt á þeirri staðhæfingu aðvarnaraðili hafi „í raun og veru farið með yfirráð Rekstrarfélags Kaupþingsbanka hf.“ og þannig stjórnað fjárfestingum sjóða félagsins til tjóns fyrirsóknaraðila. Báðum fullyrðingum sé alfarið mótmælt af hálfu varnaraðila semröngum og ósönnuðum. Jafnvel þó sóknaraðila tækist,gegn mótmælum varnaraðila, að sýna fram á að sjálfstæði RekstrarfélagsKaupþings banka hf. hafi ekki verið nægilegt gagnvart varnaraðila þá hafi honumí engu tilliti tekist að færa sönnur á að eigna- og stjórnunarleg tengslvarnaraðila við rekstrarfélag sjóðanna hafi valdið sóknaraðila skaðabótaskyldufjártjóni. Hvergi í greinargerð sóknaraðilakomi skýrt fram hvort og þá hvernig varnaraðili eigi að hafa stjórnaðfjárfestingum Kaupþings Liquidity Fund EUR til tjóns fyrir sóknaraðila. Þá komienn síður fram hvort og þá hvernig stjórn rekstrarfélags sjóðanna hafi gengið erindavarnaraðila og hafi aflað honum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað félagsins,hvað þá hvernig þær ákvarðanir geti orðið grundvöllur að skaðabótakröfusóknaraðila. Vísi varnaraðili m.a. til fjárfestingastefnu og eignasamsetningarKaupþings Liquidity Fund EUR en hvort tveggja hafi samanstaðið af eignum semvarnaraðila hafi verið heimilt að fjárfesta í samkvæmt fjárfestingastefnueignastýringarsamnings aðila. Þá bendi varnaraðili jafnframt á að KaupþingLiquidity Fund EUR hafi eins og aðrir sjóðir sömu tegundar verið starfræktursamkvæmt lögum nr. 30/2003 og lotið innra eftirliti, innri endurskoðun ogeftirliti Fjármálaeftirlitsins. Vegna tilvísunar sóknaraðila til 2. mgr. 134.gr. laga nr. 2/1995 og dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 292/2003 bendi varnaraðiliá þá staðreynd að sóknaraðili hafi ekki verið kröfuhafi dótturfélagsvarnaraðila, Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., heldur hafi hann átt rétt tilað njóta ávinnings af öllum eignum þeirra sjóða sem félagið hafi rekið í réttuhlutfalli við það fjármagn sem hann hafi lagt þeim til sameiginlegrafjárfestinga, sem hann hafi gert við slit sjóðsins. Afgreinargerð sóknaraðila í málinu verði ekki ráðið hvort hann vilji grundvallakröfugerð sína á ætlaðri ólögmætri og saknæmri háttsemi starfsmanna varnaraðilaeða Rekstrarfélags Kaupþings banka hf., sem sóknaraðili vilji að ósekju samsamavarnaraðila. Raunar verði ekkert ráðið um hvaða háttsemi það sé sem sóknaraðilitelji að hafi valdið því tjóni sem hann vilji fá bætt, þ.e. lækkun áinnlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina í Kaupþingi Liquidity Fund EUR, ogskortir því mjög á að sóknaraðili hafi fullnægt þeim lágmarksskilyrðum semverði að vera fyrir hendi svo skaðabótaábyrgð verði felld á varnaraðila.Varnaraðili telji aftur á móti augljóst að hvorki fjárfestingar varnaraðila ágrundvelli eignastýringarsamnings aðila né rekstur Rekstrarfélags Kaupþingsbanka hf. á Kaupþingi Liquidity Fund EUR hafi leitt til lækkunar áinnlausnarvirði hlutdeildarskírteina í sjóðnum. Hún hafi einfaldlega veriðóumflýjanleg afleiðing efnahagshrunsins haustið 2008 sem líta megi á semóviðráðanleg ytri atvik, en samkvæmt eignastýringarsamningi aðila hafivarnaraðili verið undanþeginn hvers kyns tjóni vegna slíkra atvika. Fullyrðingum sóknaraðila þessefnis að varnaraðili hafi „sem eigandi, móðurfélag og raunverulegur stjórnandiRekstrarfélags Kaupþings banka hf.“ misnotað stöðu sína með þeim hætti aðfjármunir sjóðanna væru notaðir til þess að fjármagna rekstur varnaraðila ogtengdra aðila sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Eins og áður hafi komið framtelji varnaraðili að rekstur sjóðanna og fjárfestingar þeirra hafi verið ífullu samræmi við yfirlýstar fjárfestingastefnur þeirra og því hafi hvorkivarnaraðili né rekstrarfélag sjóðanna sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemisem leitt hafi til þeirrar verðmætarýrnunar á innlausnarverðmætihlutdeildarskírteina í sjóðunum frá 6. október 2008 til slita þeirra, semsóknaraðili telji skaðabótaskylt fjártjón. Varnaraðili ítreki sérstaklegaað ekki hafi verið sýnt fram á annað en að allar fjárfestingar KaupþingsLiquidity Fund EUR hafi verið í fullu samræmi við yfirlýsta fjárfestingastefnusjóðsins, sem aftur hafi samrýmst fjárfestingastefnu eignastýringarsamningsaðila. Telji varnaraðili því ekkert benda til þess að áhættudreifing sjóðsinshafi verið óeðlileg og skuldaráhætta meiri en sóknaraðili hafi mátt gera ráðfyrir samkvæmt eignastýringarsamningi aðila. Varnaraðili telji því vandséðhvernig Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. eigi að hafa brotið gegn lögum ogfjárfestingastefnu sjóðsins til tjóns fyrir sóknaraðila, hvað þá að það hafiverið gert að undirlagi varnaraðila. Varnaraðili mótmæli sérstaklegatilvísun sóknaraðila til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis sem sönnunargagnsum umdeildar staðhæfingar sóknaraðila í málinu, en Hæstiréttur Íslands hafi ímálinu nr. 561/2010 tekið af öll tvímæli um að skýrslan teljist ekkifullnægjandi sönnunargagn í skilningi laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnaraðili hafni því alfarið aðbrotið hafi vegið gegn jafnræði hlutdeildarskírteinishafa Kaupþings LiquidityFund EUR áður en lokað hafi verið fyrir innlausn 6. október 2008 og bendijafnframt á að jafnvel þó sýnt yrði fram á slíka mismunun þá hafi ekki verið áforræði varnaraðila að koma í veg fyrir hana. Varnaraðili bendi á að það hafiverið á forræði Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. að taka ákvörðun um að lokafyrir innlausnir eða fresta þeim samkvæmt reglum sjóðsins, sbr. 2. mgr. 27. gr.laga nr. 30/2003, en ekki varnaraðila. Sjóðurinn hafi verið opinn fyririnnlausnir allra hlutdeildarskírteinishafa allt þar til lokað hafi verið fyrirþær 6. október 2008. Þá hafi varnaraðili ekki talið neina ástæðu til aðinnleysa hlutdeildarskírteini sóknaraðila í sjóðnum við fyrra tímamark endahafi viðskipti gengið fyrir sig með eðlilegum hætti í kauphöll ogeignasamsetning sjóðsins þannig háttað að ekki hafi verið nein knýjandi ástæðatil breytinga á fjárfestingum sóknaraðila, s.s. vegna fjárfestingastefnueignastýringarsamningsins. Sá annmarki sé á málatilbúnaðisóknaraðila í greinargerð hans til dómsins að rökrétt samhengi skorti á millieinstakra málsástæðna og kröfugerðar hans. Eigi þetta ekki síst við um þámálsástæðu er lúti að ætlaðri mismunun við frestun innlausna, enda megi veraljóst að hugsanleg mismunun hlutdeildarskírteinishafa í aðdraganda þess aðlokað hafi verið fyrir innlausnir í sjóðnum leiði ekki til þess að sóknaraðilieigi tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og þeir sem innleyst hafihlutdeildarskírteini sín, heldur ætti sóknaraðili undir slíkum kringumstæðumrétt á því að fá greidda aðra lægri fjárhæð fyrir hlutdeildarskírteini sín ísamræmi við það sem allir hlutdeildarskírteinishafar hefðu fengið að gættu þvíjafnræði sem sóknaraðili telji að ekki hafi verið gætt. Sóknaraðili virðist ígreinargerð sinni grundvalla skaðabótakröfu sína á hendur varnaraðila jöfnunhöndum á reglum kröfuréttarins um skaðabætur innan samninga, vegna ætlaðrabrota varnaraðila gegn ákvæðum eignastýringarsamnings aðila, og reglnaskaðabótaréttarins um skaðabætur utan samninga, vegna ætlaðrar saknæmrar ogólögmætrar háttsemi Rekstrarfélags Kaupþings banka hf. við stjórn og reksturKaupþings Liquidity Fund EUR sem sóknaraðili telji varnaraðila eiga að beraábyrgð á. Eins og málinu sé háttað yrðigrundvöllur hugsanlegrar skaðabótaábyrgðar varnaraðila í málinu í báðumtilvikum hinn sami, þ.e. fyrir hendi þurfi að vera saknæm háttsemi hjá þeim semtjóni valdi auk þess sem orsakatengsl verði að vera til staðar á milli þeirrarháttsemi og þess tjóns sem bóta sé krafist fyrir. Til að skaðabótakrafa sóknaraðilageti náð fram að ganga verði hann því að sýna fram á tilvist og umfang þessfjártjóns sem hann vilji fá bætt og orsakatengsl milli þess og saknæmrar ogólögmætrar háttsemi varnaraðila eða einhvers sem hann beri ábyrgð á.Varnaraðili telji augljóst að sóknaraðila hafi í engu tekist að sýna fram á aðframangreindum skilyrðum skaðabótaábyrgðar sé fullnægt. Þannig hafi sóknaraðila ekkitekist að sýna fram á að varnaraðili hafi brotið gegn ákvæðumeignastýringarsamnings aðila þegar fjárfestingastefna hans sé borin saman viðfjárfestingastefnu og eignasafn þeirra sjóða sem um ræði. Sóknaraðila hafiheldur ekki tekist að sýna fram á ætlaða misnotkun varnaraðila á sjóðunum íeigin þágu eða mismunun við frestun innlausna hlutdeildarskírteina. Enn síður hafisóknaraðila tekist að sýna fram á að nokkuð samhengi sé á milli framangreindsog þeirrar lækkunar sem orðið hafi á innlausnarverðmæti hlutdeildarskírteinasóknaraðila frá 6. október 2008 og þar til sjóðnum hafi verið slitið, en það sétjónið sem sóknaraðili hafi krafist að fá bætt úr hendi varnaraðila. Þá skortijafnframt á að sóknaraðili geri fullnægjandi grein fyrir að hve miklu leytihann hafi fengið eða eigi von á að fá greitt úr sjóðnum vegnahlutdeildarskírteina sinna en breytingar sem gerðar hafi verið á reglumsjóðsins 1. desember 2008 hafi gert ráð fyrir að greiðslur yrðu inntar af henditil hlutdeildarskírteinishafa uns engar eignir væru eftir í sjóðnum. Með vísan til alls framangreindstelji varnaraðili einsýnt að hafna verði öllum kröfum sóknaraðila í málinutelji dómurinn sér á annað borð fært að taka afstöðu til kröfugerðarsóknaraðila eins og hún sé sett fram. Kröfu sóknaraðila umdráttarvexti af kröfufjárhæðinni sé sérstaklega mótmælt, enda eigi hún sér engastoð í tilvitnuðu ákvæði laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þástangist upphafsdagur dráttarvaxta í kröfugerð sóknaraðila á við málatilbúnaðsóknaraðila að öðru leyti, en sóknaraðili grundvalli kröfugerð sína á þeimmismun sem verið hafi á innlausnarverðmæti hlutdeildarskírteina hans í sjóðnum6. október 2008 og þeirrar greiðslu sem hann síðar hafi þegið vegna þeirra. Um lagarök vísi varnaraðili tilalmennra meginreglna kröfuréttarins um skilyrði skaðabóta innan samninga ogalmennra meginreglna skaðabótaréttarins, einkum um skilyrði skaðabótaábyrgðar,sakarregluna, orsakatengsl og eigin sök. Þá vísi varnaraðili jafnframt tilmeginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndirloforða og til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að því er varðidráttarvexti og upphafsdag þeirra. Krafa um málskostnað grundvallist á 129. gr.og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 178. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. IV Einsog rakið er ítarlega hér fyrr tók varnaraðili, sem þá var starfandifjármálafyrirtæki, að sér, samkvæmt samningi, að annast fjárfestingar fyrirhönd sóknaraðila fyrir fjármuni sem sóknaraðili lagði til. Þá liggur fyrir að ágrundvelli umrædds samnings fjárfesti varnaraðili fyrir hönd sóknaraðila í sex fjárfestinga-og verðbréfasjóðum, sem reknir voru af dótturfélagi varnaraðila sem þá hétRekstarfélag Kaupþings banka hf., en heitir nú Stefnir hf. og er ekki lengur íeigu varnaraðila. Er mál þetta eitt sex mála sem rekin hafa verið samhliða þarsem sóknaraðili krefur varnaraðila um bætur vegna verðlækkunarhlutdeildarskírteina í þessum sjóðum. Fyrrnefnt rekstrarfélag starfaði ágrundvelli laga nr. 30/2003 og var sjálfstætt fjármálafyrirtæki. Sóknaraðilibyggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna fjárfestinga varnaraðilifyrir hans hönd í umræddum sex sjóðum. Lýsti hann fjárkröfu vegna þessa viðslitameðferð varnaraðila, sem hann hefur ítrekað í greinargerð sinni tildómsins í máli þessu, að fjárhæð sem nemur mismun á innlausnarvirðihlutdeildarskírteina þeirra sem hannátti í umræddum sjóðum er lokað var fyrir innlausn þeirra í byrjun október 2008og þeirrar fjárhæðar sem hann hafi fengið greidda úr viðkomandi sjóðum. Allirhöfðu þessir sjóðir fjárfestingastefnu sem kvað á um að fjárfest skyldi í nánargreindum fjármálagerningum. Í samningi aðila um eignastýringu kom m.a. fram aðsóknaraðili gerði sér grein fyrir því að þeir fjármálagerningar sem keyptiryrðu fyrir hans hönd væru áhættusamir og að tap gæti orðið á fjárfestingunni.Verður því að telja liggja fyrir að sóknaraðili gat ekki gengið út frá því semvísu að fjárfesting hans lækkaði ekki í verði. Er þegar af framangreindumástæðum ekki unnt að fallast á með sóknaraðila að sú lækkun sem varð á verðmætihlutdeildarskírteina hans eftir 6. október 2008 geti talist tjón hans ískilningi lagareglna um skaðabætur. Fær þessi skilningur m.a. stoð í forsendumdóma Hæstaréttar 25. nóvember 2010 í málum nr. 726-749/2009 og í dómi réttarins18. febrúar 2011 í máli nr. 22/2011. Sóknaraðilifreistaði þess að færa sönnur á tjón sitt með dómkvaðningu matsmanns og erniðurstaða matsgerðar rakin hér fyrr að því er hún snertir sakarefni málsþessa. Er það niðurstaða matsmanns að hann telur að í nánar greindum tilvikumhafi sumir hinna umræddu sjóða átt of hátt hlutfall eigna sinna ífjármálagerningum útgefnum af einum aðila, varnaraðila, og aðilum sem matsmaðurtelur tengda honum. Þá telur matsmaður að gerð nánar tilgreinds afleiðusamningssem gerður var í einum umræddra sjóða felið í sér frávik frá bestu framkvæmd. Þaðtelur matsmaður einnig að eignarhald umfram lagaheimildir í einum útgefandafeli í sér frávík frá bestu framkvæmd. Kemur þá fram í matsgerð að framangreinthafi „jafnvel leitt af sér tjón, en að hve miklu leyti það [sé] vegnaeignastýringar matsþola annars vegar og hruns bankakerfisins hins vegar [sé]nánast útilokað að […] leggja tölulegt mat á.“ Sóknaraðiliber sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna saknæmrarháttsemi sem varnaraðili ber ábyrgð á að lögum. Hér að framan er um það fjallaðað það getur ekki, eins og hér stendur á, talist tjón í skaðabótaréttarlegumskilningi að hlutdeildarskírteini sóknaraðila lækkuðu í verði. Með vísan tilniðurstöðu matsgerðarinnar, sem ítarlegar er rakin hér fyrr, er það mat dómsinsað sóknaraðila hafi ekki tekist í málinu sönnun þess að hann hafi orðið fyrirtjóni sem rakið verði til þeirrar háttsemi sem sóknaraðili telur saknæmra ognánar er rakin í málatilbúnaði hans. Þegaraf þeim ástæðum sem að framan eru raktar verður kröfum sóknaraðila hafnað. Meðhliðsjón af framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiðavarnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðin sú fjárhæð sem nánar greinirí úrskurðarorði. Við þá ákvörðun hefur verið tekið tillit til þess að mál þettaer eitt af sex samkynja málum sem rekin hafa verið samhliða fyrir dómnum. Afhálfu sóknaraðila fluttu málið Teitur Már Sveinsson hdl. en af hálfuvarnaraðila Guðmundur Siemsen hdl. HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Framangreindrikröfu sóknaraðila, Félagsstofnunar Stúdenta, sem lýst var við slitameðferðvarnaraðila Kaupþings ehf. er hafnað. Sóknaraðiligreiði varnaraðila 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 414/2002
Vinnusamningur Uppsögn Trúnaðarskylda Orlof
K var sagt upp starfi sínu hjá R ehf. með þriggja mánaða fyrirvara. Í uppsagnarbréfi var tekið fram að ekki væri óskað eftir starfsframlagi K í uppsagnarfresti, en laun yrðu greidd út uppsagnarfrestinn. Var jafnframt tekið fram að R ehf. áskildi sér rétt til að „kalla [K] til starfa ef þörf þykir með 24 tíma fyrirvara á meðan á uppsagnarfresti stendur“. K leitaði eftir liðsinni stéttarfélags síns sem ritaði lögmanni R ehf. bréf þar sem því var hafnað að heimilt væri að gera fyrirvara um hugsanlegt starfsframlag K fyrst ekki væri farið fram á starfsframlag hennar á uppsagnarfresti. Fór svo að K fékk greidd laun fyrir þá daga sem eftir voru af mánuðinum er henni var sagt upp en ekki á uppsagnarfresti. Í máli sem K höfðaði gegn R ehf. af þessum sökum kemur fram að yfirlýsingin í bréfi stéttarfélags K fái ekki staðist. Á hinn bóginn hafi R ehf. ekki gert athugasemd við þessa afstöðu og ekki látið reyna á hvort við hana yrði staðið með því að boða hana til vinnu. Var því hafnað að áðurnefnd yfirlýsing í bréfi stéttarfélags K til lögmanns R ehf. fæli í sér riftun og R ehf. með því losnað undan skyldu til að greiða K laun í uppsagnarfresti. Var R ehf. því gert að greiða K sem svaraði þriggja mánaða launum. Þá fann Hæstiréttur að því að R ehf. hefði lagt fram á annað hundrað tölvuútskriftir af bréfaskriftum K og Á, sem hefðu snúist um persónuleg málefni viðkomandi bréfritara og ekki snert deiluefni málsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. september 2002 og krefst aðallega sýknu af kröfu stefndu, en til vara að hún verði lækkuð. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur málsaðila er sprottinn af starfslokum stefndu hjá áfrýjanda, þar sem hún starfaði frá 16. ágúst 2000 til 14. maí 2001. Þann dag barst henni uppsagnarbréf frá lögmanni áfrýjanda í héraði, þar sem tekið var fram að í samræmi við ráðningarsamning væri uppsagnarfrestur hennar þrír mánuðir miðað við mánaðamót. Að svo komnu væri ekki óskað eftir starfsframlagi stefndu í uppsagnarfresti, en laun yrðu greidd til 31. ágúst 2001. Sagði jafnframt að áfrýjandi áskildi sér engu að síður rétt til að „kalla þig til starfa ef þörf þykir með 24 tíma fyrirvara á meðan á uppsagnarfresti stendur.“ Sama dag og stefndu barst bréfið leitaði hún eftir liðsinni stéttarfélags síns, Verzlunarmannafélags Reykjavíkur, sem ritaði lögmanninum bréf 18. maí 2001. Í bréfinu sagði meðal annars: „Þar sem ekki er farið fram á starfsframlag í uppsagnarfresti lítur félagið svo á að ekki sé heimilt að gera fyrirvara um hugsanlegt starfsframlag og hafnar því hér með.“ Málavextir eru nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi. II. Svo sem fram er komið lýsti áfrýjandi því yfir að hann myndi greiða stefndu laun út uppsagnarfrestinn og var honum heimilt að ákveða að hún skyldi ekki skila vinnuframlagi af sinni hálfu á þeim tíma. Varð stefnda jafnframt að sæta því að verða hugsanlega kölluð til starfa á sama tíma og fékk yfirlýsing um hið gagnstæða í bréfi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur ekki staðist. Áfrýjandi gerði þó enga athugasemd við þessa afstöðu stefndu og stéttarfélags hennar og lét ekki reyna á hvort við hana yrði staðið með því að boða hana til vinnu. Að auki greiddi hann stefndu laun fyrir allan maímánuð 2001, en ekki aðeins til 18. dags þess mánaðar, sem hefði þó mátt vænta í ljósi þeirrar afstöðu hans í málinu að stéttarfélagið hafi fyrir hönd stefndu einhliða rift vinnusamningi aðilanna með framangreindri yfirlýsingu. Áfrýjandi greiddi stefndu hins vegar ekki laun fyrir júnímánuð 2001. Fyrirspurn hennar um launin 3. júlí svaraði hann 6. sama mánaðar með því einu að vísa á lögmann sinn, sem hafi fengið afrit bréfs stefndu. Innheimtubréfi lögmanns stefndu 10. júlí 2001 var ekki svarað og höfðaði stefnda mál með stefnu 19. sama mánaðar til heimtu launanna. Lagði áfrýjandi fram greinargerð sína í héraði 16. október sama árs. Er ekkert fram komið um að hann hafi fyrr en þá kynnt stefndu afstöðu sína þess efnis að með bréfi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur hafi vinnusamningi málsaðila verið rift og hann þar með losnað undan skyldu til að greiða stefndu laun í uppsagnarfresti. Að virtu öllu því, sem að framan er rakið, verður ekki á það fallist að áfrýjandi geti borið fyrir sig að áðurnefnd yfirlýsing í bréfi stéttarfélagsins eigi að leiða til þeirrar niðurstöðu að taka beri kröfur hans til greina. Meðal málsgagna er yfirlýsing Lífeyrissjóðs verzlunarmanna 22. maí 2002 þess efnis að engin iðgjöld eða félagsgjöld hafi verið greidd vegna stefndu í júní, júlí og ágúst 2001 og fyrir Hæstarétti var lýst yfir af hennar hálfu að hún hafi engra tekna aflað við önnur störf á því tímabili. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur, þar á meðal um aðfinnslur varðandi gagnaöflun áfrýjanda í héraði. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ráðningarþjónustan ehf., greiði stefndu, Kristínu Elínborgu Sigurðardóttur, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2002. I. Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 22. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kristínu Elínborgu Sigurðardóttur, kt. 300461-2049, Sogavegi 123, Reykjavík, með stefnu, birtri 30. ágúst 2001, og framhaldsstefnu, þingfestri 17. desember 2001, á hendur Ráðningarþjónustunni ehf., kt. 571298-2289, Háaleitisbraut 58-60, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda í aðalsök og framhaldssök eru þær, að stefnda verði gert að greiða kr. 795.994 ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla l. nr. 25/1987 af kr. 169.950 frá 01.07. 2001 til 15.07. 2001, af kr. 180.147 frá þeim degi til 01.08. s.á., af kr. 350.097 frá þeim degi til 15.08. s.á., af kr. 362.097 frá þeim degi til 01.09. s.á., og af kr. 795.994 frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafizt, að dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 01.07.2002 af kr. 180.147, og af kr. 615.847 þann 01.08. 2002, og síðan árlega á hverjum gjalddaga. Þá er gerð krafa um málskostnað að mati dómsins ásamt virðisaukaskatti og höfð hliðsjón af málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda í aðalsök og framhaldssök eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður að skaðlausu, samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Þá er þess krafizt, að málskostnaðurinn beri dráttarvexti frá og með 15. degi frá uppkvaðningu. Til vara krefst stefndi lækkunar dómkröfu. II. Málavextir: Með ráðningarsamningi, dags. 11.10. 2000, var stefnandi ráðin til starfa sem ráðningarfulltrúi hjá stefnda. Hóf hún störf 16.8. 2000, og tók ráðningar­samningurinn þá gildi. Umsamin byrjunarlaun stefnanda voru kr. 150.000 fyrir dagvinnu, en höfðu hækkað í kr. 169.950 vorið 2001 og voru kr. 169.950 fyrir júní 2001. Auk þess skyldi stefnandi fá bónus, 10% af sölu. Með bréfi dags. 14.05. 2001 sagði stefndi stefnanda upp störfum frá og með 31. sama mánaðar, og var uppsagnarfrestur þar tilgreindur 3 mánuðir. Þar kom fram, að ráðgert yrði að síðasti starfsdagur stefnanda hjá félaginu yrði 31. ágúst 2001. Ekki var óskað eftir starfsframlagi stefnanda í uppsagnarfresti, en tekið fram, að stefndi áskildi sér rétt til að kalla hana til starfa eftir þörfum með 24 tíma fyrirvara, meðan á uppsagnarfresti stæði. Í uppsagnarbréfinu var gerð sú krafa, að stefnandi tæki orlof sitt í uppsagnarfresti, þ.e. í ágúst 2001. Stefnandi hafnaði þeim skilningi stefnda, að hann gæti hafnað starfsframlagi hennar en jafnframt gert fyrirvara um starfsframlag. Þá hafnaði hún kröfu stefnda um að hún tæki orlof sitt út í uppsagnarfresti. Laun stefnanda voru greidd eftir á. Laun júnímánaðar voru ekki greidd þrátt fyrir kröfu stefnanda þar um, og var stefnanda bent á, með bréfi stefnda, dags. 06.07. 2001, að snúa sér til lögmanns stefnda, sem hefði tekið að sér að ganga frá viðskilnaði stefnanda við stefnda. Stefndi kveður stefnanda hafa haft mikil tölvusamskipti við fyrrverandi starfsmann stefnda, sem hafði hafið rekstur ráðningarþjónustunnar Ísgen ehf. í samkeppni við stefnda. Stefndi kveður að í ljós hafi komið, að Ísgen ehf. hafi m.a. haft samband við aðila, sem skömmu áður höfðu leitað til stefnda um þjónustu, og boðið þeim þjónustu sína, og hafi stefnda þótt sýnt, að upplýsingar hefðu borizt frá skrifstofu stefnda til Ísgen ehf. Af þeim sökum hafi framkvæmdastjóri stefnda boðið stefnanda að ljúka vinnuréttarsambandi þeirra með starfslokasamningi, en stefnandi hafi hafnað því. Því hafi stefnda verið nauðugur einn kostur að segja stefnanda upp störfum. Þar sem stefnandi hefði hafnað því að leggja fram starfsframlag í uppsagnarfresti, með bréfi dags. 18. maí 2001, hafi stefndi litið svo á, að stefnandi hefði rift ráðningarsamningnum og ekki átt heimtu á frekari launum. Ágreiningur aðila í aðalsök og framhaldssök snýst um launakröfu stefnanda vegna uppsagnarfrests í þrjá mánuði, auk orlofs, orlofsuppbótar og desemberuppbótar, en ekki er tölulegur ágreiningur. III. Málsástæður stefnanda í aðalsök og framhaldssök: Stefnandi kveður umsamin mánaðarlaun sín hafa verið kr. 169.950. Við þá fjárhæð bætist 6% framlag stefnda í lífeyrissjóð stefnanda fyrir júní 2001, kr. 10.197. Stefnufjárhæð í aðalsök sé samtala þessara tveggja fjárhæða. Gerð sé krafa um dráttarvexti af kr. 169.950 frá 01.07. 2001 en af kr. 10.197 frá 15.07. 2001. Í framhaldssök sé byggt á sömu málsástæðum, málavöxtum og lagarökum og í aðalsök. Kröfur í framhaldssök byggist á því, að uppsagnarfrestur stefnanda sé þrír mánuðir samkvæmt kjarasamningi VR, en í upphaflegri stefnu sé einungis krafið um bætur vegna eins mánaðar af þremur í uppsagnarfresti, þar sem uppsagnarfrestur hafi ekki verið liðinn, er stefna var gefin út. Til viðbótar við kröfur í aðalsök sé í framhaldssök krafið um bætur, sem nemi launum í uppsagnarfesti í tvo mánuði til viðbótar, auk orlofs, orlofsuppbótar og desemberuppbótar, sbr. kjarasamning. Í uppsagnarbréfi stefnda komi fram, að stefndi hafi hafnað vinnuframlagi stefnanda í uppsagnarfresti, en áskilið sér rétt til að kalla hana til vinnu með 24 tíma fyrirvara. Þessum áskilnaði hafi stefnandi mótmælt í bréfi frá VR, dags. 18. maí 2001. Réttarstaða starfsmanns í uppsagnarfresti eigi að vera sú sama og í almennu vinnu­sambandi. Hluti af rétti starfsmanns sé réttur til að stunda þá vinnu, sem hann hafi verið ráðinn til. Vinnuveitendum sé frjálst að ákveða, hvort vinnuframlagi sé hafnað, en höfnun vinnuframlags feli í sér slit á vinnusamningi aðila og öðlist starfsmaður við það bótakröfu á hendur vinnuveitanda. Ekki verði á það fallizt, að stefndi, sem hafnað hafi vinnuframlagi stefnanda og slitið þar með vinnusambandinu, geti gert þann áskilnað að kalla stefnanda aftur til starfa eftir geðþótta með 24 tíma fyrirvara. Eftir að sjónarmið stefnanda komu fram, hafi þó ekki reynt á þennan áskilnað, og sé stefnandi því bótaskyldur vegna launa út uppsagnarfrest. Í greinargerð stefnda sé því haldið fram, að stefnandi hafi brotið gegn trúnaðarákvæðum í ráðningarsamningi aðila með samskiptum við fyrrverandi vinnufélaga sinn. Því til sönnunar séu lagðar fram útskriftir úr tölvupósti aðila. Umrædd gögn sýni í engu, að stefnandi hafi brotið trúnaðarákvæði aðila, sem sýni sig bezt á fyrstu tilvitnun, dags. 13. febrúar 2001, en þar sé umræðuefni aðila sonur stefnanda, og verði ekki með nokkru móti séð, hvernig heimfæra megi slík samtöl undir brot á trúnaðarákvæðum. Útprentun og skoðun framlagðra gagna á dómskjölum nr. 16-23 brjóti í bága við ákvæði laga um persónuvernd og 25. kafla almennra hegningarlaga og beri að skoðast með hliðsjón af því. Stefnandi hafi einnig mótmælt þeirri túlkun stefnda, að orlof ætti að vera hluti af uppsagnarfresti. Meginreglur vinnuréttar með hliðsjón af ákvæðum orlofslaga kveði skýrt á um, að orlof og uppsagnarfrestur fari ekki saman, og hafi sú meginregla verið staðfest af dómstólum. Í dómaframkvæmd hafi verið litið svo á, að fari orlof og uppsagnarfrestur af einhverjum ástæðum saman, framlengist uppsagnarfrestur. Í þessu máli hafi ekki í raun reynt á þann ágreining, þar sem vinnuframlagi hafi verið hafnað. Krafa í framhaldssök miðist því við bætur vegna vangoldinna launa í júlí og ágúst, auk orlofs. Stefnandi hafi áunnið sér hlutdeild í orlofs- og desemberuppbót samkvæmt kjarasamningi, sbr. greinar 1.4.1. og 1.4.2 í kjarasamningi VR, dómskjal nr. 5. Krafan sundurliðist þannig: Laun í uppsagnarfresti, júlí 2001 kr. 169.950 Laun í uppsagnarfresti, ágúst 2001 kr. 169.950 Orlofsuppbót 2001 (kr. 15.000 / 45 vikum x 36 vikur) kr. 12.000 Áunnið orlof 16. ágúst 2000 - apríl 2001 (10,17% af kr. 1.549.460) kr. 157.580 Áunnið orlof maí 2001 - ágúst 2001 (4 x kr. 169.950 x 10,17%) kr. 69.136 Desemberuppbót 2001 (kr. 40.000 / 45 vikum x 35 vikum) kr. 31.111 Orlofsuppbót 2002 (kr. 15.300 / 45 vikum x 18 vikur) kr. 6.120 Samtals kr. 615.847­ Þar sem innheimtutilraunir, sbr. bréf frá Verzlunarmannafélagi Reykjavíkur, dags. 18. maí 2001, svo og innheimtubréf frá Erni Clausen hrl., dags. l. október 2001, hafi reynzt árangurslausar og málshöfðun því nauðsynleg, sé farið fram á ítrustu kröfur samkvæmt lögum og kjarasamningum. Stefnandi vísar til almennra reglna vinnuréttar, ráðningarsamnings milli aðila dags. 11.10.2000, og kjarasamnings milli Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins og annarra kjarasamninga, eigi þeir við. Þá vísar hún til almennra reglna kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga. Þá er vísað til laga nr. 55/1980. Um dráttarvexti er vísað til III. kafla laga nr. 38/2001, en til vara til III. kafla eldri vaxtalaga nr. 25/1987. Kröfur um vaxtavexti styður stefnandi við reglur 12. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við l. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vegna kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað er vísað til laga nr. 50/1988. Þá vísast til laga nr. 30/1987 um orlof. Stefnandi vísar um framhaldsstefnu til 29. gr. l. 91/1991. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti í framhaldssök styður stefnandi við reglur III. kafla l. nr. 25/1987. Málsástæður stefnda í aðalsök og framhaldssök: Stefndi kveður ljóst, með hliðsjón af málavöxtum, að stefnandi hafi rift ráðningarsamningi sínum við stefnda og eigi því ekki launakröfu á hendur honum. Bréf Verzlunarmannafélags Reykjavíkur, dags. 18. maí 2001, fyrir hönd stefnanda, verði ekki skilið öðruvísi en svo, að stefnandi hafi með því tilkynnt stefnda, að hún, án nokkurs fyrirvara, hyggðist ekki inna af hendi starfsframlag í uppsagnarfresti, eins og henni hafi verið skylt. Það sé grundvallarregla vinnuréttar, að starfsmönnum beri að rækja störf sín í uppsagnarfresti, æski vinnuveitandi þess. Breyti engu þótt vinnu­veitandi kjósi að haga vinnutilhögun þannig, að starfsmaður sé kallaður til starfa með hæfilegum fyrirvara, þegar hans sé þörf á vinnustað. Þá sé það einnig meginregla vinnuréttar, að starfsmönnum beri að mæta til starfa að loknum veikindum, í lok launalauss leyfis eða orlofs, nema um annað sé samið. Á sama hátt beri starfsmanni að mæta til vinnu, þegar atvinnurekandi krefjist þess, þó að vinnuframlag eða nærveru starfsmanns hafi ekki verið óskað á einhverju tímabili. Að öllu virtu sé því ljóst, að stefnanda hafi borið að mæta til vinnu á umræddu tímabili, ef stefndi hefði krafizt þess. Til þess hafi ekki komið, enda stefnandi búin að lýsa því yfir, að hún myndi ekki mæta aftur til starfa hjá stefnda. Með hliðsjón af framangreindu sé fullyrðingu stefnanda þess efnis, að hún hafi innt af hendi sína greiðslu, en hafi ekki fengið gagngreiðslu greidda frá stefnda, mótmælt. Þvert á móti hafi stefndi greitt stefnanda laun fyrir tímabilið frá 18. maí 2001 til loka maímánaðar umfram skyldu, þar sem stefnandi hafði tilkynnt, að hún myndi ekki inna af hendi sína greiðslu út uppsagnarfrest. Þá sé til þess að líta, að í umræddu bréfi, dags. 18. maí 2001, sé ekki gerður sérstakur fyrirvari um, að þrátt fyrir að stefnandi neiti að inna af hendi vinnuskyldu sína, geri hún kröfur um að fá greidd laun út uppsagnarfrestinn. Með því hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum til frekari launagreiðslna af hálfu stefnda. Breyti hér engu, þótt að sú skoðun stefnanda sé sett fram í umræddu bréfi, að hún telji, að henni hafi ekki verið skylt að taka út orlof sitt í uppsagnarfresti. Verði ekki fallizt á, að stefnandi hafi, með umræddu bréfi, dags. 18. maí 2001, rift án fyrirvara ráðningasamningi sínum við stefnda, sé ljóst, að með bréfi sínu lýsi hún því yfir, að hún myndi ekki hlýða skipunarvaldi vinnuveitanda, og að hún myndi ekki inna frekari vinnu af hendi í uppsagnarfresti. Með þeirri yfirlýsingu hafi stefnandi vanefnt ráðningar­samninginn svo freklega, að stefnda hafi verið heimilt að rifta samningnum, án frekari fyrirvara. Til þess hafi þó ekki þurft að koma, þar sem stefndi hafi litið svo á, að stefnandi hefði þá þegar rift samningnum. Þá sé ljóst, að þó að til riftunar stefnanda hefði ekki komið, hafi hún fyrirgert rétti sínum til frekari launa með því að brjóta freklega gegn ákvæði 6. gr. ráðningar­samningsins við stefnda. Í ákvæðinu sé tekið fram, að brjóti starfsmaður gegn þagnar- ­og/eða trúnaðarskyldum sínum gagnvart stefnanda, teljist hann hafa rift ráðningar­samningnum, og hann skuli þá láta af störfum sínum þegar í stað og eigi þá ekki rétt á frekari launum en þeim, sem ógreidd séu, þegar samningnum ljúki. Svo sem fram komi í málavaxtalýsingu, hafi stefnandi haft daglega mikil samskipti við samkeppnisaðila stefnda. Með því einu að hafa einhver samskipti við samkeppnis­aðila, sérstaklega þegar haft sé í huga, að um hafi verið að ræða fyrrum starfsmenn stefnda, sem hætt hefðu störfum í fússi, verði að telja, að stefnandi hafi brotið gegn þagnar- og trúnaðaryfirlýsingu 6. gr. ráðningarsamnings málsaðila, enda sé m.a. tekið fram í ákvæðinu, að starfsmanni, þ.e. stefnanda, beri að gæta fyllstu þagmælsku um atriði, sem hann fái vitneskju um í starfi sínu, og gera engum utan fyrirtækisins eða óviðkomandi kunnugt um málefni þess eða um viðskipti manna, félaga, fyrirtæka eða annað, sem varði hagsmuni fyrirtækisins, nema með leyfi yfirboðara sinna. Þá sé einnig tekið fram, að starfsmönnum sé, utan starfstíma, óheimilt að veita nokkrar upplýsingar, sem leynt eigi að fara, svo sem upplýsingar um einstök mál, og gildi það einnig, þótt nafnleynd sé haldið. Að þessu virtu sé augljóst, að stefnandi hafi brotið gegn ákvæðinu. Því til rökstuðnings megi m.a. benda á eftirtalin brot úr tölvuskeytum stefnanda til Ástu Sigvaldadóttur, sem augljóslega varði starfsemi stefnda á einn eða annan hátt: Dags. 13. febrúar 2001 svohljóðandi: "... Hvað um það Siggi kom í gær og ég skammaði hann fyrir að bíða eftir þér að þú hefðir samband hann yrði sjálfur að leita. ..." Dags. 14. febrúar 2001 svohljóðandi: "... Ég er að athu. Með aukavinnu í bókh. og launum. Mjög hot. Annars er það sem ég aðallega gera núna er að markaðssetja. Nú svo eru hausveiðar mjög spennandi." Dags. 22. febrúar 2001 svohljóðandi: "... Svo það verður frekar fámennt hjá okkur hér er nýr ráðningafulltrúi sem er búin að vera hörku dugleg samt ekki eins og ég Hver er það reyndar fékk ég þjálfun hjá þér. En það vantar nu eiginlega svona alla keppni. Reyndar held ég að ég sé sú eina sem er á prósentum og örugglega lægstu laununum. Þó ég sé nánast eina sem er að selja." Dags. 27. febrúar 2001 svohljóðandi: "... Óli í Lúmex er að athuga hvort hann fá ekki fleiri sem henta honum. Varst þú ekki að segja mér að þú hafir ráðið” Dags. 20. mars 2001 svohljóðandi: "... Hér gengur allt sinn vana gang mikil aukning að ské þessa dagana. ... " Með hliðsjón af framangreindum dæmum megi álykta, að hin miklu samskipti stefnanda við samkeppnisaðila stefnda hafi valdið stefnda verulegu tjóni, enda samskiptin augljóslega ekki bundin við tölvuskeyti, heldur hafi sambandið verið mikið, bæði í gengum síma á vinnutíma og utan hans, auk heimsókna og annarra samskipta. Sé augljóst, að hegðun stefnanda hafi án vafa verið til þess fallin að skaða stefnda og hafi ótvírætt brotið gegn títtnefndu ákvæði 6. gr. ráðningarsamnings málsaðila. Beri að hafa í huga, að stefndi hafi einungis afrit af litlum hluta þeirra tölvu­póst­sendinga, sem gengu á milli stefnanda og samkeppnisaðila stefnda. Stefndi hafi ekki upplýsingar um nærri allan tölvupóst stefnanda til samkeppnisaðila stefnda, hvað þá um símtöl, símbréf, póstsendingar eða önnur samskipti. Með hliðsjón af þessu sé ljóst, að riftun stefnanda hafi ekki þurft að koma til, svo að hún hefði fyrirgert rétti sínum til frekari launa en hún hafði þegar þegið, þar sem hún hafi brotið gegn ákvæðum 6. gr. ráðningarsamnings málsaðila, og það komi skýrlega fram, að brot á ákvæðinu leiði til þess, að starfsmaður fyrirgeri rétti sínum til frekari launa en þeirra, sem ógreidd séu, þegar samningnum ljúki vegna brota hans. Engin formskilyrði séu samkvæmt ráðningasamningi málsaðila, þegar samnings­sambandi þeirra ljúki vegna brota starfsmanns, og því hafi stefnda ekki borið að tilkynna stefnanda sérstaklega, að hann teldi, að hún hefði brotið gegn ákvæðinu. Þá hafi stefndi talið, með hliðsjón af bréfi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur, dags. 18. maí 2001, að sér bæri ekki skylda til að tilkynna, að hann hefði kosið að rifta ráðningarsamningi við stefnanda sökum brota hennar á ákvæðum 6. gr. ráðningarsamnings málsaðila, þar sem stefnandi hefði þegar rift samningnum og riftun af hálfu stefnda því marklaus. Þá megi einnig benda á, að augljóst hafi verið, að trúnaðarsamband stefnanda við stefnda hafi verið brostið, þar sem stefnandi hefði íhugað að segja upp störfum, svo sem fram komi í tölvuskeyti hennar til Sigrúnar Viktorsdóttur hjá Verzlunar­manna­félagi Reykjavíkur, dags. 18. maí 2001. Miðað við málsatvik og fyrir samskipti málsaðila sé ljóst, að ráðningarsamningi þeirra hafi verið rift, ef ekki af hálfu stefnanda með bréfi, dags 18. maí 2001, þá sannanlega með broti stefnanda á þagnar- og trúnaðarskyldu sinni samkvæmt 6. gr. ráðningar­­samningsins. Vinnuréttarsamband málsaðila hafi því liðið undir lok eigi síðar en í maí 2001 og því sé ljóst, að stefnandi eigi ekki rétt til frekari launagreiðslna úr hendi stefnda. Fullyrðingu stefnanda, um að hún hafi ekki stundað launuð störf á uppsagnar­tímanum sé mótmælt sem órökstuddum, enda hafi ekki verið lögð fram nein gögn, sem styðji þá fullyrðingu. Stefndi kveðst áskilja sér allan rétt til að krefja stefnanda um endurgreiðslu launa fyrir tímabilið frá 18. maí til 31. maí 2001, auk skaðabóta vegna fyrirvaralauss brotthlaups úr starfi og þess skaða, sem brot hennar á þagnar- og trúnaðaryfirlýsingu við stefnanda kunni að hafa valdið stefnanda. Stefndi vísar til meginreglna vinnuréttar, samningaréttar og kröfuréttar. Þá sé vísað til ráðningarsamnings málsaðila, sérstaklega 6. gr. samningsins. Um dráttarvexti sé vísað til III. kafla laga nr. 38/2001, en ef þau lög verða ekki talin eiga við, þá sé vísað til III. kafla eldri laga nr. 38/1987. Um málskostnaðarkröfu vísar stefndi til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. þeirra. Varðandi málsástæður í framhaldsstefnu kveðst stefndi mótmæla þeim skilningi stefnanda, að í höfnun atvinnurekanda á vinnuframlagi starfsmanna felist slit á vinnusamningi. Það sé skýlaust réttur atvinnurekanda að hafna vinnuframlagi starfsmanna, telji hann það til hagsbóta fyrir starfsemi sína. Það sé ekkert í skráðum lögum eða í óskráðum reglum vinnuréttar, sem banni atvinnurekanda að hafna vinnuframlagi starfsmanns tímabundið eða ótímabundið, enda væri annað óeðlilegt. Það sé hins vegar ein af meginskyldum starfsmanna samkvæmt vinnurétti að hlýða löglegum fyrirmælum atvinnurekanda og vera reiðubúinn að sinna starfi sínu, þegar atvinnurekandi æski þess. Neiti starfsmaður að koma til vinnu, þegar atvinnurekandi æski þess, jafngildi það brotthlaupi úr starfi. Ekki sé hægt að túlka bréf Verzlunarmannafélags Reykjavíkur, dags. 18. maí 2001, fyrir hönd stefnanda, öðruvísi en svo, að stefnandi hafni því að inna af hendi vinnuskyldu sína og hafi með því rift ráðningarsamningi sínum við stefnda og hlaupizt fyrirvaralaust úr starfi. Af framangreindu virtu og með hliðsjón af fyrri greinargerð stefnda þyki ljóst, að stefnandi hafi rift ráðningarsamningi sínum við stefnda og eigi því ekki bótakröfu á hendur honum. Í fyrrnefndu ákvæði 6. gr. ráðningarsamnings stefnanda við stefnda sé tekið fram, að starfsmaður skuldbindi sig til að inna af hendi starf sitt af samvizkusemi. Umrætt skeyti sanni skýrt brot á ákvæðinu, þar sem stefnandi sé þar að beina viðskiptum frá fyrirtæki stefnda til samkeppnisaðila. Skipti hér engu, þótt um sé að ræða son stefnanda. Önnur dæmi í fyrri greinargerð stefnda beri að sama brunni. Fullyrðingum stefnanda um, að útprentun framlagðra gagna á dómskjölum nr. 16-23 brjóti í bága við ákvæði laga um persónuvernd og almennra hegningarlaga, sé hafnað sem órökstuddum. Vakin sé athygli á, að svo virðist sem dráttarvaxtakrafa framhaldsstefnu stefnanda styðjist ekki við gildandi lög. Stefndi vísar í framhaldssök til sömu lagaraka og í aðalsök. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi og enn fremur Jón Baldvinsson, framkvæmdastjóri og eigandi stefnda, og Ástríður Sigvaldadóttir ráðningafulltrúi. Stefnanda var sagt upp störfum með bréfi lögmanns stefnda, dags. 14. maí 2001. Ástæða uppsagnarinnar er ekki tilgreind í bréfinu. Tekið er fram, að uppsagnarfrestur stefnanda sé 3 mánuðir og ráðgert, að síðasti starfsdagur hennar hjá fyrirtækinu skyldi vera 31. ágúst 2001. Þá segir, að ekki sé óskað eftir starfsframlagi stefnanda í uppsagnarfresti, að svo komnu máli, en laun verði greidd út uppsagnarfrest. Jafnframt áskilur stefndi sér rétt til að kalla stefnanda til starfa, ef þörf þyki, með 24 tíma fyrirvara, meðan á uppsagnarfresti standi. Þá er þess einnig krafizt, að stefnandi taki orlof sitt í uppsagnarfresti. Í lok bréfsins er stefnanda bent á, að hafi hún sérstakar óskir vegna starfsloka samkvæmt bréfinu eða frekari spurningar, skuli hún hafa samband við lögmann stefnda. Stefnandi tók við bréfinu með fyrirvara um mótmæli síðar. Með bréfi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur, dags. 18. maí, stíluðu á lögmann stefnda, undirrituðu af Sigrúnu Viktorsdóttur í umboði stefnanda, eru, með vísan til niðurlags uppsagnarbréfsins, gerðar athugasemdir við áskilnað stefnda um að kalla stefnanda til starfa með 24 tíma fyrirvara og áskilnaðinum mótmælt á þeim forsendum, að í uppsagnarbréfinu sé tekið fram, að ekki sé farið fram á starfsframlag stefnanda í uppsagnarfresti. Þá er tekið fram, að stefnandi fallizt á, að taka út orlof sitt í uppsagnarfresti, en jafnframt lengist uppsagnarfrestur sem því nemi. Stefndi byggir á því, að stefnandi hafi rift ráðningarsamningnum með því að mótmæla framangreindum áskilnaði stefnda í uppsagnarbréfinu. Stefndi svaraði aldrei bréfi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur og lét aldrei á það reyna, hvort stefnandi myndi mæta til vinnu samkvæmt áskilnaðinum. Gerði hann stefnanda aldrei ljóst, að hann liti svo á, að hún hefði rift ráðningarsamningi þeirra með því að mótmæla fyrirvaranum, heldur þvert á móti greiddi hann henni laun fyrir allan maímánuð. Sú skýring, sem fyrirsvarsmaður stefnda gaf fyrir dóminum, að hann hefði greitt umfram skyldu, lá ekki fyrir á þeim tíma, sem hann greiddi launin. Stefnandi mátti því líta svo á, að stefndi hefði fallizt á athugasemdir hennar, sem lutu að fyrirvaranum, og að ákvæði uppsagnarbréfsins um laun í uppsagnarfresti stæðu. Er ekki fallizt á, að stefnandi hefði þurft að hafa uppi fyrirvara í fyrrgreindu bréfi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur um launakröfur í uppsagnarfresti, svo sem stefndi byggir á í greinargerð. Stefndi kveðst byggja á því til vara, að honum hefði verið heimilt á grundvelli synjunar stefnanda um vinnuframlag í uppsagnarfresti, að rifta ráðningarsamningnum, en til þess hefði ekki komið, þar sem stefnandi hefði þegar verið búin að rifta honum. Með því að stefndi byggir á því, að hann hafi ekki rift samningnum, þykir ekki ástæða til að fjalla frekar um þessa málsástæðu. Þá byggir stefndi á því, að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til frekari launa með því að brjóta gegn ákvæði 6. gr. ráðningarsamnings aðila, sem lýtur að þagnar- og trúnaðarskyldu starfsmanns. Með trúnaðarbrotum sínum teljist stefnandi hafa rift ráðningarsamningnum og skuli láta af störfum þegar í stað og eigi ekki rétt til frekari launa en þeirra, sem ógreidd séu, þegar samningnum ljúki. Meint trúnaðarbrot stefnanda kveður stefndi hafa gerzt í tölvusamskiptum við fyrrverandi starfsmann stefnda, Ástríði Sigvaldadóttur, sem nú rekur ráðningar­þjónustu­fyrirtækið Ísgen. Stefnandi og vitnið, Ástríður, báru báðar fyrir dómi, að með þeim hefði tekizt góð vinátta, meðan þær störfuðu saman í fyrirtæki stefnda, og hefði sú vinátta haldizt, eftir að Ástríður hætti störfum þar, og næðu samskipti þeirra út yfir vinnutíma. Til stuðnings fullyrðingum sínum um trúnaðarbrot hefur stefndi lagt fram í málinu hátt á annað hundrað tölvuútskriftir af bréfasamskiptum stefnanda og Ástríðar. Fyrir dómi gat stefnandi þó ekki bent á nema 5 bréf úr þeim bunka, dskj. nr. 16-20, sem hann taldi innihalda brot á trúnaði. Önnur bréf snúast um persónuleg málefni viðkomandi bréfritara og snerta ekki deiluefni þessa máls. Ber að átelja slíka gagna­fram­lagningu. Tölvusamskipti þau, sem lúta að meintum trúnaðarupplýsingum, dskj. nr. 16-20, eru skrifuð á tímabilinu 13. febrúar til 20 marz 2001. Fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi, að honum hefði verið kunnugt um þessi tölvusamskipti í apríl, þegar ljóst varð, við tölvueftirlit, að óvenju mikill tölvupóstur hafði farið fram milli stefnanda og Ísgen ehf. Í framhaldi af því hefði hann haft samband við lögmann sinn. Hann hafi hins vegar aldrei haft samband við stefnanda, eða beint athugasemdum til hennar vegna þessara tölvusamskipta. Hann kvað það þó hafa hvarflað að sér, en ákveðið, í samráði við lögmann sinn, að gera það ekki. Um mánuði síðar skrifaði hann undir framangreint uppsagnarbréf, þar sem hvergi er minnzt á trúnaðarbrot. Aðspurð fyrir dómi mótmælti stefnandi því, að tiltekin ummæli í dskj. nr. 16-20 væru brot á trúnaði. Fengu skýringar hennar stoð í vitnisburði Ástríðar Sigvaldadóttur. Í ljósi þess, að Ástríður hafði hætt störfum hjá fyrirtæki stefnda um tveimur til þremur mánuðum áður en umdeild tölvusamskipti áttu sér stað og þekkti vel til allra starfshátta þar, teljast ummæli þau, sem lúta að fyrirtækinu, almenns eðlis ekki til þess fallin að gefa móttakanda bréfanna trúnaðarupplýsingar, og gat fyrirsvarsmaður stefnda enda ekki gefið dóminum fullnægjandi skýringar á því, á hvern hátt trúnaður væri brotinn með ummælunum. Þannig eru ummæli um laun stefnanda á dskj. nr. 18 almenns eðlis. Siggi, sem nefndur er í dskj. nr. 16, er að sögn stefnanda og vitnisins, Ástríðar, sonur stefnanda og snertir ekki fyrirtækið. Ummæli um hausaveiðar, markaðssetningu og mikla aukningu, eins og þau koma fyrir á dskj. nr. 17, 18 og 19, virðast almenns eðlis og ekki til þess fallin að gefa móttakanda bréfanna trúnaðarupplýsingar. Stefnandi og vitnið, Ástríður, skýrðu báðar svo frá, að vitnið hefði haft til meðferðar mál Óla í Lúmex, sem nefndur er í dskj. nr. 19, og því hefði verið lokið, þegar vitnið hætti störfum hjá fyrirtækinu. Stefnandi kvaðst hafa verið að ganga úr skugga um, að hann væri ekki að leita á ný til fyrirtækisins með kröfur, sem hann ætti ekki heimtingu á; þ.e. hún hafi verið að gæta hagsmuna fyrirtækisins. Aðspurður gat stefndi ekki svarað því, hvort máli Óla í Lúmex hefði verið lokið, þegar Ástríður lét af störfum. Skýringar stefnanda eru trúverðugar og ekki verður fallizt á, að hún hafi í tilgreindu bréfi gefið Ástríði trúnaðarupplýsingar, sem væru til þess fallnar að skaða fyrirtæki stefnda. Að öllu þessu athuguðu er ekki fallizt á, að stefndi geti byggt á því, að ráðningarsamningi aðila hafi verið slitið, eða að honum hefði mátt slíta fyrirvaralaust vegna framangreindra tölvusamskipta. Ekki er fallizt á með stefnda, að honum hafi verið rétt að ákveða, að stefnandi skyldi taka orlof sitt í uppsagnarfresti, án þess að uppsagnarfresturinn lengdist að sama skapi. Svaraði hann reyndar aldrei athugasemdum stefnanda við þeirri ákvörðun, sem komu fram í bréfi Verzlunarmannafélags Reykjavíkur frá 18. maí 2001. Mátti stefnandi því þegar af þeim sökum líta svo á, að stefndi hefði fallizt á sjónarmið hennar. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 250.000, og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Ráðningarþjónustan ehf., greiði stefnanda, Kristínu Elínborgu Sigurðardóttur, kr. 795.994, ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla l. nr. 38/2001 af kr. 169.950 frá 01.07. 2001 til 15.07. s.á., af kr. 180.147 frá þeim degi til 01.08. s.á., af kr. 350.097 frá þeim degi til 15.08. s.á., af kr. 362.097 frá þeim degi til 01.09. s.á. og af kr. 795.994 frá þeim degi til greiðsludags, og leggjast dráttarvextir við höfuðstól kröfunnar á 12 mánaða fresti. Þá greiði stefndi stefnanda kr. 250.000 í málskostnað.
Mál nr. 4/2007
Fasteignakaup Jörð Ábúð
Málið var risið vegna kaupa Ó á jörðinni H af Í á grundvelli 36. gr. jarðalaga nr. 81/2004, en Ó var þar ábúandi. Aðila greindi á um hvort Ó bæri í þeim kaupum að standa skil á framlagi, sem óumdeilt var að Í hefði látið fyrri ábúanda, föður Ó, í té á árunum 1973 til 1975 vegna byggingar íbúðarhúss á jörðinni. Talið var að Ó bæri að standa skil á umræddum framlögum og var því ekki fallist á aðalkröfu hans, sem reist var á því að framlag þetta ætti á engan hátt að koma til álita við ákvörðun kaupverðs. Ekki var heldur fallist á varakröfu Ó þar sem ráðgert var að Í ætti rétt á endurgreiðslu upphaflegrar fjárhæðar framlagsins að frádregnum árlegum afskriftum vegna fyrningar. Var niðurstaðan sú að Í var sýknaður af kröfum Ó að svo stöddu, en með því var ekki að öðru leyti tekin afstaða til þess hvernig uppgjöri vegna framlagsins ætti að vera háttað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2007 og krefst þess aðallega að stefnda verði gert að gefa út afsal til sín fyrir jörðinni Höskuldarstöðum í Skagabyggð, en til vara að stefnda verði gert að gefa út afsalið gegn því að áfrýjandi greiði 2.485 krónur. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta er risið vegna kaupa áfrýjanda á jörðinni Höskuldarstöðum af stefnda á grundvelli 36. gr. jarðalaga nr. 81/2004, en áfrýjandi var þar ábúandi. Aðilana greinir á um hvort áfrýjanda beri í þeim kaupum að standa skil á framlagi, sem óumdeilt er að stefndi hafi látið fyrri ábúanda, föður áfrýjanda, í té á árunum 1973 til 1975 vegna byggingar íbúðarhúss á jörðinni. Í hinum áfrýjaða dómi var hafnað aðalkröfu áfrýjanda, sem reist er á því að framlag þetta eigi á engan hátt að koma til álita við ákvörðun kaupverðs, svo og varakröfu, þar sem ráðgert var að stefndi ætti rétt á endurgreiðslu upphaflegrar fjárhæðar framlagsins að frádregnum árlegum afskriftum vegna fyrningar. Með þessu var ekki að öðru leyti tekin afstaða til þess hvernig uppgjöri vegna framlagsins ætti að vera háttað. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var þann 19. október sl., er höfðað 22. nóvember 2005. Stefnandi er Ólafur Tryggvi Kristjánsson, Höskuldsstöðum, Skagabyggð, Austur Húnavatnssýslu. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur Aðalkrafa stefnanda er sú að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal til stefnanda fyrir jörðinni Höskuldsstöðum landnúmer 145461, Austur Húnavatnssýslu. Til vara að stefndi verði dæmdur til að gefa út afsal til stefnanda fyrir jörðinni Höskuldsstöðum landnúmer 145461, Austur Húnavatnssýslu, gegn því að stefnandi greiði samtals 2.485 krónur til stefnda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili hvað mál þetta varðar er þess einnig krafist að virðisaukaskattur verði lagður við dæmda málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Málavextir Með jarðarlögum nr. 81/2004, 36. gr. var ábúendum ríkisjarða, að fullnægðum ákveðnum skilyrðum, heimilað að fá ábúðarjarðir sínar keyptar. Stefnandi, sem fullnægði öllum skilyrðum til þess að fá ábýlisjörð sína Höskuldsstaði í Austur Húnavatnssýslu keypta, leitaði eftir því við stefnda að fá jörðina keypta og var söluverð jarðarinnar ákveðið í samræmi við ákvæði 37. gr. jarðalaga nr. 81/2004 14.166.400 krónur, en jörðina keypti stefnandi af stefnda, sbr. kaupsamning sem útgefinn var þann 16. ágúst 2005 og þinglýst þann 27. ágúst 2005 sem þinglýsingaskjal nr. 582/2005 hjá sýslumanninum á Blönduósi. Þegar komist hafði verið að samkomulagi um kaupverðið og komið að undirritun kaupsamnings kom fram sú krafa af hálfu stefnda að við kaupverðið bættust 1.850.233 krónur sem eru framlög frá 22. janúar 1973 að fjárhæð 100.000 krónur, frá 20. júlí 1973 að fjárhæð 150.000 krónur, frá 6. mars 1974 að fjárhæð 150.000 krónur og frá 13. mars 1975 að fjárhæð 250.000 krónur framreiknuð með byggingarvísitölu. Kaupverðið með framlögum var þannig alls 16.016.633 krónur en stefnandi var ekki sáttur við þessa hækkun á kaupverði jarðarinnar og samkomulag varð um það milli málsaðila að setja eftirfarandi texta í kaupsamninginn: „Kaupandi telur að framlög sem tilgreind eru í kaupsamningi og uppreiknuð eru af jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins hafi verið óafturkræf framlög sem hvorki honum né föður hans beri að standa skil á. Kaupandi óskar eftir að fá frest til að greiða upphæð umræddra framlaga, uppreiknuð til júlí 2005 alls 1.850.233 krónur. Kaupandi mun, í síðasta lagi, innan þriggja mánaða frá þinglýsingardegi kaupsamnings, annað tveggja greiða upphæðina auk vaxta við útgáfu afsals eða höfða mál til þess að freista þess að fá leiðréttingu á upphæð kaupverðsins.“ Stefnandi kveðst, frá þinglýsingardegi kaupsamnings um jörðina, hafa gert tilraunir til þess að ná sáttum við stefnda um þessi framlög en án árangurs. Þegar ofangreindur kaupsamningur kom í þinglýsingu til Sýslumannsins á Blönduósi gaf stefndi út svohljóðandi yfirlýsingu til þess m.a. að stefnandi þyrfti ekki að greiða stimpilgjöld af húsum sem hann átti á jörðinni. „Það staðfestist hér með að Landbúnaðarráðuneytið/Fjársýsla ríkisins á engar byggingar á jörðinni Höskuldsstöðum og eru þær í eigu Ólafs T. Kristjánssonar.“ Undir þessa yfirlýsingu ritar, f.h. Landbúnaðarráðuneytisins, Atli Már Ingólfsson. hdl. Faðir stefnanda fékk jörðina Höskuldsstaði í Vindhælishreppi í erfðaábúð á árinu 1964 en byggingarbréf til hans er frá 19. nóvember 1978. Íbúðarhúsið á jörðinni var þá mjög lélegt en árið 1972 var Ingvar Gýgjar Jónsson, byggingarfulltrúi, fenginn til þess að meta húsið. Hans niðurstaða var sú að hagkvæmara væri að byggja nýtt hús en að gera við það gamla. Í framhaldi af þessu var ákveðið og um það samið að ábúandi tæki að sér að byggja nýtt hús og óskaði hann eftir fyrirgreiðslu hjá stefnda vegna þessa. Niðurstaðan varð sú að faðir stefnanda, Kristján Sigurðsson, fékk framlög/styrk til byggingar íbúðarhúss á jörðinni hinn 22. janúar 1973 að fjárhæð 100.000 krónur, 20. júlí 1973 150.000 krónur, 06. mars 1974 150.000 krónur og 13. mars 1975 250.000 krónur. Stefnandi kveður föður sinn, Kristján, hafa talið að um væri að ræða óafturkræfan styrk, enda hafi það verið altítt á þessum tíma að stefndi veitti framlög til ýmissa málefna í landbúnaði í formi styrks. Ekki hafi heldur verið um það að ræða að framlög þessi bættust við afgjald jarðarinnar eins og gert hafi verið ráð fyrir í þágildandi ábúðarlögum. Hinn 1. júní 1995 tók stefnandi við ábúð jarðarinnar Höskuldsstaða af föður sínum. Var þá gerður sérstakur viðauki við ábúðarsamning föður stefnanda. Stefnandi heldur því fram að honum hafi ekki verið kynnt með neinum hætti á þessum tíma að stefndi hefði á fyrri tíma lagt fram einhver framlög til jarðarinnar. Honum hafi því alfarið verið ókunnugt um framlög þessi þegar hann keypti af föður sínum allar byggingar á jörðinni með kaupsamningi sem undirritaður var 3. desember 1997. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að framlög sem tilgreind eru í kaupsamningi um jörðina Höskuldsstaði og uppreiknuð eru af jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins hafi verið óafturkræf framlög sem hvorki honum né föður hans beri að standa skil á. Þessu ákvæði hafi stefnandi komið að í kaupsamningi við stefnda, dags. 16. ágúst 2005. Stefnandi telur að hann hafi uppfyllt allar skyldur sínar samkvæmt kaupsamningnum með því að greiða matsverð jarðarinnar Höskuldsstaða og eigi hann því rétt á því að fá afsal fyrir jörðinni. Stefnandi telur að engin lagarök standi til þess að honum beri að greiða til stefnda framlög þau sem nefnd eru í kaupsamningi um jörðina. Hvergi sé í ábúðarlögum eða jarðalögum, þeim sem giltu á þeim tíma sem framlögin voru veitt, ákvæði um endurgreiðslu framlaga, hvað þá að þau skuli uppreiknuð með byggingarvísitölu. Stefnandi byggir á þeirri málsástæðu að á milli hans og stefnda séu engin þau tengsl að stefndi eigi einhver þau kröfuréttindi á hendur stefnanda er leiði af samningum eða óskráðum reglum. Í íslenskri orðabók handa skólum og almenningi, sem útgefin var árið 1982 af Árna Böðvarssyni, sé hvorugkynsnafnorðið framlag skýrt sem skerfur, eitthvað lagt af mörkum, vinna, lán eða gjöf. Orð þessi skýri sig sjálf en hafi verið um lán að ræða sé það fyrnt samkvæmt lögum nr. 14/1905, enda eigi ekki við nein þau ákvæði laganna er rofið geta fyrningarfrest. Á þeim árum sem framlögin voru veitt var verið að styrkja landbúnað á margvíslegan hátt með framlögum og almennt hafi verið litið á það sem óafturkræfan styrk. Á ensku sé notað orðið contribution um framlag og contributor sé þýtt sem gefandi styrktarfjár. Á dönsku sé notað orðið bidrag og bidragyder sé gefandi. Stefnandi telur því að almennur skilningur orðsins framlag sé gefandi styrktarfjár. Þá byggir stefnandi að þessu leyti einnig á því að víða í íslenskri löggjöf sé á því byggt að framlag sé óendurkræfur styrkur og nægi þar að nefna lög nr. 17/1965, 8. gr. , lög nr. 64/1965, 56. gr., lög nr. 53/1972, 5. gr., lög nr. 53/1980, 15. gr. og lög nr. 53/1995, 6. gr. Stefnandi byggir á því að hafi verið um lán að ræða þá sé krafa stefnda um endurgreiðslu á því láni fyrnd samkvæmt lögum nr. 14/1905, en samkvæmt 1. tl. 3. gr. laganna fyrnist krafa vegna afhendingar á lausafé á 4 árum. Stefndi hafi lagt þær fjárhæðir sem um ræði inn á reikning föður stefnanda. Telji stefndi sig með því hafa öðlast einhvern ófyrnanlegan eignarrétt í íbúðarhúsi stefnanda sé skorað á stefnda að leggja fram gögn eða lagarök fyrir slíkri kröfu. Telji stefndi sig hafa öðlast eignarrétt í íbúðarhúsi stefnanda með framlögum þeim sem um ræði í máli þessu hefði þurft að skilgreina þann eignarhlut nákvæmlega með úttekt eða mati og þinglýsa þeim eignarhlut, sbr. m.a. þinglýsingalög nr. 39/1978. Meginreglan sé sú að þinglýsa þurfi hvers konar eignarréttindum yfir fasteign til þess að þau njóti verndar gagnvart grandlausum viðsemjendum þinglýsts rétthafa, svo og gegn skuldheimtumönnum eiganda eða annars rétthafa að eign. Telji stefndi að um framlag til jarðarinnar hafi verið að ræða þá hafi stefnandi þegar greitt fullt verð fyrir jörðina. Þann 1. júní 1995 hafi stefnandi tekið við ábúð jarðarinnar Höskuldsstaða af föður sínum sem hafði jörðina á erfðaábúð. Hafi þá verið gerður sérstakur viðauki við ábúðarsamning föður stefnanda en jörðin hafi hins vegar ekki verið tekin út eins og gert hafi verið ráð fyrir í 36. gr. þágildandi ábúðarlaga nr. 64/1976. Á þessum tíma hafi stefndi ekki kynnt stefnanda með neinum hætti að stefndi hefði á fyrri tíma linnt af hendi einhver framlög til jarðarinnar. Honum hafi því alfarið verið ókunnugt um framlög þessi er hann keypti af föður sínum allar byggingar á jörðinni með kaupsamningi frá 3. desember 1997 og sé í þessu tilviki grandlaus kaupandi. Samkvæmt þessu geti stefndi ekki undir nokkrum kringumstæðum átt kröfu gegn stefnanda til greiðslu á þeim framlögum sem millifærð hafi verið á reikning föður stefnanda fyrir um 30 árum. Stefnandi byggi á þeirri málsástæðu að stefndi hafí sýnt af sér verulegt tómlæti þegar stefnandi tók við ábúð jarðarinnar Höskuldsstaða en þá hefði stefndi átt að hafa uppi kröfu sína eða gera áskilnað um hana. Þá byggir stefnandi aðalkröfu sína á því að það liggi fyrir yfirlýsing um það að stefndi eigi engar byggingar á jörðinni Höskuldsstöðum. Með þessari yfirlýsingu komi fram með skýrum hætti að framlög stefnda hafi ekki leitt til þess, að áliti stefnda, að stefndi hafi með þeim öðlast eignarrétt/eignarhlut í íbúðarhúsi stefnanda sem sé með fastanúmerið 213-8595 hjá Fasteignamati ríkisins. Stefnandi byggir einnig á því að ekki hafi verið ákvæði um endurgreiðslu framlaga í þágildandi ábúðarlögum nr. 36/1961 eða öðrum lögum á þessum tíma. Þvert á móti hafi stefndi verið að veita framlög í ýmis mál tengd landbúnaði og ekki hafi verið gert ráð fyrir endurgreiðslu. Ákvæði 21. gr. núgildandi ábúðarlaga nr. 80/2004 breyti engu í þessu sambandi. Þá byggir stefnandi á því að faðir hans hafi unnið framlag stefnda til byggingar íbúðarhúss á jörðinni Höskuldsstöðum á hefði eins og atvikum sé háttað í þessu tilviki, sbr. lög um hefð nr. 46/1905, einkum 1. gr. og 2. gr. Heimild sína til þess að fá viðurkenningardóm fyrir kröfum sínum byggir stefnandi á ákvæði 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 enda hafi stefnandi augljóslega lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið með dómi hvort hann eigi rétt á því að fá afsal frá stefnda, sbr. kaupsamning, án frekari greiðslu eða gegn greiðslu sem er lægri en stefndi krefst. Varðandi varakröfu stefnanda er á því byggt að engin heimild sé til þess í núgildandi eða eldri ábúðarlögum að uppreikna framlög með vísitölu og þá sé einnig eðlilegt, þar sem um framlag til íbúðarhúss hafi verið að ræða, að fyrna húsið um 2% á ári og að taka tillit til myntbreytingar frá árinu 1981. Framlög stefnda til íbúðarhúss á jörðinni Höskuldsstöðum séu frá 22. janúar 1973 að fjárhæð 100.000 krónur, 20. júlí 1973 að fjárhæð 150.000 krónur, 06. mars 1974 að fjárhæð 150.000 og 13. mars 1975 að fjárhæð 250.000 krónur. Framlög þessi séu alls að fjárhæð 2.485 krónur miðað við útreikninga stefnanda, sbr. dómskjal nr. 25. Samkvæmt 5. tl. 37. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 90/2003 sé fyrningarhlutfall á íbúðarhúsnæði að lágmarki 1% en að hámarki 3% en hér sé miðað við 2% sem sé algengasta viðmiðunin. Málsástæður stefnda og lagarök Af hálfu stefnda er á því byggt að ekkert af þeim skjölum sem stefnandi hafi lagt fram styðji það að um hafi verið að ræða óafturkræfan styrk eða framlag eða m.ö.o. gjöf. Þau gögn sem lúti að þessum framlögum og geti veitt um þau skýringar veiti engar vísbendingar um að ekki hafi verið gert ráð fyrir endurgreiðslum umrædds fjár. Byggingarbréf föður stefnanda, Kristjáns Sigurðssonar, liggi frammi. Bréfið sé frá 1971 og sé undirritað af þáverandi landbúnaðarráðherra, Halldóri E. Sigurðssyni, 20. desember en af Kristjáni þann 19. nóvember. Á fyrstu síðu bréfsins komi ljóslega fram að jörðin, sem var í eigu stefnda, var byggð Kristjáni frá fardögum 1971 að telja samkvæmt lögum nr. 102 frá 21. desember 1962 um erfðaábúð og óðalsrétt. Í fyrsta liðbyggingarbréfsins, I., sé skilgreind eign ríkisins. Þar segi að jörðin sé eign ríkisins, en einnig komi fram í undir lið nr. 2 að eign ríkisins í húsum og mannvirkjum á jörðinni skuli teljast með eignum ríkisins og þ.m.t. álag og framlag til húsa og annarra mannvirkja á jörðinní. Framlag til íbúðarhúsa skuli þannig vera eign stefnda. Það verði að undirstrika að framlagið sé eign stefnda en ekki húsið sjálft, heldur framlagið eða sá verðmætisauki hússins sem af framlaginu hljótist. Í V. lið bréfsins, undir lið 5, komi fram að gert sé ráð fyrir að eign stefnda í jörð og húsum haldist og skuli ábúandi bæta stefnda ef hús og önnur mannvirki á jörðinni hafi rýrnað svo að nái ekki hlut stefnda í jörðinni og húsunum. Þetta sé til marks um það að eign stefnda, sem um sé deilt í málinu, þ.e. framlögin, hafi alla tíð verið eign stefnda. Sú eign sé ekki til uppgjörs fyrr en við lok ábúðar nema annað komi sérstaklega til og sé því hvorki gjaldkræft né gjaldfallið fyrr en í fyrsta lagi við lok ábúðarinnar. Þann 7. júlí 1995 hafi verið gerður viðauki við byggingarbréf Kristjáns þar sem heimilað hafi verið að stefnandi byggi með föður sínum Kristjáni á jörðinni. Ekki hafi þó orðið ábúendaskipti og hafi verið tekið rækilega fram að Höskuldsstaðir yrðu eftir sem áður einbýlisjörð. Þá hafi komið fram að segðu báðir ábúendur upp ábúð skyldi fara með úttekt og greiðslur til fráfarenda samkvæmt ábúðarlögum nr. 64/1976, kafla V og 16. gr. Hafi báðir ábúendur ritað undir þetta ásamt landbúnaðarráðherra. Sagt hafi verið að sameign ábúenda á jörðinni, sem stefndi ætti ekki, skyldi fara eftir samkomulagi ábúenda. Ekki hafi að öðru leyti verið fjallað um uppgjör eða eign ríkisins. Með bréfi til stefnda, 1. mars 1996, hafi Kristján sagt jörðinni lausri. Með kaupsamningi, dagsettum 3. desember 1997, en mótteknum til þinglýsingar 7. október 1998, hafi Kristján og Helga Guðmundsdóttir selt stefnanda allar eignir seljenda á jörðinni fyrir tiltekna fjárhæð. Að þeim gerningi hafi stefndi ekki komið, enda aðeins um að ræða eignir sem ekki voru eignir stefnda. Eftir þetta hafi stefndi gefið út yfirlýsingu um að stefndi ætti engar byggingar á jörðinni Höskuldsstöðum og væru þær í eigu stefnanda. Muni þetta hafa verið til að auðvelda þinglýsingu nefnds kaupsamnings þar sem honum hafði verið vísað frá þinglýsingu þar eð seljendur brast þinglýsta eignarheimild. Í 41. gr. laga um ættaróðul, ættarjarðir, erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða nr. 102/1962, sem jörðin var byggð samkvæmt, komi fram að þegar ábúendaskipti verða milli ættliða á jörð sem sé í erfðaábúð skuli meta á tiltekinn hátt, m.a. eign jarðareiganda, þ.e. stefnda, í húsum og öðrum mannvirkjum, sem fráfarandi hafi tekið við, ásamt eign jarðeiganda í húsum og mannvirkjum vegna fjárframlags hans til þeirra í tíð fráfaranda. Jafnframt hafi í 40. gr. laga nr. 102/1962 verið vísað til úttektar sem fram skyldi fara við ábúendaskipti milli ættliða og sagt að um það skyldi fara að hætti 13., 50. og 53. gr. ábúðarlaga sem þá voru nr. 87/ 1933. Núgildandi ábúðarlög séu nr. 80/2004. Í 21. gr. þeirra komi fram að framlög og styrkir, greiddir af opinberum aðilum til ræktunar og annarra framkvæmda á jörðinni, tilheyra henni og skulu verða eign jarðareiganda og dragast frá eignum og endurbótum ábúanda við ábúðarlok. Sambærilegt komi fram í 31. gr. laganna að við ábúendaskipti milli ættliða skuli taka út hver sé eign jarðareiganda í ræktun, húsum og öðrum mannvirkjum, sem fráfarandi ábúandi hafi tekið við, ásamt eign jarðareiganda í húsum og öðrum mannvirkjum vegna fjárframlags hans í tíð fráfarandi ábúanda. Þannig sé það rangt sem stefnandi haldi fram að engin lagarök standi til þess að stefnanda beri að endurgreiða þau framlög sem stefndi hafi lagt til jarðarinnar. Sé alveg ljóst að stefnda beri að fá úttekin og endurgreidd þau framlög sem hann hafi lagt til, enda séu þau eign hans. Engu breyti um þetta að framlög þessi séu ekki upp tekin í matsskýrslu og greinargerð en það séu ekki afgerandi gögn í málinu. Raunar telji stefndi að mat hefði átt að fara fram strax á árinu 1996 þegar Kristján sagði upp ábúð sinni og kvað son sinn alfarið tekinn við, en það muni hafa farist fyrir. Ástæður þess séu sennilega að samkvæmt 6. lið viðaukabréfsins þurfti stefndi ekki að kaupa upp neinar eignir Kristjáns heldur hélt jörðin einfaldlega áfram að vera í ábúð annars ábúandans með sömu skilmálum og fyrr. Matsgerð og greinargerðin séu hins vegar ekki raunverulegar matsgerðir eins og lögin geri ráð fyrir. Hins vegar muni ástæða þess að ekki var getið um framlögin í greinargerðinni sú að ekki hafi verið kunnugt um þau á þeim tíma, þó svo að eðlilegt hefði verið að Kristján upplýsti um þau, en framlögin hafi komið í ljós þegar kom til kaupsamnings og farið var rækilega yfir gögn stefnda í svokölluðum jarðaframlagabókum og séu þar öll framlög skráð. Hafi þau verið kynnt stefnanda en slíkur háttur sé jafnan hafður á fyrir sölu ríkisjarða. Hafi sá háttur verið viðhafður vegna sölu Höskuldsstaða. Bæði byggingarbréfið og þau lagaákvæði sem fjalla um þetta atriði geri þannig ráð fyrir því að framlög stefnda til byggingar og endunýjunar íbúðarhússins hafi myndað eign, sem beri að gera upp við stefnda við lok ábúðar. Enn verði hér að ítreka að eign stefnda sem þannig myndist sé ekki húsið sjálft heldur framlagið sem ber að endurgreiða. Í þessu efni sé þess að geta að afgjald jarðarinnar virðist samkvæmt umsögn landbúnaðarráðuneytisins hafa farið hækkandi í samræmi við þáverandi lagaheimildir og sem vaxtaprósenta af fjárhæð framlaga. Í 35. gr. laga nr. 102/1962 komi fram að af framlagi til íbúðarhúsa skyldu greiðast sömu vextir og af lánum ræktunarsjóðs eins og þeir væru á hverjum tíma. Þetta bendi til þess að ábúandinn hafi þar með verið að leigja verðmeiri eign af stefnda, sem geti ekki verið ef framlagið hefði átt að mynda eign hjá stefnanda eða föður hans. Þessi skilningur njóti stuðnings í 35. og 36. gr. síðastnefndra laga. Stefnandi telur að milli stefnanda og stefnda séu engin þau tengsl að stefndi eigi einhver kröfuréttindi á hendur stefnanda sem leiða megi af samningum eða óskráðum reglum. Þetta sé ekki rétt. Stefnandi sé ábúandi ríkisjarðarinnar að Höskuldsstöðum samkvæmt viðauka við upphaflegt byggingarbréf, eins og fyrr er lýst, og beri hann sem slíkur allar skyldur sem lög og hið upphaflega byggingarbréf leggja ábúanda á herðar. Í því efni breyti engu hversu gamall stefnandi var þegar framlögin voru greidd og ekki heldur að stefnandi hafi ekki verið aðili að hinu upphaflega byggingarbréfi í upphafi, en stefndi telur að með viðaukanum, þegar stefnandi gerðist meðábúandi, hafi hann tekið að sér allar skyldur sem bréfið leggi á ábúanda. Eftir að viðaukinn var gerður hafi ábúendur verið tveir, þ.e. stefnandi og faðir hans. Sé ótækt að ætla að þeir hafi borið mismunandi skyldur að þessu leyti. Stefnandi byggi á orðskýringum orðsins „framlag“ og sæki m.a. til danskrar og enskrar tungu. Þessum röksemdum sé algjörlega hafnað af hálfu stefnda. Orðið framlag hafi enga ákveðna lögfræðilega merkingu eins og ýmis önnur hugtök, s.s. gjöf, loforð eða lán. Breyti í þessu efni engu hvað stendur í orðabók handa skólum og almenningi. Enn síður skipti mismunandi orðmyndir enska orðsins „contribution“ og danska orðsins „bidrag“ neinu hér. Niðurstaða málsins geti ekki ráðist af öðru en þeim löggerningum sem fyrir liggi og þeim lagaákvæðum sem við eiga. Stefnandi telur að hafi framlögin verið lán, þá sé það fyrnt fyrir löngu. Þetta sé rangt að mati stefnda. Hin almenna regla sé sú að fyrningarfrestur láns byrjar ekki að líða fyrr en lánið er gjaldkræft. Almennur fyrningarfrestur láns sé 10 ár. Hafi verið um að ræða lán þá hafi það ekki verið gjaldkræft fyrr en til uppjörs kæmi við ábúðarlok eða við ættliðaskipti ábúðar. Sé ekki samið um gjalddaga þá geti lánardrottinn krafist greiðslu þegar honum hentar og þá fyrst sé lánið komið í gjalddaga og þá fyrst byrji fyrningarfrestur að líða. Þannig sé ófært að telja „lánið“ fyrnt aðeins vegna þess hve langt sé síðan framlögin voru greidd. Annað komi þar til. Stefnandi byggir á því að framlögunum, og þeim rétti sem stefndi vilji af þeim leiða, hafi ekki verið þinglýst og sé því ekki á þeim byggjandi. Þessu mótmælir stefndi. Þinglýsing hafi ekki áhrif á réttindi sem leidd séu af samningi milli tveggja aðila þeirra á milli og ekki heldur gagnvart þeim aðila sem síðar gangi inn í viðkomandi samningssamband eins og stefnandi hafi gert. Enn síður haggi þinglýsing eða skortur á þinglýsingu lögvernduðum rétti stefnda í málinu, en eins og rakið hafi verið kveði lög á um það að framlögin skuli tekin út og gerð upp. Sé ekki rétt að mati stefnda að telja stefnanda grandlausan þriðja mann að þessu leyti þar sem hann hafi gengið inn í ákvæði byggingarbréfsins og hafi tekist á hendur allar skyldur þess, enda sé vísað til þess í viðaukabréfinu. Um verði að ræða eins konar sameign án þess að því sé þinglýst, enda ekki þörf á því milli aðilanna. Þá verði ekki fram hjá því litið að um sé að ræða son þess sem var eini ábúandi jarðarinnar áratugum saman, en gera verði ráð fyrir því að hann hafi verið hnútum kunnugur. Hins vegar telji stefndi jaframt að það hafi verið í verkahring föður stefnanda að kynna honum þau framlög sem á jörðinni hvíldu. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi sýnt af sér tómlæti þegar stefnandi hafi tekið við ábúð jarðarinnar. Stefndi mótmælir þessu. Ekki hafi orðið ábúendaskipti eins og lögin fjalli um þannig að um væri að ræða ættliðaskipti. Stefnandi hafi ekki tekið við ábúðinni, heldur hafi hann gerst meðábúandi og hafi þannig ekki verið þörf á uppgjöri á þeim tíma og ekki heldur eftir að Kristján „sagði jörðinni lausri“ í marsbyrjun 1996. Stefnandi vísi til þess að fyrir liggi yfirlýsing stefnda um að stefndi eigi engar byggingar á jörðinni. Áður hafi komið fram að sá eignarréttur sem framlögin mynda sé ekki beinn eignarréttur í húsinu sjálfu heldur sé það rétturinn til framlagsins. Ekki skipti því máli að umrædd yfirlýsing hafi verið gefin. Yfirlýsingin hafi heldur ekkert sjálfstætt gildi í lögskiptum milli stefnda og stefnanda enda haggi hún ekki eða breyti neinu í réttarsambandi þeirra. Yfirlýsingin hafi ekki verið ætluð til að stofna, breyta eða fella niður neinn rétt eins og stefnanda megi vera fullkunnugt. Yfirlýsingu þessa megi rekja til þess að stefnandi óskaði eftir því við stefnda að stefndi gæfi yfirlýsingu um að hús á jörðinni væru í eigu stefnanda, en með því komst stefnandi undan því að greiða þinglýsingargjald af eignum sem hann var talinn eiga. Hafi þetta verið í tengslum við kaup stefnanda á jörðinni. Stefndi hafi gefið út yfirlýsinguna, enda hafi þá verið út frá því gengið af hálfu stefnda að framlögin yrðu uppreiknuð án mats á eign í viðkomandi byggingum. Verði að meta yfírlýsingu stefnda í þessu ljósi. Þetta sé stefnanda fullljóst og að mati stefnda vísvitandi rangt að halda öðru fram. Stefnandi vísi til þess að ekki hafi verið í ábúðarlögum eða öðrum lögum á þeim tíma ákvæði um endurgreiðslu framlaga en þvert á móti hafi stefndi veitt framlög í ýmis mál tengd landbúnaði og ekki verið gert ráð fyrir endurgreiðslu. Eins og rakið hafi verið séu fullyrðingar í þessa veru allar rangar. Gert hafi verið ráð fyrir að framlög mynduðu eign sem kæmi til endurgreiðslu við ábúðarlok. Einnig hafi verið gert ráð fyrir því að ef ábúandi færi þannig með þá eign sem hafði vaxið vegna framlaga að hún rýrnaði svo að færi jafnvel niður úr verðgildi framlaganna sjálfra þá gæti það myndað bótarétt jarðeiganda á hendur ábúanda. Sé þannig alveg ljóst að gert hafi verið ráð fyrir endurgreiðslu framlaganna í lögum og sé svo enn. Rétt muni vera hjá stefnanda að stefndi hafi veitt ýmsu fé til landbúnaðar og annarra verkefna. Hins vegar sé það svo að greiðslur í formi styrks, þar sem ekki sé gert ráð fyrir endurgreiðslu, verði að styðjast við lagaheimildir. Megi enda ekki greiða fé úr ríkissjóði án lagaheimildar. Hefðu margnefnd framlög til íbúðarhúss á Höskuldsstöðum átt að vera óendurkræfir styrkir eða gjafir, þá hefðu þurft að koma til sérstakar lagaheimildir til greiðslu framlaganna. Þannig telur stefndi ljóst að ef túlkun stefnanda á framlögunum ætti við rök að styðjast þá hefði stefnda alfarið skort heimild í lögum til greiðslu þeirra, en það sé fráleitt m.t.t. framangreindra ákvæða laga nr. 102/1962 þar sem heimild til greiðslu framlaga og endurgreiðslu þeirra er skýr. Lögin geri beínlínis ráð fyrir endurgreiðslum. Samanburður stefnanda við greiðslur úr ríkissjóði þar sem ekki sé gert ráð fyrir endurgreiðslum eigi því ekki við hér. Slíkar greiðslur séu ósambærilegar umræddum framlögum. Stefnandi kveður föður sinn hafa unnið hefð á framlögunum. Veki athygli að hér sé stefnanda ekkert að vanbúnaði að telja sig bera réttindi föður síns, þó ekki vilji hann skyldurnar. Stefndi hafnar þessu. Framlögin myndi endurgreiðslurétt án tilllits til þess hve langur tími líður þar til ábúð lýkur. Stefnandi hafi aldrei verið eigandi framlaganna og ekki faðir hans heldur. Vörslur eða ábúð Kristjáns og síðar stefnanda fullnægi ekki skilyrðum um hefð eins og þau komi fram í ákvæðum laga um hefð nr. 46/1905. Virðist einkum ljóst að 3. mgr. 2. gr. laganna stríði gegn því að stefnandi og faðir hans megi vinna hefð yfir framlögunum. Ákvæði byggingarbréfsins og laganna girði einnig fyrir það, en í þeim ákvæðum komi berlega fram að framlögin séu eign stefnda. Þá komi það einnig í veg fyrir hefð að jörðin var leigð Kristjáni og síðar stefnanda, en með því að grundvöllur umráða þeirra á jörðinni sé leiga þá sé hefð útilokuð. Þá hafi framlögin ekki verið ætluð eða greidd Kristjáni persónulega til nota að hans ósk, heldur ætluð til uppbyggingar á jörðinni og þannig raunar greidd til jarðarinnar. Stefnandi kveðst byggja varakröfu sína á því að engin heimild sé til þess í núgildandi eða eldri ábúðarlögum að uppreikna framlög með vísitölu og þá sé einnig eðlilegt að fyrna húsið um 2% á ári og taka auk þess tilllit til myntbreytingar árið 1981. Stefndi mótmælir varakröfunni sem órökstuddri og án nokkurrar lagastoðar. Vera kunni að ekki sé mælt skýrlega fyrir um það í lögum hvernig meta skuli eign stefnda sem myndist í framlögunum og hvíli í þeim húsum sem byggð séu fyrir framlögin. Þó sé ljóst að það geti ekki verið með einfaldri krónutölu að frádregnum fyrningum og myntbreytingu. Þetta sé nokkuð sem beri að meta með uppgjöri þegar ábúð ljúki. Sá háttur sem hafður hafi verið á við uppgjör af þessu tagi hjá stefnda eigi sér alllanga sögu og sé ekki bundinn við þetta tilfelli. Megi sjá um þetta í skjölum málsins, sbr. dskj. nr. 30, 34 og 35. Hafi stefndi um langt árabil haft þann hátt á að endurkrefja um framlögin án vaxta þar sem framlögin teljist ekki hafa verið gjaldfallin til endurgreiðslu fyrr en að uppjöri og ábúðarlokum komi, en með framreikningi miðað við byggingavísitölu. Komi þetta m.a. til af því að mjög geti orðið örðugt að meta verðmætisauka hússins sem af framlögunum stafar, m.a. vegna þess hve langur tími hefur oftast liðið. Hafi þessi aðferð m.a. verið viðurkennd af Ríkisendurskoðun, sbr. dskj. nr. 35. Komist dómstóll að því að meta beri framlögin eftir öðrum aðferðum þá blasi hins vegar við að krónutala sem stefnandi hefur í sinni varakröfu gildi ekki heldur og verði þá óhjákvæmilegt að taka upp og framkvæma raunverulegt mat þar sem framlögin uppreiknuð komi til viðbótar verði jarðarinnar. Hins vegar verði að nefna að ekki sé tölulegur ágreiningur í málinu, heldur ágreiningur um það hvort framlögin séu endurkræf og með hvaða aðferð. Ekki sé beint deilt um útreikninginn sem slíkan. Í öllu falli sé ljóst að stefnandi eigi ekki kröfu til útgáfu afsals án þess að neitt komi upp í framlögin. Jafnljóst er það að mati stefnda að ekki sé hægt að meta framlögin nú til 2.485 krónur, enda sé afar ósanngjörn og óeðlileg niðnrstaða að einungis sá hluti verðmætisins sem stafi frá framlögunum skuli sæta slíku verðfalli en ekki sá hluti sem teljist vera eign stefnanda. Ekki fái staðist að eignarhlutur landeigandans verði að engu, en eignarhlutur leiguliðans haldist óskertur og vaxi jafnvel. Í því efni skipti engu máli að stefndi sé ríkið. Í þessu sambandi megi vísa til þess að samkvæmt upplýsingum Kristjáns muni kostnaður við íbúðarhúsið fokhelt hafa numið 719.000 krónum en framlögin hafi verið að fjárhæð 650.000 krónur. Verulegur hluti verðmætis íbúðarhússins sé þannig tilkominn frá umræddum framlögum stefnda. Stefndi telur sér þannig ekki skylt að gefa út afsal fyrir jörðinni fyrr en umsamið kaupverð sé að fullu greitt, þ.m.t. hin uppreiknuðu framlög og að fullu samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins, en ekki með 2.485 krónum. Stefnda sé ekki heimilt að gefa framlögin eftir. Niðurstaða Samkvæmt byggingarbréfi, dags. 20. desember 1971, var jörðin Höskuldsstaðir í Vindhælishreppi, Austur-Húnavatnssýslu, byggð Kristjáni Sigurðssyni, föður stefnanda, til löglegrar ábúðar og erfðaleigu. Jörðin var þá í eigu ríkisins. Eins og rakið er hér að framan var íbúðarhúsið þá orðið lélegt. Í bréfi ráðuneytisins, dags. 15. mars 1972, féllst ráðuneytið á sjónarmið Kristjáns, að hagkvæmara væri að byggja nýtt hús en að gera við það sem fyrir var. Heimilaði ráðuneytið Kristjáni að hefjast handa við byggingu íbúðarhúss og heitir honum, í því sambandi, sambærilegri aðstoð og fyrirgreiðslu sem landsetar ríkisins séu vanir að fá. Er þar fyrst nefnt leyfi til að veðsetja jörðina fyrir lánum og enn fremur eitthvert framlag til hússins úr ríkissjóði eftir því sem fé sé fyrir hendi. Óumdeilt er að Kristján fékk, á árunum 1973 til 1975, samtals 650.000 krónur, sem framlag frá ríkinu til húsbyggingarinnar. Í byggingarbréfinu til Krisjáns frá 1971, kafla I., er talið upp hvað teljist til eigna ríkisins. Segir þar í 2. lið. Eign ríkissjóðs er: Eign ríkissjóðs í húsum og öðrum mannvirkjum á jörðinni, þar með talið álag og framlag af opinberu fé til húsa og annarra mannvirkja á jörðinni, síðan síðasta fasteignamat fór fram. Þá segir í byggingarbréfinu að jörðin sé byggð Kristjáni samkvæmt lögum nr. 102/1962 um ættaróðul, ættarjarðir o.fl. Í 41. gr. laganna segir að þegar ábúendaskipti verða milli ættliða á jörð sem sé í erfðaábúð skuli kveðja til úttektarmenn og skuli úttektargerðin m.a. bera með sér eign jarðeiganda í húsum og öðrum mannvirkjum, sem fráfarandi hefur tekið við, ásamt eign jarðeiganda í húsum og mannvirkjum vegna fjárframlags hans til þeirra í tíð fráfaranda. Með hliðsjón af byggingarbréfi og þeim lögum sem giltu um fjárframlög frá ríkinu á þessum tíma verður að telja að Kristjáni Sigurðssyni hafi mátt vera ljóst að framlög þau sem hann fékk frá ríkinu til húsbyggingar væru ekki styrkur til hans heldur eign ríkisins, enda eru engin gögn í málinu er styðja það að um styrk hafi verið að ræða. Orðið framlag í því samhengi sem það er notað bæði í byggingarbréfi og l. nr. 102/1962 þykir ekki til þess fallið að valda misskilningi. Í júlí 1995 var gerður viðauki við byggingarbréf til Kristjáns frá 1971 þar sem heimilað var að stefnandi byggi með föður sínum á jörðinni. Er tekið fram í viðaukanum að jörðin verði áfram einbýlisjörð. Þá segir að segi báðir ábúendur upp ábúð skuli fara með úttekt og greiðslur til fráfaranda samkvæmt ábúðarlögum nr. 64/1976. Stefnandi undirritaði viðaukann við byggingarbréfið frá 1971 og lýsti sig samþykkan. Gerðist hann með undirritun sinni aðili að ábúðarsamningi föður síns með þeim réttindum og skyldum sem því fylgdu. Stefnandi heldur því fram að þegar viðaukasamningurinn var gerður hafi átt að taka jörðina út og vísar í því sambandi til 36. gr. laga nr. 64/1976. Í þeirri lagagrein segir að þegar ábúendaskipti verði milli ættliða á jörð sem er í erfðaábúð skuli úttektarmenn tilkvaddir ásamt jarðareiganda eða umboðsmanni hans og jörðin tekin út. Þar segir einnig að úttektargerðin skuli m.a. bera með sér eign jarðeiganda í húsum og öðrum mannvirkjum vegna fjárframlags hans til þeirra í tíð fráfaranda. Með því að ekki var um raunveruleg ábúendaskipti milli ættliða að ræða, þar sem feðgarnir fóru saman með ábúðina, er ekki fallist á að skylt hafi verið að úttekt samkvæmt 36. gr. færi fram, hvorki þá né síðar þar sem í viðaukasamningi segir að úttekt skuli fara fram segi báðir ábúendur upp ábúð. Til þess kom ekki, en Kristján, faðir stefnanda, sagði jörðinni lausri á árinu 1996 og varð stefnandi þá einn ábúandi. Með kaupsamningi, dags. 3. desember 1997, seldu Kristján Sigurðsson og Helga G. Guðmundsdóttir stefnanda eignir sínar á Höskuldsstöðum, sem voru m.a. íbúðarhús, fjárhús o.fl. Hafi stefnanda ekki verið kunnugt um umrædd framlög ríkisins til jarðarinnar og eign þess í húsum og mannvirkjum á jörðinni, verður að líta svo á að Kristjáni hafi borið að skýra stefnanda, sem kaupanda eignanna, frá þeim. Þar sem framlög ríkisins teljast eign þess samkvæmt ábúðarlögum eiga ákvæði um fyrningu ekki við. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á þörf þinglýsingar á eignarréttindum stefnda til þess að þau haldi gildi sínu gagnvart stefnanda. Ekki þykir unnt að líta á stefnanda sem grandlausan viðsemjanda í þessu sambandi. Stefnandi byggir aðalkröfu sína m.a. á yfirlýsingu stefnda á dskj. nr. 28 sem er einskonar yfirlit yfir jörðina Höskuldsstaði en á það er handrituð yfirlýsing landbúnaðarráðuneytisins um að það eigi engar byggingar á jörðinni og séu þær í eigu stefnanda. Er það í samræmi við þá málsástæðu stefnda í greinargerð að sá eignarréttur sem framlögin mynda sé ekki beinn eignarréttur í húsinu heldur sé það rétturinn til framlagsins sjálfs. Verður umrædd yfirlýsing ekki túlkuð svo að stefndi sé með henni að afsala sér þeim rétti. Stefnandi byggir á því að faðir hans hafi unnið framlag stefnda til byggingar íbúðarhússins fyrir hefð. Rökstuðning skortir fyrir þessari málsástæðu stefnanda og er henni hafnað. Aðila greinir á um það í máli þessu hvort stefndi geti endurkrafið stefnanda um framlög þau er stefndi innti af hendi á árunum 1973 til 1975 til byggingar íbúðarhúss á jörðinni og tilgreind eru í kaupsamningi milli aðila um jörðina, dags. 16. ágúst 2005. Stefnandi telur svo ekki vera og gerir því kröfu um að stefndi gefi út afsal til stefnanda fyrir jörðinni Höskuldsstöðum þar sem stefnandi hafi greitt kaupverð hennar að undanskildum uppreiknuðum framlögum stefnda. Eins og rakið er hér að framan er það niðurstaða í máli þessu að stefnanda beri að standa stefnda skil á umræddum framlögum til jarðarinnar í samræmi við lög og byggingarbréf. Stefnandi hefur ekki endurgreitt framlögin og hefur því ekki enn fullnægt skyldum sínum samkvæmt kaupsamningi aðila. Ber því að sýkna stefnda, að svo stöddu, af kröfum stefnanda, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að útreikningur hans á varakröfu eigi við rök að styðjast. Þá liggja ekki fyrir nein gögn til stuðnings kröfunni. Gegn andmælum stefnda ber því einnig að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda að svo stöddu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda að svo stöddu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 705/2009
Skuldabréf Skuldskeyting Sjálfskuldarábyrgð Dómur Gjafsókn
N hf. höfðaði mál og krafði Þ og K sameiginlega um greiðslu skuldar samkvæmt skuldabréfi, en þær höfðu með ábyrgðaryfirlýsingu tekið að sér að greiða skuldina. Málið var rekið eftir ákvæðum XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnir Þ og K byggðu meðal annars á því að umdeildar yfirlýsingar þeirra um sjálfskuldarábyrgð væru ógildar, þar sem búið hafi verið að úrskurða aðalskuldara samkvæmt skuldabréfinu gjaldþrota, þegar yfirlýsingarnar voru gefnar. Þessari málsástæðu, sem N hf. hafði fallist á að kæmust að í málinu, var hafnað. Aðrar varnir Þ og K rúmuðust ekki innan 118. gr. laga nr. 91/1991 og var K og Þ gert að greiða skuldina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 10. desember 2009. Þær krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi rekur mál þetta á hendur áfrýjendum eftir ákvæðum XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæðum aðila er lýst í héraðsdómi. Fyrir Hæstarétti lýsti stefndi yfir því að hann féllist á að áfrýjendur fengju að koma að í málinu vörnum sem lúta að því að umdeildar yfirlýsingar þeirra um sjálfskuldarábyrgð séu ógildar, þar sem búið hafi verið að úrskurða India ehf. gjaldþrota þegar yfirlýsingarnar voru gefnar, en India ehf. var aðalskuldari samkvæmt skuldabréfinu fram að skuldskeytingu til Þórunnar ehf. í október 2006. Þessi málsvörn áfrýjenda var tekin til efnislegrar úrlausnar í héraðsdómi þar sem henni var hafnað. Með vísan til forsendna héraðsdóms að því er þetta varðar verður sú niðurstaða staðfest. Fallist verður á með stefnda að ekki séu af hálfu áfrýjenda umfram þetta komnar fram varnir, sem leyfðar eru í málum af þessu tagi, sbr. 118. gr. laga nr. 91/1991. Í stefnu til héraðsdóms krafðist stefndi dráttarvaxta frá 5. nóvember 2006. Í hinum áfrýjaða dómi var farið út fyrir dómkröfuna og upphafstími dráttarvaxta ákveðinn 5. október 2006. Þetta er í andstöðu við 1. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms verður staðfest. Í áfrýjunarstefnu er tekið fram að áfrýjandinn Þórunn Sigríður leiti með áfrýjun sinni einnig endurskoðunar á ákvörðun héraðsdóms á gjafsóknarkostnaði hennar. Þegar litið er til þess að hér var um að ræða annan tveggja hliðsettra stefnenda í héraði þykja ekki efni til að breyta ákvörðun héraðsdóms sem að þessu lýtur. Verður ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað áfrýjandans Þórunnar því óraskað. Áfrýjendum verður óskipt gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjendur, Kolfinna Þórarinsdóttir og Þórunn Sigríður Þorsteinsdóttir, greiði óskipt stefnda, NBI hf., 5.081.485 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 5.124.605 krónum frá 5. nóvember 2006 til 12. mars 2007, en af 5.074.605 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað eru óröskuð. Áfrýjendur greiði óskipt stefnda 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2009. I Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 8. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu birtri 20. og 23. apríl 2007, á hendur Þórunni Sigríði Þorsteinsdóttur, kt. [...], Þórunni ehf., kt. 431006-2000, Garðbraut 15, Garði, Baldri Reyni Haukssyni, [...], og Kolfinnu Þórarinsdóttur, kt. [...]. Undir rekstri málsins var fallið frá kröfum á hendur stefnda Baldri Reyni Haukssyni að svo stöddu og við upphaf aðalmeðferðar var enn fremur fallið frá kröfum á hendur stefndu, Þórunni ehf. Þá tók Nýi Landsbanki Íslands hf. við sóknaraðild málsins samkvæmt yfirlýsingu lögmanns stefnanda, dags. 29. október 2008, og breyttist nafn stefnanda í samræmi við það í NBI hf. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 5.124.605 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 05.11. 2006 til greiðsludags, auk bankakostnaðar að fjárhæð kr. 6.880. Þess er krafist að dæmt verði að dráttarvextir skuli leggjast við höfuðstól á tólf mánaða fresti í fyrsta sinn þann 05.11. 2007, en síðan árlega þann dag. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, þ.m.t. 24,5% virðisaukaskattur. Innborgun þann 12.03. 2007, að fjárhæð kr. 50.000 kemur til frádráttar skuldinni miðað við stöðu hennar þann dag. Dómkröfur stefndu Þórunnar Sigríðar Þorsteinsdóttur og Kolfinnu Þórarinsdóttur eru þær, að þau verði alfarið sýknuð af öllum kröfum stefnanda í málinu og að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnaðar að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts á málskostnað, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. II Málavextir Krafa stefnanda er samkvæmt skuldabréfi, útgefnu í Hafnarfirði 06.09. 2005 af India ehf., kt. 6908023760, að fjárhæð kr. 5.400.000. Samkvæmt ákvæðum skuldabréfsins skyldi endurgreiða lánið með 144 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn þann 05.10. 2005. Skuldabréfið er verðtryggt samkvæmt vísitölu neyzluverðs, grunnvísitölu 243,2 stig og skyldi höfuðstóll skuldarinnar breytast í samræmi við breytingar á vísitölunni frá grunnvísitölu til fyrsta gjalddaga og svo á milli gjalddaga, og skyldi höfuðstóll skuldarinnar þannig reiknaður út, áður en afborgun og vextir reiknist. Í vexti af skuldinni skyldi greiða kjörvexti Landsbanka Íslands hf., eins og þeir eru hverju sinni, auk vaxtaálags. Á útgáfudegi skuldabréfsins voru vextir samtals 7,35% á ári. Heimild er í skuldabréfinu til að gjaldfella eftirstöðvar skuldarinnar, ef ekki er staðið skil á greiðslum af bréfinu, og reikna hæstu lögleyfðu dráttarvexti af vanskilum skuldarinnar. Skuldabréfið er gefið út til Landsbanka Íslands hf., Bæjarútibús í Hafnarfirði. Upphaflega tókust þau Guðrún H. Ólafsdóttir, Kjartan Jónsson, Solveig Björnsdóttir og Grzegorz S. Þorsteinsson á hendur sjálfskuldarábyrgð in solidum á greiðslu skuldabréfsins. Þann 12.10. 2006, var gerð sú breyting á skuldabréfinu, að stefndi Þórunn ehf., kom í stað India ehf. sem skuldari þess og stefndu, Þórunn Sigríður Þorsteinsdóttir, Baldur Reynir Hauksson og Kolfinna Þórarinsdóttir, tókust á hendur sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldabréfsins, og komu þau í stað þeirra ábyrgðarmanna, sem fyrir voru. Málið er rekið samkvæmt 17. kafla einkamálalaga nr. 91/1991. Stefndi gerir athugasemd við málavaxtalýsingu í stefnu, sem hann kveður þeim annmörkum háða, að þar sé einungis með mjög takmörkuðum hætti greint frá þeim lögskiptum, sem búi að baki kröfu stefnanda í máli þessu. Þó svo að málið sé rekið samkvæmt 17. kafla laga nr. 91/1991 hljóti að vera athugunarefni, hvort yfir höfuð sé hægt, vegna þessa annmarka, að leggja efnisdóm á málið, enda geti málatilbúnaður stefnanda, hvað þetta varði, vart talizt vera í samræmi við ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um skýran og glöggan málatilbúnað. Málsatvik séu þau, að í september 2006 hafi Guðrún Halldóra Ólafsdóttir, kt. 160572-3299, boðið stefndu Þórunni Þorsteinsdóttur að kaupa verzlunina og heildsöluna Balís, sem var þá í eigu Balís ehf., félags í eigu Guðrúnar og eiginmanns hennar Kjartans Jónssonar, kt. 260673-3519. Í verzluninni hafi verið seldir heimilismunir og gjafavörur, einkum innfluttar vörur frá Indónesíu. Stefndu hafi verið tjáð, að reksturinn gengi vel, en af persónulegum ástæðum eigenda væri verzlunin til sölu. Þann 12. október 2006 hafi stefndi, Þórunn ehf., nýstofnað félag í eigu Þórunnar Þorsteinsdóttur, keypt verzlunina af Balís ehf. Kaupverðið hafi verið ákveðið kr. 8.200.000, sem hafi verið greitt með yfirtöku stefnda, Þórunnar ehf., á þremur lánum seljenda hjá stefnanda. Í fyrsta lagi með yfirtöku á skuldabréfi, upphaflega að fjárhæð kr. 5.400.000 í nafni India ehf., annars félags í eigu seljenda verzlunarinnar, í öðru lagi á skuldabréfaláni Kjartans Jónssonar, upphaflega að fjárhæð kr. 2.500.000, og í þriðja lagi á yfirdráttarskuld Kjartans Jónssonar, að fjárhæð kr. 1.000.000. Sé það fyrstgreinda skuldin, sem stefnandi krefji stefndu um greiðslu á í máli þessu. Af ástæðum, er vörðuðu seljendur verzlunarinnar, hafi þeir ekki séð sér fært á kaupsamningsdegi 12. október 2006 að gera skriflegan kaupsamning við stefndu, Þórunni ehf., eins og til hafi staðið, en ætlunin hafi verið að gera slíkan samning fljótlega þar á eftir. Svo hafi þó farið, að seljendurnir hafi ávallt komið sér hjá því að gera skriflegan kaupsamning, þrátt fyrir ítrekaðar beiðnir Þórunnar Þorsteinsdóttur. Ótrúlegar ástæður þessa hafi svo síðar komið í ljós. Fljótlega eftir kaup Þórunnar ehf. á verzluninni Balís í október 2006, hafi Þórunn Þorsteinsdóttir þó komizt að raun um, að reksturinn hafi ekki gengið vel, og hafi raunar ekki staðið steinn yfir steini í verzluninni. Vörur hafi margar reynzt gallaðar; lítil not hafi verið í viðskiptamannalistum, og þá hafi hún ekki fengið þá aðstoð frá seljendum við reksturinn, sem lofað hefði verið. Rekstur Þórunnar ehf. á verzluninni Balís hafi frá upphafi gengið illa, og hafi rekstri verzlunarinnar fljótlega verið hætt. Öll framangreind lán, sem Þórunn ehf. tók yfir vegna kaupa félagsins á verzluninni, hafi í framhaldinu farið í vanskil og verið sett í innheimtu hjá stefnanda. Stefnandi hafi fengið dóma (áritaðar stefnur) á hendur Þórunni ehf. og ábyrgðarmönnum fyrir fyrstnefndu tveimur skuldunum (upphaflega að fjárhæð kr. 5.400.000 og kr. 2.500.000). Í framhaldinu hafi verið gert fjárnám hjá stefndu og hafi stefnandi krafizt nauðungaruppboðs á fasteign stefndu Kolfinnu vegna skuldarinnar, sem deilt sé um í máli þessu. Hæstiréttur hafi heimilað endurupptöku málanna tveggja, og hafi uppboðsaðgerðum verið frestað. Stefnandi hafi höfðað mál vegna þriðju skuldarinnar, upphaflega að fjárhæð kr. 1.000.000. Málið hafi verið dómtekið gagnvart Þórunni ehf. en tekið var til varna f.h. Þórunnar Þorsteinsdóttur, ábyrgðarmanns skuldarinnar. Hafi málið á hendur henni verið fellt niður af stefnanda vegna meintra mistaka starfsmanna hans við útfyllingu ábyrgðaryfirlýsingarinnar. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar sem fyrr segir á framangreindu skuldabréfi. Inn á skuldina hafi verið greiddar kr. 50.000 hinn 12. marz 2007, og komi sú greiðsla til frádráttar skuldinni miðað við stöðu hennar þann dag. Er málið rekið samkvæmt 17. kafla einkamálalaga nr. 91/1991, og hefur stefnandi hafnað því að aðrar varnir, en þær, sem heimilaðar eru samkvæmt 118. gr. laganna, komist að í málinu. Þrátt fyrir ítrekaðar innheimtutilraunir hafi ekki verið staðin skil á greiðslum af bréfinu frá og með gjalddaga þann 05.11. 2006, og sé málssókn því óhjákvæmileg. Höfuðstóll stefnukröfu sundurliðist þannig: Stefnandi vísar til 17. kafla laga nr. 91/1991, kröfum sínum til stuðnings. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við lög nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um bankakostnað er byggð á gjaldskrá stefnanda. Krafa um virðisaukaskatt er byggð á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum, en stefnandi kveðst ekki verða virðisaukaskattsskyldur. Mál þetta er rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, með vísan til 11. gr. skilmála skuldabréfsins. Málsástæður stefnda Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að við kaup stefndu, Þórunnar ehf., á verzluninni Balís í október 2006 hafi þau, sem og aðrir aðilar, sem að kaupunum komu sem sjálfskuldarábyrgðaraðilar, verið með vísvitandi hætti leyndir mikilsverðum upplýsingum um meiri háttar rekstrar- og fjárhagsvanda verzlunarinnar. Samkvæmt vanskilaskrá Balís ehf. hafi félagið þá verið í alvarlegum fjárhagsvandræðum, og hafi hinn 28. júní 2006 m.a. verið búið að gera fimm árangurslaus fjárnám hjá félaginu. Hinn 1. ágúst sama ár hafi Héraðsdómi Reykjavíkur borizt krafa um gjaldþrotaskipti á búi félagsins. Þann 6. nóvember sama ár hafi loks verið kveðinn upp úrskurður um gjaldþrotaskipti á búi Balís ehf. Lýstar kröfur í þrotabúið hafi numið kr. 40.008.117. Í málinu liggi fyrir gögn, sem staðfesti allt framangreint. Samkvæmt framangreindu sé óumdeilt, að í september 2006, þegar Þórunni Þorsteinsdóttur var boðin til sölu verzlunin Balís, hafi fjárhags- og rekstrarvandi verzlunarinnar verið slíkur, að enginn fjárhagslegur grundvöllur hafi verið fyrir áframhaldandi rekstri hennar. Þegar kaupin fóru fram 12. október 2006, hafi gjaldþrot Balís ehf. legið fyrir, því krafa tollstjóra um gjaldþrotaskipti á hendur félaginu hafði þá nokkru áður verið lögð í úrskurð hjá héraðsdómi, án athugasemda af hálfu fyrirsvarsmanna félagsins. Þrátt fyrir þetta hafi þeir látið undir höfuð leggjast að greina stefndu frá þessu við söluna, sem hafi farið fram nokkru síðar. Seljendurnir hafi þó ekki látið þar við sitja, heldur hafi þeir talið stefndu trú um, að rekstur verzlunarinnar gengi vel, og að fjárhagsstaða hennar væri góð. Raunar hafi seljendur reynt að selja stefndu, Þórunni Þorsteinsdóttur, Balís ehf., en vegna ráðleggingar vinar hennar, „að kaupa ekki gamlar kennitölur“, hafi orðið úr, að Þórunn ehf. var stofnað, og félagið hafi svo keypt verzlunina Balís af Balís ehf. Sýknukrafa stefndu í málinu byggi einnig á því, að skuldskeyting lánanna og hinar nýju ábyrgðaryfirlýsingar frá 12. október 2006 hafi verið gerðar fyrir milligöngu stefnanda sem skuldareiganda. Hafi bankanum því verið kunnugt um, að umræddar breytingar lánanna hafi verið vegna kaupa Þórunnar ehf. á verzluninni Balís, og hafi honum einnig verið kunnugt um, eða mátt vera kunnugt um, fjárhagsvanda Balís ehf. og yfirvofandi gjaldþrot félagsins. Engu að síður hafi stefnandi þagað þunnu hljóði og ekki greint stefndu frá þessum mikilvægu upplýsingum, þegar framangreind viðskipti fóru fram. Hefði stefnandi sýnt af sér þá aðgæzlu og þau faglegu vinnubrögð, sem af honum sé krafizt og hann greint stefndu frá vanskilum og yfirvofandi gjaldþroti Balís ehf., þurfi ekki að velkjast í vafa um það, að Þórunn Þorsteinsdóttir hefði aldrei gengið til samninga fyrir hönd félags hennar um kaup á verzluninni Balís. Með því að láta það undir höfuð leggjast að greina stefndu frá fjárhagsstöðu Balís ehf. hafi stefnandi vanrækt með grófum hætti upplýsingaskyldu sína. Hafi sérfróðir starfsmenn stefnanda með þessari þögn sinni, af ásetningi eða gáleysi, brotið gegn upplýsingaskyldu sinni með slíkum hætti, að ógilda verði umrædda löggerninga og þ.a.l. sýkna stefndu í málinu. Önnur niðurstaða væri að mati stefndu óeðlileg, ósanngjörn og í ósamræmi við góða viðskiptavenju, einkum í ljósi yfirburðastöðu stefnanda og góðrar trúar stefndu. Vísist hér til III. kafla laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 33. og 36. gr. laganna. Sýknukrafa stefndu byggi einnig á því, að skuldskeyting lánsins, sem um ræði í máli þessu, hafi verið ólögmæt og því ekki skuldbindandi fyrir þau. Undir framangreinda skuldskeytingu hafi, f.h. útgefanda lánsins, India ehf., skrifað aðili, sem ekki hafi verið til þess bær að lögum, Guðrún Halldóra Ólafsdóttir. Fyrir liggi, að þremur vikum áður en skrifað hafi verið undir skuldskeytinguna, þ.e. þann 21. september 2006, hafi skiptum á þrotabúi India ehf. lokið, en félagið hafði verið úrskurðað gjaldþrota 16. júní sama ár. Hafi félagið því ekki lengur verið til, þegar skrifað hafi verið undir skuldskeytinguna fyrir hönd þess. Um þetta hafi stefnanda og seljendum verzlunarinnar verið kunnugt, a.m.k. hafi stefnanda mátt vera um þetta kunnugt, en hvorugur þessara aðila hafi séð ástæðu til að greina stefndu frá því. Telja verði með miklum ólíkindum, að áðurgreind skuldskeyting og hinar nýju ábyrgðaryfirlýsingar hafi verið gerðar þann 12. október 2006 fyrir milligöngu stefnanda, án nokkurra athugasemda hans. Ljóst sé, að þar sem búið hafi verið að ljúka skiptum á þrotabúi India ehf., hafi félagið ekki lengur verið til og krafan því niður fallin við lok skipta á þrotabúi India ehf. 21. september 2006, sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti og ummæli í greinargerð laganna með þeirri grein. Hafi Guðrún Halldóra Ólafsdóttir auk þess ekki verið til þess bær þann 12. október 2006 að skrifa undir neinar skuldbindingar vegna félagsins, en það hafi hún engu að síður gert án athugasemda af hálfu stefnanda. Ljóst sé, að svo mögulegt væri að taka upp réttindi eða skyldur þrotabús India ehf. og ráðstafa þeim með einhverjum hætti eftir að búskiptum var lokið, hefði skiptastjóri þrotabúsins þurft að endurupptaka skipti á búinu með formlegum hætti í samræmi við fyrirmæli laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Það hafi ekki verið gert. Af þessu og framangreindu leiði, að umrædd skuldskeyting og ábyrgðaryfirlýsingar, gerðar á grundvelli hennar, hafi verið ólögmætar og því marklausar og séu þ.a.l. óskuldbindandi að lögum fyrir stefndu. Ábyrgðaryfirlýsingar stefndu, Þórunnar Þorsteinsdóttur og Kolfinnu Þórarinsdóttur, á því láni, sem hér um ræði, vegna yfirtöku Þórunnar ehf. á umræddu láni, hafi átt að standa til tryggingar á greiðslu skuldar félagsins í stefnanda, en ekki, eðli máls samkvæmt, til tryggingar á greiðslu láns, sem fallið hafi verið niður. Hefði þeim verið kunnugt um, að aðalskuldin væri fallin niður lögum samkvæmt og að þær stæðu þannig í raun einar til greiðslu umræddrar skuldar, og jafnframt í ljósi yfirvofandi gjaldþrots Balís ehf., sé augljóst, að þær hefðu aldrei tekizt á hendur þessar ábyrgðarskuldbindingar. Með því að vanrækja að greina stefndu frá framangreindu hafi stefnandi, eins og áður segi, brotið gegn upplýsinga- og aðgæzluskyldu sinni gagnvart þeim. Vegna þessa verði að telja ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju, sbr. 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936, fyrir stefnanda að bera ábyrgðaryfirlýsingarnar fyrir sig. Verði stefndu af þessum sökum að teljast óbundnar af yfirlýsingunni, þannig að sýkna verði þær í málinu. Stefndu, mæðgurnar Kolfinna Þórarinsdóttir og Þórunn Þorsteinsdóttir, telji jafnframt, hvað sem öðru líði, að þó svo að ábyrgðaryfirlýsingar fyrri ábyrgðarmanna kunni að hafa haldið gildi sínu, þrátt fyrir að aðalskuldin hafi fallið niður við gjaldþrot India ehf., geti slíkt hið sama ekki gilt um hinar nýju ábyrgðir þeirra. Sé á því byggt, að til þess að hægt væri að líta svo á, að þessar ábyrgðarskuldbindingar þeirra gætu staðið sjálfstætt til tryggingar greiðslu skuldar, sem hafi verið niður fallin samkvæmt lögum, hefði stefnandi þurft að greina þeim frá brottfalli aðalskuldarinnar og semja um það sérstaklega við þær, að þær væru að taka á sig nýja, sjálfstæða og í raun algjöra ábyrgð á greiðslu lánsins. Ljóst sé, að hefði þeim verið kunnugt um þetta, þ.e. brottfall aðalskuldarinnar og rekstrarvanda verslunarinnar Balís, hefðu þær auðvitað ekki undirgengizt ábyrgðarskuldbindingarnar. Augljóst sé, að það hafi verið meginforsenda stefndu fyrir kaupunum og ábyrgðarskuldbindingum, að verzlunin væri ekki þá þegar kominn í þrot vegna gríðarmikils rekstrarvanda. Sú hafi þó verið raunin, en þessum mikilvægu upplýsingum hafi seljendur og stefnandi látið undir höfuð leggjast að greina stefndu frá. Í ljósi alls framangreinds, grófrar vanrækslu stefnanda á upplýsingaskyldu sinni og með hliðsjón af yfirburðastöðu stefnanda við samningsgerðina, geti stefndu ekki talizt bundnar af skuldbindingum sínum, sbr. III. kafli laga nr. 7/1936 og reglur kröfuréttarins um réttaráhrif brostinna forsendna. IV Forsendur og niðurstaða Stefndu, Þórunn Sigríður og Kolfinna, gáfu skýrslu fyrir dómi. Kom m.a. fram í framburði stefndu, Þórunnar Sigríðar, að hún hefði aldrei keypt verzlunina Balís, heldur einungis rekstur hennar. Stefnandi rekur mál þetta samkvæmt 17. kafla einkamálalaga eins og áður greinir, og hefur hafnað því að varnir stefndu komist að í málinu, þar sem þær séu ekki af þeim toga, sem heimilað er að komist að í skuldabréfamáli skv. 118. gr. laganna. Stefndu byggja m.a. á því, að stefnandi hafi leynt þær upplýsingum um slæma fjárhagsstöðu verzlunarinnar Balís og yfirvofandi gjaldþrot félagsins. Stefnandi hafi verið í yfirburðastöðu gagnvart stefndu og beri því að ógilda löggerning þann, sem krafa stefnanda byggir á og sýkna stefndu í máli þessu með vísan til 33. og 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Það liggur ekki fyrir, að stefndu hafi gert reka að því að rifta samningi sínum við seljanda verzlunarrekstursins. Stefnandi máls þessa var ekki aðili að þeim viðskiptum. Kemur krafa stefndu um ógildingu löggernings, sem var hluti af samningi stefndu við þriðja aðila, ekki til álita hér. Stefndu hafa ekki gert reka að því að sanna eða sýna fram á, að stefnandi máls þessa hafi leynt þær upplýsingum, sem honum hafi borið að láta stefndu í té, en samkvæmt framburði stefndu, Þórunnar Sigríðar, sinnti hún ekki þeirri sjálfsögðu skyldu sinni að kanna bókhald og birgðir þess reksturs, sem hún var að kaupa, eða afla sér hlutlausra upplýsinga um hann. Er því ekki fallizt á, að stefndu geti lagt ábyrgðina á vanrækslu sinni, hvað þetta varðar, á stefnanda máls þessa, þannig að sýkna beri þær með vísan til 33. og/eða 36. gr. l. nr. 7/1936. Stefndu byggja einnig á því, að þar sem India ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta, áður en kaupin um verzlunarrekstur Balís ehf. fóru fram, hafi lánið verið fallið niður og allar forsendur fyrir ábyrgðaryfirlýsingum þeirra brostnar. Enda þótt félagið India ehf. hafi ekki lengur verið til sem lögaðili, stóð lánið enn á hendur sjálfskuldarábyrgðaraðilum þess samkvæmt efni skuldabréfsins, en seljandi verzlunarrekstursins var einn sjálfskuldarábyrgðaraðilanna. Þá ábyrgð tókust stefndu á hendur, sem hluta af kaupverði verzlunarrekstursins og var þannig ljóst, að stefndu tóku að sér, með ábyrgðaryfirlýsingu sinni, að greiða skuldina samkvæmt þessu bréfi, en ekki er fallizt á, að gjaldþrot aðalskuldara bréfsins feli í sér, að bréfið sjálft verði ógilt og allar skuldbindingar samkvæmt því falli niður. Aðrar varnir stefndu í máli þessu koma ekki til álita með vísan til 118. gr. l. nr. 91/1991 og ber því að taka allar kröfur stefnanda til greina, en ágreiningur er hvorki um fjárhæð kröfunnar né vexti. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefndu in solidum til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 600.000, þ.m.t. virðisaukaskattur. Gjafsóknarkostnaður stefndu Þórunnar Sigríðar Þorsteinsdóttur greiðist úr ríkissjóði og ákveðst kr. 250.000, en við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndu, Þórunn Sigríður Þorsteinsdóttir og Kolfinna Þórarinsdóttir, greiði in solidum stefnanda NBI hf. kr. 5.081.485 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af kr. 5.124.605 frá 05.10. 2006 til 12.03. 2007, en af kr. 5.074.605 frá þeim degi til greiðsludags. Leggist dráttarvextir við höfuðstól á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 05.10. 2007, en síðan árlega þann dag. Þá greiði stefndu stefnanda in solidum kr. 600.000 í málskostnað. Gjafsóknarkostnaður stefndu Þórunnar Sigríðar, kr. 250.000 greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 524/2005
Manndráp Líkamsárás Skaðabætur
P var ákærður fyrir manndráp með því að hafa veist að A inni á baðherbergi íbúðar í Kópavogi með hnífi og veitt honum ýmsa áverka, þ.á m. stungið hann tvívegis í brjóstkassa, með þeim afleiðingum að hann lést skömmu síðar af innvortis blæðingum í brjóstholi. Þá var hann einnig ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa stungið B ofarlega í vinstra læri er hann reyndi að stöðva atlögu P að A. P játaði að hafa veist að A með ofangreindum hætti en bar við að A hefði ráðist að honum með höggum í andlitið inni á baðherberginu í kjölfar deilna þeirra um hvort A hefði ávarpað hann með réttum hætti í samræmi við víetnamskan sið. Við það hafi hann orðið hræddur og gripið til hnífsins til að verja sig. Frásögn P af atburðarrásinni þótti ótrúverðug einkum í ljósi framburðar vitna og réttarmeinafræðings. Var hann sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga og ekki talið að neinar refsilækkunarástæður væru fyrir hendi eða að ástæða væri til að draga sakhæfi hans í efa. Þótt ásetningur P hafi ekki staðið til þess að veita B hnífsstungu, heldur hafi hún verið ætluð A, var litið svo á að um ásetningsbrot væri að ræða. P var dæmdur til að sæta fangelsi í 16 ár og til að greiða C, eiginkonu A, D, dóttur hans, og B skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. nóvember 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á ákvörðun refsingar og skaðabóta til C og D en greiðslu skaðabóta, 2.500.000 krónur, til B auk vaxta og dráttarvaxta eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst þess að hann verði dæmdur í vægustu refsingu, sem lög heimila, og gæsluvarðhaldsvist hans frá 16. maí 2005 komi til frádráttar dæmdri refsingu. Þá krefst hann þess, að skaðabótakröfur verði lækkaðar. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður ákvörðun hans um refsingu og greiðslu skaðabóta staðfest. Samkvæmt forsendum héraðsdóms eru bætur til handa C og D ákveðnar 1.000.000 krónur lægri til hvorrar um sig en í dómsorði hins áfrýjaða dóms greinir. Þá hefur einnig orðið villa að því er varðar miskabætur til handa B, sem samkvæmt forsendum héraðsdóm eru ákveðnar 500.000 krónur að meðtalinni þóknun vegna lögmannsaðstoðar, 100.000 krónur. Í dómsorði héraðsdóms segir, að ákærði skuli greiða B 500.000 krónur auk sakarkostnaðar, þar sem meðtalin var þóknun réttargæslumanns hans 125.000 krónur. Verða framangreindar villur leiðréttar í dómsorði. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanns, sem eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Phu Tién Nguyén, sæti fangelsi í 16 ár, en frá refsingunni dregst gæsluvarðhald hans frá 16. maí 2005. Ákærði greiði C 6.214.680 krónur auk 4,5% ársvaxta af 5.061.296 krónum frá 15. maí 2005 til 5. október sama ár og vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.000.000 krónum frá 15. maí 2005 til 5. október sama ár, og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 6.214.680 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði D 3.951.651 krónu auk 4,5% ársvaxta af 2.842.091 krónu frá 15. maí 2005 til 5. október sama ár og vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 af 1.000.000 krónum frá 15. maí 2005 til 5. október sama ár, og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 3.951.651 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B 400.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 16. maí 2005 til 5. október sama ár, og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 2.311.993 krónur, þar með talda málflutningsþóknun skipaðs verjanda hans á báðum dómstigum, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, samtals 1.245.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns B í héraði, Hilmars Baldurssonar héraðsdómslögmanns, 124.500 krónur. 1. Fyrir manndráp með því að hafa banað A með hnífsstungum. Réðst ákærði að A með hníf að vopni og veitti honum rispur og skrámur á kinn, brjóstkassa og hálsi, skar hann á hægri vísifingri og hægri hendi á milli vísifingurs og löngutangar, og var hendin að hluta til skorin í sundur, og stakk hann í gegnum hægri framhandlegg og tvívegis í brjóstkassa. Við síðastgreindu stungurnar gekk hnífurinn inn í bæði lungu og lungnaslagæð og í gegnum þind með þeim afleiðingum að A lést skömmu síðar af völdum innvortis blæðinga í brjóstholi. Telst þetta varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa, þá er B reyndi að stöðva atlögu ákærða að A, stungið B ofarlega í vinstra læri svo hann hlaut stungusár nálægt mjöðm. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur á hendur ákærða. Af hálfu C, kennitala [...], hefur bótakröfu verið breytt til lækkunar frá því sem segir í ákæruskjali og krefst hún þess nú að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 7.214.680 auk 4,5% vaxta, skv. 16. gr .skaðabótalaga nr. 50/1993, af kr. 5.061.296 frá 15. maí 2005 til 5. október 2005 sem og vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 2.000.000 frá 15. maí 2005 til 5. október 2005 en dráttarvaxta skv. vaxtalögum frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu D, kennitala [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 4.951.651 auk 4,5% vaxta, skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af kr. 2.842.091 frá 15. maí 2005 og vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 2.000.000 frá 15. maí 2005 til þingfestingardags máls þessa en dráttarvaxta skv. vaxtalögum frá þeim degi til greiðsludags. B, kennitala [...], krefst bóta að fjárhæð kr. 2.500.000 auk vaxta og dráttarvaxta skv. lögum nr. 38/2001 frá 16. maí 2005 til greiðsludags og greiðslu vegna þóknunar réttargæslumanns. Ákærði krefst vægustu refsingar er lög heimila og að gæsluvarðhald hans frá 16. maí 2005 komi til frádráttar refsingunni. Þess er krafist að skaðabótakrafa verði lækkuð að mati dómsins. Þess er krafist að hluti sakarkostnaðar verði greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun verjanda ákærða. I. Sunnudaginn 15. maí 2005 kl. 22:31 barst lögreglu tilkynning um að maður hefði verið stunginn með hnífi að X í Kópavogi. Þegar lögreglan kom á vettvang stóð maður af erlendu bergi brotinn við innkeyrsluna að X. Fylgdu lögreglumenn honum að X. Var þar í anddyrinu hópur manna, bæði börn og fullorðnir, sem hrópuðu að maður væri dáinn uppi á þriðju hæð. Er lögreglumenn komu upp á stigapall þriðju hæðar hittu þeir fyrir konu og mann sem héldu á A sem þau þá lögðu frá sér. Við athugun reyndist ekkert lífsmark vera með honum. Vísað var á árásarmanninn og hann sagður vera í íbúð á þriðju hæð til hægri. Í íbúðinni handtóku lögreglumenn síðan ákærða Phu Tién Nguyén og segir í skýrslu þeirra að hann hafi verið áberandi ölvaður og að áfengislykt hafi lagt frá vitum hans. Lögreglan tók skýrslur af fjölda vitna og í málinu hafa verið lagðar fram myndir af vettvangi svo og hnífur sá sem staðfest er að ákærði hafi beitt. Er blað hnífsins 19 sm langt, 2 sm breitt og heildarlengd hnífs 31.4 sm. Ákærða var tekið blóð til rannsóknar og mældist alkóhól í blóði 0,26 o/oo. Réttarkrufning fór fram og í niðurstöðu hennar segir meðal annars: „Dánarorsök [A] er stungusár á brjóstkassa. Hlaut hann stungusár á brjóstkassa bæði hægra og vinstra megin. Stungusárið hægra megin gekk inn í hægra lunga, hægri aðalberkju og hægri lungnaslagæð. Stungusárið vinstra megin gekk í gegnum vinstra lunga og þind. Þau sár blæddu aðallega innvortis, sérstaklega sárin í hægri brjóstkassa og blæddi manninum út á fáeinum mínútum. Bæði sárin á brjóstkassa voru lífshættuleg en sárið hægra megin dró manninn hraðast til dauða þar sem sárið gekk inn í lungnaslagæð. Stungusár á hægri framhandlegg svo og skurðsár á hægri vísifingri og hægri hendi hafa útlit varnarsára (varnaráverkar) og því ljóst að maðurinn var meðvitaður um hvað var að gerast meðan árásin átti sér stað. Skurðasár á hægri kinn neðanverðri svo og nýlegir marblettir á andliti, skráma á hálsi, skráma á brjóstkassa vinstra megin og blæðing á vinstra gagnaugasvæði eru líklega einnig tengd árásinni. Ekki sjást nein ummerki á höndum mannsins sem benda til þess að hann hafi kýlt annan aðila. Stungusárin voru veitt með eineggja eggvopni (hníf) og var það dýpsta 14 sm. Engir sjúkdómar fundust í líkinu sem hefðu getað haft áhrif á andlát mannsins. Réttarefnafræðilegar mælingar sýndu að maðurinn var undir áhrifum áfengis er hann lést en ölvunin hafði ekki áhrif á andlátið.” II. Ákærði hefur skýrt frá því að hann hafi komið á X í Kópavogi milli kl. 7 og 8 um kvöldið þann 15. maí 2005 ásamt konu sinni og barni. Þar hafi verið fólk fyrir og hafi hann sest að drykkju með því. Hafi hann kannst við eða þekkt alla sem þar voru og verið í stofunni ásamt fleiri karlmönnum. Kom til umræðu aldur manna og meðal annars að sá sem ákærði síðar banaði hafi átt að sýna honum, sem var eldri, virðingu en ákærði er fæddur 29. apríl 1972 en hinn látni 19. september 1975. Er það samdóma álit vitna að komið hafi til deilna milli ákærða og hins látna, A, og hafi þeir rifist um það hvort hinum yngri bæri að sýna hinum eldri virðingu er þeir ávörpuðu þá. Virðist sem deilt hafi einnig verið um það hvort siðareglur sem um þetta giltu í fyrrum heimalandi þeirra í Víetnam ættu að gilda í samskiptum víetnama sem búsettir væru á Íslandi. Sagði ákærði að það hefðu einungis verið karlar í stofunni og nefndi þar til vitnin E, B, Fog G. Hafi rifrildinu lokið með því að hann og A hafi tekist í hendur og sæst. A hafi verið reiður við ákærða og þess vegna hafi hann viljað hætta. Sagði ákærði að víetnamar sem hér byggju færu ekki eftir þessum reglum sem giltu um aldur í gamla heimalandinu. Sagði ákærði að A hafi verið dónalegur við hann og ekki ávarpað hann með réttum orðum. Hafi hann reynt að útskýra þetta fyrir A sem hafi þá reiðst. Hafi A vitað að ákærði var eldri en engu að síður ekki ávarpað hann með þeim hætti sem venja er samkvæmt víetnömskum sið. Ákærði hafi síðan farið á klósettið en A verið í stofunni og þegar hann hafi verið að ljúka við að pissa þá hafi A komið inn í baðherbergið og sagt við ákærða: ,,viltu slást” og í framhaldinu hafi A farið að berja ákærða í andlitið. Kvaðst ákærði ekki muna hve mörg höggin voru en hann hafi dottið á hliðina og þegar hann stóð upp hafi hann tekið hnífinn, sem hann hafði vafið með dagblaði, upp úr vasanum á leðurjakka sem hann var í. Hann hafi orðið hræddur og ætlað að verja sig með hnífnum. Ákærði kvaðst ekki muna hvar höggin frá A lentu á honum þegar hann stóð upp. Hann muni bara eftir því að hafa fengið högg í andlitið. Hann sagði að hann hafi verið í leðurjakkanum allan tímann sem hann var í íbúðinni og ekki farið úr honum meðan hann var þar þetta umrædda kvöld. Áður en hann datt á baðherberginu hafi hann reynt að verja sig með hnefunum en honum hafi ekki hugkvæmst að forða sér undan A. Kannaðist ákærði ekki við að hafa misst meðvitund, vankast eða orðið óglatt af höggunum. Hnífinn kvaðst hann hafa haft með sér til þess að verja son sinn, en samkvæmt víetnamskri hefð er notaður hnífur eða skæri til þess að setja undir dýnu eða kodda hjá barni til þess að verja það fyrir illum öndum. Hann hafi notað hnífinn, sem hann tók með sér að heiman í Keflavík, í þessum tilgangi nóttina áður, er fjölskyldan gisti hjá mágkonu hans. Hafi kona hans ekki vitað af því þegar hann tók hann með sér en hún hafi vitað að hann hafði sett hann undir koddann hjá barninu kvöldið áður. Þegar hann kom inn á X hafi hann verið með hnífinn í vasanum allan tímann og ekki sett hann undir dýnu hjá barninu. Þau hafi ætlað að fara heim seinna á sunnudagskvöldið eftir boðið og þess vegna hafi hann verið með hnífinn. Hafi ákærði lagt í vana sinn að taka með sér hníf að heiman til þess að vernda barnið. Hann kveðst ekki muna hversu oft hann stakk A en þeir hafi staðið uppréttir andspænis hvor öðrum en A hafi verið álútur þegar ákærði stakk hann. Hafi ákærði ekki hugsað út í það hversu hættulegt væri að stinga A með hnífi af því að hann hafi verið svo hræddur við hann. Aðspurður kvaðst ákærði ekki muna hversu mikið áfengi hann hafi drukkið um kvöldið en hann þoli lítið. Hann kvaðst muna eftir því að einhverjir hafi komið inn á baðherbergið og reynt að stoppa átökin. Hann geti ekki útskýrt það nákvæmlega en þrír eða fjórir menn hafi komið inn á baðherbergið og tekið af honum hnífinn. Aðspurður kvaðst hann ekki kannast við að hafa haldið með annarri hendi í hendina á A og stungið hann með hnífnum með hinni, eins og kemur fram í framburði vitnisins B og síðar verður rakið. Aðspurður um meiðsli, sem hann hafi hlotið af höggum frá A eða í átökum við þá sem komu inn á baðherbergið, kveðst hann ekki muna neitt um það eða hvernig hann fékk kúlu á ennið. Eftir að hnífurinn hafi verið tekinn af honum hafi ákærði farið fram í eldhús til þess að leita að hnífi af því hann hafi verið hræddur og talið sig í lífshættu. Hann man ekki eftir því að hafa sagt: ,,ég ætla að drepa hann” eins og vitnið E hefur borið. Aðspurður sagði ákærði að hann hafi orðið hræddur og reiður á baðherberginu og af þeim sökum hafi hann misst stjórn á skapi sínu og ráðist á A og haldið því áfram eftir að hann var kominn úr allri hættu sjálfur. Sagði ákærði að hann hafi ekki þekkt hinn látna persónulega en vitað hver hann var og nokkrum sinnum talað við hann en aldrei átt í illdeilum við hann. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að A væri látinn fyrr en morguninn eftir er túlkur sagði honum það þar sem hann var í gæslu lögreglu. III. Framburður vitna við aðalmeðferð. Vitnið H sagði að hún hefði heyrt A og ákærða vera að rífast um aldur frammi í stofunni. Sjálf var hún inni í barnaherbergi við hliðina ásamt konu A, konu ákærða, kærustu B og fjórum börnum. Hún fór svo ásamt fleirum fram að laga til í stofunni og eldhúsinu. Þegar hún fór aftur út úr eldhúsinu sá hún B opna dyrnar á baðherberginu en F og G hafi einnig farið inn í baðherbergið. Kvaðst hún hafa séð A og ákærða þar inn haldandi hvor í annan en slökkt var á baðherberginu. Áður en atburðurinn gerðist á baðherberginu sá hún ákærða síðast í stofunni klæddan í leðurjakka. Hafi kona A þá sagt henni að A hafi farið á klósettið að pissa. Vitnið C sagði að þegar veislan var búin hafi hún farið fram í eldhús. Karlarnir voru enn í stofunni að tala saman en konurnar í barnaherberginu að tala saman og passa börnin. Sagði hún að A, maður hennar, og ákærði hafi verið að rífast og hafi hún sagt manni sínum að hætta þessu. Fannst henni hvorugur vera dónalegur við hinn. Hún sagðist ekki hafa tekið eftir því hvar ákærði var á þessari stundu. Hún sagðist hafa séð mann sinn fara inn á baðherbergið og loka á eftir sér. Kvaðst hún hafa heyrt B segja: ,,hvert fóru þeir?” og átti hann þá við ákærða og A. Hún hafi ekki tekið eftir því að neinn annar hafi farið inn á klósettið. Hún hafi séð ákærða klæða sig í leðurjakka í stofunni og í framhaldinu hafi orðið átök. Hafi allir verið í stofunni nema B og hafi hún séð ákærða og A takast í hendur inni í stofunni og þá hafi maður hennar sagt henni að bíða aðeins vegna þess að hann þyrfti að fara á salernið áður en þau héldu á braut. Hún sagðist hafa séð skömmu síðar að eitthvað var að gerast inni á baðherberginu en ekki séð hvað það var vegna þess að þar var dimmt. Aðspurð kvaðst hún aldrei hafa heyrt um þann sið að hafa hníf í rúmi barna þeim til verndar. Vitnið B kvaðst hafa verið inni í barnaherberginu en hafa farið fram í símann og þá hafi hann séð karlana inni í stofunni. Hafi A og ákærði verið að rífast um aldur og ávörp sem honum tengjast. Þeir hafi verið reiðir og hafi hann heyrt annan hvorn þeirra segja: ,,hvað viltu” og síðan hafi þeir tekist í hendur í stofunni. Á leiðinni frá eldhúsinu inn í stofuna heyrði hann dynk á baðherberginu eins og eitthvað hafi dottið. Hann hafi opnað hurðina og sá hann þá Aog ákærða vera að slást og hafi ákærði snúið baki að hurðinni og hafi vitnið farið á milli þeirra til þess að skilja þá og kallað á hjálp. Hann hafi ekki séð strax að ákærði var með hníf en sá að hann var með eitthvað í hendinni. Hafi hann séð ákærða stinga A með þessu en A hafi reynt að slá til baka en vitnið hafi ekki séð hann lemja ákærða. Hann hafi séð ákærða nota aðra höndina til þess að lyfta eða styðja A, sem var orðinn máttfarinn og farinn að hallast fram, og stungið hann með hnífi með hinni. Sjálfur hafi vitnið staðið með bakið í vaskinn á milli þeirra og reynt að stía þeim sundur. Hann hafi þá fundið að hann fékk eitthvað í lærið en ekki tekið sérstaklega eftir því að hafa verið stunginn með hnífi. Þegar hann áttaði sig á því að hann hafði verið stunginn hafi hann farið fram og sagt fólkinu frammi að hringja í lögreglu en farið svo aftur inn á baðherbergið. Hann kannast við að hafa séð F beygja ákærða yfir baðkarið og halda honum þar föstum en F hafi náð að taka hnífinn af ákærða. Í átökunum hafi ákærði verið æstur og reynt hvað eftir annað að ráðast á A. Þegar hann kom fyrst inn á baðherbergi hafi honum virst ákærði og A vera ,,sterkir” en svo hafi dregið af A. Sagði vitnið að þegar ákærði var kominn út af baðherberginu hafi hann farið inn í eldhús og farið þar í nokkrar skúffur. Sagði B að hann hafi verið órólegur og hræddur eftir atburðinn og átt erfitt með svefn og þurft að nota svefnlyf. Hann eigi erfitt með að lyfta þungu og orðið að breyta verkefnum sínum í vinnunni eftir að hafa verið frá vinnu í þrjá mánuði. Vitnið D sagði að þegar hún hafi verið að taka til í stofunni eftir veisluna þá hafi hún heyrt hávaða frá baðherberginu. Hún hafi ekkert séð hvað þar var að gerast en heyrt A hrópa þaðan. Hún sagðist hafa séð ákærða eiga við skúffurnar í eldhúsinu og staðfestir það sem haft var eftir henni í lögregluskýrslu þar sem hún kvaðst hafa heyrt ákærða segja: ,,ég ætla að drepa hann”. Sagði hún að ákærði hafi verið reiður. Vitnið G segist hafa orðið vitni að því að ákærði og A hafi verið að ræða um aldur og víetnamskar hefðir um hvernig ávarpa skyldi menn í því sambandi. Hafi A ekki vitað að ákærði væri eldri en hann. Þegar A áttaði sig á því að ákærði væri eldri hafi hann sagt fyrirgefðu eða: ,,sorry”. Hann hafi séð ákærða, F og B inni á baðherberginu en A hafi hnigið niður á ganginum fyrir framan baðherbergið. Sjálfur hafi hann hlaupið út og hringt í lögregluna að ósk konu A. Sagði vitnið að ákærði hafi klætt sig í leðurjakka og sest við borðstofuborðið í aðdraganda atburðanna á baðherberginu. Sagði A, sem sat við hliðina á vitninu í stofunni, við vitnið að hann ætlaði á klósettið. Hafi A staðið upp og farið út úr stofunni en ákærði setið við borðstofuborðið. Hann sagðist hafa séð F hindra ákærða í horninu við baðkerið. Hann hafi séð margar hendur taka hníf af ákærða. Vitnið F kvaðst hafa komið í samkvæmið um kl. 10 um kvöldið og þá hafi hann séð þá G, B og Tién sitja í stofunni að tala saman og hafi Tién og A verið að rífast. Hafi Tién verið að segja að þegar hann hafi komið í heimsókn til A þá hafi A ekki látið dóttur sína ávarpa hann rétt. Sagði vitnið að Tién hafi verið ósáttur við þetta en A hafi ekki svarað neinu en þeir hafi báðir verið reiðir. Þegar búið hafi verið að laga til í stofunni hafi Tién farið út úr stofunni en A verið þar eftir. Tién hafi síðan komið aftur inn í stofuna og sagt: ,,ég er góður en hvað viltu” og þá hafi A svarað:,,ég skal gera eins og þú vilt.” Síðan hafi þeir báðir farið út saman í áttina að baðherberginu en hann hafi ekki séð þá fara þar inn. Eftir smá stund heyrði hann B segja:,, þeir eru að slást” og hafi þeir staðið upp og gengið að baðherberginu og þegar hann kom þar inn sá hann Tién, G og B en ekki A. Hafi B staðið andspænis Tién til þess að stoppa hann en Tién hafi haldið á einhverju sem hann hélt að væri hnífur. Hann hafi tekið í Tién til þess að ná af honum hnífnum og hafi Tién þá fallið í gólfið en gólfið hafi verið blautt. Kvaðst hann hafa sagt við Tién nokkrum sinnum að sleppa hnífnum sem hann hafi neitað og sagt að hann ætlaði ekkert að gera af sér núna. Vitnið hafi síðan náð af Tién hnífnum og þá hafi Tién farið út af baðherbeginu. Kvaðst vitnið hafa séð A liggja á gólfinu fyrir framan baðherbergið. Vitnið I kvaðst hafa hitt Tién daginn fyrir umrædda veislu og hafi hann ekki orðið var við neitt sérstakt í fari hans. Hann kannast við þann sið að setja hníf hjá barni og í Víetnam geri flest fólk þetta. Er þá notuð hvaða stærð af hnífi sem er. Vitnið kannast við þann sið að yngri menn sýni sér eldri mönnum virðingu sem felst í því t.d. að kalla þá frænda en nota ekki nafn þeirra. Sumir þeirra Víietnama sem búa hér á landi fari eftir þessari siðvenju en ekki allir og síst ungt fólk. Segir vitnið að sé brotið gegn þessari siðvenju sé það ekki ástæða til slagsmála. Vitnið Þóra Steffensen, læknir og réttarmeinafræðingur, sagði að sú staðreynd að buxnaklauf hins látna var opin geti að hennar mati ekki staðið í neinu sambandi við lífgunartilraunir eða að nokkur þörf geti hafa verið á því að renna niður buxnaklaufinni til þess að athuga með púlsa í nárum. Bæði úlnliður og hálsslagæð liggi miklu betur við. Sagði Þóra að þrír áverkar sem voru á handlegg og hönd hins látna hafi verið dæmigerðir varnaráverkar eða dæmigerð varnarsár sem koma þegar varist er árás. Áverki sem var á höfði látna gæti bæði verið af höggi frá öðrum eða af því að hann hafi rekið höfuðið í. Sagði vitnið að mar á kinnbeini ákærða væri þeirrar gerðar að sá sem slái slíkt högg ætti að öllum líkindum að bera mar á hendi eftir að hafa greitt slíkt högg með henni. Kúla á enni ákærða bendi til þess að sé slíku valdið með hnefa þá hljóti líklega að vera mar á hendinni eftir höggið. Sama gildi sé slíkt högg svo þungt að það geti valdið heilahristingi. Líkamleg einkenni slíks höggs komi að jafnaði strax fram í skertri meðvitund eða í því að viðkomandi vankist eða rotist ásamt því að ógleði og höfuðverkur fylgi í kjölfarið. Sagði Þóra að sá sem hafi fengið áður heilahristing væri ekki líklegri til þess að þurfa minna högg en aðrir sem ekki hefðu áður fengið heilahristing, til þess að fá það sem hún kallar eiginlegan heilahristing hafi blæðing ekki fylgt hinum fyrri. Sú staðreynd að magn þvags í blöðru hins láta var einungis 5 ml og buxur þurrar telur vitnið tilefni til þess að álykta að hinn látni hafi verið nýbúinn að pissa þegar hann lést. Vitnið Björgvin Sigurðsson sérfræðingur við rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík sem skoðaði föt hins látna sagði að ekkert hafi bent til þess að rennilás á buxum hans hafi verið í ólagi. IV. Ákærði hefur játað að hann hafi banað A með hnífstungum. Hann hafi unnið þann verknað í sjálfsvörn í átökum sem hann hafi ekki átt frumkvæði að. Um ákærulið 2 sagði ákærði að hann muni ekki skýrt eftir því atviki. Játar hann þó eða kannast við að hafa stungið B í átökum, en að um óviljaverk hafi verið að ræða. Hann hafi dottið á gólfið og gripið til hnífsins er hann var að standa á fætur. Með skýlausri játningu ákærða og öðrum gögnum málsins telst hann sannur að sök um brot þau sem hann er sakaður um í ákæru. Með krufningsskýrslu og framburði réttarlæknis hér fyrir dómi er sannað að andlát A var bein afleiðing af hnífstungu sem ákærði veitti honum. Brot ákærða eru rétt fært til refsiákvæðis í ákæru. Ákærði hefur haldið því fram að hann hafi orðið fyrir árás af hálfu A inni á baðherberginu og mátt þola högg í höfuðið frá honum. Hafi Akomið á eftir honum inn á baðherbergið þar sem hann var að ljúka við að kasta af sér vatni. Hafi þessi árás A orðið til þess að hann var gripinn mikilli hræðslu sem leiddi til þess að hann missti stjórn á skapi sínu. Hann hafi gripið til hnífsins sem hann var með í jakkavasa sínum er hann var að standa á fætur eftir að hafa dottið á gólfið í baðherberginu og stungið A með honum. Útlistun ákærða á hugarástandi sínu þegar hann framdi brotið þykir bæði mótsagnakennd og ósannfærandi þegar framburðir vitna eru bornir saman við framburð hans. Ákærði hefur bæði haldið því fram að hann hafi misst stjórn á skapi sínu vegna hræðslu af því að hann taldi sig í hættu og einnig sagt að hann hafi haldið áfram árásum á A eftir að hann sjálfur var kominn úr allri hættu. Framburður vitnisins B fyrir dóminum bendir til þess að ákærði hafi haft harðan og einbeittan ásetning til þess að bana A. Kvaðst vitnið hafa komið inn á baðherbergið, í þann mund sem ákærði er að stinga A með hnífnum, og reynt að ganga á milli en þrátt fyrir það lét ákærði ekki af árás sinni heldur hélt hann áfram að beita hnífnum sem hann veitti einnig vitninu alvarlegan áverka á læri með. Kvaðst vitnið B hafa séð ákærða nota aðra höndina til þess að lyfta eða styðja B, sem var orðinn máttfarinn og farinn að hallast fram, og stinga hann með hnífi með hinni. Sjálfur hafi vitnið staðið með bakið í vaskinn á milli þeirra og reynt að stía þeim sundur. Í framburði B kemur fram að ástæðan fyrir því að hann fór inn á baðherbergið hafi verið að hann heyrði dynk berast þaðan. Frásögn ákærða um að A hafi komið á eftir honum inn á baðherbergið og ráðist á hann þykir ósennileg þegar litið er til framburða vitna. Þannig hafa vitnin B, F og eiginkona A, C, borið að A hafi sagst ætla að fara fram á baðherbergið og kasta af sér vatni. Leitt hefur verið í ljós að buxnaklauf A var opin og tala á buxnastreng fráhneppt þegar hann hné niður af sárum sínum auk þess sem magn þvags í blöðru reyndist svo lítið að það benti eindregið til þess að hann hafi verið nýbúinn að kasta af sér vatni þegar hann lést. Nýtur þessi ályktun stuðnings af framburði Þóru Steffensen réttarmeinafræðings fyrir dóminum. Þá hafa vitnin G og C borið að ákærði hafi klætt sig í leðurjakka sinn í stofunni rétt áður en til átakanna kom á salerninu en í vasa leðurjakkans var hnífurinn sem A var banað með. Ákærði hefur á hinn bóginn haldið því fram að hann hafi aldrei farið úr jakkanum meðan hann var í veislunni. Af þessum sökum þykir frásögn ákærða um að A hafi komið að honum þegar hann hafi verið að ljúka við að kasta af sér vatni á baðherberginu svo ótrúverðug að ekki verður á því byggt að atburðarásin geti hafa verið með þeim hætti. Páll Sigurður Pálsson geðlæknir var fenginn til þess að rannsaka geðheilbrigði ákærða með tilliti til sakhæfis hans. Skýrsla læknisins liggur fyrir í dóminum og hefur skýrsluhöfundur staðfest hana. Er meginniðurstaða læknisins að ákærði hafi verið sakhæfur er hann framdi verknaðinn en í skýrslunni segir einnig að læknirinn treysti sér ekki til þess að útiloka að ákærði hafi haft skert sakhæfi við sjálfa árásina með hnífnum. Byggir hann á því að ákærði kunni að hafa vankast við högg frá A og fengið heilahristing og í kjölfarið skerta sjálfstjórn og dómgreind. Var þessi möguleiki kannaður fyrir dóminum einkum með tilliti til framburðar ákærða sem kannaðist ekki við nein þau einkenni sem bent gætu til heilahristings. Hann hafi ekki vankast við högg frá A eins og gert er ráð fyrir í skýrslu læknisins að kunni að hafa gerst og geta leitt til þess sem hann kallar skert sakhæfi. Þá hafi hann ekki fengið höfuðverk eða fundið til ógleði að eigin sögn en fyrir dóminum upplýsti vitnið Þóra Steffensen um þessi helstu einkenni heilahristings. Er því stuðst við meginniðurstöðu Páls um að ákærði væri sakhæfur og er hann því ekki talinn hafa haft skert sakhæfi á gernaðarstund. Hvað þann áverka áhrærir sem B varð fyrir er það mat dómenda að ásetningur ákærða með þeirri hnífstungu hafi ekki staðið til þess að skaða hann heldur hafi hún verið ætluð A. Kemur fram í framburði ákærða að hann hafi ekki orðið þess var að hafa stungið B með hnífnum og B hefur borið að hann hafi ekki orðið þess var á þeirri stundu sem það gerðist. Þykir af þessum sökum mega álykta sem svo þessi hnífstunga hafi verið ætluð A fremur en B. Hér er því um ásetningsbrot að ræða þó að sá sem fyrir hnífslaginu varð væri ekki sá sem það var ætlað. Að mati dómenda þykja engar forsendur fyrir því að líta á verknað ákærða sem neyðarvörn enda er það skilyrði neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 að hún sé ekki augsýnilega hættulegri en árásin og tjón það sem af henni mátti vænta. Þannig hefðu hugsanleg átök A og ákærða með berum höndum, þó svo að A hefði átt upptökin, aldrei getað réttlætt hina lífshættulegu og banvænu árás þar sem ákærði beitti stórum og hættulegum hnífi. Fær þessi ályktun einnig stuðning af því að áverkar á ákærða við læknisskoðun bentu ekki til þess að hann hefði fengið þung högg á sig, auk þess sem enga áverka eða mar var að sjá á höndum A við krufningu sem gæfu vísbendingu um að hann hefði í þessum átökum greitt ákærða þung högg á kjálka eða enni en að mati vitnisins Þóru Steffensen hefðu slík högg átt að skilja eftir sig mar á þeirri hendi sem slegið var með. Í þessu sambandi verður einnig að hafa í huga að ákærði lenti í átökum er hann var afvopnaður á baðherberginu. Er litið svo á að í átökum sem urðu milli ákærða og A inni á baðherberginu hafi hjá ákærða vaknað ásetningur til svo alvarlegrar árásar að lífi og líkama A að honum hlaut að vera ljóst að hin ofsafengna atlaga leiddi til dauða hans. Ákærði rak 19 sm langan hníf tvívegis í brjóst A og var dýpra sárið 14 sm djúpt og bæði sárin banvæn að mati vitnisins Þóru Steffensen. Einnig veitti ákærði A fleiri alvarlega áverka með hnífnum á hægri hendi og framhandlegg sem að mati Þóru eru dæmigerðir varnaráverkar. Var hönd A að hluta skorin sundur og einnig gekk hnífurinn í gegnum framhandlegginn. Er af framansögðu ekki talið að neinar refsilækkunarástæður séu til staðar og engin ástæða til þess að draga sakhæfi ákærða í efa. Við mat á refsingu ákærða verður litið til þess að ákærði hafði ásetning til þess að vinna slíkt tjón sem raun varð á og að hann á sér engar málsbætur. Ákærði á engan sakaferil að baki. Persónulegir hagir ákærða eru þeir að hann á tvö börn með konu sinn 10 ára og 6-7 mánaða gamla syni. Þau hafa verið í sambúð í fjögur ár. Þegar allt er virt verður refsing ákærða fyrir brot þau sem hann er sakfelldur fyrir hæfilega ákveðin 16 ára fangelsi. Um bótakröfur og sakarkostnað: Af hálfu C hefur verið sett fram bótakrafa sem samanstendur í fyrsta lagi samkvæmt gögnum af bótum fyrir missi framfæranda 4.456.124 krónum. Krafa þessi styðst við lágmarksviðmið 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er krafan reiknuð út af Steinunni Guðjónsdóttur, tryggingastærðfræðingi, og studd viðeigandi og óvefengdum gögnum. Verður ákærði því dæmdur til greiðslu hennar ásamt vöxtum eins og segir í dómsorði. Í öðru lagi er krafa um útfararkostnað sem byggir annars vegar á útlögðum kostnaði vegna útfarar samkvæmt reikningi að fjárhæð 448.621 króna auk reiknings vegna andlátstilkynningar að fjárhæð 6.551 króna, en hins vegar áætluðum kostnaði vegna kaupa á legstein að fjárhæð 150.000 krónur. Með vísan til 12. gr. skaðabótalaga þykir rétt að dæma ákærða til þess að greiða C þennan kostnað með vöxtum eins og geinir í dómsorði. Í þriðja lagi er krafist miskabóta að fjárhæð 2.000.000 króna. Það er álit dómsins að yfir allan vafa sé hafið að C hefur orðið fyrir ólýsanlega þungu andlegu áfalli er hún verður vitni að dauða eiginmanns síns á jafn hörmulegan hátt og reyndin varð. Miskabótkrafan er reist á 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Ákærði er sakfelldur fyrir brot á 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og eru því uppfyllt skilyrði til þess að dæma C miskabætur úr hendi hans samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 26. gr. og 12. gr. skaðabótalaga sem þykja hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna og skal fjárhæðin bera vexti eins og segir í dómsorði. Í fjórða lagi er krafist þóknunar að fjárhæð 153.384 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum, vegna lögmannsaðstoðar. Að mati dómsins þykir þessari kröfu í hóf stillt og er fallist á að ákærði skuli dæmdur til greiðslu hennar sbr. 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og með vöxtum eins og segir í dómsorði. C hefur einnig haft uppi bótakröfu f.h. ófjárráða dóttur sinnar D. Í fyrsta lagi er gerð krafa um bætur að fjárhæð 2.842.091 króna fyrir missi framfæranda samkvæmt 14. gr. skaðabótalaga. Er krafa þessi studd útreikningi Steinunnar Guðjónsdóttur, tryggingastærðfræðings, sem ekki hefur verið vefengdur og er á hana fallist eins og hún er fram sett. Verður ákærði dæmdur til greiðslu hennar ásamt vöxtum eins og segir í dómsorði. Í öðru lagi er krafist miskabóta að fjárhæð 2.000.000 króna. Það er álit dómsins að þrátt fyrir ungan aldur D, en hún var þriggja ára er faðir hennar beið bana af völdum árásar ákærða, og hún ekki náð þeim þroska að skilja það sem gerðist sé það vafalaust að sú staðreynd að missa föður sinn á svo voveiflegan hátt komi til með að valda henni miska síðar á lífsleiðinni. Með hliðsjón af broti ákærða eru uppfyllt skilyrði til þess að dæma C f.h. D miskabætur úr hendi hans samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 26. gr. og 12. gr. skaðabótalaga sem þykja hæfilega ákveðnar 1.000.000 króna og skal fjárhæðin bera vexti eins og segir í dómsorði. Í þriðja lagi lagi er krafist þóknunar talsmanns bótakrefjanda að fjárhæð 109.560 krónur, að virðisaukaskatti meðtöldum, vegna lögmannsaðstoðar. Að mati dómsins þykir þessari kröfu í hóf stillt og er fallist á að ákærði skuli dæmdur til greiðslu hennar sbr. 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og með vöxtum eins og segir í dómsorði. Af hálfu B er höfð uppi bótakrafa sem nær að svo stöddu einungis til miska samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga auk kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar við að halda fram kröfunni.. Að mati dómsins er hafið yfir allan vafa að ákærði hafi með háttsemi sinni valdið B líkamstjóni sem heimilt er að dæma honum miskabætur fyrir samkvæmt greininni. Þykja þessar bætur hæfilega ákveðnar 500.000 krónur, að meðtalinni þóknun vegna lögmannsaðstoðar 100.000 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti, auk vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga frá 16. maí 2005 til 5. október 2005 og dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum frá þeim degi til greiðsludags. Loks ber samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að dæma ákærða til að greiða allan áfallinn sakarkostnað sem samkvæmt yfirliti saksóknara er 905.430 krónur. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hrl., sem þykja með hliðsjón af umfangi málsins hæfilega ákveðin 450.000 krónur og þóknum skipaðs réttargæslumanns B, Hilmars Baldurssonar hdl., 125.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveða upp Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari og dómsformaður, Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari og Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari, sem skilar sératkvæði. DÓMSORÐ: Ákærði, Phu Tien Nguyén, sæti fangelsi í 16 ár en frá refsingunni dregst gæsluvarðhaldsvist hans með fullri dagatölu frá 16. maí 2005. Ákærði greiði C skaðabætur að fjárhæð 7.214.680 krónur auk 4,5% vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, af 5.061.296 krónum frá 15. maí 2005 til 5. október 2005 sem og vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 1.000.000 króna frá 15. maí 2005 til 5. október 2005 og dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði D 4.951.651 krónur auk 4,5% vaxta samkvæmt. 16. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993, af 2.842.091 krónu frá 15. maí 2005 og vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 1.000.000 króna frá 15. maí 2005 til 5. október 2005 og dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B, 500.000 krónur auk vaxta og dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001 frá 16. maí 2005 til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfallinn sakarkostnað sem er 905.430 krónur, svo og málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hrl., 450.000 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns B, Hilmars Baldurssonar hdl. 125.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Sératkvæði Guðmundar L. Jóhannessonar. Ég er í meginatriðum sammála meirihluta réttarins, en tel samt að við útmælingu refsingar beri að taka tillit til þess, að til átaka hafi komið milli A og ákærða áður en ákærður greip til hnífsins og það sé í samræmi við frásögn ákærða, áverkana sem hann var með og að dynkur heyrist úr baðherberginu fram í stofu, að ákærður hafi fallið á gólfið og verið undir í átökunum. Hann virðist við þessar aðstæður telja sig vera í hættu og verður hræddur og grípur til hnífsins í reiði. Mat ákærða virðist þó vera mjög brenglað og er ekki fallist á að neyðarvarnarsjónarmið geti réttlætt svo alvarlega atlögu að A, enda hefði ákærði auðveldlega átt að geta komist undan, eða kallað á hjálp. Ákærður hefur ekki sögu um ofbeldishneigð og ekki liggur fyrir að hann hafi borið haturs- eða heiftarhug til A. Rifrildi þeirra og reiði áður vegna ágreinings um hvernig borið hafi að ávarpa ákærða skýrir ekki það bræðis og æðiskast, sem ákærður kemst í en það er svo magnað, að eftir að hann var afvopnaður fer hann fram í eldhús til að ná sér í annan hníf til að verjast A eða jafnvel að ganga frá honum. Þessi mikla bræði verður vart skýrð með því, sem undan á var gengið áður en ákærður og A fóru inn á baðherbergið, heldur verður frekar að leita skýringa í áliti Sigurðar Páls Pálssonar, geðlæknis, en í því kemur fram að eftir alvarlegan heilahristing, sem ákærður hlaut eftir bílslys, sé hann eftir áfengisneyslu viðkvæmari fyrir hömluleysi og hvatvísi við mikið álag og hafi hann fengið að nýju heilahristing eftir högg frá A, gæti hann hafa fengið skerta sjálfstjórn og dómgreind. Ákærður var með töluverða áverka við læknisskoðun eftir verknaðinn, sem hann er sakfelldur fyrir, og er ekki útilokað að þau högg sem hann kveðst hafa fengið og fallið á gólfið hafi getað valdið heilahristingi en geðlæknirinn rekur minnisleysi ákærða fyrst eftir verknaðinn til þess, að hann hafi fengið heilahristing. Ákærður fór í læknisskoðun og kemur ekki fram í skýrslu Helga Guðbergssonar læknis, að hann hafi verið rannsakaður sérstaklega með tilliti til þess, að hann væri með heilahristing, en hann kvað þó ákærða hafa dottað meðan á rannsókninni stóð, en það gætu verið eftirköst heilahristings. Ekki kom fram að taugaviðbrögð hans hafi verið könnuð. Að þessu athuguðu tel ég ekki rétt að útiloka að hin óeðlilegu viðbrögð ákærða m/v aðstæður verði að einhverju leyti rakin til þess að hann hafði áður hlotið alvarlegan heilahristing, sem valdið hafi því, að hann hafi misst stjórn á sér og orðið hömlulausari, við að fá á sig högg og falla í gólfið í átökum við A, og hann þá ofmetið hættustigið í átökunum. Hann hafi ekki getað séð fyrir þessar afleiðinga fyrri veikinda Ég tel samt ákærða sakhæfan, en rétt sé með vísan í 75. gr. almennra hegningarlaga að taka tillit til þessa við refsimatið og þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 13 ár og komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 16. maí s.l. til frádráttar refsingunni.
Mál nr. 725/2014
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. nóvember 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 17. nóvember 2014 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðahaldinu verði markaður skemmri tími og að sér verði ekki gert að sæta einangrun á meðan á því stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um brot, sem getur varðað fangelsisrefsingu samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þessari athugasemd verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 11/2004
Vinnuslys Gjafsókn Skaðabætur Örorka
G, sem starfaði hjá R ehf., krafðifyrirtækið um skaðabætur vegna slyss sem hann varð fyrir við vinnu sína. Hélt Gþví fram að slysið hefði mátt rekja til ófullnægjandi vinnuaðstöðu auk þess semverkstjórn hefði verið ófullnægjandi. Tekið var fram að öryggisútbúnaður semhefði getað komið í veg fyrir slysið hefði ekki verið í notkun en ríka skylduyrði á leggja á vinnuveitanda að hafa slíkan búnað til reiðu til að tryggjaöryggi starfsmanna sinna. Þar sem það var ekki gert og látið viðgangast hvernigG bar sig að við verkið bar R ehf. skaðabótaábyrgð á tjóni G. Í ljósi þess að umrættverk var mjög einfalt, G hafði mikla reynslu í starfi og hafði margsinnis unniðþað mátti honum vera ljós hættan. Var hann því látinn bera helming tjónsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr.Hafstein. Áfrýjandiskaut máli þessu til Hæstaréttar 9. janúar 2004. Hann krefst þess, að stefndiverði dæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 6.822.228 krónur meðvöxtum af 950.000 krónum samkvæmt 1. ml. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15.júní 1998 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 28/2001 um vextiog verðtryggingu frá þeim degi til 7. mars 2002 og með vöxtum af 5.872.228krónum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, frá15. júní til 7. mars 2002, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af 6.822.228krónum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekkigjafsóknarmál. Stefndikrefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti entil vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Tryggingamiðstöðinnihf. var stefnt til réttargæslu en engar kröfur voru gerðar á hendur félaginu. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi slasaðistáfrýjandi við vinnu sína hjá stefnda 15. júní 1998. Áfrýjandi hafði unnið viðryðvörn hjá stefnda frá árinu 1996. Hann vann við undirvagnsþvott bifreiða áútisvæði fyrirtækisins til að undirbúa þær fyrir ryðvörn, sem fór framinnanhúss. Bifreiðunum var ekið upp á sliskjur, um 7 metra langar járnrásir,sem lágu yfir um 90 cm háan búkka og ultu um ás fyrir miðju sliskjunnar, líktog vegasalt. Sé bifreiðin sett á réttan stað á sliskjunni svo að jafnvægináist, getur einn maður velt sliskjunni til og hallað bifreiðinni fram og tilbaka, þannig að unnt sé að þvo hana bæði að framan- og aftanverðu. Slysið varðmeð þeim hætti, að verkstjóri hjá stefnda ók bifreið upp á sliskjuna, enáfrýjandi stóð við hlið sliskjunnar aftanverða og hélt við enda hennar í þeimtilgangi að finna rétta jafnvægispunktinn. Bifreiðinni var ekið of langt og viðþað lyftist aftari endi sliskjunnar, sem áfrýjandi hélt við, snögglega upp meðþeim afleiðingum, að áfrýjandi tókst á loft, kom harkalega niður á vinstri hælog hlaut slæman áverka. Fulltrúi vinnueftirlits ríkisins og lögregla voru kvöddá staðinn. Samkvæmtmatsgerð læknanna Leifs N. Dungal og Jónasar Hallgrímssonar 30. nóvember 2001er varanlegur miski og varanleg örorka áfrýjanda talin vera 25%. Málinu varvísað til tjónanefndar vátryggingafélaga og úrskurðarnefndar í vátryggingamálumog var niðurstaðan á báðum stöðum sú, að bótaskylda væri ekki fyrir hendi. Áfrýjandireisir kröfu sína á því, að stefndi beri ábyrgð á framangreindu vinnuslysi, enþað megi rekja til ófullnægjandi vinnuaðstöðu þar sem umrædd sliskja hafi veriðvanbúin auk þess sem verkstjórn hafi verið ófullnægjandi. Stefndi telur, aðekki sé við aðra að sakast en áfrýjanda sjálfan, sem hefði getað komið í vegfyrir slysið með lágmarksaðgæslu. II. Í málinu er fram komið, aðframangreindri sliskju hafi fylgt búkki, sem ætlaður var til þess að setjaundir sliskjuna framanverða til þess að varna því, að hún sporðreisist, þegarbifreið er ekið fram yfir jafnvægispunktinn. Framkvæmdastjóri stefnda bar fyrirdómi, að sliskjunni hefði fylgt búkki, er hún var keypt, en hann hefði aldreiverið notaður. Í málinu liggur frammi yfirlýsing frá Jóhanni Oddgeirssyni, semvar meðeigandi að fyrirtækinu á árunum 1983 til 1996, þar sem fram kemur aðsliskjunni hafi fylgt búkki, sem setja átti undir hana að framanverðu til þessað taka á móti sliskjunni ef ekið væri of langt, en sá búkki hefði aldrei veriðnotaður. Algeng starfsaðferð hefði verið, að starfsmaður stæði við hliðsliskjunnar og héldi í hana aftanverða, þegar ekið væri upp á hana til þess aðfinna jafnvægispunktinn. Þessi aðferð hefði verið viðhöfð að óþörfu þar semkomast hefði mátt hjá henni með því að nota búkkann. Einnig liggur frammiyfirlýsing frá Jóni Rúnari Ragnarssyni fyrir hönd Bílaryðvarnar hf. umvinnuaðferðir þess fyrirtækis við þvott á undirvögnum bifreiða. Þar segir:„Sliskjur Bílaryðvarnar eru á tveimur búkkum, annars vegar búkki sem er undirmiðri sliskju, eins og vegasalt, og hins vegar er búkki sem tekur á mótisliskjunum er bíllinn er kominn uppá, þannig að bíllinn er í lárréttri stöðuofan á sliskjunum. Starfsmenn standa hvorki fyrir framan né aftan viðsliskjurnar meðan bifreið er ekið uppá, enda er engin þörf á því, þar semsliskjurnar eru þannig uppbyggðar að starfsmenn þurfa ekki né eiga að vera nálægtþeim.“ Vinnueftirlit ríkisins gerði þá kröfu,að enginn kæmi nálægt sliskjunni meðan bifreið væri ekið upp eða niður afhenni. Það sama kemur fram í skýrslu réttargæslustefnda 4. nóvember 2000 þarsem segir, að öll nálgun við sliskjuna, þegar verið væri að aka bifreið upp áeða niður af henni, væri með öllu óþörf og beinlínis hættuleg. Eins og að framan er lýst fylgdifremri búkkinn með sliskjunni, er hún var keypt, og var til þess ætlaður aðsetja undir hana að framanverðu til þess að koma í veg fyrir það, að húnsporðreistist. Hér var um öryggisútbúnað að ræða, sem hefði getað komið í vegfyrir slys áfrýjanda. Verður að leggja ríka skyldu á vinnuveitanda að hafaslíkan búnað til reiðu til að tryggja öryggi starfsmanna sinna. Þar sem það varekki gert og látið viðgangast að áfrýjandi stæði við hlið sliskjunnar og héldivið hana, þegar bifreiðinni var ekið upp á hana, verður stefndi að beraskaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda. Verk það, sem áfrýjandi vann við, varmjög einfalt og hann hafði mikla reynslu í starfi. Hafði hann margsinnis unniðþað verk, sem hann var að vinna í umrætt sinn. Honum átti að vera ljós súhætta, sem því var samfara að halda undir sliskjuna, þegar bifreið var ekið uppá hana. Verður hann því óhjákvæmilega að bera hluta tjóns síns sjálfur. Að ölluvirtu er hæfilegt að hann beri helming tjónsins. III. Eins og að framan getur mátu læknarnirLeifur N. Dungal og Jónas Hallgrímsson örorku áfrýjanda 30. nóvember 2001. Viðslysið hlaut áfrýjandi mjög kurlað brot á vinstra hælbeini. Er hællinn verulegaaflagaður vegna þessa og á áfrýjandi mjög erfitt um gang. Telja matsmenntímabundið atvinnutjón hans samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 1.gr. laga nr. 37/1999, hafa verið frá slysdegi 15. júní 1998 til 3. ágúst 1999.Ekki hafi verið að vænta frekari bata eftir þann tíma. Þjáningabætur samkvæmt3. gr. skaðabótalaga miðast einnig við framangreint tímamark, þar af hafiáfrýjandi verið rúmfastur frá 15. júní 1998 til 25. sama mánaðar og 19. ágúst1998 til 27. sama mánaðar. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga telstvera 25% og einnig varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laganna. Áfrýjandi miðar kröfugerð sína viðframangreinda matsgerð og sundurliðast hún þannig: 1. Tímabundið atvinnutjón 950.000 krónur 2. Bætur fyrir þjáningar með og án rúmlegu 400.000 - 3. Varanlegur miski 1.332.750 - 4. Varanleg örorka 4.782.738 - Frádráttur: slysatrygginglaunþega 647.250 - 5. Útlagður kostnaður 48.000 - Samtals 6.866.238 krónur Fyrir Hæstarétti lækkaði áfrýjandikröfuna um 44.100 krónur, sem réttargæslustefndi hafði greitt upp í útlagðankostnað eftir uppkvaðningu héraðsdóms, þannig að endanleg dómkrafa áfrýjanda er6.822.138 krónur. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinuen stefndi mótmælir vaxtakröfu áfrýjanda. Eins og að framan greinir beráfrýjandi helming tjónsins sjálfur, en stefndi er dæmdur til að bæta honumtjónið með 3.411.069 krónum ásamt vöxtum svo sem krafist er og nánar greinir ídómsorði. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnaðer staðfest. Stefndi greiði í ríkissjóð málskostnaðí héraði og fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmannshans, 300.000 krónur. Dómsorð: Stefndi,Ryðvörn Þórðar ehf., greiði áfrýjanda, Gunnlaugi Gunnarssyni, 3.411.069 krónurmeð vöxtum af 475.000 krónum samkvæmt 1. ml. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá15. júní 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá þeim degi til 8. mars 2002, með vöxtum af 2.936.069krónum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum frá25. júní 1998 til 8. mars 2002, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 af 3.411.069 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæðihéraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Stefndigreiði samtals 700.000 krónur í ríkissjóð í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. Gjafsóknarkostnaðuráfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Málþetta var höfðað 6. janúar 2003 og dómtekið 19. f.m. Stefnandier Gunnlaugur Gunnarsson, Mávahlíð 19, Reykjavík. Stefndier Ryðvörn Þórðar ehf., Funahöfða 15, Reykjavík og réttargæslustefndiTryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Stefnandikrefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð15.000.000 króna, með vöxtum af 950.000 krónum samkvæmt 1. ml. 7. gr laga nr.27/1987 frá 15. júní 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 frá þeim degi til 7. mars 2002, og með vöxtum af 14.050.000 krónumsamkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, frá 15. júní1998 til 7. mars 2002, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af 15.000.000 krónumsamkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, tilgreiðsludags. Stefnandikrefst þess til vara að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð6.866.328 krónur, með vöxtum af 950.000 krónum samkvæmt 1. ml. 7. gr. laga nr.27/1987 frá 15. júní 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 frá þeim degi til 7. mars 2002, og með vöxtum af 5.916.328 krónumsamkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, frá 15. júní1998 til 7. mars 2002, en frá þeim degi með dráttarvöxtum af 6.866.328 krónumsamkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, tilgreiðsludags. Þákrefst stefnandi málskostnaðar hver sem úrslit málsins verða eins og það væriekki gjafsóknarmál en honum var veitt gjafsóknarleyfi 3. febrúar 2003. Stefndikrefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en tilvara krefst hann lækkunar og aðmálskostnaður verði felldur niður. Þann 15.júní 1998 slasaðist stefnandi við störf sín hjá stefnda sem var með tryggingarsínar hjá réttargæslustefnda. Stefnandihafði með höndum það starf að annast undirvagnsþvott bifreiða á útisvæðifyrirtækisins sem undirbúning ryðvarna sem fóru fram innanhúss. Bifreiðum var ekið upp á sliskju, þ.e. um 7metra langar járnrásir sem lágu yfir um 90 cm. háan búkka og ultu þannig um ásfyrir miðju sliskjunnar, efri endi gat því náð um 180 cm. hæð. Eftir að bifreið hafði verið ekið til þannigað jafnvægispunktur var fundinn gat starfsmaðurinn, sem annaðistundirvagnsþvottinn, velt henni til með handafli eftir því sem verkinu miðaði,þ.e. fyrst að aftanverðu en síðan að framanverðu. Tildrögumslyssins er lýst þannig í stefnu að Haraldur Jóhann Þórðarson, verk­stjóristefnda, hafi verið að aka bifreið upp á sliskjuna. Þegar bifreiðin hafi verið komin upp á sliskjuna hafi stefnandistaðið við hlið hennar aftanverða og haldið við enda hennar í þeim tilgangi aðfinna rétta jafnvægispunktinn svo unntværi að velta sliskjunni fram og til baka við undirvagnsþvottinn. Bifreiðinni hafi verið ekið of langt og viðþað hafi aftari endi sliskjunnar, sem stefnandi stóð við, lyfst snögglega uppmeð þeim afleiðingum að stefnandi hafi tekist á loft og komið harkalega niður ávinstri hæl. Hann hafi hlotið slæmanáverka á vinstra hæl sem reynst hafi varanlegur. Hringtvar á sjúkrabíl og stefnandi fluttur á slysadeild og sýndu röntgenmyndir þarkurlað brot á vinstri fæti. Jafnframtvar slysið tilkynnt lögreglu og Vinnueftirliti ríkisins og kom fulltrúi þess ástaðinn. Ískýrslu lögreglu, sem kom á vettvang, segir að stefnandi máls þessa hafi ásamtöðrum starfsmönnum verið að gera jeppabifreið tilbúna tilundirvagnsþvotts. Jeppanum hafi veriðekið upp á tvær járnrásir sem liggi yfir búkka og velti um ás sem liggi fyrirmiðju járnrásanna. Þegar jeppanum hafiverið ekið yfir búkkann hafi þyngdarpunkturinn breyst og járnrásirnar oltiðyfir. Stefnandi hafi stutt við vinstrijárnrásina eftir því sem jeppanum hafi verið ekið áfram og rásirnar lyftust frájörðu. Þegar járnrásirnar hafi svooltið yfir hafi stefnandi verið óviðbúinn og ekki sleppt taki sínu ájárnrásinni. Hann hafi því lyfst nokkuðsnöggt frá jörðu, sleppt taki sínu og þegar hann hafi fallið til jarðar hafihann komið illa niður á vinstri fót. Lögregluskýrslavar tekin af stefnanda þ. 10. maí 1999 og af Þórði Vilhjálms­syni,framkvæmdastjóra og eiganda stefnda, þ. 9. júní s.á. Stefnandiskýrði svo frá að átt hafi að undirvagnsþvo Izuzu jeppa og hafi sonur ÞórðarVilhjálmssonar, Haraldur, ekið jeppanum upp á sliskju. Stefnandi kvaðst hafa lært af EinariBjörgvin Knútssyni að það hafi þurft að finna jafnvægispunktinn er bílnum varekið upp á sliskjuna. Er bíllinn var ájafnvægispunkti þá var honum ekið aðeins lengra yfir punktinn og ekki lengra enþað að það nægði að taka í sliskjuna til baka með handafli þegar búið væri aðþrífa bílinn að aftan. Í þetta sinnhafi hann gert eins og honum hafi verið kennt.Hann kvaðst ekki gera sér vel grein fyrir hvað gerðist en hann hafihaldið með báðum höndum ofan á sliskjuna og bíllinn verið kominn íjafnvægisstöðu og er bíllinn hafi farið yfir jafnvægispunktinn hafi hann lyfstupp með sliskjunni. Hann kvaðst haldahelst að hann hafi með einhverju móti skotist upp og við víbringinn, sem verðiá sliskjunni er hún skelli niður, hafi hann þá farið hærra upp ensliskjan. Hann hafi komið niður áfæturna en við það hafi hæll á vinstri fæti brotnað og ilbein brotnað niður ogkvaðst hann hafa verið óvinnufær síðan. Stefnanda var bent á að í samtali við Þórð Vilhjálmsson hafi komiðfram að hann hafi sagt að hann hafi verið búinn að banna stefnanda og EinariBjörgvin Knútssyni að koma við sliskjuna er bíl væri ekið upp á hana. Hann kvaðst fyrst hafa heyrt talað um þettaeftir að slysið varð eða eftir að skýrsla kom frá vinnueftirlitinu. Viðskýrslugjöf fyrir dómi bar stefnandi að hann hefði unnið í tæp tvö ár við þaðverk sem hér um ræðir. ÞórðurVilhjálmsson kvaðst ekki hafa verið vitni að umræddu slysi. Sonur hans, Haraldur, hafi verið að akaIzuzu jeppa upp á sliskjuna og stefnandi verið honum til aðstoðar. Þórði var bent á að stefnandi hafi greintfrá því að ætlast hafi verið til að sá, sem leiðbeindi upp á sliskjuna, hefðiátt að finna jafnvægispunktinn með því að halda um sliskjuna þannig að það værihægt að draga hana til baka er bíllinn væri tekinn af henni. Þórður kvað þetta ekki vera rétt. Sá, sem leiðbeindi upp á sliskjuna, hafi áttað aðstoða við að færa sliskjuna til svo breiddin á henni passaði fyrir bílinnog segja til að ekki væri ekið út af sliskjunni. Hann kvaðst hafa marg beðið strákana að vera ekki að leika sér aðþví að hanga á sliskjunni. Ískýrslu vinnueftirlitsmanns, sem fór á staðinn, segir að orsök slyssins megilíklega rekja til þess að slasaði hafi verið óviðbúinn hreyfingusliskjunnar. Í lok skýrslunnar segir aðskyldur aðila samkvæmt lögum nr. 46/1980 hafi verið skýrðar fyrir verkstjóra ogminnt á að verkstjóri skuli minna starfsmenn á að viðhafa rétt vinnubrögð. Lögmaðurstefnanda sendi Vinnueftirliti ríkisins bréf5. mars 1991. Þar er vísað tilþess að Einar Björgvin Knútsson, starfsmaður stefnda sem varð fyrir slysi 24. júní 1998 við umrædda sliskju þarsem atvik voru að ýmsu lík þeim sem hér um ræðir, hafi leitað til Eflingar-stéttarfélagsvegna þess slyss. Einnig er vísað tilslyss stefnanda. (Mál vegna slyssEinars Björgvins Knútssonar hefur verið rekið sam­hliða þessu máli). Í bréfinu er óskað upplýsinga um hvortVinnueftirlit ríkisins hafi gert úttekt á sliskjunni og hennar óskað hafi húnekki þegar verið gerð. Jafnframt varóskað upplýst hvaða vinnubrögð Vinnueftirlit ríkisins teldi rétt og eðlilegþegar unnið væri við sliskjuna. SvarbréfVinnueftirlits ríkisins (Bjarna Snæbjörnssonar tæknifulltrúa), dags. 30. mars1999, er svohljóðandi: “Undirritaðureftirlitsmaður hefur alls þrisvar sinnum komið í eftirlitsferðir í RyðvörnÞórðar að Smiðshöfða 1. Umtöluð sliskjavar þá einnig skoðuð í þessum heimsóknum og farið fram á viðgerð á henni ísíðustu heimsókn. Slys þau sem hér umræðir verða þó ekki rakin til vanefnda á þeirri viðgerð en stýringar á endumsliskjunnar höfðu viljað bogna vegna ónákvæmni við akstur upp og niður afsliskjunni. Í framhaldi af fyrraslysinu fór undirritaður á staðinn og gerði kröfu um að enginn kæmi nálægtsliskjunni meðan bifreið vær ekið upp eða niður af henni. Enda fjarri lagi að hægt væri að stjórna meðhandafli jafnvægi sliskjunnar með bifreiðum á henni sem vægju frá 1000-2000 kg. Í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, kafla 5,37. gr., stendur: Vinnu skal haga og framkvæmt þannig að gættsé fyllsta öryggis, góðs aðbúnaðar og hollustu­hátta.” Meðbréfi lögmanns stefnanda til réttargæslustefnda, dags. 7. júní 2000 og ítrekuðu18. september s.á., var óskað eftir afstöðu réttargæslustefnda til bótaskylduog var henni hafnað með bréfi 7. nóvember 2000. Að beiðni stefnanda var málið lagt fyrir tjónanefndvátryggingafélaganna og lá niðurstaða nefndarinnar fyrir þ. 18. janúar 2001 þarsem bótaskyldu var hafnað. Af hálfustefnanda var niðurstöðu tjónanefndar skotið til Úrskurðarnefndar ívátryggingamálum og staðfesti nefndin niðurstöðu tjónanefndar með úrskurði 13.mars 2001. Meðsameiginlegri matsbeiðni lögmanna stefnanda og réttargæslustefnda, dags. 20.september 2001, var læknunum Leifi N. Dungal og Jónasi Hallgrímssyni falið aðmeta afleiðingar slyssins fyrir stefnanda.Af hálfu réttargæslustefnda er tekið fram að þá þegar hafi verið kominnupp ágreiningur um bótaskylduna en hann hafi engu að síður fallist á að standaað matsgerðinni enda óumdeilt að í gildi hafi verið slysatrygging sem stefnandihafi átt bótarétt úr óháð hugsanlegri skaðabótaskyldu stefnda. Matsgerð læknanna er dagsett 30. nóvember2001. Þeir mátu tímabundið atvinnutjónstefnanda 100% frá 15. júní 1998 til 3. ágúst 1999 en frá þeim degi hafi ekkiverið að vænta frekari bata. Þeir töldutímabil þjáninga vera það sama og varðandi tímabundið atvinnutjón, þar af hefðistefnandi verið rúmliggjandi frá 15. til 25. júní og frá 19. til 27. ágúst 1998.Varanlegur miski var metinn 25% og varanleg örorka 25%. Skaðabótakrafastefnanda byggist á því að um hafi verið að ræða skaðabótaskylt vinnuslys semstefndi beri ábyrgð á eftir reglu skaðabótaréttar um húsbóndaábyrgð. Slysið megi rekja til ófullnægjandivinnuaðstöðu, gáleysis verk­stjóra stefnda, ófullnægjandi verkstjórnar ogverktilhögunar, skorts á leiðbein­ingum, aðgerðarleysis yfirmanna stefnda ogannarrar vanrækslu þeirra, m.a. að láta undir höfuð leggjast að stuðla að þvíað beitt væri verklagi sem tryggt gæti öryggi stefnanda og annarra starfsmannavið störf þeirra. Stefnandibyggir á því að umrædd sliskja hafi verið vanbúin. Ljóst sé að sliskjunni hafi fylgt búkki sem ætlaður hafi veriðtil þess að setja undir sliskjuna framanverða til þess að varna því að hún gætisporðreist þegar bifreið var ekið of langt og fram yfir hinn svokallaðajafnvægispunkt. Hefði sliskjan veriðnotuð með réttum hætti hefði mátt koma í veg fyrir slys stefnanda. Þá byggir stefnandi á því að það hafi veriðvenjubundin starfsaðferð hjá stefnda, bæði hjá stefnanda og öðrum starfs­mönnumstefnda, að standa við hlið sliskjunnar og halda við hana til þess að finnaréttan jafnvægispunkt þegar bifreið var ekið upp á sliskjuna. Aðalkrafastefnanda er reist á áætlaðri fjárhæð.Varakrafa hans sætir ekki ágreiningi tölulega af hálfu stefnda. Af hálfustefnda er hvorutveggju hafnað að vinnuaðstaða hafi verið ófull­nægjandi og aðverkstjórn hafi verið ábótavant. Ekkisé við aðra að sakast en stefnanda sjálfan sem hafi algerlega haft í hendi sérað koma í veg fyrir slysið með því að sýna lágmarksaðgæslu og því beri að sýknastefnda af kröfum stefnanda. Varakrafastefnda byggist á því að stefnandi verði a.m.k. að bera megin hluta tjóns sínssjálfur vegna eigin sakar. VitniðDavíð Örn Ingason, sem var starfsmaður stefnda er umrætt slys varð, kvaðst ekkihafa unnið við umrædda sliskju heldur inni í starfsstöð stefnda. Hann kvaðst ekki hafa heyrt að bannað væriað halda undir sliskjuna meðan ekið væri á henni. Aðspurður kvað hann starf það sem hér um ræðir ekki vera flókið. VitniðValdimar Örn Haraldsson, sem starfaði hjá stefnda á árunum 1995-1997, kvaðstlítillega hafa unnið við sliskjuna, þ.e. það verk sem stefnandi vann að. Þegar bifreið hafi verið ekið upp ásliskjuna hafi alltaf verið maður viðhlið hennar til að finna jafnvægispunktinn.Sá starfsmaður hafi þurft að nota hendurnar og hafi ekki verið nægilegtað segja ökumanninum til. Hann kvaðstarfið ekki hafa verið flókið. Einkumhafi þurft að gæta að því að bifreiðarnar færu ekki út af sliskjunni og þá ekki síst fram af henni. VitniðMagnús Reynisson er starfsmaður stefnda og hefur verið í um 20 ár. hann kvaðst hafa “hlaupið í þvott” og oftverið viðstaddur umræddan verkþátt.Hann kvað það hafa verið stórhættulegt að hlaupa undir sliskjuna meðanverið væri að aka bifreið á henni og hafi ekki mátt koma við hana fyrr en búiðværi að stilla bifreið af. Sá, semleiðbeindi ökumanninum, hafi staðið framanvert við sliskjuna og til hliðar. VitniðHaraldur Jóhann Þórðarson, sem áður er getið, kvað stefnanda hafa staðið framantil vinstra megin við sliskjuna er hann hafi ekið bifreið upp á hana í umrættsinn en hann hafi síðan litið aftur með bifreiðinni og séð stefnanda skjótastupp. Hann kvað ávallt verið ekið framfyrir jafnvægispunktinn en síðan bakkað til að finna hann. Hann kvað það margoft hafa verið bannað aðkoma við sliskjuna meðan ekið væri á henni. Fram erkomið að til var á vinnustaðnum búkki, sem mun hafa verið nokkru lægri enbúkkinn undir miðju sliskjunnar, sem nota hefði mátt, en hafði aldrei veriðnotaður, til að koma í veg fyrir að sá endi sliskjunnar sem ekið var á framfyrir miðju hennar skylli niður á jörðina en hann hefði síðan verið fjarlægðurer tekið væri til við undirvagnsþvottinn.Af hálfu Vinnueftirlits ríkisins var ekki gerð athugasemd við að hannvar ekki notaður og það verður ekki metið stefnda til sakar. Þótt fallast megi á það með stefnanda að meðnotkun búkka þessa hefði slysi verið forðað eins og hér háttaði til er þaðeinungis vegna afbrigðilegra vinnubragða stefnanda eins og nánar verður greinthér á eftir. Þaðverkefni, sem stefnandi vann við er hann slasaðist, var einfalt, að öllueðlilegu hættulaust og stefnandi var þaulvanur því. Jafnvel þótt brögð hafi verið að því að starfsmenn héldu um sliskjunameðan bifreið væri ekið á henni þar til jafnvægispunktur var fundinn var slíkttilgangslaust, sbr. umsögn Vinnueftirlits ríkisins, og vegna hættu sem þvífylgdi gat það ekki talist skynsamleg vinnubrögð. Einnig var í fyllsta máta óeðlilegt að stefnandi skyldi geraslíkt meðan bifreið var ekið áfram, þ.e. áður en henni var bakkað til að stillahana af og finna jafnvægispunktinn. Þáer óskiljanlegt að stefnandi skyldi ekki sleppa taki af sliskjunni í stað þess að halda sér fast í hana viðuppsveifluna en þá hefði slysið ekki orðið.Slysið verður ekki rakið til neinna atvika, sem leitt geti til ábyrgðarstefnda á afleiðingum þess, heldur varð það fyrir óhappatilviljun og aðgæsluleysi stefnanda. Samkvæmt þessu er niðurstaða málsins sú aðsýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftirþessum úrslitum ber, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að dæma stefnandatil að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 350.000 krónur. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Karls Ó.Karlssonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur. Málþetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi,Ryðvörn Þórðar ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Gunnlaugs Gunnarssonar. Stefnandigreiði stefnda 350.000 krónur í málskostnað. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hans, Karls Ó.Karlssonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur.
Mál nr. 102/2017
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að frestað yrði framkvæmd ökuréttarsviptingar sem henni hafði verið gerð. Þar sem heimild brast til kæru úrskurðarins var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Davíð Þór Björgvinsson settur hæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. febrúar 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7. febrúar2017, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að frestað verði framkvæmdökuréttarsviptingar sem henni var gerð með dómi Héraðsdóms Suðurlands [...].júní 2016 þar til „fyrir liggur niðurstaða vegna áfrýjunar málsins tilHæstaréttar Íslands, í máli nr. [...]/2016.“ Varnaraðili krefst þess að framangreindkrafa sín verði tekin til greina.Sóknaraðilihefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Í104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 segir að áfrýjundóms, þar sem kveðið er á um sviptingu ökuréttar, fresti ekki verkun hans aðþví leyti. Ennfremur segir að dómari geti ákveðið með úrskurði að áfrýjunfresti framkvæmd sviptingar ef sérstaklega stendur á. Varnaraðili leiðir rétt sinn til að kæra úrskurð héraðsdómstil Hæstaréttar af 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994, þar sem um sé að ræða hluta af rétti hennar tilúrlausnar dómstóla um mikilsverð réttindi sín og þar með til réttlátrarmálsmeðferðar. Með framangreindum úrskurði hefur héraðsdómur tekið afstöðu tilkröfu varnaraðila. Réttur varnaraðila til að kæra þann úrskurð til æðra dómsverður ekki leiddur beint af framangreindum ákvæðum stjórnarskrár ogmannréttindasáttmála Evrópu, heldur þarf til þess lagaheimild. Slíka heimild erekki að finna í 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála eða öðrumlögum. Máli þessu verður því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7. febrúar2017.Með bréfi dagsettu 19. desember2016, sem barst dóminum sama dag, krafðist sóknaraðili, X, kt. [...], [...],þess að með úrskurði verði frestað framkvæmd ökuréttarsviptingar sem henni vargerð með dómi Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum [...]. júní 2016 í málinu nr.S-[...].Af hálfu varnaraðila,Lögreglustjórans á Suðurlandi, er þess krafist að kröfu sóknaraðila verðihafnað.Málið var þingfest 9. janúar 2017 ogfór fram munnlegur málflutningur í því 13. janúar 2017 og var málið tekið tilúrskurðar að honum loknum.MálavextirMeð ákæru Lögreglustjórans áSuðurlandi, dags. 30. nóvember 2015, var höfðað sakamál gegn sóknaraðila og Yþannig:„fyrir hegningar- ogumferðarlagabrot I.gegnákærðu X með því að hafa skömmu fyrir hádegi miðvikudaginn 26. nóvember 2014ekið bifreiðinni [...] vestur Suðurlandsveg við Hveradali í sveitarfélaginuÖlfusi án þess að gæta nægilegrar aðgæslu og of hratt miðað við aðstæður þannigað ákærða hafði ekki fullt vald á bifreiðinni þar sem vegur var háll og krapi áveginum, auk þess sem bifreiðinni var einungis ekið í afturdrifi, á hjólum semhöfðu slæm áhrif á aksturseiginleika bifreiðarinnar vegna of mikils burðarþolsþriggja hjólbarða af fjórum og vanbúin til vetraraksturs vegna ástandshjólbarða þar sem þeir voru án vetrarmynsturs sem veitti fullnægjandi viðnám,mynstur á slitflötum hjólbarðanna var ósambærilegt sökum misslits ogmynstursdýpt hjólbarða hægra megin á framás var undir slitmörkum; allt með þeimafleiðingum að ákærða missti stjórn á bifreiðinni sem við það fór yfir á ranganvegarhelming og lenti fyrst á bifreiðinni [...], sem kom úr gagnstæðri átt, ogsíðan framan á bifreiðinni [...] sem var ekið á eftir bifreiðinni [...]; alltframangreint með þeim afleiðingum að ökumaður bifreiðarinnar [...], A, kt.[...], hlaut rifbeinsbrot, og B farþegi í sömu bifreið, kt. [...], hlaut brot ábringubeini og mörg brot á brjósthrygg.Teljastbrot ákærðu varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og 1. mgr.4. gr., 1. mgr. 14. gr., 1. mgr. sbr. h. lið 2. mgr. 36. gr., 1. mgr., sbr. 3.mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. gr. 16.00 (4), 16.02 (1), 16.01(5) og 16.11 (1) reglugerðar nr. 822/2004, um gerð og búnað ökutækja, meðáorðnum breytingum, sbr. 60. gr. nefndra laga; allt framangreint sbr. 1. mgr.100. gr. nefndra umferðarlaga. II.gegnákærða Y með því að hafa, á tímabili frá því nokkru fyrir miðvikudaginn 26.nóvember 2014 og fram til þess dags, sem skráður eigandi bifreiðarinnar [...],ekki gætt þess að bifreiðin væri í lögmæltu ástandi til aksturs vegna þess aðbifreiðin var á hjólum sem höfðu slæm áhrif á aksturseiginleika bifreiðarinnarvegna of mikils burðarþols þriggja hjólbarða af fjórum og vanbúin tilvetraraksturs vegna ástands hjólbarða þar sem þeir voru án vetrarmynsturs semveitti fullnægjandi viðnám, mynstur á slitflötum hjólbarðanna var ósambærilegtsökum misslits, og mynstursdýpt á hjólbarða hægra megin á framás var undirslitmörkum. Teljastbrot ákærða varða við 1. mgr. sbr. 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987,1. mgr., sbr. 2. mgr. 59. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, [sic] sbr. gr. 16.00(4), 16.02 (1), 16.01 (5) og 16.11 (1) reglugerðar nr. 822/2004, um gerð ogbúnað ökutækja, með áorðnum breytingum, sbr. 60. gr. nefndra laga; alltframangreint sbr. 1. mgr. 100. gr. nefndra umferðarlaga. Þesser krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar og ákærða X til sviptingar ökuréttinda samkvæmt 101. gr.umferðarlaga nr. 50, 1987[.]“Var kveðinn upp dómur í málinu þann[...]. júní 2016 og var sóknaraðili sakfelld fyrir brot gegn gegn 1. mgr. 14.gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr. h-liðar 36. gr., 1. mgr., sbr. 3. mgr. 59. gr.umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. grein 16.02 1. tölulið reglugerðar nr. 822/2004um gerð og búnað ökutækja, og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Varsóknaraðili dæmd í 30 daga fangelsi, en fullnustu refsingarinnar frestaðskilorðsbundið í 2 ár. Um kröfu ákæruvalds um ökuréttarsviptingu ákærðu sagði ídómi Héraðsdóms: „Að mati dómsins erskilyrði 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga um mjög vítaverðan akstur uppfyllt, þarsem ákærða ók yfir fjallveg um vetrartíma á slitnum hjólbörðum án nægilegraraðgæslu og of hratt miðað við akstursaðstæður. Samkvæmt 101. gr. umferðarlaga nr.50/1987, þykir því verða að svipta ákærðu ökurétti í þrjá mánuði frá birtingudóms þessa að telja.“Y var í dóminum gert að greiða20.000 kr. fésekt til ríkissjóðs.Sóknaraðili hefur áfrýjaðframangreindum dómi til Hæstaréttar Íslands, en jafnframt hefur dóminum veriðáfrýjað hvað varðar Y að fengnu áfrýjunarleyfi Hæstaréttar.Fram hefur komið samkvæmt framlögðumtölvupóstum í málinu að þann 16. desember 2016 hafði dómurinn ekki verið birtursóknaraðila og ökuréttarsviptingin því ekki tekið gildi.Af hálfu sóknaraðila er á því byggtað það sé meginregla laga að framkvæmd ákvarðana dómstóla um refsingar og önnurviðurlög frestist við áfrýjun máls til Hæstaréttar Íslands. Kveðst sóknaraðilihafa búist við því að ekki yrðið tekið til við framkvæmd ökuréttarsviptingarfyrr en að gengnum dómi Hæstaréttar í málinu.Sóknaraðili vísar til 104. gr.umferðarlaga nr. 50/1987 þar sem segir að dómari geti ákveðið með úrskurði, aðáfrýjun fresti framkvæmd sviptingar, ef sérstaklega stendur á. Kveðursóknaraðili að í máli þessu standi sérstaklega á. Vísar sóknaraðili að þvíleyti til þess að Hæstiréttur Íslands hafi fallist á að veita áfrýjunarleyfivarðandi Y, en slíkt áfrýjunarleyfi verði ekki veitt nema því aðeins aðuppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 198. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála umað „úrslit málsins hafa verulegt almenntgildi eða varða mikilvæga hagsmuni ellegar ekki er útilokað samkvæmtfyrirliggjandi gögnum að dómi kunni að verða breytt svo að einhverju nemi.“Kveður sóknaraðili að allar sömu röksemdir eigi við í máli sínu og Y og þvíhljóti að mega draga af veitingu áfrýjunarleyfisins þá ályktun að Hæstirétturtelji ekki útilokað samkvæmt fyrirliggjandi gögnum að dómi kunni að verðabreytt svo að einhverju nemi, enda liggi ljóst fyrir að málið hafi ekkiverulegt almennt gildi eða varði mikilvæga hagsmuni.Þá kveður sóknaraðili aðökuréttarsvipting sóknaraðila byggi ekki á neinni háttsemi sem sjálfkrafa getileitt til ökuréttarsviptingar, heldur á þeirri niðurstöðu héraðsdómara aðhjólbarðar bifreiðarinnar hafi verið slitnir þótt ástand þeirra hafi ekkibrotið gegn sérgreindum kröfum umferðarlaga eða reglum skv. þeim.Þá hafi sóknaraðili hreina sakaskráog engin ástæða sé til að ætla að hún muni valda hættu með akstri meðan ááfrýjun málsins stendur. Þá sé henni ökuréttarsviptingin sérlega þungbær vegnabúsetu, atvinnuhátta og fjölskyldugerðar.Forsendurog niðurstaða Í 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987segir „Áfrýjun dóms, þar sem kveðið er áum sviptingu [ökuréttar], 1) frestar ekki verkun hans að því leyti. Þó geturdómari ákveðið með úrskurði, að áfrýjun fresti framkvæmd sviptingar, efsérstaklega stendur á.“Með framangreindum dómi HéraðsdómsSuðurlands, [...]. júní 2016, var sóknaraðili sviptur ökurétti eins og aðframan greinir. Eru þar engar ráðagerðir um að fresta framkvæmdökuréttarsviptingar.Fyrir liggur að framangreindum dómihefur verið áfrýjað til Hæstaréttar Íslands, m.a. að fengnu áfrýjunarleyfivegna Y.Það er álit dómsins að niðurstaðaframangreinds dóms og forsendur sem þar greinir um ökuréttarsviptingusóknaraðila verði ekki endurskoðuð í þessu máli, sbr. meginreglu 2. mgr. 186.gr. laga nr. 88/2008. Þannig geti aðeins verið heimilt að fallast á kröfusóknaraðila nú á grundvelli röksemda og atvika sem eru tilkomin eftiruppkvaðningu framangreinds dóms. Þannig verði niðurlagsákvæði 104. gr.umferðarlaga nr. 50/1987 um að sérstaklega standi á, ekki skýrð þannig að meðþví lagaákvæði sé dómara þessa máls fengin heimild til að endurskoða hvort efnihafi verið til að fallast á kröfu ákæruvalds um ökuréttarsviptingu sóknaraðila.Rétt er það að meginregla laga er súað málskot til æðri dómstóls frestar framkvæmd ákvarðana lægra setts dómstóls.Hins vegar eru á því mikilsverðar undantekningar í lögum og er ein þeirra súsem greinir í 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en samkvæmt því ákvæði er þaðmeginregla umferðarlaga að áfrýjun dóms þar sem kveðið er á umökuréttarsviptingu frestar ekki framkvæmd sviptingarinnar.Það er mat dómsins að veitingáfrýjunarleyfis vegna Y verði ekki túlkuð á þann veg að uppfyllt séu skilyrði104. gr. umferðarlaga um að sérstaklega standi á og að af þeim sökum sé rétt aðbeita undantekningarreglu 104. gr. umferðarlaga nr. 50/1987.Þá verður ekki talið að röksemdirsóknaraðila sem lúta að búsetu, atvinnuháttum og fjölskyldugerð sóknaraðilageti breytt þessari niðurstöðu, en ekki hefur komið fram neitt um að þærforsendur og aðstæður séu breyttar frá því sem var þegar framangreindur dómurvar upp kveðinn, en aðstæðurnar eru þær, skv. frásögn sóknaraðila, að hún býrmeð fjölskyldu sinni utan þéttbýlis þar sem ekki er kostur áalmenningssamgöngum og þjónusta leigubifreiða ekki mikil. Hún sækir vinnu til[...] og sækja börn hennar skóla, íþrótta- og tómstundastarf á sama stað, enmaki hennar sækir vinnu til Reykjavíkur og getur ekki hlaupið undir bagga. Ekki verður heldur talið aðröksemdir um hreint sakavottorð verði til þess að sérstaklega verði taliðstanda á í málinu. Verður því hafnað kröfu sóknaraðilaí máli þessu. Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Kröfu sóknaraðila, X, um að frestaðverði framkvæmd ökuréttarsviptingar sem henni var gerð með dómi HéraðsdómsSuðurlands í málinu nr. S-[...]/2015, er hafnað.
Mál nr. 740/2013
Kærumál Þinglýsing
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi kröfum H o.fl. um að sýslumanninum í K yrði gert að afmá úr þinglýsingabók vegna jarðarinnar V eignarheimild MSH á grundvelli dóms Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968 og leyfi K 19. janúar 2000 til setu í óskiptu búi en hafnað kröfum allra sóknaraðila um að sýslumanni yrði gert annars vegar að afmá úr þinglýsingabók vegna sömu jarðar eignarheimild Þ samkvæmt skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000 og hins vegar að færa dóm Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 sem eignarheimild dánarbús SKLH að jörðinni. Í dómi Hæstaréttar kom m.a. fram að í dómi réttarins frá 3. maí 2013 hafi verið kveðið á um að dánarbú SKLH nyti beins eignarréttar yfir jörðinni V. Við þinglýsingu endurrits af þeim dómi hafi sýslumanni borið að gæta að þeirri meginreglu 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 að sá njóti þinglýstrar eignarheimildar, sem þinglýsingabók nefnir eiganda á hverjum tíma, og færa þannig heiti dánarbúsins í reit fyrir nöfn eigenda á blaði fyrir jörðina í fasteignabók. Varð því niðurstaða Hæstaréttar sú að sýslumanni bæri að breyta færslu í fasteignabók jafnhliða því að gera þar að eigin frumkvæði nauðsynlegar leiðréttingar samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga á eldri færslum um eignarheimildir yfir jörðinni V, þannig að ekki orkaði tvímælis að réttindi á grundvelli dóms réttarins frá 30. maí 1969 væru óbein eignarréttindi og sá sem færi með þau væri ekki þinglýstur eigandi hennar í skilningi 1. mgr. 25. gr. laganna.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 7. nóvember 2013, þar sem vísað var frá dómi kröfum sóknaraðilanna Hansínu Sesselju Gísladóttur, Finnborgar Bettýjar Gísladóttur, Guðmundar Gíslasonar, Margrétar Margrétardóttur, Gísla Finnssonar, Elísu Finnsdóttur og Kristjáns Þórs Finnssonar um að sýslumanninum í Kópavogi yrði gert að afmá úr þinglýsingabók vegna jarðarinnar Vatnsenda eignarheimild Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested á grundvelli dóms Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968 og leyfi varnaraðilans Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur 19. janúar 2000 til setu í óskiptu búi, en hafnað kröfum allra sóknaraðila um að sýslumanni yrði gert annars vegar að afmá úr þinglýsingabók vegna sömu jarðar eignarheimild varnaraðilans Þorsteins Hjaltested samkvæmt skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000 og hins vegar að færa dóm Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 sem eignarheimild dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested að jörðinni. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að leysa efnislega úr öllum framangreindum kröfum. Til vara krefjast þau þess að sýslumanninum í Kópavogi verði gert að afmá úr þinglýsingabók áðurnefnda eignarheimild á grundvelli dóms Hæstaréttar 30. maí 1969, leyfi 19. janúar 2000 til setu í óskiptu búi og skiptayfirlýsingu 21. nóvember sama ár, svo og að færa í þinglýsingabók eignarheimild dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested samkvæmt dómi Hæstaréttar 3. maí 2013. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og nánar er rakið í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 gerði Magnús Einarsson Hjaltested erfðaskrá 4. janúar 1938, þar sem mælt var fyrir um að bróðursonur hans, Sigurður Kristján Lárusson Hjaltested, tæki að arfi allar eignir hans, en þó með nánar tilgreindum skilyrðum að því er varðaði jörðina Vatnsenda. Þessi skilyrði fólust í meginatriðum í því að Sigurði bæri að búa á jörðinni og yrði óheimilt að selja hana eða veðsetja umfram tiltekin mörk, en tekið var fram að hann mætti selja á leigu lóðir úr óræktuðu landi hennar og ætti jafnframt rétt til bóta fyrir landspjöll, sem yrðu á henni. Að Sigurði látnum gengi jörðin að erfðum til elsta sonar hans og eftir það til elsta niðja þess sonar í beinan karllegg þannig að ávallt fengi „einn maður allan arfinn, sá elsti í þeim legg“. Kveðið var á um hvernig arfurinn ætti á samsvarandi hátt að ganga til annarra ættmenna arfleiðandans ef Sigurður ætti ekki á lífi nokkurn niðja í karllegg, en stæði ekkert ættmenni til arfs skyldi selja jörðina og stofna sjóð um andvirðið með tilteknu markmiði. Þess var og getið að ef erfingi hætti búskap á jörðinni myndi hann glata rétti samkvæmt erfðaskránni og „sá sem næstur er í röðinni tekur við“, en sérhverjum erfingja, sem fengi erfðarétt samkvæmt erfðaskránni, bæri að „halda öll þau skilyrði, sem Sigurði eru sett“. Að Magnúsi látnum á árinu 1940 tók Sigurður arf í samræmi við erfðaskrána og var henni þinglýst sem eignarheimild hans að Vatnsenda. Sigurður Kristján Lárusson Hjaltested lést 13. nóvember 1966 og reis ágreiningur við opinber skipti á dánarbúi hans um hvort Vatnsendi gengi til arfs eftir hann eftir fyrirmælum erfðaskrárinnar, sem elsti sonur hans, Magnús Sigurðsson Hjaltested, gerði kröfu um, eða eftir almennum reglum erfðalaga, svo sem síðari eiginkona Sigurðar, Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested, krafðist ásamt sonum þeirra, Sigurði Kristjáni og Karli Lárusi, sem eru meðal sóknaraðila að máli þessu. Í úrskurði héraðsdóms, sem gekk um þetta ágreiningsefni 24. júlí 1967, var komist að þeirri niðurstöðu að Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested væri „áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda ... með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eru í arfleiðsluskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltesteds, dagsettri 4. janúar 1938“, svo sem sagði í úrskurðarorði. Þessi úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967. Á skiptafundi í dánarbúinu 7. maí 1968 var fært til bókar að Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested væru afhent „umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað, með því sem henni fylgir og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum, sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested dagsettri 4. jan. 1938 ... að geymdum rétti þeirra, sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annarra réttinda á jörðinni eða hluta hennar“. Með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968 var þessi ráðstöfun staðfest. Þeim dómi var þinglýst 25. febrúar 1971 og á grundvelli hans var nafn Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested fært í dálk fyrir „nöfn eigenda“ á blaði fyrir jörðina Vatnsenda í fasteignabók með þeirri skýringu að heimild hans væri komin til fyrir „erfðir“. Fyrir liggur að til samræmis við þessa færslu voru gefin út veðbókarvottorð, þar sem fram kom að Magnús Sigurðsson Hjaltested væri „þinglesinn eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda, sem væri „eignarland“. Að Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested látnum 21. desember 1999 fékk eftirlifandi maki hans, varnaraðilinn Kristrún Ólöf, leyfi 19. janúar 2000 til setu í óskiptu búi og var því þinglýst degi síðar. Á þeim grunni var fært á blað Vatnsenda í fasteignabók að varnaraðilinn væri eigandi jarðarinnar. Hún gerði síðan ásamt fjórum börnum þeirra Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, þar á meðal varnaraðilanum Þorsteini Hjaltested, skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000, þar sem kom fram að með henni væri „jörðin Vatnsendi Kópavogi færð af nafni Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested ... yfir á nafn Þorsteins Magnússonar Hjaltested ... á grundvelli erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dags. 4. janúar 1938.“ Þessari yfirlýsingu var þinglýst 12. desember 2000, en á grundvelli hennar var nafn varnaraðilans Þorsteins fært í dálk fyrir eigendur á blaði jarðarinnar í fasteignabók og jafnframt strikað þar yfir nafn varnaraðilans Kristrúnar Ólafar. Sóknaraðilarnir Sigríður og Markús Ívar, sem eru börn Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested úr fyrri hjúskap, kröfðust þess fyrir Héraðsdómi Reykjaness 3. febrúar 2011 ásamt sóknaraðilunum Sigurði Kristjáni og Karli Lárusi að skipaður yrði skiptastjóri til að ljúka opinberum skiptum á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Héraðsdómur hafnaði þeirri kröfu með úrskurði 26. maí 2011, en í dómi Hæstaréttar 24. ágúst sama ár í því máli, sem var nr. 375/2011, var talið ósannað að skiptum hafi verið lokið á dánarbúinu og krafa þessara sóknaraðila tekin til greina. Því til samræmis var skiptastjóri skipaður 18. nóvember 2011 til að fara með opinberu skiptin, en auk fyrrnefndra fjögurra sóknaraðila og varnaraðilanna tveggja kölluðu þar til arfs sóknaraðilarnir Hansína Sesselja, Finnborg Bettý, Guðmundur og Margrét, sem eru eftirlifandi börn Margrétar Guðmundsdóttur Hjaltested, sóknaraðilarnir Gísli, Elísa og Kristján Þór, sem eru börn látins sonar hennar, og þrjú börn varnaraðilans Kristrúnar Ólafar og Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Á skiptafundi í dánarbúinu reis ágreiningur milli þessara erfingja um hvort líta bæri svo á að Vatnsendi væri enn í eigu þess og beindi skiptastjóri honum til héraðsdóms, þar sem mál var þingfest af því tilefni 21. mars 2012 milli sóknaraðila þessa máls annars vegar og hins vegar varnaraðila ásamt þremur öðrum börnum varnaraðilans Kristrúnar Ólafar. Úrskurður var kveðinn upp í því máli í héraði 16. nóvember 2012 og var hann kærður til Hæstaréttar. Í dómi réttarins 3. maí 2013 í því máli, sem var nr. 701/2012, var komist að þeirri niðurstöðu að skiptum á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sem hófust 25. febrúar 1967, hefði aldrei verið lokið. Þá var vísað til þess að í dómsmálinu, sem lauk með áðurnefndum dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968, hafi Magnús Sigurðsson Hjaltested ekki krafist þess að kveðið yrði á um rétt hans til að taka jörðina Vatnsenda að arfi eftir föður sinn, heldur rétt hans til að taka við henni. Því til samræmis hafi dómkrafa hans verið tekin þar til greina með þeim orðum að hann nyti réttar til að taka við jörðinni til ábúðar og hagnýtingar, en ekki hafi þar verið kveðið á um afdrif beins eignarréttar að henni. Magnúsi hafi svo á skiptafundi verið afhent umráð og afnot jarðarinnar, sem staðfest hafi verið með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969. Væri því ekki unnt að álykta að Magnús hafi með þessu öðlast beinan eignarrétt að jörðinni og hafi því ekki verið borið við í málinu að hann hafi á annan hátt tekið við slíkum rétti af dánarbúi föður síns. Samkvæmt þessu var komist að þeirri niðurstöðu í dóminum að við opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested teldist beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda enn vera á hendi þess. Skiptastjóri í dánarbúinu sendi sýslumanninum í Kópavogi framangreindan dóm ásamt bréfi 6. maí 2013, þar sem fram kom að í honum væri kveðið á um að jörðin Vatnsendi „skuli vera meðal eigna“ dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested og var óskað eftir því að dóminum yrði þinglýst „sem yfirlýsingu á jörðina“. Við þessu varð sýslumaður með því að færa 6. sama mánaðar á blað fyrir jörðina í fasteignabók orðin: „Yfirlýsing / Hæstaréttardómur“, en í dálki fyrir athugasemdir var eftirfarandi ritað: „Beinn eignarréttur að jörðinni telst vera á hendi db. Sig. Kr. Láruss. Hjaltested“. Ekki var hróflað þar við áðurgreindum atriðum varðandi skráningu eignarréttinda annarra að jörðinni. Í þinglýsingarvottorði 22. maí 2013 kom meðal annars fram í reit um eignarheimild að „þinglýstur eigandi“ að fasteigninni Vatnsenda í Kópavogi væri Þorsteinn Hjaltested samkvæmt heimildarbréfi frá 22. nóvember 2000, en við nafn þessa varnaraðila voru tilvísanir til athugasemda neðar á vottorðinu, þar sem sagði annars vegar: „Úrskurður Héraðsd. Q-1/2012 um að jörðin tilheyri db. Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested“ og hins vegar: „Hrd. 701/2012 Niðurstaða héraðsdóms staðfest. Beinn eignarréttur að jörðinni tilheyrir db. Sigurðar Kristjáns Hjaltested“. Skiptastjórinn ritaði af þessu tilefni bréf til sýslumanns 3. júní 2013, þar sem sagði meðal annars að hann liti svo á „að dómur Hæstaréttar kveði á um eignarheimild yfir jörðinni“ og væri hún á hendi dánarbúsins, en ekki varnaraðilans Þorsteins „eins og skráning í þinglýsingabækur embættisins gefa til kynna.“ Kvaðst skiptastjórinn af þessum sökum óska eftir að „skráning eiganda að jörðinni verði færð til rétts vegar í samræmi við dóm Hæstaréttar.“ Þessu erindi svaraði sýslumaður með bréfi 21. sama mánaðar, þar sem sagði eftirfarandi: „Á veðbókarvottorði eignarinnar kemur fram að beinn eignarréttur að landinu tilheyri dánarbúi Sigurðar Hjaltested. Vottorðið kveður skýrt á um þessa staðreynd og hún getur ekki dulist neinum þeim sem vottorðið les. Þannig tryggir veðbókarvottorðið nú þegar réttindi dánarbúsins gagnvart þriðja manni. Þinglýsing yfirlýsingar um Hæstaréttardóminn kemur einnig í veg fyrir að þinglýst verði ráðstöfun hins beina eignarréttar að landinu án atbeina skiptastjóra. Almennt kemur eignarhald á landi ekki sérstaklega fram á íslenskum veðbókarvottorðum. Sá sem hefur ráðstöfunarrétt skv. lóðarleigusamningi eða sá sem fengið hefur réttindi frá lóðarleigusamningshafa, er jafnan tilgreindur eigandi á veðbókarvottorði. Á veðbókarvottorðum er tilvist lóðarleigusamnings oftast það eina sem sýnir að þinglýstur eigandi á ekki beinan eignarrétt að landi. Þinglýsingastjóri telur núverandi skráningu í þinglýsingabók og á veðbókarvottorði ekki gefa neitt annað til kynna en það, að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi, tilheyri dánarbúi Sigurðar Hjaltested. Þinglýsingastjóri hefur þegar fært eigendaskráninguna til samræmis við niðurstöðu Hæstaréttar og telur veðbókina alveg rétta hvað varðar beinan eignarrétt að landinu. Þinglýstur eigandi að beinum eignarrétti landsins er db. Sigurðar Hjaltested. Nafn Þorsteins Hjaltested á veðbókarvottorðinu breytir engu þar um. Þinglýsingastjóri telur þinglýsingabókina og veðbókarvottorðið fyrir jörðina Vatnsenda ... vera rétt miðað við þau skjöl, sem þinglýst hefur verið og hafnar því að leiðréttinga sé þörf.“ Með bréfi til sýslumanns 9. júlí 2013 lýstu sóknaraðilarnir Sigurður Kristján og Karl Lárus því að þeir leituðu úrlausnar héraðsdóms um framangreinda ákvörðun, sem þeir kváðust hafa fengið vitneskju um frá skiptastjóra 27. júní sama ár. Því sama lýstu sóknaraðilarnir Hansína Sesselja, Finnborg Bettý, Guðmundur, Margrét, Gísli, Elísa og Kristján Þór yfir í bréfi til sýslumanns 18. júlí 2013. Að undangenginni tilkynningu um þetta frá sýslumanni 26. sama mánaðar greindu sóknaraðilarnir Sigríður og Markús Ívar honum frá því með bréfi 20. ágúst 2013 að þau óskuðu eftir að eiga aðild að væntanlegu dómsmáli við hlið annarra sóknaraðila og gera þar sömu kröfur. Af þessu tilefni var mál þetta þingfest í héraðsdómi 23. september 2013. II Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga getur sá, sem ekki vill una við ákvörðun sýslumanns um þinglýsingu og hefur lögvarinna hagsmuna að gæta, leitað úrlausnar dómstóla um þá ákvörðun eftir nánari reglum, sem fram koma í þeirri lagagrein. Heimildir til þessa taka meðal annars til ákvarðana sýslumanns um hvernig greint verði í þinglýsingabók frá beinum eða óbeinum eignarréttindum á grundvelli skjals, hvort eða hvernig ný réttindi af þeim toga hrófli við eldri réttindum og hvort efni skjals kunni að leiða í ljós að ástæða sé til að leiðrétta fyrri færslu í þinglýsingabók. Að því verður á hinn bóginn að gæta að í fyrrnefndu bréfi skiptastjóra í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested til sýslumannsins í Kópavogi 3. júní 2013 var ekki leitað eftir öðru en því að skráning eiganda að jörðinni Vatnsenda í fasteignabók yrði „færð til rétts vegar í samræmi við dóm Hæstaréttar“ í máli nr. 701/2012. Í þeim dómi var kveðið á um að beinn eignarréttur að Vatnsenda væri enn á hendi dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested og tók því krafa skiptastjórans til þess eins að þau réttindi yrðu færð á réttan hátt í fasteignabók. Þótt slík færsla kynni að valda því að þar yrði að breyta eldri færslum, sem ekki fengju samrýmst þessum réttindum, laut krafa skiptastjóra ekki að því hvernig nánar ætti að gera slíkar breytingar. Vegna þessa geta dómkröfur í málinu ekki með réttu tekið til annars en þess hvernig færa eigi í fasteignabók eignarheimild dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested á grundvelli dóms í áðurnefndu máli. Eru því ekki efni til að verða við aðalkröfu sóknaraðila. Sóknaraðilar áttu ekki hlut að kröfu skiptastjóra í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested í fyrrgreindu bréfi 3. júní 2013, sem varð tilefni til ákvörðunar sýslumanns 21. sama mánaðar sem mál þetta varðar, og hefur skiptastjórinn ekki leitað endurskoðunar á henni fyrir dómi. Til þess verður að líta að óumdeilt er að sóknaraðilar teljist meðal erfingja við opinber skipti á dánarbúinu og gætu þau á þeim grunni tekið til sín að gæta hagsmuna þess um atriði, sem skiptastjóri telur ekki ástæðu til að fylgja eftir, sbr. 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðild að máli, sem rekið er fyrir dómi samkvæmt 3. gr. þinglýsingalaga, er ekki bundin við þann, sem leitað hefur eftir þinglýsingu, heldur háð því að hlutaðeigandi eigi lögvarinna hagsmuna að gæta af ákvörðun um hana, sbr. 1. og 4. mgr. þeirrar lagagreinar. Sóknaraðilar verða samkvæmt framansögðu að teljast fullnægja því skilyrði. Í dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 var kveðið á um að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested nyti enn beins eignarréttar yfir jörðinni Vatnsenda. Við þinglýsingu endurrits af þessum dómi 6. sama mánaðar bar sýslumanni að gæta að þeirri meginreglu 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga að sá njóti þinglýstrar eignarheimildar, sem þinglýsingabók nefnir eiganda á hverjum tíma, og færa þannig heiti dánarbúsins í reit fyrir nöfn eigenda á blaði fyrir jörðina í fasteignabók. Engin efni voru til að víkjast undan þessari augljósu afleiðingu ótvíræðs lagaákvæðis og dóms Hæstaréttar með því að skírskota til venjubundinnar framkvæmdar við skráningu eignarheimilda á grundvelli lóðarleigusamninga í fasteignabók, svo sem sýslumaður gerði í rökstuðningi fyrir ákvörðun sinni 21. júní 2013. Ber þá að gæta að því að þinglýst réttindi Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 30. maí 1969, sem varnaraðilinn Þorsteinn telur mega leiða rétt sinn frá, fólust í umráðum og afnotum fasteignarinnar Vatnsenda eins og þau voru áskilin „honum sem erfingja ... í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested dagsettri 4. jan. 1938“ og verður þeim óbeinu eignarréttindum engan veginn jafnað til réttinda yfir fasteign samkvæmt lóðarleigusamningi. Ber sýslumanninum í Kópavogi því að breyta færslu í fasteignabók á þann hátt, sem greinir í dómsorði, jafnhliða því að gera þar að eigin frumkvæði nauðsynlegar leiðréttingar samkvæmt 1. mgr. 27. gr. þinglýsingalaga á eldri færslum um eignarheimildir yfir jörðinni Vatnsenda, þannig að ekki orki tvímælis að réttindi á grundvelli fyrrnefnds dóms frá 30. maí 1969 séu óbein eignarréttindi og sá, sem fari með þau, sé ekki þinglýstur eigandi hennar í skilningi 1. mgr. 25. gr. sömu laga. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverjum sóknaraðila eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sýslumanninum í Kópavogi ber að færa heiti dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested sem eiganda á blað í fasteignabók fyrir jörðina Vatnsenda í Kópavogi á grundvelli þinglýsingar á dómi Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012. Varnaraðilar, Þorsteinn Hjaltested og Kristrún Ólöf Jónsdóttir, greiði í sameiningu sóknaraðilum, Sigurði Kristjáni Hjaltested, Karli Lárusi Hjaltested, Sigríði Hjaltested, Markúsi Ívari Hjaltested, Hansínu Sesselju Gísladóttur, Finnborgu Bettý Gísladóttur, Guðmundi Gíslasyni, Margréti Margrétardóttur, Gísla Finnssyni, Elísu Finnsdóttur og Kristjáni Þór Finnssyni, hverju fyrir sig samtals 50.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Fyrir liggi að 25. febrúar 1971 hafi dómi Hæstaréttar þess efnis að Magnúsi Hjaltested væri úthlutað umráðum og afnotum jarðarinnar Vatnsenda verið þinglýst sem eignarheimild á jörðina, þvert á efni dómsins. Leyfisbréfi sýslumanns til ekkju Magnúsar um leyfi til setu í óskiptu búi hafi einnig verið þinglýst á jörðina, þvert ofan í raunverulega réttarstöðu, þar sem eigandi jarðarinnar hafi þá verið og sé enn dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Þessu til viðbótar hafi skiptayfirlýsingu erfingja Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, dagsettri 21. nóvember 2000, einnig verið þinglýst á jörðina og varnaraðili Þorsteinn Hjaltested eftir það skráður þinglýstur eigandi jarðarinnar. Allar framangreindar þinglýsingar séu rangar. Dómur Hæstaréttar 25. febrúar 1971 kveði aðeins á um umráða- og afnotarétt jarðarinnar, en ekki bein eignarréttindi. Hafi því aðeins átt að þinglýsa skjalinu sem kvöð á jörðinni. Meintir þinglýstir eigendur eftir það leiði ekki rétt sinn með lögmætum hætti frá réttmætum eiganda jarðarinnar og beri því án frekari tafar að afmá heimildarskjöl þeirra úr þinglýsingabók. Við fráfall Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested 21. desember 1999 hafi umráð og afnot jarðarinnar að nýju átt að falla til dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, enda hafi dánarbúið verið hinn raunverulegi eigandi jarðarinnar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012. Hafi á þeim tímapunkti með öllu verið óvíst að uppfyllt væru skilyrði erfðaskrárinnar frá 1938 til úthlutunar á umráða- og nýtingarrétti í beinan karllegg. Yfirlýsingar frá öðrum aðilum en réttmætum eiganda jarðarinnar um réttindi yfir jörðinni hafa enga þýðingu að lögum. Tilkall varnaraðila Þorsteins Hjaltested til jarðarinnar, hvort sem um nýtingu eða beinan eignarrétt sé að ræða, hafi þannig í upphafi verið með öllu heimildarlaust frá raunverulegum eiganda jarðarinnar og hafi aldrei átt að þinglýsa neinu heimildarskjali honum til handa þar um. Beri því án frekari tafar að afmá alla gerninga þar um úr þinglýsingabók. Um aðild sóknaraðila segir að þau séu börn og barnabörn Margrétar Guðmundsdóttur Hjaltested, sem hafi verið eiginkona Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested við andlát hans árið 1966. Sóknaraðilar séu því erfingjar að meira en 2/3 hlutum eigna dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, enda taki þeir annars vegar arf eftir Margréti heitna, er látist hafi árið 2004, en bú þeirra Sigurðar hafi verið óskipt milli hjónanna, og hins vegar við arfshluta Margrétar úr útskiptu búi Sigurðar Kristjáns heitins. Kærendur hafi því einstaklega mikilsverðra hagsmuna að gæta af því að lögmæt eign dánarbúsins samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 701/2012 verði réttilega skráð í þinglýsingabók. Ótvírætt sé því af framansögðu að kærendur hafa lögvarinna hagsmuna að gæta vegna ákvörðunar þinglýsingarstjóra, sbr. 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Máli sínu til stuðnings vísa sóknaraðilar til ákvæða þinglýsingalaga, einkum 3., 25., 26. og 27. gr. Enn fremur er vísað til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Sóknaraðilar kveða málskostnaðarkröfuna byggða á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sóknaraðilarnir Sigurður Kristján Hjaltested og Karl Lárus Hjaltested benda á að með dómi Hæstaréttar Íslands 30. maí 1969 í máli nr. 99/1969 hafi verið staðfest sú ákvörðun skiptadóms að afhenda Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda. Dómi þessum hafi verið þinglýst á jörðina sem eignarheimild Magnúsar. Sóknaraðilar byggja á því að með dómi Hæstaréttar Íslands 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 hafi verið staðfest að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi væri enn á hendi dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Með dómi Hæstaréttar hafi niðurstaða ítarlegs úrskurðar héraðsdóms Reykjaness í máli nr. Q-1/2012 verið staðfest. Samkvæmt framlögðu þinglýsingarvottorði sé jörðin Vatnsendi þinglýst eign Þorsteins Hjaltested samkvæmt heimildarbréfi, dags. 21. nóvember 2000. Benda sóknaraðilar á að heimildarbréfið sé skráð í þann kafla þinglýsingarvottorðsins sem hafi yfirskriftina eignarheimild. Í kafla þinglýsingavottorðsins sem tilgreini veðbönd sé úrskurðar héraðsdóms og dóms Hæstaréttar getið og tekið fram að beinn eignarréttur að jörðinni tilheyri dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Í bréfi þinglýsingarstjóra 21. júní 2013 sé því haldið fram að í veðbókarvottorði sé kveðið skýrt á um þá staðreynd að beinn eignarréttur að landinu tilheyri dánarbúi Sigurðar Hjaltested og það geti ekki dulist neinum sem vottorðið lesi. Sóknaraðilar kveða að ekki verði fallist á þessi sjónarmið þinglýsingarstjóra. Þinglýsingarvottorðið sé þvert á móti óskýrt og óljóst, m.a. í ljósi niðurstöðu Hæstaréttar í áðurgreindu máli, en þar sé kveðið á um beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda. Í framlögðu þinglýsingarvottorði fyrir jörðina Vatnsenda komi fram að samkvæmt þinglýsingabókum sé eignin Vatnsendi þinglýst eign Þorsteins Hjaltested samkvæmt heimildarbréfi, dags. 21. nóvember 2000. Vottorðið sé þannig í andstöðu við áðurgreinda niðurstöðu Hæstaréttar. Í bréfi þinglýsingarstjórans sé því haldið fram að veðbókarvottorðið tryggi þegar réttindi dánarbúsins gagnvart þriðja manni og að þinglýsing yfirlýsingar um Hæstaréttardóminn komi í veg fyrir að þinglýst verði ráðstöfun hins beina eignarréttar að landinu án atbeina skiptastjóra. Sóknaraðilar kveðast telja að það sé ekki í verkahring þinglýsingarstjóra að leggja mat á það hvort fyrirliggjandi þinglýsingavottorð tryggi réttindi dánarbúsins gagnvart þriðja manni. Réttindi tengd fasteigninni Vatnsenda í Kópavogi séu margvísleg og ekki öll bundin við ráðstöfun á landi Vatnsendajarðarinnar í framtíðinni. Að mati sóknaraðila verði réttindi dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested tengd Vatnsendajörðinni ekki fullkomlega tryggð nema með breyttri eigendaskráningu í samræmi við dómkröfur þeirra. Sóknaraðilar benda á að hugleiðingar þinglýsingarstjóra um skráningu eignarhalds á landi í veðbókarvottorðum hér á landi og hvernig eigendaskráningu lóðarleigusamningshafa, eða þess sem leiðir rétt sinn frá honum, sé háttað hafi ekki þýðingu við úrlausn þessa máls. Í máli þessu sé ekki fjallað um lóðarleigusamning eða lóðarleigusamningshafa. Málið fjalli um skráningu eignarhalds að jörðinni Vatnsenda. Dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested leiði rétt sinn til eignarhalds á jörðinni til erfðaskrár frá 4. janúar 1938, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 701/2012. Um gildi erfðaskrárinnar sé deilt, sem og um gildi skiptayfirlýsingar, dags. 21. nóvember 2000, þ.e. heimildarbréfs varnaraðila Þorsteins Hjaltested. Í máli þessu sé hins vegar ekki óskað eftir úrlausn vegna þeirra deilumála, heldur sé krafist breyttrar skráningar á eiganda jarðarinnar Vatnsenda samkvæmt framansögðu. Í bréfi þinglýsingarstjóra 21. júní 2013 sé því haldið fram að eigendaskráning hafi þegar verið færð til samræmis við niðurstöðu Hæstaréttar Íslands. Því sé skráning í veðbók rétt að því er beinan eignarrétt að landinu varði og nafn Þorsteins Hjaltested á veðbókarvottorðinu breyti þar engu um. Kveðast sóknaraðilar mótmæla þessum staðhæfingum sérstaklega. Samkvæmt endurriti úr þinglýsingabók, sem þinglýsingarvottorðið byggist á sé varnaraðili Þorsteinn Hjaltested tilgreindur sem þinglýstur eigandi Vatnsendajarðarinnar. Faðir hans, Magnús, hafi haft umráð og afnot jarðarinnar Vatnsenda samkvæmt dómi Hæstaréttar. Varnaraðili Þorsteinn geti aldrei öðlast meiri rétt en faðir hans hafði samkvæmt framansögðu, þ.e. rétt sem sóknaraðilar vefengi. Sóknaraðilar benda á að mál þetta lúti að grundvallaratriðum að því er varði þinglýsingar. Úrlausnarefnið sé hvort eigandi beins eignarréttar að jörðinni Vatnsenda samkvæmt dómi Hæstaréttar skuli vera skráður þinglýstur eigandi hennar eða hvort umráða- og afnotahafi samkvæmt umdeildri erfðaskrá og umdeildri skiptayfirlýsingu skuli vera skráður sem þinglýstur eigandi jarðarinnar í þinglýsingabók. Sóknaraðilarnir Sigríður Hjaltested og Markús Ívar Hjaltested lýsa því yfir í greinargerð sinni að þau taki undir allar kröfur, sem fram komi í kæru sóknaraðilanna Hansínu Sesselju Gísladóttur o.fl., dags. 18. júlí 2013, til sýslumannsins í Kópavogi og vísa til kærunnar og kröfugerðarinnar í þremur liðum. Þá vísa þeir til málavaxtalýsingar í kærunni. Sóknaraðilar kveðast telja að ákvörðun sýslumanns, sem um sé deilt í málinu, sé lögbrot og andstæð 25. gr. þinglýsingalaga. Skráningin sé beinlínis háskaleg hagsmunum rétts eiganda, þ.e. dánarbús Sigurðar Hjaltested. Dómur Hæstaréttar Íslands 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 sé skýr og afdráttarlaus um það hver sé réttur og löglegur eigandi Vatnsendajarðarinnar. Sóknaraðilar benda á að samkvæmt 25. gr. þinglýsingalaga skuli skrá í þinglýsingabók hver sé löglegur eigandi fasteignar og hið sama skuli koma fram á veðbókarvottorði um eignina. Þrátt fyrir nefndan hæstaréttardóm ætli þinglýsingarstjórinn í Kópavogi að gefa áfram út veðbókarvottorð þar sem fram komi að varnaraðili Þorsteinn Hjaltested sé eigandi jarðarinnar. Þessa lögleysu verði að stöðva. Það fái ekki staðist að gefa út veðbókarvottorð um að varnaraðili Þorsteinn sé skráður þinglýstur eigandi þegar þess sé getið í forsendum hæstaréttardómsins frá 3. maí 2013 að skráning hans sem eiganda sé marklaus. Jafnframt fái ekki staðist að skráningin um að beinn eignarréttur að jörðinni tilheyri dánarbúi Sigurðar Hjaltested sé skráð sem athugasemd á veðbókarvottorði. Halda sóknaraðilar því fram að veðbókarvottorð í þessum búningi sé haldið þversögn. Sóknaraðilar kveða að niðurstaða áðurgreinds hæstaréttardóms hafi í stuttu máli verið sú að rangri þinglýsingu þinglýsingardómarans í Kópavogi á dómi Hæstaréttar í hæstaréttarmálinu númer 99/1968 frá 30. maí 1969 hafi verið hrundið sem eignarheimild, en sú skráning hafi farið fram 25. febrúar 1971. Réttindi Magnúsar Hjaltested samkvæmt hæstaréttardóminum hafi aðeins verið fólgin í afnotum og nýtingu jarðarinnar. Réttur eftirlifandi maka Magnúsar, sem og elsta sonar hans geti ekki verið rýmri en réttur Magnúsar. Sóknaraðilar benda á að stórfelld mistök hafi átt sér stað hjá sýslumanninum í Kópavogi við þinglýsingu á afar takmörkuðum réttindum Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, sem þinglýst hafi verið sem eignarréttindum Magnúsar. Hin takmörkuðu réttindi hafi hann fengið eftir málaferli gegn eftirlifandi ekkju föður síns, sem lyktað hafi með því að hann hafi fengið umráð og afnot jarðarinnar, en ekki og alls ekki eignarrétt að jörðinni. Frá þessum tíma að telja hafi veðbókarvottorð, sem gefin hafi verið út, talið Magnús þinglýstan eiganda Vatnsendajarðarinnar. Magnús Sigurðsson Hjaltested hafi látist árið 1999 og hafi sýslumaðurinn í Kópavogi þá skráð eftirlifandi ekkju hans, varnaraðila Kristrúnu Ólöfu Jónsdóttur, eiganda jarðarinnar á grundvelli leyfis hennar til setu í óskiptu búi. Því næst hafi fjölskylda ekkjunnar útbúið nýtt skjal og afsalaði eignarrétti að jörðinni til varnaraðila Þorsteins Hjaltested, elsta sonar Magnúsar. Mikil tímamót hafi orðið í Vatnsendamálum, fyrst við uppkvaðningu dóms Hæstaréttar Íslands í máli númer 375/2011 þar sem fallist hafi verið á kröfu erfingja Sigurðar heitins Hjaltested um að skipa nýjan skiptastjóra til að ljúka skipum á dánarbúinu og síðar með dómi Hæstaréttar Íslands 3. maí 2013 í máli númer 701/2012 þar sem komist hafi verið að þeirri niðurstöðu að beinn eignarréttur að jörðinni væri enn á hendi dánarbúsins. Niðurstaðan hafi falið í sér skýlausan rétt erfingja dánarbúsins til að fá breytt skráningu á þinglýstum eiganda jarðarinnar, enda sé niðurstaða Hæstaréttar afar skýr um það að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested sé eigandi beins eignarréttar að jörðinni og enginn annar. Í ljósi þessa sé óviðunandi að þinglýsa einungis hæstaréttardóminum án þess að skráningu á eiganda jarðarinnar sé breytt. Núverandi skráning sýslumannsins í Kópavogi á eiganda jarðarinnar brjóti gegn 25. gr. þinglýsingalaga, en í 1. mgr. hennar segi að þinglýsta eignarheimild hafi sá, er þinglýsingabók nefni eiganda á hverjum tíma. Réttindi þess aðila, sem sýslumaður kjósi að skrá sem þinglýstan eiganda, jafnist ekki á við beinan eignarrétt dánarbúsins. Réttindi þau sem sýslumaður hafi áður talið tilheyra varnaraðila Þorsteini verði því að víkja fyrir niðurstöðu hins nýja hæstaréttardóms. Það sé hulin ráðgáta hvers vegna sýslumaður kjósi að skrá varnaraðila Þorstein áfram sem þinglýstan eiganda. Réttindi varnaraðila Þorsteins séu aldrei meiri en að teljast vera tilsjónarmaður, leigjandi eða í besta falli umboðsmaður. Kröfum sínum til frekari stuðnings vísa sóknaraðilar til athugasemda með 25. gr. í frumvarpi til núgildandi þinglýsingalaga. Benda sóknaraðilar á að dómsmál um eignarrétt að fasteign séu endanleg og falli í þann flokk eignarheimilda sem njóti verndar samkvæmt 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga. Af lokamálsgrein 24. gr. þinglýsingalaga verði gagnályktað þannig að dómi Hæstaréttar frá 3. maí 2013 í málinu númer 701/2012 um eignarrétt að jörðinni Vatnsenda verði þinglýst á jörðina, enda sé hann bindandi fyrir dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested og ekki síst fyrir þá sem vefengt hafi eignarrétt dánarbúsins að jörðinni, þ.e. varnaraðila málsins. Áframhaldandi röng skráning á eignarrétti varnaraðila Þorsteins rýri réttarvernd dánarbús Sigurðar Hjaltested og geti valdið dánarbúinu verulegu fjárhagstjóni. Ákvæði 29. gr. þinglýsingalaga kveði t.d. á um að réttindum yfir fasteign skuli þinglýsa til þess að þau haldi gildi gagnvart þeim er reisi rétt sinn á samningum um eignina, og gegn skuldheimtumönnum eiganda eða annars rétthafa að eign. Af þinglýsingabók frá síðustu árum séu dæmi að finna um mörg fjárnám hjá Magnúsi Hjaltested og varnaraðilum, Kristrúnu Ólöfu Jónsdóttur og Þorsteini Hjaltested, vegna skulda á sköttum og opinberum gjöldum. Líklegt sé að óreiðuskuldir varnaraðila Þorsteins haldi áfram og þá verði að óbreyttu gengið að jörðinni, eða eignum sem teknar hafi verið út úr henni með samsvarandi tjóni fyrir dánarbúið. Þá sé einnig að nefna hagsmunahættu dánarbúsins samkvæmt 33. gr. þinglýsingalaga, þar sem kveðið sé á um að sá sem hljóti réttindi með samningi við þinglýstan eiganda að eign þurfi ekki að sæta þeirri mótbáru að heimildarbréf fyrirrennara hans sé ógilt, ef hann er grandlaus um ógildisatvikið þegar hann öðlaðist réttindin. Þessi regla hafi alvarlega þýðingu fyrir hagsmuni dánarbúsins og nauðsynlegt sé að koma í veg fyrir eða bjóða upp á mistök eða misnotkun þess er nú sé skráður eigandi jarðarinnar, allt á áhættu dánarbúsins. IV. Varnaraðilar Þorsteinn Hjaltested og Kristrún Ólöf kveða að ekki verði annað ráðið af gögnum málsins en að staðhæfingar sóknaraðila um meintar ávirðingar þinglýsingarstjóra séu rangar og að þinglýsingarstjóri hafi skráð dóm Hæstaréttar í þinglýsingabók sýslumannsins í Kópavogi með réttum hætti. Til viðbótar hafi dómur Hæstaréttar verið færður í tölvutækt þinglýsingakerfi embættisins sem „yfirlýsing/Hæstaréttardómur“. Varnaraðilar benda á að nokkur áherslumunur sé í dómsorði og forsendum Hæstaréttar annars vegar og héraðsdóms hins vegar. Hæstiréttur taki fram í forsendum dómsins að umráða- og afnotaréttur og réttur til arðs af jörðinni Vatnsenda hafi verið afhentur úr dánarbúi Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested. Benda varnaraðilar á að í þinglýsingabók skuli tilgreina rétthafa þessara varanlegu eignarréttinda líkt og gildi um aðrar fasteignir, ef tryggja eigi þeim réttarvernd gagnvart þriðja aðila. Beri einnig að geta um þessi réttindi á veðbókarvottorði fyrir Vatnsenda með sama hætti og gert sé þegar aðrar fasteignir eigi í hlut. Varnaraðilar kveðast hafna því að dómur Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 sé eignarheimild dánarbús Sigurðar Kr. Hjaltested að jörðinni Vatnsenda, enda liggi fyrir þinglýst erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938, sem sé grundvöllur að eignarrétti Sigurðar heitins. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 kveði upp úr um það að beinn eignarréttur sé enn á hendi dánarbúsins þar sem honum hafi ekki verið ráðstafað með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968. Eftir standi óhaggað, þegar horft sé til forsendna Hæstaréttar í máli nr. 701/2012, að umráða- og afnotaréttur ásamt rétti til arðs af jörðinni Vatnsenda hafi verið afhentur Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, sem erfingja, með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968 og sem staðfest hafi verið með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969. Óútkljáð sé hvort skilyrði hafi verið eða séu til þess að færa beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested eða þeirra sem leiða rétt sinn frá honum að lögum, að honum látnum. Enn fremur sé óútkljáð hvort beinn eignarréttur hafi færst yfir til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested með öðrum hætti en fyrir erfðir eftir úthlutunargerðina frá 7. maí 1968 og dóm Hæstaréttar frá 30. maí 1969. Úr því verði ekki leyst í þinglýsingamáli samkvæmt 3. gr. l. nr. 39/1978. Búsetuleyfi ekkju Magnúsar eftir andlát hans hafi verið gefið út 19. janúar 2000. Það hafi verið fært í dagbók 19. janúar 2000 og því þinglýst á jörðina 20. janúar 2000, sbr. 2. mgr. 25. gr. l. nr. 39/1978 in fine. Hinn 14. desember 2000 hafi skiptayfirlýsingu, dags. 21. nóvember 2000, verið þinglýst, en hún sé undirrituð af búsetuleyfishafa, varnaraðila Kristrúnu Ólöfu, ásamt öðrum erfingjum Magnúsar S. Hjaltested. Þessi yfirlýsing hafi verið árituð um samþykki sýslumannsins í Kópavogi 7. desember 2007 og hafi varnaraðili Þorsteinn í kjölfarið verið þinglýstur eigandi þeirra réttinda sem faðir hans hafi átt til jarðarinnar. Sóknaraðilum eða fulltrúum þeirra hafi verið kunnugt eða mátti vera kunnugt um þinglýsingu búsetuleyfis, skiptayfirlýsingar og dóms Hæstaréttar í máli nr. 99/1968, löngu fyrir það fjögurra vikna tímamark, sem þeir hafi til að bera ákvörðun þinglýsingarstjóra undir dóm, sbr. 1. mgr. 3 gr. l. nr. 39/1978. Verði því að hafna kröfum gagnaðila um aflýsingu þessara skjala. Vísa varnaraðilar til þess að undir rekstri þeirra mála, sem rekin hafi verið frá árinu 2007, hafi upplýsingar um umþrætt skjöl og þinglýsingu þeirra verið lagðar fram og gagnaðilar því utan fjögurra vikna málshöfðunarfrests 1. mgr. 3. gr. l. nr. 39/1978 með kröfu um aflýsingu þeirra. Þinglýsing heimildarskjala varnaraðila eigi að standa óhögguð enda grundvölluð á úthlutunargerð skiptaráðanda, útgefnu búsetuleyfi og áritun búsetuleyfishafa á skiptayfirlýsingu til varnaraðila Þorsteins Hjaltested, sbr. lokamálslið 2. mgr. 25. gr. l. nr. 39/1978. Sú yfirlýsing hafi verið staðfest af sýslumanninum í Kópavogi 7. desember 2000, sem með því hafi gefið heimild til þinglýsingar hennar. Eignarheimild Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested byggist á úthlutunargerð skiptaráðanda frá 7. maí 1968, sem hafi verið staðfest af Hæstarétti 30. maí 1969. Skráning um dómsniðurstöðu Hæstaréttar í máli 701/2012 á titilsíðu í þinglýsingabók tryggi hagsmuni dánarbúsins þannig að enginn geti talist grandlaus í skilningi 19. gr. l. nr. 39/1978. Í þinglýsingamáli samkvæmt 3. gr. l. nr. 39/1978 verði ekki litið til efnisatriða að baki skjali og því beri að hafna kröfum sóknaraðila, sem reistar séu á þeim sjónarmiðum að meintur efnislegur heimildarbrestur hafi verið til staðar að baki þinglýstum skjölum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 414/2012. Eftir standi að leysa þurfi úr ágreiningi um beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda í sérstöku máli fyrir héraðsdómi, sem hefjist með því að skiptastjóri taki afstöðu til krafna aðila. Samkvæmt þessu lýsi þinglýsingabók og útgefið veðbókarvottorð með réttum hætti stöðu mála hvað varði jörðina, en samkvæmt dómi Hæstaréttar hafi ekki verið sýnt fram á að beinum eignarrétti hafi formlega verið úthlutað til Magnúsar S. Hjaltested. Dómurinn verði ekki skilinn á annan veg en þann að umráða- og afnotaréttur og réttur til arðs, sem Magnús S. Hjaltested hafi fengið úthlutað með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1969, standi óhaggaður. Þessi réttur sé nú hjá Þorsteini Hjaltested, elsta syni hans og erfingja samkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938. Ekki verði fram hjá því litið að í úthlutunargerðinni frá 7. maí 1968, sem staðfest hafi verið í Hæstarétti 30. maí 1969, hafi skiptaráðandi lýst því yfir að hann afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, Sólbakka, Vatnsenda, umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað með því sem henni fylgdi og fylgja bæri, samkvæmt þeim réttindum sem honum sem erfingja hafi verið áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dags. 4. janúar 1938 og 29. okt. 1940. Í framkvæmd þinglýsinga hér á landi hafi umráða- og afnotaréttarhafi verið tiltekinn og talinn þinglýstur eigandi fasteignar samkvæmt 1. mgr. 25. gr. l. nr. 39/1978, á veðbókarvottorði, en ekki handhafi beins eignarréttar. Þessi framkvæmd eigi sér m.a. stoð í 3. mgr. 26. gr. l. nr. 39/1978. Samkvæmt 29. gr. l. nr. 39/1978 skuli þinglýsa réttindum yfir fasteign til þess að þau haldi gildi gagnvart þeim er reisi rétt sinn á samningum um eignina og gegn skuldheimtumönnum eigenda eða annars rétthafa að eign. Úthlutunargerðin, sem framkvæmd hafi verið af Unnsteini Beck setuskiptaráðanda frá 7. maí 1968, sé gild eignarheimild fyrir þeim réttindum sem Magnúsi hafi verið úthlutað í skiptarétti. Það sé því fyllilega í samræmi við framkvæmd þinglýsinga á Íslandi að greina Þorstein Hjaltested þinglýstan eiganda með athugasemd um dómsniðurstöðu Hæstaréttar í máli 701/2012. Titilsíða jarðarinnar Vatnsenda beri glögg merki um þessa framkvæmd þar sem á bls. 1 sé þess getið að lóðarleiguhafarnir Sveinn M. Sveinsson og Félag íslenskra símamanna séu taldir eigendur að landspildum úr landi Vatnsenda á grundvelli lóðarleigusamninga. Þau réttindi sem Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested hafi sannarlega verið úthlutað séu ekki lengur til staðar í dánarbúi Sigurðar Kr. Hjaltested og því sé ekki rétt að aflýsa rétti Magnúsar og síðari erfingja samkvæmt erfðaskránni úr þinglýsingabók. Breyti engu hvort stofnun umráða- og afnotaréttar og réttar til arðs grundvallist á langtímaleigusamningi eða rétti samkvæmt úthlutunargerð skiptaráðanda. Ákvæði 29. gr. l. nr. 39/1978 geri engan greinarmun á því hvernig til varanlegs umráða- og afnotaréttar sé stofnað. Enginn munur sé á þeim rétti til arfs sem þinglýst erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested hafi veitt Sigurði, Magnúsi eða Þorsteini. Sé erfðaskráin talin gild eignarheimild Sigurðar þá teljist erfðaskráin einnig gild eignarheimild til handa síðari erfingjum samkvæmt fyrirmælum hennar. Magnús S. Hjaltested hafi samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 110/1967 gert kröfu um að erfðaskráin yrði metin gild og að dæmt yrði um rétt hans til að taka við jörðinni. Ekki verði litið fram hjá því að á þá kröfu hafi verið fallist og hann einn erfingja Sigurðar Kr. Lárussonar Hjaltested talinn rétthafi jarðarinnar Vatnsenda. Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. l. nr. 39/1978 sé gert ráð fyrir að upplýsingar um opinber skipti komi fram sem athugasemd í þinglýsingabók. Ákvörðun þinglýsingarstjóra sé í fullu samræmi við þessa reglu þinglýsingalaga. Samkvæmt 19. gr. l. nr. 39/1978 sé grandleysi samkvæmt þinglýsingalögum skilgreint svo að rétthafi eftir samningi eða löggerningi hvorki þekki né ætti að þekkja hin óþinglýstu réttindi. Ákvörðun þinglýsingarstjóra um að færa dóm Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 sem yfirlýsingu á titilsíðu í þinglýsingabók tryggi að enginn geti talist grandlaus um þá niðurstöðu Hæstaréttar í málinu að miðað við fyrirliggjandi gögn hafi að mati réttarins ekki verið unnt að álykta að beinum eignarrétti að Vatnsenda hafi verið úthlutað til Magnúsar S. Hjaltested með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968, sbr. dóm Hæstaréttar í máli 99/1968 frá 30. maí 1969. Ákvörðun þinglýsingarstjóra þess efnis að geta um Þorstein Hjaltested sem þinglýstan eiganda á veðbókarvottorði og um dóm Hæstaréttar í máli nr. 701/2012 neðanmáls á sama vottorði sé í fullu samræmi við gildandi réttarframkvæmd. Varnaraðilar telja að málatilbúnaður sóknaraðila, sem reistur sé á því að við andlát Magnúsar S. Hjaltested hafi sá réttur, sem honum hafi verið úthlutað af skiptaráðanda 7. maí 1968, runnið aftur til dánarbús Sigurðar K. Hjaltested, eigi ekki heima í ágreiningsmáli samkvæmt 3. gr. l. nr. 39/1978. Úthlutunargerðinni sem sé heimildarskjal Magnúsar S. Hjaltested eða síðari heimildarskjölum erfingja hans verði ekki aflýst á slíkum grundvelli. Málatilbúnaður gagnaðila sem byggist á 1. mgr. 27. gr. l. nr. 39/1978 geti ekki leitt til þess að aflýsa beri þinglýstum heimildarskjölum varnaraðila eða Magnúsar S. Hjaltested. Um lagarök vísa varnaraðilar til 3. gr., 19. gr., 1.- 3. mgr. 25. gr., 3. mgr. 26. gr. og 29. gr. l. nr. 37/1978. Þá vísa varnaraðilar til þeirrar rótgrónu framkvæmdar að við útgáfu veðbókarvottorðs fyrir fasteign sé þinglýstur eigandi talinn vera eigandi varanlegs umráða- og afnotaréttar en ekki eigandi beins eignarréttar, sbr. t.d. 3. mgr. 26. gr. l. nr. 39/1978. V. Í bréfi Jóns Auðuns Jónssonar hrl., skiptastjóra í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Hjaltested, dagsettu 3. júní 2013, til sýslumannsins í Kópavogi er rakið að hinn 3. maí 2013 hafi gengið dómur í Hæstarétti Íslands í máli nr. 701/2012 þar sem niðurstaðan hafi verið sú að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda við Elliðavatn væri enn á hendi dánarbúsins, en þessum dómi hefði verið þinglýst á fasteignina sem yfirlýsingu. Skiptastjórinn kvaðst hins vegar líta svo á að dómur Hæstaréttar kvæði á um eignarheimild að jörðinni, sem væri á hendi dánarbúsins en ekki Þorsteins Hjaltested, eins og skráning í þinglýsingabækur embættisins gæfi til kynna. Óskaði skiptastjórinn eftir því að skráning eiganda að jörðinni yrði færð til rétts vegar í samræmi við dóm Hæstaréttar. Með bréfi, dagsettu 3. júní 2013, hafnaði sýslumaður því að leiðréttinga væri þörf þar sem núverandi skráning í þinglýsingabók og veðbókarvottorð gæfi ekki annað til kynna en að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi tilheyrði dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Þinglýsingarstjóri hefði þegar fært eigendaskráninguna til samræmis við niðurstöðu Hæstaréttar. Teldi hann skráningu í þinglýsingabók og veðbókarvottorð fyrir jörðina rétta miðað við þau skjöl sem þinglýst hefði verið. Veðbókarvottorð fyrir jörðina tryggði réttindi dánarbúsins gagnvart þriðja manni, en þar kæmi skýrt fram að beinn eignarréttur að jörðinni tilheyrði áðurgreindu dánarbúi. Nafn Þorsteins Hjaltested á veðbókarvottorðinu breytti engu þar um. Samkvæmt 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 getur hver sá, sem hefur lögvarinna hagsmuna að gæta vegna ákvörðunar þinglýsingarstjóra, borið úrlausn hans um þinglýsingu undir héraðsdóm. Með úrlausn í skilningi 3. gr. þinglýsingalaga er ekki einungis átt við ákvörðun þinglýsingarstjóra um að þinglýsa skjali eða synja því að taka skjal til þinglýsingar. Þannig falla einnig undir úrlausn í þessum skilningi skráning á skjali í þinglýsingabók, aflýsing, afmáning hafta, leiðrétting á bókunum og athugasemdir sem þinglýsingarstjóri skráir á skjöl. Skilja verður áðurgreint erindi skiptastjóra í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested á þann veg að óskað hafi verið eftir því að skráningu á þinglýstum eiganda jarðarinnar Vatnsenda yrði breytt á þann veg að dánarbúið yrði skráður eigandi jarðarinnar í stað varnaraðila Þorsteins Hjaltested og að dómur Hæstaréttar frá 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 yrði færður í þinglýsingabók sem eignarheimild dánarbúsins að jörðinni. Í því þykir felast að þess hafi verið krafist að nafn varnaraðila Þorsteins Hjaltested sem þinglýsts eiganda jarðarinnar yrði afmáð úr þinglýsingabók ásamt heimildarbréfi, þ.e. skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000, sem skráningin hafi byggst á. Í erindi skiptastjóra fólst hins vegar ekki ósk um að afmáð yrði úr þinglýsingabók búsetuleyfi varnaraðila Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur frá 19. janúar 2000 og dómi Hæstaréttar Íslands 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968, enda tók þinglýsingarstjóri ekki afstöðu til þess álitaefnis í ákvörðun sinni frá 21. júní 2013. Geta kröfur sóknaraðila Hansínu Sesselju Gísladóttur o.fl. sem varða framangreind skjöl því ekki komið til neinna álita í málinu, sbr. 3. gr. þinglýsingalaga, og verður vísað frá dómi. Eins og að framan greinir er mál þetta rekið eftir 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Í slíku máli verður ekki með bindandi hætti kveðið á um efnisleg réttindi að baki skjali, heldur aðeins hvort úrlausn þinglýsingarstjóra hafi, eins og málið lá fyrir honum, verið formlega rétt eða ekki. Í áðurgreindum dómi Hæstaréttar frá 3. maí sl. í máli nr. 701/2012, sem rekið var á milli sömu aðila, auk systkina varnaraðila Þorsteins, er tekið fram að skilja verði málatilbúnað málsaðila svo að ekki væri deilt um að beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda hafi færst fyrir arf frá Magnúsi Einarssyni Hjaltested í hendur Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested með erfðaskránni frá 4. janúar 1938, þótt sá réttur hafi eftir ákvæðum erfðaskrárinnar verið háður margvíslegum kvöðum. Þá er tekið fram í forsendum dómsins að í málinu væri ekki til úrlausnar hvort skilyrði hafi verið eða séu til þess að beinn eignarréttur að jörðinni verði eftir lát Sigurðar 13. nóvember 1966 færður til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, heldur aðeins hvort það hafi í raun þegar verið gert við opinberu skiptin á dánarbúi Sigurðar þannig að sá réttur sé ekki lengur fyrir hendi. Í dóminum er síðan rakið að Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested hafi með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968 verið afhent umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í samræmi við kröfur hans þar um, sbr. dóm Hæstaréttar 5. apríl 1968, og samkvæmt þeim réttindum sem honum væru áskilin sem erfingja í erfðaskránni frá 4. janúar 1938. Niðurstaða dómsins var hins vegar sú að ekki væri hægt að álykta af fyrirliggjandi gögnum að Magnús Sigurðsson Hjaltested hefði öðlast beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda með áðurgreindri ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968, sem staðfest hefði verið með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969. Var dánarbúið enn talið hafa þann rétt á sinni hendi, sem ráðstafa yrði til að ljúka skiptum lögum samkvæmt. Eins og fram hefur komið afhenti skiptaráðandi Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested afnota- og umráðarétt fasteignarinnar Vatnsenda með ákvörðun sinni 7. maí 1968, sem staðfest var með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969. Dómi þessum var þinglýst á fasteignina og Magnús Sigurðsson Hjaltested skráður eigandi hennar í þinglýsingabók, en frá honum og erfðaskránni frá 4. janúar 1938 leiðir varnaraðili Þorsteinn Hjaltested rétt sinn til jarðarinnar. Samkvæmt 29. gr. þinglýsingalaga eru slík réttindi háð þinglýsingu til þess að þau haldi gildi gegn réttindum þriðja manns. Í réttarframkvæmd hefur verið litið svo á að rétthafi varanlegra afnotaréttinda af fasteign, svo sem lóðarleigusamnings um fasteign, teljist hafa þinglýsta eignarheimild í skilningi 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar Íslands 9. desember 2004 í máli nr. 477/2004, sbr. og 3. mgr. 26. gr. þinglýsingalaga. Að beiðni skiptastjóra í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 6. maí 2013 var dómur Hæstaréttar 3. maí 2013 í máli nr. 701/2012 færður sem yfirlýsing á titilsíðu fasteignarinnar og tekið fram í athugasemdadálki að beinn eignarréttur að jörðinni teldist vera á hendi dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Hið sama kemur fram á veðbókarvottorði fasteignarinnar. Ljóst er að dómurinn bindur varnaraðila Þorstein, sem nýtur þinglýstrar heimildar að eigninni, sbr. 4. mgr. 24. gr. þinglýsingalaga. Þá er á titilsíðu fasteignarinnar getið um opinber skipti og skipun skiptastjóra í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sbr. 3. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga. Með vísan til þess sem að framan greinir þykir framangreind skráning í þinglýsingabók að því er varðar jörðina Vatnsenda vera í samræmi við gildandi réttarframkvæmd og áðurgreind ákvæði þinglýsingalaga nr. 39/1978. Samkvæmt þessu var það rétt ákvörðun hjá þinglýsingarstjóra að hafna áðurgreindri beiðni skiptastjóra í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested frá 3. júní 2013. Samkvæmt öllu framansögðu er niðurstaða málsins sú sem í úrskurðarorði greinir. Eftir framangreindum málsúrslitum verður sóknaraðilum gert að greiða varnaraðilum málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 450.000 krónur. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Uppkvaðning úrskurðarins hefur dregist lítillega vegna embættisanna. Úrskurðarorð: Kröfum sóknaraðila Hansínu Sesselju Gísladóttur, Finnborgar Bettýjar Gísladóttur, Guðmundar Gíslasonar, Margrétar Margrétardóttur, Gísla Finnssonar, Elísu Finnsdóttur og Kristjáns Þórs Finnssonar, sem varða skjölin sem þinglýst var 25. febrúar 1971 og 20. janúar 2000, er vísað frá dómi. Öðrum kröfum framangreindra sóknaraðila og sóknaraðilanna Sigurðar Kristjáns Hjaltested, Karls Lárusar Hjaltested, Sigríðar Hjaltested og Markúsar Ívars Hjaltested er hafnað. Sóknaraðilar greiði varnaraðilum, Þorsteini Hjaltested og Kristrúnu Ólöfu Jónsdóttur, 450.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 185/2013
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að felld yrði úr gildi árangurslaus kyrrsetningargerð sem sýslumaðurinn í Reykjavík hafði framkvæmt hjá X að beiðni tollstjóra. Kæra X barst ekki héraðsdómi fyrr en að liðnum kærufresti og var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2013, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi árangurslaus kyrrsetningargerð sýslumannsins í Reykjavík 18. október 2012 í máli nr. K-34/2012. Um kæruheimild vísar varnaraðili til 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Varnaraðili krefst þess að fyrrgreind kyrrsetningargerð verði felld úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Að kröfu sóknaraðila framkvæmdi sýslumaðurinn í Reykjavík árangurslausa kyrrsetningargerð hjá varnaraðila 18. október 2012, en gerðarinnar var krafist til tryggingar væntanlegri skattkröfu á hendur honum vegna ætlaðra brota gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Með bréfi 24. sama mánaðar var þess krafist á grundvelli 4. mgr. 41. gr. a laga nr. 50/1988, sbr. 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að héraðsdómur felldi hina árangurslausu kyrrsetningu úr gildi. Þeirri kröfu var hafnað með hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 1. mgr. 41. gr. a laga nr. 50/1988, sbr. lög nr. 24/2011, er heimilt að krefjast kyrrsetningar hjá skattaðila og öðrum þeim, sem rökstuddur grunur um refsivert brot samkvæmt 40. gr. laganna beinist að, til tryggingar greiðslu væntanlegrar kröfu um virðisaukaskatt, fésekt og sakarkostnað í málum er sæta rannsókn hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins að nánar tilgreindum skilyrðum fullnægðum. Í 4. mgr. sömu greinar kemur fram að leggja má fyrir héraðsdóm ágreining um lögmæti kyrrsetningargerðar með sama hætti og greinir í 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008. Heimild til að kæra slíkan úrskurð til Hæstaréttar er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. júní 2010 í máli nr. 372/2010 að því er varðar hliðstæða heimild í 113. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 er kærufrestur þrír sólarhringar frá því að kærandi fékk vitneskju um úrskurðinn. Mætt var af hálfu varnaraðila við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 22. febrúar 2013. Kærufrestur var því liðinn þegar kæran barst héraðsdómi 7. mars sama ár. Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Krafa sóknaraðila um kærumálskostnað á sér ekki lagastoð og verður henni hafnað. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 104/2005
Skuldamál Umboð
S krafði í málinu M um greiðslu yfirdráttarskuldar á tékkareikningi M. Eins og málið lá fyrir héraðsdómi kom eingöngu til skoðunar hvort lántakan teldist innan umboðs þáverandi skólastjóra M samkvæmt ákvæði í stofnsamþykkt M. Þrátt fyrir rúmar heimildir skólastjórans þótti ekkert í framkomnum gögnum málsins renna stoðum undir þá fullyrðingu að í umboði hans hafi falist heimild til að taka ákvarðanir um stórfelldar lántökur án atbeina stjórnar eða framkvæmdastjórnar. Var M því sýknaður af kröfu S. Fyrir Hæstarétti hélt S fram nýjum málsástæðum sem talið var að væru of seint fram bornar samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga um meðferð einkamála og komu því ekki til álita. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu M því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. mars 2005. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 27.272.173 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2003 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 24. maí 2005. Hann krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefur aðaláfrýjandi gagnáfrýjanda um greiðslu yfirdráttarskuldar á tékkareikningi þess síðarnefnda. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Í greinargerð aðaláfrýjanda til Hæstaréttar virðist á því byggt að þáverandi skólastjóri gagnáfrýjanda hafi haft prókúruumboð fyrir gagnáfrýjanda, sbr. þriðji kafla laga nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð. Við munnlegum málflutningi fyrir Hæstarétti hélt aðaláfrýjandi því einnig fram að í raun væri það ekki samningur um heimild til yfirdráttar og umboð til skólastjórans fyrrverandi til gerðar hans sem úrslitum réði í málinu. Krafa aðaláfrýjanda væri um uppsafnaðan yfirdrátt og því skipti einungis máli hvort sá sem ávísaði einstökum fjárhæðum af reikningnum hafi haft umboð gagnáfrýjanda til úttekta af honum. Þá byggði aðaláfrýjandi við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti á þeirri málsástæðu að eftir að þáverandi skólastjóra gagnáfrýjanda var sagt upp störfum og forsvarsmenn gagnáfrýjanda skýrðu aðaláfrýjanda frá því í ársbyrjun 2002 að þeir teldu hann ekki hafa haft umboð til að stofna til yfirdráttar, hafi reikningnum ekki verið lokað heldur hafi viðtakandi skólastjóri haldið áfram að ávísa af honum fram eftir árinu. Að vísu hafi yfirdráttur á reikningum ekki hækkað vegna innborgana gagnáfrýjanda, en samanlagðar úttektir af reikningnum á þessu tímabili hafi verið um 26 milljónir króna. Krafa aðaláfrýjanda varði fyrst og fremst þessar úttektir en ekki gerðir fyrrverandi skólastjóra, enda hafi innborganirnar gagnáfrýjanda á þessu tímabili gengið til greiðslu elstu skuldar á reikningnum. Gagnáfrýjandi mótmælti þessum þremur málástæðum sem of seint fram komnum. Eins og skýrlega er rakið í héraðsdómi reisti aðaláfrýjandi málatilbúnað sinn í héraði á því að Jón Árni Rúnarsson, þáverandi skólastjóri stefnda, hafi haft umboð samkvæmt 9. gr. stofnsamnings stefnda 14. desember 1999 til að afla yfirdráttarheimildar vegna fyrrnefnds tékkareiknings að fjárhæð 30.000.000 krónur. Kom því eingöngu til skoðunar í héraði hvort áðurnefnd lántaka væri innan umboðs skólastjórans samkvæmt því ákvæði. Framangreindar málsástæður eru því of seint fram bornar í Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994, og koma því ekki til álita. Ekki verður talið að jafna megi umboði fyrrverandi skólastjóra samkvæmt 9. gr. stofnsamnings gagnáfrýjanda til prókúruumboðs samkvæmt 25. gr. laga nr. 42/1903. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 5. febrúar 2004 og dómtekið 15. desember sl. Stefnandi er Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis, Ármúla 13a, Reykjavík. Stefndi er Margmiðlunarskólinn, Hallveigarstíg 1, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verður dæmdur til greiðslu 27.272.173,48 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. febrúar 2003 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Hann krefst einnig málskostnaðar. Málsatvik Prenttæknistofnun og Rafiðnaðarskólinn stofnuðu stefnda, Margmiðlunarskólann, með samningi 14. desember 1999. Segir í 1. gr. samningsins að Margmiðlunarskólinn sé sjálfseignarstofnun og beri eftirmenntunarsjóðir samningsaðila jafna ábyrgð á rekstri og skuldbindingum skólans. Eignarhluti samningsaðila sé jafn. Þá segir í 7. gr. að æðsta vald í málefnum skólans sé stjórn skólans og að formaður stjórnar skuli tilnefndur af Prenttæknistofnun. Komi formaður stjórnar fram fyrir hönd skólans ásamt skólastjóra. Þá segir í 9. gr. að skólastjóri sé tilnefndur af Rafiðnaðarskólanum og hafi skólastjóri með höndum daglegan rekstur skólans og komi fram fyrir hönd hans í öllum málum sem varði venjulegan rekstur. Segir að skólastjóri beri ábyrgð á því að skólinn vinni í samræmi við samþykktir stjórnar og sett markmið. Hann sjái um reikningshald og ráðningar starfsliðs. Skólastjóri Margmiðlunarskólans var ráðinn Jón Árni Rúnarsson. Margmiðlunarskólinn mun hafa verið skráður í þjóðskrá töluvert fyrr eða 17. nóvember 1997 og þá úthlutað kennitölu. Í vottorði fyrirtækjaskrár útgefnu 9. janúar 2004 segir að rekstrarform stefnda sé „R-Félagasamtök“. Stefndi hefur ekki verið skráður annarri opinberri skráningu. Með yfirlýsingu 21. janúar 2000, undirritaðri af þremur stjórnarmönnum stefnda, veitti stjórn stefnda Hildi Kristjánsdóttur, þáverandi gjaldkera stefnda, umboð til að stofna reikning í nafni stefnda hjá útibúi stefnanda í Skeifunni, en samkvæmt skýrslu Hildar fyrir dómi annaðist hún stofnun reikningsins með því að ná í umsóknar­eyðu­blað og fara með það útfyllt ásamt fylgigögnum í útibúið. Samkvæmt umsókn stefnda um stofnun reikningsins skyldi Jón Árni Rúnarsson skólastjóri og nefnd Hildur hafa heimild til að ávísa af reikningnum. Umsóknin var þó ekki undirrituð af Hildi heldur eingöngu af Jóni Árna. Með umsókninni var lagt fram endurrit af samningnum 14. desember 1999 auk yfirlýsingarinnar 21. janúar 2000. Á umsóknarblaðinu var vísað til reglna og skilmála stefnanda er giltu um debetkort og staðfesti umsækjandi að hann færi eftir ákvæðum þeirra í einu og öllu. Regluleg starfsemi stefnda hófst í febrúar 2000 og var aðsókn að skólanum meiri en búist hafði verið við. Í fundargerð stjórnar 25. október 2000 kemur fram að tekjur hafi í ársbyrjun verið áætlaðar 63 milljónir en séu komnar nálægt 95 milljónum. Í fundargerð stjórnar 22. nóvember sama árs kemur fram að lagður hafi verið fram rekstrarreikningur fyrir það sem af sé árinu og einnig rekstraráætlun fyrir árið 2000 og 2001. Í rekstraráætlun fyrir árið 2001 sé gert ráð fyrir að umsvif skólans aukist um 35%. Þurfi að flytja starfsemina í stærra húsnæði og muni námskeiðs­kostnaður hækka. Í fundargerðum stjórnar 22. mars 2001 og 25. maí sama árs kemur fram að drög að ársreikningi hafi verið rædd og um þau hafi verið almenn ánægja. Þá kemur fram að rætt hafi verið um nýjan húsaleigusamning við RTV ehf. vegna stækkunar á húsnæði skólans. Í ársreikningi fyrir árið 2000, sem lagður var fram á aðalfundi stefnda 15. júní 2001, kemur fram að rekstrartekjur alls hafi numið 110.098.934 krónum, en rekstrargjöld 92.612.667 krónum, þar af séu vaxtagjöld 2.174.667 krónur. Þá kemur fram að handbært fé á tékkareikningi nr. 2933 sé 5.872.649 krónur. Í fundargerð stjórnar 13. nóvember 2001 kemur fram að bráðabirgðauppgjör hafi verið afhent og farið yfir stöðuna. Kemur þar fram að stjórnarformaður, Guðbrandur Magnússon, telji þörf á að setjast rækilega yfir skýrsluna strax og hún verður tilbúin. Fram kom að Jón Árni Rúnarsson skólastjóri teldi of lítið fjármagn hafa verið áætlað í upphafi miðað við hvað skólinn hefði vaxið hratt. Í fundargerð stjórnar 20. desember 2001 kemur fram að Jón Árni Rúnarsson skólastjóri hafi kynnt að eftir níu mánaða uppgjör sé niðurstaðan neikvæð upp á fimm milljónir og reikna megi með að rekstrarreikningur verði neikvæður fyrir afskriftir um 21 milljón. Stofnað hafi verið til skuldbindinga sem verði náð niður á næstu þremur til fjórum árum. Við aðalmeðferð málsins bar skýrslum saman um að Jón Árni Rúnarsson hefði annast öll samskipti við útibú stefnanda í Skeifunni. Samkvæmt aðilaskýrslu Ara Bergmanns Einarssonar útibústjóra stefnanda og vitnaskýrslu Jóns Árna fór sá síðarnefndi fyrst fram á yfirdráttarheimild snemma sumars 2000. Var yfirdráttarheimild veitt gegn afhendingu tryggingarvíxils að fjárhæð fimm milljónir sem Jón Árni samþykkti fyrir hönd stefnda, en Hildur Kristjánsdóttir gaf út fyrir hönd Viðskipta- og tölvuskólans. Útgáfudagur og gjalddagi víxilsins er óútfylltur, en meðfylgjandi yfirlýsing víxilsins, þess efnis að hann sé gefinn út til tryggingar á yfirdrætti á reikningi nr. 2933, er dagsett 14. júní 2000. Að sögn Jóns Árna var ástæða þess að hann óskaði eftir yfirdrættinum sú að yfir sumarið skorti rekstrarfé þar sem engin námskeið voru kennd og engin skólagjöld komu inn. Jón Árni kveðst hafa óskað eftir auknum yfirdrætti vorið 2001, þá vegna útgjalda sem tengdust auknum umsvifum og stækkun skólans. Var heimild til yfirdráttar fyrir allt að þrjátíu milljónum króna veitt gegn afhendingu tryggingarvíxils að fjárhæð 30 milljónir sem Jón Árni samþykkti fyrir hönd stefnda, en Guðmundur Gunnarsson gaf út fyrir hönd Rafiðnaðarskólans og Margrét B. Sigurðardóttir ábekti fyrir hönd Viðskipta- og tölvuskólans. Útgáfudagur og gjalddagi víxilsins er óútfylltur, en meðfylgjandi yfirlýsing víxilsins, þess efnis að hann sé gefinn út til tryggingar á yfirdrætti á reikningi nr. 2933, er dagsett 6. apríl 2001. Í aðilaskýrslu sinni taldi Guðmundur Gunnarsson að hann hefði undirritað víxilinn árið 1997 að beiðni Jóns Árna og þá vegna rekstrar Rafiðnaðarskólans. Samkvæmt aðilaskýrslu Ara Bergmanns var velta á umræddum tékkareikningi árið 2000 alls 123.439.034 krónur, árið 2001 133.626.828 krónur og árið 2002 26.862.468, en skólinn hætti starfsemi í lok febrúar eða byrjun mars það ár. Taldi Ari Bergmann umrædda yfirdráttarheimild ekki óeðlilega með hliðsjón af veltu stefnda. Í janúar árið 2002 hafði Guðmundur Gunnarsson samband við Ara Bergmann og kom þá í ljós að stjórn stefnda taldi sig ekki hafa heimilað umrædda lánveitingu. Með yfirlýsingu stjórnar stefnda 14. janúar 2002 var „prókúra“ Jóns Árna Rúnarssonar og Hildar Kristjánsdóttur felld niður. Í málinu er ágreiningslaust að þegar framangreindum tékkareikningi var lokað 27. febrúar 2003 hafði hann verið yfirdreginn um 27.272.173,48 krónur sem er stefnufjárhæð málsins, eins og áður greinir. Við aðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu Ari Bergmann Einarsson útibússtjóri stefnanda. Þá gáfu aðilaskýrslu Guðbrandur Magnússon stjórnarformaður stefnda, Guðmundur Gunnarsson meðstjórnandi og Georg Páll Skúlason meðstjórnandi. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Hildur Kristjánsdóttir, sem starfaði sem gjaldkeri stefnda frá stofnun hans árið 1999 til ársins 2002 og Jón Árni Rúnarsson fyrrverandi skólastjóri stefnda. Í skýrslum framangreindra stjórnarmanna stefnda kom fram að þeir hafi talið að engin þörf væri á því að stefndi tæki lán. Aldrei hafi komið til þess að þeir eða stjórn stefnda hafi rætt um eða heimilað lántöku með einhverjum hætti. Hafi lántaka verið talin óþörf með hliðsjón af upplýsingum um rekstur skólans. Öflun yfirdráttar­heimildar hjá stefnanda hafi verið án vitundar og samþykkis stjórnar stefnda. Hvorki Jóni Árna Rúnarssyni né Hildi Kristjánsdóttur hafi verið veitt prókúra. Þeim hafi orðið kunnugt um lántökur Jóns Árna Rúnarssonar í upphafi árs 2002. Í skýrslu Jóns Árna Rúnarssonar kom fram að hann taldi stjórn stefnda hafa vitað af umræddri lántöku hjá stefnanda og samþykkt hana. Benti hann á fundargerðir stjórnar stefnda þessu til stuðnings þar sem fram komi að stjórnin geri sér grein fyrir því að nauðsynlegt hafi verið að fjármagna starfsemi skólans svo og stækkun hans árið 2001 sérstaklega. Ekki er ástæða til rekja munnlegar skýrslur frekar. II. Málsástæður og lagarök aðila Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að umrædd krafa sé vegna uppsafnaðrar yfirdráttarskuldar á tékkareikningi stefnda nr. 2933 hjá stefnanda. Stefndi hafi gerst brotlegur við reglur um reikningsviðskipti og hafi nefndum reikningi verið lokað 27. febrúar 2003. Þá hafi uppsafnaður yfirdráttur stefnda numið samtals 27.272.173,48 krónum sem sé stefnufjárhæð þessa máls. Þrátt fyrir innheimtutilraunir hafi skuldin ekki fengist greidd af stefnda. Stefnandi mótmælir fullyrðingum stefnda um umboðsskort Jóns Árna Rúnarssonar skólastjóra. Hann telur að Jón Árni Rúnarsson hafi haft nægilega heimild til að óska eftir umræddum yfirdrætti samkvæmt 9. gr. stofnsamnings stefnda. Þá hafi stjórn stefnda verið ljóst eða hlotið að vera ljóst að lán væru tekin af stefnda af Jóni Rúnari. Er í þessu sambandi bent á fundargerðir stjórnar stefnda þar sem fram komi nauðsyn fjármögnunar, meðal annars vegna stækkunar skólans árið 2001. Þá hafi einn stjórnarmanna, Guðmundur Gunnarsson, samþykkt tryggingarvíxil vegna yfirdráttarins og hafi honum þannig hlotið að vera lántakan ljós af þessari ástæðu. Stefnandi byggir kröfu sína á almennum reglum samninga- og kröfuréttar og 4. gr. laga nr. 94/1933 en samkvæmt þeirri grein sé útgefandi tékka skuldbundinn til að hafa til umráða fé hjá þeim greiðslubanka sem hefur heimilað honum að ráðstafa fé með tékka. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hvorki stjórn stefnda eða skráður forráðaaðili samkvæmt fyrirtækjaskrá Hagstofu íslands hafi óskað eftir eða veitt heimild til lántöku fyrir stefnda í formi yfirdráttar á umræddum tékkareikningi. Lántökur þessar séu því án heimildar og ekki skuldbindandi fyrir stefnda. Þannig hafi tryggingarvíxlar þeir sem Jón Árni Rúnarsson samþykkti fyrir hönd stefnda verið án heimildar og vitneskju stefnda, en Jón Árni Rúnarsson og/eða aðrir starfsmenn stefnda hafi ekki haft formlega eða efnislega heimild til að skuldbinda Margmiðlunarskólann með lántökum í formi yfirdráttar á tilgreindum tékkareikningi. Það geti ekki flokkast undir venjulegan rekstur, eins og starfsemi stefnda var háttað, að stofna til skuldar allt að 30 milljónum króna og augljóst sé að samþykki stjórnar þurfi fyrir slíkri skuldbindingu. Bendir stefndi á í þessu sambandi að heildarvelta fyrir árið 2000 hafi verið um 110 milljónir króna. Fyrir liggi að stefndi hafi aldrei veitt tilgreindum aðila prókúru eða annað sérstakt umboð til að skuldbinda stefnda við slíka lántöku. Á því er einnig byggt að stefnandi hafi ekki haft ástæðu til að mega treysta því að tilgreindur aðili hefði slíka heimild enda hafi stefnandi ekki yfirlýsingu eða staðfestingu frá stjórn stefnda um heimild Jóns Árna til að skuldbinda félagið eða að opinber skráning í fyrirtækjaskrá staðfesti slíka heimild. Stefndi telur að stefnanda hafi borið sérstök skylda til að leita eftir staðfestingu stjórnar vegna umrædds yfirdráttar vegna þessa hversu óformbundið félag stefndi var, en stefnandi sé með sérþekkingu að lánaviðskiptum og tengdri skjalagerð og allur rekstur stefnda hafi farið í gegnum bankareikninga hjá stefnanda. Stjórn stefnda hafi mátt treysta því að stefnandi veitti ekki heimild til svo stórfelldrar lántöku sem um ræðir án þess að fyrir lægi sérstök samþykkt stjórnar. Í því sambandi bendir stefndi á að samkvæmt eyðublaði stefnanda um stofnun tékkareiknings þurfi að liggja fyrir beiðni stjórnar/eiganda um opnun reiknings. Fráleitt sé að gera minni kröfur til stofnunar yfirdráttarheimildar á tékkareikningi. Stefndi vísar einnig til þess tekjur stefnda hafi grundvallast á skólagjöldum og námskeiðsgjöldum sem almennt voru greidd fyrirfram og hafi starfsemin átt að standa undir sér án lántöku. Hafi stjórn stefnda verið í góðri trú um að ekki þyrfti lánsfé til rekstrarins. Stefndi vísar einnig til þess að hann geti aldrei borið ábyrgð eða verið skuldbundinn af meintri refsiverðri háttsemi Jóns Áma Rúnarssonar vegna skuldbindingar þessarar. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á umboðsskorti þess aðila sem undirritaði umkrafið skuldabréf. Hann vísar til laga nr. 42/1903 um firmu og verslunarskrár, laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og laga nr. 33/1999 um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur. Þá er einnig vísað til almennra reglna félagaréttar um heimildir til skuldbindingar lögaðila. III. Af hálfu stefnanda flutti málið Hlynur Halldórsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Kristinn Bjarnason hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Margmiðlunarskólinn, er sýkn af kröfu stefnanda, Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 662/2012
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
S kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni hans um dómkvaðningu matsmanns til að meta atriði er snertu verðmæti nánar tilgreindra lánasamninga við framsal þeirra frá K hf. til A hf. Talið var að mat það er S sóttist eftir skipti ekki máli við úrlausn ágreinings aðilanna og því þjónaði ekki tilgangi að afla matsgerðarinnar, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Var úrskurður héraðsdóms um að hafna beiðni S um dómkvaðningu matsmanns því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. október 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja mann til að framkvæma hið umbeðna mat. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði leitar sóknaraðili eftir mati á atriðum sem snerta verðmæti lánasamninga við framsal 21. október 2008 frá varnaraðila til Nýja Kaupþings banka hf., nú Arion banka hf. Þetta skiptir ekki máli við úrlausn ágreinings aðilanna og þjónar því ekki tilgangi að afla matsgerðar þar að lútandi, sbr. 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Steingrímur P. Kárason, greiði varnaraðila, Kaupþingi hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 97/2006
Kærumál Lögreglurannsókn Gagnaöflun Sératkvæði
Fjármálaeftirlitið krafðist þess að LÍ yrði gert skylt að afhenda gögn varðandi hreyfingar á bankareikningum lögmannsstofunnar B yfir tiltekinni fjárhæð og var fallist á þá beiðni í úrskurði 28. nóvember 2005. Sá úrskurður var ekki kærður og voru umrædd gögn afhent fjármálaeftirlitinu, sem í kjölfarið afhenti þau R. Í málinu kröfðust B og A þess að dæmt yrði að R væri óheimil notkun umræddra gagna í þágu tiltekinnar rannsóknar opinbers máls. Talið var að umræddra gagna hafi verið aflað með dómsúrskurði, sem ekki hefði verið hnekkt og væri niðurstaða hans ekki til endurskoðunar í máli þessu. Yrði því ekki fallist á að gagnanna hefði verið aflað með ólögmætum hætti og var kröfu B og A því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 13. febrúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að mælt yrði fyrir um að sóknaraðila væri óheimilt að nota gögn um hreyfingar á bankareikningum varnaraðilans B við rannsókn á ætluðum brotum vegna viðskipta með stofnfjárhluti í Sparisjóði D. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðilar krefjast þess að framangreind krafa þeirra nái fram að ganga. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Sóknaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur frávísunarkrafa hans því ekki til álita fyrir Hæstarétti nema að því leyti sem um er að ræða atriði sem Hæstiréttur gætir að sjálfsdáðum. Málsatvik eru rakin í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir var Landsbanka Íslands hf. gert skylt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2005 að láta Fjármálaeftirlitinu í té upplýsingar og ljósrit af öllum gögnum í vörslum bankans varðandi hreyfingar á bankareikningum varnaraðilans B að fjárhæð 5.000.000 króna „eða hærra” á nánar tilgreindu tímabili. Úrskurður þessi var ekki kærður til Hæstaréttar og lauk málinu með því að Landsbanki Íslands hf. afhenti Fjármálaeftirlitinu þau gögn sem úrskurðurinn laut að. Á grundvelli framangreinds úrskurðar aflaði Fjármálaeftirlitið upplýsinga varðandi bankareikninga varnaraðila og lét þær sóknaraðila í té í þágu rannsóknar hans meðal annars á ætluðum brotum varnaraðila. Krafa varnaraðila í málinu lýtur að því að sóknaraðila verði talið óheimilt að nota framangreind gögn við rannsókn málsins. Umræddra gagna var aflað á grundvelli dómsúrskurðar, sem ekki hefur verið hnekkt og er niðurstaða hans ekki til endurskoðunar hér. Verður því ekki fallist á kröfu varnaraðila um að sóknaraðila verði bönnuð notkun gagnanna í þágu þeirrar lögreglurannsóknar sem nú stendur yfir. Er þá jafnframt haft í huga að ekki er fyrir að fara í íslenskum lögum reglu sem útilokar að lögregla styðjist við gögn, sem hún hefur undir höndum, þó þeirra kunni að hafa verið aflað án þess að fylgt hafi verið ákvæðum laga um öflun sönnunargagna í opinberum málum. Með vísan til þess sem að framan greinir verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Varnaraðilar vísa til 75. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til stuðnings heimild sinni til að bera undir dómstóla kröfu sína í þessu máli um að sóknaraðila sé óheimilt að nota upplýsingar um hreyfingar á bankareikningum B við rannsókn á ætluðum brotum vegna viðskipta með stofnfjárhluti í Sparisjóði D. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og kröfunni synjað. Í málinu liggur fyrir að Fjármálaeftirlitið óskaði eftir og fékk úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2005 um að Landsbanka Íslands hf. væri „skylt að láta Fjármálaeftirlitinu í té upplýsingar og ljósrit af öllum gögnum í vörslu bankans varðandi hreyfingar á bankareikningum [B] ..., að fjárhæð 5 milljónum kr. eða hærra frá 1. apríl 2005 til og með dagsins í dag“, eins og það er orðað í úrskurðinum. Sendi eftirlitið á grundvelli 1. mgr. 12. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi, tilkynningu til sóknaraðila 16. desember 2005, en í lagaákvæði þessu er svo mælt, að séu brot alvarleg og hinn eftirlitsskyldi aðili hefur að mati Fjármálaeftirlitsins með refsiverðum hætti gerst brotlegur við lög beri Fjármálaeftirlitinu að greina ríkislögreglustjóra frá þeim. Segjast varnaraðilar ekki hafa fengið vitneskju um úrskurðinn frá 28. nóvember 2005 fyrr en í byrjun janúar 2006. Sóknaraðili hefur mótmælt því, að varnaraðilar geti borið kröfu sína undir dómstóla á grundvelli fyrrgreindrar lagaheimildar, þar sem gagnanna hafi verið aflað með dómsúrskurði sem ekki hafi verið hnekkt fyrir æðri dómi. Afleiðingar hans séu fram komnar og geti umrætt lagaákvæði ekki heimilað varnaraðilum að krefjast endurskoðunar dómstóla á forsendum hans. Varnaraðilar áttu ekki aðild að því máli sem lauk með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. nóvember 2005 og áttu þess ekki kost að gæta hagsmuna við meðferð þess. Úrskurðurinn telst því ekki hafa bindandi réttaráhrif að lögum að því er þá varðar. Verður því fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, að þeir geti á grundvelli 75. gr. laga nr. 19/1991 borið mál sitt undir dómstóla í þeim búningi sem að framan greinir. Þá kemur til athugunar, hvort varnaraðilar hafi lögvarða hagsmuni af dómkröfu sinni, en þetta er atriði sem dómstólum ber að gæta af sjálfsdáðum. Meirihluti Hæstaréttar telur réttilega í atkvæði sínu að ekki sé fyrir að fara í íslenskum lögum reglu, sem útiloki að rannsóknaraðili styðjist við gögn, sem hann hefur undir höndum, þótt þeirra kunni að hafa verið aflað án þess að fylgt hafi verið ákvæðum laga um öflun sönnunargagna í opinberum málum. Allt að einu tel ég að ekki sé loku fyrir það skotið, að það kunni að hafa áhrif á sönnunarfærslu í opinberu máli ef sönnunargagna hefur verið aflað á ólöglegan hátt, enda er vandséð hvaða þýðingu heimild 75. gr. laga nr. 19/1991 hefði að lögum ef þetta yrði ekki talið geta skipt máli. Hér verður einnig að hafa í huga, að verði talið að upplýsingar af umræddum bankareikningum lögmannsstofunnar falli undir þagnarskyldu lögmanna, sem þar starfa, samkvæmt lögum um lögmenn, eins og varnaraðilar halda fram, þannig að óheimilt hafi verið að veita sóknaraðila aðgang að þeim, helst sú vernd áfram sem í þagnarskyldunni felst, eftir að upplýsingarnar eru komnar í hendur sóknaraðila. Er hún þá til þess fallin að hamla notkun sóknaraðila á upplýsingum þessum við áframhaldandi rannsókn á ætluðum brotum með viðskiptum með stofnfjárhluti í Sparisjóði D. Tel ég því að varnaraðilar hafi lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn um dómkröfu sína. Varnaraðilar hafa meðal annars byggt kröfu sína á því, að þeir teljist ekki til þeirra sem eftirlitsvald Fjármálaeftirlitsins taki til samkvæmt 2. gr. laga nr. 87/1998 um eftirlit með fjármálastarfsemi. Þess vegna hafi það verið andstætt lögum að heimila eftirlitinu aðgang að bankareikningum B. Benda þeir á að þeir hafi í bréfaskiptum sínum við eftirlitið verið búnir að neita upplýsingabeiðni þess á þessum grundvelli og einnig með vísan til þess að þeir væru samkvæmt 22. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998 bundnir þagnarskyldu við viðskiptamenn sína. Fjármálaeftirlitið hafi ekki lagt þessi bréfaskipti fram í Héraðsdómi Reykjavíkur, þegar óskað var dómsúrskurðarins 28. nóvember 2005, né heldur upplýst dómstólinn um þessa afstöðu á annan hátt. Fallast verður á það með varnaraðilum, að ekki hafi verið heimilt að taka kröfu Fjármálaeftirlitsins til greina svo sem gert var með dómsúrskurðinum 28. nóvember 2005. Komi til þess að krafist sé vegna rannsóknarhagsmuna upplýsinga af bankareikningum aðila, sem ekki falla undir lögmælt eftirlit Fjármálaeftirlitsins, verður sóknaraðili að eiga aðild að slíku máli á grundvelli heimilda í almennum reglum laga nr. 19/1991. Ekki verður samt talið, að sóknaraðili þurfi að leita nýs úrskurðar til öflunar umræddra upplýsinga af bankareikningi varnaraðila, heldur teljist heimilt að taka afstöðu í þessu máli til þess hvort efnisleg skilyrði hafi verið til þess að veita sóknaraðila aðgang að upplýsingunum, þannig að synja beri kröfu varnaraðila ef talið verður að svo hafi verið. Rannsókn sú sem nú stendur yfir á kaupum stofnfjárhluta í Sparisjóði D beinist meðal annars að því, hvort varnaraðilar kunni sjálfir að hafa átt refsiverða hlutdeild í brotum gegn 40. gr., sbr. 2. og 3. mgr. 70 gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, en samkvæmt 2. mgr. 107. gr. laganna er hlutdeild í brotum samkvæmt lögunum refsiverð. Er uppi í málinu rökstuddur grunur um að svo kunni að hafa verið. Starfandi lögmenn geta ekki borið fyrir sig þagnarskylduákvæði laga nr. 77/1998 til að verjast opinberri rannsókn sem beinist að þeim sjálfum. Verður hinum kærða úrskurði því ekki hnekkt á þessum grundvelli. Varnaraðilar hafa loks byggt kröfu sína á því, að úrskurðurinn 28. nóvember 2005 hafi gengið lengra en nauðsynlegt hafi verið vegna þeirrar rannsóknar sem sögð er hafa verið tilefni hennar. Sé ljóst að með aðgangi að upplýsingum um allar hreyfingar á bankareikningi lögmannsstofunnar að fjárhæð 5 milljón krónur eða meira sé veittur aðgangur að trúnaðarupplýsingum um allt aðra skjólstæðinga lögmannsstofunnar en þá, sem tengjast umræddum viðskiptum með stofnfjárhluti í Sparisjóði D. Þó að út af fyrir sig megi fallast á þetta, getur það ekki leitt til þess að hnekkja beri hinum kærða úrskurði enda verður að telja að hann taki aðeins til afnota af gögnum sem varða ætluð brot vegna viðskipta með stofnfjárhluti í Sparisjóði D. Með vísan til þess sem að framan er rakið er ég sammála niðurstöðu meirihluta dómenda.
Mál nr. 32/2020
Kærumál Hæfi dómara Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Réttlát málsmeðferð
A og B kröfðust þess að landsréttardómarinn AE viki sæti í máli þeirra á hendur C vegna ætlaðrar neikvæðrar afstöðu hennar til lögmanns þeirra vegna starfa hans við rekstur dómsmáls fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu er varðaði skipun hennar við Landsrétt. Máli sínu til stuðnings vísuðu A og B til opinberlega birtra skrifa eiginmanns AE annars vegar í yfirlýsingu sem lögð var fram fyrir Mannréttindadómstólnum og hins vegar í Facebook-færslu hans og til ummæla mágs AE við þá færslu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt vinátta eða fjandskapur dómara eða einstaklinga sem nákomnir væru dómaranum við lögmann aðila geti undir vissum kringumstæðum valdið því að óhlutdrægni dómara verði með réttu dregin í efa, yrði þó ekki beitt jafn ströngum mælikvarða og þegar málsaðili ætti í hlut. Þá yrðu ummælum einstaklinga nákominna dómaranum ekki jafnað til ummæla dómarans sjálfs. Að virtu efni ummæla eiginmanns AE og mágs hennar taldi Hæstiréttur ekkert komið fram í málinu sem valdið gæti því að draga mætti óhlutdrægni AE með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu A og B um að AE viki sæti í málinu var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirIngveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Sóknaraðilar skutu málinu tilHæstaréttar með kæru 19. október 2020 en kærumálsgögn bárust réttinum sama dag.Kærður er úrskurður Landsréttar 9. október 2020 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að landsréttardómarinn Arnfríður Einarsdóttir viki sæti í málivarnaraðila gegn sóknaraðilum. Kæruheimild er í b-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrnefnd krafaþeirra verði tekin til greina. Varnaraðili hefur ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti. ISóknaraðilar höfðuðu málið áhendur varnaraðila til ómerkingar ummæla og greiðslu miskabóta 20. september2018. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2019 voru kröfur sóknaraðilateknar til greina. Varnaraðili skaut málinu til Landsréttar 15. október 2019. Íkjölfar þess að aðilum var tilkynnt um hvaða dómarar tækju sætu í dómi í málinukröfðust sóknaraðilar þess að einum dómaranna, Arnfríði Einarsdóttur, yrði gertað víkja sæti. Þeirri kröfu hafnaði Landsréttur með hinum kærða úrskurði.2Vilhjálmur Hans Vilhjálmsson varlögmaður sóknaraðila í þessu máli fyrir héraðsdómi og Landsrétti og er þaðeinnig fyrir Hæstarétti. Hann var jafnframt verjandi manns, Guðmundar AndraÁstráðssonar, sem ákærður var í janúar 2017 í öðru máli, alls ótengdu þessumáli og dæmdur þar til refsingar í dómi uppkveðnum í héraði 23. mars sama ár.Sá dómur var staðfestur með dómi Landsréttar 23. mars 2018. Síðastnefndum dómivar áfrýjað til Hæstaréttar 20. apríl sama ár og krafðist ákærði í því máliþess aðallega að dómurinn yrði ómerktur. Var krafan reist á því í meginatriðumað nánar tilgreindir annmarkar hefðu verið á skipun Arnfríðar Einarsdóttur,eins þriggja dómara í málinu fyrir Landsrétti og hefðu þeir valdið því að ekkiværi fullnægt skilyrði 59. gr. stjórnarskrárinnar og 2. málsliðar 1. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um að skipun dómaraskuli vera ákveðin með lögum. Þetta hafi að auki leitt til þess að fyrirLandsrétti hafi ákærði í því máli ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyriróháðum og óhlutdrægum dómstóli, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1.málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Þessari kröfu var hafnað í dómiHæstaréttar 24. maí 2018 í máli nr. 10/2018 og dómur Landsréttar staðfestur. Dómfelldi í hæstaréttarmálinunr. 10/2018 bar fram kvörtun við Mannréttindadómstól Evrópu 31. maí 2018, semreist var á sama grunni og fyrrnefnd aðalkrafa hans fyrir Hæstarétti og gættisami lögmaður hagsmuna dómfellda á þeim vettvangi. Mannréttindadómstóllinn kvaðupp dóm 12. mars 2019 í máli Guðmundar Andra Ástráðssonar gegn Íslandi og komstað þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hefði brotið gegn 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu með því að kærandi hafi ekki við meðferð máls sínsfyrir Landsrétti notið réttar til að fá leyst úr því fyrir dómstóli semskipaður hafi verið að lögum. Byggðist sú niðurstaða einkum á því aðmálsmeðferð við skipun dómarans hefði falið í sér alvarleg brot á lögum semgilt hafi um skipunina. Íslenska ríkið óskaði eftir því að málinu yrði vísaðtil yfirdeildar MannréttindadómstólsEvrópu, sbr. 43. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og var orðið við þeirribeiðni. Dómur yfirdeildar í málinu var kveðinn upp 1. desember 2020. Þar varstaðfest að íslenska ríkið hefði brotið gegn 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Niðurstaða dómstólsins byggðist á því að svoalvarlegir ágallar hefðu verið á málsmeðferð við skipun dómarans að vegið hefðiverið að kjarna réttar kæranda til meðferðar fyrir dómstóli sem skipaður væriað lögum.3Arnfríður Einarsdóttir var öðrusinni skipuð dómari við Landsrétt með skipunarbréfi forseta Íslands 16. júní2020 að undangengnu hæfnismati þar sem hún var metin hæfust umsækjenda og hefurfrá þeim tíma sinnt dómstörfum við dómstólinn.Sóknaraðilar reisa kröfu sína umað dómarinn víki sæti á því að hún hafi beinna og verulegra hagsmuna að gæta afniðurstöðu dómsmáls þess sem lögmaður þeirra rak fyrir MannréttindadómstóliEvrópu. Neikvæð afstaða dómarans í garð lögmanns þeirra sé ekkert leyndarmálenda hafi hún farið víða með þá skoðun sína. Það sama eigi við um eiginmanndómarans, Brynjar Níelsson alþingismann. Sóknaraðilar telja að óánægja og reiðidómarans og eiginmanns hennar vegna þeirra afleiðinga sem dómurmannréttindadómstólsins hafi nú þegar haft fyrir hana hafi því beinst að lögmanniþeirra. Þá sé óvíst hvaða afleiðingar endanlegur dómur MannréttindadómstólsEvrópu muni hafa fyrir dómarann. Séu því til staðar atvik og aðstæður til þessfallnar að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr.laga nr. 91/1991.Sóknaraðilar benda á að í greinargerð lögmannsþeirra fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu hafi meðal annars verið á því byggt að,,spilling og valdníðsla“ hafi átt þátt í skipun dómarans og hún hafi veriðliður í ,,pólitískum hrossakaupum“ innan Sjálfstæðisflokksins en BrynjarNíelsson eiginmaður dómarans sé þingmaður flokksins. Benda sóknaraðilar því tilstuðnings á að fyrir mannréttindadómstólinn hafi verið lögð skrifleg yfirlýsingeiginmannsins 10. janúar 2020 sem beri með sér að hafa verið send að beiðniríkislögmanns vegna reksturs framangreinds máls fyrir mannréttindadómstólnum. Íupphafsorðum yfirlýsingarinnar komi fram að efni hennar varði viðbrögð viðsamsæriskenningum um meinta spillingu sem komi fram í greinargerð lögmannssóknaraðila í framangreindu máli. Sóknaraðilar vísa sérstaklega tileftirfarandi setninga og setningarhluta í yfirlýsingunni: ,,Þessar aðdróttanir og samsæriskenningar eruhugarburður og eiga sér enga stoð í veruleikanum. Hér er verið að reyna aðskapa andrúmsloft spillingar og hrossakaupa án þess að nokkur gögn styðji slíkt... Þessi tillaga mín virðist vera kveikjan að framangreindum aðdróttunum og samsæriskenningum kæranda, eðalögmanns hans, en lögmaðurinn skrifaði grein undir eigin nafni í víðlesnastadagblaði á Íslandi snemma í júlí 2018 þar sem þessar aðdróttanir komu fram ...Að lokum er rétt að taka fram að ég starfaði sem lögmaður á Íslandi í áratugifram að lokum árs 2015. Ég var einnig formaður Lögmannafélags Íslands frá 2010til 2012. Ég hef ekki á öllum þeim lögmannsferli mínum orðið vitni að slíkum rakalausumaðdróttunum lögmanns sem koma fram í greinargerð lögmanns kæranda þessa máls.“Að mati sóknaraðila verðiframangreind orð eiginmanns dómarans ekki skilin með öðrum hætti en þeim aðlögmaður þeirra hafi gerst sekur um stórkostlegar ærumeiðingar í garð dómarans,eiginmanns hennar og Sigríðar Á. Andersen, þáverandi dómsmálaráðherra, og verðiað ætla að dómarinn sé sömu skoðunar. Telja sóknaraðilar fullyrðingu eiginmannsdómarans hlutlægt séð til þess fallna að draga megi með réttu í efa óhlutdrægnidómarans við úrlausn þess máls sem lögmaðurinn reki fyrir þeirra hönd. Sóknaraðilar vísa enn fremur tilskrifa eiginmanns dómarans á opinni Facebook-síðu hans 10. júlí 2018 þar semhann geri blaðagrein lögmanns sóknaraðila um skipan dómara í Landsrétt aðumfjöllunarefni. Í færslunni vísi hann ávirðingum lögmannsins um tengsltilnefningar Sigríðar Á. Andersen í oddvitasæti lista Sjálfstæðisflokksins ogskipun eiginkonu hans í Landsrétt á bug og lýsi þeim sem spörkum í pólitískaandstæðinga. Sóknaraðilar vísa jafnframt til athugasemda Gústafs Níelssonarmágs dómarans við færsluna, en þar spái hann því að lögmannsstörfin verðilögmanni sóknaraðila „þungbær brekka í framtíðinni“. Telja sóknaraðilar opinberskrif eiginmanns dómarans og fyrrgreind ummæli mágs hennar almennt vera tilþess fallin að dregið verði með réttu í efa hlutleysi dómarans við úrlausn málasem lögmaður þeirra reki þar sem hún situr í dómi.Í málinu hefur auk ofangreindraskjala verið lagt fram skjal á ensku sem ber yfirskriftina „Statement“ og virðistvera ritað 15. janúar 2020 af Sigríði Á. Andersen að beiðni ríkislögmanns tilframlagningar í fyrrgreindu máli fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu. Þar vísasóknaraðilar sérstaklega til eftirfarandi setningarhluta: ,,As regards AE,which this case is all about“.Enn fremur hefur verið lagt framskjal af hálfu sóknaraðila á ensku sem mun vera afrit af spurningum dómara viðMannréttindadómstól Evrópu, Egidijus Kuris, til lögmanna aðila í fyrrgreindu málifyrir yfirdeild dómstólsins. IISamkvæmt 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllumréttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferðinnan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í greinargerð með frumvarpiþví sem varð að fyrrnefndum lögum segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstólfeli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og að aðilarnjóti jafnræðis að því leyti, en ákvæðið sæki fyrirmynd sína til 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt g-lið 5. gr. laga nr.91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru atvik eðaaðstæður sem fallnar eru til þess að draga megi óhlutdrægni hans með réttu íefa. Þegar lagt er mat á hæfi dómara til að fara með mál verður að gæta að þvíað tilgangur hæfisreglna í réttarfarslögum er ekki einungis að tryggja að dómarisitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efniþess, heldur einnig að tryggja traust aðilanna jafnt sem almennings tildómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn máls í tilvikiþar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans. Sé réttmætur vafi umóhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt að hann víki sæti í máli, sbr. tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016 og 22. apríl 2015 ímáli nr. 511/2014.Af hálfu sóknaraðila er krafaþeirra um að landsréttardómarinn víki sæti einvörðungu reist á því að hún hafineikvæða afstöðu til lögmanns þeirra vegna starfa hans í þágu kæranda í fyrrnefndumáli fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu og hafa sóknaraðilar því til stuðnings meðalannars lagt fram framangreind gögn um opinberlega birt skrif eiginmannsdómarans og ummæli mágs hennar við færslu eiginmanns hennar á Facebook-síðu hans. 2Samkvæmt dómumMannréttindadómstóls Evrópu hefur við úrlausn um það hvort dómari telstóvilhallur í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verið greintá milli athugunar er miðar að því að ganga úr skugga um hvaða viðhorf hafaráðið hjá dómara í tilteknu máli (huglægur mælikvarði) og athugunar á því hvorttil staðar eru hlutlæg atriði sem gefi réttmætt tilefni til að draga í efa aðdómari sé óvilhallur (hlutlægur mælikvarði). Samkvæmt hinum huglægamælikvarða um hæfi dómara verður, varðandi persónulega afstöðu hans, að geraráð fyrir því að dómari sé hæfur til meðferðar máls nema sýnt sé fram á hiðgagnstæða. Af hálfu sóknaraðila hafa ekki verið lögð fram gögn er sýna fram áað Arnfríður Einarsdóttir hafi þá persónulegu afstöðu til málsaðila,sakarefnisins eða lögmanns málsaðila að hæfi hennar verði með réttu dregið íefa. Árétta ber að enda þótt lögmaður sóknaraðila hafi lýst því yfir að ,,spillingog valdníðsla“ hafi átt þátt í skipun dómarans og hún hafi verið liður í,,pólitískum hrossakaupum“ getur hann ekki með slíkum ummælum valdið því aðdómarinn verði talinn vanhæfur til meðferðar máls, enda þótt ummælin eðayfirlýsingin gætu verið til þess fallin að vekja neikvæð hughrif hjá dómaragagnvart þeim sem ummælin stafa frá. Það færi í bága við þá grundvallarreglu,sem er einn þáttur í réttarríki, að aðilar velji sér ekki dómara og dómararvelji sér ekki þau mál sem þeir dæma. 3Þegar meta skal hvort draga máóhlutdrægni dómarans með réttu í efa ber jafnframt að líta til þess út fráhlutlægum mælikvarða hvort fyrir hendi eru sýnileg ytri atvik eða aðstæður semgefi réttmætt tilefni til að óttast megi um hlutlægni hennar í þessu máli. Ekkier nægilegt að dómari sjálfur telji sig óhlutdrægan heldur verður ásýnddómstóls að vera með þeim hætti að ekki sé uppi réttmætur vafi um hlutlægnidómara. Eins og rakið hefur verið hlaut Arnfríður Einarsdóttir öðru sinni skipuní embætti dómara við Landsrétt 16. júní 2020. Ekki hefur verið sýnt fram á aðhún hafi slíka persónulega eða fjárhagslega hagsmuni af fyrrgreindu máli semlögmaður sóknaraðila hefur rekið fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu og lauk meðdómi 1. desember 2020 að réttmætt tilefni sé af þeirri ástæðu til að dragaóhlutdrægni hennar í máli þeirra í efa.Þau tilvik sem sóknaraðilartelja valda því að draga megi hlutlægni dómarans í efa eru annars vegar ummælieiginmanns hennar í færslu á Facebook-síðu hans og athugasemd mágs hennar viðþá færslu og hins vegar yfirlýsing sem eiginmaður hennar gaf við reksturfyrrgreinds máls sem lögmaður aðila málsins rak fyrir MannréttindadómstóliEvrópu. Um þessi atriði ber að horfa til þess að þótt vinátta eða fjandskapurdómara eða einstaklinga sem nákomnir eru dómaranum við lögmann aðila geti undirvissum kringumstæðum valdið því að óhlutdrægni dómara verði með réttu dregin íefa verður þó ekki beitt jafn ströngum mælikvarða og þegar málsaðili á í hlut, sbr.dóm Hæstaréttar 7. febrúar 2007 í máli nr. 57/2007.Ummæli eiginmanns dómarans vorusett fram á opinni Facebook-síðu hans þar sem hann brást við skrifum íblaðagrein lögmanns sóknaraðila sem fjallaði um aðdraganda að skipun dómara íLandsrétt í tengslum við framangreint mál fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu.Yfirlýsing eiginmanns dómarans sem hann gaf að ósk ríkislögmanns var sett framvegna þess sama máls. Í upphafsorðum yfirlýsingarinnar kom fram að efni hennarvarði viðbrögð við samsæriskenningum um meinta spillingu sem settar séu fram ígreinargerð lögmanns sóknaraðila fyrir mannréttindadómstólnum. Ummælin, semrakin voru í I. kafla undir lið 3, fela í báðum tilvikum í sér neikvæða afstöðutil málatilbúnaðar lögmanns sóknaraðila í því máli. Á hitt ber að líta að þaulutu einvörðungu að störfum lögmannsins í tengslum við málið sem hann rak fyrirmannréttindadómstólnum en með engum hætti að sakarefni máls þessa eða aðilumþess. Þá verður slíkum ummælum eiginmanns dómarans, sem fela í sér neikvæðaafstöðu til starfa lögmanns sóknaraðila í tilteknu máli, ekki jafnað til ummæladómarans sjálfs.Ummæli mágs dómarans á Facebook-síðu eiginmanns hennar um að lögmannisóknaraðila muni reynast lögmannstörfin ,,þungbær brekka“ í framtíðinni lúta áhinn bóginn ekki að tilteknu máli heldur að störfum lögmanns sóknaraðila íframtíðinni. Ummælin eru gildishlaðin en þau ber að skoða í ljósi þess sem aðframan er rakið að neikvæð afstaða einstaklinga nákominna dómaranum tillögmanns aðila verða ekki lögð að jöfnu við slíka afstöðu dómarans sjálfs. Þáhefur ekki verið sýnt fram á að dómarinn hafi hvatt til ummæla eiginmanns sínsog mágs, samþykkt þau eða að þau endurspegli huglæga afstöðu dómarans tillögmanns sóknaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 18.júlí 2019 í máli Rustavi 2 Broadcasting Company LTD og fleiri gegn Georgíu.Þegar allt framangreint er virthefur ekkert komið fram í málinu sem valdið getur því að draga megi óhlutdrægnilandsréttardómarans Arnfríðar Einarsdóttur með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr.laga nr. 91/1991. Kröfu sóknaraðila um að hún víki sæti í málinu er því hafnaðog hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Landsréttar 9. október 2020.Landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, JóhannesSigurðsson og Oddný Mjöll Arnardóttir kveða upp úrskurð í máli þessu.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 15. október 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Áfrýjaðer dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2019 í málinu nr. E-3248/2018. Í þessum þætti málsins er aðeins tilúrlausnar krafa stefndu um að einum dómara málsins, Arnfríði Einarsdóttur,verði gert að víkja sæti vegna vanhæfis.2Afhálfu áfrýjanda hefur því verið lýst yfir að hún láti málið ekki til sín takaað þessu leyti og geri engar kröfur í þessum þætti málsins.Málsástæður aðila3Íbréfi lögmanns stefndu sem barst Landsrétti 31. júlí 2020 kom fram krafa um aðfyrrgreindur dómari viki sæti í málinu. Munnlegur málflutningur fór fram umkröfuna í þinghaldi 28. september 2020.4Stefndureisa kröfuna á g-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ífyrrgreindu bréfi lögmanns stefndu er vísað til þess að lögmaðurinn sé einniglögmaður Guðmundar Andra Ástráðssonar í máli hans gegn íslenska ríkinu semrekið sé fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu, mál nr. 26374/2018. Með dómiundirdeildar mannréttindadómstólsins, uppkveðnum 12. mars 2019, hafi veriðkomist að þeirri niðurstöðu að lög hafi verið brotin við skipun Arnfríðar íembætti dómara við Landsrétt vorið 2017 og að hún sé því ekki með réttuhandhafi dómsvalds þar sem skipun hennar hafi ekki uppfyllt áskilnað 1. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu þess efnis að skipan dóms skuli ákveðin meðlögum. Íslenska ríkið hafi skotið þessari niðurstöðu undirdeildarinnar tilyfirdeildar dómstólsins og hafi málið verið flutt þar og dómtekið 5. febrúar2020 en bíði dóms. 5Íbréfi lögmannsins er jafnframt rakið að í máli umbjóðanda hans fyrir mannréttindadómstólnumsé meðal annars byggt á því að það hafi verið spilling og valdníðsla að skipaArnfríði sem dómara við Landsrétt á kostnað annarra umsækjenda sem hafi veriðmetnir hæfari. Hafi það meðal annars verið rökstutt með vísan til þess að tæpumþremur mánuðum eftir að Sigríður Á. Andersen, alþingismaður Sjálfstæðisflokksinsog fyrrverandi dómsmálaráðherra, hafi skipað Arnfríði sem dómara við Landsrétt,hafi eiginmaður Arnfríðar, Brynjar Níelsson alþingismaður Sjálfstæðisflokksins,látið Sigríði eftir efsta sætið á lista flokksins í Reykjavíkurkjördæmi suðurvið alþingiskosningar sem fram hafi farið í október 2017. 6Lögmaðurstefndu segir jafnframt í bréfinu: „Afstaða Arnfríðar til mín persónulega vegnaþessara lögmannstarfa minna í þágu umbjóðanda míns Guðmundar Andra Ástráðssonarer að mínu mati ekkert leyndarmál enda hefur hún ekki farið leynt með þá skoðunsína og viðrað hana víða. Það sama á við um eiginmann Arnfríðar, BrynjarNíelsson.“ Síðan er tekið fram að þótt Arnfríði sé frjálst að hafa hverja þáskoðun á lögmanninum og lögmannsstörfum hans sem henni sýnist sé augljóst aðþessi afstaða hennar til lögmannsins og starfa hans í þágu umbjóðanda hans ímáli Mannréttindadómstóls Evrópu nr. 26374/2018, sem varði hana beint ogpersónulega, leiði til þess að hana bresti hæfi til að taka sæti í dómi í máliLandsréttar nr. 680/2019. Eigi stefndu enda skýlausan og ótvíræðan rétt á þvíað mál þeirra fái réttláta málsmeðferð fyrir sjálfstæðum og óhlutdrægumdómstóli.7Fyrirliggur að Arnfríður Einarsdóttir var öðru sinni skipuð til að gegna embætti landsréttardómarameð skipunarbréfi forseta Íslands dagsettu 16. júní 2020. Áður en til þeirrarskipunar kom hafði hún verið metin hæfust umsækjenda til starfans af dómnefndum hæfni umsækjenda um embætti dómara samkvæmt lögum nr. 50/2016 um dómstóla. Niðurstaða8Ímáli þessu er til úrlausnar krafa áfrýjanda, C, um að áfrýjuðum dómi HéraðsdómsReykjavíkur 18. júní 2020 verði hrundið og breytt á þá leið að áfrýjandi verðisýknuð af öllum kröfum stefndu en til vara að dómkröfur stefndu verði lækkaðarverulega. Stefndu krefjast þess fyrir Landsrétti að hinn áfrýjaði dómur verðistaðfestur og áfrýjandi verði dæmd til að greiða stefndu málskostnað. Með hinumáfrýjaða dómi voru ómerkt tilgreind ummæli sem áfrýjandi viðhafði vegnasakamáls þar sem stefndu voru sakborningar, og áfrýjanda gert að greiða stefndumiskabætur, auk þess sem henni var gert að greiða málskostnað stefndu.9Afhálfu stefndu er krafa þeirra um að Arnfríður Einarsdóttir landsréttardómarivíki sæti ekki reist á því að hún sé vanhæf til að fara með málið vegna þess aðhún eða einstaklingar nákomnir henni hafi á einhvern hátt hagsmuna að gæta ítengslum við sakarefni þessa máls, aðila máls eða vitni í málinu. Byggistkrafan einvörðungu á því að Arnfríður hafi neikvæða afstöðu til lögmannsstefndu vegna starfa hans í þágu umbjóðanda hans í máli MannréttindadómstólsEvrópu nr. 26374/2018 svo sem áður er rakið. 0Afhálfu stefndu hafa verið lögð fram fjögur skjöl til stuðnings kröfunni um aðArnfríður víki sæti sem dómari í þessu máli. Í fyrsta lagi er um að ræðaútprentun á Facebook-færslu eiginmanns hennar 10. júlí 2018. Eru þar af hálfustefndu undirstrikuð eftirfarandi ummæli: „Stundum ber kappið fegurðinaofurliði þegar sparka þarf í pólitíska andstæðinga. Slíkt henti gamlan kollega,Vilhjálm H. Vilhjálmsson, eða Villa Vill, eins og hann er gjarnan nefndur, íaðsendri grein í Fréttablaðinu í morgun um skipan í Landsrétt“ og „[h]ún vareinkum tilkomin af feminískum áhuga flokksbróðursins.“ Þá eru í útprentuninniundirstrikuð ummæli bróður eiginmannsins og mágs Arnfríðar, Gústafs Níelssonar,við færsluna: „Þessi Villi Vill er dæmigerður Con Man, hrappur eða svindlari“og jafnframt hluti annarra ummæla þar sem segir: „Lífið er létt, þangað til aðþú „hleypur“ á vegginn. Spái því að lögmannsstörfin verið honum þungbær brekkaí framtíðinni.“1Íöðru lagi er lagt fram skjal á ensku sem ber yfirskriftina Statement og berþess merki að vera ritað 15. janúar 2020 af Sigríði Á. Andersen að beiðni ríkislögmannstil framlagningar í framangreindu máli Guðmundar Andra Ástráðssonar gegníslenska ríkinu. Þar hefur eftirfarandi setningarhluti verið undirstrikaður:„As regards AE, which this case is all about, ...“ 2Þriðjaskjalið er yfirlýsing eiginmanns Arnfríðar 10. janúar 2020 sem ber með sér aðhafa verið send að beiðni ríkislögmanns vegna reksturs framangreinds máls fyrirMannréttindadómstóli Evrópu. Kemur fram í upphafsorðum skjalsins að efni þessvarði viðbrögð við samsæriskenningum um meinta spillingu sem komi fram ígreinargerð lögmanns kæranda í framangreindu máli. Í skjalinu hafa eftirfarandisetningar eða setningarhlutar verið undirstrikaðir af hálfu stefndu: „... semfram koma í greinargerð lögmanns kæranda ...“, „[í] greinargerð Vilhjálms H.Vilhjálmssonar, lögmanns, til MDE fyrir hönd kæranda ...“, „[þ]essaraðdróttanir og samsæriskenningar eru hugarburður og eiga sér enga stoð íveruleikanum. Hér er verið að reyna að skapa andrúmsloft spillingar oghrossakaupa án þess að nokkur gögn styðji slíkt.“, „[þ]essi tillaga mín virðistvera kveikjan að framangreindum aðdróttunum og samsæriskenningum kæranda, eðalögmanns hans, en lögmaðurinn skrifaði grein undir eigin nafni í víðlesnastadagblaði á Íslandi snemma í júlí 2018 þar sem þessar aðd[r]óttanir komu fram“og „[a]ð lokum er rétt að taka fram að ég starfaði sem lögmaður á Íslandi íáratugi fram að lokum árs 2015. Ég var einnig formaður Lögmannafélags Íslandsfrá 2010 til 2012. Ég hef ekki á öllum þeim lögmannsferli mínum orðið vitni aðslíkum rakalausum aðdróttunum lögmanns sem koma fram í greinargerð lögmannskæranda þessa máls.“ 3Fjórðaog síðasta skjalið sem lagt var fram af hálfu kæranda í tengslum við þá kröfuhans, sem hér er til úrlausnar, er á ensku og mun vera afrit af hluta afspurningum dómara við Mannréttindadómstól Evrópu, Egidijus Kuris, til lögmannaaðila í máli dómstólsins nr. 26374/2018 undir rekstri þess og svör við þeim.Þar hafa eftirfarandi setningar eða setningarhlutar verið undirstrikaðir: „Wasthere any logic in that? Specially in the light of Applicant´s representative remarkthat a female judge who was numer 22 was not selected to the new compositionbut a female judge (sic) that was number 30 was selected?“ og „[m]y thirdquestion is partly promoted from judge´s PPDA question about this alleged swapof services or horse trading the chairman of the parliamentarian committeegiven his place on the party´s list to the Minister not just long after hiswife nomination to the judicial position. My question would be a very straightforward: Could you please tell whether that was: A coincidence, a lack ofjudgement or a quit pro quo?“4Samkvæmtg-lið 1. mgr. 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með mál effyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður en þær sem taldar eru í a- til f-liðumsama ákvæðis sem eru til þess fallnar að draga óhlutdrægni hans með réttu íefa. 5Tilgangurhæfisreglna í réttarfarslögum er að tryggja að dómari sitji ekki í máli nemahann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess en einnig að tryggjatraust aðila jafnt sem almennings til dómstóla með því að koma í veg fyrir aðdómari standi að úrlausn í máli þar sem réttmæt tortryggni gæti risið umóhlutdrægni hans. Sé með réttu vafi um óhlutdrægni dómara er óhjákvæmilegt aðhann víki sæti í máli.6Svosem áður er rakið var Arnfríður að nýju skipuð í embætti dómara við Landsréttmeð skipunarbréfi forseta Íslands dagsettu 16. júní 2020 eftir að hún hafðiverið metin hæfust allra umsækjenda. Ekki hefur komið fram nein athugasemd viðþá skipun og ljóst að Arnfríður hefur ekki lengur hagsmuni af niðurstöðuMannréttindadómstóls Evrópu í framangreindu máli.7Þráttfyrir að stefndu byggi á því að Arnfríður hafi neikvæða afstöðu til lögmannsþeirra og fullyrt sé að hún hafi ekki legið á þeirri skoðun sinni, er hvergi ígögnum málsins að finna upplýsingar um að Arnfríður hafi viðrað neikvæðarskoðanir í garð lögmannsins. Málsástæða þessi er því með öllu haldlaus ogverður ekki á henni byggt. 8Kemurþá til úrlausnar hvort skrif Brynjars Níelssonar, eiginmanns Arnfríðar, ogGústafs Níelssonar, mágs hennar, og önnur þau gögn, sem lýst er hér að framan,leiði til þess að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa.9Samkvæmthinum hlutlægu reglum d- til f-liða 5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari ávalltvanhæfur ef einstaklingur honum nákominn er aðili máls, fyrirsvarsmaðuraðilans, málflytjandi, vitni, mats- eða skoðunarmaður eða maður sem neitar aðláta af hendi sönnunargögn í málinu. Þegar lagt er mat á hæfi dómara samkvæmtg-lið sama ákvæðis verður einnig að líta til þess hvort aðilar nákomnir honumtengist dómsmálinu á þann hátt að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu íefa og verður í hverju tilviki að leggja heildstætt mat á þau atvik eðaaðstæður sem eru uppi hverju sinni. Í því sambandi getur skipt máli hvort taliðverði að einstaklingar nákomnir dómaranum hafi á einhvern hátt hagsmuna að gætaí tengslum við sakarefnið, aðila máls, fyrirsvarsmann aðila eða vitni í málinu.Þá er ekki útilokað að vinskapur eða deilur aðila máls, fyrirsvarsmanns aðilaeða vitna í máli við maka dómara eða aðra honum nákomna séu þess eðlis að lítaverði svo á að draga megi óhlutdrægni dómarans með réttu í efa. Í því sambandiber þó að hafa í huga að í 1. mgr. 43. gr. laga nr. 50/2016 er mælt fyrir um aðdómarar séu sjálfstæðir í dómstörfum sínum, leysi þau af hendi á eigin ábyrgð,fari við úrlausn máls eingöngu eftir lögum og lúti þar aldrei boðvaldi annarra.Verða tengsl vináttu eða fjandskapar við maka dómara eða aðra honum nákomna þvíekki lögð að jöfnu við sambærileg tengsl við dómarann sjálfan. Jafnframt er tilþess að líta að þegar um tengsl við lögmann er að ræða hefur í dómaframkvæmdekki verið talið að gerðar verði jafn strangar kröfur og varðandi aðila máls,enda verður lögmaður ekki samsamaður málstað umbjóðanda síns, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 7. febrúar 2007 í máli nr. 57/2007. 20Færslaeiginmanns Arnfríðar á Facebook er eftir efni sínu rituð sem viðbrögð viðblaðagrein lögmanns stefndu um fyrrgreint mál sem hann rekur fyrirMannréttindadómstóli Evrópu. Þar er að finna skýringar færsluhöfundar á aðdragandaþess að hann vék sæti fyrir Sigríði Á. Andersen við uppstillingu áframboðslista Sjálfstæðisflokksins fyrir alþingiskosningar 2017. Efniyfirlýsingar hans, sem gefin var að ósk ríkislögmanns í tengslum við reksturframangreinds máls fyrir mannréttindadómstólnum, hefur sömuleiðis að geymaítarlega lýsingu hans á sömu atvikum. Ummælin sem þar eru viðhöfð lýsaviðbrögðum eiginmanns Arnfríðar við málatilbúnaði lögmanns stefndu í máli þarsem störf eiginmannsins á vettvangi stjórnmála komu til umfjöllunar Í báðumtilvikum kemur einnig fram tjáning á neikvæðri afstöðu höfundar til þessamálatilbúnaðar lögmannsins. Aftur á móti verða framangreind ummæli í ljósi allshins framangreinda ekki talin vera þess eðlis að þau leiði til vanhæfisdómarans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 5. nóvember 2018 í máli nr.23/2018.. 21Ummælimágs Arnfríðar á Facebook-síðu eiginmanns hennar fela í sér gildishlaðin ummælium lögmanninn og órökstudda fullyrðingu um að honum muni reynastlögmannsstörfin „þungbær brekka í framtíðinni“. Ummæli þessi gefa í ljósisjálfstæðis dómarans ekkert tilefni til tortryggni um óhlutdrægni hans. Verðurþví ekki fallist á það með stefndu að þau valdi vanhæfi dómarans. 22Svosem áður er rakið hafa stefndu ekki bent á nein gögn sem styðja þá fullyrðinguað Arnfríður hafi lýst yfir neikvæðri afstöðu til lögmanns þeirra. Þá verðurekki séð að tilgreind ummæli eiginmanns Arnfríðar í Facebook-færslu ogfyrrgreindri greinargerð, ummæli mágs hennar í athugasemd á Facebook-síðueiginmannsins eða ummæli í öðrum gögnum, sem vísað er til af hálfu stefndu, séuþess eðlis að þau hafi áhrif á hæfi Arnfríðar til að dæma í því máli sem hér ertil umfjöllunar. Þannig liggur ekkert fyrir í málinu sem gefur tilefni til aðætla að lögmaður stefndu geti ekki gætt hagsmuna stefndu í málinu fyrirhlutlausum og óvilhöllum dómstóli. Er því ekki á það fallist að fyrir hendi séuatvik eða aðstæður sem eru til þess fallin að draga megi óhlutdrægnilandsréttardómarans Arnfríðar Einarsdóttur með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr. laganr. 91/1991. Af þeim sökum er hafnað kröfu stefndu um að hún víki sæti ímálinu.Úrskurðarorð:Hafnað er kröfu stefndu, A og B, um að Arnfríður Einarsdóttir landsréttardómari víki sæti ímálinu.
Mál nr. 233/2014
Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Neyðarréttur Rannsókn
P var sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið bifreið óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna, en bifreiðin hafði verið dregin af annarri bifreið. P var ekki talinn hafa rennt haldbærum stoðum undir þá málsvörn sína að aðstæðum hafi verið þannig háttað er atvik málsins gerðust að honum hafi með vísan til 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verið refsilaus sú háttsemi sem honum var gefin að sök. Var refsing P ákveðin fangelsi í 30 daga og hann sviptur ökurétti ævilangt.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Héraðsdóms Reykjaness föstudaginn 28. febrúar 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 7. febrúar 2014, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 12. nóvember 2013, á hendur Pétri Vatnari Péturssyni, kt. [...], Lynghvammi 6, Hafnarfirði, fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 30. ágúst 2012, ekið bifreiðinni A sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældist amfetamín 90 ng/ml og kókaín 25 ng/ml) norður [...] í Hafnarfirði við [...], en bifreiðin var dregin áfram af bifreiðinni B. Telst brot þetta varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 101. og 102. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006. Í þinghaldi þann 12. desember 2013, lýsti ákæruvaldið því yfir að fallið væri frá ákæru að því leyti að ákærði hafi verið sviptur ökurétti þegar hann ók bifreiðinni A, fimmtudaginn 30. ágúst 2012. Af hálfu ákærða er þess krafist að hann verði sýknaður af ákæru, en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, verði greiddur úr ríkissjóði I Um málsatvik segir í frumskýrslu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að lögreglumenn á lögreglubifreið hafi verið að aka austur [...] við [...] í Hafnarfirði og þá veitt athygli bifreiðinni B sem var þar á ferð með bifreiðina A í togi. Hafi verið ákveðið að athuga með ökuréttindi og ástand ökumanna. Við nánari skoðun hafi vaknað grunur um að báðir ökumenn bifreiðanna væru undir áhrifum fíkniefna og hafi próf þar að lútandi gefið jákvæða svörun. II Hér verður eftir þörfum, rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Fyrir dómi bar ákærði að hafa hitt bróður sinn í [...] og hafi bróðir hans spurt hann hvort hann gæti sótt með honum bíl. Hafi ákærði játað því og þeir mælt sér mót þar sem bifreiðin var staðsett. Á leiðinni þangað hafi ákærði hitt C og hafi verið ákveðið að fá hann til að draga bíl bróður hans. Er ákærði hafi sest inn í bifreiðina sem átti að draga, hafi C strekkt á spottanum milli bifreiðanna og síðan rokið af stað. Hafi ákærði þegar þetta gerðist setið farþegamegin í bifreiðinni enda hafi bróðir hans sem var rétt ókominn, ætlað að sitja undir stýri. Þar sem bifreiðin var komin af stað hafi ákærði ekki haft aðra möguleika en að setjast undir stýri bifreiðarinnar. Fyrir framan lögreglustöðina hafi C síðan „svínað“ beint fyrir framan lögregluna. Hafi lögreglan þurft að bremsa til að keyra ekki beint inn í hliðina á honum. Hann hafi reynt að stíga á bremsurnar sem hafi verið lélegar og því hafi hann ekkert getað gert auk þess sem C hafi verið á stórum pallbíl. Aðspurður sagðist ákærði hafa verið undir áhrifum fíkniefna þegar hann var stöðvaður í akstri. Aðspurður sagði hann að aksturinn hafi byrjað á [...] „annarri blokk eða eitthvað“, frá lögreglustöðinni. Ferðinni hafi verið heitið á verkstæði sem sé staðsett bak við lögreglustöðina. Aðspurður sagði hann að hann hafi ekki flautað þar sem flautan hafi ekki virkað enda bifreiðin klesst að framan. Aðspurður sagði hann að kveikjulás bifreiðarinnar hafi verið ræstur, en hann hafi ekki getið gefið C merki með ljósum þar sem þau hafi ekki virkað. Aðspurður sagðist hann ekki hafa reynt að hringja í C til að fá hann til að stöðva þar sem ökuferðin hafi bara staðið í nokkrar sekúndur. Hann upplýsti að þeir hafi verið búnir að keyra um það bil eitt hundrað metra þegar þeir hafi keyrt í veg fyrir lögregluna. Aðspurður sagðist hann ekki hafa reynt að skrúfa niður rúðu bifreiðarinnar til að veifa C og þannig reynt að fá hann til þess að stöðva aksturinn. Upplýstur um að það sé bæði hraðahindrun og biðskylda áður en ekið er af [...] inn á [...] sagði ákærði að C hafi stöðvað þar en síðan ekið beint í veg fyrir lögregluna og því hafi honum ekki áunnist tími til að fara út úr bifreiðinni. Aðspurður um af hverju C hafi ekið af stað fyrst bróðir hans átti að vera ökumaður bifreiðarinnar A, upplýsti ákærði að C hafi ekki vitað um það. Aðspurður sagðist ákærði ekki hafa gefið C merki um að aka af stað. Aðspurður taldi ákærði að hann hafi ekki haft möguleika á því að henda sér út úr bifreiðinni, hann hafi reynt að gera það besta miðað við aðstæður. Í frumskýrslu hjá lögreglu kemur fram að ákærða hafi verið kynntur réttur hans og að hann þyrfti ekki að tjá sig um brotið frekar en hann kysi, og hafi hann sagt að hann skildi það. Ekki kom annað fram um afstöðu ákærða til brotsins í gögnum lögreglu. Vitnið C bar fyrir dómi að hafa verið beðinn af ákærða um að draga bíl. Þegar hann hafi komið á staðinn, hafi ákærði tengt spotta í bílinn hans sem er stór Ford pallbíl við bílinn sem átti að draga. Hafi hann ekið af stað þegar ákærði hafi gefið honum merki og hann tekið því þannig að hann ætti að aka af stað. Aðspurður sagði hann að ákærði hafi verið undir stýri þegar hann gaf honum merkið en hurðin hafi verið opin. Aðspurður sagði vitnið að bróðir ákærða hefði einnig verið á vettvangi þegar þeir óku af stað. Aðspurður kvaðst vitnið hafa litið í baksýnisspegilinn „við og við“. Hann kvaðst hafa orðið þess var að ákærði hafi verið að „sikk sakka“ og bremsa en hann hafi tekið því þannig að hann hafi bara verið að athuga með bílinn eða ástand hans enda hafi bifreiðin staðið lengi. Aðspurður sagðist hann ekki hafa verið með síma á sér en hann hafi séð síðar að það hafi verið ósvöruð hringing frá ákærða. Hann kvaðst ekki hafa séð að ákærði hafi reynt að veifa honum meðan á akstri stóð. Aðspurður kvaðst vitnið hafa stöðvað akstur í 2-3 sekúndur við biðskyldu áður en hann ók inn á [...]. Vitnið D, bróðir ákærða sem gaf símaskýrslu fyrir dómi, bar að hafa beðið ákærða þennan dag að aðstoða sig við að draga bifreið sem hann átti. Aðspurður sagði hann það rétt að hann sjálfur hafi ætlað að keyra bílinn en hann hafi hins vegar ekki komið á staðinn fyrr en klukkutíma síðar og því hafi hann ekki verið á staðnum og geti ekki vitnað frekar um það sem fram fór. Vitnið Gunnar Brynjólfur Sigurðsson lögreglumaður, bar fyrir dómi, að hafa séð tvær bifreiðar þar sem önnur var í togi. Hafi þeir haft afskipti af ökumönnum þar sem þeir hafi kannast við þá vegna fyrri afskipta. Farið hafi verið með aðilana á lögreglustöð þar sem þeir voru látnir gefa þvag- og blóðsýni. Vitnið mun hafa rætt við ákærða en gat aðspurður ekki gefið nánari upplýsingar um atburði og vísaði til frumskýrslu málsins. Aðspurður af hverju ekki hafi verið tekin framburðarskýrsla af ákærða upplýsti vitnið að því hafi verið hætt samkvæmt verklagsreglum í málum sem þessum. Vitnið Guðrún Jónína Sigurpálsdóttir lögreglumaður, gaf símaskýrslu fyrir dómi og bar að hafa stöðvað akstur tveggja bifreiða þar sem önnur hafi verið í togi og hafi verið kannað með ástand ökumanna. Aðspurð man hún eftir að bifreiðin hafi stöðvað við stöðvunarskyldu á gatnamótum [...] og [...] og taldi að það hafi verið í nokkrar sekúndur en myndi það ekki nákvæmlega. Aðspurð af hverju ekki hafi verið gerð framburðarskýrsla af ákærða upplýsti vitnið að það hafi bara verið gerð vettvangsskýrsla eins og vaninn sé í svona málum. Vitnið Kristín Magnúsdóttir deildarstjóri hjá Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum, gaf símaskýrslu fyrir dómi og bar að í þessu máli hafi bæði komið blóð- og þvagsýni og þar hafi mælst bæði Amfetamín og Kókaín. Sýnin hafi síðan farið í framhaldsrannsókn til magnrannsóknar. Fram kom að með gasgreiningu sé í raun tekið „fingrafar“ af sýnunum og þannig fundið út hvort eingöngu þessi efni sé að finna í sýnunum. Aðspurð sagði hún að reynslan af þessu væri mikil, þetta væri viðurkennd alþjóðleg mæliaðferð. Vitnið staðfesti matsgerð sína sem liggur frammi í málinu. III Niðurstöður málsins: Í skýrslu fyrir dómi bar ákærði að hann hafi setið undir stýri bifreiðarinnar A sem dregin hafi verið áfram af bifreiðinni B og þannig stjórnað henni þar til akstur bifreiðanna var stöðvaður af lögreglu við [...] í Hafnarfirði og er því ekki ágreiningur um það atriði. Einnig kom fram hjá ákærða að hann hafi verið undir áhrifum fíkniefna við aksturinn sem er í samræmi við niðurstöður Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræðum um að hann hafi verið óhæfur til þess að stjórna ökutæki örugglega. Málsvörn ákærða grundvallast á því að honum hafi ekki verið gerður annar kostur en að setjast undir stýri eftir að bifreiðin var dregin af stað, og aka henni samkvæmt framangreindu og eigi því við sjónarmið neyðarréttar í máli hans. Í 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, kemur fram að það verk sé refsilaust, sem nauðsyn bar til að unnið væri í þeim tilgangi að vernda lögmæta hagsmuni fyrir yfirvofandi hættu, þótt með því séu skertir aðrir hagsmunir, sem telja verður að miklum mun minni. Að mati dómsins geta neyðarréttarsjónarmið komið til skoðunar ef aðstæður hafa verið með þeim hætti sem ákærði lýsti sjálfur. Þá má fallast á það með ákærða að líf hans og heilsa séu lögmætir hagsmunir í þessu sambandi og þeir hagsmunir séu mun meiri en þeir hagsmunir sem skertir voru. Málið snýst því um það hvort þær aðstæður sem ákærði lýsti verði nægilega sannaðar eða hvort fram sé komin nægileg sönnun um sekt ákærða sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, skv. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Möguleg vitni að því að aðstæður hafi verið með framangreindum hætti, er ásamt ákærða sjálfum vitnið C. Í vitnisburði C kom fram að hann hafi séð ákærða veifa honum þar sem ákærði sat undir stýri bifreiðarinnar A og hann því ekið af stað. C bar einnig að þetta hafi verið mistök hjá honum því bróðir ákærða, D hafi átt að keyra og að D hafi verið á staðnum. Vitnið D, bróðir ákærða bar að hann hafi beðið ákærða að aðstoða sig við að draga bifreiðina, en að hann hafi ekki verið vitni að akstrinum sjálfum eða atvikum að öðru leyti þar sem hann hafi ekki verið á staðnum. Ákærði er því einn til frásagnar um það að hann hafi setið í ferþegasæti bifreiðarinnar þegar hún var dregin af stað. Kemur þá til skoðunar hvort skýring ákærða sjálfs sé sennileg. Ekki verður sannað hvert ástand bifreiðarinnar var, hvort flauta, ljós eða bremsur hafi virkað. Hins vegar kom fram hjá ákærða að kveikjuláslyklar hafi verið komnir í og búið að „svissa“ á bifreiðinni þegar hún fór af stað. Ákærði bar að hann hafi reynt að bremsa en bremsur verið lélegar og C á stórri og aflmikilli bifreið og því sennilega ekki tekið eftir því að hann var að reyna að stöðva bifreiðina. C taldi að ákærði hefði verið að prófa bifreiðina sem hefði verið búin að standa mjög lengi. Þá bar ákærði að hann hafi ekki reynt að veifa til C á meðan á þessu stóð og C sagðist ekki hafi séð ákærða reyna að veifa til hans meðan á akstri stóð. C bar hins vegar að ákærði hafi gefið honum merki úr ökumannsæti sem hann hafi túlkað á þann veg að hann ætti að aka af stað. Ákærði sagðist ekki hafa gefi C merki um að aka af stað. C bar að hann hafi ekki verið með síma á sér, en það hafi verið ósvarað símtal frá ákærða og gaf það í skyn að ákærði hefði reynt að hringja í hann meðan á akstri stóð. Ákærði bar hins vegar sjálfur að hann hafi ekki reynt að hringja í C meðan á þessu stóð, það hafi ekki unnist tími til þess. Að mati dómsins er frásögn ákærða um málsatvik ekki trúverðug enda fær hún enga stoð í framburði vitna. Með vísan til framangreinds telst fram komin sönnun sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum að ákærði hafi verið undir stýri bifreiðarinnar A þegar hún var dregin af stað og stjórnað henni þar til akstri lauk við [...] í Hafnarfirði. Er því ekki fallist á það með ákærða að sú háttsemi sem hann er ákærður fyrir hafi á grundvelli neyðarréttar verið honum refsilaus samkvæmt 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eins og málum var háttað. Ákærði telur að hann hafi ekki verið að „aka“ bifreiðinni heldur hafi hann „stjórnað“ henni. Eigi því við ákvæði 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála um að ekki megi dæma hann fyrir aðra hegðun en þá sem í ákæru greini og beri því að sýkna hann. Í ákæru kemur fram að ákærði hafi: „Ekið bifreiðinni ... óhæfur til að stjórna henni örugglega ...“. Að mati dómsins ók ákærði bifreiðinni með því að stjórna henni eins og ákæru greinir og er því fallist á heimfærslu brotsins í ákæru enda ekki séð að vörn ákærða hafi verið áfátt vegna þessa. Þá er ekki fallist á það með ákærða að skilyrði ásetnings skv. 18. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 hafi skort og því beri að sýkna í málinu. Í málinu kom fram að ákærði ásamt bróður hans höfðu sammælst um að draga umrædda bifreið. Ekki verður annað ráðið af málavöxtum en ásetningur hafi vaknað strax hjá ákærða að hann myndi taka þátt í því að draga bifreiðina. Auk þess telst sannað að hann hafi sest í ökumannssæti bifreiðarinnar og ræst kveikjulás hennar. Þá verður af framangreindu ekki ráðið að ákærði hafi reynt að gefa C merki um að stöðva aksturinn. Í máli ákærða kom fram að hann teldi að málið hafi ekki verið nægilega rannsakað af hálfu lögreglunnar. Einungis lægi fyrir frumskýrsla í málinu en á engum tímapunkti hafi verið reynt að leita eftir afstöðu ákærða til sakarefnisins og eigi því við 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að ekki hafi verið gætt hlutleysis við rannsókn málsins. Á það má fallast með ákærða að gögn málsins eru eins fá og verða má þó það hafi ekki í þessu tilfelli komið niður á sönnun málsins. Hins vegar er óskýrður sá dráttur sem hefur orðið á málinu við að gefa út ákæru. Brotið átti sér stað í ágúst 2012 en ákæra er ekki gefin út fyrr í nóvember 2013, þrátt fyrir að gögn málsins beri það með sér að rannsókn málsins hafi verið lokið þegar matsgerðir úr blóð- og þvagrannsókn barst lögreglu í september 2012. IV Ákærði er fæddur árið 1976. Samkvæmt sakarvottorði var hann dæmdur þann 15. nóvember 2007 til greiðslu sektar og sviptur ökurétti í 6 mánuði og þann 3. febrúar 2010 gekkst hann undir viðurlagaákvörðun til greiðslu sektar og sviptur ökurétti í 2 mánuði. Brot hans nú er því ítrekun öðru sinni á broti gegn ákvæðum 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Ákvæði 70.gr. almennra hegningarlaga sem og 74. gr. sömu laga eiga ekki við í þessu máli. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin í samræmi við dómvenju, fangelsi í 30 daga. Ákærði verður sviptur ökurétti ævilangt í samræmi við ákvæði 3. mgr. 101. gr. umferðarlaga, frá birtingu dómsins að telja. V Með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 verður ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað, sem er samkvæmt yfirliti 122.265 krónur. Þá skal ákærði greiða þóknun skipaðs verjanda síns, Þormóði Skorra Steingrímssyni hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 251.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Bogi Hjálmtýsson, héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, Pétur Vatnar Pétursson, sæti fangelsi í 30 daga Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá birtingu dóms að telja.
Mál nr. 153/2002
Kærumál Gæsluvarðhald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
X krafðist þess að hann yrði látinn laus úr gæsluvarðhaldi þar sem sú háttsemi sem hann hefði gengist við og væri tilefni varðhaldsins væri ekki refsiverð. Héraðsdómari vísaði kröfunni frá dómi. Hæstiréttur taldi að skýra yrði 75. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála svo að þargreind heimild til að leita úrlausnar dómstóla um ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda tæki meðal annars til ágreinings um ákvörðun lögreglu um að neyta ekki heimildar 2. mgr. 105 gr. laganna til að láta sakborning lausan úr gæsluvarðhaldi. Augljóst væri af upphafsmálslið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að í skilningi 2. mgr. 105. gr. laganna geti ástæða ekki lengur verið til gæsluvarðhalds ef háttsemi, sem sakborningi væri gefin að sök, reyndist ekki vera refsiverð, en úr því yrði dómari að leysa í máli sem þessu ef á það væru bornar brigður. Væru því ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka efnislega afstöðu til kröfu X.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. mars 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. apríl sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. mars 2002, þar sem vísað var frá dómi kröfu varnaraðila um að hann yrði látinn laus úr gæsluvarðhaldi. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. I. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili handtekinn 27. janúar 2002 vegna gruns um að hann ætti hlut að stórfelldum innflutningi og sölu fíkniefna, en lögreglan hafði þá skömmu áður lagt hald á um 5 kg af amfetamíni og 158 g af kókaíni. Varnaraðili var leiddur fyrir héraðsdómara næsta dag og honum gert samkvæmt kröfu sóknaraðila að sæta gæsluvarðhaldi vegna málsins allt til 11. febrúar 2002. Hann hafði áður gengist í lögregluskýrslu við að hafa átt verulegan hlut að málinu og staðfesti hann þann framburð fyrir dómi. Síðastgreindan dag var tekin fyrir í Héraðsdómi Reykjavíkur krafa sóknaraðila um að gæsluvarðhald yfir varnaraðila yrði framlengt til 25. febrúar 2002. Í úrskurði héraðsdómara var fallist á þá kröfu með skírskotun til a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, sem jafnframt var vísað til sem stoð fyrir gæsluvarðhaldi í fyrri úrskurðinum. Sóknaraðili krafðist aftur framlengingar á gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila og þá allt til 8. apríl 2002, en í það sinn á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Fyrir dómi mótmælti varnaraðili ekki þeirri kröfu og var fallist á hana með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2002. Sætir hann nú gæsluvarðhaldi á grundvelli þess úrskurðar. Varnaraðili krafðist þess 27. mars 2002 að hann yrði þegar í stað leystur úr gæsluvarðhaldi, þar sem skilyrði fyrir því væru ekki lengur fyrir hendi. Var þetta rökstutt nánar með því að komið hafi í ljós við athugun verjanda hans að við breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni með reglugerð nr. 490/2001 hafi amfetamín (amfetamine eða amphetamine) fallið af skrá um þau efni, sem óheimilt væri að flytja inn á íslenskt yfirráðasvæði, selja þar eða hafa í vörslum sínum. Með því að þessa efnis væri heldur ekki getið í 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni sem eins af þeim efnum, sem falli undir ákvæði 2. gr. sömu laga, væri sú háttsemi, sem varnaraðili hafi gengist við í málinu, ekki refsiverð. Þessi krafa varnaraðila var tekin fyrir á dómþingi 28. mars 2002 og sama dag kveðinn upp hinn kærði úrskurður, þar sem henni var sem áður segir vísað frá dómi. II. Meðan á rannsókn opinbers máls stendur má samkvæmt 75. gr. laga nr. 19/1991 leita úrskurðar dómara um ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda, svo og ágreining um réttindi sakbornings og málsvara hans. Í 2. mgr. 105. gr. sömu laga kemur meðal annars fram að sá, sem krafist hefur gæsluvarðhalds, skuli láta sakborning lausan þegar ástæður til gæslu eru ekki lengur fyrir hendi. Ákvörðun um hvort svo skuli gert, sem í máli þessu á undir sóknaraðila, varðar í senn rannsóknarathafnir lögreglu og réttindi sakbornings. Að því gættu og að teknu tilliti til ákvæðis 4. mgr. 5. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu með áorðnum breytingum, verður að skýra 75. gr. laga nr. 19/1991 svo að þargreind heimild til að leita úrlausnar dómstóla taki meðal annars til ágreinings um ákvörðun lögreglu um að neyta ekki heimildar 2. mgr. 105 gr. laganna til að láta sakborning lausan úr gæsluvarðhaldi. Augljóst er af upphafsmálslið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 að í skilningi 2. mgr. 105. gr. laganna getur ástæða ekki lengur verið til gæsluvarðhalds ef háttsemi, sem sakborningi er gefin að sök, reynist ekki vera refsiverð, en úr því verður dómari að leysa í máli sem þessu ef á það eru bornar brigður. Samkvæmt framangreindu eru ekki efni til að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka efnislega afstöðu til kröfu varnaraðila. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, svo sem henni var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Með bréfi til dómsins, dagsettu í gær, krafðist Karl Georg Sigurbjörnsson hdl., verjandi kærða X nú gæslufanga á Litla-Hrauni, þess að kærði yrði látinn laus úr gæsluvarðhaldi. Lögreglustjórinn í Reykjavík, sem fer með rannsókn þess máls, sem er tilefni gæsluvarðhaldsvistar kærða, krefst þess, að kröfu kærða verði vísað frá dómi. Helstu málavextir eru þeir, að þann 28. janúar síðastliðinn var kærði handtekinn vegna gruns um aðild að stórfelldu fíkniefnamisferli, en sama dag hafði lögreglan lagt hald á tæp 5 kg af amfetamíni og 158 g af kókaíni. Hluti amfetamínsins, eða 626 g, var í vörslu kærða við handtökuna, en mismunurinn í vörslu nafngreinds manns. Við rannsókn hefur komið í ljós, að allt amfetamínið hafði skömmu áður verið í vörslu kærða og að það var sent frá Þýskalandi. Var hlutverk kærða að taka við efnunum frá vörslumanni þeirra hérlendis og koma þeim í verð. Þá hefur komið fram hjá kærða og öðrum í málinu, að hann hafi áður tekið við fíkniefnasendingum frá manni þeim, sem talinn er hafa sent efnin frá Þýskalandi, á síðasta ári um 1 kg af amfetamíni, um 300 g af kókaíni og ótilteknum fjölda e-taflna. Þessi efni segist kærði hafa selt og afhent öðrum. Kærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald 25. febrúar síðastliðinn að kröfu lögreglu á grundvelli þess, að fyrir hendi væri sterkur grunur um, að hann hafi með framangreindum hætti brotið gegn 173 gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en það brot varði nú allt að 12 ára fangelsisrefsingu. Þyki ætlað brot kærða svo alvarlegt, að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna og því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til þess að kærði sitji í gæsluvarðhaldi, þar til dómur gengur í málinu, en þó eigi lengur en til 8. apríl næstkomandi kl. 16. Krafa kærða um lausn úr gæsluvarðhaldi er studd þeim rökum, að ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til þess, að hann sæti slíkri vist. Komið hafi í ljós, að samkvæmt gildandi reglugerð nr. 490/2001 um breytingu á reglugerð nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni, sé amfetamine eða amphetamine ekki lengur á skrá sem bannað efni á íslensku yfirráðasvæði, sbr. 2. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 með síðari breytingum. Samkvæmt 2. mgr. þeirar lagagreinar sé heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra heimilt að mæla svo fyrir í reglugerð, að varsla og meðferð annarra ávana- og fíknefna, en talin eru upp í 6. gr sömu laga, sé óheimil á íslensku forráðasvæði. Þar sem amfetamine sé ekki lengur talið upp í umræddri reglugerð sem bannað efni séu saknæmis- og ólögmætisskilyrði ekki lengur uppfyllt varðandi þá háttsemi, sem kærði hafi viðurkennt, en hann hafi einungis játað að hafa haft efnið í vörslu sinni á tímabilinu eftir að umrædd reglugerð tók gildi. Af þessum ástæðum séu ekki lengur skilyrði fyrir að kærða sé haldið í gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, enda ljóst að brot hans fullnægi ekki þeim kröfum, sem gerðar séu í því ákvæði. Um lagaheimild til að bera málið undir dómstóla vísar kærði til 75. gr. laga um meðferð opinberra mála og varðandi heimild til lausnar úr gæsluvarðhaldi skírskotar hann til 2. mgr. 105. gr. sömu laga. Lögreglustjórinn í Reykjavík byggir frávísunarkröfu á því, að ekki sé til að dreifa í lögum um meðferð opinberra mála heimild til að bera mál sem þetta undir dómstóla. Eigi því hvorki 75. gr. né 2. mgr. 105. gr. laga nr. 19/1991 við um málið. Þá sé dómstóll þegar búinn að fjalla um skilyrði fyrir gæsluvarðhaldi. Að lokum sé ekki eðlilegt, að dómstóll fjalli um refsinæmi verknaðar, áður en mál sé tekið til efnismeðferðar á grundvelli ákæru. Samkvæmt 75. gr. laga nr. 19/1991 má bera undir dómara ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda, svo og ágreining um réttindi sakbornings og málsvara hans, þar á meðal ósk þeirra um tilteknar rannsóknaraðgerðir. Í athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að nefndum lögum, kemur fram, að þar sem stjórn rannsóknar sé að öllu leyti tekin úr höndum dómara þyki nauðsynlegt, að aðilar (rannsóknari, sakborningur eða verjandi hans) geti borið undir dómara ágreiningsefni, er kunna að geta risið við rannsóknina. Um þetta fjalli 75. gr., sem sniðin sé eftir 1. mgr. 746. gr. dönsku réttarfarslaganna. Undir dómara megi því bera, hvort tilteknar aðgerðir rannsóknara séu lögmætar. Hins vegar sé ekki ætlast til þess, að dómari leysi úr því, hvort aðgerð sé nauðsynleg eða æskileg. Óski sakborningur eftir tilteknum aðgerðum, sem rannsóknari telur óþarfar, mætti bera undir dómara, hvort þær séu nauðsynlegar. Þá megi einnig skjóta til dómara ágreiningi, sem varðar réttarstöðu sakbornings eða verjanda. Þá er gæsluvarðhaldsfanga heimilt að bera atriði, sem varða gæsluvarðhaldsvist, undir dómara eftir ákvæðum 75. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. 4. mgr. 108. gr. sömu laga. Á sú heimild einungis við um afmörkuð atriði varðandi réttindi gæslufanga, meðan á gæsluvarðhaldsvist stendur, svo sem nánar greinir í ákvæðinu. Af framansögðu verður að mati dómsins ráðið, að krafa sú, sem hér er til meðferðar, fellur utan efnissviðs fyrrnefndra lagaheimilda. Í 2. mgr. 105. gr. laga um meðferð opinberra mála er mælt fyrir um, að gæsluvarðhaldi skuli markaður ákveðinn tími og skuli sá, sem krafist hefur gæsluvarðhalds, láta sakborning lausan, þegar ástæður til gæslu eru ekki lengur fyrir hendi. Verði gæsluvarðhald ekki framlengt, nema til komi nýr dómsúrskurður. Að mati dómsins verður ekki ráðið af ákvæði þessu eða lögskýringargögnum, að þar sé að finna heimild til að bera undir dómara, hvort háttsemi sú, sem hann sætir kæru út af, sé refsinæm eður ei. Verður að telja, að í ákvæðinu sé vísað til þeirrar skyldu lögreglu að láta gæslufanga lausan, þegar rannsóknarnauðsynjar krefjast þess eigi lengur, að honum sé haldið föngnum, þrátt fyrir að heimild standi til þess samkvæmt dómsúrskurði. Telja verður samkvæmt framansögðu, að í lögum um meðferð opinberra mála sé, á rannsóknarstigi máls, eigi til að dreifa heimild til að bera undir dómstóla ágreining um refsinæmi þeirrar háttsemi, sem gæsluvarðhaldsfangi sætir kæru fyrir. Brestur því lagaskilyrði fyrir kröfu kærða um, að honum verði veitt lausn úr gæsluvarðhaldi. Af því leiðir, að vísa ber kröfunni frá dómi. Helgi I. Jónsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kröfu kærða, X, um að hann verði látinn laus úr gæsluvarðhaldi, er vísað frá dómi.
Mál nr. 357/2012
Kærumál Rannsókn Gjaldeyrismál Haldlagning Frávísun frá héraðsdómi að hluta Aðfinnslur
Í tengslum við rannsókn SÍ á ætluðum brotum X hf. o.fl., gegn lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum samkvæmt þeim, var hald lagt á gögn á starfstöðvum tölvufyrirtækisins Ý hf. á grundvelli tveggja dómsúrskurða þess efnis. Í tilefni af áðurgreindri rannsóknaraðgerð kröfðust X hf. o.fl. þess að aðgerðin yrði dæmd ólögmæt og SÍ gert að hætta rannsókn sinni. Hæstiréttur taldi að álitaefni um það hvort sú háttsemi X hf. o.fl., sem til rannsóknar var, væri refsiverð og ólögmæt, gæti ekki sætt úrlausn dómstóla fyrr en tekin hefði verið ákvörðun um að beita X hf. o.fl. stjórnvaldssektum eða höfðað væri á hendur þeim sakamál og vísaði kröfunni frá héraðsdómi. Þá kröfðust X hf. o.fl. þess að áðurgreind haldlagning gagna hjá Ý hf. yrði dæmd ólögmæt og SÍ gert að afhenda öll haldlögð og afrituð gögn og eyða öllum afritum haldlagðra gagna, en að því frágengnu að SÍ yrði gert að skila tilteknum gögnum sem hald var lagt á við húsleitina. Hæstiréttur vísaði frá kröfu X hf. o.fl. er laut að lögmæti og framkvæmd rannsóknaraðgerðarinnar þar sem hún væri afstaðin. Þá hafnaði rétturinn kröfu X hf. o.fl. um að haldi yrði aflétt, einkum með vísan til þess að vegna mikils umfangs hinna haldlögðu gagna yrði að játa SÍ nokkru svigrúmi við rannsókn þeirra, áður en þau yrði afhent X hf. o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2012, sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2012, þar sem hafnað var kröfum varnaraðila á hendur sóknaraðila. Um kæruheimild er vísað til d., g. og h. liða 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar gera kröfu um að rannsóknaraðgerðir sóknaraðila verði dæmdar ólögmætar og að honum verði gert að hætta rannsókn sinni án tafar. Þá krefjast varnaraðilar þess að haldlagning gagna á starfstöðvum Ý hf. að [...] á [...] og [...] í [...] frá 27. til 29. mars 2012 á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2012, verði dæmd ólögmæt og að sóknaraðila verði gert að afhenda þeim öll haldlögð og afrituð gögn sem þeim tilheyra og eyða öllum afritum af haldlögðum gögnum, þar á meðal rafrænum gögnum sem kunni að hafa verið vistuð á tölvum sóknaraðila. Að því frágengnu krefjast varnaraðilar þess að sóknaraðila skuli gert að skila nánar tilteknum gögnum sem haldlögð voru við áðurgreint tækifæri. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur sóknaraðili til rannsóknar ætluð brot varnaraðilans X hf. og tengdra aðila á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum, settum samkvæmt þeim. Að kröfu sóknaraðila kvað Héraðsdómur Reykjavíkur upp úrskurð 24. mars 2012 þar sem heimiluð var haldlagning muna hjá tölvufyrirtækinu Ý hf. vegna X hf. og nafngreindra aðila, tengdum því félagi. Með öðrum úrskurði sama dag var heimiluð húsleit og haldlagning muna hjá X hf. og nafngreindum aðilum, tengdum því félagi. Hinn 27. mars 2012, þegar húsleit hófst á grundvelli síðastgreinds úrskurðar, komu fram mótmæli af hálfu fyrirvarsmanna X hf. við lögmæti úrskurðarins og framgangi aðgerðanna. Varð það til þess að sóknaraðili krafðist þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur þann sama dag að honum yrði heimiluð húsleit og haldlagning gagna hjá fleiri aðilum en samkvæmt fyrri úrskurðinum. Af sama tilefni var gerð ný krafa um haldlagningu gagna hjá Ý hf. Samdægurs voru síðan kveðnir upp tveir nýir dómsúrskurðir þar sem sóknaraðila var annars vegar heimiluð húsleit og haldlagning muna hjá X hf. að [...], og [...], sem og hjá öðrum varnaraðilum, auk U ehf., Ú, V og Y og hins vegar heimiluð haldlagning frekari gagna hjá sömu aðilum. Samkvæmt síðarnefnda úrskurðinum var Ý hf. gert skylt að afhenda sóknaraðila til haldlagningar og afrita öll gögn af sameiginlegum svæðum X hf. og tengdra félaga, heimasvæðum, nánar tilteknu bókhaldskerfi, tölvupósti ásamt viðhengjum, samkvæmt nánari tilgreiningu í úrskurðinum. Í þinghaldi 27. mars 2012 þar sem krafa sóknaraðila var tekin fyrir var bókað að í samræmi við 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 hafi þess verið krafist að beiðnin um haldlagningu sætti málsmeðferð fyrir dómi án þess að þeir, er hún beindist að, yrðu kvaddir á dómþing. Hafi dómari fallist á að taka kröfuna fyrir á þann hátt, sbr. 1. mgr. 104. gr. laganna. Úrskurður héraðsdóms 27. mars 2012, er laut að haldlagningu gagna hjá Ý hf., var kærður til Hæstaréttar af hálfu X hf. sem krafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi. Með dómi Hæstaréttar 2. apríl 2012 í máli nr. 215/2012 var málinu vísað frá réttinum þar sem rannsóknarathöfn sú, sem heimiluð var með hinum kærða úrskurði, hafði þegar farið fram. Hinn 27. mars 2012 var svo hald lagt á gögn á starfstöð Ý hf. á [...]. Engin gögn voru haldlögð á starfstöð tölvufyrirtækisins í [...] þar sem framkvæmdastjóri þess upplýsti sóknaraðila um að öll umbeðin gögn væru vistuð á þjónum og vélum félagsins á starfstöð þess á [...]. Hald var lagt á mikinn fjölda gagna sem sóknaraðili hefur enn í vörslum sínum og kveðst þurfa að rannsaka, en honum hafi enn ekki gefist ráðrúm til að fara yfir nema lítið brot þeirra. Sóknaraðili staðhæfir að hann hafi tjáð varnaraðilum að þeir geti hvenær sem er fengið afhent afrit skjala og annarra gagna og hafi hann orðið við öllum slíkum beiðnum þeirra. Þá hafa varnaraðilar til stuðnings kröfu sinni um að sóknaraðila verði gert að skila þeim nánar tilgreindum gögnum lagt fram lista yfir þau. Öll þau gögn virðist vera unnt að afrita. II Samkvæmt lögum nr. 87/1992 er sóknaraðila falið að hafa eftirlit með því að farið sé að lögunum og stjórnvaldsfyrirmælum sem sett hafa verið á grundvelli þeirra. Eftir 15. gr. a. laganna er sóknaraðila heimilt að leggja stjórnvaldssektir á hvern þann sem brýtur gegn nánar tilgreindum ákvæðum þeirra eða reglna, settum samkvæmt þeim. Í 1. mgr. 16. gr. b. segir að brot gegn lögunum og reglum settum á grundvelli þeirra sæti aðeins opinberri rannsókn að undangenginni kæru sóknaraðila til lögreglu. Samkvæmt 4. mgr. 15. gr. e. er sóknaraðila heimilt að gera sérstakar athuganir og leggja hald á gögn í samræmi við ákvæði laga um meðferð sakamála, enda séu ríkar ástæður til að ætla að einstaklingar og lögaðilar hafi brotið gegn lögunum eða reglum, settum á grundvelli þeirra, eða ástæða sé til að ætla að athuganir eða aðgerðir sóknaraðila nái að öðrum kosti ekki tilætluðum árangri. Skal ákvæðum laga um meðferð sakamála beitt við framkvæmd slíkra aðgerða. Í samræmi við ákvæði síðastgreindrar málsgreinar krafðist sóknaraðili þess, meðal annars með vísan til 68. og 70. gr. laga nr. 88/2008, að kveðinn yrði upp sá dómsúrskurður um haldlagningu sem um er deilt í máli þessu. Í því skyni að tryggja réttaröryggi þeirra, sem slík þvingunarráðstöfun beinist að, hefur verið talið að þeir eigi rétt á að bera lögmæti hennar undir dómstóla á grundvelli 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008, óháð því hvort mælt sé sérstaklega fyrir um þann rétt í lögum, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 26. nóvember 2009 í máli nr. 633/2009. Þrátt fyrir að 2. mgr. 102. gr. sé orðuð svo að heimilt sé að leggja fyrir dómstóla ágreining um lögmæti rannsóknarathafna var sama orðalag í 75. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skýrt á þann veg að unnt væri að bera undir þá ágreining um lögmæti rannsóknar í heild sinni, sbr. dóma Hæstaréttar 15. desember 2006 í máli nr. 637/2006 og 23. janúar 2007 í máli nr. 661/2006. Í báðum þeim tilvikum var deilt um hvort rannsókn væri ólögmæt af formástæðum. Sú krafa varnaraðila að fyrrgreindar rannsóknaraðgerðir sóknaraðila verði dæmdar ólögmætar og að honum skuli af þeirri ástæðu vera gert að hætta rannsókn sinni án tafar er aftur á móti á því byggð að sú háttsemi varnaraðila, sem til rannsóknar er, sé hvorki refsiverð né ólögmæt. Sökum þess að rannsókn ætlaðra brota á lögum nr. 87/1992 er í höndum sóknaraðila sem stjórnvalds getur þetta álitaefni ekki sætt úrlausn dómstóla eðli máls samkvæmt fyrr en tekin hefur verið ákvörðun um að beita varnaraðila stjórnvaldssektum eða eftir að höfðað hefur verið sakamál á hendum þeim vegna þeirra brota. Samkvæmt því bar að vísa þessari kröfu frá héraðsdómi. Eins og segir í 3. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 verður úrskurður héraðsdómara ekki kærður til Hæstaréttar ef athöfn, sem þar er kveðið á um, hefur þegar farið fram eða ástand, sem leitt hefur af úrskurðinum, er þegar um garð gengið. Með þessu er tekið af skarið um að ekki verður leyst úr lögmæti dómsúrskurðar fyrir æðra dómi ef athöfn eða ástand á grundvelli hans er lokið. Á sama hátt verður lögmæti athafnar, sem farið hefur fram, eða ástands, sem liðið er undir lok, ekki borið undir héraðsdóm samkvæmt 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008, heldur getur eftir atvikum reynt á það í sakamáli, sem kann að verða höfðað um sakarefnið, eða í einkamáli til heimtu skaðabóta eftir XXXVII. kafla laganna. Sem fyrr greinir fór sú haldlagning, sem mál þetta snýst um, fram hjá tölvufyrirtækinu Ý hf. 27. mars 2012 og var aðgerðin því afstaðin þegar málið kom til kasta dómstóla. Samkvæmt framansögðu bar þegar af þeirri ástæðu að vísa frá héraðsdómi þeirri kröfu varnaraðila sem lýtur að lögmæti og framkvæmd aðgerðarinnar. Sökum þess að haldi á munum varnaraðila hefur ekki verið aflétt eiga þeir á hinn bóginn rétt á að krefjast þess á grundvelli 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 að gögnin verði afhent þeim og afritum af gögnunum eytt, sbr. og 3. mgr. 69. gr. þeirra laga. Við úrlausn á þeirri kröfu verður að líta til þess að samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laganna er heimilt að leggja hald á muni ef ætla má að þeir hafi sönnunargildi í sakamáli. Í samræmi við meðalhófsreglu 3. mgr. 53. gr. sömu laga og með hliðsjón af 2. mgr. 68. gr. hvílir sú skylda á sóknaraðila að hraða eftir því sem kostur er rannsókn á hinum haldlögðu gögnum og taka afrit af þeim gögnum, sem hann telur að kunni að hafa sönnunargildi í því máli sem til rannsóknar er, svo að unnt sé að afhenda þau varnaraðilum sem allra fyrst. Vegna hins mikla umfangs gagnanna verður aftur á móti að játa sóknaraðila nokkru svigrúmi til þessa. Þar sem varnaraðilar hafa ekki sýnt fram á að einstök gögn séu þýðingarlaus fyrir rannsóknina verður ekki fallist á þá kröfu þeirra að hin haldlögðu gögn verði afhent þeim þegar í stað og afritum þeirra jafnframt eytt. Með skírskotun til þess, sem að framan greinir, og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða hans að hafna kröfum varnaraðila um afhendingu og eyðingu þeirra gagna sem sóknaraðili hefur lagt hald á. Það athugist að eftir 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008 skal héraðsdómari að jafnaði ekki fallast á kröfu um að beiðni um rannsóknaraðgerð samkvæmt 1. mgr. 102. gr. laganna hljóti meðferð fyrir dómi án þess að sá, sem hún beinist að, verði kvaddur á dómþing nema dómari telji það nægilega rökstutt að vitneskja um aðgerðina fyrir fram hjá honum geti spillt fyrir rannsókn. Þegar krafist var nýs dómsúrskurðar um haldlagningu gagna hjá Ý hf. vegna varnaraðila 27. mars 2012 voru hafnar aðgerðir samkvæmt úrskurðunum 24. þess mánaðar. Af þeim sökum var ljóst að fyrirsvarsmönnum X hf. og fleiri varnaraðila var þá þegar kunnugt um aðgerðirnar. Þótt fyrir lægi að það hefði óhjákvæmilega valdið drætti á að nýr úrskurður yrði upp kveðinn, ef þeir hefðu verið boðaðir til þinghalds og veittur kostur á að tjá sig um fram komna kröfu, réttlætti það ekki að víkja frá meginreglunni um andmælarétt þess sem krafa beinist að og kveðið er á um í 105. gr., sbr. 2. mgr. 104. gr., laga nr. 88/2008. Er aðfinnsluvert að svo hafi verið gert, en haggar sem fyrr segir ekki gildi úrskurðarins. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu um að sóknaraðila, Seðlabanka Íslands, verði gert að hætta rannsókn sinni á ætluðum brotum varnaraðilans X hf. og aðila, tengdum honum, á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Ennfremur kröfu um að haldlagning í starfstöð tölvufyrirtækisins Ý hf. 27. mars 2012 á grundvelli dómsúrskurðar þann sama dag verði dæmd ólögmæt. Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur.
Mál nr. 345/2012
Líkamsárás
F var sakfelldur fyrir líkamsárássamkvæmt 1.mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa slegið A einuhnefahöggi í andlitið með þeim afleiðingum að hann nefbrotnaði. Við ákvörðunrefsingar var litið til þess að A hafði í aðdraganda brotsins ögrað F og varrefsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga, en fullnustu refsingarinnarvar frestað skilorðsbundið. Þá var F gert að greiða A miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. desember2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þesskrafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að honumverði ekki gerð refsing en til vara að hún verði milduð. Þá krefst hann þessaðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, til vara sýknu afkröfunni, en að því frágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð. A hefur ekki látið málið til sín takafyrir Hæstarétti. Verður því litið svo á að hann krefjist þess að staðfestverði ákvæði hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu sína, sbr. 1. mgr. 208 gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómihefur ákærði játað að hafa slegið brotaþola einu hnefahöggi í andlitið með þeimafleiðingum að hann nefbrotnaði. Er háttsemi ákærða réttilega heimfærð til 1.mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af hálfu ákæruvaldsins erekki vefengt að brotaþoli hafi í aðdraganda brotsins ögrað ákærða með því aðgreina honum með grófum og niðrandi hætti frá nánum kynnum sem brotaþoli kvaðsthafa haft af fyrrverandi unnustu ákærða. Að því gættu verður fallist á meðhéraðsdómi að við ákvörðun refsingar megi líta til 3. mgr. 218. gr. b. almennrahegningarlaga. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, semákveðin verða með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Friðrik Guðmundsson, greiði allanáfrýjunarkostnað málsins, samtals 238.129 krónur, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, Erlendar Þórs Gunnarssonar hæstaréttarlögmanns, 225.900 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2011 Máliðer höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 16. ágúst2011, á hendur: ,,FriðrikiGuðmundssyni, kt. [...], [...],Kópavogi, fyrirlíkamsárás, með því að hafa, aðfaranótt miðvikudagsins 28. júlí 2010, utandyravið skemmtistaðinn Bakkus við Tryggvagötu 22, Reykjavík, ráðist að A, kt. [...], og slegið hann einu hnefahöggi í nef, með þeimafleiðingum að hann hlaut nefbrot og skekkju á nefbrjóski. Telst þettavarða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr.laga nr. 20/1981. Þess erkrafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Þá gerirÓðinn Elísson, hrl., f.h. A, kt. [...], kröfu um aðákærði verði dæmdur til greiðslu skaða- og miskabóta samtals að fjárhæð kr.704.591, með vöxtum skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá28. júlí 2010, en síðan með dráttarvöxtum skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr.,sömu laga, frá þeim tíma er sakborningi var kynnt krafan til greiðsludags.Einnig er þess krafist af brotaþola að ákærða verði gert að greiða málskostnaðbrotaþola að skaðlausu, samkvæmt síðar framlögðum reikningi, að viðbættumvirðisaukaskatti á málflutningsþóknun.“ Undirmálsmeðferðinni féll ákæruvaldið frá orðalaginu ráðist að í ákærunni ogeftir stendur að ákærða er gefið að sök að hafa slegið A eitt hnefahögg í nef. Verjandiákærða krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Aðallega er krafist sýknu afskaðabótakröfu, utan kröfuliðinn um útlagðan kostnað sem ákærði samþykkir. Tilvara er krafist lækkunar á skaðabótakröfu. Eftirbreytingu á ákærunni sem rakin var er sannað með skýlausri játningu ákærðafyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að hann hafi gerst sekur brot það semhann er ákærður fyrir og er brotið rétt fært til refsiákvæðis í ákærunni. Skírskotaðer til ákærunnar um lýsingu málavaxta. Ákærðihefur ekki áður gerst brotlegur við almenn hegningarlög. Hann hefur játað brotsitt hreinskilnislega og er það virt til refsilækkunar. Ákærði lýsti áreiti semhann varð fyrir af hálfu A á þeim tíma sem í ákæru greinir. Þá hafi A viðhaftniðrandi ummæli um fyrrum unnustu ákærða. Ákærði reyndi árangurslaust að komastfrá A en að því kom að hann sló A eitt högg eins og lýst er í ákærunni. Erlitið til þessa við refsiákvörðun sbr. 3. mgr. 218. gr. b i.f. almennrahegningarlaga. Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð fangelsi í30 daga en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar eins og í dómsorðigreinir. Bótakrafa Aer þannig saman sett: Miskabætur 250.000 krónur, bætur vegna útlagðs kostnaðar54.591 króna og 400.000 krónur vegna kostnaðar vegna aðgerðar á nefi. Síðastakröfuliðnum er andmælt en hann er byggður á áætluðum kostnaði. Þessi kröfuliðurer ódómtækur og er honum vísað fræá dómi. Ákærðihefur samþykkt kröfuliðinn vegna útlagðs kostnaðar og er hann dæmdur til aðgreiða þá fjárhæð. A á rétt ámiskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og þykjabæturnar hæfilega ákvarðaðar 200.000 krónur. Ákærði er þannig dæmdur til aðgreiða A 254.591 krónu auk vaxta eins og í dómsorði greinir en dráttarvextirreiknast frá 3. mars 2011 til greiðsludags. Auk ofanritaðs greiði ákærði AgnariÞór Guðmundssyni héraðsdómslögmanni, skipuðum réttargæslumanni A, 87.850 krónurí réttargæsluþóknun. Ákærðigreiði Arnari Kormáki Friðrikssyni héraðsdómslögmanni 125.500 krónamálsvarnarlaun. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðunþóknunar lögmanna. Katrín ÓlöfEinarsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið fyrirákæruvaldið. Guðjón St.Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði,Friðrik Guðmundsson, sæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnusturefsingarinnar skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og fallirefsingin niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðigreiði A 254.591 krónu í skaða- og miskabætur auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 28. júlí 2010, en síðan með dráttarvöxtum skv. 9.gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., sömu laga frá 3. mars 2011 til greiðsludags. Ákærðigreiði Agnari Þór Guðmundssyni héraðsdómslögmanni 87.850 krónur íréttargæsluþóknun. Ákærðigreiði Arnari Kormáki Friðrikssyni héraðsdómslögmanni 125.500 krónamálsvarnarlaun. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðunþóknunar lögmanna.
Mál nr. 201/2003
Gjalddagi Dráttarvextir Vöruflutningar Fyrning Útivist í héraði Málsástæða
K krafði D um greiðslu eftirstöðva kaupverðs og dráttarvaxta vegna tiltekinna viðskipta. Fyrir Hæstarétti var ekki ágreiningur um hverjar væru eftirstöðvar kaupverðs en aðila greindi á um dráttarvexti. Af hálfu D var sótt þing við þingfestingu málsins í héraði en þingsókn féll síðar niður án þess að varnir kæmu fram af hálfu félagsins. D gagnáfrýjaði málinu á grundvelli 4. mgr. 96. gr. eml. Gegn mótmælum K komust kröfur og málsástæður D ekki að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. eml. Frá upphafi viðskipta, sem stóðu í nærfellt tvö og hálft ár, voru vörusendingar frá K afhentar D án greiðslu kaupverðs en D greiddi síðan K eftirá. Með hliðsjón af gögnum málsins var ekki talið að gjalddagi einstakra reikninga hafi verið umsaminn eða fyrirfram ákveðinn. Fór því um upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt 3. mgr. 9. gr. þágildandi vaxtalaga. K krafði farmflytjandann F jafnframt um greiðslu eftirstöðva og dráttarvaxta vegna viðskiptanna þar eð hann hefði afhent vörur til D í heimildarleysi án þess að krefjast greiðslu. Farmflytjandinn F krafðist sýknu af kröfu K m.a. á grundvelli þess að krafan væri fyrnd samkvæmt 29. gr. laga nr. 24/1982, en K taldi hinn skamma fyrningarfrest þess ákvæðis ekki taka til kröfunnar og væri hún því ófyrnd. Talið var að 29. gr. tæki til krafna er stöfuðu af óheimilli afhendingu farms án heimtu greiðslu fyrir hana samkvæmt fylgibréfi. Þá varð ekki annað ráðið af reglum félags vöruflytjenda, sem K taldi að gilda ættu í viðskiptum aðila, en að þær væru til fyllingar ákvæðum laga nr. 24/1982 varðandi ábyrgð flytjanda en kæmu ekki í stað þeirra. Samkvæmt því var F sýknaður af kröfum K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. maí 2003. Endanlega krefst hann þess að gagnáfrýjandinn Dagsverk ehf. verði dæmdur til að greiða sér 8.960.849 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 23. september 1996 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð 8.570.850 krónur, sem komi til frádráttar kröfunni miðað við nánar tilgreinda innborgunardaga. Þá verði gagnáfrýjandinn Flytjandi hf. dæmdur til að greiða sér 8.897.569 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 25. september 1996 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð 8.507.570 krónur, sem komi til frádráttar kröfunni miðað við nánar tilgreinda innborgunardaga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi gagnáfrýjenda. Gagnáfrýjandinn Dagsverk ehf. áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. ágúst 2003. Endanleg kröfugerð hans er á þá leið aðallega að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð þannig að hún beri ekki dráttarvexti fyrr en frá málshöfðun, en til vara að niðurstaða héraðsdóms um upphafstíma dráttarvaxta verði staðfest. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandinn Flytjandi hf. áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 1. ágúst 2003. Hann krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Aðaláfrýjandi lækkaði við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti kröfu sína á hendur gagnáfrýjandanum Dagsverki ehf. um 19.370 krónur. Er eftir það ekki ágreiningur um skyldu Dagsverks ehf. til að greiða aðaláfrýjanda 389.999 krónur, en aðila greinir á um greiðslu dráttarvaxta. Af hálfu gagnáfrýjandans Dagsverks ehf. var sótt þing við þingfestingu málsins í héraði en þingsókn féll síðar niður án þess að varnir kæmu fram af hálfu félagsins. Hefur það gagnáfrýjað málinu á grundvelli 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðaláfrýjandi mótmælti við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti að kröfur og málsástæður þessa gagnáfrýjanda kæmust að með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994. Af hálfu Dagsverks ehf. er því haldið fram að niðurfelling þingsóknar í héraði hafi verið afsakanleg. Hafi hún stafað af þeim misskilningi að Dagsverk ehf. hafi ekki talið þörf á að halda uppi vörnum af sinni hálfu þar sem ljóst hafi verið að meðstefndi Eimskip innanlands hf., nú Flytjandi hf., myndi taka til varna. Ekki verður talið að skilyrðum 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 með síðari breytingum sé fullnægt og koma málsástæður gagnáfrýjandans Dagsverks ehf. því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Krafa aðaláfrýjanda á hendur Dagsverki ehf. lýtur að skuld vegna kaupa þess síðarnefnda á hjólbörðum og fylgihlutum. Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi varðar krafan 132 reikninga, sem aðaláfrýjandi gaf út vegna þessara viðskipta á nærfellt tveggja og hálfs árs tímabili frá september 1996 til mars 1999. Ekki nýtur í málinu skriflegra samninga aðila um greiðslukjör vegna þessara viðskipta. Hið selda var sent til Dagsverks ehf. á Egilsstöðum, oftast með bifreiðum forvera gagnáfrýjandans Flytjanda hf. Vegna flestra reikninganna hefur aðaláfrýjandi lagt fram fylgibréf og svonefnda C-gíróseðla. Samkvæmt framlögðum gögnum verður þó ekki séð að fylgibréf eða C-gíróseðlar hafi fylgt 30 reikninganna og með tveimur til viðbótar voru ekki fylgibréf og enn öðrum tveimur fylgdu ekki C-gíróseðlar. Af hálfu aðaláfrýjanda var í héraði lagður fram bæklingur Landvara, félags íslenskra vöruflytjenda, um gírókröfur. Meðal efnis í bæklingnum eru reglur í 50 greinum um kröfusendingar í landflutningastarfsemi undir heitinu „Gírókröfur Landvara“, sem aðaláfrýjandi telur að gilt hafi varðandi flutning á hjólbörðunum. Eru í 5. kafla reglnanna ákvæði þess efnis að þegar gírókrafa sé sótt skuli flytjandi taka við greiðslu og sé honum að því búnu heimilt að afhenda viðtakanda sendinguna. Bendir form fylgiganga með sendingunum til þess að fyrrnefndum reglum hafi verið ætlað að gilda í viðskiptum aðila og hafi aðaláfrýjandi því miðað við að vörurnar yrðu staðgreiddar. Í þessu sambandi er þess þó að gæta að í 2. kafla reglananna eru ítarleg ákvæði um frágang skjala vegna slíkra sendinga, sem sendanda er ætlað aða annast, og samkvæmt ákvæðum 1. kafla falla þær sendingar einar undir reglurnar, sem fullnægja þessum kröfum. Verður ekki betur séð en að í öllum tilvikum skorti allnokkuð á að þessum fyrirmælum hafi verið fylgt. Þá er einungis í fjórum þeirra fylgibréfa, sem aðaláfrýjandi hefur lagt fram, útfylltur sá reitur, sem ætlaður er fyrir kröfufjárhæð er innheimta skyldi hjá móttakanda, en slíkt er forsenda þess að flytjandi geti gert greiðslu að skilyrði fyrir afhendingu vöru samkvæmt 12. gr. laga nr. 24/1982 um flutningssamninga og ábyrgð við vöruflutninga á landi. Samkvæmt því sem að framan er rakið verður ekki með ótvíræðum hætti ráðið af frágangi framlagðra skjala með vörusendingunum hvort aðaláfrýjandi hafi miðað við að þær yrðu ekki afhentar nema gegn staðgreiðslu. Á það er á hinn bóginn að líta að af gögnum málsins er ljóst að alveg frá upphafi viðskipta aðila voru sendingarnar afhentar gagnáfrýjandanum Dagsverki ehf. án greiðslu kaupverðs, en gagnáfrýjandinn greiddi síðan aðaláfrýjanda eftirá vegna viðskiptanna. Verður ekki betur séð en að aðaláfrýjandi hafi látið það átölulaust og haldið áfram að senda vörur með óbreyttum hætti. Var honum þó í lófa lagið að ráða með hvaða hætti vörur yrðu afhentar. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að hann hafi áskilið sér greiðslu vaxta meðan á viðskiptum aðila stóð. Var Dagsverk ehf. fyrst krafið um greiðslu 7. apríl 2000, meira en ári eftir að viðskiptum aðila lauk. Verður að fallast á það með héraðsdómara að með hliðsjón af gögnum málsins verði ekki talið að gjalddagi vegna einstakra reikninga hafi verið umsaminn eða fyrirfram ákveðinn. Breytir engu þar um þótt að í 13 fylgibréfanna sé áritun um að ekki megi afhenda viðkomandi vörusendingu nema gegn greiðslu, enda verður ekki séð að hann hafi fylgt því eftir. Fer því um upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt 3. mgr. 9. gr. þágildandi vaxtalaga og reiknast dráttarvextir frá 7. maí 2000 eins og nánar greinir í dómsorði. Gagnáfrýjandinn Dagsverk ehf. verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. II. Eimskip innanlands hf. var sameinað Flytjanda hf. með samrunaáætlun 17. febrúar 2003, sem staðfest hefur verið af báðum félögunum. Eimskip innanlands hf. var afskráð 30. maí 2003 og hefur Flytjandi hf. tekið við aðild þess að málinu. Gagnáfrýjandinn Flytjandi hf. reisir sýknukröfu sína meðal annars á þeirri málsástæðu að krafa aðaláfrýjanda sé fyrnd enda gildi um hana fyrningarfrestur samkvæmt 29. gr. laga nr. 24/1982, sem hafi verið löngu liðinn er mál þetta var höfðað. Aðaláfrýjandi telur að hinn skammi fyrningarfrestur í 29. gr. laga nr. 24/1982 taki ekki til kröfu sinnar á hendur Flytjanda hf. og sé hún því ófyrnd. Byggir hann það í fyrsta lagi á því að ákvæðið taki ekki til annarra krafna en þeirra, er rísa af reglum III. kafla laganna um ábyrgð vegna meðferðar farms og ábyrgð vegna tjóns, sem hlýst af völdum dráttar við flutning farms. Greinin eigi því ekki við um kröfu er rísa kann vegna þess að flytjandi afhendi vöru án þess að heimta kröfu samkvæmt fylgibréfi eða öðrum fylgigögnum sendingar. Í 12. gr. laga nr. 24/1982 eru efnisákvæði um skyldur flytjanda varðandi afhendingu vöru gegn greiðslu samkvæmt fylgibréfi. Enda þótt ekki séu í lögunum sérstök ákvæði um skilyrði bótaskyldu flytjanda ef hann sinnir ekki þessum skyldum verður að telja að kröfur, sem til verða vegna slíkra vanefnda, rísi á grundvelli laganna í merkingu 29. gr. þeirra. Í öðru lagi byggir aðaláfrýjandi í þessu efni á því að í samskiptum aðilanna hafi gilt reglur Landvara um gírókröfur en í því felist að fyrningarreglur 29. gr. laga nr. 24/1982 taki hvað sem öðru líði ekki til kröfu hans á hendur Flytjanda hf., enda séu ákvæði laganna undanþæg. Bendir hann á að í framangreindum upplýsingabæklingi Landvara um gírókröfur sé sérstakur kafli með leiðbeiningum fyrir vöruflytjendur. Sé flytjendum þar meðal annars bent á að hafa í huga að innheimta á gírókröfum sé ekki flutningastarfsemi heldur fjármálaþjónusta. Eins og að framan er rakið er meðal efnis í fyrrgreindum bæklingi reglur um gírókröfur Landvara. Er í 10. kafla reglnanna fjallað um ábyrgð flytjanda í 36. gr. til 38. gr. Segir í 36. gr. að „flytjandi gírókröfu“ beri „ábyrgð á því sem flutt er“ og hafi „réttarstöðu samkvæmt lögum nr. 24/1982.“ Verður ekki annað af reglunum ráðið en að þær séu til fyllingar ákvæðum laga nr. 24/1982 varðandi ábyrgð flytjanda en komi ekki í stað þeirra. Telst krafa aðaláfrýjanda á hendur gagnáfrýjandanum Flytjanda hf. samkvæmt öllu framansögðu hafa verið fyrnd þegar málið var höfðað. Verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur að því er varðar gagnáfrýjandann Flytjanda hf. Rétt er að aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandinn Flytjandi hf. beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Gagnáfrýjandinn Dagsverk ehf. greiði aðaláfrýjanda, Kaldaseli ehf., 389.999 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. maí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandinn Dagsverk ehf. greiði aðaláfrýjanda samtals 450.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður varðandi gagnáfrýjandann Flytjanda hf. Málskostnaður milli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjandans Flytjanda hf. fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2003. I. Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 3. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kaldaseli ehf., kt. 681287-1249, Undralandi 4, Reykjavík, með stefnu birtri 19. október 2001 á hendur Dagsverki ehf., kt. 701293-3989, Vallarvegi, Egilsstöðum, og Eimskipum innanlands hf., kt. 450877-0189, Klettagörðum 15, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda á hendur stefnda, Dagsverki ehf., eru þær, að þessi stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 8.960.849, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 27.688 frá 23.09. 1996 til 12.11. s.á., af kr. 102.154 frá þeim degi til 25. s.m., af kr. 195.992 frá þeim degi til 12.04. 1997, af kr. 283.869 frá þeim degi til 20. s.m., af kr. 452.965 frá þeim degi til 22. s.m., af kr. 557.370 frá þeim degi til 26. s.m., af kr. 619.497 frá þeim degi til 30. s.m., af kr. 811.510 frá þeim degi til 01.05. s.á., af kr. 959.061 frá þeim degi til 03. s.m., af kr. 1.055.423 frá þeim degi til 04. s.m., af kr. 1.201.045 frá þeim degi til 05. s.m., af kr. 1.275.259 frá þeim degi til 11. s.m., af kr. 1.285.657 frá þeim degi til s.m., af kr. 1.441.515 þeim degi til 17. s.m., af kr. 1.445.211 frá þeim degi til 19. s.m., af kr. 1.449.005 frá þeim degi til 20. s.m., af kr. 1.620.532 frá þeim degi til 25. s.m., af kr. 1.726.351 frá þeim degi til 26. s.m., af kr. 1.836.264 frá þeim degi til 28. s.m., af kr. 1.846.393 frá þeim degi til 01.06. s.á., af kr. 1.858.242 frá þeim degi til 02. s.m., af kr. 1.947.677 frá þeim degi til 07. s.m., af kr. 2.110.138 frá þeim degi til 08.s.m., af kr. 2.137.538 frá þeim degi til 09. s.m., af kr. 2.268.806 frá þeim degi til 12.s.m., af kr. 2.298.342 frá þeim degi til 14. s.m., af kr. 2.603.892 frá þeim degi til 16. s.m., af kr. 2.651.237 frá þeim degi til 18. s.m., af kr. 2.736.480 frá þeim degi til 21. s.m., af kr. 2.766.330 frá þeim degi til 24. s.m., af kr. 2.831.971 frá þeim degi til 25. s.m., af kr. 2.873.405 frá þeim degi til 28. s.m., af kr. 2.983.211 frá þeim degi til 30. s.m., af kr. 2.998.136 frá þeim degi til 01.07. s.á., af kr. 3.118.039 frá þeim degi til 02.s.m., af kr. 3.153.853 frá þeim degi til 07. s.m., af kr. 3.319.545 frá þeim degi til 14. s.m., af kr. 3.333.440 frá þeim degi til 19. s.m., af kr. 3.361.204 frá þeim degi til 26. s.m., af kr. 3.391.637 frá þeim degi til 27. s.m., af kr. 3.406.405 frá þeim degi til 03.08. s.á., af kr. 3.413.377 frá þeim degi til 06. s.m., af kr. 3.470.625 frá þeim degi til 11. s.m., af kr. 3.614.291 frá þeim degi til 12. s.m., af kr. 3.724.921 frá þeim degi til 16. s.m., af kr. 3.747.660 frá þeim degi til 19. s.m., af kr. 4.012.648 frá þeim degi til 24. s.m., af kr. 4.056.594 frá þeim degi til 25. s.m., af kr. 4.103.040 frá þeim degi til 27. s.m., af kr. 4.189.206 frá þeim degi til 30. s.m., af kr. 4.232.958 frá þeim degi til 02.09. s.á., af kr. 4.262.164 frá þeim degi til 23. s.m., af kr. 4.344.803 frá þeim degi til 05.10. s.á., af kr. 4.362.826 frá þeim degi til 06. s.m., af kr. 4.578.243 frá þeim degi til 11. s.m., af kr. 4.674.021 frá þeim degi til 28. sama mánaðar, af kr. 4.681.989 frá þeim degi til 12.11. s.á., af kr. 4.722.521 frá þeim degi til 15. s.m., af kr. 4.747.832 frá þeim degi til 10.12. s.á., af kr. 4.790.915 frá þeim degi til 11. s.m., af kr. 4.833.998, frá þeim degi til 15. s.m., af kr. 4.928.658 frá þeim degi til 04.01. 1998, af kr. 5.000.491 frá þeim degi til 11. s.m., af kr. 5.048.380 frá 11.01. 1998, til 08.02. s.á., af kr. 5.057.620 frá þeim degi til 02.05. s.á., af kr. 5.209.216 frá þeim degi til 03. s.m., af kr. 5.274.513 frá þeim degi til 09. s.m., af kr. 5.383.569 frá þeim degi til 10. s.m., af kr. 5.394. 195 frá þeim degi til 16. s.m., af kr. 5.402.665 frá þeim degi til 18. s.m., af kr. 5.476.000 frá þeim degi til 23. s.m., af kr. 5.574.208 frá þeim degi til 27. s.m., af kr. 5.661.634 frá þeim degi til 30. s.m., af kr. 5.726.931 frá þeim degi til 31. s.m., af kr. 5.770.759 frá þeim degi til 02.06. s.á., af kr. 6.106.123 frá þeim degi til 03. s.m., af kr. 6.236.715 frá þeim degi til 08. s.m., af kr. 6.317.019 frá þeim degi til 09. s.m., af kr. 6.349.339 frá þeim degi til 15. s.m., af kr. 6.463.574 frá þeim degi til 21. s.m., af kr. 6.594.517 frá þeim degi til 05.07. s.á., af kr. 6.632.958 frá þeim degi til 18. s.m., af kr. 6.655.827 frá þeim degi til 25. s.m., af kr. 6.689.091 frá þeim degi til 04.08. s.á., af kr. 6.712.411 frá þeim degi til 12. s.m., af kr. 6.931.547 frá þeim degi til 15. s.m., af kr. 6.980.651 frá þeim degi til 02.09. s.á., af kr. 6.988.968 frá þeim degi til 06. s.m., af kr. 7.069.245 frá þeim degi til 07. s.m., af kr. 7.187.842 frá þeim degi til 12. s.m., af kr. 7.287.865 frá þeim degi til 14. s.m., af kr. 7.340.648 frá þeim degi til 20. s.m., af kr. 7.349.368 frá þeim degi til 28. s.m., af kr. 7.545.784 frá þeim degi til 05.10. s.á., af kr. 7.611.081 frá þeim degi til 06. s.m., af kr. 7.715.235 frá þeim degi til 07. s.m., af kr. 7.911.123 frá þeim degi til 10. s.m., af kr. 8.016.344 frá þeim degi til 11. s.m., af kr. 8.204.730 frá þeim degi til 12. s.m., af kr. 8.309.951 frá þeim degi til 25. s.m., af kr. 8.367.679 frá þeim degi til 03.11. s.á., af kr. 8.390.089 frá þeim degi til 09. s.m., af kr. 8.438.495 frá þeim degi til 15. s.m., af kr. 8.563.502 frá þeim degi til 22. s.m., af kr. 8.581.057 frá þeim degi til 25. s.m., af kr. 8.633.840 frá þeim degi til 08.12. s.á., af kr. 8.699.137 frá þeim degi til 13. s.m., af kr. 8.748.241 frá þeim degi til 22. s.m., af kr. 8.852.081 frá þeim degi til 08.03. 1999, af kr. 8.960.849 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð kr. 8.551.480, sem greiddar voru þann 17.10. 1996, kr. 25.198; 16.03. 1997, kr. 29.536; 10.04. 1997, kr. 74.466; 07.05. 1997, kr. 171.527; 09.05. 1997, kr. 87.877; 05.06. 1997, kr. 104.405; 09.06. 1997, kr. 119.007; 13.06. 1997, kr. 57.538; 13.06. 1997, kr. 73.006; 13.06. 1997, kr. 4.589; 26.06. 1997, kr. 147.551; 08.07. 1997, kr. 6.991; 08.07. 1997, kr. 145.622; 14.07. 1997, kr. 89.371; 14.07. 1997, kr. 74.214; 22.07. 1997, kr. 3.794; 22.07. 1997, kr. 3.696; 22.07. 1997, kr. 82.862; 22.07. 1997, kr. 10.398; 22.07. 1997, kr. 10.129; 01.08. 1997, kr. 109.913; 01.08. 1997, kr. 42.190; 01.08. 1997, kr. 63.629; 14.08. 1997, kr. 169.096; 24.08. 1997, kr. 33.744; 25.08. 1997, kr. 89.435; 25.08. 1997, kr. 11.849; 31.08. 1997, kr. 93.838; 09.09. 1997, kr. 24.024; 09.09. 1997, kr. 96.284; 09.09. 1997, kr. 66.177; 09.09. 1997, kr. 56.834; 09.09. 1997, kr. 8.030; 02.10. 1997, kr. 107.244; 02.10. 1997, kr. 47.345; 02.10. 1997, kr. 65.641; 10.10. 1997, kr. 248.716; 20.10. 1997, kr. 41.434; 20.10. 1997, kr. 29.850; 20.10. 1997, kr. 26.320; 20.10. 1997, kr. 85.243; 30.10. 1997, kr. 22.522; 30.10. 1997, kr. 14.925; 30.10. 1997, kr. 97.381; 30.10. 1997, kr. 13.895; 30.10. 1997, kr. 27.764; 30.10. 1997, kr. 9.494; 30.10. 1997, kr. 52.641; 30.10. 1997, kr. 57.165; 05.11. 1997, kr. 14.768; 05.11. 1997, kr. 30.433; 05.11. 1997, kr. 20.967; 12.11. 1997, kr. 165.692; 14.11. 1997, kr. 64.220; 14.11. 1997, kr. 172.333; 14.11. 1997, kr. 86.166; 03.12. 1997, kr. 29.206; 03.12. 1997, kr. 92.655; 03.12. 1997, kr. 43.946; 30.12. 1997, kr. 43.752; 30.12. 1997, kr. 86.166; 30.12. 1997, kr. 12.702; 27.03. 1998, kr. 82.639; 29.04. 1998, kr. 110.630; 29.04. 1998, kr. 7.968; 29.04. 1998, kr. 18.023; 07.05. 1998, kr. 95.778; 18.05. 1998, kr. 94.660; 10.06. 1998, kr. 215.417; 23.06. 1998, kr. 71.833; 23.06. 1998, kr. 47.889; 03.07. 1998, kr. 143.666; 10.07. 1998, kr. 65.297; 10.07. 1998, kr. 9.240; 17.07. 1998, kr. 22.869; 22.07. 1998, kr. 151.596; 05.08. 1998, kr. 98.208; 05.08. 1998, kr. 73.335; 05.08. 1998, kr. 43.828; 05.08. 1998, kr. 179.680; 26.08. 1998, kr. 219.136; 08.09. 1998, kr. 12.166; 08.09. 1998, kr. 8.317; 08.09. 1998, kr. 117.758; 22.09. 1998, kr. 65.297; 22.09. 1998, kr. 130.592; 22.09. 1998, kr. 109.056; 01.10. 1998, kr. 100.023; 07.10. 1998, kr. 104.154; 27.10. 1998, kr. 57.728; 03.11. 1998, kr. 87.426; 10.11. 1998, kr. 32.320; 10.11. 1998, kr. 10.626; 10.11. 1998, kr. 8.470; 10.11. 1998, kr. 155.684; 14.12. 1998, kr. 114.235; 29.12. 1998, kr. 103.840; 22.01. 1999, kr. 22.410; 22.01. 1999, kr. 80.304; 22.01. 1999, kr. 25.311; 22.01. 1999, kr. 40.532; 22.01. 1999, kr. 23.320; 05.02. 1999, kr. 33.264; 05.02. 1999, kr. 38.441; 05.02. 1999, kr. 130.943; 03.03. 1999, kr. 108.064; 07.04. 1999, kr. 105.221; 07.04. 1999, kr. 52.783; 07.04. 1999, kr. 105.221; 07.04. 1999, kr. 195.888; 07.04. 1999, kr. 188.386; 07.04. 1999, kr. 196.416; 07.04. 1999, kr. 49.104; 07.04. 1999, kr. 48.406; 07.04. 1999, kr. 8.720; 07.04. 1999, kr. 65.297; 20.05. 1999, kr. 49.104; 24.06. 1999, kr. 17.555, og dragist frá kröfunni miðað við stöðu skuldarinnar á innborgunardegi. Verði þessi stefndi dæmdur til greiðslu framangreindrar skuldar in solidum með stefnda Eimskipum innanlands hf., svo langt sem krafa á hendur þess stefnda nær. Þá er krafizt málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnanda á hendur stefnda, Eimskipum innanlands hf., er sú, að þessi stefndi verði dæmdur in solidum ásamt meðstefnda, Dagsverki ehf., til greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 8.927.105, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 sbr. áður III. kafla laga nr. 25/1987, af kr. 27.688 frá 25.09.1996 til 14.11.1996, af kr. 102.154 frá þeim degi til 27.11.1996, af kr. 195.992 frá þeim degi til 14.04.1997, af kr. 283.869 frá þeim degi til 22.04.1997, af kr. 452.965 frá þeim degi til 24.04.1997, af kr. 557.370 frá þeim degi til 28.04.1997, af kr. 619.497 frá þeim degi til 02.05.1997, af kr. 811.510 frá þeim degi til 03.05.1997, af kr. 959.061 frá þeim degi til 05.05.1997, af kr. 1.055.423 frá þeim degi til 06.05.1997, af kr. 1.201.045 frá þeim degi til 07.05.1997, af kr. 1.275.259 frá þeim degi til 13.05.1997, af kr. 1.285.657 frá þeim degi til 14.05.1997, af kr. 1.441.515 frá þeim degi til 19.05.1997, af kr. 1.445.211 frá þeim degi til 21.05.1997, af kr. 1.449.005 frá þeim degi til 22.05.1997, af kr. 1.620.532 frá þeim degi til 27.05.1997, af kr. 1.726.351 frá þeim degi til 28.05.1997, af kr. 1.836.264 frá þeim degi til 30.05.1997, af kr. 1.846.393 frá þeim degi til 03.06.1997, af kr. 1.858.242 frá þeim degi til 04.06.1997, af kr. 1.947.677 frá þeim degi til 09.06.1997, af kr. 2.110.138 frá þeim degi til 10.06.1997, af kr. 2.137.538 frá þeim degi til 11.06.1997, af kr. 2.268.806 frá þeim degi til 14.06.1997, af kr. 2.298.342 frá þeim degi til 16.06.1997, af kr. 2.603.892 frá þeim degi til 18.06.1997, af kr. 2.651.237 frá þeim degi til 20.06.1997, af kr. 2.736.480 frá þeim degi til 23.06.1997, af kr. 2.766.330 frá þeim degi til 26.06.1997, af kr. 2.831.971 frá þeim degi til 27.06.1997, af kr. 2.873.405 frá þeim degi til 30.06.1997, af kr. 2.983.211 frá þeim degi til 03.07.1997, af kr. 3.118.039 frá þeim degi til 04.07.1997, af kr. 3.153.853 frá þeim degi til 11.07.1997, af kr. 3.319.545 frá þeim degi til 16.07.1997, af kr. 3.333.440 frá þeim degi til 21.07.1997, af kr. 3.361.204 frá þeim degi til 28.07.1997, af kr. 3.391.637 frá þeim degi til 29.07.1997, af kr. 3.406.405 frá þeim degi til 05.08.1997, af kr. 3.413.377 frá þeim degi til 08.08.1997, af kr. 3.470.625 frá þeim degi til 13.08.1997, af kr. 3.614.291 frá þeim degi til 14.08.1997, af kr. 3.724.921 frá þeim degi til 18.08.1997, af kr. 3.747.660 frá þeim degi til 19.08.1997, af kr. 3.840.315 frá þeim degi til 23.08.1997, af kr. 4.012.648 frá þeim degi til 26.08.1997, af kr. 4.056.594 frá þeim degi til 27.08.1997, af kr. 4.069.296 frá þeim degi til 29.08.1997, af kr. 4.155.462 frá þeim degi til 01.09.1997, af kr. 4.199.214 frá þeim degi til 04.09.1997, af kr. 4.228.420 frá þeim degi til 25.09.1997, af kr. 4.311.059 frá þeim degi til 07.10.1997, af kr. 4.329.082 frá þeim degi til 08.10.1997, af kr. 4.544.499 frá þeim degi til 13.10.1997, af kr. 4.640.277 frá þeim degi til 30.10.1997, af kr. 4.648.245 frá þeim degi til 14.11.1997, af kr. 4.688.777 frá þeim degi til 17.11.1997, af kr. 4.714.088 frá þeim degi til 12.12.1997, af kr. 4.757.171 frá þeim degi til 13.12.1997, af kr. 4.800.254 frá þeim degi til 17.12.1997, af kr. 4.894.914 frá þeim degi til 06.01.1998, af kr. 4.966.747 frá þeim degi til 13.01.1998, af kr. 5.014.636 frá þeim degi til 10.02.1998, af kr. 5.023.876 frá þeim degi til 04.05.1998, af kr. 5.175.472 frá þeim degi til 05.05.1998, af kr. 5.240.769 frá þeim degi til 11.05.1998, af kr. 5.349.825 frá þeim degi til 12.05.1998, af kr. 5.360.451 frá þeim degi til 18.05.1998, af kr. 5.368.921 frá þeim degi til 20.05.1998, af kr. 5.442.256 frá þeim degi til 25.05.1998, af kr. 5.540.464 frá þeim degi til 29.05.1998, af kr. 5.627.890 frá þeim degi til 01.06.1998, af kr. 5.693.187 frá þeim degi til 02.06.1998, af kr. 5.737.015 frá þeim degi til 04.06.1998, af kr. 6.072.379 frá þeim degi til 05.06.1998, af kr. 6.202.971 frá þeim degi til 12.06.1998, af kr. 6.283.275 frá þeim degi til 13.06.1998, af kr. 6.315.595 frá þeim degi til 17.06.1998, af kr. 6.429.830 frá þeim degi til 23.06.1998, af kr. 6.560.773 frá þeim degi til 07.07.1998, af kr. 6.599.214 frá þeim degi til 20.07.1998, af kr. 6.622.083 frá þeim degi til 27.07.1998, af kr. 6.655.347 frá þeim degi til 06.08.1998, af kr. 6.678.667 frá þeim degi til 14.08.1998, af kr. 6.897.803 frá þeim degi til 17.08.1998, af kr. 6.946.907 frá þeim degi til 04.09.1998, af kr. 6.955.224 frá þeim degi til 06.09.1998, af kr. 7.023.335 frá þeim degi til 07.09.1998, af kr. 7.141.932 frá þeim degi til 08.09.1998, af kr. 7.154.098 frá þeim degi til 14.09.1998, af kr. 7.254.121 frá þeim degi til 16.09.1998, af kr. 7.306.904 frá þeim degi til 22.09.1998, af kr. 7.315.624 frá þeim degi til 30.09.1998, af kr. 7.512.040 frá þeim degi til 07.10.1998, af kr. 7.577.337 frá þeim degi til 08.10.1998, af kr. 7.681.491 frá þeim degi til 09.10.1998, af kr. 7.877.379 frá þeim degi til 12.10.1998, af kr. 7.982.600 frá þeim degi til 13.10.1998, af kr. 8.170.986 frá þeim degi til 14.10.1998, af kr. 8.276.207 frá þeim degi til 27.10.1998, af kr. 8.333.935 frá þeim degi til 05.11.1998, af kr. 8.356.345 frá þeim degi til 11.11.1998, af kr. 8.404.751 frá þeim degi til 17.11.1998, af kr. 8.529.758 frá þeim degi til 24.11.1998, af kr. 8.547.313 frá þeim degi til 27.11.1998, af kr. 8.600.096 frá þeim degi til 10.12.1998, af kr. 8.665.393 frá þeim degi til 15.12.1998, af kr. 8.714.497 frá þeim degi til 24.12.1998, af kr. 8.818.337 frá þeim degi til 10.03.1999, af kr. 8.927.105 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð kr. 8.517.736 er greiddar voru: 17.10.1996, kr. 25.198; 16.03.1997, kr. 29.536; 10.04.1997, kr. 74.466; 07.05.1997, kr. 171.527; 09.05.1997, kr. 87.877; 05.06.1997, kr. 104.405; 09.06.1997, kr. 119.007; 13.06.1997, kr. 57.538; 13.06.1997, kr. 73.006; 13.06.1997, kr. 4.589; 26.06.1997, kr. 147.551; 08.07.1997, kr. 6.991; 08.07.1997, kr. 145.622; 14.07.1997, kr. 89.371; 14.07.1997, kr. 74.214; 22.07.1997, kr. 3.794; 22.07.1997, kr. 3.696; 22.07.1997, kr. 82.862; 22.07.1997, kr. 10.398; 22.07.1997, kr. 10.129; 01.08.1997, kr. 109.913; 01.08.1997, kr. 42.190; 01.08.1997, kr. 63.629; 14.08.1997, kr. 169.096; 25.08.1997, kr. 89.435; 25.08.1997, kr. 11.849; 31.08.1997, kr. 93.838; 09.09.1997, kr. 24.024; 09.09.1997, kr. 96.284; 09.09.1997, kr. 66.177; 09.09.1997, kr. 56.834; 09.09.1997, kr. 8.030; 02.10.1997, kr. 107.244; 02.10.1997, kr. 47.345; 02.10.1997, kr. 65.641; 10.10.1997, kr. 248.716; 20.10.1997, kr. 41.434; 20.10.1997, kr. 29.850; 20.10.1997, kr. 26.320; 20.10.1997, kr. 85.243; 30.10.1997, kr. 22.522; 30.10.1997, kr. 14.925; 30.10.1997, kr. 97.381; 30.10.1997, kr. 13.895; 30.10.1997, kr. 27.764; 30.10.1997, kr. 9.494; 30.10.1997, kr. 52.641; 30.10.1997, kr. 57.165; 05.11.1997, kr. 14.768; 05.11.1997, kr. 30.433; 05.11.1997, kr. 20.967; 12.11.1997, kr. 165.692;14.11.1997, kr. 64.220; 14.11.1997, kr. 172.333; 14.11.1997, kr. 86.166; 03.12.1997, kr. 29.206; 03.12.1997, kr. 92.655; 03.12.1997, kr. 43.946; 30.12.1997, kr. 43.752; 30.12.1997, kr. 86.166; 30.12.1997, kr. 12.702; 27.03.1998, kr. 82.639; 29.04.1998, kr. 110.630; 29.04.1998, kr. 7.968; 29.04.1998, kr. 18.023; 07.05.1998, kr. 95.778; 18.05.1998, kr. 94.660; 10.06.1998, kr. 215.417; 23.06.1998, kr. 71.833; 23.06.1998, kr. 47.889; 03.07.1998, kr. 143.666; 10.07.1998, kr. 65.297; 10.07.1998, kr. 9.240; 17.07.1998, kr. 22.869; 22.07.1998, kr. 151.596; 05.08.1998, kr. 98.208; 05.08.1998, kr. 73.335; 05.08.1998, kr. 43.828; 05.08.1998, kr. 179.680; 26.08.1998, kr. 219.136; 08.09.1998, kr. 12.166; 08.09.1998, kr. 8.317; 08.09.1998, kr. 117.758; 22.09.1998, kr. 65.297; 22.09.1998, kr. 130.592; 22.09.1998, kr. 109.056; 01.10.1998, kr. 100.023; 07.10.1998, kr. 104.154; 27.10.1998, kr. 57.728; 03.11.1998, kr. 87.426; 10.11.1998, kr. 32.320; 10.11.1998, kr. 10.626; 10.11.1998, kr. 8.470; 10.11.1998, kr. 155.684; 14.12.1998, kr. 114.235; 29.12.1998, kr. 103.840; 22.01.1999 kr. 22.410; 22.01.1999 kr. 80.304; 22.01.1999 kr. 25.311; 22.01.1999 kr. 40.532; 22.01.1999 kr. 23.320; 05.02.1999 kr. 33.264; 05.02.1999 kr. 38.441; 05.02.1999 kr. 130.943; 03.03.1999 kr. 108.064; 07.04.1999 kr. 105.221; 07.04.1999 kr. 52.783; 07.04.1999 kr. 105.221; 07.04.1999 kr. 195.888; 07.04.1999 kr. 188.386; 07.04.1999 kr. 196.416; 07.04.1999 kr. 49.104; 07.04.1999 kr. 48.406; 07.04.1999 kr. 8.720; 07.04.1999 kr. 65.297; 20.05.1999 kr. 49.104; 24.06.1999 kr. 17.555 og dragast frá kröfunni miðað við stöðu skuldarinnar á innborgunardegi. Þá er krafizt málskostnaðar að mati dómsins. Endanlegar dómkröfur stefnda, Eimskipa innanlands hf., eru þær aðallega, að málinu verði vísað frá dómi, til vara, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara, að stefndi verði sýknaður að svo stöddu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnda, Dagsverks ehf., var sótt þing, en síðan féll þingsókn niður án þess að varnir kæmu fram. Verður málið því dæmt á hendur þessum stefnda samkvæmt framlögðum gögnum. II. Málavextir: Krafa stefnanda á hendur báðum stefndu er byggð á 131 reikningi, útgefnum á tímabilinu 18. september 1996 til 3. marz 1999, og að auki einum reikningi til viðbótar á hendur stefnda, Dagsverki ehf., dskj. nr. 67. Um var að ræða reikninga, útgefna vegna kaupa stefnda, Dagsverks ehf., af stefnanda á hjólbörðum og fylgihlutum. Viðskiptin fóru fram með þeim hætti, að stefndi, Dagsverk ehf., pantaði hjólbarða af stefnanda. Stefnandi skrifaði út reikning og sendi vöruna ásamt reikningi með Viggó ehf. landflutningum. Vörurnar voru sendar með svokallaðri C-gíró sendingu. Kveður stefnandi þennan sendingarmáta hafa falið í sér, að móttakandi greiddi vöruna viðmóttöku. Samkvæmt samningi aðila, Viggós ehf. og Kaldasels ehf., hafi verið óheimilt að afhenda vöruna án greiðslu á meðfylgjandi reikningi. Hafi Viggó ehf. ábyrgzt greiðslu reikninganna við móttöku vörunnar gagnvart Kaldaseli ehf., en slík ábyrgð hafi ekki aðeins gilt í viðskiptum þessara tveggja aðila, heldur gildi um C-gíró kröfur almennt. Töluverð vanskil urðu á greiðslu reikninganna. Stefnandi kveðst hafa gert athugasemdir við Viggó ehf., þegar eftir þessu var tekið, án árangurs, en óumdeilt er, að vörurnar voru hvað eftir annað afhentar, án þess að staðgreiðsla kæmi fyrir. Kveður stefnandi það hafa verið gert án heimildar frá Kaldaseli ehf. Fyrirsvarsmaður Kaldasels ehf. kveðst einnig hafa skorað munnlega á stefnda, Dagsverk ehf., að greiða skuldina, án árangurs. Viggó ehf. hefur nú sameinast rekstri Eimskipa innanlands hf. og er óumdeilt, að kröfunni sé réttilega beint að því félagi. Inn á skuldina voru greiddar innborganir, samtals að fjárhæð kr. 8.551.480, á tímabilinu 17. október 1996 til 24. júní 1999. Stefnandi skoraði á stefndu að greiða kröfuna með innheimtubréfum, dags. 7. apríl 2000. Stefndi, Dagsverk ehf., svaraði með bréfi, dags. 27. apríl 2000, og gerði athugasemdir við kröfugerðina. Stefndi, Eimskip innanlands hf., svaraði með bréfi, dags. 16. október 2000, og hafnaði greiðsluskyldu. Stefnandi kveðst hafa komið að hluta til móts við sjónarmið stefnda, Dagsverks ehf., og ákveðið að miða gjalddaga reikninga við afhendingu, þ.e. tímamark fimm dögum eftir útgáfudag reikninganna. Stefndi, Eimskip innanlands hf., kveður þann hátt hafa verið hafðan á í viðskiptunum, að stefnandi hafi sent vörur með stefnda ásamt reikningum á Dagsverk ehf. Því er mótmælt, að samningur hafi verið gerður á milli stefnanda og stefnda þess efnis, að stefnda væri óheimilt að afhenda Dagsverki ehf. vörur án greiðslu á meðfylgjandi reikningi. Jafnframt er því mótmælt, að stefndi hafi með einhverjum hætti ábyrgzt greiðslu reikninganna við móttöku varanna gagnvart Kaldaseli ehf. Stefndi kveður þvert á móti þann hátt hafa verið á viðskiptunum, að vörur hafi verið afhentar Dagsverki ehf., sem greitt hafi reikninga eftir á til Kaldasels ehf. Þessi viðskiptamáti hafi verið í fullu samráði við Kaldasel ehf., en Dagsverk ehf. hafi iðulega verið í greiðsluerfiðleikum og ekki getað leyst hjólbarðana út gegn staðgreiðslu reikninga. Meðal annars hafi hjólbarðar verið afhentir gegn greiðslu síðustu sendingar. Þessi viðskiptamáti hafi viðgengizt athugasemdalaust allt frá árinu 1996 og þar til í desember 1998, er stefndi stöðvaði viðskiptin í samráði við stefnanda. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda, Dagsverki ehf., á því, að félaginu beri að greiða skuldir sínar við stefnanda samkvæmt reikningum á dskj. nr. 3-134. Þá beri stefnda, Dagsverki ehf., að greiða dráttarvexti af höfuðstól skuldarinnar í samræmi við almennar reglur. Kröfur sínar á hendur stefnda, Eimskipum innanlands hf., byggir stefnandi á því, að félagið beri ábyrgð vegna Viggós ehf. á greiðslu reikninganna gagnvart stefnanda samkvæmt samningi aðila og þeim reglum, er gildi um C-gíró kröfur almennt. Stefnda, Eimskipum innanlands hf., beri einnig að greiða dráttarvexti sem hluta af tjóni stefnanda. Upphaflega gerði stefnandi sömu kröfur á hendur báðum stefndu, en við aðalmeðferð breytti hann kröfum sínum á hendur stefnda, Eimskipum innanlands hf., og skýrði breytingar á kröfugerðinni svo, að fallið væri frá kröfum á hendur þessum stefnda samkvæmt dskj. nr. 67, þar sem sá reikningur væri vegna flutnings á vörum með Flugleiðum hf. og þessum stefnda því óviðkomandi. Þá breytti hann upphafstíma dráttarvaxta, hvað þennan stefnda varðar, þannig, að dráttarvaxta er krafizt að liðnum 7 dögum frá dagsetningu reikninganna, sem stefnandi kvaðst telja, að hefði átt að vera hæfilegur tími til að standa stefnanda skil á greiðslunni. Við aðalmeðferð mótmælti stefnandi jafnframt sem nýrri málsástæðu og of seint fram kominni varðandi sýknukröfu, að skjöl málsins beri með sér, að skuldin sé öll greidd. Hann kvað hafa verið notaða seðla frá Landflutningum í sumum tilvikum, þar sem seðlar Vöruflutninga­miðstöðvarinnar hefðu ekki verið tiltækir og hefði þá verið strikað yfir heiti Landflutninga. Hann mótmælti frávísunarkröfu, sem fram kom við aðalmeðferð, sem og þrautavarakröfu um sýknu að svo stöddu, sem of seint fram komnum. Þá mótmælti hann þeirri málsástæðu efnislega, sem krafa um sýknu að svo stöddu var byggð á, þ.e. að ábyrgð stefnda sé einföld en ekki solidarísk. Stefnandi vísar til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. stoð í 5., 6. og 28. gr. laga nr. 39/1922. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum, sbr. III. kafla laga nr. 25/1987. Krafan um málskostnað er studd við 21. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til meginregla skaðabótaréttar innan samninga. Málsástæður stefnda, Eimskipa innanlands hf.: Við aðalmeðferð breytti stefndi kröfugerð sinni á þann veg, að hann krafðist aðallega frávísunar, til vara sýknu og til þrautavara sýknu að svo stöddu. Frávísunarkröfu sína kvaðst hann byggja á því, að málinu bæri að vísa frá ex officio, þ.e., vegna óglöggs málatilbúnaðar, sem og þess, að gögn beri með sér, að skuldin sé að fullu greidd. Sýknukröfu sína byggði stefndi í fyrsta lagi á þeirri málsástæðu við aðalmeðferð, að skjöl málsins beri með sér, að krafan sé að fullu greidd, m.a. með vísan til dskj. nr. 7, 8, 37, 60 og 63, sem öll sýni, að vörurnar hafi verið fluttar með Landflutningum, sem séu stefnda óviðkomandi. Þá byggir stefndi sýknukröfu á sömu málsástæðum og fram koma í greinargerð, þ.e. í fyrsta lagi, að rangt sé og ósannað, að svo hafi verið um samið á milli aðila, að stefndi mætti ekki afhenda vörur stefnanda án greiðslu meðfylgjandi reikninga. Þvert á móti hafi þessi viðskiptamáti tíðkazt um langan tíma í fullu samráði við stefnanda og án nokkurra athugasemda af hans hálfu. Sönnunarbyrði fyrir hinu gagnstæða hvíli á stefnanda. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að sú regla gildi um C-gírókröfur almennt, að vöruflytjandi ábyrgist greiðslu reiknings fyrir vörur við móttöku þeirra. Um slíka kröfumeðferð þurfi að semja hverju sinni. Jafnvel þótt slík regla gilti, breyti það ekki því, að viðskiptamáti vöruflutninga til Dagsverks ehf. hafi verið með framangreindum hætti. Hafi hann talið viðskiptaháttinn óeðlilegan að einhverju leyti, hafi honum borið að gera athuga­semdir og stöðva afgreiðslu frekari sendinga til Dagsverks ehf. Það hafi hann ekki gert, og renni það stoðum undir skilning stefnda. Stefndi vísar til II. kafla laga um flutningssamninga og vöruflutninga á landi nr. 24/1982 (vöruflutningalög). Þar komi fram í 6. gr., að sendandi (stefnandi) skuli útfylla fylgibréf sem flytjandi (stefndi) útvegi, sé ei um annað samið. Í því skuli m.a. kveðið á um greiðsluskilmála og kröfuupphæðir, sem innheimta eigi hjá móttakanda, sé um slíkt að ræða, sbr. 6. og 7. tl. 6. gr. laganna. Stefnandi hafi ekki fyllt út slíkt fylgibréf. Samkvæmt 7. gr. gildi ákvæði laganna jafnt þó að fylgibréf sé ekki fyllt út. Í 2. mgr. 12. gr. laganna segi, að móttakandi vöru sé skyldur til að greiða þá upphæð, sem í skuld standi samkvæmt fylgibréfi, og framvísa frumriti, sé þess krafizt af sendanda. Ekkert liggi fyrir um, að stefnandi hafi gert slíka kröfu. Ákvæðinu sé ætlað að tryggja, að sendandi vöru geti með auðveldum hætti tryggt, að viðtakandi fái ekki vöruna í hendur, án þess að greiða kaupverð hennar. Túlka beri ákvæði laganna svo, að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því, að hann hafi sett það skilyrði, sem haldið sé fram, að eigi mætti afhenda vörur til Dagsverks ehf., nema gegn staðgreiðslu. Verði hann að bera hallann af því að hafa ekki kveðið á um meintan viðskiptamáta í fylgibréfi í samræmi við lögin. Vísist hér m.a. til Hæstaréttardóms nr. 1978:385. Í öðru lagi byggir stefndi sýknukröfu á því, að krafa stefnanda sé fyrnd á grundvelli 29. gr. laga nr. 24/1982. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist kröfur, sem rísi á grundvelli laganna, á einu ári frá því, að móttakandi kvitti fyrir móttöku vörunnar, en Dagsverk ehf. hafi kvittað fyrir móttöku í öllum tilvikum. Viðskiptin hafi verið stöðvuð í desember 1998, eins og fyrr segi, og því ljóst, að fyrningarfrestur á grundvelli laganna hafi verið liðinn, er stefnandi gerði fyrst reka að því að krefja stefnda, Eimskip innanlands hf., um greiðslu hinnar umstefndu kröfu. Vart þurfi um það að deila, að viðskipti aðila hafi átt sér stað á grundvelli laganna. Enn fremur sé á því byggt, að hugsanleg krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti. Til þess verði að líta, að stefnandi hafi engan reka gert að því að innheimta kröfu á hendur stefnda, Eimskipum innanlands ehf., né hafi hann haft uppi nokkurn áskilnað um slíka kröfugerð, fyrr en einu og hálfu ári eftir að viðskiptin voru stöðvuð, en þá hafi jafnframt verið liðin um fjögur ár frá afgreiðslu fyrstu vörusendinganna til Dagsverks ehf. með þeim hætti, sem stefnandi haldi nú fram, að hafi strítt gegn samningi aðila. Innheimtubréfi stefnanda hafi ekki verið fylgt eftir fyrr en um 15 mánuðum eftir að það var ritað. Stefna hafi loks verið gefin út 2. október sl. Sé skeytingarleysi stefnanda slíkt, að brottfalli hugsanlegrar kröfu varði. Sýknukröfu að svo stöddu byggir stefndi á því, að ábyrgð stefnda sé einföld og verði hann ekki krafinn um greiðslu nema að undangengnu árangurslausu fjárnámi hjá meðstefnda, Dagsverki ehf. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu um dráttarvexti. Stefndi hafi fyrst verið krafinn um greiðslu þann 7. apríl 2000, og væri með öllu óeðlilegt að miða upphafstíma dráttarvaxta við fyrra tímamark en mánuði síðar, sbr. 3. mgr. 9. gr. vaxtalanga nr. 25/1987. Tómlætisáhrif eigi hér jafnframt við og vísist um það til þess, sem að framan greini. Stefndi gerir fyrirvara við tölulegt réttmæti stefnufjárhæðar, en hann hafi ekki forsendur til þess að ganga úr skugga um, hvort allir hinir umstefndu reikningar séu ógreiddir. Stefndi vísar til laga nr. 24/1982 og laga nr. 25/1987, auk almennra reglna kröfu- og samninga­réttarins varðandi sönnun samningsskilmála og tómlætisáhrif. Krafa stefnda um málskostnað sé reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. l. nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Forsendur og niðurstaða: Runólfur Oddsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, gaf skýrslu fyrir dómi og enn fremur vitnin, Rúnar Gunnarsson og Ægir Axelsson. Svo sem að framan greinir, féll þingsókn niður af hálfu stefnda, Dagsverks ehf., og verður málið dæmt á hendur þessum stefnda á grundvelli framkominna gagna. Verður fyrst vikið að kröfum stefnanda á hendur stefnda, Eimskipum innanlands hf. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á því, að málatilbúnaði stefnanda sé þannig háttað, að varðað geti frávísun ex officio. Líta verður svo á, að um sjálfstæða kröfu sé að ræða, eins og krafan var fram sett við aðalmeðferð, enda þótt rökstuðningur hafi verið sá, að vísa bæri málinu frá ex officio. Krafan telst ekki of seint fram komin með hliðsjón af eðli hennar. Þrautavarakrafa stefnda um sýknu að svo stöddu telst falla innan sýknukröfu að fullu. Málsástæða sú, sem stefndi styður sýknukröfuna með, var hins vegar ekki höfð upp fyrr en við aðalmeðferð og kemur þegar af þeim sökum ekki til greina gegn andmælum stefnanda. Verður fyrst vikið að frávísunarkröfu stefnda. Fallast má á með stefnda, að málatilbúnaður stefnanda sé að vissu marki óskýr, með hliðsjón af því, að ekki eru skýrðir þeir reikningar eða fylgiskjöl, sem ekki bera skýrt með sér, hver flutningsaðili var, fyrr en við munnlegan málflutning. Með nokkurri yfirlegu má þó átta sig á fylgigögnum málsins, og verður málinu ekki vísað frá af þessari ástæðu. Hins vegar er töluleg framsetning kröfunnar athugaverð að því leyti, að höfuðstóll kröfunnar er hækkaður jafnskjótt og nýjar kröfur koma til sögunnar og dráttarvaxta krafizt af allri fjárhæðinni, en ekki tekið tillit til innborgana í kröfugerð. Málsástæða á því byggð, að reikningarnir séu greiddir, leiðir til sýknu, en ekki frávísunar, og er frávísunarkröfu stefnda af þessum sökum hafnað. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að í samskiptum hans og stefnda, Eimskipa innanlands hf., hafi gilt reglur um C-gírókröfur. Stefndi heldur því fram, að vikið hafi verið frá þeim reglum í samskiptum aðila varðandi kröfu um staðgreiðslu kaupanda vörunnar. Það liggur fyrir, að vörurnar voru sendar í svokallaðri C-gírókröfu. Samkvæmt 33. gr. í 10. kafla reglna um ábyrgðir, sem gilda um C-gírókröfur, byggir réttarstaða sendanda vöru á l. nr. 24/1982. Samkvæmt 36. gr. í sömu reglum ber flytjandi gírókröfu ábyrgð á því, sem flutt er, og hefur réttarstöðu samkvæmt l. nr. 24/1984. Í 29. gr. þeirra laga segir, að kröfur, sem rísa kunni á grundvelli laganna, fyrnist á einu ári frá því að móttakandi kvittar fyrir móttöku vörunnar, eða á einu ári og tveimur mánuðum frá því að vara er afhent til flutnings, sé ekki um kvittun móttakanda að ræða. Síðasta krafa, sem stefnandi krefur stefnda um, er frá því í marz 1999. Málið er höfðað með stefnu birtri 19. október 2001, og eru allir frestir samkvæmt 29. gr. l. nr. 24/1982 því löngu liðnir. Ber því að sýkna stefnda, Eimskip innanlands hf., af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Kröfur stefnanda á hendur stefnda, Dagsverki ehf., eru byggðar á reikningum á dskj. nr. 3-134. Segir í stefnu, að um sé að ræða skuld vegna kaupa stefnda af stefnanda á hjólbörðum og fylgihlutum, sem fluttir voru með fyrirtækinu Viggó ehf., landflutningum. Eftir að þingsókn féll niður af hálfu þessa stefnda, lagði stefnandi fram í málinu fylgigögn með flestum reikninganna, þ.e. vörufylgibréf og C-gíróseðla. Kom fram við aðalmeðferð í málinu, að flutningur á vöru samkvæmt dskj. nr. 67 hafi farið fram með Flugleiðum hf. Þá eru vörufylgibréf með nokkrum sendingum rituð á eyðublað frá Landflutningum. Í nokkrum tilvikum sést að strikað hefur verið yfir nafnið Landflutningar og skrifað nafn Vöruflutningamiðstöðvarinnar í staðinn, og skýrði lögmaður stefnanda svo frá við aðalmeðferð málsins, að notuð hefðu verið eyðublöð Landflutninga, þar sem seðlar Vöruflutningamiðstöðvarinnar hefðu ekki verið tiltækir. Með því að allar kröfur í máli þessu beinast að stefnda, Dagsverki ehf., óháð því hvert flutningsfyrirtækið var, og með því að þessi stefndi hefur greitt jafnaðarlega inn á kröfurnar, sem gengið hefur til greiðslu elztu skuldanna hverju sinni, þykir það ekki hafa áhrif á niðurstöðu í máli þessu, að flutningsaðila er ekki í öllum tilvikum rétt lýst, eða óljóst, hver hann hefur verið. Síðasti reikningur, sem stefnandi byggir kröfur sínar á, er dagsettur 03.03.1999. Síðasta innborgun inn á kröfur stefnanda fór fram þann 24.06. sama ár. Þá stóð höfuðstóll skuldarinnar í kr. 409.369, ef ekki er litið til vaxta. Þegar málið var höfðað þann 19. október 2001, voru eftirstöðvar skuldarinnar ófyrndar og fyrningu þar með slitið. Ber stefnda að greiða stefnanda þá fjárhæð. Kröfur sínar á hendur stefnda, Dagsverki ehf., byggir stefnandi á því, eins og áður er fram komið, að félaginu beri að greiða skuldir sínar við stefnanda samkvæmt reikningum, sem og dráttarvexti af höfuðstól í samræmi við almennar reglur. Stefnandi krefst dráttarvaxta samkvæmt l. nr. 38/2001, sem gildi tóku 1. júlí 2001. Fyrir þann tíma giltu lög nr. 25/1987, en stefnandi vísar til þeirra laga í kafla um lagarök, og verður að líta svo á, að vaxta sé krafizt samkvæmt eldri lögunum fram til gildistöku yngri laganna. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda, Dagsverk ehf., til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 130.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Dagsverk ehf., greiði stefnanda, Kaldaseli ehf., kr. 409.369, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 25/1987 frá 7. maí 2000 til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 130.000 í málskostnað.
Mál nr. 444/2016
Kjarasamningur Túlkun samnings
R starfaði samkvæmt tímabundnum ráðningarsamningi við V við landvörslu í Lónsöræfum. R og V deildu um hvort R ætti rétt á fjarvistaruppbót til viðbótar við laun sín samkvæmt kjarasamningi SGS. Var talið að samkvæmt orðanna hljóðan yrði ákvæðið skilið svo að það ætti við um tímabundin störf á vinnustað, þar á meðal vinnustað sem teldist fastur í skilningi samningsins, svo lengi sem vinnustaðurinn væri í óbyggðum þar sem ekki væri unnt að sækja hann frá heimili eða fasti aðstöðu vinnuveitanda í byggð. Vara krafa R því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Karl Axelssonhæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Þorgeir Ingi Njálsson settirhæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar13. júní 2016 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi greiði stefndu málskostnaðfyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Vatnajökulsþjóðgarður,greiði stefndu, Rannveigu Einarsdóttur, 500.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Austurlands 5. febrúar 2016 Mál þetta, sem tekið var tildóms 18. desember 2015, höfðaði stefnandi, Rannveig Einarsdóttir, Smárabraut14, Höfn í Hornafirði, hinn 18. ágúst 2015 gegn stefnda, Vatnajökulsþjóðgarði,Klapparstíg 25 – 27, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 126.208 krónur, ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 67.507 krónum frá 1.ágúst 2014 til 1. september 2014 og af 126.208 krónum frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta, samkvæmt 12. gr. sömu laga, er leggistvið höfuðstól á 12 mánaða fresti. Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndikrefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara lækkunar þeirra. Þákrefst stefndi málskostnaðar, en til vara er þess krafist að málskostnaðurmilli aðila falli niður.I Launakröfu þá sem stefnandihefur uppi í máli þessu er að rekja til starfa hennar hjá stefnda samkvæmt tímabundnum ráðningarsamningi, dags. 1. júlí 2014.Samkvæmt samningnum starfaði hún á tímabilinu 1. júlí til 20. ágúst 2014 í 100%starfi við landvörslu í Lónsöræfum. Óumdeilt er að um kjör stefnanda hafi fariðsamkvæmt stofnanasamningi Starfsgreinasambands Íslands (SGS) annars vegar ogUmhverfisstofnunar og Vatnajökulsþjóðgarðs hins vegar, sem og kjarasamningifjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og SGS vegna m.a. AFLs Starfsgreinafélags, semtók gildi 1. maí 2011 (hér eftir nefndur „kjarasamningurinn“). Greinir aðila áum það hvort stefnanda beri greiðsla fjarvistaruppbótar, sbr. gr. 2.3.10 íkjarasamningnum, til viðbótar við þegar greiddar launagreiðslur. Af því semfram kom við munnlegan málflutning, og ráðið verður af stefnu og greinargerð,er enginn ágreiningur um vinnudaga stefnanda á Lónsöræfum samkvæmt framlögðumvinnuskýrslum eða önnur málsatvik. Einskorðast ágreiningur aðila þannig viðtúlkun ákvæða gr. 2.3.10 í kjarasamningnum. Af gögnum málsinsverður séð að næsti yfirmaður stefnanda hjá stefnda hafnaði því, með tölvupósti20. október 2014, að stefnandi ætti rétt á fjarvistaruppbót. Í kjölfariðleitaði AFL Starfsgreinafélag til samstarfsnefndar um kjarasamninginn, meðbréfi dags. 16. desember 2014, með ósk um að skorið yrði úr um rétt stefnandatil fjarvistaruppbótarinnar. Samkvæmt fundargerðum samstarfsnefndarinnar varfjallað um málið á fundum 22. og 26. janúar 2015 og var á síðari fundinumákveðið að leita m.a. til fjármálaráðuneytisins varðandi túlkun á ákvæðinu oghugsanleg fordæmi. Var það gert formlega með bréfi, dags. 4. febrúar s.á. Ekkier að sjá að því erindi hafi verið svarað formlega af hálfu ráðuneytisins. Ímálinu liggur þó fyrir tölvupóstur starfsmanns fjármálaráðuneytisins frá 6.febrúar s.á., þar sem svarað er óformlegri fyrirspurn starfmanns stefnda umtúlkun ákvæða gr. 2.3.10 kjarasamningsins. Kemur þar fram að ákvæðin séu talineiga við þegar „starfsmaður sem er t.d. með starfsstöð í Reykjavík er sendur ítímabundin verkefni fjarri sinni starfsstöð, t.d. vegna rannsókna sem ekki erhægt að framkvæma á starfsstöð viðkomandi“, en eigi ekki við „þegar um er aðræða starfsmann sem er með fasta starfsstöð t.d. við Kverkfjöll, enda er hannþá ekki fjarri sinni starfsstöð“. Í júnímánuði 2015hófst lögmaður stefnanda handa um innheimtu kröfunnar, fyrir tilstuðlan AFLsStarfsgreinafélags. Var innheimtubréfi stefnanda svarað með bréfiframkvæmdastjóra stefnda, dags. 2. júlí s.á., þar sem því var enn hafnað aðstefnandi ætti rétt til fjarvistaruppbótar. Höfðaði stefnandi þá mál þetta íágústmánuði 2015.II Stefnandi kveðstbyggja á því að um kjör hennar fari samkvæmt framangreindum stofnanasamningi ogkjarasamningi. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólksog skyldutryggingu lífeyrisréttinda skuli laun og önnur starfskjör semaðildarsamtök vinnumarkaðarins semja um vera lágmarkskjör. Samningar um lakarikjör skuli ógildir. Stefnandi kveðstbyggja á ákvæðum gr. 2.3.10 í kjarasamningnum um fjarvistaruppbót,svohljóðandi: „2.3.10.1 Greiða skal fjarvistaruppbót vegna dvalar í lengri tíma viðstörf fjarri föstum vinnustað. 2.3.10.2 Fjarvistaruppbót greiðist vegna tímabundinnastarfa á vinnustöðum í óbyggðum, á hafi úti eða sambærilegum vinnustöðum þarsem ekki er unnt að sækja vinnustað frá heimili eða fastri aðstöðuvinnuveitanda í byggð eða svo er ekki gert að ákvörðun vinnuveitanda. 2.3.10.3 Fjarvistaruppbót greiðist þannig að tilviðbótar unnum tíma skal greiða eina klst. í yfirvinnu á dag frá og með þriðjadegi samfelldrar fjarvistar, sem uppfyllir skilyrði gr. 2.3.10.2. Greiðslaþessi fellur niður sé greitt fyrir vinnu þessa öðrum ákvæðum samnings þessa eðaskv. sérstökum samningum umfram það sem ákveðið er í kjarasamningi SGS.“ Stefnandi byggi áþví að hún hafi sinnt tímabundnu starfi á vinnustað í óbyggðum og að henni hafiekki verið unnt að sækja vinnustað frá heimili sínu eða fastri aðstöðuvinnuveitanda í byggð. Vinnustaður hennar hafi ekki verið föst aðstaða stefndaog krafist ferðalaga innan hvers fjarvistartímabils. Samfelldar fjarvistir hennarhafi verið umfram þrjá daga og hún hafi ekki fengið aðrar greiðslur vegnaþeirra. Henni beri því fjarvistaruppbót samkvæmt grein 2.3.10.2, sbr. nánargrein 2.3.10.3 í kjarasamningi. Óumdeilt sé að Lónsöræfi séu í óbyggðum en ekkibyggð, og ekki sé hægt að sækja vinnu þar frá heimili eða fastri aðstöðuvinnuveitanda í byggð. Stefnandimótmæli túlkun stefnda á umþrættum ákvæðum kjarasamningsins sem of þröngri. Íbréfi stefnda, dags. 2. júlí 2015, sé vísað til þess að greiða berifjarvistaruppbót samkvæmt gr. 2.3.10 „vegna dvalar í lengri tíma við störffjarri föstum vinnustað.“ Þá sé þar vísað til þess að fram komi íráðningarsamningi að vinnustaður stefnanda hafi verið Lónsöræfi þar sem húnhafi starfað sem landvörður. Hafi hún þannig sinnt störfum í námunda við sinnfasta vinnustað og ekki verið um að ræða dvöl/störf í lengri tíma fjarri hinumfasta vinnustað á Lónsöræfum. Vegna þessa geti ekki komið til greiðslufjarvistaruppbótar. Þarna teljistefnandi alfarið byggt á grein 2.3.10.1 í kjarasamningi en ekki litið tilgreinar 2.3.10.2 sem stefnandi byggi á að geti staðið sjálfstætt. Í grein2.3.10.2 komi fram að það þurfi að vera hægt að sækja vinnu frá fastri aðstöðuvinnuveitanda í byggð, þ.e. ekki í óbyggðum. Stefnandi byggi á að markmiðákvæðanna sé að tryggja starfsmönnum, sem svo háttar til hjá, umræddaaukagreiðslu. Stefnandi kveðst sundurliðadómkröfu sína með þessum hætti:Nr. Skýring Gjalddagi Fjárhæð. Júlí, 23 * 2.596,49 + 13,04% 01.08.2014 67.5072. Ágúst,20 * 2.596,49 + 13,04% 01.09.2014 58.701 Stefnanda hafi borið, samkvæmtgr. 2.3.10.3 í kjarasamningi, að fá greidda eina klst. í yfirvinnu á dag frá ogmeð þriðja degi samfelldrar fjarvistar sem uppfylli skilyrði gr. 2.3.10.2.Stefnandi hafi farið til dvalar í Lónsöræfum 3. júlí 2014 og hafi þar með boriðfjarvistaruppbót frá og með þriðja degi, 5. júlí, til og með 27. júlí, sem hafiverið síðasti starfsdagur hennar í bili þar. Þá hafi hún sinnt störfum í byggðí tvo daga. Hún hafi farið aftur inn á Lónsöræfi 30. júlí og hafi þá boriðfjarvistaruppbót frá og með þriðja degi, 1. ágúst, og til 20. ágúst. Ofan álaun stefnanda bætist 13,04% orlof, sbr. gr. 4.1 í kjarasamningi. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t.vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, með síðari breytingum. Krafa um málskostnað styðjist við 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefnandisé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrirskatti þessum úr hendi stefnda. Um varnarþing vísist til 38. gr. laga nr.91/1991. Varðandi aðild sé bent á að stefndi sé ríkisstofnun með sérstaka stjórn,sbr. nánar II. kafla laga nr. 60/2007 um Vatnajökulsþjóðgarð. III Í greinargerð stefnda kemur framað stefndi mótmæli öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Þá mótmæli stefndiþví að markmið nefndra kjarasamningsákvæða styðji kröfu stefnanda. Stefndi bendir á að Lónsöræfiséu eitt af tólf starfssvæðum landvarða sem starfi hjá Vatnajökulsþjóðgarði.Landverðir með starfsstöð á Lónsöræfum hafi þar fasta viðveru á meðan áráðningartíma stendur og hafi afnot af húsnæði í eigu Vatnajökulsþjóðgarðs á ráðningartímanum.Ljóst sé því að stefnandi hafi verið ráðinn á fasta starfsstöð og hafi starfiðekki krafist þess að hún væri við störf tímabundið fjarri hinni föstustarfsstöð. Stefndi kveðst byggja á því aðgr. 2.3.10 kjarasamningsins eigi ekki við um störf stefnanda þar sem hún hafiverið sérstaklega ráðin til starfa á tilgreinda starfsstöð. Ákvæði gr. 2.3.10.2 eigi eingöngu við þegar starfsmaður meðfasta starfsstöð sé sendur í tímabundin verkefni fjarri sinni föstu starfsstöð,t.d. vegna rannsókna sem ekki sé hægt að framkvæma á starfsstöð viðkomandi ogsé öðru mótmælt sem röngu. Ekki sé unnt að fallast á þá túlkun stefnanda aðákvæðið eigi við um starfsmann sem sé með fasta starfsstöð á Lónsöræfum, endasé hann þá ekki fjarri sinni starfsstöð við vinnu. Þjóðgarðurinn skiptist í fjögurrekstrarsvæði og starfi á hverju þeirra sérstakur þjóðgarðsvörður, þ.e.Norðursvæði, Austursvæði, Suðursvæði og Vestursvæði. Meginstarfsstöðvar innan þjóðgarðsins séualls sex, þ.e. í Ásbyrgi, Mývatnssveit, Skriðuklaustri, Skaftafelli, Höfn og áKirkjubæjarklaustri. Ein starfsstöðvanna sé í Reykjavík og þar sé rekinskrifstofa, þar sem starfi einn starfsmaður auk framkvæmdastjóra. Starfsmennþjóðgarðsins, að framkvæmdastjóra meðtöldum, séu alls 14 talsins. Langstærstur hlutistarfsmanna þjóðgarðsins sé með fasta starfsstöð utan Reykjavíkur. Tekið skuli fram að stefndi hafiekki í nokkru tilfelli greitt fjarvistaruppbót samkvæmt framangreindumstofnanasamningi vegna starfsmanna sem sinni tímabundið landvörslu fjarribyggðum eða heimili sínu. Stefndi hafi ekki talið slíka skyldu vera til staðará grundvelli gr. 2.3.10 kjarasamningsins. Stefndi mótmæli því einnig aðstefnandi geti byggt rétt á gr. 2.3.10.2 og að sú grein geti staðið sjálfstætteins og haldið sé fram í stefnu. Um málskostnaðarkröfu sé vísaðtil 130. gr. laga nr. 91/1991. Til stuðnings varakröfu sinni umlækkun kemur fram í greinargerð að stefndi sé ósammála upphafstímamarkidráttarvaxtakröfu stefnanda í málinu. Telji dómurinn koma til greina að dæma dráttarvextifyrir þingfestingu málsins þá bendi stefndi á að dráttarvaxta hafi fyrst veriðkrafist með innheimtubréfi stefnanda, dags. 22. júní 2015. IVNiðurstaða Eins og fyrr sagði einskorðastágreiningsefni máls þessa við það hvort stefnandi hafi átt rétt áfjarvistaruppbót samkvæmt gr. 2.3.10 í þeim kjarasamningi sem gilti um kjörstefnanda, þ.e. kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs ogStarfsgreinasambands Íslands f.h. tilgreindra stéttarfélaga, þ. á m. AFLsStarfsgreinafélags, með gildistíma frá 1. maí 2011. Reynir þar á túlkun ákvæðanefndrar kjarasamningsgreinar, einkum gr. 2.3.10.2, en enginn ágreiningur er ummálsatvik, þar á meðal um það að fastur vinnustaður stefnanda var, í samræmivið ráðningarsamning, á Lónsöræfum. Stefndi byggir á því að leggjaverði þann skilning í ákvæðið að þar sé aðeins átt við störf fjarri „föstumvinnustað“ í skilningi gr. 2.3.10.1. Því mótmælir stefnandi og byggir á því aðgr. 2.3.10.2 verði að túlka „sjálfstætt“. Þegar deilt er um skýringusamningsákvæða, þar á meðal ákvæða sem aðilar vinnumarkaðarins semja um viðgerð kjarasamninga, liggur beinast við að skýra ákvæðin samkvæmt orðannahljóðan. Nægi orðskýring ekki til að leysa úr vafa koma önnur atriði tilskoðunar, svo sem sönnunargögn sem varpað geta ljósi á tilgang og markmið aðbaki samningsákvæðum. Í máli þessu hefur hvorugur málsaðila leitast við aðsanna hvað samningsaðilum gekk til við samningu umþrættra ákvæða viðkjarasamningsgerðina, þótt framlögð gögn gefi vissar upplýsingar um afstöðufjármálaráðuneytisins annars vegar og AFLs Starfsgreinafélags hins vegar tilskýringar ákvæðanna. Ekki kemur það að sök, enda leiðir skýring ákvæðannasamkvæmt orðanna hljóðan til ótvíræðrar niðurstöðu, að áliti dómsins. Ákvæði gr. 2.3.10 eru rakinorðrétt í heild sinni hér að framan, í kafla II um málsástæður stefnanda.Andstætt ákvæði gr. 2.3.10.1, þar sem ræðir um störf„fjarri föstum vinnustað“,er í gr. 2.3.10.2 í fyrsta lagi rætt um tímabundin störf á „vinnustöðum í óbyggðum“, án frekaritakmörkunar. Í öðru lagi kemur fram í ákvæðinu að skilyrði greiðslufjarvistaruppbótar sé að ekki sé unnt að sækja vinnustaðinn frá „heimili eða fastri aðstöðu vinnuveitanda í byggð“eða svo sé ekki gert að ákvörðun vinnuveitanda [leturbreytingar dómara]. Styðurorðnotkun þessi, hvað bæði framangreind áhersluatriði varðar, fremur þástaðhæfingu stefnanda að ekki verði svo þröngur skilningur lagður í gr.2.3.10.2 sem stefndi heldur fram í málinu. Hafi það verið ætlunkjarasamningsaðila að takmarka rétt til fjarvistaruppbótar með þeim hætti semstefndi heldur fram, við störf fjarri „föstum vinnustað“ starfsmanns, hefði aðáliti dómsins þurft að taka það skýrt fram í texta greinarinnar. Eins ogákvæðið verður skilið samkvæmt orðanna hljóðan á það við um tímabundin störf ávinnustað, þar á meðal vinnustað sem telst „fastur“ í skilningi gr. 2.3.10.1,svo lengi sem vinnustaðurinn er „í óbyggðum“ þar sem ekki er unnt að sækja hann„frá heimili eða fastri aðstöðu vinnuveitanda í byggð eða svo er ekki gert aðákvörðun vinnuveitanda“. Óumdeilt er í málinu að starfstefnanda á Lónsöræfum var tímabundið, þ.e. yfir sumarmánuði 2014, og er þvíuppfyllt það skilyrði gr. 2.3.10.2 að fjarvistaruppbót greiðist vegna„tímabundinna starfa“. Þá verður að telja það vafalaust að Lónsöræfi og það húsnæðisem stefnandi bjó þar í á vegum vinnuveitanda síns, í Múlakoti, séu „íóbyggðum“ í skilningi gr. 2.3.10.2. Hefur stefndi hvorki haft uppi málsástæðurné lagt fram gögn sem benda til annars en að það sé í reynd óumdeilt. Enginnágreiningur er um það að stefnandi hafðist við í Múlakoti alltráðningartímabilið, utan tveggja daga sem hún starfaði á Höfn við öflunaðfanga. Verður því að líta svo á að dvöl hennar þar, fjarri bæði heimili sínuog næstu föstu starfsaðstöðu stefnda í byggð, á Höfn í Hornafirði, hafi helgastaf ákvörðun vinnuveitanda hennar, stefnda. Er auk þess enginn ágreiningur ímálinu um að aðstæður sem varða leiðina inn á Lónsöræfi, s.s. fjarlægðir ogtorfær vatnsföll, geri það að verkum að vart getur talist raunhæft að sækjavinnu þangað daglega frá Höfn. Eins og ákvæði gr. 2.3.10 erufram sett, og þau verða skýrð samkvæmt orðanna hljóðan, verður samkvæmtframangreindu fallist á það með stefnanda að hún eigi rétt til greiðslufjarvistaruppbótar samkvæmt ákvæðum þeirrar kjarasamningsgreinar vegna starfasinna á Lónsöræfum sumarið 2014. Ágreiningslaust er að stefnandi hafi ekkinotið greiðslna sem leitt gætu til niðurfalls fjarvistaruppbótar samkvæmtsíðari málslið gr. 2.3.10.3. kjarasamningsins. Fjárkrafa stefnanda er ekkitölulega umdeild. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnandastefnufjárhæðina. Varakrafa stefnda um lækkun lýtur einungis aðupphafstímamarki dráttarvaxta, sem stefndi krefst þess að taki mið af því aðdráttarvaxta hafi fyrst verið krafist með innheimtubréfi stefnanda 22. júní2015. Dómkrafa stefnanda, þar sem krafist er dráttarvaxta frá fyrirframákveðnum gjalddögum launa hennar vegna einstakra mánaða, á sér stoð í 1. mgr.5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Hefur engum málsástæðumverið hreyft í þá átt að fjarvistaruppbót hafi átt að greiðast á öðrumgjalddögum. Verður krafa stefnanda því dæmd með dráttarvöxtum eins og krafister. Vegna ákvæðis 1. mgr. 12. gr. laga nr. 38/2001 er ekki nauðsynlegt að kveðaí dómsorði á um höfuðstólsfærslu vaxta í samræmi við dómkröfu stefnanda. Eftir úrslitum málsins verðurstefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sbr. 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem þykir hæfilega ákveðinn eins og ídómsorði greinir. Hildur Briem héraðsdómari kveðurupp dóm þennan, að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Voru lögmennaðila og dómari sammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins þráttfyrir þann drátt sem varð á dómsuppsögu fram yfir lögbundinn frest, semhelgaðist af embættisönnum dómarans og hátíðisdögum.Dómsorð: Stefndi, Vatnajökulsþjóðgarður,greiði stefnanda, Rannveigu Einarsdóttur, 126.208 krónur, ásamt dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 67.507 krónum frá 1. ágúst 2014 til 1.september 2014 og af 126.208 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 550.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 632/2016
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 10. september 2016, sem barst héraðsdómi sama dag og réttinum ásamtkærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7. september2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að staðfesta ákvörðun hans 3.sama mánaðar um að varnaraðili sætti nánar tilgreindu nálgunarbanni.Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísunaf heimili. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind ákvörðun hans verði staðfest.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði liggurfyrir sálfræðileg matsgerð 4. apríl 2016 um hagi brotaþola. Þar kemur meðalannars fram að greindarvísitala hennar sé á stigi vægrar greindarskerðingar, envegna einhverfueinkenna og skorts á aðlögunarhæfni verði að telja að skerðinghennar sé meiri en niðurstöður greindarprófs gefa til kynna og hugsanlega megiflokka þroskaskerðingu hennar á mörkum vægrar og miðlungs skerðingar. Einnigtelur matsmaður að brotaþoli eigi af þessum sökum erfitt með að setjavarnaraðila mörk en gagnvart henni hafi hann yfirburði vegna aldursmunar oggreindarfars.Að virtum rannsóknargögnum málsins leikurrökstuddur grunur á því að varnaraðili hafi framið brot gegn brotaþola semvarðað geti refsingu eftir XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Jafnframt stendur brotaþoli höllum fæti gagnvart varnaraðila og því er hætt viðað hann muni brjóta gegn henni ef friðhelgi hennar er ekki vernduð. Samkvæmtþessu er fullnægt skilyrðum bæði a. og b. liða 4. gr. laga nr. 85/2011 til aðvarnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni. Vegna þeirrar hömlunar sembrotaþoli býr við getur ekki skipt máli þótt hún sé mótfallin nálgunarbanninu,enda er nægjanlega leitt í ljós að öðrum og vægari úrræðum verði ekki komiðvið, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Samkvæmt þessu verður krafa sóknaraðila tekintil greina. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti,sem ákveðin er með virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, greiðist úrríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011.Dómsorð:Staðfester ákvörðun lögreglustjórans í Vestmannaeyjum frá 3. september 2016 um aðvarnaraðili, X, sæti nálgunarbanni í þrjá mánuði þannig að lagt sé bann við þvíað hann komi á eða sé við lögheimili A að [...] í [...] eða heimili föðurhennar að [...] í sama sveitarfélagi, nálgist hana á almannafæri á svæði semafmarkast af 50 metra radíus eða setji sig í samband við hana með nokkru móti.Þóknunverjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, Kristjáns B. Thorlaciushæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7.september 2016Ár 2016, miðvikudaginn 7. september, er á dómþingiHéraðsdóms Suðurlands sem háð er að Austurvegi 4, Selfossi, af Sigurði G.Gíslasyni héraðsdómara kveðinn upp úrskurður þessi. Lögreglustjórinn íVestmannaeyjum hefur, með vísan til 1. mgr. 12. gr. laga um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili nr. 85/2011 krafist þess að Héraðsdómur Suðurlandsúrskurði að staðfest verði ákvörðun lögreglustjórans í Vestmannaeyjum sem tekinvar þann 3. september 2016, með vísan til a. og b. liðar 4. gr. laga umnálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011. Umrædd ákvörðun felur í sér aðX, kt. [...] sætir nálgunarbanni gagnvart A, kt. [...], í þrjá mánuði frábirtingu ákvörðunarinnar. X er á þessu tímabili bannað að veita A eftirför,bannað að koma að eða vera við lögheimili hennar að [...] og heimili föðurhennar að [...], nálgast hana á almannafæri sem nemur 50 metra radíus frástaðsetningu hennar hverju sinni eða setja sig í samband við hana í eiginpersónu eða með öðru móti svo sem í gegnum síma, tölvupóst eða samfélagsmiðla,þar á meðal facebook. Krafan barst dóminum átölvupósti 5. september 2016 og var hún tekin fyrir á dómþingi 7. september2016. Var þá mættur Kristján B. Thorlacius hrl., skipaður verjandi varnaraðilaog upplýsti að varnaraðili mótmælti kröfunni og krefðist þess að henni yrðihafnað en til vara að nálgunarbanni yrði markaður skemmri tími. Þá krafðistverjandi þóknunar. Þá sótti Jónína Guðmundsdóttir hdl., skipaðurréttargæslumaður, þing vegna brotaþola og upplýsti að brotaþoli vildi ekki aðvarnaraðila yrði gert að sæta áframhaldandi nálgunarbanni. Gerðiréttargæslumaður jafnframt kröfu um þóknun. Af hálfu lögreglustjóra er krafiststaðfestingar ákvörðunarinnar. Málavextir Í hinni kærðu ákvörðun segir aðþann 3. júní 2016 hafi lögreglustjóranum í Vestmannaeyjum borist bréf fráréttargæslumanni brotaþola, þar sem farið hafi verið fram á, fyrir hennar hönd,að lögreglustjórinn tæki ákvörðun um að X skyldi sæta nálgunarbanni gagnvart Avegna kynferðisbrota gegn henni. Þann 4. júní 2016 hafi lögreglustjórinn tekiðákvörðun, með vísan til 1. mgr. 3. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun afheimili nr. 85/2011, að X skyldi sæta nálgunarbanni gagnvart A í þrjá mánuðifrá birtingu ákvörðunarinnar. Hafi ákvörðun lögreglustjórans verið staðfest meðúrskurði Héraðsdóms Suðurlands þann [...] í máli nr. [...]. Nálgunarbannið semX hafi verið gert að sæta í júní sl. falli úr gildi þann 4. september nk. Hafilögreglustjórinn því, með vísan til 3. mgr. 3. gr. laga um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili nr. 85/2011 tekið ákvörðun um að X skuli sætaáframhaldandi nálgunarbanni gagnvart A í þrjá mánuði til viðbótar. Segir að þann 14. mars 2015 hafiB, kt. [...], og C, kt. [...], komið á lögreglustöðina í Vestmannaeyjum ásamtdóttur B, A, kt. [...], og tilkynnt að þeim [sic.] grunaði að A hafi orðiðfyrir kynferðisbroti af hálfu X, kt. [...]. A sé þroskahömluð. B hafi orðið varvið að A liði illa og líðan hennar hafi versnað að undanförnu, eða frá því ínóvember 2015. B hafi rætt við dóttur sína daginn áður og hafi hún þá greinthonum frá því að X og hún væru í miklum samskiptum og hann hafi boðið henniheim til sín í nokkur skipti. Hafi hún greint hún frá því að þau hafi oft kúraðsaman og í eitt skiptið hafi hann verið nakinn undir sænginni í rúminu. Hafi Asagst hafa séð að hann hafi verið nakinn þegar hann hafi svarað í símann en þáhafi hann snúið sér þannig að hún hafi séð rassinn á honum. Hafi hún sagst ekkihafa séð kynfæri hans. A hafi einnig greint frá því að hann hafi í nokkurskipti káfað á kynfærum hennar, bæði innan klæða og utan. A hafi ekki viljaðeða getað greint frá því hvað hann hafi gengið langt. Þá hafi hún greint fráþví að hann hafi beðið um að fá að sjá kynfæri hennar en það hafi verið óljóstí frásögn hennar hvort hún hafi sýnt honum eitthvað eða ekki. Brotin hafi áttað hafa átt sér stað á haustmánuðum 2014 á heimili kærða. Aðspurð hafi A sagstekki líta á X sem kærasta sinn og sagst ekki vilja að hann væri kærasti sinn.Hann hefði aldrei beitt hana ofbeldi og væri hún því ekki hrædd við hann. Þáhafi verið rætt við móður brotaþola, D, kt. [...], sem kvaðst hafa vitað afsamskiptum brotaþola og sakbornings. Hafi hún sagt samband þeirra veravinasamband. Að sögn D hafi reyndar á tímabili litið út eins og brotaþoli litiá sakborning sem kærasta sinn og hún hafi spurt brotaþola út í það. Brotaþolihafi hins vegar svarað að hún liti ekki á sakborning sem kærasta sinn heldurvin. Hafi D greint frá því að brotaþoli hafi tjáð sér að sakborningur hafilagst upp í rúm til hennar nakinn auk þess sem hann hafi verið að reyna að fáhana til að sýna á sér kynfærin, sem hún hafi þó ekki gert. Í framhaldinu hafi verið teknarskýrslur af E, kt. [...], stjúpföður brotaþola, D, móður brotaþola, C,stjúpmóður brotaþola og B, föður brotaþola. Skýrslutökurnar hafi allar fariðfram þann 17. mars 2015 nema skýrslutaka B sem hafi verið þann 18. mars 2015.Samkvæmt framburði D, móður brotaþola, hafi brotaþoli og sakborningur fyrstkynnst fyrir nokkrum árum þegar brotaþoli hafi fengið lánaða vespu hjásakborningi. Hafi hún greint hún frá því að tveimur árum síðar hafi brotþolifarið að vinna á [...] þar sem sakborningur hafi unnið og upp frá þvísamstarfi hafi myndast vinátta. Öll hafi þau greint frá því að sakborningur ogbrotaþoli væri vinir og væru í miklum samskiptum. Þá hafi þau greint frá því aðbrotaþoli hafi sagt þeim frá framangreindum kynferðisbrotum og hún kærði sigekki um þau. Auk þess hafi þau greint frá vanlíðan brotaþola í kjölfarbrotanna. Þann 18. mars 2015 hafi veriðtekin skýrsla af sakborningi á lögreglustöðinni í Vestmannaeyjum. Hafi hannneitað sök og sagt þau bara vini. Hafi hann greint frá því að brotaþoli hafikomið nokkrum sinnum heim til hans og spilað tölvuleiki en það hafi aldreiverið neitt kynferðislegt í gangi á milli þeirra. Þá hafi þau borðað saman og hann hafi skutlað henni ámilli staða. Þann 20. mars 2015 hafi veriðtekin skýrsla af brotaþola í Barnahúsi en vegna þroskahömlunar hennar hafi þóttþurfa að tryggja henni viðeigandi aðstöðu svo hún treysti sér til að tjá sig.Skýrslutakan hafi gengið hægt en vel fyrir sig og hafi brotaþoli gefiðtrúverðugan framburð. Þann 1. apríl 2015 hafi afturverið tekin skýrsla af sakborningi þar sem framburður brotaþola hafi veriðborinn undir hann. Sem fyrr hafi hann neitað sök. Í skýrslutökunni hafi einnigsamskipti kærða og brotaþola á facebook verið borin undir hann. Sakborningurhafi sent brotaþola skilaboð þar sem hann hafi spurt brotaþola hvort hann værinokkuð að ganga of langt með strokunum og kúrinu. Skömmu síðar hafisakborningur sent skilaboð um að sér þætti gott að kúra og hann sofi stundumnakinn. Í kjölfarið spyrji hann svo brotaþola hvort henni hafi þótt þaðóþægilegt. Brotaþoli hafi svarað að sér þætti það smá óþægilegt. Hafisakborningur neitað að tjá sig um samskipti þeirra á facebook en játað þó aðhafa sent framangreind skilaboð. Í geðheilbrigðisrannsókn Fgeðlæknis dags. 25. júlí 2015, þar sem framkvæmt hafi verið geð- og greindarmatá brotaþola og geðheilbrigðismat á sakborningi, komi fram aðheildargreindarvísitala brotaþola sé nálægt 75, sem teljist vera á jaðarsvæðien sakborningur sé ekki greindarskertur þar sem heildargreindarvísitala hans sé100. Í matinu hafi komið fram að sakborningur og brotaþoli upplifi sig bæði semeinmana einstaklinga sem eigi fáa vini og sæki bæði í samskipti við hvortannað, auk þess sem þau hafi lýst nánum samskiptum sínum með hliðstæðum hættieftir því sem best verði séð. Niðurstaða F hafi verið sú að sakborningur hafivirt þau mörk sem brotaþoli hafi sett í samskiptum þeirra en að hann hafi samtgengið lengra í þeirra nánu samskiptum en hún hafi verið tilbúin til að gera. Ímatinu komi einnig fram að sakborningur hafi játað brot sín að hluta ímatsviðtölum. Brotaþoli hafi verið ísálfræðimeðferð hjá G, sálfræðingi. Í niðurstöðum vottorðs hennar dags.24.11.15 komi fram að þetta ferli hafi verið íþyngjandi fyrir brotaþola, bæðivegna þess að henni liðið illa þegar brotin hafi átt sér stað sem og að hennilíði illa í kjölfar þeirra þar sem hún hafi misst eina vin sinn. Brotaþoli voniað hún geti orðið vinur sakbornings aftur. G segist eiga erfitt með að sjáhvernig tryggja megi öryggi hennar í návist hans ef slík umgengni séeftirlitslaus og segi G það alltaf vandmeðfarið þegar óskir fullveðjaþroskahamlaðs einstaklings stangist á við mat samfélagsins um hvernig best séað tryggja öryggi einstaklingsins. Í niðurstöðunum komi einnig fram aðbrotaþoli eigi almennt erfitt með að tjá eigin óskir ef hún mæti einhverjumótlæti. Þá telji G þau ekki vera á jafningjagrundvelli þar sem brotaþoli séleiðitöm og auðvelt sé að hafa áhrif á skoðanir hennar og hegðun. Í lokvottorðsins sé dregin sú ályktun að þar sem að sakborningur hafi veriðmikilvægur hluti af lífi hennar hafi það verið brotaþola einkar erfitt að setjahonum mörk og með því stefna vináttu þeirra í hættu. Þann 13. janúar 2016 hafiembætti lögreglustjórans borist bréf frá réttargæslumanni brotaþola þar semhafi verið farið fram á að matsmaður yrði dómkvaddur til að framkvæma geð- oggreindarmat á brotaþola. Í bréfinu hafi einnig verið farið fram á aðlögreglustjórinn tæki ákvörðun um nálgunarbann. Þann 19. janúar 2016 hafilögreglustjórinn tekið ákvörðun um að sakborningur skyldi sæta nálgunarbannigagnvart brotþola í þrjá mánuði frá birtingu ákvörðunarinnar. HéraðsdómurSuðurland hafi fellst ákvörðunina úr gildi með úrskurði þann [...] 2016 í málinr. [...]. Gögn málsins hafi verið sendembætti héraðssaksóknara þann 14. janúar 2016 þar sem lögreglustjórinn hafitalið rannsókn málsins lokið. Þann 27. janúar 2016 hafi málið verið endursent lögreglustjóranum tilfrekari rannsóknar þar sem nýjar upplýsingar væru komnar fram í málinu.Héraðssaksóknari hafi einnig talið rétt að lögreglustjóri færi fram á aðdómkvaddur yrði sálfræðingur til að meta þroska og andlega heilsu brotaþola,getu hennar til að segja ósatt eða bera rangt um atvik sem og tengsl hennar viðsakborning og upplifun hennar af þeirra samskiptum. Jafnframt hafi héraðssaksóknari talið að lögreglustjóri ættiað fara fram á að dómkvaddur yrði geðlæknir til að meta geðheilbrigðisakbornings og þá hvort 15. og/eða 16. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940ætti við um hann. Þann 8. febrúar 2016 hafilögreglustjórinn farið þess á leit við Héraðsdóm Suðurlands að dómkvaddur yrðimatsmaður til að leggja mat á framangreind atriði bæði hvað varðar sakborningog brotaþola. Þann 11. febrúar 2016 hafi H sálfræðingur verið dómkvaddur tilverksins. Þann sama dag hafi beiðni lögreglustjóra um dómkvaðningu geðlæknistil að meta sakborning verið mótmælt af hálfu verjanda hans þar sem þegar lægifyrir sérfræðiálit varðandi þá þætti sem krafist væri mats um. Þann 16. febrúar2016 hafi verið kveðinn upp úrskurður þess efnis að dómkveðja skyldi matsmanntil að meta geðheilbrigði sakbornings og þá hvort 15. og/eða 16. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 ætti við um hann. Þann 18. febrúar 2016 hafi Igeðlæknir verið dómkvaddur til verksins. Þann 5. febrúar 2016 hafi veriðtekin skýrsla af D, móður brotaþola, þar sem nýjar upplýsingar væru komnar framí málinu. Hafi hún greint frá því að brotaþoli hafi greint sér frá því aðsakborningur hefði sleikt eða kysst á henni kynfærahárin. Þann 24. febrúar 2016 hafi veriðtekin skýrsla af brotaþola þar sem nýjar upplýsingar væru komnar fram í málinu.Sem fyrr hafi brotaþoli gefið trúverðugan framburð. Þann 23. mars 2016 hafi embættilögreglustjórans borist bréf frá réttargæslumanni brotaþola þar semréttargæslumaður hafi bent á að sakborningur hefði komið á vinnustaðbrotaþola í a.m.k. tvígang síðustu tværvikurnar til að spjallað við hana. Í kjölfarið hafi lögreglan sett sig ísamband við sakborning og beint þeim tilmælum til hans að vera ekki ísamskiptum við brotaþola. Hafi sakborningur sagst ætla að fara eftir fyrirmælumlögreglu. Í sálfræðilegri matsgerð H dags.4. apríl 2016, hafi komið fram að heildargreindarvísitala brotaþola sé 65,þ.e.a.s. á stigi vægrar greindarskerðingar, en vegna einhverfueinkenna ogskorts á aðlögunarfærni megi segja að skerðing hennar sé meiri en niðurstöðurgreindarprófs gefi til kynna og mætti því flokka hennar skerðingu á mörkumvægrar og miðlungs skerðingar. Þá komi fram að matsmaður telji að brotaþolieigi erfitt með að setja sakborningi mörk m.t.t. kynferðislegra athafna vegnaþroskavandamála og leið brotaþola í þeim efnum hafi verið í samræmi við þroskahennar, þ.e. að herða beltið sitt. Auk þess komi fram að vinátta sakbornings ogbrotaþola geri henni erfiðara um vik að setja mörk þar sem hún óttist að missaeina vin sinn. Í matsgerðinni leggi matsmaður einnig áherslu á að um 30 áraaldurmunur sé á brotaþola og sakborningi sem og verulegur munur sé ágreindarþroska þeirra sem valdi algerri yfirburðastöðu sakbornings gegnbrotaþola. Í geðheilbrigðisrannsókn I dags.10. apríl 2016 komi fram að sakborningur sé sakhæfur. Bæði samkvæmt 15. og 16.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá komi einnig fram að sakborningurhafi játað brot sína að hluta í matsviðtölum. Þann 14. apríl 2016 hafi veriðtekin skýrsla af J, kt. [...], mágkonu brotaþola, þar sem hún hafi haft nýjarupplýsingar um málið. Hafi hún greint frá því að brotaþoli hefði tjáð sér aðsakborningur hefði ítrekað beðið brotaþola að snerta á sér kynfærin. Þann 25. apríl 2016 hafi veriðtekin skýrsla af K, kt. [...], bróður brotaþola. Hafi hann einnig greint fráþví að brotaþoli hefði tjáð sér að sakborningur hefði beðið brotaþola að snertaá sér kynfærin. Þann 22. apríl 2016 hafi veriðtekin skýrsla af sakborningi og nýjar upplýsingar í málinu bornar undir hann.Hafi hann neitað að hafa skoðað kynfæri brotaþola sem og að hafa sleikt eðakysst á henni kynfærahárin. Þá hafi hann neitað því að hafa beðið hana aðsnerta á sér liminn. Þann 3. júní 2016 hafi embættilögreglustjórans í Vestmannaeyjum á ný borist bréf frá réttargæslumannibrotaþola þar sem farið hafi verið fram á að lögreglustjórinn tæki ákvörðun umað sakborningur skyldi sæta nálgunarbanni gagnvart brotaþola þar sem hann hefðiverið að koma á vinnustað hennar og spjalla við hana þrátt fyrir að lögreglanhafi beint þeim tilmælum til hans að vera ekki í samskiptum við hana. Sakboringur hafi að hluta tilgengist við þeim brotum, sem honum séu gefin að sök, í viðtölum við geðlækna ítengslum við rannsókn málsins. Hann hafi þó neitað sök í skýrslutökum hjálögreglu. Þá hafi brotaþoli lýst ítrekuðum brotum sakbornings gagnvart sér ískýrslutökum hjá lögreglu og fyrir dómi. Auk þess hafi vitni sömuleiðis greintfrá því í skýrslutökum hjá lögreglu að brotaþoli hafi lýst fyrir þeim ítrekuðumbrotum sakbornings gagnvart sér. Telji lögreglustjórinn því að rökstuddurgrunur sé fyrir því að sakborningur hafi framið refsivert brot gagnvartbrotaþola. Skilyrði a. liðar 4. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun afheimili nr. 85/2011 sé því uppfyllt. Af gögnum málsins megi sjá aðsakborningur og brotaþoli hafi verið í reglulegum samskiptum áður en tilnálgunarbannsins kom. Telji lögreglustjórinn því, með hliðsjón af fyrrisamskiptum sakbornings og brotaþola, að hætta sé á því, ef sakborningur sætirekki nálgunarbanni gagnvart brotaþola, að hann muni setja sig í samband viðhana og brjóta gegn henni á ný. Skilyrði b. liðar 4. gr. laga um nálgunarbannog brottvísun af heimili nr. 85/2011 sé því einnig uppfyllt. Þá vilji lögreglustjórinn bendaá að í samskiptum þeirra hafi sakborningur ítrekað sagt að mál þetta væri ruglog vitleysa og gert lítið úr brotum sínum gagnvart brotaþola. Teljilögreglustjórinn að þannig sé sakborningur að hafa áhrif á framburð brotaþola ásíðari stigum málsins. Því sé mikilvægt að þau séu ekki í samskiptum meðanmálið er til meðferðar í réttarvörslukerfinu þar sem samskipti þeirra geti hafialvarlegar afleiðingar á framgang málsins í kerfinu. Í vottorði G, sálfræðings,komi fram að auðvelt sé að hafa áhrif á brotaþola og skoðanir hennar auk þesssem hún sé leiðitöm. Auk þess komi fram í mati H, sálfræðings, að brotaþoli ségreindarskert þar sem heildargreind hennar sé 65 stig, sem teljist vera væggreindarskerðing, en vegna einhverfueinkenna hennar og skorts á aðlögunarhæfnimegi segja að greindarskerðing hennar sé meiri og sé því á mörkum vægrar ogmiðlungs greindarskerðingar. Í mati I komi fram að sakborningur sé ekkigreindarskertur. Verulegur munur sé því á greind sakbornings og brotaþola aukþess sem um 30 ára aldursmunur sé á þeim og valdi það algerri yfirburðastöðusakbornings gagnvart brotaþola. Auk þess telji lögreglustjórinnað friðhelgi brotaþola verði ekki vernduð með öðrum og vægari hætti ennálgunarbanni sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglufrá 23. mars 2016 hafi lögreglan beint þeim tilmælum til sakbornings að veraekki í samskiptum við brotaþola. Hafi sakborningur sagst ætla að fara aðfyrirmælum lögreglu. Síðar hafi lögreglu borist upplýsingar fráréttargæslumanni brotaþola að sakborningur væri að setja sig í samband viðbrotaþola með því að koma á vinnustað hennar til að spjalla við hana. Samkvæmtupplýsingaskýrslu lögreglu frá 3. júní 2016 hafi vinnuveitandi brotaþolastaðfest að sakborningur hefði verið að koma á vinnustað brotaþola til að hittahana og spjalla við hana. Með vísan til alls framangreindshafi lögreglustjórinn í Vestmannaeyjum því tekið ákvörðun um sakborningur skulisæta áframhaldandi nálgunarbanni gagnvart brotaþola í þrjá mánuði til viðbótar,eða þar til málinu er lokið í réttarvörslukerfinu, líkt og nánar greinir íákvörðunarorði. Sakborningur og brotaþoli séu óskyld, þau vinni ekki á samavinnustað, séu ekki í sömu fjölskyldu og tengist ekki með öðrum hætti envinskap. Áhrif nálgunarbannsins séu því að mati lögreglustjórans ekki verulegaíþyngjandi fyrir sakborning. Réttaráhrif ákvörðunar þessararmiðist við birtingu. Brot gegn ákvörðun þessari varði sektum eða fangelsi alltað einu ári, sbr. 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Lögreglustjóriskuli bera ákvörðunina undir héraðsdóm svo fljótt sem auðið er og eigi síðar enþremur sólarhringum eftir að ákvörðun var birt fyrir sakborningi, sbr. 1. mgr.12. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011. Ákvörðunarorð mælir fyrir um aðsakborningur, X, kt. [...], skal sæta nálgunarbanni gagnvart A, kt. [...], íþrjá mánuði frá birtingu ákvörðunar þessarar. X er á þessu tímabili bannað aðveita A eftirför, bannað að koma að eða vera við lögheimili hennar að [...] ogheimili föður hennar að [...], nálgast hana á almannafæri sem nemur 50 metraradíus frá staðsetningu hennar hverju sinni eða að setja sig í samband við hanaí eigin persónu eða með öðru móti, svo sem í gegnum síma, tölvupóst eðasamfélgasmiðla, þar á meðal facebook. Var ofangreind ákvörðun birtvarnaraðila 4. september 2016 kl. 13:40.Forsendur og niðurstaðaFyrir dóminn hafa verið lögð afrit rannsóknargagna vegnaþeirra atvika sem urðu tilefni þess að framangreint nálgunarbann var ákveðið aflögreglustjóra. Samkvæmt a-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili er heimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur erum að sakborningur hafi framið refsivert brot eða raskað á annan hátt friðibrotaþola eða hætta sé á að viðkomandi muni fremja háttsemi samkvæmtframanlýstum a-lið gagnvart brotaþola.Í 1. og 2. mgr. 3. gr. laga nr. 85/2011 kemur fram aðbrotaþoli, aðili honum nákominn, lögráðamaður eða félagsþjónusta geti boriðfram kröfu um nálgunarbann. Í 3. mgr. 3. gr. laganna kemur jafnframt fram aðlögreglustjóri geti einnig að eigin frumkvæði tekið mál til meðferðar samkvæmtlögunum ef hann telji ástæðu til þess. Er krafa lögreglustjóra í málinu byggð áþessari heimild, en fram hefur komið að brotaþoli vill ekki að varnaraðilaverði gert að sæta nálgunarbanni. Er afstaða brotaþola nú að þessu leiti önnuren fyrrum. Við fyrirtöku vísaði fulltrúi lögreglustjóra m.a. til dómsHæstaréttar í málinu nr. 235/2015 um að afstaða brotaþola réði ekki endileganiðurstöðu slíks máls.Í málinu hefur komið fram að ekki liggur annað fyrir en aðvarnaraðili hafi virt það nálgunarbann sem hann hefur sætt frá því ísumarbyrjun. Ekki hefur komið fram að brotaþoli sé háð varnaraðila eða teljisig hafa tilefni til þess að óttast hann þannig að slík atriði geti haft áhrifá afstöðu hennar gagnvart áframhaldandi nálgunarbanni. Þykir þannigframangreindur dómur Hæstaréttar í málinu nr. 235/2015 hafa takmarkaðfordæmisgildi hér. Má hér jafnframt líta til lögskýringargagna með ákvæði 3.mgr. 3. gr. nefndra laga. Hins vegar hefur komið fram að brotaþoli hefur litið ávarnaraðila sem vin sinn og í aðra röndina hefur henni fallið þungt að getaekki haft við hann samskipti. Til þess ber að líta að þrátt fyrir skerðingusína þá hefur brotaþoli fullt lögræði, en vegna skerðingar sinnar á hún rétttil aðstoðar frá sveitarfélaginu, m.a. í formi liðveislu í tengslum viðsamskipti sín við annað fólk, sbr. m.a. X. kafla laga nr. 59/1992 um málefnifatlaðs fólks. Hagsmunir brotaþola eru ekki aðeins bundnir við að njóta verndarþeirrar sem lög nr. 85/2011 mæla fyrir um, heldur eru hagsmunir hennar einnigbundnir við að geta og mega hafa samskipti við fólk sem hún telur vini sína, þ.á m. varnaraðila.Þá verður ekki horft fram hjá þeirri skerðingu á persónu- ogferðafrelsi varnaraðila sem felst í nálgunarbanni. Þykja þannig ekki alveg nægar ástæður til að fallast á kröfulögreglustjóra um að varnaraðili sæti áframhaldandi nálgunarbanni og verður þvíkröfunni hafnað.Þóknun skipaðs verjanda kærða, Kristjáns B. Thorlacius hrl.,ákveðst kr. 122.760 að teknu tilliti til virðisaukaskatts, auk aksturskostnaðarhans, kr. 12.540. Þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, JónínuGuðmundsdóttur hdl., ákveðst kr. 126.108 að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Þóknanirnar og aksturskostnaðurinngreiðist úr ríkissjóði og teljast til sakarkostnaðar sbr. 3. mgr. 38.gr. og 3. mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008. Sigurður G.Gíslason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð : Hafnað er kröfu lögreglustjóransí Vestmannaeyjum um að varnaraðili, X, skuli sæta nálgunarbanni gagnvart A. Úrríkissjóði greiðist þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Kristjáns B.Thorlacius hrl., kr. 122.760 að teknu tilliti til virðisaukaskatts, aukaksturskostnaðar hans, kr. 12.540, sem og þóknun skipaðs réttargæslumannsbrotaþola, Jónínu Guðmundsdóttur hdl., kr. 126.108 að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts.
Mál nr. 278/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Ríkissaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, litháskur ríkisborgari, kt. [...], [...], [...], sæti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 17. maí 2013, kl. 16:00. Til vara er þess krafist að X verði bönnuð för frá Íslandi á sama tímabili.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 17. maí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 250/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. apríl 2011 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess „að Hæstiréttur hafni gæsluvarðhaldi“ en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og varnaraðila verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Fallist er á með sóknaraðila að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn málsins er á frumstigi og verður því fallist á með sóknaraðila að uppfyllt teljist skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 650/2006
Kærumál Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi
Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms þar sem gagnsök Í gegn eigendum jarða í Skaftártungu var vísað frá dómi. Á það var fallist með héraðsdómi að í kröfugerð og málsreifun Í skorti glögga lýsingu á staðsetningu þeirrar línu, sem markaði kröfu hans. Var krafan vanreifuð að þessu leyti og því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa henni frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Suðurlands 21. nóvember 2006, þar sem gagnsök sóknaraðila í máli varnaraðila gegn honum var vísað frá dómi án kröfu. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að frávísuninni verði hnekkt og lagt fyrir héraðsdóm að taka efnislega afstöðu til kröfu sóknaraðila í gagnsök. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að ákvörðun héraðsdóms um frávísun gagnsakar verði staðfest og þeim dæmdur kærumálskostnaður. Óbyggðanefnd felldi 10. desember 2004 úrskurð í máli nr. 7/2003. Voru þar meðal annars ákveðin mörk þjóðlendna og jarða í Skaftártungu og ákveðið að nánar afmarkaður hluti þjóðlendunnar á þessu svæði væri jafnframt „afréttur jarða í Skaftártungu, nú innan Skaftárhrepps, í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. laga nr. 58/1998“. Varnaraðilar höfðuðu mál fyrir Héraðsdómi Suðurlands gegn sóknaraðila og fleirum til þess að fá úrskurði óbyggðanefndar hnekkt. Var þess aðallega krafist, að felld yrði úr gildi niðurstaða óbyggðanefndar um að framangreint landsvæði teldist til þjóðlendu og að viðurkennt yrði að varnaraðilar ættu í óskiptri sameign beinan eignarrétt að Skaftártunguafrétti eins og honum var nánar lýst í stefnu, með vísan til hornpunktaskrár. Í fimm varakröfum var krafa þessi takmörkuð. Sóknaraðili krafðist sýknu af kröfum varnaraðila og í gagnstefnu að úrskurður óbyggðanefndar nr. 7/2003 yrði felldur úr gildi að því er varðaði „mörk afréttar Skaftártungu gagnvart hreinni þjóðlendu á norðaustanverðu kröfusvæðinu“. Kröfunni er síðan nánar lýst þannig: „Þess er krafist að viðurkennt verði að mörkin verði eins og fram kemur á meðfylgjandi kröfukorti frá punkti A SV Faxasunds og þaðan í NA enda Eldgjár og þaðan í punkt B við Skaftá.“ Í dómi héraðsdóms var staðfestur úrskurður óbyggðanefndar um að það landsvæði sem nefnt er Skaftártunguafréttur, þar með talið hluti Torfajökuls, sé þjóðlenda og mörk þess þau sömu og greinir í úrskurðinum. Hins vegar var úrskurður óbyggðanefndar felldur úr gildi að því leyti sem hann kveður á um „sérstaka afmörkun afréttar innan þjóðlendunnar og viðurkennt að allt svæðið, eins og því er lýst í úrskurðinum, sé afréttur jarða í Skaftártungu í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. sömu laga.“ Gagnsök var vísað frá dómi með þeim rökum að lýsing kröfulínu væri svo óljós að uppfyllti ekki kröfu um skýran og glöggan málflutning, sbr. d-lið 80. gr. laga nr. 91/1991. Fallast má á það með héraðsdómara, að í kröfugerð og málsreifun sóknaraðila skorti glögga lýsingu á staðsetningu punktanna A og B sem marka kröfulínu hans og því sé ekki unnt að gera sér nægilega ljósa grein fyrir staðsetningu viðmiðunarpunktanna af korti sem fylgdi kröfunni. Er krafa sóknaraðila vanreifuð að þessu leyti og verður niðurstaða héraðsdóms um að vísa henni frá dómi staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hið kærða ákvæði í dómi Héraðsdóms Suðurlands 21. nóvember 2006 um frávísun gagnsakar er staðfest. Mál þetta, sem dómtekið var 26. september s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. september 2005. Stefnendur eru eftirtaldir eigendur lögbýla í Skaftártungu: Hrífunes ehf., eigandi Hrífuness, Sigurlaug Linda Harðardóttir og Gunnar Vignir Sveinsson, eigendur Flögu I, Sigurgeir Bjarni Gíslason, eigandi Flögu II, Sigurður Ómar Gíslason, eigandi Hemru, Ólafur Björnsson, eigandi Grafar, Sigfús Sigurjónsson, eigandi Borgarfells, Jóhannes Ingi Árnason, eigandi Snæbýlis I, Jóhannes Siggeirsson, eiandi Snæbýlis II, Helga Bjarnadóttir, eigandi Ljótarstaða, Sigurður O. Pétursson, Gísli Vigfús Sigurðsson og Kristín Pála Sigurðardóttir, eigendur Búlands, Oddsteinn Kristjánsson og Páll Símon Oddsteinsson, eigendur Hvamms, Páll Steinþór Bjarnason, Óskar Vignir Bjarnason, Eiríkur Indriði Bjarnason, Björn Eiríksson og Ágúst Eiríksson, eigendur Svínadals, Þuríður Gissurardóttir og Oddsteinn Sæmundsson, eigendur Múla (nýbýlis), db. Sigríðar Guðjónsdóttur og Elín H. Valsdóttir, eigendur Hlíðar, Guðgeir Sumarliðason, eigandi Austurhlíðar (nýbýlis), Valur Oddsteinsson, eigandi Úthlíðar, Gísli Halldór Magnússon, eigandi Eystri-Ása, Gísli Halldór Magnússon, eigandi Ytri-Ása, Sigurður Ólafsson, eigandi Giljalands og Steinkápa ehf., eigandi Hemrumarka. Einnig er Skaftárhreppi stefnt og fyrir hönd hans er stefnt Gunnsteini R. Ómarssyni, sveitarstjóra. Þá var stefnt til réttargæslu Jónasi Jónssyni, oddvita, fyrir hönd Ásahrepps og Guðmundi Inga Gunnlaugssyni, sveitarstjóra fyrir hönd Rangárþings ytra vegna jarða í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi, nú Rangárþing ytra. Samkomulag varð um það milli stefnenda og réttargæslustefndu við meðferð málsins að þeir hefðu fulla aðild í málinu. Stefndi er auk þessa íslenska ríkið og fyrir hönd þess er fjármálaráðherra stefnt. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega í aðalsök að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í málinu nr. 7/2003, Álftaver og Skaftártunga, sveitarfélaginu Skaftárhreppi, þess efnis að allt það landsvæði sem samkvæmt kröfugerð Skaftárhrepps f.h. eigenda og umráðamanna lögbýla í Skaftártungu og sveitarfélagsins kallast Skaftártunguafréttur, þ.m.t. hluti Torfajökuls, svo sem það var endanlega afmarkað í umræddum úrskurði, teldist til þjóðlendu. Þá er þess krafist að úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 1/2003, dags. 10. desember 2004, að því leyti sem úrskurðurinn tekur til merkja milli Skaftártunguafréttar og Holtamannaafréttar verði felldur úr gildi. Þá er gerð krafa um að viðurkennt verði með dómi að stefnendur eigi í óskiptri sameign fullkominn og beinan eignarrétt að Skaftártunguafrétti eins og honum er lýst hér að neðan: Að vestan ræður Hólmsá frá þeim stað er Bjarnagata liggur að ánni (1) og allt að Strútslaug í Hólmsárbotnum (2). Þaðan sjónhendingu í há-Torfajökul þar til kemur að jaðri jökulsins (3). Ræður svo jökuljaðarinn, eins og hann er á hverjum tíma, í norður þar til há-Torfajökull og Hábarmur eru í beinni línu (4). Þeirri línu er fylgt í Hábarm (5) og síðan sjónhendingu í Kirkjufellsós sem ræður merkjum austan Kirkjufells í Tungnaá (6). Tungnaá ræður svo merkjum allt til upptaka í Vatnajökli (Innri Tungnaárbökkum við Sylgjujökull) (7). Við Vatnajökul ræður jökuljaðarinn, eins og hann er á hverjum tíma, í austur að Skaftá (8). Að austan ræður miðvatn Skaftár, frá upptökum við jökuljaðar og þar til Hánípugil liggur vestan Skaftár í mörkum Búlandstorfu og Skaftártunguafréttar (9). Síðan eftir Hánípugili, úr gilbotninum sjónhendingu yfir Bláfjall í Fljótsbotna (10). Úr Fljótsbotnum eftir Þvergljúframynni svo langt vestur sem það nær (Bjarnagötu) (1). Stefnendur gera til vara sömu kröfu og í aðalkröfu að því undanskildu að: Stefnendur gera 2. varakröfu sem er sú sama og í aðalkröfu að því undanskildu að Skaftártunguafréttur sé afmarkaður eins og honum hafi verið lýst í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 7/2003, en þó með þeirri undantekningu að merki að jökli skulu miðast við jökuljaðarinn eins og hann er á hverjum tíma. Stefnendur gera 3. varakröfu sem er þess efnis að að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í málinu nr. 7/2003, Álftaver og Skaftártunga, sveitarfélaginu Skaftárhreppi, þess efnis að allt það landsvæði sem samkvæmt kröfugerð Skaftárhrepps f.h. eigenda og umráðamanna lögbýla í Skaftártungu og sveitarfélagsins kallast Skaftártunguafréttur, þ.m.t. hluti Torfajökuls, svo sem það var endanlega afmarkað í umræddum úrskurði, teldist til þjóðlendu. Þá er þess krafist að felldur verði úr gildi úrskurður nefndarinnar um afrréttareign stefnenda. Þá er þess krafist að úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 1/2003, dags. 10. desember 2004, að því leyti sem úrskurðurinn tekur til merkja milli Skaftártunguafréttar og Holtamannaafréttar verði felldur úr gildi. Þá er þess krafist að landsvæði það sem afmarkað er í aðalkröfu sé afréttareign stefnenda. Í 4. lagi er gerð sú varakrafa sem er sú sama og 3. varakrafa að því undanskildu að: Í 5. lagi er gerð sú varakrafa að felldur verði úr gildi úrskurður nefndarinnar í máli nr. 7/2003 að því er varðar afréttareign jarða í Skaftártungu og að felldur verði úr gildi úrskurður nefndarinnar um þjóðlendumörk að því er varðar landamerki að jökli. Þá er þess krafist að Skaftártunguafréttur í heild sinni, eins og honum var lýst í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 7/2003, sé afréttareign stefnenda að því undanskildu að merki að jökli skulu miðast við jökuljaðarinn eins og hann er á hverjum tíma. Verði ekki fallist á framangreindar kröfur stefnenda eru gerðar sömu kröfur f.h. Skaftárhrepps og að framan greinir, að undanskildum þeim óumdeilda rétti sem lögbýli í Skaftárhreppi eigi skv. lögum, venju og hefð til beitar og veiða innan afréttarins. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt reikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnendur fengu gjafsókn í máli þessu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettu 22. nóvember 2005. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Ekki eru af hálfu stefnda gerðar athugasemdir við aðild málsins. Stefndu Rangárþing ytra og Ásahreppur krefjast sýknu af kröfum stefnenda að því leyti sem kröfugerð þeirra varðar hagsmuni stefndu auk málskostnaðar að skaðlausu. Í gagnsök gerir gagnstefnandi, íslenska ríkið, þær kröfur á hendur stefnendum að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í málinu nr. 7/2003 hvað varðar mörk afréttar Skaftártungu gagnvart hreinni þjóðlendu á norðaustanverðu kröfusvæðinu. Þess er krafist að viðurkennt verði að mörkin verði eins og fram kemur á framlögðu kröfukorti frá punkti A suðvestan Faxasunds og þaðan í norðausturenda Eldgjár og þaðan í punkt B við Skaftá. Þá er í gagnsök krafist málskostnaðar að mati dómsins. Gagnstefndu krefjast sýknu af kröfum gagnstefnanda og málskostnaðar úr hendi hans eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Málavextir. Með bréfi dagettu 12. október 2000 var fjármálaráðherra tilkynnt með vísan til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 að óbyggðanefnd hefði á fundi ákveðið að taka til meðferðar sem svæði 3 landsvæðið vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar. Þetta svæði afmarkaðist til austurs af austurmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi og að sunnan afmarkaðist svæðið af hafinu, til norðurs í samræmi við tillögu starfshóps um stjórnsýslumörk á miðhálendinu frá 1996, en á Vatnajökli við línu þá sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Til vesturs náði kröfusvæðið að kröfusvæði 1, Árnessýslu. Fjármálaráðherra var veittur frestur til að lýsa kröfum sínum um þjóðlendur á svæðinu og eftir að kröfulýsingum hafði verið skilað var landeigendum og öðrum rétthöfum veittur frestur til að skila inn kröfugerðum. Stefnendur í máli þessu sendu inn kröfur til óbyggðanefndar um höfnun þjóðlendukrafna ríkisins og gerðu kröfu um beinan eignarrétt að öllum Skaftártunguafrétti. Yrði hins vegar talið að einhver svæði innan afréttarins teldust þjóðlenda var þess krafist að viðurkenndur yrði fullkominn afnotaréttur þinglýstra eigenda lögbýla í Skaftártungu að þeim svæðum. Stefnendur tóku þátt í málarekstri fyrir óbyggðanefnd, en sérstakt mál var rekið um þjóðlendur í Álftaveri og Skaftártungu í Skaftárhreppi sem mál nr. 7/2003. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum frá 10. desember 2004 að þeir hlutar Mýrdalsjökuls, Torfajökuls og Vatnajökuls, sem til meðferðar voru í málinu, væru þjóðlenda. Þá var Álftaversafréttur úrskurðaður þjóðlenda og afréttur og Skaftártunguafréttur var úrskurðaður þjóðlenda og afréttur, en nyrsti hluti svæðisins, sem í kröfulýsingu Skaftárhrepps var einnig afmarkaður sem Skaftártunguafréttur, var úrskurðaður þjóðlenda. Mál þetta tekur einnig til úrskurðar óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 1/2003 að því leyti sem úrskurðurinn tekur til merkja Skaftártunguafréttar og Holtamannaafréttar, en það mál var rekið um þjóðlendur í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi, nú í Rangárþingi ytra, ásamt Holtamannaafrétti. Varð niðurstaða nefndarinnar sú að Holtamannaafréttur var úrskurðaður þjóðlenda og afréttur. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá elstu ritheimildum um landnám á hinu umdeilda svæði og síðan rakin í stórum dráttum saga afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar á svæðinu frá öndverðu til uppkvaðningar úrskurðar. Í úrskurðinum er Skaftártunguafrétti lýst svo að hann tilheyri sunnanverðu miðhálendi Íslands. Að honum liggi Landmannaafréttur að suðvestan og Holtamannaafréttur að norðvestan. Til norðausturs sé Tungnaárjökull í Vatnajökli, til austurs Síðumannaafréttur og þar sunnar séu jarðirnar Búland og Ljótarstaðir í Skaftártungu. Að sunnanverðu séu Álftaversafréttur og Rangárvallaafréttur. Landsvæði þetta sé fjöllótt og víðáttumikið. Eftir því liggi samsíða móbergshryggir, hlíðabrattir og gróðurlitlir víða með tindum og skörðum. Helstir þeirra séu Tungnaárfjöll, Fögrufjöll, Grænufjöll og Skælingar. Margir einstakir tindar standi upp úr fjallgörðunum og utan þeirra og sé Sveinstindur (1090 m) þeirra mestur við enda Langasjós. Milli fjallgarðanna séu dalir, víðast þaktir vikri og söndum, sé þar víða greiðfært samsíða fjallgörðunum. Eldgjá kljúfi afréttinn sunnanverðan en Langisjór nyrst. Um landnám sé talið að nokkuð samfelldur gróður hafi þakið hluta þessa svæðis, norður að Tungnaá og suðurenda Langasjós. Ógróin hafi hins vegar verið Tungnaárfjöll, norðvestan Langasjós og fjalllendið frá Sveinstindi suður undir Gjátind. Tindafjall, Halldórsfell, Svartahnúksfjöll og fleiri fjöll hafi verið ógróin sem og leirur með fram Skaftá. Frá landnámi hafi síðan orðið miklar breytingar á gróðurfari. Þannig hafi orðið mikil gróður- og jarðvegseyðing á þessu svæði og gróðurþekjan að jafnaði minnkað um nær helming og þá mest á norðurhluta svæðisins. Á síðustu áratugum hafi staðan verið sú að suðausturhluti svæðisins, norður undir Ströngukvísl, sé nær samfellt gróinn. Austur- og miðhluti svæðisins sé að jafnaði hálfþakinn gróðri norður undir Faxafit að vestanverðu og Blautulón og Gretti að austanverðu. Þar fyrir norðan taki við víðáttumikil og nær ógróin öræfi, allt inn undir jökul. Þó sé grónara land í Grænafjallgarði og Fögrufjöllum. Samkvæmt skýrslu Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins (1997) um jarðvegsrof á Íslandi flokkist landsvæði Skaftártunguafréttar á eftirfarandi hátt: 73% auðnir, 9% rýrt, 14% fremur rýrt og einungis 4% sem vel gróið land. Af þessu megi sjá að landsvæðið sé gróðurlítið. Í úrskurði nefndarinnar kemur fram að merkjum Skaftártunguafréttar sé fyrst lýst heildstætt í yfirlýsingu hreppsnefndar Skaftártunguhrepps, dags. 12. desember 1889. Hún sé samin sex árum eftir gildistöku hinna upphaflegu landamerkjalaga en ekki verði séð að hún hafi fengið þá meðferð sem landamerkjalög mæli fyrir um varðandi landamerkjabréf, þ. á m. áritanir vegna aðliggjandi landsvæða, þinglýsingu og innfærslu í landamerkjabók. Á hana verði því að líta sem einhliða yfirlýsingu hreppsnefndarinnar fyrir hönd hreppsins. Í þessu sambandi beri þess einnig að geta að fyrirsvarsmenn Skaftártunguhrepps hafi áritað landamerkjabréf jarðanna Ljótarstaða og Búlands 1885 og 1886. Auk framangreinds sé að auki til nokkur fjöldi af brotakenndum lýsingum á Skaftártunguafrétti, svo sem ferðabók Sveins Pálssonar frá 1791-1797, skýrsla séra Péturs Stephensen frá því fyrir miðja 19. öld, skýrsla um fjallarannsóknir frá 1885, auk heimilda frá 20. öld. Einnig sé vikið að afréttinum almennum orðum í gerðarbók yfirfasteignamatsnefndar frá 1850, 1916 og eftir atvikum víðar en án nokkurrar landfræðilegrar afmörkunar. Þá hafi merki Skaftártunguafréttar að hluta komið til umfjöllunar dómstóla á síðustu áratugum, sbr. H 1989:1011 og H 1989:1022. Í úrskurðinum segir síðan svo orðrétt að því er vesturmerki Skaftártunguafréttar gagnvart Landmannaafrétti varðar. „Vestur-Skaftfellingar og Rangæingar deildu lengi um þessi merki og voru af því tilefni gerðar nokkrar lýsingar á umræddum mörkum. Mun deilan einkum hafa snúið að því hvoru megin Veiðivatna afréttarmörkin skyldu liggja. Samkvæmt því er greinir í landamerkjabréfi Landmannaafréttar frá 1886 „ræður Torfajökull inn að upptökum á Stórukvísl“. Bréfið er ekki áritað af hálfu Skaftártunguhrepps. Í yfirlýsingu hreppsnefndar Skaftártunguhrepps frá 1889 liggja merki frá upptökum Hólmsár við heitu laug (Strútslaug) og „þaðan beina stefnu norður í mynnið á Námskvísl“. Lýsingar þessar ná ekki saman að sunnanverðu, þ.e. við Torfajökul, en skarast að norðanverðunni, þ.e. á Veiðivatnasvæðinu. Um þessi mörk var að hluta til dæmt í Hæstarétti árið 1989 (H 1989 1022). Af hálfu Holtahrepps, Landmannahrepps og eigenda og ábúenda jarðanna Næfurholts og Hóla var krafist frávísunar í málinu, með þeim rökum að mörk Landmannaafréttar hefðu þegar verið ákveðin með dómsátt frá 1951. Jafnframt var því haldið fram að Hæstiréttur hefði þegar dæmt um mörk Landmannaafréttar með dómum sínum 1955 og 1977 og 1981 sem byggst hafi á þeim mörkum sem ákveðin hafi verið í dómsáttinni frá 1951. Um aðild Skaftártunguhrepps að umræddri sátt frá 1951 segir Hæstiréttur svo: Gagnáfrýjandi [Skaftártunguhreppur] var ekki aðili að nefndri dómsátt, og oddviti Skaftártunguhrepps hafði ekki umboð til þess að gefa bindandi yfirlýsingu um réttindi þau, sem mál þetta snýst um. Þá hefur Hæstiréttur ekki dæmt um sakarefnið í málum þeim, sem fyrr eru greind, en gagnáfrýjandi [Skaftártunguhreppur] átti eingöngu aðild að síðastgreinda málinu. Frávísunarkröfunni var því hafnað. Í þessu máli var dæmt um merki Landmannaafréttar og Skaftártunguafréttar að hluta. Liggja hin dæmdu mörk „úr Hábarmi og í Kirkjufellsós sem ræður merkjum og rennur fyrir austan Kirkjufell í Tungnaá“. Kröfugerð Skaftárhrepps fyrir hönd eigenda jarða í fyrrum Skaftártungu miðar við þessi mörk. Þessi merki eru í samræmi við framangreinda sátt frá 7. ágúst 1951 um merki Landmannaafréttar. Ekki var hins vegar kveðið á um merki afréttanna á svæðinu sunnan við Hábarm, þ.e. syðsta hluta merkja Skaftártunguafréttar og Landmannaafréttar. Sáttin frá 1951 gerir ráð fyrir því að mörk umræddra afrétta liggi frá Hábarmi suður í há-Torfajökul. Sama máli gegnir um kröfugerð vegna Skaftártunguafréttar í máli þessu og kröfugerð málsaðila í máli nr. 2/2003 hjá óbyggðanefnd sem fjallar um Landmannaafrétt. Af H 1989 1022 verður jafnframt ráðið að mörk umræddra landsvæða liggi óumdeilt frá Hábarmi suður í há-Torfajökul. Ljóst er þó að Torfajökull verður eðli máls samkvæmt ekki notaður til sumarbeitar fyrir búfé og hlýtur því að falla utan merkja hans. Þá var hafnað kröfum Skaftártungumanna um áframhaldandi mörk að vestan og norðan, sbr. eftirfarandi rökstuðning í dóminum: Eins og lýst er í hinum áfrýjaða dómi, virðist ágreiningur aðila áður fyrr aðallega hafa verið um mörkin sunnan Tungnaár. Samkvæmt gögnum málsins er ljóst, að báðir aðilar hafa smalað að Kirkjufellsósi og aðaláfrýjendur hafa smalað hina svonefndu Kýlinga og Jökulgil. Samkvæmt þessu ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um mörkin sunnan Tungnaár. Gagnáfrýjandi [Skaftártunguhreppur] hefur ekki leitt í ljós, að hann hafi átt upprekstrarrétt á hinu umdeilda svæði ofan Tungnaár. Verða því kröfur hans um tiltekin merki á þessu svæði með hliðsjón af rétti til afréttarnota ekki teknar til greina. Miðað við þessa niðurstöðu um, að gagnáfrýjandi eigi ekki afréttarland ofan Tungnaár, þykir, eins og kröfugerð er háttað, skorið úr deilu aðila máls þessa um mörk afrétta ofan Tungnaár og ekki efni til að ákveða frekari mörk landsvæða í máli, sem eingöngu er á milli þessara aðila. Kröfu aðaláfrýjenda [Holtahrepps, Landmannahrepps, Næfurholts og Hóla] varðandi mörk við Tungnaá er því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Að því er norðanverð vesturmerki Skaftártunguafréttar varðar segir svo orðrétt í úrskurði nefndarinnar: „Samkvæmt því er greinir í merkjalýsingu hreppsnefndarinnar 1889 liggja merki frá þeim stað þar sem Námskvísl, fellur í Tungnaá og „þaðan beina stefnu fyrir vestan Tungnaárfjall í Þveröldu fyrir norðan Þórisvatn“. Í kröfugerð Skaftárhrepps fyrir hönd eigenda jarða í fyrrum Skaftártungu er miðað við að Tungnaá ráði merkjum. Heimildir um merki Holtamannaafréttar eru í samræmi við þetta, sbr. mál nr. 1/2003 hjá óbyggðanefnd, þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að merki til austurs liggi í Tungnaá. Ekki virðist því vera ágreiningur um það lengur að landsvæði það, sem nefnt hefur verið Skaftártunguafréttur, nái ekki vestur fyrir Tungnaá. Misræmi er í lýsingum á mörkum norður af því viðmiði, sbr. álitaefni í tilvitnuðum H 1989 1022. Heimildir um merki afréttarins til norðurs eru samtvinnaðar lýsingum á nýtingu og koma til frekari umfjöllunar í tengslum við eignarréttarlega stöðu þess. Óhjákvæmilegt er þó að geta þess þegar í þessu samhengi að heimildir um afréttarnot á norðurhluta þess svæðis sem um er að ræða, millum Tungnaár og Skaftár eru takmarkaðar, svo sem nánar verður fjallað um hér á eftir. Þannig segir í Göngum og réttum frá árinu 1983 að til norðurs sé nokkurt vafamál hversu langt afrétturinn nái en tekið fram að aldrei hafi verið safnað af Tungumönnum lengra en norður að Tungnaá. Upptök Tungnaár eru við Vatnajökul, nánar tiltekið við skriðjökulinn Tungnaárjökul. Áin liggur í mörgum og breytilegum kvíslum við jökulinn og upptök hennar því á allbreiðu belti. Af hálfu Skaftárhrepps fyrir hönd eigenda jarða í fyrrum Skaftártungu er miðað við upptök Tungnaár í Innri-Tungnaárbotnum við Sylgjujökul, norðan (vestan) við Jökulgrindur. Af hálfu Ásahrepps og Rangárþings ytra vegna sveitarfélaganna og jarða í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi í máli nr. 1/2003 er hins vegar miðað við upptök Tungnaár í Fremri-Tungnaárbotnum við Tungnaárjökul. Samkvæmt greinargerð Odds Sigurðssonar jarðfræðings, sbr. skjal nr. 18, hefur kvíslin, sem rennur úr Sylgjujökli vestan (norðan) Jökulgrinda, alltaf verið lítil miðað við heildarrennslið. Þá segir þar að aðalupptök Tungnaár hafi a.m.k. lengst af sögulegum tíma verið í Fremri-Tungnaárbotnum. Verður því miðað við það hér að svo sé og að merki Holtamannaafréttar og þess landsvæðis sem hér er til meðferðar, liggi í upptökum Tungnaár í Fremri-Tungnaárbotnum, við Tungnaárjökul.“ Ekki þykir ástæða til að gera grein fyrir umjöllun nefndarinnar um austur- og suðurmörk Skaftártunguafréttar en um norðurmörkin segir svo í úrskurðinum: „Norðurmerkjum er hins vegar hvergi sérstaklega lýst. Yfirlýsing hreppsnefndarinnar 1889 leysir ekki úr því atriði enda miðast vesturmerki þar við Þveröldu, norðan við Þórisvatn. Austurmerki miðast hins vegar við Skaftá, sem á upptök sín í jökli. Krafa Skaftárhrepps fyrir hönd eigenda jarða í fyrrum Skaftártungu um að merki Skaftafellsafréttar og beinn eignarréttur nái allt til Tungnaárjökuls í Vatnajökli verður því ekki talin geta stuðst við heimildir um merki Skaftártunguafréttar nema að því er varðar austurmerki.“ Í úrskurði nefndarinnar segir síðan svo orðrétt: „Svo sem hér hefur verið rakið liggur ekki fyrir lögformlegt landamerkjabréf fyrir Skaftártunguafrétt. Þá er mörkum hans ekki lýst í þeim fjallskilareglugerðum sem settar hafa verið fyrir Vestur-Skaftafellssýslu frá árinu 1899 til þessa dags, utan hefðbundinnar og almennrar tilgreiningar afrétta. Heildstæðasta lýsingin á merkjum afréttarins er yfirlýsing hreppsnefndarinnar frá árinu 1889. Sú lýsing er í samræmi við landamerkjabréf aðliggjandi jarða til suðausturs en í ósamræmi við heimildir um aðliggjandi landsvæði til vesturs, sbr. H 1989 1022. Einnig var hér að framan gerð grein fyrir óvissu um norðurmörk. Að teknu tilliti til þessa, telur óbyggðanefnd að líta verði til þess að landsvæði þetta sem slíkt er að hluta skýrt afmarkað af jökli og ám. Kemur þá til skoðunar hver sé eignarréttarleg staða lands innan merkja Skaftártunguafréttar, svo sem þau hafa verið skilgreind hér að framan. Þar ber þess fyrst að geta að engar skriflegar heimildir styðja það að nokkurn tíma hafi verið búið heilsársbúsetu á því landsvæði sem í dag er kallað Skaftártunguafréttur. Þá hafa lýsingar Landnámu á námi umrædds svæðis nú þegar verið raktar, sbr. kafla 6.1., og af þeim verða engar sérstakar ályktanir dregnar í þá veru að umrætt landsvæði hafi verið numið að hluta, hvað þá öllu leyti. Svo sem að framan er lýst er landsvæði þetta hálent, gróðurlítið og liggur langt frá byggð. Sé tekið mið af staðháttum við túlkun landnámslýsinga verður þannig einnig að telja fremur ólíklegt að Skaftártunguafréttur hafi verið numinn, sbr. kafla 6.2. Óvissa um aðferðir við landnám er þó of mikil til þess að hægt sé að fullyrða um stærð landnáma á þeim grundvelli, sbr. umfjöllun um landnám í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar.“ Eftir að hafa rakið þær heimildir sem fyrir liggja um afnot Skaftártungumanna á umræddu landsvæði segir svo í úrskurði óbyggðanefndar: „Að öllum þessum gögnum og sjónarmiðum virtum liggur það fyrir óbyggðanefnd að taka til þess afstöðu hvort allt framangreint landsvæði, sem kröfugerð Skaftárhrepps f.h. jarðeigenda í Skaftártungu tekur til, sé jafnframt afréttur í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Af eldri heimildum um Skaftártunguafrétt verður ekkert ráðið um afmörkun hans til norðurs og vesturs umfram það að afrétturinn hafi náð að Tungnaá en minnt er á að ágreiningslaust sýnist vera að 1850 leituðu Tungumenn aldrei Jökuldali eða vestustu leitir við Tungnaá en um 1900 leita þeir vestur í Kýlinga um Jökuldali og Faxasund. Reglulegar leitir hefjast ekki í Fögrufjöllum fyrr en um 1920 og ekki er getið heimilda um leitir í Tungnaárfjallagarði fyrr en eftir 1965 og þá raunar ekki með reglulegum hætti. Í 41. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Vestur-Skaftafellssýslu frá 23. desember 1965 er tekið upp ákvæði þess efnis að fjárleitir á öræfum, sem ekki teljast til afrétta, skulu ákveðnar og kostaðar af sýslunefnd. Af eldri heimildum verður vafalaust ráðið að Skaftártungnamenn hafa nýtt veiði í Veiðivötnum á Landmannaafrétti en þau nyt sýnast aflögð í kjölfar Skaftárelda á ofanverðri 18. öld. Í máli þessu eru engar kröfur gerðar um land eða landsréttindi vestan Tungnaár. Þá er vísað til niðurstaðna Hæstaréttar í tilvitnuðum dómi frá 1989, H 1989 1022, þar sem kröfum um afréttamörk norðan og vestan við Kirkjufellsós var vísað frá héraðsdómi. Svo sem rakið er hér að framan háttar þannig til um gróðurfar á nyrðri hluta svæðisins að um landnám er talið að Tungnaárfjöll, norðvestan Langasjós og fjalllendið frá Sveinstindi suður undir Gjátind hafi verið ógróið. Í dag er staðan sú að norðan við Faxafit að vestanverðu og Blautulón og Gretti að austanverðu taka við víðáttumikil og nær ógróin öræfi, allt inn undir jökul. Ætla má að umrætt hálendi hafi frá upphafi byggðar, eins og nú, verið nánast gróðurlaust. Ólíklegt verður að teljast að á þessu svæði hafi verið bithagar síðan land byggðist. Að þessu öllu virtu fær óbyggðanefnd ekki séð að allt umkrafið landsvæði sé eða hafi nokkru sinni verið afréttur jarða í Skaftártungu í hefðbundnum skilningi. Ekkert bendir þannig til þess að land millum Skaftár og Tungnaár, a.m.k. norðan og vestan Lónakvíslar og Langasjós, allt að jökli, hafi að staðaldri verið nýtt til sumarbeitar fyrir búfé. Samkvæmt þessu telur óbyggðanefnd eðlilegt og rétt að miða mörk þess landsvæðis sem hefur að staðaldri verið notað til sumarbeitar fyrir búfé, sbr. 1. gr. og b-liður 7. gr. laga nr. 58/1998, að vestan og norðan við línu sem afmarkast af Lónakvísl frá ós hennar í Tungnaá, að upptökum hennar og þaðan um hábungu Breiðbaks og beint austur í Langasjó. Síðan um Útfall Langasjós í Skaftá. Samkvæmt framangreindu hafa búfjáreigendur í Skaftártungu haft hefðbundin afréttarnot af hluta Skaftártunguafréttar, eins og hann er afmarkaður í kröfugerð þeirra í máli þessu. Þau afréttarnot hafa verið undir umsjón sveitarfélagsins á sama hátt og gildir um samnotaafrétti almennt. Ekki verður annað séð en að það fyrirkomulag hafi verið ágreinings- og athugasemdalaust. Ekkert liggur fyrir um að það landsvæði hafi nokkurn tíma verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé og ef til vill annarra takmarkaðra nota en um mannvirki á vegum Landsvirkjunar vísast til kafla 6.4. Engin gögn liggja fyrir um það hvernig jarðir í Skaftártungu eru komnar að rétti sínum til þess landsvæðis sem hér er til umfjöllunar. Í máli þessu er þannig ekki sýnt fram á annað en að réttur til þess hafi orðið til á þann veg, að íbúar í Skaftártungu hafi tekið hluta af þessu landsvæði til sumarbeitar fyrir búpening og, ef til vill, annarrar takmarkaðrar notkunar. Um afréttarnotkun og fjallskil voru snemma settar opinberar reglur sem sveitarstjórnum var falið að annast framkvæmd á. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á það af hálfu Skaftárhrepps, fyrir hönd eigenda jarða í Skaftártungu og vegna sveitarfélagsins, að landsvæði það, sem hér er til umfjöllunar, sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hefur verið háttað hefur ekki heldur verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um þjóðlendu að ræða. Heimildir benda hins vegar til þess að um afrétt jarða í Skaftártungu hafi verið að ræða á hluta svæðisins, sbr. umfjöllun og afmörkun þess hér að framan. Ljóst er að einstakir hlutar þess svæðis eru misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taka þó breytingum, auk þess sem þau eru ekki endilega samfelld. Umrætt landsvæði verður því talið falla undir skilgreininguna „landsvæði ... sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé“, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998. Engin gögn liggja fyrir um að landsvæði þetta hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu að öðru leyti en að framan greinir. Verður þá tekin afstaða til kröfu Skaftárhrepps fyrir hönd eigenda jarða í fyrrum Skaftártungu um beinan eignarrétt að hluta Torfajökuls sem samkvæmt framangreindu er ekki innan merkja Skaftártunguafréttar. Óbyggðanefnd telur ekkert liggja fyrir um hvort og þá með hvaða hætti stofnast hafi til beins eignarréttar að umræddum hluta Torfajökuls. Eins og notkun landsins hefur verið háttað hefur ekki heldur verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Af hálfu Skaftárhrepps fyrir hönd eigenda jarða í fyrrum Skaftártungu hefur ekki verið sýnt fram á að landsvæði það á og undir Torfajökli, utan landamerkja Skaftártunguafréttar, sem af þeirra hálfu er gerð krafa um að talið verði til eignarlands, sé eignarland, hvorki fyrir nám, hefð, löggerninga né með öðrum hætti. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að framangreint svæði sé þjóðlenda. Um eignarréttarlega stöðu þess hluta Vatnajökuls, sem til meðferðar er í máli þessu, vísast til kafla 6.5. Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að allt það landsvæði, sem samkvæmt kröfugerð Skaftárhrepps f.h. eigenda og umráðamanna lögbýla í Skaftártungu og sveitarfélagsins kallast Skaftártunguafréttur, þ.m.t. hluti Torfajökuls, svo sem það er endanlega afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Að vestan ræður Hólmsá frá þeim stað er Bjarnagata liggur að ánni og allt að Strútslaug í Hólmsárbotnum. Þaðan sjónhendingu í há-Torfajökul, áfram í Hábarm og þaðan í Kirkjufellsós sem ræður merkjum og rennur fyrir austan Kirkjufell í Tungnaá. Þaðan er Tungnaá fylgt allt að jökuljaðri í Fremri-Tungnaárbotnum. Að austan ræður miðvatn Skaftár, frá upptökum við jökuljaðar og þar til Hánípugil liggur vestan Skaftár í mörkum Búlandstorfu og Skaftártunguafréttar. Síðan eftir Hánípugili, úr gilbotninum sjónhendingu yfir Bláfjall í Fljótsbotna. Úr Fljótsbotnum eftir Þvergljúframynni svo langt vestur sem það nær. Þaðan ræður Bjarnagata vestur í Hólmsá. Á milli tveggja framangreindra punkta við Vatnajökul er miðað við jökuljaðarinn eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Það er einnig niðurstaða óbyggðanefndar að hluti þess landsvæðis, sem samkvæmt framangreindu er þjóðlenda, sé afréttur jarða í Skaftártungu, nú innan Skaftárhrepps, í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Um rétt til upprekstrar á afréttinn og annarra hefðbundinna nota sem afréttareign fylgja fer eftir ákvæðum laga þar um, sbr. 5. gr. laga nr. 58/1998. Þar ber sérstaklega að nefna 7. gr. laga um afréttarmálefni, fjallskil o.fl., nr. 21/1986, og 5. gr. laga um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970. Umræddur afréttur afmarkast svo: Að vestan ræður Hólmsá frá þeim stað er Bjarnagata liggur að ánni og allt að Strútslaug í Hólmsárbotnum. Þaðan sjónhendingu í há-Torfajökul þar til kemur að jaðri jökulsins. Ræður svo jökuljaðarinn í norður þar til há-Torfajökull og Hábarmur eru í beinni línu. Þeirri línu er fylgt í Hábarm og síðan sjónhendingu í Kirkjufellsós sem ræður merkjum austan Kirkjufells í Tungnaá. Þaðan er Tungnaá fylgt þar til kemur að ós Lónakvíslar. Að norðan ræður Lónakvísl að upptökum hennar og þaðan um hábungu Breiðbaks og beint austur í Langasjó. Síðan um Útfall Langasjós í Skaftá. Að austan ræður miðvatn Skaftár uns Hánípugil liggur vestan Skaftár í mörkum Búlandstorfu og Skaftártunguafréttar. Síðan eftir Hánípugili, úr gilbotninum sjónhendingu yfir Bláfjall í Fljótsbotna. Úr Fljótsbotnum eftir Þvergljúframynni svo langt vestur sem það nær. Þaðan ræður Bjarnagata vestur í Hólmsá. Þar sem samkvæmt framangreindu er miðað við jökuljaðar er miðað við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998.“ Í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2003 segir svo: „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem nefnt er Holtamannaafréttur, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Að vestan af Þjórsá frá ármótum Tungnaár og Þjórsár í Sultartangalóni norður að ármótum Þjórsár og Fjórðungakvíslar. Að norðan fylgja mörkin miðjum farvegi Fjórðungakvíslar í punkt við Jökuldal. Þaðan eftir Jökuldal, beina línu milli fimm punkta sem staðsettir eru í miðjum farvegi Fjórðungakvíslar. Þaðan í austasta punkti í hæðarpunkt 1115 m. Þaðan í Deili, hæð 1125 m, og þaðan að jökuljaðrinum í stefnu til Bárðarbungu, hæð 2009 m. Að sunnan fylgja mörkin Tungnaá frá ármótum við Þjórsá um Hrauneyjarlón og Krókslón að útfalli Blautukvíslar. Austurmörkin eru síðan frá þeim stað í stefnu í Þóristind og þaðan efst í Þveröldu austan Þórisvatns. Úr Þveröldu er síðan dregin lína í austsuðaustur efst í Svartakamb og þaðan út í Tungnaá. Fylgja mörkin síðan meginfarvegi Tungnaár allt að jökuljaðri í Fremri-Tungnaárbotnum. Þaðan fylgja mörkin síðan jökuljaðrinum uns línan milli Deilis og Bárðarbungu sker jökuljaðarinn. Miðað er við jökuljaðarinn eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Sama landsvæði er afréttur jarða í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi, nú innan Rangárþings ytra í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Um rétt til upprekstrar á afréttinn og annarra hefðbundinna nota sem afréttareign fylgja fer eftir ákvæðum laga þar um, sbr. 5. gr. laga nr. 58/1998. Þar ber sérstaklega að nefna 7. gr. laga um afréttarmálefni, fjallskil o.fl., nr. 21/1986, og 5. gr. laga um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970.“ Stefnendur undu ekki þessum niðurstöðum óbyggðanefndar og krefjast því ógildingar úrskurðarins eins og að framan er rakið. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málum nr. 1/2003 og 7/2003, sem kveðinn var upp 10. desember 2004, var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58/1998. og er málshöfðun þessi því í samræmi við ákvæði 19. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnenda í aðalsök. Stefnendur byggja á því að umrætt landsvæði njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í framangreindum ákvæðum sé ekki að finna skilgreiningu á því hvaða réttindi séu eignarréttindi og hafi það komið í hlut löggjafans og dómstóla að ákvarða andlag eignarréttarins í skilningi þessara ákvæða. Sé mikilvægt að kanna hvaða sjónarmið séu lögð til grundvallar við ákvörðun á því hvaða réttindi teljist eign í skilningi ákvæðanna og verði þau sjónarmið fyrst og fremst leidd af dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands og Mannréttindadómstóls Evrópu. Stefnendur styðja aðalkröfu sína þeim rökum að hluti þess landsvæðis, sem afmarkað sé í aðalkröfu, hafi frá öndverðu verið numinn. Hafi sá eignarréttur ekki fallið niður síðan og sé afrétturinn nú í óskiptri sameign stefnenda. Í Sturlubók Landnámu sé sagt frá Vilbaldri, bróður Áskels hnokkans, sem farið hafi af Írlandi til Íslands, komið í Kúðafljótsós og numið Tunguland á milli Skaftár og Hólmsár. Hann hafi búið á Búlandi, en Ísólfur nokkur hafi skorað á Vilbald til landa og hólmgöngu, en Vilbaldur hafi eigi viljað berjast og farið brott af Búlandi, en hann hafi átt land milli Hólmsár og Kúðafljóts. Ísólfur hafi farið á Búland og átt land milli Kúðafljóts og Skaftár. Stefnendur segja framangreind örnefni innan þess landsvæðis sem þeir afmarka í aðalkröfu og krefjast að viðurkennt verði eign þeirra. Stefnendur telja að af framangreindri lýsingu megi ráða að þeir Vilbaldur og Ísólfur hafi skipt Skaftártungu á milli sín um Tungufljót, en það muni þá hafa borið nafnið Kúðafljót. Hafi Landnáma oft verið túlkuð þannig í dómum Hæstaréttar að hún styðji við beinan eignarrétt og sömu niðurstöðu sé að finna í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar. Stefnendur byggja á því að þeir hafi farið með ráðstöfun á öllum þeim réttindum sem fylgi umræddu landsvæði. Þeir hafi nýtt rétt sinn til veiða og þá hafi veiðifélag stefnenda um árabil leigt út veiðiréttinn í einstökum vötnum, m.a. Langasjó öllum. Þyki því sýnt að stefnendur hafi haft ráðstöfunarrétt á þeim heimildum sem eigninni fylgja. Þá hafi stefnendur nýtt eignina til beitar og vekja sérstaka athygli á því að í úrskurði nefndarinnar sé lítið gert úr fjallskilum á milli Langasjós og Tungnaár, en nefndin hafi gert það svæði að þjóðlendu án þess að vera í afréttareign stefnenda. Stefnendur vísa til þess að á sýslufundi Vestur-Skaftafellssýslu 21. nóvember 1883 hafi komið til umræðu að mikil þörf væri á að kanna fjöllin fyrir norðan Síðumannaafrétt og Skaftártungu norður til Fiskivatna og austur að Vatnajökli. Hafi fengist styrkur úr jafnaðarsjóði en sýslunefnd Rangárvallsýslu hafi ekki talið þörf á að kanna umrætt svæði. Hafi Skaftártungumenn engu að síður farið í leiðangurinn og telja stefnendur þetta benda til þess að sýslunefnd Rangárvallasýslu hafi viðurkennt rétt Skaftártungumanna til landsvæðisins. Stefnendur benda á að árið 1965 hafi 6 menn úr Skaftártungu farið til leitar norður á Öræfum, milli Tungnaár og Langasjós, allt austur að Vatnajökli. Þetta landsvæði hefði aldrei áður verið smalað, enda talið að þar væru litlir bithagar. Leitarmenn hafi þó fundið ýmis merki um kindur á þessum slóðum og hafi fjórar verið fluttar þaðan lifandi til byggða. Stefnendur vísa einnig til lýsinga þeirra Vals Oddsteinssonar, Gísla Halldórs Magnússonar og Þorvaldar Thoroddsen á leitarferðum á umræddu svæði á síðari tímum og telja að af þessum lýsingum megi ráða að eignin á milli Langasjós og Tungnaár hafi í það minnsta frá árunum 1965-1966 verið nýtt til beitar af stefnendum og fyrri eigendum lögbýla í Skaftárhreppi. Hafi stefnendur því farið með öll hefðbundin réttindi sem fylgi eigninni og þá hafi öll nýting hennar verið háð leyfi stefnenda. Stefnendur byggja einnig á því að venjuréttur og hefðarreglur leiði til þeirrar niðurstöðu að umrætt landsvæði sé eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 í mannréttindasáttmálanum, en hann sé hluti af íslenskum rétti. Öll afnot og nytjar landsins hafi verið háðar leyfi landeigenda, enda enginn notað landið með nokkrum hætti nema eigendur þess. Stefnendur byggja á því að úr því að hefðarlög heimili eignarhefð lands, sem sé í opinberri eigu, þeim mun fremur hljóti að vera unnt að hefða land sem ekki sé eignarrétti háð. Hafi dr. Gaukur Jörundsson talið að eignarhefð verði unnin á landi hvort sem um afrétt eða almenning sé að ræða, ef skilyrðum hefðar sé á annað borð fullnægt, en telur að gera verði strangari kröfur um not ef um eigendalaust landsvæði sé að tefla. Þá telji hann að slaka beri á kröfum til eignarhalds eftir því sem verðmætið og allar aðstæður gefi minna tilefni til víðtækra umráða og fjölbreyttra nota. Falli venjuréttur og hefð hér saman og eigi að leiða til þess að öll þau réttindi sem fylgi eigninni tilheyri stefnendum, en þeir og fyrri eigendur lögbýla í Skaftárhreppi hafi nýtt þau réttindi öldum saman. Stefnendur byggja á því að hugtakið eign hafi verið skilgreint þannig að það hafi sjálfstæða merkingu, en þá sé átt við að við mat á því hvort tiltekin eign njóti verndar framangreindrar 1. gr. samningsviðaukans þurfi að kanna hvort svo sé samkvæmt innanlandsrétti viðkomandi ríkis. Geti verið um eign að ræða í skilningi ákvæðisins þótt dómstólar viðkomandi aðildarríkis hafi ekki talið um eign samkvæmt innanlandsrétti að ræða. Hafi Mannréttindadómstóllinn bæði litið til staðreynda og lagalegra atriða. Hafi ráðið úrslitum hvernig farið hafi verið með umrædda eign í framkvæmd, sérstaklega í lögskiptum og hvaða traust menn hafi borið til þeirrar framkvæmdar. Þá hafi framkoma ríkisvalds í garð eigenda einnig skipt máli, sérstaklega þegar komið hafi verið fram við einstaklinga/lögaðila sem réttmæta eigendur ákveðinna eigna. Skipti því afskipti og afskiptaleysi ríkisvaldsins máli við sönnunarmatið. Dómstóllinn hafi einnig lagt til grundvallar að væntingar einstaklinga eða lögaðila til að njóta eigna sinna séu verndaðar af 1. gr. samningsviðaukans ef þær séu byggðar á sanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerning sem tengdur sé við eignarréttindi og hafi áreiðanlegan lagagrundvöll. Stefnendur byggja á að verði ekki fallist á að þær eignarheimildir sem stefnendur hafi sýnt fram á að séu fullnægjandi, sé verið að mismuna eigendum afrétta með því að gera aðrar kröfur til þeirra um sönnun en annarra eigenda lands hér á landi. Jafngildi sú íþyngjandi sönnunarbyrði bótalausri sviptingu eignarréttar. Telja stefnendur því að óbyggðanefnd hafi metið sönnunargögn málsins ranglega og ekki beitt lögum um réttarágreininginn með réttum hætti. Þá telja stefnendur sig hafa sannað beinan eignarrétt sinn að umræddu landi, en stefndi íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á að það hafi með réttum lögum í samræmi við stjórnarskrá eignast landið. Stefnendur rökstyðja afmörkun kröfusvæðisins með eftirfarandi hætti: Að vestan ræður Hólmsá frá þeim stað er Bjarnagata liggur að ánni (1) og allt að Strútslaug í Hólmsárbotnum (2). Stefnendur byggja á því að samkvæmt landamerkjabréfi Ljótarstaða frá 24. janúar 1885 liggi hornmark Skaftártunguafréttar, Álftaversafréttar og Ljótarstaða í Skaftártungu þar sem Bjarnagata komi í Hólmsá og hafi þessi mörk verið árituð af fyrirsvarsmönnum Skaftárhrepps sama ár. Telja stefnendur unnt að færa fyrir því rök að þeir búi við þinglýstar merkjalýsingar á umræddu svæði þar sem merkjum landsins sé lýst óbeint. Hafi þinglýsing eignarréttar og landamerkja verið heimil sökum þess að stefnendur hafi átt beinan eignarrétt að afréttinum og hafi fulltrúi ríkisvaldsins gengið úr skugga um að svo væri og staðfest með skráningu í landamerkjabók og þinglýsingu. Samkvæmt yfirlýsingu hreppsnefndar Skaftárhrepps frá 12. desember 1889 ráði Hólmsáin „að upptökum sínum við heitu laug“. Sé lýsing afréttarmarka í ritinu Sunnlenskum byggðum 1985 í samræmi við þetta og í ritinu Göngur og réttir frá 1983 sé miðað við Hólmsá og Torfajökul. Þá sé niðurstaða óbyggðanefndar á þá leið að ágreiningslaust sé að Hólmsá ráði mörkum Skaftártunguafréttar og Álftaversafréttar, enda um að ræða glögga afmörkun frá náttúrunnar hendi. Þaðan sjónhendingu í há-Torfajökul þar til kemur að jaðri jökulsins (3). Stefnendur byggja á því að samkvæmt Hæstaréttardómi 1989:1011 hafi verið kveðið á um mörk Álftaversafréttar og Rangárvallaafréttar og sé dregin lína úr Strútslaug (einnig nefnd Hólmsárbotnar) og vestur í há-Torfajökul. Sé tekið fram í dóminum að línan úr Hólmsárbotnum í há-Torfajökul liggi að Skaftártunguafrétti, auk Rangárvallaafréttar. Sé lína þessi dæmd og verði ekki við henni hróflað. Ræður svo jökuljaðarinn, eins og hann er á hverjum tíma, í norður þar til há-Torfajökull og Hábarmur eru í beinni línu (4). Stefnendur vísa um þessi mörk til dómsáttar sem gerð hafi verið í ágúst 1951 um afmörkun Landmannaafréttar, en að sáttinni hafi staðið Landmanna-, Ása-, Djúpár- og Rangárvallahreppar. Stefnendur segja kröfugerð sína að þessu leyti í samræmi við þessi mörk. Um þá kröfu að miða skuli við jökulbrún eins og hún er á hverjum tíma vísa stefnendur til sjónarmiða sem fram komi í niðurstöðum þriggja héraðsdóma. Þeirri línu er fylgt í Hábarm (5) og síðan sjónhendingu í Kirkjufellsós sem ræður merkjum austan Kirkjufells í Tungnaá (6). Stefnendur segja þessa lýsingu styðjast m.a. við lögfestu yfir Þjórsártungu frá 1856, sbr. einnig sóknarlýsingu frá árinu 1841, sem lýsi austurmerkjum Holtamannaafréttar gagnvart Skaftártunguafrétti og Vatnajökli, en í þeim sé merkjum lýst í Tungnaá. Stefnendur segjast lýsa merkjum með sama hætti, enda um glögga afmörkun af náttúrunnar hendi að ræða. Fyrir óbyggðanefnd hafi hins vegar verið uppi ágreiningur milli Ásahrepps og Rangárþings ytra vegna sveitarfélaganna og jarða í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi og Skaftárhrepps fyrir hönd eigenda jarða í fyrrum Skaftártungu um mörkin við upptök Tungnaár við Vatnajökul. Hafi hinir fyrrnefndu lýst merkjum eftir upptökum Tungnaár í Fremri-Tungnaárbotnum en stefnendur hafi lýst merkjum eftir upptökum Tungnaár í Innri-Tungnaárbotnum við Sylgjujökul. Hafi úrskurður óbyggðanefndar í málum nr. 1/2003 og 7/2003 verið á þá leið að merki Holtamannaafréttar og þess svæðis sem til meðferðar var í máli nr. 7/2003, skyldu vera í upptökum Tungnaár í Fremri-Tungnaárbotnum. Stefnendur mótmæla þeim sjónarmiðum sem búa að baki niðurstöðu nefndarinnar og virðist þeim sem niðurstaða um mörk þessi sé eingöngu studd við greinargerð eins jarðfræðings um heildarrennsli Tungnaár á sögulegum tíma. Sé við það miðað að fyrst heildarrennslið í Fremri-Tungnaárbotnum hafi verið meira hljóti merki Holtamannaafréttar að liggja þar. Stefnendur segja ekkert hafa komið fram um að merkin geti allt eins hafa legið í Innri-Tungnaárbotna, þrátt fyrir að heildarrennslið hafi verið minna á sögulegum tíma. Séu vatnslitlar ár allt eins vel til þess fallnar af náttúrunnar hendi að lýsa merkjum. Við Vatnajökul ræður jökuljaðarinn, eins og hann er á hverjum tíma, í austur að Skaftá (8). Stefnendur segjast ekki gera tilkall til Vatnajökuls, enda hafi þeir aldrei nýtt hann. Um þá kröfugerð að miða við jökuljaðarinn eins og hann sé á hverjum tíma vísa stefnendur til þess sem að framan er rakið um mörk Skaftártunguafréttar við Torfajökul. Að austan ræður miðvatn Skaftár, frá upptökum við jökuljaðar og þar til Hánípugil liggur vestan Skaftár í mörkum Búlandstorfu og Skaftártunguafréttar (9). Stefnendur vísa um þessi merki til yfirlýsingar Skaftárhrepps frá 1889, en hún hafi verið árituð um samþykki vegna Síðumannaafréttar, nánar tiltekið í umboði hreppsnefndar Kleifahrepps, 25. maí 1890, en hann hafi síðar skipst í Kirkjubæjarhrepp og Hörgslandshrepp. Um Síðumannafrétt sé fjallað í máli nr. 8/2003 og þar sé einnig komist að þeirri niðurstöðu að Skaftá ráði gagnvart Skaftártunguafrétti, enda Skaftáin glögg afmörkun frá náttúrunnar hendi. Síðan eftir Hánípugili, úr gilbotninum sjónhendingu yfir Bláfjall í Fljótsbotna (10). Stefnendur byggja á landamerkjabréfi Búlands, sem gert hafi verið 1886 og þinglýst 21. júní sama ár. Sé merkjum gagnvart Skaftártunguafrétti þannig lýst að úr Hánípugili sé tekin sjónhending „yfir Bláfjall í Fljótsbotna til vesturs“. Sé bréf þetta áritað af hreppsnefnd vegna Skaftártunguafréttar. Telja stefnendur unnt að færa fyrir því rök að þeir búi við þinglýstar merkjalýsingar á umræddu svæði þar sem merkjum landsins sé lýst óbeint. Hafi þinglýsing eignarréttar og landamerkja verið heimil sökum þess að stefnendur hafi átt beinan eignarrétt að afréttinum og hafi fulltrúi ríkisvaldsins gengið úr skugga um að svo væri og staðfest með skráningu í landamerkjabók og þinglýsingu. Þá sé þessi lýsing í samræmi við framangreinda yfirlýsingu hreppsnefndar frá 1889 og eldri heimildir um merki Búlands, vísitasíur frá 1727 og 1749 virðast í meginatriðum samrýmast þessu. Úr Fljótsbotnum eftir Þvergljúframynni svo langt vestur sem það nær (Bjarnagötu) (1). Samkvæmt landamerkjabréfi Ljótarstaða frá 24. janúar 1885, þinglýstu 25. júní sama ár án athugasemda, sé merkjapunktur í Þverárgljúfurmynni og ráði það landamörkum vestur svo langt sem það nái, þaðan ráði Bjarnagata í vestur í Hólmsá. Sé bréf þetta áritað af hreppsnefnd vegna Skaftártunguafréttar. Stefnendur rökstyðja 1. varakröfu sína sína í fyrsta lagi þannig að upptök Tungnaár séu við Vatnajökul, nánar tiltekið við skriðjökulinn Tungnaárjökul. Liggi áin í mörgum og breytilegum kvíslum við jökulinn og séu upptök hennar því á allbreiðu belti. Stefnendur halda því fram að örnefnin Innri- og Fremri-Tungnaárbotnar lýsi aðeins vestur- og austurmörkum Tungnaár og séu því hluti af sjálfri ánni. Í öðru lagi benda stefnendur á þá meginreglu sem lögfest hafi verið í 1. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923 og kveði á um að ef á eða lækur skilji landareignir, eigi hvor landareign í miðjan farveg. Skuli miða við staðhætti þegar ekki sé vöxtur í ánni eða læknum og breytist merki ekki, þótt farvegur breytist, sbr. 2. mgr. 3. gr. laganna. Að því er 2. varakröfu varðar rökstyðja stefnendur hana með sama hætti og aðalkröfu að undanskilinni afmörkun landsvæðisins, en þar er miðað við afmörkun við Skaftártunguafrétt eins og honum hafi verið lýst í úrskurði nefndarinnar í máli nr. 7/2003 að því undanskildu að merki að jökli skulu miðast við jökuljaðar eins og hann sé á hverjum tíma. Að því er varðar 3. varakröfu stefnenda um að Skaftártunguafréttur allur, eins og hann sé afmarkaður í aðalkröfu þeirra, sé afréttareign þeirra, benda stefnendur á dóma Hæstaréttar frá 21. október 2004 þar sem glögglega megi sjá að litið sé svo á að ýmsar heimildir eignarréttar (beitarréttur og veiðiréttur í þessum tilvikum) geti verið greindar í sundur og þá skoðaðar sem sérstök eign. Hafi niðurstaðan orðið sú að afréttur norðan vatna og Framafréttur væru annars vegar þjóðlendur og hins vegar afréttareign Bláskógabyggðar. Verði þessar niðurstöður ekki túlkaðar á annan hátt en þann að afréttareign þessi sé sérstök eign er njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmálann. Beri því að fylgja þeim sjónarmiðum sem lögð hafi verið til grundvallar við mat á því hvort um sé að ræða eignarrétt/eign sem njóti verndar framangreindra ákvæða. Sé lína sú sem óbyggðanefnd dragi um þveran Skaftártunguafrétt án nokkurra röksemda og styðjist ekki við nein hlutlæg sönnunargögn. Lýsi hún aðeins huglægri afstöðu nefndarinnar um eignarréttarlega stöðu svæðisins sem ekki styðjist við nein hlutlæg sönnunargögn og þá sé hún ekki í samræmi við kröfur aðila fyrir nefndinni. Telja stefnendur með vísan til niðurstöðu Hæstaréttar frá 6. september 2005 að nefndinni sé óheimilt lögum samkvæmt að úrskurða með þessum hætti. Stefndi íslenska ríkið hafi fyrir óbyggðanefnd aldrei mótmælt því að umræddur afréttur í heild sinni væri afréttareign stefnenda. Stefnendur benda á það að þeir og fyrri eigendur lögbýla í Skaftárhreppi hafi einir nýtt beitarréttindi og veiðiréttindi á umræddu landsvæði. Þannig hafi öll afnot af framangreindum réttindum verið háð leyfi stefnenda og þá hafi verið stofnað veiðifélag um veiðiréttinn. Þá benda stefnendur á að glöggar heimildir séu um beit á svæðinu allt frá árunum 1965-1966. Stefnendur benda á, að því er línu þá sem óbyggðanefnd dregur um Útfall Langasjós, að með smölun í Fögrufjöllum hafi alltaf verið farið yfir Útfallið og norður fyrir Langasjó. Hafi þessi háttur verið hafður á frá því leit hófst í Fögrufjöllum árið 1920. Verði því ekki annað ráðið af framangreindu en að þessi hluti afréttarins hafi um áratugabil verið nýttur af stefnendum að staðaldri jafnt til beitar sem veiða. Stefnendur byggja einnig á því að skilyrðum hefðar fyrir afréttareigninni sé fullnægt. Sé lögbundinn hefðartími fyrir fasteignir 20 ár og beri eðli máls samkvæmt að beita þeim tímamörkum með lögjöfnun um þau réttindi sem fasteigninni fylgja. Að því er Tungnaárfjallgarð varðar sé liðinn nær tvöfaldur sá tími og enn lengri að því er Fögrufjöll varðar. Stefnendur byggja á því að ríkisvaldið hafi í aldanna rás margsinnis viðurkennt að umrædd afréttareign sé eign stefnenda og vísa til styrkveitingarinnar frá 1884 til að rannsaka hin ókunnu fjalllendi á umræddu svæði. Hafi ríkisvaldið nokkru sinni getað haft uppi vefengingarkröfu á hendur stefnendum, sé ljóst að hún sé löngu niður fallin vegna fyrningar og tómlætis. Þá árétta stefnendur að verði ekki fallist á að þær eignarheimildir sem þeir hafi sýnt fram á séu fullnægjandi, sé verið að mismuna eigendum afréttar með því að gera aðrar kröfur til þeirra um sönnun en annarra eigenda lands hér á landi. Jafngildi sú íþyngjandi sönnunarbyrði bótalausri sviptingu eignarréttar. Stefnendur vísa um rökstuðning fyrir 4. og 5. varakröfu til þess sem að framan er rakið um aðrar varakröfur. Verði ekki fallist á aðal- eða varakröfur stefnenda gerir Skaftárhreppur umrædda kröfu með vísan til þess að hreppurinn hafi farið með umráð og forræði á framangreindu landsvæði f.h. stefnenda. Málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins í aðalsök. Stefndi byggir á því að kröfusvæðið sé allt þjóðlenda en hluti hennar afréttur sem fylgi jörðum í Skaftártungu. Fyrir gildistöku þjóðlendulaga hefði hluti af þjóðlendunni verið afréttur og hinn hlutinn almenningur. Stefndi bendir á ákvæði í kristinna laga þætti Grágásar um flutning á líki í afréttum og telur þau ákvæði sýna að afréttir séu flokkaðir sem almenningar og fjöll og því í skarpri andstöðu við land manns. Hefði afréttarlandið verið eign þeirra sem afréttinn áttu ætti líkflutningaskyldan að hvíla á þeim, ef til vill þeim sem næstur bjó. Megi af þessu ráða að þeir hafi ekki verið eigendur landsins þótt þeim væri heimil sumarbeit fyrir geldfé sitt. Þá telur stefndi að ráðið verði af öðrum ákvæðum Grágásar um afrétti að þeir hafi ekki verið eign þeirra sem hann áttu. Þar af leiði að afréttur hljóti að vera beit eða beitarréttur, en ekki landið sjálft. Samkvæmt Grágás sé afréttur beitarréttur manna, tveggja eða fleiri, handa geldfé á sumrin. Þess vegna hafi mátt ráðstafa beitinni öðru vísi og leyfa hana öðrum mönnum þann tíma árs sem hún eigi var heimiluð handa geldfé um sumar. Þess vegna megi afréttareigendur leigja, selja eða gefa rétt sinn til sumarbeitar fyrir geldfé með þeim takmörkunum sem lög setji. Önnur umráð hafi þeir ekki yfir beitarlandinu. Skilgreining Jónsbókar á afréttum sé hin sama að mestu, en munurinn liggi í því að ekki sé nefnt í Jónsbók að afréttur sé sumarbeit og geldfjárhöfn, en það liggi þó í ákvæðunum. Í Jónsbók sé greint á milli afréttar og haga. Hagar séu óskipt heimaland en afréttur beitarítak, þar sem landið fylgi ekki með. Þá bendir stefndi á ákvæði Jónsbókar þar sem greint sé á milli lands einstaklings og almennings eða afréttar og jafnframt á veiðitilskipunina frá 1849 þar sem afréttareigendum sé veitt veiðiítak í afréttarlandinu. Byggir stefndi á því að af framangreindum ákvæðum Grágásar og Jónsbókar megi ráða að afréttur sé þjóðlenda. Stefndi byggir á því að nýrri lagaákvæði hafi ekki haggað þessari réttarstöðu og því engar breytingar gerðar um eignarrétt að afréttarlandi, en það sem sagt hafi verið hér að framan hafi verið staðfest með nýbýlatilskipuninni frá 1776. Þar sé tvenns konar merking lögð í afréttarhugtakið. Sé önnur samkvæmt skilgreiningu lögbókanna þar sem sagt sé að afréttaralmenningar séu lönd almennings eða ríkiseign. Hin merking afréttar samkvæmt tilskipuninni sé hagi sem tilheyri sérstakri jörð. Leyfi tilskipunin mönnum land til ábúðar endurgjaldlaust í slíkum afréttaralmenningum. Lög um nýbýli frá 6. nóvember 1897 hafi afnumið tilskipunina frá 1776 og setji 1. gr. það skilyrði að vilji menn reisa bæ og gera nýbýli, þar sem hreppur eigi afrétt, að sveitarstjórn leyfi það. Sé það í fullu samræmi við hin fornu lög sem hafi bannað að gera sel, slá afréttarland, hafa þar svín. o.s.frv. Stefndi mótmælir kröfu um viðurkenningu á beinum eignarrétti afréttareigenda að Skaftártunguafrétti og bendir sérstaklega á að engin þinglýst eignarheimild liggi fyrir, ekkert þinglýst landamerkjabréf og ekki sé að sjá að afrétturinn sé í fasteignabók eða fasteignamati og þannig greidd fasteignagjöld af landinu. Stefndi viðurkennir hins vegar afréttarrétt jarðeigenda í Skaftártungum til þess lands, sem frá fornu fari hafi tilheyrt afréttinum, hafnar því að nein slík réttindi séu utan hinna gömlu afréttarmarka.. Stefndi telur að hluti af kröfusvæðinu hljóti að hafa verið almenningur þar sem gilt hafi þær nýtingarreglur sem greini í Jónsbók. Slíkt land sé nú þjóðlenda án neinna óbeinna eignarréttinda, svo sem upprekstrarréttar og veiðiréttar. Óbyggðanefnd hafi fallist á þetta en úrskurðað afréttinn stærri en kröfugerð stefnda hafi gert ráð fyrir og hafi afrétturinn tekið til helmings af Langasjó, sem allur eigi að vera utan afréttar. Stefndi vísar til gagnsakar þar sem krafist sé viðurkenningar á stærri hreinni þjóðlendu en nefndin hafi úrskurðað. Stefndi vísar til heimilda um leitir á svæðinu og byggir á að svo sé að sjá að fyrir 1850 hafi Skaftártunguafréttur ekki náð til Jökuldala, Kýlinga eða að Tungnaá. Segir Þorvaldur Thoroddsen að fyrir þann tíma hafi aldrei verið leitað á þessu svæði en um 1900 sé leitað í Kýlingum, Jökuldölum og Faxasundi. Engar heimildir séu um að afréttarfénaður hafi verið rekinn á þessa staði, en samkvæmt lögum hafi átt að reka afréttarfénað í miðjan afrétt. Gæti verið að leitarfyrirkomulag eftir 1900 hafi verið öryggisleit eins og þegar á 20. öld hafi verið farið að smala Fögrufjöll, Tungnaárfjallgarð. Fögrufjöll séu milli Langasjávar og Skaftár og hafi fjallleitir þangað verið kostaðar af sýslunni, en ekki eigendum lögbýla í Skaftártungum. Séu Fögrufjöll og Tungnaárfjallgarður þannig utan afréttar og sennilega Faxasund einnig. Skælingar séu almenningur eins og heimildir greini og sé þannig talsvert af hálendinu upp af Skaftártungum í almenningi og hefði óbyggðanefnd átt að draga þá línu sem líkur séu fyrir að rétt sé miðað við fyrri heimildir um afrétt Skaftártungu. Almenningur að fornu hafi verið samnýtingarsvæði allra héraðsmanna og reyndar allra landsmanna, en ekki afréttur tiltekinna jarða. Eftir lögtöku þjóðlendulaga heiti þau svæði þjóðlenda, án afréttareignar nokkurs tiltekins aðila. Almenninga hafi ekki mátt taka undir afrétti vegna ákvæða í Jónsbók um að þeir skyldu vera sem að fornu hefðu verið. Þannig hafi Skaftártungumenn ekki einhliða getað aukið við afrétt sinn á 19. og 20. öld frá því sem verið hefði og heimildir séu til um. Stefndi vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998, laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986 og landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga nr. 1882. Þá er vísað til ákvæða lögbókanna Grágásar og Jónsbókar um afréttarmál. Málsástæður og lagarök stefndu Rangárþings ytra og Ásahrepps. Stefndu byggja á því að sú kröfugerð stefnenda er lýtur að því að afmarka mörkin á milli Holtamannaafréttar eftir Tungnaá til upptaka í Vatnajökli, þ.e. Innri-Tungnaárbotnum við Sylgjujökul (punktur 7 á hornmarkaskrá) sé röng og styðjist ekki við heimildir. Stefndu hafi í málinu nr. 1/2003 gert þá kröfu fyrir óbyggðanefnd að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra að nánar tilgreindu landsvæði en niðurstaða nefndarinnar hafi orðið sú að svæðið hafi verið úrskurðað þjóðlenda og jafnframt að það væri afréttur jarða í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi. Hafi kröfugerð stefnenda í málinu nr. 7/2003 skarast við kröfugerð stefndu að því leyti er lúti að mörkum afréttanna við upptök Tungnaár við Vatnajökul. Lúti sakarefnið eingöngu að þessari afmörkun gagnvart stefndu. Hafi endanleg afmörkun stefndu á kröfusvæðinu fyrir nefndinni miðast við upptök Innri-Tungnaárbotna í Fremri-Tungnaárbotnum. Afmörkun stefnenda hafi miðast við upptök Innri-Tungnaárbotna við Sylgjujökul. Stefndu byggja á því að afmörkun afréttarins, eins og hún hafi verið ákveðin í úrskurði óbyggðanefndar, sé rétt og ekki séu efni til að hnekkja henni. Stefndu byggja á því að stefnendur hafi engin haldbær rök fært fram fyrir því að hafna beri þeim rökstuðningi sem niðurstaða nefndarinnar um afmörkun afréttanna byggi á. Byggi niðurstaðan m.a. á jarðfræðilegum rannsóknum Odds Sigurðssonar, jarðfræðings. Hafi aðalupptök Tungnaár, a.m.k. á sögulegum tíma, verið í Fremri-Tungnaárbotnum. Bendi ekkert til annars en sú afmörkun sé rétt og í samræmi við viðurkennd sjónarmið um afmörkun landsins. Áin sé verulega dreifð og liggi í mörgum og breytilegum kvíslum við jökulinn og upptök hennar því á allbreiðu belti. Því verði að miða við aðalupptök árinnar þegar styðjast eigi við upptök hennar við afmörkun landsvæða. Þá vísa stefndu jafnframt til þess að starfshópur um stjórnsýslumörk á miðhálendinu hafi lagt fram tillögu að nákvæmari afmörkun á afréttinum að norðanverðu en verið hafði. Hafi starfshópurinn verið skipaður fulltrúum sveitarfélaga, þ.á m. stefnanda Skaftárhrepps. Sú afmörkun, sem niðurstaða nefndarinnar byggi á, falli að þeim mörkum. Stefndu vísa auk þess til sjónarmiða sem stefndi íslenska ríkið rekur í greinargerð sinni og taka undir þau. Stefndu hafna þeirri kröfu stefnenda sem lýst sé í 1. og 4. varakröfu þeirra að miða skuli við miðlínu árinnar. Ákvæði vatnalaga um afmörkun landareigna eigi hér ekki við, sbr. skilgreiningu á því hugtaki í 1. gr. laganna. Ekki virðist ágreiningur um að landsvæði það sem nefnt sé Skaftártunguafréttur nái ekki vestur fyrir Tungnaá og séu því engin rök fyrir því að miða skuli við miðlínu árinnar. Staðfesti lýsingar á landsvæðinu að afmörkun svæðisins sé eftir upptökum Tungnaár að þessu leyti. Stefndu vísa einnig til þess að áin sé verulega dreifð og liggi í mörgum og breytilegum kvíslum við jökulinn og upptök hennar því á allbreiðu belti. Því verði ekki hjá því komist að miða við aðalupptök árinnar þegar styðjast eigi við upptök hennar við afmörkun landsvæða. Sé óljóst hvar miðlína árinnar sé og eins og kröfugerð stefnenda sé sett fram sé alls óvíst að miðlínan sé réttilega afmörkuð. Stefndu telja að sakarefnið lúti ekki að hagsmunum þeirra að öðru leyti en því sem afmörkun stefnenda á landsvæðinu skarist við afrétt stefndu. Taka stefndu því ekki sjálfstæða afstöðu til kröfugerðar stefnenda að öðru leyti en leyfa sér að taka undir kröfugerð, málsástæður og rökstuðning meðstefnda að því leyti sem við á. Stefndu benda á að kröfugerð stefnenda lúti að afréttarréttindum einstakra jarðareigenda í sveitarfélögunum Ásahreppi, og Rangárþingi ytra f.h. jarða í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi, nú Rangárþingi ytra og nái hún fram að ganga leiði það til þess að hagsmunir einstakra jarðeigenda verði skertir. Kunni samaðild jarðareigenda með stefndu að vera nauðsynleg, sbr. 1. sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 og því gæti verið ástæða til frávísunar málsins ex officio. Stefndu byggja á meginreglum eignarréttar um eignarráð fasteignareiganda, þjóðlendulögum auk 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. l. nr. 62/1994. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök gagnstefnanda. Gagnstefnandi rökstyður gagnkröfur sína með því að samkvæmt heimildum sem legið hafi fyrir óbyggðanefnd hafi afréttur Skaftártungu á 19. öld aldrei náð til Faxasunds eða Skælinga. Þangað hafi aldrei verið rekið fé og ekki hafi verið skipulagðar leitir þangað. Því sé kröfulínan í gagnsök við það miðuð að hvorugt þessara svæða sé innan afréttar gagnstefndu. Nái kröfur til þess svæðis, sem ágreiningslaust sé að sé í Skaftárhreppi, en ekki sé gerð krafa til þess skika sem deilt sé um við Ásahrepp. Gagnstefnandi viðurkennir afréttarrétt jarðeigenda í Skaftártungum til þess lands sem frá fornu fari hafi tilheyrt afréttinum, en hafnar því að nein slík réttindi séu utan hinna gömlu afréttarmarka. Í kröfugerð fyrir óbyggðanefnd hafi gagnstefnandi haldið því fram að hluti af kröfusvæðinu hafi verið almenningur þar sem gilt hafi þær nýtingarreglur sem Jónsbók greini. Slíkt land sé nú þjóðlenda án neinna óbeinna eignarréttinda, svo sem upprekstrarréttar og veiðiréttar. Hafi óbyggðanefnd fallist á þetta en úrskurðað afréttinn stærri en kröfugerð hafi lotið að og hafi nefndin gert ráð fyrir að afrétturinn tæki til helmings af Langasjó, sem allur eigi að vera utan afréttar að mati gagnstefnanda. Kröfugerð gagnstefnanda lýtur því að viðurkenningu á stærri hreinni þjóðlendu en óbyggðanefnd hafi úrskurðað. Gagnstefnandi rekur sömu heimildir um stærð Skaftártunguafréttar og hann gerði í greinargerð sinni í aðalsök og vísast til þess. Gagnstefnandi byggir á því að almenningur að fornu hafi verið samnýtingarsvæði allra héraðsmanna og reyndar allra landsmanna, en ekki afréttur tiltekinna jarða. Eftir lögtöku þjóðlendulaga heiti þau landsvæði þjóðlenda án afréttarréttar nokkurs tiltekins aðila. Almenninga hafi ekki mátt taka undir afrétti vegna ákvæða í Jónsbók um að almenningar skyldu vera sem að fornu hafi verið. Þannig hafi Skaftártungumenn ekki einhliða getað aukið við afrétt sinn á 19. og 20. öld frá því sem fyrrum hefði verið og heimildir væru til um. Gagnstefnandi vísar til bréfs Gissurar Jóhannessonar, fyrrum oddvita í Álftaveri, en hann fullyrði að fjallgarðarnir á milli Skaftár og Tungnaár, sitt hvorum megin við Langasjó, hafi aldrei tilheyrt afrétti Skaftártungu. Þá vísar gagnstefnandi til fundagerðar Amtráðsfundar 3. júní 1884 þar sem fram komi að sýslunefndin í Vestur-Skaftafellssýslu hafi sótt um styrk til að rannsaka hin ókunnu fjalllendi fyrir norðan afréttarlönd Vestur-Skaftfellinga, Síðumanna og Skaftártungu, frá Fiskivötnum að norðvestan austur að Hverfisfljóti. Þá komi fram í skýrslu frá 1884 um rannsóknarferðina að þessi öræfi væru graslaus að mestu en spurning væri um að úthluta Meðallendingum þau gróðursvæði, sem til væru á þessum slóðum, þar sem þeir væru afréttarlausir, en Skaftártungumenn hefðu nægilegan afrétt. Málsástæður og lagarök gagnstefndu. Gagnstefndu byggja á því að eignarrétturinn sé friðhelgur og vísa til 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. l. nr. 62/1994. Þá telja gagnstefndu kröfur gagnstefnanda ósannaðar og jafnframt telja þeir kröfulínuna ekki styðjast við nein haldbær gögn. Þá telja gagnstefndu staðhætti og gróðurfar ekki benda til þess að kröfulína gagnstefnanda eigi við rök að styðjast og sé þvert á móti nærtækara að miða við önnur landfræðileg kennileiti á svæðinu, s.s. ár og jökla. Þá telja gagnstefndu hefðarreglur leiða til annarrar niðurstöðu og jafnframt að síðari tíma heimildir bendi til þess að öll afnot og nytjar landsins hafi verið háðar leyfi gagnstefndu. Gagnstefndu byggja einnig á því að hluti þess landsvæðis, sem afmarkað sé í aðalkröfu, hafi frá öndverðu verið numið. Sá eignarréttur hafi ekki fallið niður síðar og sé afrétturinn nú í óskiptri sameign stefnenda. Gagnstefndu benda á að eins og kröfulýsingu gagnstefnanda sé háttað, uppfylli hún varla áskilnað 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um nauðsyn skýrrar afmörkunar á ákveðnu sakarefni. Verði sakarefnið að vera nægilega afmarkað í stefnu til þess að ekki fari á milli mála við hvað sé átt. Lýsing gagnstefnanda á merkjum í dómkröfum sé að mati gagnstefndu allt annað en skýrt afmörkuð og nákvæm. Úr því verði varla bætt eftir að dómur hefur verið lagður á gagnkröfuna og vísa gagnstefndu til 4. mgr. 114. gr. sömu laga og benda á að ástæða kunni að vera fyrir dómara að vísa gagnsökinni frá dómi, sbr. ákvæði 100. gr. laganna. Gagnstefndu vísa um málskostnaðarkröfu til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129., 130. og 131. gr. laganna. Gagnstefndu vísa til sömu lagaraka og greinir í aðalsök. Niðurstaða. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 12. október 2000 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið þriðja sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Að fengnum kröfulýsingum fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins gerðu stefnendur í máli þessu þá kröfu fyrir nefndinni að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra að öllum Skaftártunguafrétti. Yrði hins vegar talið að einhver svæði innan afréttarins teldust þjóðlenda var þess krafist að viðurkenndur yrði fullkominn afnotaréttur þinglýstra eigenda lögbýla í Skaftártungu að þeim svæðum. Mál, sem varðaði Álftaver og Skaftártunguafrétt í Skaftárhreppi, var rekið sem mál nr. 7/2003 hjá nefndinni og var úrskurður kveðinn upp 10. desember 2004. Nefndin komst að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum að þeir hlutar Mýrdalsjökuls, Torfajökuls og Vatnajökuls, sem til meðferðar voru í málinu, voru úrskurðaðir þjóðlenda. Þá var Álftaversafréttur úrskurðaður þjóðlenda og afréttur og Skaftártunguafréttur var úrskurðaður þjóðlenda og afréttur, en nyrsti hluti svæðisins, sem í kröfulýsingu Skaftárhrepps var einnig afmarkaður sem Skaftártunguafréttur, var úrskurðaður þjóðlenda. Mál þetta tekur einnig til úrskurðar óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 1/2003 að því leyti sem úrskurðurinn tekur til merkja Skaftártunguafréttar og Holtamannaafréttar, en það mál var rekið um þjóðlendur í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi, nú í Rangárþingi ytra, ásamt Holtamannaafrétti. Varð niðurstaða nefndarinnar sú að Holtamannaafréttur var úrskurðaður þjóðlenda og afréttur. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málunum nr. 1/2003 og 7/2003 var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, og er mál þetta því höfðað innan lögmælts málshöfðunarfrests, sbr. 19. gr. þjóðlendulaga. Dómarinn fór á vettvang ásamt lögmönnum aðila og kynnti sér aðstæður. Í 1. gr. þjóðlendulaga er eignarland þannig skilgreint að um sé að ræða landsvæði sem háð sé eignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Þá er þjóðlenda þannig skilgreind að um sé að ræða landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Afréttur er skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Eins og að framan er rakið skal hlutverk óbyggðanefndar vera m.a. að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur, sbr. b-lið 7. gr. laganna og jafnframt að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. c-lið 7. gr. laganna. Í úrskurðum óbyggðanefndar, sem gengið hafa fram að þessu, kemur fram að úrskurður um afrétt jarða í tilteknu sveitarfélagi byggi á b-lið 7. gr. laganna en þegar úrskurður er byggður á c-lið 7. gr. laganna er rætt um afréttareign tiltekinna jarða. Eins og áður er vikið að komst nefndin að þeirri niðurstöðu að um hluta hins umdeilda landsvæðis giltu ákvæði b-liðar 7. gr. laganna. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Lögfesta hefur verið skilgreind þannig að um sé að ræða skriflegt bann eiganda eða ábúanda fasteignar gegn því að aðrir noti landið innan ákveðinna ummerkja. Hafa dómstólar haft tilhneigingu til þess að taka lítið mark á lögfestum þar sem þær hafi að geyma einhliða lýsingu á merkjum og hafa einar sér ekki verið taldar fullnægjandi gögn fyrir beinum eignarrétti. Eru því ekki efni til að gefa lögfestum aukið vægi í málum af því tagi sem hér um ræðir, það er þegar tekist er á um mörk eignarlands og þjóðlendu. Í greinargerð með þjóðlendulögunum er að því vikið að með afrétti sé almennt átt við tiltekið, afmarkað landsvæði, en skiptar skoðanir séu um hvort einungis geti verið um beitarrétt eða annan afnotarétt að ræða, þ.e. hvort slíkt landsvæði geti ýmist verið undirorpið beinum eða óbeinum eignarrétti. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr. laganna er hugtakið afréttur skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé og ráðast mörk afréttar þannig af því landsvæði sem sannanlega hafi verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Stefndu Ásahreppur og Rangárþing ytra vekja máls á því að efni séu til að vísa málinu frá dómi ex officio að öllu leyti eða að hluta með vísan til 1., sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 og benda á það að kröfugerð stefnenda lúti að afréttarréttindum einstakra jarðareigenda í greindum sveitarfélögum. Nái kröfugerð þeirra fram að ganga leiði það til þess að einstaklegir hagsmunir einstakra jarðeigenda verði skertir, en kröfugerð stefnenda lýtur að afmörkun Skaftártunguafréttar gagnvart Holtamannaafrétti. Óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu í máli nr. 1/2003 að því er Holtamannaafrétt varðar að hann teldist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. þjóðlendulaga. Þá var jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að sama landsvæði væri afréttur jarða í Ásahreppi og fyrrum Djúpárhreppi, nú innan Rangárþings ytra í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. sömu laga. Samkvæmt framansögðu hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að jarðeigendur á umræddu svæði eigi tiltekinn afnotarétt á svæði sem úrskurðað hefur verið þjóðlenda. Þar sem kröfugerð stefnenda að þessu leyti getur óhjákvæmilega haft áhrif á réttarstöðu þessara jarðeigenda, en þeim hefur ekki verið stefnt í málinu, verður ekki hjá því komist með vísan til 1. sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 að vísa kröfum stefnenda á hendur þessum stefndu frá dómi. Verður því ekki haggað niðurstöðu óbyggðanefndar um merki milli Skaftártunguafréttar og Holtamannaafréttar. Þá hafa gagnstefndu vakið athygli dómsins á því að gagnkrafa gagnstefnanda uppfylli varla áskilnað 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um nauðsyn skýrrar afmörkunar á ákveðnu sakarefni. Gagnstefnandi gerir þá kröfu í gagnsök að felldur verði úr gildi framangreindur úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 7/2003 hvað varðar mörk afréttar Skaftártungu gagnvart hreinni þjóðlendu á norðaustanverðu kröfusvæðinu. Þá er þess krafist að viðurkennt verði að mörkin verði eins og fram komi á framlögðu kröfukorti frá punkti A suðvestan Faxasunds og þaðan í norðausturenda Eldgjár og þaðan í punkt B við Skaftá. Engin frekari grein er gerð fyrir kröfulínu þessari og þá er ekki að sjá að hún hafi verið hnitasett eða styðjist við sérstök kennimerki á landi. Að mati dómsins uppfyllir þessi kröfugerð gagnstefnanda ekki skilyrði d-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og glöggan málatilbúnað og verður ekki hjá því komist að vísa gagnkröfunni frá dómi. Kemur þá til skoðunar sú krafa stefnenda að felldur verði úr gildi sá úrskurður óbyggðanefndar að hið umdeilda landsvæði teljist þjóðlenda og jafnframt að viðurkenndur verði fullkominn og beinn eignarréttur þeirra að svæðinu. Óumdeilt virðist vera að ekki hafi verið gert lögformlegt landamerkjabréf fyrir afréttinn. Stefnendur byggja eignarheimild sína á því að samkvæmt lýsingum í Landnámu hafi hluti þess landsvæðis, sem afmarkað er í aðalkröfu, verið numinn í öndverðu og hafi sá eignarréttur ekki fallið niður. Þá byggja stefnendur á því að þeir hafi farið með öll hefðbundin réttindi sem fylgi eigninni og öll nýting hennar hafi verið háð leyfi þeirra. Hafi stefnendur um árabil leigt út veiðiréttinn í öllum Langasjó og jafnframt hafi svæðið verið nýtt til beitar, en svæðið milli Langasjós og Tungnaár virðist þó ekki hafa verið leitað fyrr en í upphafi 20. aldar. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Þær heimildir sem hér hafa verið raktar og varða eignarréttarlega stöðu Skaftártunguafréttar, verða að mati dómsins ekki túlkaðar á annan veg en þann en að þær lúti að afréttarnotum fremur en beinum eignarrétti svæðisins. Að mati dómsins kemur hvergi fram í þeim heimildum sem fyrir liggja í máli þessu að svo hafi verið litið á að þetta svæði hafi verið undirorpið beinum eignarrétti stefnenda. Fallast ber á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að frásögn Landnámu bendi ekki til þess að Skaftártunguafréttur hafi verið numinn í öndverðu, nema e.t.v. að sunnanverðu. Þegar virtar eru heimildir um nýtingu hins umdeilda svæðis, gróðurfar og staðhættir að öðru leyti, þykir verða að líta svo á með hliðsjón af öllu framansögðu og sérstaklega með vísan til fordæma Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum að stefnendum hafi ekki tekist að sanna að Skaftártunguafréttur sé eignarland þeirra. Þá verður ekki talið að eignarhefð hafi unnist á svæðinu eins og notkun þess hefur verið háttað. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnenda að þessu leyti og úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í ofangreindu máli um að hið umdeilda svæði, þ.m.t. hluti Torfajökuls, sé þjóðlenda staðfestur. Þá verður tekin afstaða til þeirrar kröfu stefnenda að umrætt svæði verði allt talið afréttareign þeirra og verður kröfugerð þeirra skilin svo að átt sé við afrétt í skilningi c-liðar 7. gr. þjóðlendulaga. Eins og að framan er rakið komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að rétt væri að miða mörk þess landsvæðis sem hefur að staðaldri verið notað til sumarbeitar fyrir sauðfé að vestan og norðan við línu sem afmarkast af Lónakvísl frá ós hennar í Tungnaá, að upptökum hennar og þaðan um hábungu Breiðbaks og beint austur í Langasjó. Síðan um Útfall Langasjós í Skaftá. Ljóst er að Skaftártunguafréttur er misjafnlega fallinn til beitar en óumdeilt virðist að leitir hófust í Fögrufjöllum um 1920 og þá hefur Tungnaárfjallgarður verið leitaður frá árinu 1965. Þá er upplýst í málinu að Langisjór og önnur vötn á svæðinu hafa um árabil verið nýtt til veiða og hefur veiðifélag stefnenda leigt út veiðirétt á svæðinu. Að mati dómsins eru því ekki efni til að gera greinarmun á hinu umdeilda svæði að því er afréttarnot varðar og ber því að fallast á að allt svæðið innan þjóðlendunnar, eins og því er lýst í úrskurði óbyggðanefndar, sé afréttur jarða í Skaftártungu í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. þjóðlendulaga. Með vísan til fordæma Hæstaréttar í sambærilegum málum ber að miða við stöðu jökuls eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Torfa Ragnars Sigurðssonar, hdl., 1.000.000 krónur. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Að vestan ræður Hólmsá frá þeim stað er Bjarnagata liggur að ánni og allt að Strútslaug í Hólmsárbotnum. Þaðan sjónhendingu í há-Torfajökul, áfram í Hábarm og þaðan í Kirkjufellsós sem ræður merkjum og rennur fyrir austan Kirkjufell í Tungnaá. Þaðan er Tungnaá fylgt allt að jökuljaðri í Fremri-Tungnaárbotnum. Að austan ræður miðvatn Skaftár, frá upptökum við jökuljaðar og þar til Hánípugil liggur vestan Skaftár í mörkum Búlandstorfu og Skaftártunguafréttar. Síðan eftir Hánípugili, úr gilbotninum sjónhendingu yfir Bláfjall í Fljótsbotna. Úr Fljótsbotnum eftir Þvergljúframynni svo langt vestur sem það nær. Þaðan ræður Bjarnagata vestur í Hólmsá. Á milli tveggja framangreindra punkta við Vatnajökul er miðað við jökuljaðarinn eins og hann var við gildistöku þjóðlendulaga 1. júlí 1998. Felldur er úr gildi úrskurður nefndarinnar um sérstaka afmörkun afréttar innan þjóðlendunnar og viðurkennt að allt svæðið, eins og því er lýst í úrskurðinum, sé afréttur jarða í Skaftártungu í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. sömu laga. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Torfa Ragnars Sigurðssonar, hdl., 1.000.000 krónur.
Mál nr. 311/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. júlí 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 8. júlí 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. júlí 2005 klukkan 11. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 224/2017
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
B ehf. og N hf. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem kröfu þeirra um dómkvaðningu matsmanns var hafnað. Var krafan sett fram undir rekstri máls S gegn B ehf. og N hf., þar sem þess var krafist að N hf. yrði gert að greiða 650.000.000 krónur í stjórnvaldssekt vegna brota gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, og var matsgerðinni meðal annars ætlað að leiða í ljós að háttsemi B ehf. hefði ekki verið til þess fallin að hafa áhrif á verðmyndun á markaði. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að ágreiningur aðila lyti öðrum þræði að því hvort B ehf. hefði brotið gegn fyrrgreindu ákvæði. Fyrir lægi dómur Hæstaréttar þar sem komist hefði verið að þeirri niðurstöðu að háttsemi B ehf. hefði á ákveðnu tímabili brotið gegn fyrrgreindu ákvæði og hefði sá dómur fullt sönnunargildi um það atriði þar til hið gagnstæða væri sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 og 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008. Þar sem kveðið væri á um það í 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 að dómari legði sjálfur mat á atriði sem krefðust lagaþekkingar, og ekki yrði séð að annarrar sérþekkingar væri þörf til að leysa úr fyrirliggjandi ágreiningsatriðum, væri matsgerðin tilgangslaus til sönnunar, sbr. 3. mgr. 46. gr. fyrrgreindra laga. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 4. apríl 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 11. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2017 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um dómkvaðningu matsmanns. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að umbeðindómkvaðning fari fram. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IÍ máli því, sem rekið er fyrir héraðsdómi milli málsaðila, greinir þá áum hvort samskipti sóknaraðilans Byko ehf. við Húsasmiðjuna hf. og fleirifyrirtæki, sem fjallað var um í ákvörðun varnaraðilans Samkeppniseftirlitsins15. maí 2015 og úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 28. september sama ár,hafi falið í sér brot á 10. gr.samkeppnislaga nr. 44/2005. Komst Samkeppniseftirlitið að þeirri niðurstöðu í áðurgreindriákvörðun sinni að Byko ehf. hefði með háttsemi sinni brotið gegn þeirrilagagrein og gerði móðurfélagi þess, sóknaraðilanum Norvik hf., að greiða650.000.000 krónur í sekt vegna brotsins. Áfrýjunarnefndin staðfesti þáákvörðun Samkeppniseftirlitsins að um brot hefði verið að ræða, en lækkaðisektina í 65.000.000 krónur og gerði báðum sóknaraðilum að greiða hana. Erágreiningur milli málsaðila um hvort sú háttsemi Byko ehf., sem hér um ræðir,hafi varðað sekt og þá hve há sektin skuli vera.Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir fyrrgreindri matsbeiðnisóknaraðila. Í beiðninni er tekið fram að með henni „hyggjast matsbeiðendurleiða í ljós að sú framkvæmd sem viðhöfð var við verðkannanir Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar hf. hafi ekki verið til þess fallin að hafa áhrif á verðmyndun ámarkaði, umfram þær leiðir sem viðskiptavinum stóðu til boða. Þá hyggjastmatsbeiðendur sanna að hún hafi ekki gert það í raun. Loks hyggjastmatsbeiðendur sanna að verðmyndun á markaðnum sýni að samkeppni hafi ríkt milliByko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. á því tímabili sem ákvörðun Samkeppniseftirlitsins... tók til.“ Taka þær spurningar, sem hinum dómkvadda matsmanni er ætlað aðsvara, mið af þessu þríþætta markmiði beiðninnar.Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði voru átta starfsmennsóknaraðilans Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. sakfelldir fyrir brot gegn 41.gr. a. samkeppnislaga, sbr. 10. gr. laganna, með dómi Hæstaréttar 1. desember2016 í máli nr. 360/2015. Í dóminum er því meðal annars slegið föstu aðsamskiptin milli fyrirtækjanna tveggja, sem fjallað var um í áðurgreindumúrlausnum samkeppnisyfirvalda, hafi á ákveðnu tímabili falið í sér samstilltaraðgerðir sem hafi haft það að markmiði að raska samkeppni milli þeirra og þvíbrotið gegn 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga.IIÍ einkamáli lýtur sönnun einkum að því að leiða í ljós hvort staðhæfingum umdeild atvik teljist sönnuð, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991. Efdómari telur bersýnilegt að atriði, sem aðili vill sanna, skipti ekki máli eðagagn sé tilgangslaust til sönnunar getur hann meinað aðila um sönnunarfærslusamkvæmt 3. mgr. 46. gr. laganna. Í IX. kafla sömu laga er fjallað ummatsgerðir. Samkvæmt 2. mgr. 60. gr. leggur dómari sjálfur mat á atriði semkrefjast almennrar þekkingar og menntunar eða lagaþekkingar. Ef ekki verðurfarið svo að kveður dómari eftir 1. mgr. 61. gr. einn eða tvo matsmenn til aðframkvæma mat eftir skriflegri beiðni aðila. Í beiðni skal koma skýrlega framhvað eigi að meta, hvar það er sem meta á og hvað aðili hyggist sanna með mati.Aðili að einkamáli á að meginstefnu rétt á því að afla og leggja fram þausönnunargögn sem hann telur þörf á. Það er því hvorki á valdi gagnaðila nédómstóla að aftra því nema með stoð í lögum. Af þeim sökum ber dómara að verðavið beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann samkvæmt IX. kafla laga nr.91/1991 nema formskilyrði síðari málsliðar 1. mgr. 61. gr. séu ekki fyrirhendi, leitað sé mats um atriði, sem dómari telur bersýnilegt að ekki skiptimáli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða að matsbeiðnin lúti einvörðungu aðatriðum, sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekki sérfróðum matsmönnum,sbr. 2. mgr. 60. gr. og fyrri málslið 1. mgr. 61. gr. Í síðastnefnda tilvikinuyrði matsgerð ávallt tilgangslaus til sönnunar í skilningi 3. mgr. 46. gr.Eins og áður greinir lýtur ágreininguraðila í máli því, sem þeir reka sín á milli, öðrum þræði að því hvort háttsemisóknaraðilans Byko ehf., sem fjallað var um í áðurgreindum úrlausnum samkeppnisyfirvalda,hafi falið í sér brot á 10. gr. samkeppnislaga. Eðli máls samkvæmt á úrlausnþess ágreinings undir dómstóla og hefur Hæstiréttur sem fyrr segir komist aðþeirri niðurstöðu í sakamáli að háttsemin hafi á ákveðnu tímabili falið í sérslíkt brot. Samkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 og 4. mgr. 186. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála hefur sá dómur fullt sönnunargildi um þaðatriði þar til hið gagnstæða er sannað. Í samræmi við fyrri málslið 1. mgr. 61.gr. laga nr. 91/1991 er með matsbeiðni sóknaraðila farið fram á að maður meðannars konar sérþekkingu en þá, sem dómari býr yfir, veiti svör við þessu ogöðrum áþekkum álitaefnum án þess að það sé rökstutt frekar. Sökum þess aðkveðið er á um það í 2. mgr. 60. gr. þeirra að dómari leggi sjálfur mat áatriði, sem krefjast lagaþekkingar, og ekki verður séð að annarrar sérþekkingarsé þörf til að leysa úr þeim ágreiningsatriðumaðila, sem hér um ræðir, yrði hin umbeðna matsgerð tilgangslaus til sönnunar samkvæmtframansögðu. Með vísan til 3. mgr. 46. gr. laganna verður hinn kærði úrskurðurþví staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, Byko ehf. og Norvik hf.,greiði í sameiningu Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu hvoru fyrir sig350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2017.I.Mál þetta var tekiðtil úrskurðar 16. febrúar 2017 að loknum munnlegum málflutningi. Stefnendur eruSamkeppniseftirlitið og íslenska ríkið en stefndu eru Byko ehf. og Norvik hf.Þetta mál var upphaflega höfðað af Samkeppniseftirlitinu gegn stefndu, en íþinghaldi 22. september 2016 var málið nr. E-683/2016, Byko ehf. og Norvik hf.gegn Samkeppniseftirlitinu og íslenska ríkinu, sameinað þessu máli.StefnandiSamkeppniseftirlitið krefst þess að stefnda Norvik hf. verði gert að greiða 650milljóna króna sekt, er renni í ríkissjóð, og að ógilt verði ákvæði í úrskurðiáfrýjunar­­nefndar samkeppnis­mála 28. september 2015 í máli nr. 6/2015 um aðstefndu skuli greiða sekt í ríkis­sjóð að fjárhæð 65 milljónir króna og aðsektin skuli greiðast eigi síðar en einum mánuði frá dag­setningu úrskurðarins.Þá er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefndu.Stefndu krefjastaðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda Samkeppniseftirlitsins en til vara aðkrafa stefnanda um greiðslu sektar í ríkissjóð verði lækkuð stórlega. Þá ergerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda. Stefndu geraeftirfarandi dómkröfur á hendur stefnendum:Aðallega að felldurverði úr gildi sá hluti úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála dags. 28.september 2015 í máli nr. 6/2015, sem staðfesti að hluta ákvörðun stefnandaSamkeppniseftirlitsins nr. 11/2015 frá 15. maí 2015 um að stefndi Byko ehf.hefði brotið gegn 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005, og stefndu Byko ehf. ogNorvik hf. var gert að greiða 65 milljónir króna í stjórnvaldssekt, svo og aðfelld verði úr gildi ákvörðun stefnanda Samkeppniseftirlitsins nr. 11/2015 frá15. maí 2015. Þá krefjast stefndu þess að stefnandiíslenska ríkið greiði stefnda Norvik hf. 65 milljónir króna með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frámálshöfðunardegi til greiðsludags.Tilvara krefjast stefndu þess að ákvæði úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismálaí máli nr. 6/2015 um að stefndu skuli greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 65milljónir króna verði fellt úr gildi að öllu leyti eða sektarfjárhæðin lækkuðverulega; og stefnandi íslenska ríkið greiði stefnda Norvik hf. mismun á 65milljónum króna og þeirri sekt sem ákvörðuð er með dómi, með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frámálshöfðunardegi til greiðsludags. Þá ergerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda.Í þessum þætti málsins er til úrlausnar krafa stefndu, sem hér eftirverða nefndir matsbeiðendur, um dómkvaðningu matsmanns. Matsbeiðendur krefjastþess að matsmaður verði dómkvaddur í samræmi við matsbeiðni þeirra. Stefnendur,sem hér eftir verða nefndir matsþolar, krefjast þess að synjað verði umdómkvaðningu auk málskostnaðar vegna þessa þáttar málsins.II.Í matsbeiðni errakið að ágreiningur málsaðila sé margþættur og snúist meðal annars um þaðhvort sú háttsemi sem hafi verið til umfjöllunar í úrskurði áfrýjunarnefndarsamkeppnismála nr. 6/2015 hafi falið í sér brot gegn 10. gr. samkeppnislaga nr.44/2005 og 53. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993,og þá hvort um sé að ræða alvarleg brot.Matsbeiðendur byggimeðal annars á því í stefnu að háttsemi þeirra hafi ekki brotið gegn 10. gr.samkeppnislaga. Matsbeiðendur vísa til þess að upplýsingaskipti aðila á markaðifyrir grófvörur á byggingavörumarkaði hafi eingöngu verið um gildandi, opinberverð. Upplýsingaskiptin hafi því ekki gert það auðveldara fyrir fyrirtækin aðfylgjast með verðum hvort annars en þau hafi verið fyrir viðskiptavinifyrirtækjanna, umfram þær leiðir sem viðskiptavinum hafi staðið til boða til aðafla sér upplýsinga. Matsbeiðendur byggi einnig á því í stefnu að verði taliðum brot að ræða geti þau ekki talist alvarleg. Ljóst sé að ekki geti verið ummarkmiðsbrot að ræða og ætluðum brotum hafi ekki verið hrint í framkvæmd.Með dómiHæstaréttar Íslands í máli nr. 360/2015 hafi rétturinn komist að þeirriniðurstöðu að háttsemi tiltekinna starfsmanna matsbeiðanda Byko ehf. hafibrotið gegn 10. gr. samkeppnislaga og að sú háttsemi hafi falið í sér alvarlegbrot gegn lögunum. Matsbeiðendur hafi ekki verið aðilar að umræddu máli fyrirHæstarétti og hafi því hvorki haft forræði á sakarefninu né sönnunarfærslu.Matsbeiðendur teljiað háttsemin geti ekki talist brot gegn 10. gr. samkeppnislaga þar sem hún hafihvorki verið til þess fallin að hafa áhrif á verð á markaði né gert það í raun.Bæði þessi atriði hafi verulega þýðingu við mat á því hvort háttsemi hafi veriðí andstöðu við 10. gr. samkeppnislaga og þá á alvarleikastigi slíks ætlaðsbrots. Háttsemi sem ekki sé til þess fallin að hafa áhrif á verðmyndun ámarkaði, umfram þær aðferðir sem viðskiptavinum hafi staðið til boða, geti ekkitalist hafa það að markmiði að raska samkeppni í skilningi 10. gr.samkeppnislaga eða 53. gr. EES-samningsins, eða styrkja stöðu fyrirtækisins. Þágeti slík háttsemi ekki talist alvarlegt brot gegn ákvæðinu.Matsbeiðendurhyggist leiða í ljós með matsbeiðninni að sú framkvæmd sem hafi verið viðhöfðvið verðkannanir matsbeiðanda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. hafi hvorki veriðtil þess fallin að hafa áhrif á verðmyndun á markaði, umfram þær leiðir semviðskiptavinum hafi staðið til boða, né gert það í raun. Þá ætli matsbeiðendurað sanna að verðmyndun á markaðnum sýni að samkeppni hafi ríkt millimatsbeiðanda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. á því tímabili sem ákvörðunmatsþola Samkeppniseftirlitsins nr. 11/2015 hafi tekið til.Þótt ímatsspurningum sé miðað við það tímabil sem sé lagt til grundvallar í ákvörðunmatsþola Samkeppniseftirlitsins felist ekki í því viðurkenning á réttmæti þesstímabils. Sé um brot að ræða byggi matsbeiðendur á því að ætlað brotatímabil sétil muna styttra. Með þessari tilhögun matsspurninga fáist svör við áhrifumháttseminnar á öllu því tímabili sem matsþoli Samkeppniseftirlitið byggi á aðleggja beri til grundvallar.Þess sé óskað aðmatsmaður svari eftirfarandi spurningum:.,,Var súframkvæmd við verðkannanir sem viðhöfð var af hálfu Byko ehf. og Húsasmiðjunnarhf. sem lýst var í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 11/2015, til þess fallinað hafa áhrif á verðmyndun á markaði fyrir þær grófvörur á byggingavörumarkaðisem framkvæmdin tók til, sbr. tilgreiningu varanna í ákvörðunSamkeppniseftirlitsins nr. 11/2015, umfram það ef aðilarnir hefðu nýtt sér þærleiðir til upplýsingaöflunar um verð sem viðskiptavinum stóðu til boða?2.Hafði súframkvæmd við verðkannanir sem viðhöfð var af hálfu Byko ehf. og Húsasmiðjunnarhf. sem lýst er í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 11/2015, áhrif áverðmyndun á markaði fyrir þær grófvörur á byggingavörumarkaði sem framkvæmdintók til, sbr. tilgreiningu varanna í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr.11/2015, umfram það ef aðilarnir hefðu nýtt sér þær leiðir tilupplýsingaöflunar um verð sem viðskiptavinum stóðu til boða?3.Gefur verðmynduná markaði fyrir þær grófvörur á byggingavörumarkaði sem framkvæmdin tók til,sbr. tilgreiningu varanna í ákvörðun Samkeppniseftirlitsins nr. 11/2015, á þvítímabili sem ákvörðun Samkeppniseftirlitsins tekur til, til kynna að samkeppnií verðlagningu hafi ríkt milli Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf.?“III.Við munnleganflutning málsins vísaði lögmaður matsbeiðanda til þeirrar meginreglu að aðilarmáls hefðu rétt á að afla matsgerðar. Þessi meginregla kæmi skýrt fram ídómaframkvæmd og ætti sér stoð í meginreglu einkamálaréttarfars um málsforræðiaðila, sbr. t.d. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 145/2008 og 162/2016.Vegna þessa eigi matsbeiðendur rétt á að afla og leggja fram þau sönnunargögnsem þeir telji málstað sínum til framdráttar, þar á meðal matsgerð, enda berimatsbeiðendur kostnað og áhættu af matinu. Þessu til samræmis sé skilyrði 1.mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, um skýrleika spurninga,ekki beitt með ströngum hætti, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 533/2013. Þá sénægilegt að matsspurningar lúti öðrum þræði að atriðum sem dómara sé ekki ætlaðað meta, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 487/2012. Matsmenn svari þeimmatsspurningum sem þeim sé kleift að svara og verði ekki synjað um dómkvaðningumatsmanns nema unnt sé að slá því föstu fyrir fram að matsmönnum yrði ókleiftað svara matsspurningunum, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 79/2012 og487/2012. Loks beri dómara að beita heimild 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 afvarfærni, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 472/2009.Lögmaðurmatsbeiðanda byggði á því að tilgangur og orðalag matsspurninganna væri skýr. Ímálum sem snúi að ógildingu á úrlausnum samkeppnisyfirvalda sé aðilum frjálstað afla matsgerðar til að hnekkja þeim atriðum sem byggt hafi verið á íviðkomandi úrlausnum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 205/2011. Í úrskurðiáfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 6/2015 sé lagt til grundvallar að súframkvæmd sem hafi verið viðhöfð hafi verið til þess fallin að hafa áhrif ásamkeppni. Matsspurningar nr. 1 og 2 lúti að því að hnekkja þeirri niðurstöðu.Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 360/2015 virðist vera lagt til grundvallar aðverðkannanir séu lögmætar. Hvort það leiði aftur til þess að fella beri úrskurðáfrýjunarnefndarinnar úr gildi sé lagaatriði. Matsspurning nr. 3 lúti að því aðhnekkja þeirri niðurstöðu áfrýjunarnefndarinnar að ólögmætt samráð hafi átt sérstað. Sú niðurstaða nefndarinnar sé byggð á ýmsum gögnum málsins. Hvaða áhrifsvar við þeirri matsspurningu hafi á það heildarmat sé háð sönnunarmati dómara viðefnisúrlausn málsins. Lögmaðurmatsbeiðenda kvað að matsbeiðni væri nægilega snemma fram komin. Skýráskilnaður væri gerður í stefnu og greinargerð matsbeiðenda um öflunmatsgerðar. Gagnaöflun hafi ekki verið lýst lokið í málinu sökum þess að dómurHæstaréttar í máli nr. 360/2015 hafi verið talinn hafa þýðingu fyrirgagnaöflun. Sá dómur standi dómkvaðningu ekki í vegi. Dómurinn sé bindandifyrir ákæruvaldið og sakborninga málsins, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr.91/1991, en aðilar þessa máls hafi ekki átt aðild að málinu. Samkvæmt 4. mgr.sömu greinar hafi dómurinn sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greiniþar til hið gagnstæða sé sannað. Markmið matsbeiðenda sé að hluta til að sannahið gagnstæða. Loks verði að líta til hagsmuna matsbeiðenda. Þærstjórnvaldsákvarðanir sem málið snúist um séu gríðarlega íþyngjandi, ensektarfjárhæð teljist til refsingar í skilningi 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. IV.Fram kom hjálögmanni matsþola við munnlegan flutning málsins að matsþolar byggi á því að í10. gr. samkeppnislaga sé lýst háttsemi sem hafi það að markmiði að raskasamkeppni, þ.e. að hafa áhrif á verðmyndun á markaði. Þau brot sem ákvæðið lýsiséu því markmiðsbrot, gagnstætt því sem matsbeiðendur byggi á.Í dómi Hæstaréttarí máli nr. 360/2015 komi fram að samkvæmt 10. gr. samkeppnislaga nægi að samráðfyrirtækja á sama sölustigi, þar á meðal samstilltar aðgerðir þeirra, hafi þaðað markmiði að samkeppni sé takmörkuð eða henni verði raskað til þess að refsaðverði fyrir það, að því tilskildu að um saknæma háttsemi sé að ræða. Af þessuleiði að sé um slíka háttsemi að ræða þá sé markmið hennar að raska samkeppni.Ekki skipti máli hvort háttsemin hafi gert það í raun. Í dóminum komi einnigfram að hin tíðu og reglubundnu samskipti milli matsbeiðanda Byko ehf. ogHúsasmiðjunnar hf. hafi falið í sér samstilltar aðgerðir og því brotið gegn 10.gr. samkeppnislaga. Enda þótt matsbeiðendur hafi ekki verið aðilar að því máligeti matsgerð ekki orðið til þess að sanna að hann hafi ekki brotið gegnákvæðinu.Matsspurning nr. 1snúi að því hvort háttsemi hafi falið í sér markmiðsbrot. Matsspurning nr. 2lúti að því hvort háttsemin hafi haft áhrif á markaði. Svar við því skipti ekkimáli, þar sem um markmiðsbrot sé að ræða. Loks lúti matsspurning nr. 3 að þvíhvort brot matsbeiðanda Byko ehf. hafi verið alvarlegt eða ekki. V.Því hefurmargsinnis verið slegið föstu í dómaframkvæmd að aðilar eigi samkvæmt 1. mgr.46. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, rétt á því að afla þeirrasönnunargagna sem þeir telja málstað sínum til framdráttar. Almennt sé þaðhvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að takmarka þann rétt. Af þeim sökum berdómara jafnan að verða við beiðni málsaðila um að dómkveðja matsmann eðamatsmenn samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 nema skilyrði 2.málsl. 1.mgr. 61. gr. laganna séu ekki fyrir hendi, leitað sé mats um atriði sem dómaritelur bersýnilegt að ekki skipti máli, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða aðmatsbeiðnin lúti að atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat á en ekkisérfróðir matsmenn, sbr. 2. mgr. 60. gr. og 1.málsl. 1. mgr. 61. gr.laganna. Þessi sjónarmið koma skýrt fram t.d. í dómum Hæstaréttar Íslands 18.mars 2016 í máli nr. 162/2016, 15. desember 2015 í máli nr. 801/2015, 7. apríl2008 í máli nr. 145/2008 og 2. apríl 2004 í máli nr. 96/2004, sem staðfestihéraðsdóm með vísan til forsendna.Samkvæmt matsbeiðniætla matsbeiðendur að sanna að sú framkvæmd sem hafi verið viðhöfð viðverðkannanir matsbeiðanda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. hafi hvorki verið tilþess fallin að hafa áhrif á verðmyndun á markaði né gert það í raun og að sannaað verðmyndun á markaðnum sýni að samkeppni hafi ríkt milli matsbeiðanda Bykoehf. og Húsasmiðjunnar hf. Fram kom nánar hjá lögmanni matsbeiðenda viðmunnlegan flutning málsins að matsspurningum nr. 1 og 2 væri ætlað að hnekkjaþeirri niðurstöðu í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 6/2015 að súframkvæmd sem hafi verið viðhöfð hafi verið til þess fallin að hafa áhrif ásamkeppni. Matsspurningu nr. 3 væri ætlað að hnekkja þeirri niðurstöðuáfrýjunarnefndarinnar að ólögmætt samráð hafi átt sér stað.Með dómiHæstaréttar 1. desember 2016 í málinu nr. 360/2015 voru átta starfsmennmatsbeiðanda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar hf. fundnir sekir um brot gegntilteknum stafliðum 2. mgr. 41. gr. a samkeppnislaga nr. 44/2005, sbr. 1. mgr.sömu greinar. Í dómi Hæstaréttar er því slegið föstu að tilgangurinn með þeimsamskiptum milli matsbeiðanda Byko ehf. og Húsasmiðjunnar sem greindi í fyrstakafla ákæru hefðu augljóslega verið að fá gleggri mynd af verðum keppinautarinsá samkeppnisvörum og þróun þeirra en kostur var fyrir fyrirtækin, hvort um sig,með því að kynna sér einungis verðin með þeim aðferðum sem neytendum stóðu tilboða. Taldi rétturinn að þessi samskipti fælu í sér brot gegn 1. mgr. 10. gr.samkeppnislaga. Ekki er um þaðdeilt að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála nr. 6/2015 tekur að mestutil sömu háttsemi og þeirrar sem fjallað var um í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar.Þrátt fyrir að aðilum sé heimilt að öllu jöfnu að freista þess að færa framsönnur á að málsatvik séu með öðrum hætti en þeim sem hefur verið slegið föstumí dómi, sbr. 4. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008, verður ekki litið svo á að sústaða sé uppi hér. Ekki er að mati dómsins hægt að játa aðilum óheftarheimildir til að óska eftir dómkvaðningu matsmanna undir þessum kringumstæðumen ekki verður betur séð en að Hæstiréttur hafi komist að þeirri lagaleguniðurstöðu að með þeirri háttsemi sem hér um ræðir hafi verið brotið gegnákvæði 1. mgr. 10. gr. samkeppnislaga. Slíkri niðurstöðu verður ekki haggað meðmatsgerð dómkvadds matsmanns og því verður beiðninni hafnað. Rétt þykir aðákvörðun málskostnaðar vegna þessa þáttar málsins bíði efnisdóms. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐBeiðni stefndu umdómkvaðningu matsmanns er hafnað.Málskostnaður vegnaþessa þáttar málsins bíður efnisdóms.
Mál nr. 54/2006
Fasteignakaup Umboð Skaðabætur
Fasteignasalan Á gerði GG, fyrir hönd eigenda lóðarinnar E, kauptilboð 18. nóvember 2002. Þremur dögum síðar gerði GG gagntilboð fyrir sína hönd og annarra eigenda lóðarinnar og var það samþykkt 23. nóvember 2002, en í kjölfarið neitaði GG að veita hinu samþykkta gagntilboði viðtöku. Í mars 2001 stofnuðu eigendur lóðarinnar einkahlutafélag í því skyni að fara með eignarráð hennar og afsalaði félagið lóðinni til M 24. nóvember 2002. L krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að bindandi kaupsamningur hefði komist á milli félagsins og H o.fl. um lóðina 23. nóvember 2002. Ekki var fallist á að kröfunni væri ranglega beint að H. o.fl., sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Þau voru hins vegar sýknuð af kröfunni þar sem umboð það sem GG kvaðst í gagntilboði sínu hafa frá þeim var ekki í skriflegu formi og uppfyllti því ekki gildisskilyrði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002. L reisti varakröfu sína um skaðabætur úr hendi GG á 25. gr. laga nr. 7/1936. Með vísan til þeirrar niðurstöðu að gagntilboð GG hefði ekki verið skuldbindandi fyrir sameigendur hans var talið að skilyrðum 1. mgr. ákvæðisins fyrir bótaábyrgð væri fullnægt. Talið var að hinir sérfróðu fulltrúar L við kaupin hefðu mátt vita að umboð GG væri ekki fullnægjandi, enda hefði sú regla verið lögfest að skriflegt form væri gildisskilyrði umboðs í fasteignakaupum þegar gagntilboðið var gert. Var því talið óhjákvæmilegt með vísan til 2. mgr. ákvæðisins, þrátt fyrir framgöngu GG, að sýkna hann af varakröfu L. Þá var ekki fallist á þrautavarakröfu L um viðurkenningu á því að bindandi kaupsamningur um hlut GG í umræddri lóð hefði komist á 23. nóvember 2002, þar sem gagntilboðið hefði lotið að sölu lóðarinnar í heild sinni og gæti umboðsskortur ekki leitt til þess að komist hefði á samningur með öðru efni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með afsali 31. júlí 2000, sem þinglýst var 31. ágúst sama ár, eignuðust stefndu lóðir sem þá voru númer 34 og 36 við Eyraveg á Selfossi. Munu lóðirnar hafa verið í óskiptri sameign þeirra. Var hlutdeild stefnda Gunnars 33,33%, en aðrir stefndu áttu hver um sig 16,67% hlutdeild. Lóðirnar voru sameinaðar undir heitinu Eyravegur 34 með yfirlýsingu sveitarfélagsins Árborgar 14. maí 2001, sem þinglýst var 16. sama mánaðar. Fasteignasalan Árborgir ehf. gerði fyrir hönd ónafngreinds viðskiptavinar síns stefnda Gunnari „f.h. eigenda lóðar nr. 34 við Eyraveg“ kauptilboð í hana 18. nóvember 2002. Samkvæmt því skyldi kaupverðið vera 23.900.000 krónur og skyldu 12.000.000 krónur greiðast við undirritun kaupsamnings en eftirstöðvarnar 25. apríl 2003. Í tilboðinu, sem gilda skyldi til hádegis 21. sama mánaðar, var tekið fram að tilboðsgjafi hafi kynnt sér veðbókarvottorð fyrir lóðina. Fyrir liggur að áfrýjandi var hinn ónafngreindi viðskiptavinur fasteignasölunnar sem að tilboðinu stóð. Þann 21. nóvember gerði stefndi Gunnar gagntilboð „fyrir sína hönd og annarra eigenda lóðarinnar nr. 34 við Eyraveg“. Samkvæmt því var kaupverð lóðarinnar 26.500.000 krónur. Skyldu 14.500.000 krónur greiðast við undirritun kaupsamnings, en eftirstöðvarnar 25. apríl 2003. Lokamálsgrein gagntilboðsins er svohljóðandi: „Gagntilboð þetta er bindandi og gildir til kl. 12:00 mánudaginn 25. nóvember 2002.“ Undir það ritaði stefndi Gunnar fyrir hönd „tilboðshafa skv. umboði“. Tveir forsvarsmenn fasteignasölunnar báru við skýrslutöku fyrir Héraðsdómi Suðurlands, sem síðar verður nánar að vikið, að áfrýjandi hafi laugardaginn 23. nóvember gefið þeim fyrirmæli um að samþykkja gagntilboðið fyrir sína hönd og í framhaldi þess hafi tveir starfsmenn fasteignasölunnar ritað samþykki á gagntilboðið fyrir hönd tilboðsgjafa og sá þriðji vottað undskriftina. Síðla sama dags hafi tveir starfsmenn fasteignasölunnar farið með hið samþykkta gagntilboð heim til stefnda Gunnars. Hafi þeir tilkynnt honum að gagntilboðið hafi verið samþykkt en hann neitað að veita því viðtöku. Í marsmánuði 2001 stofnuðu stefndu einkahlutafélagið Eyravegur 34-36. Kveða þeir að félagið hafi verið stofnað í því skyni að fara með eignarráð lóðar þeirrar sem ágreiningur máls þessa varðar. Var lóðin færð félaginu til eignar í ársreikningi 2001. Ekki hafði þó verið gerður reki að því að þinglýsa eignarheimild félagsins að lóðinni áður en atburðir þeir gerðust sem hér er deilt um. Sunnudaginn 24. nóvember 2002 afsalaði einkahlutafélag þetta Miðdal ehf. lóðinni Eyravegi 34. Var því lýst yfir í afsalinu að kaupverð lóðarinnar hafi verið greitt að fullu og skyldi hún afhent 1. desember 2002. Afsalið var afhent til þinglýsingar 25. nóvember 2002. Sama dag var það samþykkta gagntilboð, sem að framan er fjallað um, einnig afhent til þinglýsingar. Var því þinglýst sem yfirlýsingu og sú athugasemd gerð að tilvitnuð umboð hafi ekki fylgt skjalinu. Loks var þinglýst 26. nóvember 2002 ódagsettri yfirlýsingu þar sem stefndu staðfestu að fasteignin Eyravegur 34 væri eign einkahlutafélagsins Eyravegur 34-36 og hefði verið það frá stofnun félagsins 7. mars 2001. Að beiðni áfrýjanda fóru fram skýrslutökur fyrir Héraðsdómi Suðurlands 19. mars 2003 til undirbúnings höfðunar máls þessa með vísan til XII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gáfu þar skýrslu stefndu Halldór Kristján, Pétur Alan og Guðmundur, sem og forsvarsmaður stefnda Kjörbúðar Hraunbæjar ehf. Auk þeirra gáfu skýrslu fyrrgreindir forsvarsmenn fasteignasölunnar Árborgar ehf. og þrír aðrir menn. Mál þetta var höfðað með stefnu 5. september 2003. II. Málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Aðrir stefndu en Gunnar B. Guðmundsson reisa kröfu sína um sýknu af aðalkröfu áfrýjanda, um að viðurkennt verði að bindandi kaupsamningur hafi komist á um lóðina 23. nóvember 2002, á því að henni sé ranglega beint að þeim, sbr 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, þar sem hinn raunverulegi eigandi lóðarinnar á þessum tíma hafi verið Eyravegur 34-36 ehf. Eins og að framan er rakið voru stefndu þinglýstir eigendur lóðarinnar á umræddum degi. Gegn andmælum áfrýjanda hafa ekki verið færðar sönnur á að forsvarsmönnum hans hafi þá verið kunnugt um að eignarhaldi að lóðinni væri öðru vísi háttað. Tilboði áfrýjanda 18. nóvember 2002 var beint til stefnda Gunnars fyrir hönd eigenda lóðarinnar og gagntilboðið 21. sama mánaðar gerði stefndi Gunnar „fyrir sína hönd og annarra eigenda lóðarinnar“. Er viðurkenningarkröfu áfrýjanda því réttilega beint að stefndu. Aðrir stefndu en Gunnar reisa kröfu sína um sýknu af aðalkröfu áfrýjanda einnig á þeirri málsástæðu að stefndi Gunnar hafi ekki haft umboð til að gera samning um sölu lóðarinnar fyrir þeirra hönd. Séu þeir því óbundnir af gagntilboðinu. Málatilbúnaður stefnda Gunnars er að þessu leyti óskýr, þar sem hann sýnist samtímis reisa kröfu sína um sýknu af aðalkröfu áfrýjanda annars vegar á því að það hafi verið á misskilningi byggt af hans hálfu að hann hefði umboð sameigenda sinna til samningsgerðarinnar og hins vegar að hann hafi í raun haft slíkt umboð en honum hafi mistekist að færa sönnur á tilvist þess. Lög nr. 40/2002 um fasteignakaup öðluðust gildi 1. júní 2002. Samkvæmt 1. mgr 7. gr laganna er samningur um kaup á fasteign bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift. Í þessu felst samkvæmt orðanna hljóðan að skriflegt form sé gildisskilyrði kaupsamnings um fasteign. Er staðfest með ummælum í athugasemdum með frumvarpi því sem síðar varð að lögum nr. 40/2002 og öðrum lögskýringargögnum að það var og tilgangur löggjafans með ákvæðinu. Á sama hátt er tekið fram í 2. mgr. greinarinnar að ef umboðsmaður kemur fram fyrir hönd kaupanda eða seljanda skuli umboð hans vera skriflegt. Segir í athugasemdum með þessari málsgrein í frumvarpinu að í henni felist að umboð þess sem komi fram fyrir hönd kaupanda eða seljanda þurfi að vera skriflegt. Verður umrædd málsgrein ekki skilin á annan hátt en að í henni felist að það sé einnig gildisskilyrði umboðs í fasteignakaupum að það sé í skriflegu formi. Þegar af þeirri ástæðu að umboð það sem stefndi Gunnar kvaðst í gagntilboði sínu 21. nóvember 2002 hafa frá sameigendum sínum til samningsgerðarinnar uppfyllti ekki þetta formskilyrði verða stefndu sýknaðir af aðalkröfu áfrýjanda. Varakröfu sína um skaðabætur úr hendi stefnda Gunnars reisir áfrýjandi á 25. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Af framangreindri niðurstöðu um að gagntilboð það sem Gunnar gerði hafi ekki verið skuldbindandi fyrir sameigendur hans leiðir að skilyrðum 1. mgr. greinarinnar fyrir bótaábyrgð Gunnars er fullnægt. Þegar gagntilboðið var gert hafði samkvæmt framansögðu verið í lög leidd sú regla að skriflegt form væri gildisskilyrði umboðs í fasteignakaupum. Hinir sérfróðu fulltrúar áfrýjanda við kaupin máttu því vita að umboð Gunnars væri ekki fullnægjandi og er því óhjákvæmilegt með vísan til 2. mgr. greinarinnar, þrátt fyrir framgöngu stefnda Gunnars, að sýkna hann af varakröfu áfrýjanda. Tilboð áfrýjanda 18. nóvember 2002 og gagntilboð það sem stefndi Gunnar gerði 21. sama mánaðar og áfrýjandi samþykkti tveimur dögum seinna lutu að sölu lóðarinnar nr. 34 við Eyraveg í heild. Að framan er komist að þeirri niðurstöðu að vegna umboðsskorts stefnda Gunnars hafi ekki komist á bindandi samningur um sölu lóðarinnar. Enda þótt stefnda Gunnari hefði eftir almennum reglum verið heimilt að ráðstafa sínum eignarhluta í lóðinni að sameigendum sínum forspurðum lutu framangreind skjöl samkvæmt efni sínu ekki að sölu þess eignarhluta eins. Verður umboðsskortur stefnda Gunnars ekki talinn geta leitt til þeirrar niðurstöðu að milli hans og áfrýjanda hafi komist á samningur með öðru efni en fólst í framangreindu gagntilboði. Samkvæmt því verður þrautavarakröfu áfrýjanda hafnað. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Eftir atvikum verður málskostnaður milli áfrýjanda og stefnda Gunnars fyrir Hæstarétti felldur niður. Áfrýjandi greiði öðrum stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti milli áfrýjanda, Landsafls hf., og stefnda Gunnars B. Guðmundssonar fellur niður. Áfrýjandi greiði stefndu Halldóri Kristjáni Stefánssyni, Kjörbúð Hraunbæjar ehf., Pétri Alan Guðmundssyni og Guðmundi Júlíussyni, samtals 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var dómtekið 13. apríl sl. Málið var tekið til munnlegs málflutnings að nýju 8. nóvember sl. og dómtekið sama dag. Stefnandi er Landsafl hf., Höfðabakka 9, Reykjavík. Stefndu eru Halldór Kristján Stefánsson, Ystabæ 5, Reykjavík, Kjörbúð Hraunbæjar ehf., Þingási 3, Reykjavík, Pétur Alan Guðmundsson, Víðimel 60, Reykjavík, Guðmundur Júlíusson, Laugarásvegi 54, Reykjavík og Gunnar B. Guðmundsson, Mánavegi 11, Selfossi. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði með dómi að bindandi kaupsamningur um fasteignina Eyravegur 34, Selfossi, hafi komist á milli stefnanda og stefndu hinn 23. nóvember 2002. Til vara er þess krafist að stefndi, Gunnar B. Guðmundsson, verði dæmdur til að greiða stefnanda 14.950.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. nóvember 2002 til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að bindandi kaupsamningur um 33,33% hlut í fasteigninni Eyravegur 34, Selfossi, hafi komist á milli stefnanda og stefnda Gunnars B. Guðmundssonar hinn 23. nóvember 2002. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins. Stefndi Gunnar krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu, en til vara að stefnukröfur verði verulega lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins í samræmi við hagsmuni málsins, vinnu málflytjanda og annan kostnað sem af málinu leiðir, en málskostnaðarreikningur verði lagður fram við aðalmeðferð málsins fari hún fram. Aðrir stefndu í máli þessu gera þær kröfur að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og krefjast málskostnaðar að skaðlausu, að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Úrskurður um framkomna frávísunarkröfu var kveðinn upp 16. júlí 2004. Málavextir Með afsali, útgefnu þann 31. júlí 2000, eignuðust stefndu lóðir sem þá voru númer 34 og 36 við Eyraveg á Selfossi. Munu lóðirnar hafa verið í óskiptri sameign þeirra. Þann 7. mars 2001 stofnuðu eigendur lóðanna einkahlutafélag með sama nafni, Eyraveg 34-36 ehf. Tilgangur félagsins var bygging, kaup, sala og rekstur fasteigna, verðbréfaviðskipti, lánastarfsemi og tengd starfsemi. Aðaltilgangur stofnunar félagsins var að fara með eignaraðild umræddra lóða. Með yfirlýsingu byggingarfulltrúans á Selfossi, dags. 14. maí 2001, voru lóðir nr. 34 og 36 sameinaðar og lóðinni gefið heitið Eyravegur 34. Í byrjun nóvember 2002 óskaði stefnandi eftir því við Fasteignasöluna Árborgir á Selfossi að leitað yrði hófanna með hentugar byggingarlóðir á Selfossi fyrir uppbyggingu á verslunarhúsnæði í nokkuð stórum stíl. Fljótlega beindust sjónir að tveimur lóðum við Eyraveg sem hentað gátu fyrir það verkefni sem í bígerð var. Önnur þessara lóða var Eyravegur 34. Þann 18. nóvember 2002 barst stefnda, Gunnari B. Guðmundssyni, tilboð frá Fasteignasölunni Árborgum ehf. í lóðina nr. 34 við Eyraveg á Selfossi. Í tilboðinu segir: „Fasteignasalan Árborgir ehf., kt. 480402-2190, Austurvegi 38, Selfossi, hér á eftir nefnt tilboðsgjafi, gera hér með fyrir hönd viðskiptavinar síns, Gunnari B Guðmundssyni, kt. 260141-4819, Mánavegi 11, Selfossi, f.h. eigenda lóðar nr. 34 við Eyraveg á Selfossi, hér eftir nefndir (sic) tilboðshafi, eftirfarandi kauptilboð í lóðina nr. 34 við Eyraveg á Selfossi.“ Í 2. gr. grein tilboðsins er kaupverð tilgreint 23.900.000 krónur. Í grein 3.3. í tilboðinu segir m.a. að tilboðsgjafi hafi kynnt sér veðbókarvottorð fyrir hina seldu lóð. Aðrir stefndu í málinu en Gunnar halda því fram að þeim hafi ekki verið kynnt þetta tilboð. Þann 21. nóvember 2002 afhenti Gunnar B. Guðmundsson starfsmanni og jafnframt eiganda hlutar í Fasteignasölunni Árborgum ehf., Guðjóni Ægi Sigurjónssyni hdl. gagntilboð. Af hálfu annarra stefndu er því haldið fram að það hafi verið gert án vitundar þeirra og án alls samráðs við þá. Gagntilboðinu var beint til fasteignasölunnar og var það gert af hálfu stefnda Gunnars fyrir hans hönd og annarra eigenda lóðarinnar nr. 34 við Eyrarveg á Selfossi. Stefndu halda því fram að hvorki hafi skrifleg umboð legið fyrir við tilboðsgerðina, né hafi stefndi Gunnar haft annarskonar umboð til að gera gagntilboð þetta í nafni meðeigenda sinna. Gagntilboðið var sagt bindandi og gilda til kl. 12.00 mánudaginn 25. nóvember 2002. Í stefnu er því haldið fram að á kvöldi laugardagsins 23. nóvember hafi stafsmenn Fasteignasölunnar Árborga, þeir Óskar Sigurðsson og Guðjón Ægir Sigurjónsson, báðir héraðsdómslögmenn, tilkynnt að gagntilboðshafinn, stefnandi, hefði samþykkt tilboðið. Hafi það verið gert með þeim hætti að lögmennirnir hafi skrifað samþykki sitt eigin hendi undir gagntilboðið fyrir hönd stefnanda og farið með á heimili stefnda Gunnars umrætt kvöld. Þá hafi brugðið svo við að Gunnar hafi neitað að taka við skjalinu, en lögmennirnir hafi gert honum skilmerkilega grein fyrir því að gagntilboðið hefði verið samþykkt og að þar með væri kominn á bindandi kaupsamningur milli stefnanda og stefndu. Samkvæmt afsali, dags. 24. nóvember 2002, seldi Eyrarvegur 34-36 ehf. og afsalaði Miðdal ehf., kt. 560269-5019, Eyrarvegi 34-36, Selfossi, eignarlóð í eigu seljenda. Afsalið var móttekið til þinglýsingar mánudaginn 25. nóvember 2002. Eignin mun hafa verið afhent afsalshafa þann 1. desember 2002. Eftir að afsali þessu var þinglýst lagði stefnandi framangreint gagntilboð til Sýslumannsins á Selfossi til þinglýsingar. Vegna afsalsins var þinglýsing tilboðsins eingöngu tekin til greina í formi yfirlýsingar og gerð athugasemd við að tilvitnuð umboð fylgdu ekki yfirlýsingunni. Þá var vakin athygli á afsalinu er hafði borist 25. nóvember 2002. Forsvarsmenn fasteignasölunnar Árborgar og síðar forsvarsmenn stefnanda, Landsafls hf., halda því fram að með samþykki þeirra hafi gagntilboð stefnda, Gunnars B. Guðmundssonar, orðið bindandi og kaupsamningur komist á milli aðila þann 23. nóvember 2002. Um það er deilt í máli þessu. Vitnamál samkvæmt XII. kafla laga nr. 91/1991 var höfðað fyrir Héraðsdómi Suðurlands. Fóru skýrslutökur fram þann 19. mars 2003 og liggur endurrit þeirra frammi í málinu. Málsástæður stefnanda og lagarök Aðalkrafa Stefnandi byggir kröfu sína á því að hinn 18. nóvember 2002 hafi Fasteignasalan Árborgir gert kauptilboð fyrir hönd stefnanda í Eyraveg 34. Hinn 21. nóvember 2002 hafi stefndi, Gunnar B. Guðmundsson, gert stefnanda gagntilboð fyrir hönd stefndu. Gagntilboðið hafi verið samþykkt fyrir hönd stefnanda hinn 23. nóvember 2002. Stefnandi byggir á því að með umræddu samþykki á gagntilboðinu hafi komist á bindandi samningur um kaup stefnanda á Eyravegi 34. Samkvæmt gagntilboðinu var það bindandi til kl. 12:00 mánudaginn 25. nóvember 2002 og því hafi, sem fyrr segi, verið tekið laugardaginn 23. nóvember 2002. Þegar tilboði sé tekið innan samþykkisfrests sé kominn á bindandi samningur milli aðila, sbr. almennar reglur samninga-, kröfu- og fasteignakaupa­réttar. Á þessari meginreglu sé jafnframt ótvírætt byggt í I. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og í lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup. Samkvæmt því hafi ótvírætt komist á skuldbindandi kaupsamningur milli stefnanda og stefndu og stefnanda beri því ótvíræður réttur til að eignast fasteignina gegn greiðslu samkvæmt hinu samþykkta gagntilboði, sbr. hina almennu meginreglu um skuldbindingargildi samninga. Stefndu virðast einkum byggja höfnun sína á rétti stefnanda á því að stefnda, Gunnar B. Guðmundsson, hafi skort umboð til að setja fram gagntilboðið sem valdi því að það sé ekki bindandi. Því sé alfarið hafnað af hálfu stefnanda, eins og nánar verði nú rakið. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að gagntilboð hafi verið sett fram með fullu samþykki stefndu. Fyrir liggi t.d. gögn og framburðir sem bendi til þess að öðrum stefndu en Gunnari, eða a.m.k. hluta þeirra, hafi verið sent gagntilboðið á faxi áður en því hafi verið skilað til fasteignasölunnar. Vísist um það m.a. til áðurnefnds framburðar og tölvupósts Óskars Sigurðssonar, hdl. Jafnframt liggi fyrir að stefndu hafi engan reka gert að því að mótmæla gagntilboðinu áður en það var samþykkt, þótt fyrir liggi að þeir hafi haft vitneskju um það í nokkurn tíma, sbr. nánar síðar. Stefnandi byggir því á að gagntilboðið hafi verið sett fram með samþykki stefndu og sé því ótvírætt skuldbindandi fyrir þá, sbr. almennar reglur laga nr. 7/1936 um umboð. Í öðru lagi byggir stefnandi á því að jafnvel þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að stefndi Gunnar hafi ekki haft samþykki allra stefndu í upphafi, hafi þeir veitt það eftir á í verki. Eins og fram hafi komið í skýrslutöku fyrir héraðsdómi hafi stefndu haft vitneskju um gagntilboðið áður en það var samþykkt á laugardagskvöldi, enda hafi þeir borið afar skýrt um að þeir hefðu rætt það sín á milli ýmist á föstudag eða laugardag. Vísist m.a. um það til framburðar Símonar Sigurðar Sigurpálssonar, fyrirsvarsmanns stefnda Kjörbúðar Hraunbæjar ehf., og framburðar Péturs Alans Guðmundssonar. Engu að síður hafi stefndu ekki gert reka að því að mótmæla gagntil­boðinu við stefnanda eða afturkalla það. Það sé viðurkennd regla í samningarétti að jafnvel þótt nægilegt umboð hafi eigi verið til staðar í upphafi, geti umbjóðandinn orðið bundinn við viðkomandi gerning ef hann samþykki hann eftir á. Þessi almenna regla um eftirfarandi samþykki umboðs komi skýrt fram í 2. málsl. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936. Slíkt samþykki umbjóðanda þurfi ekki að hafa komið fram berum orðum, heldur geti aðgerðaleysi verið jafngilt. Ef stefndu hafi talið að tilboð, sem varði eign að verðmæti tugum milljóna króna, hefði heimildar­laust verið sett fram fyrir þeirra hönd, hafi þeim að sjálfsögðu borið að tilkynna þegar í stað að tilboðið væri ekki sett fram í umboði þeirra. Það hafi þeir ekki gert, heldur hafi þeir sýnt algjört tómlæti gagnvart hinu gildandi gagntilboði og hafi þar með samþykkt það í verki. Í þriðja lagi byggir stefnandi á því að jafnvel þótt niðurstaðan yrði að stefndu hefðu ekki veitt samþykki fyrir gagntilboðinu, þá séu þeir bundnir af samningnum á grundvelli almennra reglna um umboð, sbr. II. kafla laga nr. 7/1936. Hér verði að hafa í huga að stefndi Gunnar var eigandi stærsta einstaka eignarhluta umræddrar fasteignar, stjórnarformaður hins nýja einkahlutafélags um fasteignina, og upphaflega kauptilboðinu hafi athugasemdalaust verið beint til hans f.h. allra eigendanna. Atvik hafi öll verið með þeim hætti að stefnandi hafi mátt treysta því að stefndi Gunnar hefði fullt umboð allra stefndu til umræddra ráðstafana, enda hafi stefndi Gunnar raunar lýst því skriflega yfir í gagntilboðinu að hann hefði slíkt umboð. Ótvírætt sé því að stefndi hafi haft umboð til að gera gagntilboðið, sbr. m.a. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 um stöðuumboð, jafnvel þótt samþykki allra stefndu, á efni gagntilboðsins, lægi ekki fyrir. Stefndu hafi því allir verið bundnir af gagntilboðinu, enda hafi það verið innan marka umboðsins í skilningi samningaréttar og laga nr. 7/1936. Hér verði að hafa þá meginreglu samningaréttar í huga að svo framarlega sem umboðsmaður haldi sig innan ramma umboðs síns, skipti ekki máli, varðandi réttarsambandið milli umbjóðanda og þriðja manns, hvort umboðsmaður fari út fyrir sérstök fyrirmæli frá umbjóðanda, t.d. um hámarksverð. Því fari jafnframt fjarri að Gunnar hafi brotið gegn fyrirmælum annarra stefndu og stefnanda verið eða mátt vera það ljóst í skilningi 11. gr. laga nr. 7/1936 þannig að það lagaákvæði leysi stefndu undan samningnum. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi einnig að sínu leyti til reglna um heimildarumboð samkvæmt 18. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt framansögðu telur stefnandi bindandi samning vera á milli sín og stefndu um kaup á Eyravegi 34 og krefst viðurkenningar dómsins á því. Um kröfugerðina vísist til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, en ótvírætt sé að stefnandi hafi verulega lögvarða hagsmuni af því að skorið verði úr um tilvist umrædds réttarsambands. Varakrafa Varakrafa stefnanda er byggð á þeirri forsendu að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að bindandi samningur hafi ekki komist á milli stefnanda og stefndu um kaup á Eyravegi 34. Stefndi byggir varakröfuna á því að ef stefnda, Gunnari B. Guðmundssyni, skorti umboð til að gera gagntilboðið f.h. allra stefndu, þá beri hann hlutlæga ábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt ákvæðinu beri stefndi Gunnar sönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi haft umboð hinna stefndu, en takist sú sönnun ekki skuli hann bæta það tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir við það að gerningnum verði ekki beitt gagnvart öllum stefndu. Ítrekað skuli að engu skipti hvort um sök stefnda Gunnars hafi verið að ræða þar sem ábyrgðin sé hlutlæg. Bætur samkvæmt l. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936 séu efndabætur og eigi því að gera stefnanda eins settan og ef hann hefði getað haldið hinu samþykkta gagntilboði upp á alla stefndu. Fyrir liggi að ef hið samþykkta gagntilboð hefði komið til framkvæmda, hefði stefnandi getað selt eignina fyrir 41.450.000 króna, sbr. greiðslu Miðdals ehf. fyrir fasteignina, samkvæmt framburði Símonar Sigurðar Sigurpálssonar, sjá bls. 25 í endurriti af skýrslutökum fyrir Héraðsdómi Suðurlands þann 19. mars 2003. Verði bótakrafa stefnanda við það miðuð, þótt raunar megi gera ráð fyrir að framtíðartjón stefnanda af því að öðlast ekki eignina sé töluvert meira. Samkvæmt þessu nemi bótakrafa stefnanda mismuninum á samningsfjárhæð samkvæmt hinu samþykkta gagntilboði og því verði sem stefnanda hefði verið unnt að selja fasteignina á, þ.e. 41.450.000 krónur - 26.500.000 krónur = 14.950.000 krónur. Dráttarvaxtakrafa stefnanda byggist á III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, og er þeirra krafist frá 23. nóvember 2002, þ.e. frá samþykkisdegi gagntilboðsins. Þrautavarakrafa Þrautavarakrafa stefnanda er byggð á þeirri forsendu að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að bindandi samningur hafi ekki komist á milli stefnanda og allra stefndu um kaup á Eyravegi 34 og að stefnandi eigi ekki rétt á bótum úr hendi stefnda Gunnars B. Guðmundssonar á grundvelli 1. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi krefst þess þá að viðurkennt verði með dómi að bindandi kaupsamningur um 33,33% hlut í fasteigninni Eyravegur 34 hafi komist á milli stefnanda og stefnda Gunnars B. Guðmundssonar, þ.e. um hlut stefnda Gunnars í fasteigninni Eyravegur 34. Hlutur stefnda Gunnars í fasteigninni Eyravegur 34 hafi verið 33,33%. Ef niðurstaða virðulegs dóms verði að hann hafi ekki haft umboð til að selja fasteignina alla verði að telja að hann hafi a.m.k. skuldbundið sig til að selja sinn eigin hluta. Vísist um það til almennra reglna fasteigna-, kröfu- og samningaréttar og laga nr. 7/1936, sem og að sínu leyti þeirra sjónarmiða sem rakin hafi verið til rökstuðnings aðalkröfu. Stefndi Gunnar hafi sett fram gagntilboð, sem hann hafi ritað undir eigin hendi og stefnandi tekið innan samþykkisfrests. Hvernig svo sem umboði annarra stefndu til Gunnars hafi verið háttað hafi Gunnar ótvírætt skuldbundið sig með þessu til að selja sinn eignarhlut. Því liggi fyrir bindandi kaupsamningur um kaup stefnanda á eignarhlut stefnda Gunnars í Eyravegi 34, gegn greiðslu á 33,33% af kaupfjárhæðinni samkvæmt hinu samþykkta gagntilboði. Um rétt til þrautavarakröfunnar vísist til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Aðrar kröfur Málskostnaðarkrafa stefnanda eigi sér stoð í 1. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing vísist til l. mgr. 32. gr. og 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda, Gunnars B. Guðmundssonar Aðalkrafa stefnanda snúist um viðurkenningu á að bindandi kaupsamningur hafi komist á um fasteignina Eyraveg 34, Selfossi, milli stefnanda og stefnda hinn 23. nóvember 2002. Eins og fram hafi komið í málavaxtalýsingu hafi svokallað gagntilboð stafað frá stefnda, Gunnari B. Guðmundssyni, einum. Almenna reglan sé sú, samkvæmt gagnályktun frá 1. mgr. 10. gr. samningalaga nr. 7/1936, að fari umboðsmaður út fyrir umboð sitt, skuldbindi sá gerningur ekki umbjóðandann. Hið sama gildi að sjálfsögðu ef stefndi komi fram sem umboðsmaður án þess að hafa nokkuð umboð. Í málinu hafi fram komið að stefndi, Gunnar B. Guðmundsson, hafi talið sig koma fram fyrir hönd allra sameigenda umræddrar lóðar en svo virðist, sem það hafi verið á misskilningi byggt. Stefnda, Gunnari B. Guðmundssyni, hafi ekki tekist að sanna tilvist umboðs síns, gegn fullyrðingum annarra eigenda lóðarinnar um umboðsskort. Samkvæmt framansögðu sé því ekki unnt að taka aðalkröfu stefnanda til greina. Varakrafa stefnanda snúist um bótakröfu á hendur stefnda Gunnari B. Guðmundssyni. Í því sambandi sé rétt að benda á að viðsemjendur stefnda Gunnars B. Guðmundssonar voru löggiltir fasteignasalar og lögmenn, fyrir hönd fasteignasölunnar Árborga. Í því ljósi verði að skoða réttarsamband aðila, réttindi þeirra og skyldur í samskiptum við stefnda Gunnar. Í 25. gr. samningalaga sé að finna hlutlæga bótareglu. Bótaskyldan byggist ekki á sök umboðsmannsins. Meginreglan samkvæmt l. mgr. 25. gr. samningalaga sé sú að fari umboðsmaðurinn út fyrir umboð sitt eða reynist ekki hafa umboð, skaði það ekki hagsmuni þriðja manns. Bótaskyldan byggist ekki á því að sannað hafi verið að um sök hafi verið að ræða hjá umboðsmanninum. Sönnunarbyrði um nægjanlegt umboð hvíli á umboðsmanninum sjálfum. Hins vegar sé í 2. mgr. 25. gr. samningalaga að finna undantekningu frá þessari hlutlægu bótareglu, þar sem segi að hún gildi ekki, ef þriðji maður, viðsemjandinn, hafi vitað eða mátt vita að sá maður er gerninginn gerði, hefði ekki nægilegt umboð, né heldur ef sá maður, sem gerninginn gerði, hefur farið eftir umboði, sem var ógilt af ástæðum sem honum var ókunnugt um og þriðji maður gat ekki búist við að honum væri kunnugt um. Skoða verði 2. mgr. 25. gr. samningalaga út frá því hverjir voru viðsemjendur stefnda Gunnars B. Guðmundssonar. Gögn málsins beri með sér að viðsemjendurnir í umrætt sinn voru löggiltir fasteignasalar og lögmenn. Stefndi Gunnar B. Guðmundsson hafi hins vegar hvorki sérþekkingu á sviði lögfræði né fasteignasölu. Svo virðist einnig að viðsemjendurnir hafi, með vissum hætti, líka komið fram sem fasteignasalar er skyldu annast um frágang viðskiptanna, næðust samningar. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup skal umboð vera skriflegt ef umboðsmaður kemur fram fyrir hönd kaupanda eða seljanda. Sé þetta ákvæði síðan skoðað með hliðsjón af ákvæðum 2. mgr. 25. gr. samningalaga sýnist nokkuð ljóst að viðsemjendur stefnda Gunnars B. Guðmundssonar hafi vitað eða hafi a.m.k. mátt vita að umboð hans væri ekki eins og það ætti að vera og jafnvel ekki til staðar. Gera verði ríkar kröfur í þessu sambandi til viðsemjandans, hins löggilta fasteignasala og lögmanns. Þá beri einnig að skoða ákvæði laga nr. 54/1997 um fasteigna- fyrirtækja- og skipasölu, sérstaklega ákvæði 10. gr. og 2. mgr. 13. gr. vegna milligöngu og hugsanlegrar stöðu viðsemjandans sem fasteignasala er annast skyldi um frágang skjalagerðar, næðust samningar milli aðila. Viðsemjendur stefnda, Gunnars B. Guðmundssonar, voru löggiltir fasteignasalar og lögmenn, sem hafi vitað eða hafi a.m.k. mátt vita að umboð Gunnars var ekki eins og lög mæli fyrir. Upplýst sé einnig í málinu að viðsemjendurnir höfðu kynnt sér veðbókarvottorð lóðarinnar og hafi því verið fullkunnugt um hverjir væru þinglýstir eigendur hennar. Að framangreindu virtu megi ljóst vera að ákvæði 2. mgr. 25. gr. sml. eigi hér við og verður stefndi, Gunnar B. Guðmundsson, ekki dæmdur til þess að greiða stefnanda skaðabætur fyrir meint tjón vegna umboðsskorts eða umboðsleysis. Um bótafjárhæðina sé rétt að geta þess að umkrafin fjárhæð 14.950.000 krónur virðist byggjast á mismuni svonefnds gagntilboðs og kaupverðs, er upplýst hafi verið um við vitnaleiðslur fyrir dómi. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að þessi viðmiðun sé réttmæt. Skoða verði umsamið kaupverð í ljósi þeirrar stöðu sem upp var komin varðandi lóðir við Eyraveg á þessum tíma. Félög á vegum tveggja stórra byggingavöruverslana hafi bitist um allar lóðir á þessu svæði. Annar aðilinn hafi þegar byggt stórverslun við Eyraveg og virðist hafa viljað koma í veg fyrir að helsti keppinauturinn setti sig niður þar við hliðina. Grundvöllur bótakröfu vegna meints tjóns stefnanda geti ekki verið nefndur mismunur. Þá bendi stefndi á að verð annarra, sambærilegra lóða við Eyraveg sé miklum mun lægra en verð það sem lóðin nr. 34 við Eyraveg var seld á. Þessi mikli verðmunur skýrist eingöngu af hinum sérstæðu aðstæðum, sem hafi verið fyrir hendi á þessum tíma og hafi eingöngu varðað hagsmuni þeirra aðila sem þá hafi átt viðskipti sín á milli. Komi til þess að stefndi verði dæmdur til þess að greiða skaðabætur, beri því að dæma slíkar bætur verulega lægri en krafist sé í stefnu. Þrautavarakrafa stefnanda snúist um að viðurkennt verði með dómi að bindandi kaupsamningur hafi komist á um 33,33% hlut í fasteigninni Eyravegur 34, Selfossi, milli stefnanda og stefnda Gunnars B. Guðmundssonar. Í því sambandi vísi stefndi til þess sem að framan sé rakið varðandi aðalkröfu stefnanda. Þá bendi stefndi á að svokallað gagntilboð hans hafi augljóslega byggst á þeirri forsendu að hann hefði fullgilt umboð til þess að semja um sölu allrar lóðarinnar nr. 34 við Eyraveg á Selfossi. Umboðsskortur stefnda hafi mátt vera viðsemjendum hans ljós. Þá hafi viðsemjendum hans einnig mátt vera ljóst að um sölu allrar eignarinnar yrði að ræða, en ekki einstaka hluta hennar. Þá séu vandséðir hagsmunir stefnanda af því að fá viðurkenningu fyrir eignarétti að 33,33% umræddrar lóðar, sem þegar hafi verið seld öðrum aðila. Því skorti forsendur til þess að dæma stefnanda eiganda að 33,33% lóðarinnar. Vísað er til almennra reglna samningalaga um umboð og umboðsleysi og í því sambandi 10. gr. samningalaga. Þá er einnig vísað til ákvæða 25. gr. laganna. Vísað er til 2. mgr. 7. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 og til 10. gr. og 13. gr. laga um fasteigna- fyrirtækja- og skipasölu nr. 54/1997. Vísað er til meginreglna kröfuréttar og réttarfars um sönnun og sönnunarbyrði, til almennra reglna skaðabótaréttarins utan samninga og til almennra reglna um brostnar forsendur. Málskostnaðarkrafa styðst við 129. og 130 gr. laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991. Málsástæður annarra stefndu Stefndu byggja á því að þeir eigi ekki aðild að kröfu stefnanda. Aðrir stefndu en Gunnar hafi aldrei verið í neinu samningssambandi við stefnanda. Fram hafi komið og í raun sé það viðurkennt af hálfu stefnanda að Eyravegur 34-36 ehf. hafi verið raunverulegur eigandi eignarinnar fram að þeim tíma er hún var seld Miðdal ehf. Þótt stefnandi kunni að hafa verið í vafa um þetta er gagntilboðið var gert, þá hafi allur slíkur vafi verið á bak og burt er stefnandi höfðaði mál þetta. Stefndu verði ekki dæmdir til að þola viðurkenningardóm um réttindi sem ekki hafi tilheyrt þeim í raun á þeim tíma sem máli skipti. Stefnandi byggi málsókn sína ekki á því að stefndu hafi verið óheimilt að ráðstafa eigninni til Eyravegs 34-36 ehf., svo sem gert hafi verið í raun við stofnun þess félags þann 7. mars 2001. Aðildarskortur leiði til sýknu samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki fallist á þetta komi til skoðunar aðrar málsástæður stefndu. Gagntilboð það sem stefnandi byggi rétt sinn á hafi verið útbúið og undirritað af stefnda Gunnari einum, án samráðs, heimildar eða umboðs annarra stefndu. Með vísan til almennra reglna um umboð og með gagnályktun frá 1. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 sé fráleitt að gagntilboðið sé eða geti verið skuldbindandi fyrir stefndu. Engu breyti um það þótt endurskoðandi stefnda, Gunnars, hafi ritað þetta gagntilboð eftir óskum Gunnars. Fram hafi komið í gögnum málsins, og sé m.a. viðurkennt af stefnda Gunnari, að hann hafi ekki haft umboð til að ráðstafa eigninni, hvorki í heild né að hluta, enda um óskipta sameign að ræða. Sé því mótmælt sérstaklega sem fram komi í stefnu að gagntilboðið hafi verið sent öðrum stefndu á faxi eða þeim kynnt efni þess fyrirfram með einhverjum hætti. Stefnanda, eða þeim sem virðast hafa komið fram fyrir hönd stefnanda, hafi verið fullkunnugt um þinglýst eignarráð eignarinnar. Þannig komi m.a. fram í tilboði að tilboðsgjafi, sem væntanlega sé stefnandi þessa máls, hafi kynnt sér veðbókarvottorð eignarinnar. Á því vottorði komi skýrt og greinilega fram hverjir voru þinglýstir eigendur eignarinnar. Grandsemi stefnanda, eða þeirra sem komu fram fyrir hönd stefnanda, sé því alger um umboðsskort og hugsanleg umboðssvik stefnda Gunnars. Stefndu byggi á því að til ráðstöfunar á fasteign þurfi ávallt að liggja fyrir formlegt og beint umboð, skriflegt og vottað. Reglu þessa megi m.a. finna í 25. gr. laga nr. 42/1903 um verslanaskrár, firmu og prókúruumboð. Meira máli skipti þó að reglan sé sérstaklega áréttuð í 2. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Undir þetta sjónarmið hafi og verið tekið af hálfu þinglýsingarstjóra á Selfossi. Rétt sé að vekja sérstaka athygli á því að stefnandi hafi haft sér til fulltingis lögmenn og löggilta fasteignasala. Hafi þeir tekið við gagntilboði stefnda Gunnars án þess að krefjast umboðs honum til handa frá öðrum þinglýstum eigendum, þrátt fyrir að hafa kynnt sér veðbókarvottorðið. Enginn á vegum stefnanda hafi haft samband við aðra stefndu en Gunnar til að grennslast fyrir um tilvist hins meinta umboðs. Engu breyti þótt stefndi Gunnar hafi tekið við kauptilboði frá sömu aðilum, enda felist engin umboðsskyld ráðstöfun í móttöku slíks skjals. Sé og vakin athygli á því að í téðu tilboði sé sérstaklega tekið fram að sýna þurfi fram á heimild til skuldbindingar af hálfu tilboðshafa, þ.e. stefndu. Með sama hætti og að framan greini hafi ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnanda að þeir aðilar sem hafi tekið við hinu umdeilda gagntilboði stefnda Gunnars hafi í raun haft umboð til að skuldbinda stefnanda á þeim tímapunkti. Ekkert skriflegt umboð hafi verið fyrirliggjandi eða kynnt stefnda Gunnari eða öðrum stefndu eftir að umræddir aðilar hafi undirritað gagntilboðið um samþykki. Þannig fái stefndu ekki séð að gagntilboðið hafi verið samþykkt með lögmætum hætti áður en tilboðsfrestur rann út. Stefndu mótmæli því alfarið að ráðstöfun stefnda Gunnars hafi verið heimil á grundvelli stöðuumboðs, almenns umboðs eða svokallaðs heimildarumboðs. Sé á því byggt að engar af undantekningarreglum laga nr. 7/1936 geti veitt stefnanda rétt sem stefnda Gunnari hafi verið óheimilt að ráðstafa. Tilvísun stefnanda til þeirrar staðreyndar að fasteignin hafi í raun verið eign Eyravegs 34-36 ehf. breyti engu, enda hafi eignin ekki verið þinglýst á félagið á þeim tíma sem gagntilboðið var gert. Jafnvel þótt stefndi Gunnar sé formaður stjórnar í félaginu þá hafi hann einn ekki heimild til að skuldbinda félagið beint eða óbeint. Fram komi í útprentun úr hlutafélagaskrá að a.m.k. tvo stjórnarmenn þurfi til að skuldbinda félagið, auk þess sem stefndi Gunnar sé ekki prókúruhafi. Í þessu sambandi sé einnig áréttað áðurnefnt ákvæði 25. gr. laga nr. 42/1903. Hafi stefnandi á annað borð haft vitneskju um raunveruleg eignarráð og tilvist félagsins sé áleitin spurning af hverju stefnandi hafi ekki beint spjótum sínum að hinum raunverulega eiganda heldur hafi eingöngu rætt við stefnda Gunnar. Stefndu telji fráleitt að stefnandi geti byggt rétt sinn á tómlæti stefndu þar sem gagntilboðinu hafi ekki verið mótmælt formlega. Einnig sé fráleitt að stefndu hafi samþykkt gagntilboðið fyrir sitt leyti eftir á í verki. Ekki fáist séð að tilvitnað ákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936 feli þetta í sér, eins og stefnandi vilji halda fram. Stefndu hafi selt eignina þriðja aðila 24. nóvember 2002. Stefnanda hafi í síðasta lagi verið kunnugt um þá ráðstöfun þann 25. nóvember 2002 er gripið hafi verið til þess ráðs af hálfu stefnanda að þinglýsa gagntilboðinu. Í þeirri ráðstöfun stefndu að selja eignina þriðja aðila felist alger og fullkomin mótmæli við gildi gagntilboðsins og heimild stefnda Gunnars. Stefnandi hafi því með engu móti getað treyst því að umboð stefnda Gunnars væri yfir höfuð gilt eða að réttur yrði yfir höfuð byggður á hinu ófullkomna gagntilboði. Sé þrautavarakröfu stefnanda beint að öðrum stefndu en Gunnari sé henni mótmælt með vísan til þess sem að framan sé rakið. Um óskipta sameign hafi verið að ræða og telji stefndu að ráðstöfun á tilteknum hluta slíkrar eignar, án samþykkis annarra eigenda, sé ólögmæt. Gagntilboð stefnda Gunnars hafi verið bundið við alla eignina, ekki hluta hennar. Engar forsendur séu til þess, hvorki réttarfarslegar né efnislegar, að fallast á þrautavarakröfu stefnanda. Stefnandi, sem hafi vitað eða hafi mátt vita um umboðsskort stefnda Gunnars, verði að sæta umboðsskorti vegna viðskiptanna í heild sinni. Áréttuð séu fyrrnefnd rök stefndu um óskýrleika kröfunnar að þessu leyti og áskilnað stefndu. Stefndu byggi kröfur sínar að öðru leyti á meginreglum kröfu- og samningaréttar, lögfestum og ólögfestum reglum um umboð, ákvæðum laga nr. 7/1936 og eftir því sem við eigi ákvæðum laga nr. 42/1903. Jafnframt sé byggt á lögum nr. 40/2002. Um réttarfar að öðru leyti, þ.m.t. málskostnað, sé byggt á lögum nr. 91/1991. Niðurstaða Aðalkrafa stefnanda lýtur að því að viðurkennt verði að bindandi kaupsamningur um fasteignina Eyravegur 34, Selfossi, hafi komist á milli stefnanda og stefndu 23. nóvember 2002. Með tilboði, dags. 18. nóvember 2002, gerði fasteignasalan Árborgir ehf., fyrir hönd viðskiptavinar, Gunnari B. Guðmundssyni, f.h. eigenda, tilboð í 4.653,1 m2 eignarlóð við Eyraveg 34, Selfossi. Hinn 21. nóvember 2002 gerði Gunnar gagntilboð fyrir sína hönd og annarra eigenda lóðarinnar að fjárhæð 26.500.000 króna. Með áritun Óskars Sigurðssonar og Guðjóns Ægis Sigurjónssonar 23. nóvember 2002 var gagntilboðið samþykkt af hálfu tilboðsgjafa. Stefnandi heldur því fram að þar með hafi verið kominn á bindandi kaupsamningur milli aðila. Af hálfu stefndu er því mótmælt og m.a. byggt á því að stefndi, Gunnar, hafi ekki haft umboð annarra eigenda til þess að gera gagntilboð í eignina. Af hálfu stefndu, annarra en Gunnars B. Guðmundssonar, er á því byggt að þeir eigi ekki aðild að kröfu stefnanda. Eignin hafi í raun tilheyrt Eyravegi 34-36 ehf. Samkvæmt gögnum sem fyrir liggja var félagið Eyravegur 34-36 ehf. stofnað 7. mars 2001. Stjórn félagsins skipuðu Gunnar B. Guðmundsson, Pétur Alan Guðmundsson, Símon Sigurður Sigurpálsson, Guðmundur Júlíusson og Halldór Kristján Stefánsson. Þinglýstir eigendur Eyravegs 34, Selfossi, voru þann 18. nóvember 2002, er tilboð var gert í eignina, þeir Gunnar B. Guðmundsson, Pétur Alan Guðmundsson, Kjörbúð Hraunbæjar ehf., Guðmundur Júlíusson og Halldór Kristján Stefánsson. Með yfirlýsingu sem afhent var Sýslumanninum á Selfossi 26. nóvember 2002 lýsa þinglýstir eigendur því yfir að félagið Eyravegur 34-36 ehf. hafi verið stofnað til þess að fara með eignarhald fasteignarinnar Eyravegur 34. Félagið hefði verið stofnað 7. mars 2001 og væri eigandi eignarinnar frá þeim degi. Yfirlýsingu þessari var ekki þinglýst fyrr en eftir að tilboð og gagntilboð höfðu gengið á milli aðila. Tilboðsgjafi, stefnandi máls þessa, mátti því ætla að tilboðshafar væru þinglýstir eigendur eignarinnar, enda liggur ekki fyrir að hann hafi haft aðrar upplýsingar um eignarhaldið en þinglýsingargögn kváðu á um á þeim tíma sem tilboð var gert. Tilboðinu var því beint að þeim. Kröfur stefnanda eiga rætur að rekja til tilboðsins og gagntilboðsins og telst stefndu því réttilega stefnt í málinu. Af hálfu stefndu er á því byggt að stefndi, Gunnar B. Guðmundsson, hafi ekki haft umboð til þess að ráðstafa umræddri eign með þeim hætti sem hann gerði. Eins og áður segir gerði stefndi, Gunnar, gagntilboð fyrir hönd eigenda lóðarinnar. Fram kom við skýrslutökur fyrir dómi í vitnamáli sem höfðað var á Selfossi að stefndi, Gunnar, taldi sig hafa frest þar til tilboðið rynni út til þess að afturkalla það. Fram kom einnig að er í ljós kom að hann hafði ekki umboð annarra eigenda þá tilkynnti hann tilboðshafa það strax. Aðrir stefndu staðfestu við skýrslugjöf fyrir dómi að stefndi, Gunnar, hefði ekki haft umboð þeirra til þess að ráðstafa umræddri lóð. Óumdeilt er að skrifleg umboð frá öðrum eigendum lóðarinnar lágu ekki fyrir. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. fasteignalaga skal, ef umboðsmaður kemur fram fyrir hönd kaupanda eða seljanda, umboð hans vera skriflegt. Enda þótt starfsmenn fasteignasölunnar Árborgar hafi í umrætt sinn ekki komið fram sem fasteignasalar heldur sem umboðsmenn stefnanda við tilboðsgerðina, verður að telja að í ljósi sérfræðiþekkingar sinnar hafi þeir mátt gera sér grein fyrir því að ekki væri nægilega tryggt að stefndi Gunnar hefði umboð annarra eigenda lóðarinnar til að selja hana fyrst ekki lágu fyrir skrifleg umboð þeirra. Sama gildir um umbjóðanda þeirra, stefnanda. Ekkert gaf til kynna að Gunnar hefði umboð annarra eigenda. Gat tilboðsgjafi þar af leiðandi ekki treyst því að svo væri. Gat hann ekki treyst því að gildandi kaupsamningur væri komin á milli hans og eigenda lóðarinnar. Að þessu virtu ber að hafna kröfu stefnanda um viðurkenningu á því að bindandi kaupsamningur um fasteignina Eyravegur 34, Selfossi, hafi komist á milli stefnanda og stefndu. Varakrafa stefnanda lýtur að skaðabótakröfu á hendur stefnda, Gunnari B. Guðmundssyni, en stefnandi heldur því fram að hann beri hlutlæga ábyrgð á meintu tjóni stefnanda samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 7/1936. Haldið er fram af hálfu Gunnars að hann hafi talið sig hafa umboð annarra stefndu til þess að gera umrætt gagntilboð en það hafi verið á misskilningi byggt. Fyrir liggur að aðrir stefndu í málinu höfðu ekki veitt stefnda, Gunnari, umboð til þess að selja umrædda lóð. Telja verður að það hafi verið á ábyrgð stefnanda og umboðsmanna hans að ganga ekki úr skugga um að hann hefði umboð annarra eigenda lóðarinnar til þess að koma fram fyrir þeirra hönd við tilboðsgerðina. Í ljósi þess ber að sýkna stefnda, Gunnar, af skaðabótakröfu stefnanda sem sett er fram í varakröfu. Gagntilboð það sem Gunnar gerði tók til allrar lóðarinnar en ekki til hluta hennar. Liggur ekki annað fyrir en að lóðin hafi verið í óskiptri sameign stefndu. Höfðu þeir ekki veitt samþykki sitt til þess að selja mætti hluta lóðarinnar. Ber því einnig, með hliðsjón af því sem áður er rakið, að hafna þrautavarakröfu stefnanda. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli stefnanda og stefnda, Gunnars B. Guðmundssonar, falli niður. Stefnandi greiði öðrum stefndu 300.000 krónur í málskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til flutnings um frávísunarkröfu stefndu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómi kvað upp dóm þennan. Stefndu, Halldór Kristján Stefánsson, Kjörbúð Hraunbæjar ehf., Pétur Alan Guðmundsson, Guðmundur Júlíusson og Gunnar B. Guðmundsson, skulu vera sýknir af kröfum stefnanda, Landsafls hf. Málskostnaður fellur niður milli stefnanda og stefnda Gunnars B. Guðmunds­sonar. Stefnandi greiði stefndu, Halldóri Kristjáni Stefánssyni, Kjörbúð Hraunbæjar ehf., Pétri Alan Guðmundssyni og Guðmundi Júlíussyni, 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 589/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stæði var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. október 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 28. október 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 4. nóvember 2011 klukkan 15 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að sér verði ekki gert að sæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, en til vara að gæsluvarðhaldinu og einangrun meðan á því stendur verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um brot, sem fangelsisrefsing liggur við og að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að hann sæti gæsluvarðhaldi þann tíma, sem greinir í hinum kærða úrskurði, sbr. a. og b. liði 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Verður niðurstaða úrskurðarins því staðfest um gæsluvarðhaldið og að varnaraðili sæti einangrun á meðan á því stendur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 28. október 2011. Lögreglustjórinn á Selfossi hefur krafist þess að Héraðsdómur Suðurlands úrskurði X, fæddan [...], til heimilis í [...], til að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 24. nóvember 2011, klukkan 16.00. Þá er þess einnig krafist að tilhögun gæsluvarðhaldsins verði samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Í greinargerð lögreglustjórans á Selfossi kemur fram að kærði, X, hafi ásamt tveimur öðrum mönnum verið handtekinn klukkan 00.40 aðfaranótt fimmtudagsins 27. október sl. í orlofshúsi nr. [...] í [...] grunaður um fíkniefnamisferli. Við húsleit í orlofshúsinu hafi fundist 374,34 grömm af kókaíni, 369,06 grömm af hvítu duftkenndu efni af óþekktum toga, 219 stykki af hylkjum með óþekktu innihaldi, brúsar sem innihéldu aceton (naglalakkseyði), olíuhreinsi og startvökva. Fyrir liggi að kærði og samverkamenn hans tveir hafi haft afnot af bifreið sem staðið hafi á bifreiðaplani skammt frá orlofshúsinu en bifreiðin sé í eigu fjórða mannsins sem einnig hafi verið handtekinn sömu nótt. Í fyrrnefndri bifreið hafi fundist leigusamningur um áðurnefnt orlofshús þar sem leigutaki er tilgreindur. Sá maður sé ófundinn þrátt fyrir víðtæka leit lögreglu en fram sé komið í málinu að nefndur maður hafi átt samskipti við staðarhaldara orlofshússins mánudaginn 24. október sl., þ.e. við upphaf leigutímans. Við yfirheyrslu hjá lögreglu hafi kærði ekki kannast við áðurnefnd fíkniefni og ekki gefið trúverðugar skýringar á veru sinni í orlofshúsinu að mati lögreglu. Þá hafi jafnframt verið teknar skýrslur af ætluðum samverkamönnum hans og enginn þeirra hafi kannast við þátt sinn í málinu þótt tveir þeirra hafi verið í hinu umrædda orlofshúsi. Lögreglan á Selfossi fari með rannsókn málsins sem sé umfangsmikil og á frumstigi. Ætluð brot kærða séu talin varða við 2. , sbr. 4. gr. og 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til þess og í ljósi þess magns fíkniefna sem fundust við húsleit í orlofshúsinu sé nauðsynlegt að rannsaka ýmis atriði sem varða mál þetta þar á meðal styrkleika efnanna, tengsl mannanna innbyrðis og að taka þurfi frekari skýrslur af þeim. Þá leiti lögregla mannsins sem tekið hafi orlofshúsið á leigu en ljóst sé að hann tengist málinu ótvírætt. Það er mat lögreglustjóra að rannsóknarhagsmunir málsins krefjist þess að kærði sæti gæsluvarðhaldi og vísar lögreglustjóri í því sambandi til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þá sé jafnframt talin veruleg hætta á að kærði yfirgefi landið gangi hann laus, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á gæsluvarðhaldstímanum á grundvelli b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, þar sem rannsókn málsins sé skammt á veg komin og hætta sé á að kærði muni geta torveldað hana ef hann sæti ekki einangrun. Samkvæmt málatilbúnaði lögreglustjóra beinist rannsókn lögreglu að ætlaðri hlutdeild kærða, X, að fíkniefnamisferli. Rannsaka þurfi styrkleika efna sem fundust í húsleit í orlofshúsinu, tengsl kærðu innbyrðis, taka þurfi frekari skýrslur af þeim og finna þurfi mann þann sem leigði orlofshúsið en ljóst sé að hann tengist ótvírætt málinu. Kærði var handtekinn ásamt tveimur öðrum mönnum í orlofshúsi í [...] aðfaranótt fimmtudagsins 27. október sl. Þá er í haldi lögreglu eigandi bifreiðar þeirrar sem áðurnefndir menn höfðu til umráða og leit stendur yfir að manni þeim sem tók orlofshúsið á leigu og átti samskipti við umsjónarmann orlofshúsabyggðarinnar við upphaf leigutímans. Kærði neitar sök og í skýrslutöku hjá lögreglu kannaðist hann ekki við nein fíkniefni. Rannsóknargögn málsins, þ. á m. myndir af vettvangi, sýna ætlað kókaín víðsvegar um orlofshúsið, m.a. á matardiskum og skálum á borði í eldhúsi, í skaftpotti á gólfi í svefnherbergi og í glerkrukkum á gólfi í svefnherbergi. Auk þess hafi fundist óþekkt efni í plastdunk, merktum Creatine, í tösku í svefnherbergi og óþekkt efni á skál í eldhúsi. Þá hafi fundist gluggaskafa og skeiðar með hvítum efnisleifum á diski á stofuborði. Gat því engum sem í orlofshúsinu var dulist að um fíkniefni var að ræða. Lögregla hefur til rannsóknar nokkuð umfangsmikið brot á fíkniefnalöggjöfinni sem varðað getur fangelsisrefsingu ef sök sannast. Rannsókn málsins er á frumstigi og beinist meðal annars að þætti hvers og eins þeirra fjögurra manna sem handteknir voru í tengslum við rannsókn að málinu og þá leitar lögregla fimmta mannsins sem rannsóknargögn málsins benda til að tengist málinu. Með vísan til þess sem fram kemur í greinargerð lögreglustjóra og þess sem rannsóknargögn bera með sér, er fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem geti varðað fangelsisrefsingu og að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærði sæti gæsluvarðhaldi ella megi ætla að hann muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Kærði er erlendur ríkisborgari sem kom til landsins fyrir rúmri viku og ætlaði að dvelja hér í tíu daga. Fallist er á það með lögreglustjóra að ætla megi að hann muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar. Samkvæmt framansögðu er fallist á kröfu lögreglustjórans á Selfossi með vísan til a. og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Hins vegar er ekki fallist á sjónarmið sem tengjast úrvinnslu gagna sem lögreglustjóri hefur aflað enda eru gögn þessi í vörslum hans. Gæsluvarðhaldstími þykir hæfilegur eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þá verður fallist á kröfu lögreglustjóra á grundvelli b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, allt eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærði, X, fæddur [...], skal sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 4. nóvember 2011, klukkan 15.00. Kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 295/2004
Skaðabætur Líkamstjón Gjafsókn
H slasaðist þegar hún var við vinnu sína um borð í fiskiskipi B ehf. Féll hún úr stiga þegar hún var að fara upp úr frystilest skipsins. H höfðaði mál gegn B ehf. til greiðslu skaðabóta. Ekki var fallist á að stiginn hafi verið vanbúinn eða að ekki hafi verið gætt nægilega að því að ísing myndaðist ekki í honum. Því var jafnframt hafnað að H hafi ekki verið nægilega vöruð við hættu sem þarna gæti myndast eða ekki verið veittar nægilegar leiðbeiningar um viðbrögð við henni, þegar hún réðst til starfa um borð í skipinu skömmu fyrir slysið. Samkvæmt framansögðu var slysið talið óhappatilviljun, sem mætti hvorki rekja til vanbúnaðar skipsins né saknæmra mistaka starfsmanna B ehf. Var B ehf. því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 2004. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 11.569.069 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 8.558.854 krónum frá 7. október 1998 til 3. maí 2001, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 11.569.069 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá síðast nefndum degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Svo sem greinir í hinum áfrýjaða dómi slasaðist áfrýjandi, þegar hún var við vinnu sína um borð í fiskiskipi stefnda Vestmannaey VE 54 þann 7. október 1998. Féll hún úr stiga þegar hún var að fara upp úr frystilest skipsins. Kröfur sínar um bótaábyrgð stefnda byggir hún í aðalatriðum á því að stiginn hafi verið vanbúinn, ekki hafi verið gætt nægilega að því að ísing myndaðist ekki í stiganum, hún hafi ekki verið nægilega vöruð við hættu sem þarna gæti myndast og ekki verið veittar nægilegar leiðbeiningar um viðbrögð við henni, þegar hún réðst til starfa um borð í skipinu skömmu fyrir slysið. Stigi sá sem áfrýjandi féll úr mun vera af algengri gerð í frystiskipum. Stefndi hefur að eigin sögn aldrei fengið athugasemdir um umbúnað stigans, hvorki frá eftirlitsaðilum né skipverjum á skipinu. Telur hann vandséð hvernig unnt sé að haga þessum búnaði á annan veg en þann sem var í skipi hans. Hann fellst á að ísing geti myndast efst í stiganum, þó að hann telji ósannað, að svo hafi verið, þegar slysið varð. Sé um ísingu að ræða þurfi þeir sem um stigann fara að sýna aðgæslu, sem sé ekki annars eðlis en gerist og gengur við störf um borð í fiskiskipum. Hann mótmælir sjónarmiðum áfrýjanda um að slysið megi rekja til vanrækslu á að vara hana við hættu sem af þessu geti stafað eða skorts á leiðbeiningum til hennar. Úr þessum málsástæðum aðilanna er leyst í hinum áfrýjaða dómi. Verður fallist á forsendur hans og niðurstöðu með athugasemd um að ekki verður talið að á áfrýjanda hafi hvílt frumkvæðisskylda, sem máli skipti við úrlausn málsins, til að vekja athygli yfirmanna skipsins á ætluðu sérstöku hættuástandi við stigann sem hún féll úr og krefjast úrbóta þætti henni ástæða til. Þá segir einnig í forsendum dómsins, að ekki liggi fyrir að fiskslor sé hálla en ís. Af hálfu áfrýjanda hefur slíku ekki verið haldið fram í málinu, heldur aðeins því að hafi slor verið á stiganum hafi það verið efniviður í ísingu til viðbótar vatni sem barst á stigann. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af rekstri málins fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Halldóru Steinunnar Fannarsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 2004. Stefnandi málsins er Halldóra Steinunn Fannarsdóttir, kt. 290873-3399, Giljaseli 9, Reykjavík. Stefndi er Bergur-Huginn ehf., kt. 560384-0179, Geirseyri, Vestmanna­eyjum, en réttargæslustefndi er Tryggingamiðstöðin hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík. Málið er höfðað með stefnu, dagsettri 8. desember 2003, sem árituð er um birt­ingu af lögmanni stefnda og réttargæslustefnda hinn 9. sama mánaðar. Það var þing­fest hér í dómi 11. sama mánaðar. Málið var dómtekið 20. apríl sl. að afloknum skýrslutökum og munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 11.569.069 krónur, og þar af með vöxtum, samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993, af 8.558.854 kr. frá 7. október 1998 til 3. maí 2001, og með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 10. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðslu­dags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefnandi gerir engar sjálfstæðar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu að mati dómsins, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð, og að máls­kostnaður verði látinn niður falla. Þess er enn fremur krafist af hálfu stefnda, verði stefnanda dæmdar einhverjar bætur, að bótafjárhæðir verði ákvarðaðar miðað við verðlag á þing­festingardegi, samkvæmt 15. gr. skbl., og beri bætur vegna þjáninga, miska og varanlegrar örorku 2% ársvexti frá 9. desember 1999 til dómsuppsögudags, en dráttarvexti, samkvæmt lögum nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið veitti stefnanda gjafsókn hinn 21. maí 2003. Málsatvik. Málavextir eru þeir, að stefnandi var skipverji á m/s Vestmannaey VE-54, sem er í eigu stefnda og tryggð hjá réttargæslustefnda. Hún slasaðist við vinnu um borð í skipinu 7. október 1998. Sigurbjörn Árnason, stýrimaður skipsins, lýsir atburðinum svo í dagbók skipsins: Miðvikudagur 07/10/98. Um kl 01/30 vildi það óhapp til að Halldóra Fannarsdóttir datt niður stigann í lestinni og lenti hún á bakinu ofan á kassa og plastrúllur, lá hún þar í ca. 10-15 mín á meðan hún var að reyna að jafna sig. Kom hún síðan upp og var skoðuð og var hún aum í herðablöðunum báðum megin og gat lítið lyft upp höndunum. Ekki gat undirritaður séð mar eða sár á bakinu, síðan var henni gefið verkjastillandi og bólgueyðandi töflur. Helgi Helgason var sjónarvottur að þessu. Þess er einnig getið í dagbókinni, að föstudaginn 10. október hafi verið haft samband við Víði lækni í Vestmannaeyjum, sem hafi talið, að stefnandi ætti að hvíla sig og halda áfram að taka lyfin. Enn fremur kemur þar fram, að næsta mánudag hafi stýrimaður og stefnandi haft símasamband við Víði lækni um seinan bata stefnanda. Hann hafi talið að stefnandi væri bara svona lengi að jafna sig og sagði okkur að halda áfram á sömu braut. Loks segir í þeim úrdrætti dagbókarinnar, sem liggur frammi í dóminum, að þriðjudaginn 20. október um kl. 0900 var farið með Halldóru Fannarsdóttur yfir í Frá VE sem var á leið til Vestmannaeyja. Stefnandi gaf skýrslu hjá Sýslumanninum í Vestmannaeyjum 19. maí 1999. Þar lýsir hún slysinu svo, að hún hafi verið að störfum í lest m/s Vestmannaeyjar. Þegar slysið vildi til hafi hún verið á leið upp á þilfar um stiga, sem liggur þangað úr lestinni. Þegar hún var komin nánast alveg upp, hafi hún misst takið á stiganum, þar sem klaki hafði sest á eina rim hans. Hafi hún fallið aftur fyrir sig niður í lestina og komið niður á umbúðir og annað rusl, sem þar hafi verið. Fallið hafi verið um 2-3 metrar. Hún hafi misst meðvitund í smá tíma og legið þar í u.þ.b. 20 mínútur til að jafna sig. Helgi Helgason, sem vitni varð að slysinu, gaf skýrslu um síma sem Sýslu­maðurinn í Vestmannaeyjum skráði eftir honum 26. júlí s.á. Honum sagðist svo frá, að hann hafi verið að fara niður í lest skipsins, ásamt stefnanda. Hann hafi farið á undan. Hann hafi heyrt stefnanda reka upp óp, þegar hann var kominn niður í lestina og séð hana falla úr stiga niður í lestina. Hún hafi lent á umbúðum og vindum, sem þarna voru. Stefnandi hafi kvartað yfir eymslum í handlegg. Hann hafi aðstoðað hana upp úr lestinni. Hann kvað stigann niður í lestina geta verið hálan af völdum klaka, sem setjist á hann, og hafi svo verið, þegar slysið átti sér stað. Einnig er eftir honum haft, að menn gæti sín á þessu, en stefnandi hafi verið nýbyrjuð um borð og hafi því ekki áttað sig á þessari hættu. Sjópróf var haldið út af atburðinum í Héraðsdómi Suðurlands 6. júní 2000. Verða nú rakin meginatriði þess, sem þar kom fram: Stefnandi gaf þar skýrslu. Þar er eftir henni haft, að hún hafi verið komin langleiðina upp stigann, en slor af stórlúðu, sem hent var niður í lestina, hafi sest á rimar stigans og valdið því, að hún hafi ekki náð utan um það sem hún greip til. Hún hafi því misst takið og fallið aftur fyrir sig í lestina. Fram kom hjá stefnanda, að hún hafði veitt slorinu athygli, sem frosið hafði á rimum stigans á leið hennar niður í lestina, sem hafi verið vel sýnilegt. Við venjulegar aðstæður hafi verið auðvelt að ná taki á stigarimunum. Stefnandi sagðist síðan hafa komist af eigin rammleik upp úr lestinni með einhverjum hætti, en þegar upp var komið, hafi hún ekki getað hreyft handleggina og brotnað algjörlega saman. Farið hafi verið með hana í koju, henni gefin lyf og hún farið að sofa. Hún kvaðst hafa haft gúmmíhanska á höndum, sem hún hafi keypt um borð í skipinu, líklega af bátsmanni. Ýmsar gerðir vettlinga og vinnuhanska hafi verið notaðar af skipverjum. Fram kom hjá stefnanda, að frosið slor hafi verið á fleiri en einni rim og vel sýnilegt. Hún hafi verið í sinni annarri veiðiferð til sjós, þegar slysið vildi til og hafi það gerst á þriðja sjóferðardegi. Fyrri veiðiferðin hafi staðið yfir í 26 daga. Hún kvaðst ekki hafa verið vöruð sérstaklega við hálku í stiganum og þeirri hættu, sem af henni gæti stafað, en kannaðist við að stiginn hafi oft verið háll. Hún hafi farið um þennan stiga á hverri einustu vakt. Skýrsla var einnig tekin af Birgi Þór Sverrissyni skipstjóra. Hann sagði að umræddur stigi hafi aldrei valdið neinum vandræðum. Engin slys hafi áður átt sér stað og aldrei hafi verið kvartað yfir því að hann væri hættulegur. Farið væri um stigann u.þ.b. 700 sinnum í hverri veiðiferð, þó misoft eftir afla. Hann kannaðist ekki við, að slor settist á rimar stigans, og ekki hafi verið kvartað yfir því í hans eyru. Auðvelt væri að ná taki á stiganum. Stórlúðu væri slakað niður í umrædda lest, en einnig væri hægt að nota lyftu til að koma henni þangað niður, en því fylgi ákveðin vandræði og tafir. Hann upplýsti að skipið hafi verið að toga, þegar slysið vildi til. Veður hafi verið gott, 2 vindstig eða svo, og sléttur sjór, enda hafði veður verið gott dagana á undan. Þá gaf Hermann Valgarður Baldursson bátsmaður, skýrslu. Hann sagðist ekki vita til þess, að umræddur stigi hafi valdið vandræðum. Hann hafi skoðað stigann eftir slysið og þá hafi þrep hans verið hrein og íslaus. Ís gæti myndast í efstu þrepum hans, þar sem 25-30 gráðu frost væri í lestinni en heitara loft upp við lestaropið og reikna megi með því, að þrepin geti verið hál. Vitnið kannaðist við, að stórlúðu væri slakað niður í lestina niður með lúgukarminum en ekki niður með stiganum. Lúðan væri áður látin hanga. Hann kvaðst selja skipverjum vettlinga f.h. útgerðarinnar. Hverjum og einum væri frjálst að kaupa þá tegund, sem hann lysti. Engar leiðbeiningar væru gefnar í því sambandi. Loks var skýrsla tekin af Sigurbirni Árnasyni stýrimanni. Hann sagðist hafa gefið stefnanda lyf, eins og fram kemur í dagbók skipsins. Það sé í hans verkahring. Hafi hann stuðst við leiðbeiningar lækna og eigin reynslu við lyfjagjöfina og gefið stefnanda bólgueyðandi og kvalastillandi lyf. Vitnið kannaðist ekki við að umræddur stigi hafi verið óvenjuháll af völdum íss eða slors. Hins vegar myndist ís við þær aðstæður, þegar mætast heitt og kalt loft, eins og eigi sér stað í frystilestum, þegar lúga sé opnuð. Hann staðfesti að lúða væri sett í umrædda lest og vera kynni, að hún rækist utan í stigann, þegar henni væri slakað niður í lestina. Hins vegar hefði það ekki þau áhrif, að hans mati, að þrepin yrðu hálli við það, en við venjulega ísmyndun. Slysið hafði víðtæk og alvarleg áhrif á heilsufar stefnanda. Hún leitaði til fjölmargra lækna og dvaldist á heilsuhælum, án þess að fá bót meina sinna. Læknarnir Atli Þór Ólason og Leifur Dungal mátu varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda af völdum slyssins. Fyrri matsgerð þeirra er dags. 31. maí 2000. Þar komust þeir að þeirri niðurstöðu, að ekki væri tímabært að meta varanlega örorku stefnanda, þar sem læknismeðferð væri ekki lokið. Síðari matsgerð þeirra er dags. 5. febrúar 2001. Niðurstaða hennar var á þessa leið: 1. Tímabundið atvinnutjón stefnanda var metið 100% frá slysdegi til 13. júní 2000. 2. Þjáningabótatímabil var metið þannig: a) Rúmliggjandi frá 1. janúar 1999 til 8. febrúar s.á., frá 5. október 1999 til 30. sama mánaðar og frá 4. maí 2000 til 13. júní s.á. b) Batnandi, án þess að vera rúmliggjandi, frá 7. október 1998 til 13. júní 2000 að frádregnum þeim tíma, sem hún var rúmliggjandi. 3) Varanlegur miski skv. 4. grein 18%. 4) Varanleg örorka skv. 5. grein 25%. 5) Varanleg hefðbundin læknisfræðileg örorka 18%. Lögmaður stefnanda leitaði eftir skaðabótum hjá réttargæslustefnda, Trygginga­miðstöðina hf., með bréfi, dags. 3. apríl 2001, í kjölfar niðurstöðu matsmannanna. Félagið hafnaði bótakröfunni með bréfi, dags. 9. apríl 2001, á þeim forsendum, að slys stefnanda hefði ekki bakað stefnda, útgerð Vestmannaeyja, VE-54, skaðabótaábyrgð. Lögmaður stefnanda óskaði eftir því að málið yrði lagt fyrir tjóna­nefnd vátryggingar­félaganna með bréfi til réttargæslustefnda, dags. 13. nóvember 2002. Niðurstaða nefndarinnar var sú, að slys stefnanda væri ekki bótaskylt. Stefnandi sætti sig ekki við þessa úrlausn og skaut málinu til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Niðurstaða úrskurðarnefndar, sem dagsett er 25. mars 2003, var á þá leið, að stefnandi ætti ekki rétt á bótum úr ábyrgðartryggingu stefnda hjá réttargæslustefnda Trygginga­miðstöðinni hf. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því, að stefndi beri fulla skaðabótaábyrgð á tjóni því sem hún varð fyrir við slysið 7. október 1998 í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 og sé því skylt að greiða henni óskertar skaðabætur. Slysið megi rekja til vanbúnaðar stiga. Á stiganum hafi verið klaki og frosið slor, sem haft hafi verulega slysahættu í för með sér, eins og raunin hafi orðið. Stefndi beri því skaðabótaábyrgð á afleiðingum slyssins. Í fyrsta lagi hafi klaki verið í stiganum, eins og fram komi í framburði vitnisins Helga Helgasonar í lögregluskýrslu, dags. 26. júlí 1999. Þar taki vitnið sérstaklega fram, að stiginn hafi verið háll vegna klaka, sem sest hafði á hann. Starfsmenn stefnda hefðu því átt að sandbera stigann eða nota hálkueyðandi efni til að draga úr slysa­hættu. Í öðru lagi hafi starfsmenn stefnda hent stórlúðu ofan í lestina með þeim afleiðingum, að slor af lúðunni hafi frosið á rimum stigans. Stefnandi vísar í þessu sambandi til framburðar Birgis Þórs Sverrissonar, skipstjóra m/s Vestmannaeyjar, í sjóprófinu 6. júní 2000, en þar segir hann, að lúðu hefði alltaf verið hent niður um lúguna. Þetta hafi verið gert, þrátt fyrir lyftu, sem var fyrir hendi og hefði átt að nota við flutning lúðunnar niður í lestina. Við þetta hafi stiginn orðið enn hálli en ella og valdið því, að stefnandi missti tak á einni stigariminni og fallið aftur fyrir sig. Ekkert hafi verið gert af hálfu stefnda til að draga úr þessari slysahættu. Það hefði mátt gera með ýmsum hætti. Til dæmis með því að bera efni á stigann, eins og áður sé lýst, berja af honum klakann eða með því að leggja skipverjum til góða hanska til afnota við störf í umræddri lest. Þá hefði einnig mátt koma í veg fyrir fiskislorið sem var á stiganum. Það hefði til dæmis mátt gera með því að nota lyftuna. Við mat á sök verði einnig að líta til reynslu stefnanda. Hún hafi aðeins verið 25 ára, þegar slysið átti sér stað, og verið nýbyrjuð að vinna á skipinu. Í lögregluskýrslu Helga Helgasonar komi fram, að stefnandi hafi ekki áttað sig á hættunni vegna þess að hún var nýbyrjuð um borð. Þá hafði hún ekki verið vöruð sérstaklega við þessum hættulegu vinnuaðstæðum. Hún hafi heldur ekki ráðið þeim vinnutækjum sem notuð voru á staðnum eða verið í þeirri aðstöðu að neita að nota stigann. Henni hafi heldur ekki verið ráðlagt að klæðast hönskum með sérstaklega góðu gripi við vinnu í umræddri lest. Stefnandi kveðst miða dómkröfu sína við niðurstöðu matsmanna að því er varðar miskastig og hlutfall varanlegrar örorku. Útreikningur bóta vegna tímabundins atvinnutjóns og v/varanlegrar örorku miðist við meðallaun iðnaðarmanna í október 1998: Meðallaun samkvæmt upplýsingum Kjararannsóknarnefnd hafi á þessum tíma numið 224.100 kr., en 237.546 kr. að teknu tilliti til 6% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Miða við maí 2001 nemi þannig uppreiknuð árslaun 2.850.552 kr. en kr. 3.220.126.-að teknu tilliti til 6% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Endanlegar kröfur stefnanda sundurliðist miðað við framangreindar forsendur þannig: Tekjutap vegna tímabundinnar örorku (20 mánuðir x 237.546 kr.) 4.750.920 kr. Til frádráttar: Greiðslur frá Tryggingastofnun ríkisins fram í júní 2000 319.446 kr. Greiðslur úr slysatryggingu launþega hjá TM 188.009 kr. Laun greidd af vinnuveitanda stefnanda eftir slysið 1.233.250 kr. Óbætt tímabundið tekjutjón 3.010.215 kr. b) Þjáningabætur (rúmliggjandi 106 x 1620 kr.) ...171.720 kr. þjáningarbætur (ekki rúmliggjandi 504 x 870 kr.) 438.480 kr. Samtals 610.200 kr. c) Varanlegur miski 18% (18% x 4.969.000 kr.) 894.460 kr. d) Varanleg örorka 25% (25% x 3.220.126 kr.) 8.050.314 kr. Til frádráttar örorkubætur úr slysatryggingu launþega 996.120 kr. Óbætt varanleg örorka 7.054.194 kr. Samtals 11.569.069 kr. Stefnandi kveðst miða kröfu sína um vexti vegna þjáningabóta, miskabóta og bóta fyrir varanlega örorku við tímabilið frá slysdegi, þann 7. október 1998, til 3. maí 2001, en dráttarvaxtakröfuna frá þeim degi til greiðsludags, en þann dag hafi ár verið liðið frá því, að niðurstaða matsgerðarinnar lá fyrir. Stefnandi vísar til meginreglna íslensks skaðabótaréttar svo og almennu sakar­reglunnar til stuðnings kröfum sínum. Enn fremur vísar hún til meginreglna um hús­bóndaábyrgð vinnuveitanda vegna skaðaverka, sem rekja megi til ásetnings eða gá­leysis starfsmanna hans, svo og til hlutlægra bótareglna um hættulegar vinnuaðstæður. Þá vísar stefnandi til ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993. Um aðild réttargæslustefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., vísar stefnandi m.a. til 21. gr. laga um meðferð einka­mála nr. 91/1991 (eml.), en byggir málskostnaðarkröfu sína á ákvæðum 129. og 130. gr. sömu laga. Kröfu sína um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað byggir stefn­andi á ákvæðum laga nr. 50/1988. Dráttarvaxtakrafan sé byggð á vaxtalögum nr. 25/1987, með síðari breytingum, og lögum nr. 38/2001, um vexti og verðbætur. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að tjón stefnanda verði fyrst og fremst rakið til óaðgæslu hennar sjálfrar og bendir m.a. á niðurstöðu rannsóknarnefndar sjóslysa í því sambandi. Í niðurstöðukafla nefndarinnar segi svo: Nefndin telur að ekki hafi verið sýnd fullnægjandi aðgæsla við að fara um stiga í kældri lest (frystilest). Hæð af umbúðum og upp í karm fyrir mannopið hafi verið rúmlega mannhæð. Stefndi telur einnig lagaheimild skorta til að fella á hann ábyrgð á grundvelli hlutlægra bótareglna um hættulegar vinnuaðstæður. Aðstæður hafi verið góðar, þegar slysið vildi til. Veður hafi verið mjög gott og lítil sem engin hreyfing á skipinu, eins og fram komi í vætti skipstjóra. Ekkert hafi verið athugavert við aðstæður í frystilest skipsins og umræddur stigi ekki vanbúinn. Stefnandi hafi margoft farið um stigann og aldrei hafi áður komið upp vandamál í tengslum við hann. Einfalt sé að fara upp og niður stiga og þurfi ekki sérstakrar leiðbeiningar við. Stefnanda hafi verið kunnugt um það, að hálka gæti myndast í þrepum stigans. Stefndi hafnar því, að slysið verði rakið til þess, að ekki hafi verið borinn sandur eða hálkueyðandi efni á stigann. Stefnandi hafi verið sérstaklega vöruð við hættu­legum vinnuaðstæðum, m.a. í nýliðafræðslu, sem hún hafi tekið þátt í. Þá byggir stefndi á því, að fullyrðing stefnanda um slorlag á stigarimum eigi sér enga stoð í gögnum málsins, né heldur að stórlúða hafi verið látin síga niður í lestina, þannig að slor hafi sest á stigarimarnar. Stefnandi minnist ekki á þetta í skýrslu sinni hjá lögreglu né heldur geri Helgi Helgason það. Bátsmaður skipsins hafi skoðað stigann eftir slysið og hafi hann þá verið hreinn, ekkert slor á honum og engin aukning á ummáli þrepanna vegna ísingar. Í þessu sambandi bendir stefndi einnig á, að skipverjar hafi borið um það, að stórlúða sé látin hanga áður en henni sé komið fyrir í lestinni. Stefndi heldur því enn fremur fram, að ekkert bendi til þess, að slor hafi gert stigann sleipari, enda hafi skipverjar ekki talið það hafa þau áhrif. Loks telur stefndi, að engu hafi breytt, hvernig hanska stefnandi hafi notað. Engin gögn liggi fyrir um það, að ein gerð hanska sé betri en önnur í þessu tilliti. Verði ekki fallist á sýknu, styður stefndi varakröfu sína í fyrsta lagi þeim rökum, að slysið verði fyrst og fremst rakið til gáleysis stefnanda sjálfrar, eins og áður hafi verið bent á. Bótaábyrgð stefnda komi því aðeins til álita að mjög litlum hluta. Einnig sé kröfugerð stefnanda sé mótmælt sem allt of hárri. Krafa stefnanda vegna tímabundins atvinnutjóns og varanlegrar örorku miðist við 2.850.552 kr. en við 3.220.126 kr. uppreiknuð fram í maí 2001. Þessi viðmiðun eigi sér enga stoð í gögnum málsins. Krafa stefnanda fyrir varanlega örorku sé heldur engum gögnum studd. Hún geti fráleitt talist iðnaðarmaður. Tekjusaga hennar sýni, að hún hafi kosið að taka sér árlega nokkurra mánaða frí og ekkert bendi til þess, að hún hafi ráðgert að breyta vinnuferli sínu að þessu leyti. Samkvæmt framlögðum skattframtölum hafi tekjur stefnanda numið 1.346.022 kr. á árinu 1997, en 1.6665.425 kr. á árinu 1998. Reikna beri bótakröfu vegna varanlegrar örorku á grundvelli launa tjónþola síðustu 12 mánuði fyrir slysdag, skv. meginreglu 1. mgr. 7. gr. skbl. Stefnandi hafi ekki lagt fram gögn um þau laun og sé því nærtækast að mati stefnda að miða við laun ársins 1997. Þannig reiknuð árslaun nemi 1.790.101 kr. að teknu tilliti til breytinga lánskjaravísitölu frá slysdegi til kröfudags og 6% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Stefndi telur kröfu stefnanda vegna varanlegrar örorku eiga að nema 4.475.253 kr. ( 1.790.101x10x25%), en ekki 8.050.314 kr., eins og stefnandi geri kröfu um. Stefnandi hafi fengið greiddar 1.013.552 kr. í bætur vegna varanlegrar örorku úr slysatryggingu sjómanna, sem eigi að koma til frádráttar, skv. 2. ml. 4. mgr. 5. gr. skbl. Þannig eigi krafa stefnanda vegna varnalegrar örorku að nema 3.461.701 kr. Stefndi mótmælir því að vextir verði reiknaðir vegna tímabundins atvinnutjóns. Einnig byggja stefndu á því, að áfallnir vextir fyrir 9. desember 1999 séu fyrndir, sbr. 2. tl. 3. gr. fyrningarlaga nr. 4/1905. Stefndi mótmælir enn fremur dráttarvaxtakröfu stefnanda og telur, að dráttar­vexti eigi að miða við dómsuppsögudag, verði um áfellisdóm að ræða. Á því er byggt af hálfu stefnda, að stefnandi hafi ekki lagt fram nauðsynleg gögn, svo að hægt væri að fullu að gera sér grein fyrir tjóni hennar. Stefndi hafi fyrst fengið skattframtöl stefnanda 27. janúar sl., sem sýndu hverjar tekjur hennar hafi verið fyrir slysið, auk þess ekki liggi fyrir í málinu, hvernig kröfufjárhæð tímabundins atvinnutjóns sé fundin. Þá vekur stefndi athygli á því, að stefnandi framreikni kröfu sína til 8. desember 2003, en krefji engu að síður um dráttarvexti frá 3. maí 2001, en þá hafi verið liðinn mánuður frá því að réttargæslustefndi mótttók kröfubréf lögmanns stefnanda. Þessari kröfugerð sé sérstaklega mótmælt, enda geti stefnandi ekki bæði sleppt og haldið í þessu efni fremur en öðrum. Stefndi byggir málskostnaðarkröfu sína á sömu ákvæðum og stefnanda, svo og kröfu sína um virðisaukaskatt á tildæmdan málskostnað. Réttargæslustefndi hefur ekki látið málið sérstaklega til sín taka, enda engum beinum kröfum að honum beint. Niðurstaða. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hún lýsti atvikum með þeim hætti, að hún hafi verið að fara upp úr lest í skipinu og verið komin ofarlega í stigann, þegar hún missti takið og féll aftur fyrir sig og lenti á baki og hálsi. Hún kvaðst alltaf hafa sýnt varúð, þegar hún fór um stigann, en í þetta skipti hafi hún bara misst takið á stiganum. Ekki minntist stefnandi þess að hafa veitt neinu óvenjulegu athygli á leið sinni niður í lestina. Hún taldi að venjuleg viðdvöl í lestinni væri u.þ.b. stundarfjórðungur. Hún staðfesti, að slysið hefði gerst í annarri ferð hennar á skipinu, en hún hefði ekki verið á sjó, fyrr en hún réðst til starfa hjá stefnda. Aðspurð kvaðst hún ekki hafa verið vöruð við þeirri hættu, sem væri því samfara að nota umræddan stiga, né heldur verið bent á það, að stiginn væri háll og klaki safnaðist þar. Hún hafi engar sérstakar ráðleggingar fengið um að nota sérstaka hanska, þegar hún færi um stigann. Hún kvaðst aðspurð hafa séð einn skipverja nota sérstaka hanska, þegar hann færi niður í lestina, en vissi ekki hvort þeir hafi verið sérstaklega hannaðir til að veita gott grip. Við nýliðakönnun hefði henni verið sýndar útgönguleiðir og farið að togvírum og henni sýnt hvar ekki ætti að standa meðan togað væri. Hún kvaðst aðspurð hafa ætlað að halda áfram á sjó. Hún upplýsti, að hún hefði unnið á nokkrum stöðum á árinu 1997, en ekki unnið samfellda vinnu. Hún hafi yfirleitt tekið sér árlega tveggja til þriggja mánaða frí til ferðalaga. Á árinu 1998 hafi hún unnið í Noregi frá febrúarbyrjun til mánaðamóta júlí/ágúst og hafið störf hjá stefnda í byrjun september. Í janúarmánuði hafi hún unnið aðeins eina viku, að því er hana minnti. Álit dómsins: Stefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því, að stigi úr lest skipsins hafi verið slysagildra. Ís hafi sest á rimar hans og valdið því, að hann varð háll viðkomu og hún hafi því misst handfestu og fallið aftur fyrir sig. Enn fremur byggir stefnandi á því, að frosið slor af stórlúðu, sem híft var ofan í lestina, hafi hlaðist utan á rimarnar og valdið því að þær hafi orðið hálli en ella og að erfiðara hafi verið að ná utan um rimarnar og góðu taki á þeim. Þá er á því byggt af hálfu stefnanda, að henni hafi ekki verið gerð grein fyrir þeirri hættu, sem því væri samfara að nota umræddan stiga. Hún hafi verið nýliði og því ekki áttað sig á hættueiginleikum stigans. Lest sú, sem hér kemur við sögu, er frystilest. Farið er í lestina um lóðréttan stiga. Hvert þrep stigans er myndað af tveimur sívölum láréttum rimum. Þegar farið er um stigann er gripið í ytri rim hvers þreps, eins og framlagðar ljósmyndir sýna. Engum getur dulist, að mati dómsins, að sýna verður aðgæslu, þegar farið er um stigann. Ekki verður talið að gera verði nýliðum sérstaka grein fyrir þeirri hættu, sem þeim er búin, sem stigann nota, svo augljós er hún öllum. Sérstakir hættueiginleikar stigans felast í því, að þeir, sem um hann fara, verða að tryggja sér næga hand- og fótfestu og sleppa eigi taki, fyrr en sú hönd og fótur, sem laus er, hefur náð tryggu haldi. Stefnandi hafði slysalaust farið niður í umrædda lest á hverri einustu vakt allt frá því hún réðst í skipsrúm hjá stefnda. Henni var einnig fullkunnugt um það, að rimar stigans gætu verið hálar af völdum íss og klaka og bar því, þegar af þeirri ástæðu, að sýna sérstaka aðgæslu, er hún fór um stigann. Stefnandi bar í sjóprófi í Héraðsdómi Suðurlands, 6. júní 2000, að hún hafi veitt því athygli, þegar hún fór niður í lestina umrætt sinn, að rimar stigans voru hálar og að slor hefði sest á þær. Þessi vitneskja hennar átti að verða henni frekari hvatning til aðgæslu og/eða til þess að vekja athygli á þessu sérstaka hættuástandi, og krefjast úrbóta, þætti henni ástæða til. Í vætti Hermanns Valgarðs Baldurssonar bátsmanns, við sjópróf í Héraðsdómi Suðurlands kom fram, að 25 til 30 gráðu frost væri í lestinni, en heitara loft uppi við lestaropið. Þetta ástand verði þess valdandi, að ís og klaki geti sest á efstu stigaþrepin. Skipstjóri og stýrimaður m/s Vestmannaeyjar tóku í sama streng í sama sjóprófi. Ekki verður séð, að skipstjórnarmenn m.s. Vestmannaeyjar hafi haft sérstaka ástæðu til að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir, að ísmyndun ætti sér stað í efstu þrepum lestarstigans, s.s. með því að sandbera þrepin eða bera á þau hálku­eyðandi efni, eins og stefnandi heldur fram, þar sem stiginn hafði engum vandkvæðum valdið, eftir því sem þeir best vissu. Stefnandi byggir einnig á því, eins og áður er lýst, að slor hafi sest á rimar stigans og gert hann hálli og hættulegri en ella. Stefnandi er ein til frásagnar um þessa fullyrðingu. Fyrir liggur, að stórlúðu var komið fyrir í lestinni, en fyrrnefndir skipstjórnarmenn töldu ólíklegt, að slor hafi sest á stigaþrepin við það að setja lúðu niður í lestina. Hermann Valgarður bátsmaður sagðist hafa farið um stigann eftir að stefnandi hafði slasast og hvorki orðið þar var við klaka né slor. Þá liggur ekki fyrir, að frosið slor sé hálla en venjulegur ís, sem myndast við þéttingu, eins og gerist í frystilestum við tilgreindar aðstæður. Stefnandi byggir einnig á því, að henni hafi ekki verið leiðbeint um að nota sérstaka hanska, þegar hún fór um stigann. Engin gögn hafa verið lögð fyrir dóminn, sem sýna fram á að ein gerð hanska veiti betra grip en aðrar. Samkvæmt framburði Hermanns Valgarðs bátsmanns voru ýmsar gerðir hanska til sölu um borð í m/s Vestmannaey og skipverjum í sjálfsvald sett hvaða gerð þeir kysu að nota. Loks byggir stefnandi á því, að starf það, sem hún vann við, falli undir hlutlægar bótareglur um hættulegar vinnuaðstæður. Stefnandi styður þessa málsástæðu engum rökum og er henni því hafnað. Niðurstaða dómsins er því sú, með vísan til þess, sem að framan er rakið, að slys það, sem stefnandi varð fyrir við vinnu um borði í m.s. Vestmannaey hinn 7. október 1998 verði að teljast óhappatilviljun, en verði hvorki rakið til vanbúnaðar skipsins né saknæmra mistaka starfsmanna stefnda. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda á hendur honum. Rétt þykir, með vísan til 3. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991, að hvor málsaðila beri sinn kostnað af málinu. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dags. 21. maí 2003, eins og áður er getið. Lögmaður stefnanda lagði fram málskostnaðarreikning, sem er byggður á hagsmunum stefnanda og ítrustu kröfum hennar. Ekki þykir fært að leggja reikning lögmannsins til grundvallar, m.a. með hliðsjón af úrslitum málsins. Lögmannsþóknun Óðins Elíssonar, lögmanns stefnanda, ákveðst 475.000 kr., að teknu tilliti til virðisaukaskatts, greiðist af ríkissjóði. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, Bergur-Huginn ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Halldóru Steinunnar Fannarsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Málskostnaður lögmanns stefnanda, 475.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 135/2004
Kærumál Lögræði Sjálfræði Málskostnaður
Fallist var á að X yrði sviptur sjálfræði í 24 mánuði, enda væri hann ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna alvarlegs geðsjúkdóms. Hins vegar voru ekki talin lagaskilyrði til að verða við kröfu um að X yrði sviptur fjárræði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. mars 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. apríl sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 18. mars 2004, þar sem sóknaraðili var sviptur lögræði, bæði fjárræði og sjálfræði, í 24 mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfu varnaraðila um að hann verði sviptur lögræði verði hafnað. Til vara krefst hann að upphafleg krafa varnaraðila fyrir héraðsdómi um að hann verði sviptur sjálfræði í sex mánuði verði tekin til greina. Þá er þess krafist að kærumálskostnaður, þar með talin þóknun skipaðs verjanda hans vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, verði greiddur úr ríkissjóði. Skilja verður greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti svo að hann krefjist þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Þá krefst varnaraðili að kærumálskostnaður, þar með talin þóknun talsmanns hans, verði greiddur úr ríkissjóði. Fallist er á með héraðsdómara að sóknaraðili sé ekki fær um að ráða persónulegum högum sínum vegna alvarlegs geðsjúkdóms, sbr. a. lið 4. gr. lögræðislaga. Hins vegar hefur ekki verið sýnt fram á nauðsyn þess að sóknaraðili skuli sviptur fjárræði. Eru því ekki lagaskilyrði til að verða við þeirri kröfu varnaraðila. Að þessu virtu verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að sóknaraðili verði sviptur sjálfræði í 24 mánuði. Samkvæmt 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Samkvæmt gögnum málsins var Inga Þöll Þórgnýsdóttir héraðsdómslögmaður skipaður talsmaður varnaraðila í héraði. Það athugast að varnaraðili er sveitarfélag og var krafan fyrir héraðsdómi sett fram af lögmanni þess. Voru því engin efni til að skipa varnaraðila talsmann samkvæmt 3. mgr. 10. gr. lögræðislaga. Þar sem hún var þrátt fyrir það skipuð talsmaður varnaraðila ber samkvæmt 17. gr. lögræðislaga að ákveða henni þóknun úr ríkissjóði vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Sóknaraðili, X, er sviptur sjálfræði í 24 mánuði frá uppkvaðningu hins kærða úrskurðar. Allur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Ingvars Þóroddssonar héraðsdómslögmanns, samtals 150.000 krónur og þóknun skipaðs talsmanns varnaraðila, Ingu Þallar Þórgnýsdóttur héraðsdómslögmanns, samtals 80.000 krónur.
Mál nr. 28/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var undir rökstuddum grun um aðild að umfangsmiklu fíkniefnamáli. Var X gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 9. febrúar nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Til þrautavara krefst hann þess að sér verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa flutt mikið magn fíkniefna til landsins. Rannsókn málsins er komin vel á veg, en misræmis gætir þó í framburði varnaraðila og annarra, sem tengjast því, meðal annars um hversu mikið af fíkniefnum hafi verið flutt til landsins. Má þannig fallast á að varnaraðili gæti torveldað rannsókn málsins ef hann fer frjáls ferða sinna. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi frá lokum gæsluvarðhalds þess er rennur út kl. 16 í dag allt til miðvikudagsins 9. febrúar nk. kl. 16, vegna gruns um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og/eða 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði mótmælir kröfunni. Hann krefst þess aðallega að henni verði hafnað, en til vara, verði orðið við kröfunni, að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Til þrautavara er þess krafist að kærða verði gert að sæta farbanni. [...] Ljóst er að þáttur kærða í málinu er verulegur. Með vísan til gagna málsins og a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík um gæsluvarðahald yfir kærða tekin til greina eins og hún er fram sett. Júlíus B. Georgsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð:
Mál nr. 551/2006
Ábúð Kaupréttur Stjórnsýsla
L krafðist ógildingar á ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins um að hafna því að hann keypti jörðina Þ og viðurkenningar á rétti sínum til að kaupa jörðina. Hann byggði kröfur sínar á 1. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga þar sem mælt var fyrir um kauprétt ábúenda ríkisjarða og jarða í eigu opinberra stofnana og sjóða, sem fengið höfðu erfða- eða lífstíðarábúð á jörðum sínum, að uppfylltum nánar tilgreindum skilyrðum. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að áður en L tilkynnti ráðuneytinu að hann hygðist nýta ætlaðan kauprétt samkvæmt ákvæðinu hefði hann hætt búskap og láglendi jarðarinnar verið með samþykki hans leigt öðrum til skógræktar til langs tíma. Talið var að ákvæðið yrði ekki skilið öðruvísi en svo að það ætti aðeins við um þá sem sjálfir stunduðu búrekstur á jörð og að því skorti lagaskilyrði til þess að ráðuneytið gæti orðið við beiðni L um nýtingu á kauprétti hans að jörðinni. Þegar af þeirri ástæðu var Í sýknað af kröfum hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 19. október 2006. Hann krefst þess að ógilt verði ákvörðun stefnda um að hafna því að áfrýjandi kaupi jörðina Þrándarstaði í Kjósarhreppi og þess í stað viðurkenndur réttur hans til að kaupa jörðina. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði látinn falla niður. I. Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram að áfrýjandi hefur haft jörðina Þrándarstaði í ábúð frá fardögum 1974. Samkvæmt framlögðu byggingarbréfi gilda venjulegir skilmálar um erfðaábúð hans á jörðinni. Samkvæmt framburði hans fyrir dómi hætti hann búskap árið 2000, en átti þó áfram heima á jörðinni og hefur hann leyft öðrum að heyja túnin. Með leigusamningi 4. janúar 2001 seldi jarðadeild landbúnaðarráðuneytisins með samþykki áfrýjanda hluta jarðarinnar á leigu til Landgræðslusjóðs í 25 ár, til uppbyggingar skógræktar og útivistarsvæðis, svo sem segir í samningnum. Lega, takmörk og stærð hins leigða lands var sýnd á uppdrætti, sem fylgdi samningnum og taldist hluti hans. Uppdrátturinn er frá 4. september 2000 og unninn af Landslagi ehf. Þar var hið leigða land skilgreint sem „land mögulegt til skógræktar”. Jörðin Þrándarstaðir er í Brynjudal, sem gengur inn af Hvalfirði, og er dalurinn allur og fjörur fyrir honum á náttúruminjaskrá. Það sama gildir um Botnsdal sem er næsti dalur við. Með bréfum 20. janúar 2003 leitaði áfrýjandi meðmæla hreppsnefndar Kjósarhrepps og jarðanefndar Kjósarsýslu fyrir því að hann gæti nýtt sér kauprétt að Þrándarstöðum samkvæmt 1. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga nr. 65/1976. Í ákvæðinu var mælt fyrir um kauprétt ábúenda ríkisjarða og jarða í eigu opinberra stofnana og sjóða, sem fengið hafa erfða- eða lífstíðarábúð á jörðum sínum, hafi þeir búið á jörðinni minnst 10 ár og að fengnum meðmælum framangreindra aðila. Í framlögðum svarbréfum nefndanna er mælt með því að áfrýjandi fái kauprétt samkvæmt greininni og tilkynnti hann landbúnaðarráðuneytinu að hann hygðist nýta sér kauprétt sinn að jörðinni með bréfi 14. mars 2003. Ráðuneytið leitaði álits Skógræktar ríkisins og Umhverfisstofnunar á hugsanlegri sölu jarðarinnar. Álit stofnananna eru rakin í héraðsdómi. Að fengnum umsögnum þeirra hafnaði ráðuneytið erindi áfrýjanda og óskaði hann eftir rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun. Í rökstuðningi ráðuneytisins er vitnað til 2. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga um undantekningu frá kauprétti á ábúðarjörðum. Í ákvæðinu sagði að kauprétturinn næði ekki til jarða, sem þörf væri á til opinberra nota eða skiptingar í náinni framtíð, heldur ekki til jarða, sem að dómi Bændasamtaka Íslands og hlutaðeigandi náttúruverndarnefndar væru líklegar til að verða nýttar til annars en búrekstrar, svo sem fólkvangar, sumarbústaðalönd eða til annarra útilífsnota, og ekki til þeirra jarða, sem að dómi Umhverfisstofnunar hefðu sérstök náttúrufyrirbæri innan sinna landamarka. Í rökstuðningi sínum vitnaði ráðuneytið til þess að samkvæmt fyrirliggjandi umsögnum væri þörf á jörðinni til annars en búrekstrar. Fyrir liggi að áfrýjandi sé hættur sauðfjárbúskap eða hyggist hætta honum og þegar sé hafin skógrækt á jörðinni. Þá var fallist á sjónarmið skógræktarstjóra um að í náinni framtíð væri fyrirsjáanlegt að jörðin yrði nýtt sem útivistarsvæði vegna eiginleika hennar og nándar við höfuðborgarsvæðið. Einnig var vísað til þess að jörðin væri á náttúruminjaskrá. Samkvæmt því var það mat ráðuneytisins að brýn þörf væri á því að jörðin væri áfram í opinberri eigu. II. Áður en áfrýjandi kynnti landbúnaðarráðuneytinu vilja sinn til að nýta ætlaðan rétt samkvæmt 1. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga til að fá jörðina keypta hafði hann svo sem að framan er lýst hætt búskap og láglendi jarðarinnar verið með samþykki hans leigt öðrum til skógræktar til langs tíma. Ákvæðið verður ekki skilið öðruvísi en svo að það eigi aðeins við um þá sem sjálfir stunda búrekstur á jörð, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í máli nr. 257/1998 í dómasafni 1998, bls. 2833, máli nr. 95/2002 í dómasafni 2002, bls. 2931 og jafnframt í máli nr. 344/2006 frá 22. febrúar 2007. Skorti því lagaskilyrði til þess að landbúnaðarráðuneytið gæti orðið við beiðni áfrýjanda um nýtingu á kauprétti hans að jörðinni. Verður þegar af þeim ástæðum að sýkna stefnda af kröfum áfrýjanda og staðfesta þannig niðurstöðu héraðsdóms. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 26. júní sl., er höfðað 21. mars 2005. Stefnandi er Lúther Ástvaldsson, Þrándarstöðum, Kjósarhreppi. Stefndi er landbúnaðarráðherra f.h. íslenska ríkisins. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda um að hafna því að stefnandi kaupi jörðina Þrándarstaði í Kjósarhreppi, Kjósarsýslu. Jafnframt er þess krafist að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að kaupa jörðina. Þá er krafist málskostnaðar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi hans. Til vara er þess krafist að málskostnaður verði látinn niður falla. I. Með afsali, dags. 9. júlí 1937, eignaðist jarðakaupasjóður ríkisins jörðina Þrándarstaði í Kjósarhreppi, Kjósarsýslu, með jarðarhúsum og öllum gögnum og gæðum, sem jörðinni fylgdu, þó að undanskildum rétti námufélags Hvalfjarðar til málm- og steintegunda. Stefnandi fékk jörðina byggða til ábúðar og erfðaleigu með byggingarbréfi, útgefnu í landbúnaðarráðuneytinu 14. nóvember 1974. Jörðin er á náttúruminjaskrá, sem er skrá yfir friðlýst svæði og aðrar skráðar náttúruminjar. Í náttúruminjaskrá, 6. útg. 1991, er svæði 136 lýst þannig: Brynjudalur og Botnsdalur, (201), Kjósarhreppi, Hvalfjarðarstrandarhreppi, Kjósarsýslu, Borgarfjarðarsýslu. (1) Lönd Litla og Stóra Botns, Hrísakots, Ingunnarstaða, Þrándarstaða og Skorhaga. Svæðið tekur yfir fjörur í Botnsvogi og Brynjudalsvogi svo og Brynjudal og Botnsdal, allt upp fyrir Hvalvatn. (2) Fagrir dalir, töluverður kjarrgróður. Mjög lífauðugar leirur, mikið fuglalíf. Glymur, hæsti foss landsins er í Botnsá. Björn Árnason, formaður Landgræðslusjóðs, og Kristinn Skæringsson, framkvæmdastjóri sjóðsins, rituðu landbúnaðarráðuneytinu bréf, dags. 12. júní 2000, þar sem óskað var eftir því að gerður yrði samningur um skógrækt á því landi Þrándarstaða sem stefnandi myndi ekki nýta til heyskapar. Í bréfinu var vísað til bréfs Landgræðslusjóðs til landbúnaðarráðuneytisins í desember 1998 og bréfs ráðuneytisins til sjóðsins í júlí 1999. Jafnframt var vísað til funda formanns og framkvæmdastjóra Skógræktarfélags Íslands með landbúnaðarráðuneytinu í febrúar 2000, auk fundar formanns og framkvæmdastjóra Landgræðslusjóðs með ráðuneytinu í maí sama ár. Í bréfinu segir enn fremur að á fundum í landbúnaðarráðuneytinu hafi verið lýst áformum og óskum sem uppi hafi verið innan stjórnar Landgræðslusjóðs, allt frá því 75% hlutur í jörðinni Ingunnarstöðum varð eign sjóðsins á 8. áratugnum. Þau áform gangi út á að gera Brynjudal að miðstöð útivistar og skógræktar í innan­verðum Hvalfirði. Hafi sú stefna m.a. verið staðfest með ályktun á aðalfundi Skógræktar Íslands haustið 1997, sem beint hafi verið áfram til sveitarstjórna í Kjósarhreppi og Hvalfjarðarstrandarhreppi. Þá var vitnað til þess að stefnandi hefði lýst því yfir að hann hygðist hætta fjárbúskap árið 2000. Vilji hann búa áfram á staðnum, nýta túnin til heyskapar en sækja aðra vinnu utan heimilis og hefði komið fram í viðræðum við hann að hann væri fús til að láta af hendi land úr jörðinni til skógræktar. Með bréfi, dags. 14. ágúst 2000, sendi Landgræðslu­sjóður til landbúnaðarráðuneytisins yfirlýsingu, undirritaða af stefnanda, dags. 11. ágúst 2000, sem er svohljóðandi: Ég hef ákveðið að hætta sauðfjárbúskap á jörðinni Þrándarstaðir í Kjósar­sýslu, sem er eign ríkissjóðs, á þessu ári. Er þá miðað við árslok 2000, og mun ég aðeins hafa leyfilegan búsmala á jörðinni, eftir því sem Landbúnaðarráðu­neytið ákveður. Um allangt skeið hef ég vitað um áhuga Landgræðslusjóðs á því að nytja jörðina til skóg­ræktar þegar hún losnaði úr ábúð, eða búháttar­breytingar yrðu. Ég er því að minni hálfu fyllilega samþykkur að Landgræðslu­sjóður fái þessi afnot til frambúðar og nýti það land af jörðinni sem best hentar til skógræktar og í fullu samráði við ábúanda. Hinn 4. janúar 2001 undirritaði landbúnaðarráðuneytið leigusamning við Landgræðslusjóð til 25 ára um hluta jarðarinnar Þrándarstaða til uppbyggingar skógræktar og útivistarsvæðis. Í leigusamningnum er um legu, takmörk og stærð hins leigða lands vísað til meðfylgjandi uppdráttar. Stefnandi hafði lýst sig samþykkan samningi þessum með undirritun sinni á hann. Með bréfum stefnanda til hreppsnefndar Kjósarhrepps og jarðanefndar Kjósarsýslu, dags. 20. janúar 2003, óskaði hann eftir meðmælum nefndanna, með vísan til 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976, fyrir því að hann gæti sem ábúandi nýtt kauprétt sinn að Þrándarstöðum. Jafnframt var þess óskað að hreppsnefndin staðfesti að stefnandi hefði setið jörðina vel á ábúðartímanum. Í bréfunum segir að stefnandi áformi að stunda skógrækt á jörðinni í framtíðinni. Í svarbréfi Guðmundar H. Davíðssonar, oddvita Kjósarhrepps, dags. 5. febrúar 2003, er staðfest að stefnandi hafi setið jörðina vel og að sveitarstjórn mæli með því að stefnandi fái jörðina keypta. Í bréfi formanns jarðanefndar Kjósarsýslu, dags. 21. febrúar 2003, kemur fram að nefndin hafi á fundi sínum sama dag gert svohljóðandi bókun: „Það er ljóst að Lúther uppfyllir þau skilyrði sem sett eru í jarðalögum um þetta efni og því mælir Jarðanefnd með erindinu.“ Stefnandi tilkynnti landbúnaðarráðuneytinu með bréfi, dags. 14. mars 2003, þá ákvörðun sína að nýta sér kauprétt sinn að jörðinni Þrándarstöðum. Í bréfinu segir að stefnandi uppfylli öll skilyrði 1. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976, þar sem hann hefði haft jörðina til ábúðar lengur en 10 ár og fyrir liggi tilskilin meðmæli frá hreppsnefnd og jarðanefnd. Landbúnaðarráðuneytið óskaði umsagnar Umhverfisstofnunar og Skógræktar ríkisins um erindi stefnanda um kaup jarðarinnar. Í bréfi Umhverfisstofnunar til ráðuneytisins, dags. 22. ágúst 2003, er vísað til þess að jörðin sé á náttúruminjaskrá. Þá segir að Brynjudalur hafi ótvírætt náttúruverndargildi. Jörðin sé kjarri vaxin og innsti hluti sé án mannvirkja. Nálægð við mesta þéttbýli landsins gefi jörðinni útivistargildi og rætt hafi verið um Brynjudal og Botnsdal sem kjörið svæði fyrir fólkvang. Stofnunin mælti með að jörðin yrði áfram í eigu ríkisins og að hún yrði ekki seld. Skógræktarstjóri taldi sölu jarðarinnar ekki koma til greina og vísaði til 2. mgr. 38. gr. jarðalaga um að kaupréttur næði ekki til jarða sem þörf væri á til opinberra nota eða væru nýttar til annars en búrekstrar, svo sem fólkvangar, sumarbústaðalönd eða jarðir til annarra útilífsnota. Vísað var til leigusamnings við Landgræðslusjóð frá 4. janúar 2001. Þá sagði að miðað við staðsetningu Brynjudals, sem í sjálfu sér væri alger náttúruperla, yrði dalurinn í framtíðinni mjög mikilvægt útivistarsvæði. Landgræðslusjóður og skógræktarfélögin, sem hefðu hafið skógrækt og skipulagningu svæðisins sem útivistarsvæði, muni eðlilega telja hagsmunum svæðisins betur borgið í opinberri eigu en einkaeign. Árekstrar sem yrðu í framtíðinni við skipulagningu og sölu sumarbústaðalóða, ef landið væri í einkaeigu, væru augljósir. Að lokum sagði að í ljósi yfirlýsingar stefnanda, dags. 11. ágúst 2000, kæmi á óvart að hann óskaði nú eftir að fá jörðina keypta og ástæður þess væru verðmætar sumarbústaðalóðir sem að mati skógræktarstjóra stangaðist á við hagsmuni almennings. Stefnanda var með bréfi landbúnaðarráðuneytisins, dags. 28. ágúst 2003, gefinn kostur á að andmæla bréfum Umhverfisstofnunar og Skógræktar ríkisins. Stefnandi gerði ekki athugasemdir við þau og með bréfi landbúnaðarráðuneytisins, dags. 6. janúar 2004, var erindi stefnanda um kauprétt að jörðinni hafnað. Með bréfi stefnanda, dags. 20. janúar 2004, óskaði hann eftir skriflegum rökstuðningi fyrir ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins með vísan til 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í svarbréfi ráðuneytisins, dags. 23. janúar 2004, kemur fram að í ljósi samnings við Landgræðslusjóð um hluta jarðarinnar hafi verið talið nauðsynlegt að afla umsagnar Skógræktar ríkisins, auk lögbundinnar umsagnar Umhverfisstofnunar samkvæmt 2. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Með hliðsjón af fyrirliggjandi umsögnum taldi ráðuneytið að þörf væri á jörðinni til annars en búrekstrar. Þá sagði að fyrir lægi að stefnandi væri hættur eða hygðist hætta sauðfjárbúskap samkvæmt yfirlýsingu hans frá 11. ágúst 2002 (sic). Þegar væri hafin skógrækt á jörðinni og féllst ráðuneytið á sjónarmið skógræktarstjóra um að í náinni framtíð væri fyrirsjáanlegt að jörðin yrði nýtt sem útivistarsvæði vegna eiginleika hennar og staðsetningar nærri höfuðborgarsvæðinu. Einnig var vísað til þess að jörðin væri á náttúruminjaskrá. Að öðru leyti var vísað til umsagnanna, en ráðuneytið féllst á þau sjónarmið sem þar komu fram. Var talið að undantekning 2. mgr. 38. gr. jarðalaga ætti við og var það mat ráðuneytisins að brýn þörf væri á að jörðin yrði áfram í opinberri eigu. úther Ástvaldsson gaf skýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn vitnin Guðmundur H. Davíðsson, Kristinn Skæringsson og Björn Árnason. Ekki þykir ástæða til að rekja munnlegar skýrslur þeirra sérstaklega. II. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á 1. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976, sem voru í gildi þegar erindi stefnanda var afgreitt í landbúnaðarráðuneytinu. Stefnandi segir að þar sé kveðið á um rétt ábúenda ríkisjarða og jarða í eigu opinberra stofnana og sjóða, sem fengið hafi erfða- eða lífstíðarábúðarrétt á jörðum sínum, til að fá ábúðarjarðir sínar keyptar, að uppfylltum þeim skilyrðum að hafa búið á jörðinni í 10 ár að lágmarki og þeir leggi fram meðmæli hlutaðeigandi hreppsnefndar og jarðanefndar með því að jörðin verði seld ábúanda. Að auki sé það skilyrði sett að hreppsnefnd lýsi því yfir að viðkomandi kaupréttarhafi hafi setið jörðina vel á ábúðartímanum. Í 2. mgr. 38. gr. sé þá undantekningu að finna að 1. mgr. 38. gr. laganna taki ekki til jarða sem þörf sé á til opinberra nota eða skiptingar í náinni framtíð og heldur ekki til jarða sem, að dómi Bændasamtaka Íslands og hlutaðeigandi náttúruverndarnefndar, séu líklegar til að verða nýttar til annars en búrekstrar, svo sem fólkvangur, sumarbústaðalönd eða jarðir til annarra útilífsnota, og ekki til þeirra jarða, sem að dómi Náttúruverndarráðs hafi sérstök náttúrufyrirbæri innan sinna landamarka. Stefnandi kveðst hafa tekið við ábúð á jörðinni af foreldrum sínum í fardögum 1965 og hafi því haft jörðina til ábúðar og nytja til landbúnaðar í 40 ár. Formlega hafi stefnandi fengið jörðina byggða á erfðaleigu frá fardögum 1974, en þá hafi stefnandi haft ábúðina í tæp 10 ár. Hafi hann á ábúðartímanum nýtt jörðina til sauðfjárbúskapar og mjólkurframleiðslu, en hyggist nú friða jörðina fyrir beit búfjár og í framtíðinni stunda skógrækt á jörðinni. Stefnandi telur að hann uppfylli því skilyrði 1. mgr. 38. gr. jarðalaga um ábúðartíma á jörðinni. Þá hafi stefnandi einnig framvísað til landbúnaðarráðuneytisins tilskilinni staðfestingu um að hann hafi setið jörðina vel, auk meðmæla frá sveitarstjórn og jarðanefnd með því að stefndi selji stefnanda jörðina. Stefnandi telur að undantekningarregla 2. mgr. 38. gr. jarðalaga eigi ekki við um jörðina Þrándarstaði, enda liggi ekkert fyrir um að ekki verði stundaður landbúnaðarrekstur á jörðinni í framtíðinni, eða að jörðina eigi að nýta fyrir sumarbústaðalönd, sem fólkvang eða til annarra útilífsnota. Þá liggi ekki fyrir nein haldbær gögn eða upplýsingar um það að þörf sé á jörðinni „til opinberra nota eða skiptingar í náinni framtíð“. Stefnandi telur ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins byggða á ómálefnalegum sjónarmiðum og hún sé því ólögmæt. Beri þegar af þeim sökum að ógilda ákvörðunina og viðurkenna rétt stefnanda til að nýta kaupréttinn að jörðinni. Stefnandi vísar til þess að landbúnaðarráðuneytið hafi, af einhverjum ókunnum ástæðum, leitað umsagnar Skógræktar ríkisins, án þess að heimild væri til þess í lögum. Enn fremur hafi ráðuneytið leitað til Umhverfisstofnunar vegna málsins. Fyrir liggi hins vegar að við undirbúning á töku ákvörðunar í málinu hafi ekki verið leitað til lögbundinna umsagnaraðila samkvæmt 2. mgr. 38. gr. jarðalaga, þ.e. til Bændasamtaka Íslands, áður Búnaðarfélags Íslands, og Náttúruverndarnefndar Kjósarhrepps. Þar með sé ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins ekki byggð á umsögnum frá lögbundnum umsagnaraðilum og hafi ráðuneytið því farið á svig við ákvæði jarðalaga við undirbúning ákvörðunar í málinu. Þá verði enn fremur ekki fram hjá því litið að synjun ráðuneytisins sé beinlínis byggð á neikvæðum viðhorfum Skógræktar ríkisins og Umhverfisstofnunar. Stefnandi telur ljóst að 2. mgr. 38. gr. jarðalaga geti því aðeins átt við að fyrir liggi mat Bændasamtaka Íslands og viðkomandi náttúrurverndarnefndar á því að tiltekin jörð, sem háð sé kauprétti ábúanda, sé líkleg til að verða nýtt til annars en búreksturs. Liggi þannig ekkert fyrir um að þörf sé á jörðinni „til opinberra nota eða skiptingar í náinni framtíð“ enda hefði hreppsnefnd Kjósarhrepps, sem skipulagsyfirvald svæðisins, þá væntanlega ekki mælt með sölu jarðarinnar, væru uppi einhver áform um opinber not eða skiptingu jarðarinnar. Stefnandi telur að önnur not sem tilgreind séu í 2. mgr. 38. gr. jarðalaga komi heldur ekki til álita. Hvað varði þá viðbáru Umhverfisstofnunar að jörðina eigi ekki selja þar sem Brynjudalur hafi ótvírætt náttúruverndargildi, að Brynjudalur og Botnsdalur hafi útivistargildi og svæðið sé kjörið fyrir fólkvang, bendir stefnandi á að ekki sé að lögum skilyrði að landsvæði sem gert sé að fólkvangi, sé í opinberri eigu. Þrándarstaðir séu ásamt Hrísakoti, Skorhaga og Ingunnarstöðum í Brynjudal, en Þrándarstaðir eigi ekki land í Botnsdal. Stefnandi bendir á að land Þrándarstaða sé ekki nema lítill hluti þess landsvæðis sem lýst sé í náttúruminjaskrá. Enn fremur útiloki það að jörðin sé á náttúruminjaskrá ekki að stefnandi geti nýtt kauprétt sinn að jörðinni, enda séu þar engin „sérstök náttúrufyrirbæri“ sem komið geti í veg fyrir að stefnandi nýti kaupréttinn. Stefnanda hafi að sjálfsögðu verið kunnugt að jörðin væri á náttúruminjaskrá og hann gerði ráð fyrir að kvöð um það yrði sett í afsal fyrir eigninni við sölu hennar. Þá bendir stefnandi á að jörðin Skorhagi sé í einkaeigu, sem stendur því ekki í vegi að jörðin sé á náttúruminjaskrá. Sama eigi við um hluta jarðanna Ingunnarstaða og Hrísakots. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 11. gr. laga nr. 44/1999 um Náttúruvernd, starfi náttúruverndarnefndir á vegum sveitarfélaga eða héraðsnefnda. Eftir því sem best sé vitað sé ekki starfandi náttúruverndarnefnd í Kjósarhreppi. Héraðsnefnd sé heldur ekki starfandi á svæðinu. Stefnandi telur þar af leiðandi að umsögn og álit hreppsnefndar Kjósarhrepps um erindi hans sé fullnægjandi. Beinlínis sé óheimilt og ekki nauðsynlegt að leita álits Skógræktar ríkisins og Umhverfisstofnunar og byggja afstöðu til erindis stefnanda um nýtingu kaupréttarins á slíku áliti. Stefnandi telur ljóst að engar áætlanir liggi fyrir samkvæmt gildandi skipulagi svæðisins um fólkvang, útivistar- eða sumarbústaðasvæði á landi jarðarinnar. Að mati stefnanda fær synjun landbúnaðarráðuneytisins, á því að stefnandi nýti kaupréttinn, ekki staðist. Í fyrsta lagi bendir hann á það að ráðuneytið hafi ekki rannsakað málið með viðhlítandi hætti svo sem því beri að gera samkvæmt 10. gr. stórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi kveður að hann hafi getið þess í bréfi til landbúnaðarráðuneytisins hinn 14. mars 2003 að hann hygðist stunda skógrækt á jörðinni. Samkvæmt lögum nr. 56/1999 um landshlutabundin skógræktarverkefni, eigi stefnandi þess kost að stunda nytjaskógrækt á jörðinni, eins og aðrir bændur á starfssvæði Vesturlandsskóga sem starfræktir séu samkvæmt lögunum. Stefnandi kveður að þrátt fyrir upplýsingar hans um breytingu á búháttum á jörðinni, þ.e. friðun og skógrækt í stað sauðfjárræktar, hafi aldrei verið rætt við hann um fyrirætlanir hans í framtíðinni. Í bréfi landbúnaðarráðuneytisins, dags. 23. janúar 2004, sé vísað til þess að gerður hafi verið samningur við Landgræðslusjóð um uppbyggingu skógræktar og útivistarsvæðis á jörðinni. Stefnandi byggir á því að nýting hans á jörðinni í framtíðinni til skógræktar sé í góðu samræmi við þær hugmyndir sem uppi séu af hálfu Landgræðslusjóðs um skógrækt á þeirri spildu sem ráðstafað hafi verið tímabundið til sjóðsins. Landbúnaðarráðuneytinu hafi borið skylda til að sjá til þess að málið væri nægilega upplýst áður en það tók ákvörðun í því. Það hafi ekki verið gert og hvorki verið aflað upplýsinga frá stefnanda, náttúruverndarnefnd, né Bændasamtökum Íslands, áður en ákvörðun hafi verið tekin í málinu. Þrátt fyrir að landbúnaðarráðuneytið hafi veitt stefnanda færi á að tjá sig um viðhorf Umhverfisstofnunar og Skógræktar ríkisins leysi það ráðuneytið ekki undan skyldu 10. gr. stjórnsýslulaga um að afla viðhlítandi upplýsinga um jörðina og fyrirætlanir stefnanda um nýtingu jarðarinnar í framtíðinni, sem stefnandi telur að falli vel að hugmyndum um friðun jarðar og skógrækt á svæðinu, sem þó séu óljósar og liggi ekki fyrir með skýrum og ótvíræðum hætti. Stefnandi telur í öllu falli ljóst að hreppsnefnd Kjósarhrepps hafi metið aðstæður svo að sala á jörðinni samræmdist hagsmunum sveitarfélagsins og gildandi skipulagi. Stefnandi áréttar að engin sérstök náttúrufyrirbæri séu innan landamerkja Þrándarstaða sem standi í vegi fyrir sölu jarðarinnar. Á það sé heldur ekki bent af hálfu Umhverfisstofnunar, heldur aðeins staðhæft að rætt hafi verið um Brynjudal og Botnsdal sem kjörið svæði fyrir fólkvang. Ekkert frekar liggi fyrir um stofnun fólkvangs á svæði þessu og sé slík breyting á landnotkun ekki á dagskrá skipulagsyfirvalda eftir því sem næst verði komist. Stefnandi telur synjun á erindi hans um að nýta kauprétt að jörðinni mjög íþyngjandi fyrir hann og fái ekki staðist 12. gr. stjórnsýslulaganna. Landbúnaðarráðuneytið hafi aldrei rætt við stefnanda um hugmyndir um útivistarnot og stofnun fólkvangs. Um slíka fyrirætlun sé í raun ekkert vitað, ef hún sé á annað borð til staðar. Stefnandi telur ljóst að eignarhald ríkisins á jörðinni sé ekki nauðsynlegt svo stofna megi þar fólkvang. Þá liggi fyrir að ein jörð í Brynjudal sé í einkaeigu, jörðin Skorhagi. Ingunnarstaðir og Hrísakot séu einnig að hluta í einkaeigu. Stefnandi telur því synjun landbúnaðarráðuneytisins hafa gengið lengra en þörf hafi verið á og með henni verið brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga. Samkvæmt ákvæðinu skuli stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði sem að sé stefnt verði ekki náð með öðru og vægara móti. Skuli þess þá gætt að ekki verði farið strangara í sakirnar en nauðsyn beri til. Í máli þessu hafi staðið svo á að stefnandi hafi viljað nýta kauprétt sinn að jörðinni og lagt fram tilskilin meðmæli hrepps- og jarðanefnda. Með vísan til þess að land jarðarinnar yrði bundið sérstakri kvöð um náttúruminjaskrá verði að ætla að sala jarðarinnar með þeirri kvöð myndi fullnægja þeim fyrirætlunum sem landbúnaðarráðuneytið hafi horft til þegar erindi stefnanda var synjað. Stefnandi telur að með synjuninni hafi ráðuneytið misbeitt valdi sínu gróflega þannig að ekki fái staðist meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins og beri þegar af þeim sökum að ógilda ákvörðun þess og taka til greina viðurkenningarkröfu stefnanda. Um lagarök vísar stefnandi einkum til 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976, nú lög nr. 81/2004, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Viðurkenningarkrafa stefnanda er byggð á 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Málskostnaðarkrafa stefnanda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130. gr. Um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. III. Um rökstuðning fyrir málatilbúnaði sínum vísar stefndi til þess að í kjölfar bréfs stefnanda til landbúnaðarráðuneytisins, dags. 14. mars 2003, og í ljósi hinnar sérstöku stöðu sem þá hafi verið komin upp, með hliðsjón af þeim samningum sem þegar höfðu verið gerðir um jörðina, hafi ráðuneytið óskað umsagnar Umhverfisstofnunar og Skógræktar ríkisins. Í bréfi ráðuneytisins til Skógræktar ríkisins, dags. 7. júlí 2003, hafi komið fram að umsagnar­­innar væri óskað þar sem mikil skógrækt væri þegar á svæðinu. Í bréfi til Umhverfisstofnunar hafi komið fram að óskað væri umsagnar þar sem Brynjudalur væri á náttúruverndarskrá. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi uppfyllt skilyrði 1. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976 þegar hann setti fram umsókn sína um kaup á jörðinni Þrándarstöðum með bréfi, dags. 14. mars 2003. Stefndi kveður að tilgangur 38. gr. jarðalaga hafi verið að opna þeim ábúendum sem landbúnað stunduðu og nytjuðu jarðirnar leið til að eignast ábýlisjarðir sínar til þess að þeir gætu áfram rekið þar búskap. Í 21. gr. ábúðarlaga nr. 64/1976 sé kveðið á um að leiguliða sé skylt að eiga lögheimili á ábúðarjörð sinni, nytja hana og reka þar bú, nema sveitarstjórn og landsdrottinn samþykki annað. Samkvæmt gögnum málsins, sbr. bréf Landgræðslu­sjóðs til landbúnaðarráðu­neytisins, dags. 12. júní 2000, og bréf sjóðsins til ráðuneytisins, dags. 14. ágúst 2000, sem og yfirlýsingu stefnanda sjálfs, dags. 11. ágúst 2000, sé ljóst að stefnandi hafi þegar árið 2000 hætt að reka bú á ábýlisjörð sinni og samkvæmt upplýsingum frá Bænda­samtökum Íslands, haldi stefnandi ekki lengur skepnur á jörðinni. Í samræmi við viljayfirlýsingu stefnanda og áætlanir Landgræðslusjóðs, um útivistar- og skógræktarsvæði á jörðinni, hafi landbúnaðarráðuneytið sem landeigandi, með samþykki stefnanda, leigt tiltekið land Þrándarstaða til Landgræðslusjóðs til uppbyggingar skógræktar og útivistarsvæðis. Í 1. gr. leigusamningsins segi að lega hins leigða lands sé sýnd á meðfylgjandi uppdrætti og teljist uppdrátturinn hluti samningsins. Hið leigða land hafi nánar verið skilgreint sem það land sem mögulegt væri til skógræktar. Kort Landslags ehf., dags. 4. september 2000, beri með sér að hið leigða land sé allt undirlendi jarðarinnar. Því hafi í raun verið búið að taka allt lág­lendi jarðarinnar og leigja það til 25 ára með framleigurétti til tiltekinna skógræktar­nota, eða eins og segi í 3. gr. samningsins: „Landspildan er leigð leigutaka til skóg­ræktar og útivistar og ber leigutaka að gróðursetja tré á landinu, bæði til ræktunar nytjaskóga og umhverfisfegrunar.“ Undir samninginn hafi stefnandi ritað samþykki sitt sem ábúandi. Stefndi telur því ljóst að stefnandi hafi þegar um áramótin 2000/2001 veitt samþykki sitt fyrir því að Þrándarstaðir væru teknir úr notum til búrekstrar. Þegar ráðuneytið hafi synjað stefnanda um kaup á Þrándar­stöðum, með ákvörðun sinni, dags. 6. janúar 2004, hafi jörðin því ekki verið í landbúnaðar­notum og verið ráðstafað til langs tíma í önnur not. Liggi þannig fyrir að stefnandi hafi ekki lengur uppfyllt forsendur 1. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976, um að hafa með höndum búrekstur á jörðinni sem hann hygðist halda áfram með í sjálfsábúð og sem kaupréttur samkvæmt 1. mgr. 38. gr. jarðalaga helgist af, sbr. nú 36. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Verði ekki fallist á að stefnandi hafi ekki uppfyllt ­skilyrði 1. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976 er á því byggt að undantekningarákvæði 2. mgr. 38. gr. laganna hafi átt við jörðina. Þar sé að finna undantekningu frá kauprétti ábúanda. Stefndi kveður að fleiri en eitt framantalinna atriða hafi leitt til þess að jörðin hafi verið undanskilin kaup­rétti á grundvelli 2. mgr. 38. gr. jarðalaga. Geti kaupréttur samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laganna því ekki tekið til jarðarinnar, sbr. 2. mgr. 38. gr. laganna. Í fyrsta lagi hafi legið fyrir að jörðin hafi þegar verið tekin til annarra nota en búrekstrar þar sem henni hafi verið ráðstafað til upp­byggingar skógræktar og útivistasvæðis með leigu til Landgræðslusjóðs og skógrækt og skipulagning svæðisins þegar hafin. Skýrt komi fram í 2. mgr. 38. gr. jarðalaga að kaupréttur nái ekki til jarða sem líklegar séu til að verða nýttar til annars en búrekstrar og nái kaupréttur augljóslega heldur ekki til jarða sem þegar hafi verið teknar úr búrekstrarnotum, eins og hafi verið gert með leigusamningnum. Þegar af þeirri ástæðu geti heldur ekki átt við að leita sérstaklega umsagnar Bændasamtaka Íslands eða hlutaðeigandi náttúruverndar­nefnda varðandi hugsanlega framtíðarnýtingu jarðarinnar til annars en búrekstrar. Stefndi telur að meðmæli hreppsnefndar Kjósarhrepps, dags. 5. febrúar 2003, geti með engu móti talist umsögn hlutaðeigandi náttúruverndarnefndar um málið, eins og stefnandi haldi fram. Í öðru lagi vísar stefndi til þess að í 2. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976 komi fram að jarðir skuli ekki selja ef þær að dómi Náttúruverndar ríkisins hafi innan sinna landamarka sérstök náttúrufyrir­bæri. Með lögum nr. 90/2002 um Umhverfisstofnun, sbr. a-liður 1. gr., sé ­stofnuninni falið að fara með þau verkefni sem náttúruvernd ríkisins hafi farið með samkvæmt lögum nr. 44/1999 um náttúruvernd. Af lögum nr. 44/1999 megi ráða að Umhverfisstofnun sé sú stofnun sem taki við því hlutverki sem Náttúruvernd ríkisins hafi haft. Í 3. mgr. 39. gr. sömu laga sé Umhverfisstofnun ásamt Skóg­rækt ríkisins einnig falið að vinna að verndun og eftirliti með náttúrulegum birkiskógum og skógum til útivistar. Sam­kvæmt því hafi ráðuneytið óskað umsagnar Umhverfisstofnunar um erindi stefnanda. Stefndi vísar til þess sem fram kemur í umsögn Umhverfistofnunar og þess sem segir í náttúruminjaskrá um svæðið. Stefndi telur að af því sem þar komi fram sé ljóst að allt svæðið í heild þyki sérstakt og þar spili saman lítt snortin náttúra og auðugt fuglalíf. Samkvæmt því hafi verið ljóst að Þrándarstaðir hafi uppfyllt skilyrði 2. mgr. 38. gr. jarðalaga um undanþágu frá kauprétti ábúanda. Jörðin Þrándarstaðir sé á náttúruminjaskrá og málefnalegt sjónarmið sé að halda slíkum jörðum í eigu ríkisins. Í því sambandi vekur stefndi athygli á að samkvæmt 69. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd fer um sölu jarðar sem öll eða að hluta er á náttúruminjaskrá eftir ákvæðum jarðalaga nr. 65/1976, en þó þannig að ríkissjóður skal hafa forkaupsrétt að þeim aðilum frágengnum sem hann er veittur með þeim lögum. Í þriðja lagi kveður stefndi að þegar landbúnaðarráðuneytið meti almennt hvort þörf sé á viðkomandi jörð til opinberra nota afli það umsagna og upp­lýsinga viðkomandi stofnana eftir því hvaða þættir kunni að hafa áhrif á hverja jörð fyrir sig. Sé það í verkahring ráðuneytisins að kanna það sjálft hver þörfin til hinna opinberu nota séu. Þegar jörð sé þannig staðsett að sjónar­mið, er varði t.d. sandfok eða uppgræðslu eiga við, sé leitað til Landgræðslu ríkisins og þegar sjónarmið, er varði gömul hús eða fornminjar koma upp, sé leitað til þjóðminjavarðar eða Þjóðminjasafnsins. Því hafi verið leitað til Skógræktar ríkisins um erindi stefnanda, enda sé skógrækt mikil í Brynjudal, á viðkomandi svæði og miklum hluta jarðarinnar hafi þegar verið ráðstafað með samningi og samþykki ábúanda til skógræktar. Stefndi hafnar alfarið sjónarmiðum stefnanda um að óheimilt hafi verið að leita umsagnar Skógræktar ríkisins. Telur stefndi þvert á móti að slík umsögn hafi verið nauðsynleg og til þess fallin að uppfylla rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Með hliðsjón af sjónarmiðum Umhverfisstofnunar og Skógræktar ríkisins og mats á stað­setningu og stöðu Þrándarstaða sem útivistarsvæðis og skógræktarsvæðis hafi ráðuneytið talið að þörf væri á jörðinni til opinberra nota í náinni framtíð. Stefndi telur, með vísan til þess sem að framan greinir, að staðhæfingar stefnanda, um að ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins hafi verið háð formlegum eða efnislegum ann­mörkum þannig að varðað geti ógildingu hennar, fái ekki staðist. Þá telur stefndi að það fái heldur ekki staðist að stefnandi uppfylli skilyrði 1. mgr. 38. gr. jarðalaga til að eiga kauprétt að jörðinni, en auk þess sé ljóst að jörðin sé undanskilin kauprétti samkvæmt 2. mgr. 38. gr. jarða­laga. Beri þannig að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. IV. Þegar erindi stefnanda, um að nýta kauprétt að ábúðarjörð sinni, var synjað með bréfi landbúnaðarráðuneytisins 6. janúar 2004 voru í gildi jarðalög nr. 65/1976, með síðari breytingum. Lögin voru felld úr gildi með jarðalögum nr. 81/2004. Í 1. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976 var mælt fyrir um rétt ábúenda ríkisjarða og jarða í eigu opinberra stofnana og sjóða, sem hafa fengið erfða- eða lífstíðarábúð á jörðum sínum, til að fá ábúðarjarðir sínar keyptar. Skilyrði þess voru í fyrsta lagi þau að ábúandi hafi búið á jörðinni minnst 10 ár. Í öðru lagi að lögð væri fram yfirlýsing hlutaðeigandi hreppsnefndar um að ábúandi hafi setið jörðina vel og að hreppsnefnd mæli með að hann fái jörðina keypta. Í þriðja lagi að lögð væru fram meðmæli jarðanefndar viðkomandi sýslu með kaupum. Ljóst er að stefnandi hefur búið á jörðinni í meira en tíu ár. Þá lá fyrir yfirlýsing Kjósarhrepps, dags. 5. febrúar 2003, um að stefnandi hafi setið jörðina vel og mælt var með því að hann fengi jörðina keypta. Í bréfi jarðanefndar, dags. 21. febrúar 2003, sagði að stefnandi uppfyllti öll skilyrði jarðalaga um þetta efni og mælt var með erindi stefnanda. Við munnlegan flutning málsins kom fram hjá lögmanni stefnda að stefnandi hafi fargað bústofni haustið 2000 og að hreppsnefnd virtist ekki hafa kynnt sér búskaparhætti stefnanda. Ágalli væri á yfirlýsingu hreppsnefndar. Lögmaður stefnanda mótmælti því, að yfirlýsing hreppsnefndar væri haldin ágalla, sem nýrri málsástæðu sem væri of seint fram komin. Í greinargerð stefnda er í engu vikið að því að ágalli hafi verið á yfirlýsingunni og í synjun landbúnaðarráðuneytisins var ekki á þessu byggt. Verður þessi málsástæða stefnda því ekki tekin til greina, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga um nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt orðalagi þágildandi 1. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976 ber að leggja til grundvallar að stefnandi hafi uppfyllt skilyrði til að fá ábúðarjörðina keypta. Samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laganna tók kaupréttur ábúanda hins vegar ekki til jarða sem þörf væri á til opinberra nota eða skiptingar í náinni framtíð og heldur ekki til jarða sem að dómi Bændasamtaka Íslands og hlutaðeigandi náttúruverndarnefndar væru líklegar til að verða nýttar til annars en búrekstrar, svo sem fólkvangar, sumarbústaðalönd eða jarðir til annarra útilífsnota. Einnig voru undanþegnar jarðir sem að dómi Umhverfisstofnunar, áður Náttúruverndar ríkisins, hafa sérstök náttúrufyrirbæri innan sinna landamarka. Synjun landbúnaðarráðuneytisins á erindi stefnanda, um rétt til að fá ábúðarjörðina Þrándarstaði keypta, var byggð á því að þörf væri á jörðinni til annars en búrekstrar og að í framtíðinni væri fyrirsjáanlegt að jörðin verði nýtt til útivistar-svæðis. Þá var vísað til þess að jörðin væri á náttúruminjaskrá. Var talið að 2. mgr. 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976 ætti við og að brýn þörf væri á því að jörðin yrði áfram í opinberru eigu. Við undirbúning og töku ákvörðunar um erindi stefnanda bar landbúnaðarráðuneytinu að afla umsagnar Bændasamtaka Íslands, en upplýst hefur verið að náttúruverndarnefnd hafi ekki verið starfandi í sveitarfélaginu. Það að leigusamningur hafi verið gerður um hluta jarðarinnar, eða að stefnandi hafi lýst því yfir á árinu 2000 að hann hafi ætlað að hætta sauðfjárbúskap og hafa aðeins leyfilegan búsmala á jörðinni, leysir ráðuneytið ekki undan skýrum fyrirmælum 2. mgr. 38. gr. þágildandi jarðalaga um að afla umsagnar Bændasamtaka Íslands um það hvort jörðin væri líkleg til að verða nýtt til annars en búrekstrar. Þar sem umsagnar Bændasamtaka Íslands hafði ekki verið aflað var ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins haldin ágalla hvað þetta varðar. Þá var ástæða til að ráðuneytið leitaði upplýsinga hjá stefnanda um fyrirætlanir hans með jörðina, sérstaklega í ljósi þess að þrjú ár voru liðin frá yfirlýsingu hans, en í bréfi stefnanda til landbúnaðarráðuneytisins 14. mars 2003 kemur ekki fram að hann hyggist nýta jörðina til skógræktar í framtíðinni, líkt og haldið er fram í stefnu. Þótt ekki hafi verið mælt fyrir um í jarðalögum nr. 65/1976 að leita skuli umsagnar Skógræktar ríkisins var ráðuneytinu frjálst að afla umsagnar hennar, sérstaklega í ljósi leigusamnings við Landgræðsluna um uppbyggingu hluta jarðarinnar til skógræktar og útivistar. Í núgildandi jarðalögum nr. 81/2004 er að finna í 36. gr. og 45. gr. sambærileg ákvæði og 38. gr. jarðalaga nr. 65/1976. Í jarðalögum nr. 81/2004 er að finna ítarlegra ákvæði um hvað beri að taka fram í meðmælum sveitarstjórnar og á hverju hún skuli byggja umsögn sína. Þá hafa verið gerðar breytingar á því hvaða jarðir séu undanþegnar kauprétti ábúanda og álitsumleitan vegna þeirra. Þannig er kveðið á um í 36. gr. að heimild til að selja ábúðarjörð gildi ekki ef jörðin er ekki nýtt til landbúnaðarstarfsemi og heldur ekki ef þörf er á jörðinni til opinberra nota eða ef almannahagsmunir mæla gegn því að jörðin verði seld, sbr. 45. gr. Í 45. gr. kemur fram að leita skuli umsagnar viðkomandi fagstofnana eftir því sem við á, án þess að tilgreint sé hverjar þær eru. Eins og rakið hefur verið vísaði landbúnaðarráðuneytið um rökstuðning fyrir ákvörðun sinni einnig til þess að jörðin væri á náttúruminjaskrá. Svo virðist sem umsögn Umhverfisstofnunar sé haldin annmarka að því leyti sem stofnunin lýsir því að jörðin Þrándarstaðir sé kjarri vaxin og innsti hlutinn sé án mannvirkja. Fram hefur komið í munnlegum skýrslum fyrir dóminum að jörðin sé ekki kjarri vaxin og að hús sé innst í landi Þrándarstaða. Þessi lýsing á því fremur við innsta hluta Brynjudals. Þetta breytir þó ekki því að jörðin er á náttúruminjaskrá og að Umhverfisstofnun telur Brynjudal hafa ótvírætt náttúruverndargildi. Að mati dómsins lágu málefnalegar ástæður til grundvallar ákvörðun landbúnaðarráðuneytisins að þessu leyti, en játa verður því svigrúm um mat á því hvort jörð sé undanþegin kauprétti ábúanda og hvort tryggja þurfi eignarhald ríkisins á jörð. Niðurstaða dómsins er því sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Stefnanda hefur verið veitt gjafsókn. Því greiðist allur gjafsóknarkostnaður stefnanda úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Jóns Höskuldssonar héraðsdómslögmanns, sem verður ákveðin með hliðsjón af málskostnaðaryfirliti, 588.418 kr., og útlagður kostnaður 5.800 kr. Við ákvörðun málsflutningsþóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Lúthers Ástvaldssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 594.218 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin 588.418 króna þóknun lögmanns hans, Jóns Höskuldssonar héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 106/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að G skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
. Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. mars 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. apríl 2000 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald, en samþykkir varakröfu sóknaraðila um að hann sæti farbanni. Sóknaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur, en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Árið 2000, þriðjudaginn 14. mars, er á dómþingi, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjatorg af Valtý Sigurðssyni héraðsdómara, kveð­inn upp úrskurður þessi. Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið er rannsókn málsins lokið og bárust málsgögn embætti ríkissaksóknara þann 2. mars sl. Í málinu liggur fyrir að kærði hefur gengist við aðild að stórfelldu fíkniefnamisferli sem staðið hefur yfir með skipulegum hætti um langan tíma. Er því sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem varðað geti hann allt að 10 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá þykir brotið þess eðlis að gæsluvarðhald teljist nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Ákæra mun verða gefin út alveg á næstu dögum samkvæmt gögnum málsins. Mál þetta er verulega umfangsmikið og eðlilegt að nokkurn tíma taki að vinna að útgáfu ákæru og leggja á það dóm. Telst tímalengd gæsluvarðhalds samkvæmt kröfu saksóknara því eðlileg í því sambandi. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið þykja uppfyllt skilyrði b-liðar 1. mgr. og 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 þannig að fallast ber á aðalkröfu ríkissaksóknara. Kærði er því úrskurðaður til að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. apríl 2000 kl. 16.00. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, Gunnlaugur Ingibergsson, kt. 210272-4109, sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. apríl 2000, kl. 16:00.
Mál nr. 218/2007
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
H kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem máli hans gegn G hf. var vísað frá dómi sökum vanreifunar. Á það var fallist að málsgrundvöllur H væri á reiki. Þá var talið að eins og málið lá fyrir héraðsdómi hefði grundvöllur kröfu H verið svo vanreifaður að rétt hefði verið að vísa því frá dómi. Ekki var talið efni til að hagga því mati þótt H hefði lagt gögn fyrir Hæstarétt, sem var ætlað að skýra á hvaða grunni fjárkrafan væri reist. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. apríl 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. apríl 2007, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar en til vara að málskostnaður og kærumálskostnaður falli niður. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Málavextir eru raktir í hinum kærða úrskurði. Þar er á því byggt að krafa sóknaraðila sé skaðabótakrafa og um það vísað til yfirlýsingar, sem kom fram við munnlegan málflutning, en frávísunin er rökstudd með því að af stefnu verði ekkert um það ráðið á hverju sóknaraðili reisi ætlað tjón sitt eða hvert það sé. Fallist er á að ekki verði skýrlega ráðið af stefnu málsins hvort krafa sóknaraðila gegn varnaraðila sé skaðabótakrafa eða krafa um endurgreiðslu á 537.688 krónum, sem sóknaraðili greiddi varnaraðila með fyrirvara. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar segir að það komi skýrt fram í stefnu og öðrum framlögðum gögnum að dómkröfur hans séu um „endurgreiðslu fjármuna, sem varnaraðila áskotnuðust úr hendi kæranda á ólögmætan og ósanngjarnan hátt.“ Annars staðar í greinargerðinni segir hins vegar að með ætlaðri ólögmætri háttsemi hafi varnaraðili bakað sóknaraðila „bótaskylt tjón“ er nemi stefnukröfu og að málsgögn séu skýr um aðdraganda tjónsatviks. Málsgrundvöllur sóknaraðila er samkvæmt þessu ennþá á reiki. Af stefnu má ráða að ein meginmálsástæða sóknaraðila sé sú, að ábyrgð hans á greiðslu skuldabréfs 7. febrúar 2001 hafi fallið niður þegar bifreiðin ON 169 var seld og veðréttindum í henni, sem stóðu til tryggingar á greiðslu skuldarinnar, var aflýst 8. júlí 2004, gegn því að söluandvirðið 200.000 krónur yrði greitt inn á kröfuna, enda hafi ráðstöfun þessi ekki verið gerð með samþykki hans. Það er forsenda þess að framangreint geti hafa haft réttaráhrif að því er varðar skuldbindingu sóknaraðila sem ábyrgðarmanns, eins og hann heldur fram, að sýnt sé fram á að verðmæti bifreiðarinnar hafi verið hærra en að áður greinir. Í stefnunni er ekki gefið til kynna að sóknaraðili hyggist leggja fram gögn, leiða vitni eða beiðast dómkvaðningar matsmanna til að varpa ljósi á hvert hafi verið verðmæti bifreiðarinnar árið 2004. Er þar einungis fullyrt að verðmæti hennar hafi verið meira en 200.000 krónur og raunar meira en numið hafi kröfu varnaraðila á þessum tíma. Þá er þar vísað til þess að sönnunarbyrði „í málinu hvíli öll á herðum“ varnaraðila. Eins og málið lá fyrir héraðsdómi var grundvöllur kröfu sóknaraðila því svo vanreifaður að rétt var að vísa því frá dómi. Ekki eru efni til að hagga mati héraðsdómara að þessu leyti þó að sóknaraðili hafi lagt gögn fyrir Hæstarétt, sem er ætlað að varpa ljósi á verðmæti bifreiðarinnar þegar veðinu var aflétt. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 147/2016
Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhaldskröfu hafnað Kærumál
Kærumál. Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Gæsluvarðhaldskröfu hafnað.Hafnað var kröfu ákæruvaldsins um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 24. febrúar 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samadag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2016 þar sem hafnaðvar kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allttil miðvikudagsins 2. mars 2016 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa sínverði tekin til greina.Varnaraðili krefst aðallega staðfestingarhins kærða úrskurðar, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tímiog að honum verði ekki gert að sæta einangrun meðan á því stendur.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2016 Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðX, fæddur [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 2.mars nk. kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun á meðan á gæslu­varð­haldinustendur.Ígreinargerð lögreglu kemur fram að í gær hafi A komið á lögreglustöð og viljaðkoma á framfæri upplýsingum til lögreglu um aðstæður á heimili systur hennar, B.A hafi sagt að B væri greindarskert og 75% öryrki. Hún hafi sagt að hjá B bygginúna kærði, sem væri hælisleitandi hér á landi, og að kærði væri búinn að veraþrýsta mikið á B að giftast honum. A hafi greint frá því að kærði hefði lykilað íbúð­inni og færi yfirleitt út um klukkan 10:00 og kæmi aftur klukkan 22:00.Þá hafi lög­regla einnig rætt við C, deildarstjóra félagsþjónustu [...] og Dráðgjafa. C hafi greint frá því að B hafi kynnst kærða í gegnum Facebook. Hannhafi þrýst mjög á B að giftast honum. Þær hafi einnig sagt frá því að það værimjög auðvelt að fá B til þess að gera ýmsa hluti. Þær hafi talið að kærði hefðiekki haldið B nauðugri í íbúð­inni eða væri að reyna að ná af henni fjármunum.Að þeirra sögn hafi B sagst einu sinni hafa látið kærða hafa 10.000 kr. B fáiþjónustu daglega varðandi lyf. Það komi mann­eskja til hennar tvisvar í vikutil þess að hjálpa henni við þrif, þvott og innkaup. B sé svipt fjárræði.Ígreinargerðinni kemur fram að lögregla hafi rætt við B á vettvangi og hún sagtað kærði hefði verið heima hjá henni í um hálfan mánuð. Hún hafi greint frá þvíað kærði hefði farið með pappíra vegna hjúskaparvottorðs til Sýslumannsins íHafn­ar­firði. B hafi sagt að hún og kærði hefðu haft samfarir 2-3 sinnum áþessu tíma­bili en hann hafi ekki beitt hana valdi eða lagt á hana hendur. Húnhafi sagt kærða einu sinni hafa lamið í vegg í lyftu þegar þau voru á leiðinniupp í íbúðina. Ímálinu liggi fyrir samantekt skýrslu sem tekin hafi verið af A vegna máls­ins ígær en þar hafi hún verið beðin um að lýsa B systur sinni. A hafi sagt B hafafarið í greindarpróf en í því prófi hafi greind B mælst 65 sem að sögn Ateljist þroskaheftur/fatlaður einstaklingur. Hún hafi sagt B þó beita lærðrihegðun, til dæmis taka undir það sem fólk segi við hana jafn­vel þótt húnáttaði sig ekki á hvað viðkomandi talaði um. Hún hafi sagt það geta veriðerfitt fyrir fólk sem ekki þekkti hana að átta sig á greind­ar­skerð­ing­unnien að það færi ekki á milli mála fyrir einstakling sem hefði þekkt B í tvománuði að hún væri mjög greindarskert. A hafi sagt úti­lokað að kærði gerði sérekki grein fyrir and­legu ástandi og þroskaskerðingu B.Kærðihafi verið handtekinn í gær og tekin af honum skýrsla vegna málsins. Hann hafisagst hafa kynnst B á Facebook fyrir um tveimur mánuðum. Kærði hafi sagt B verakærustu sína og að hann hefði búið heima hjá henni síðast­lið­inn mánuð eftirað hún hefði boðið honum það. Kærði hafi sagt samband þeirra vera kyn­ferðislegten hann treysti sér ekki til þess að segja hversu oft þau hafi haft sam­farir.Aðspurður um hvort hann hafi gert sér grein fyrir þroskaskerðingu B, sagðikærði: „það getur verið að hún sé með smá skerðingu en mér finnst hún alvegskýr í kollinum og mér finnst hún eðlileg, ég er ekki að neyða hana til að geraeitt né neitt, hún vill þetta“. Kærðihafi sagt B hafa átt hugmyndina að gift­ingu þeirra, þá bæði vegna þess aðsambandið gangi vel og að B hafi haft áhyggjur af því að kærði yrði látinn faraúr landi. Kærði sagðist ekki hafa þvingað eða mis­notað B á neinn hátt.Ígögnum málsins sé einnig að finna upplýsingar um að kærði hafi þrýst mjög á Bað fá að flytja inn til hennar, að skrifa undir hjúskaparvottorð og að hannhafi verið með ógnandi tilburði í garð B, t.d. lamið í veggi. Aðmati lögreglu sé fram kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi brotiðkynferðislega gegn B, hafi notfært sér skerðingu hennar og hafi ætlað að stofnatil hjúskapar í þeim tilgangi einum að afla dvalarleyfis. Séu brotin talinvarða við 2. mgr. 194. gr. og 253. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3.mgr. 13. gr. laga um útlendinga nr. 96/2002 og varði allt að 16 árafangelsisrefsingu. Rannsókn málsins sé á frumstigi og telji lögreglustjórinnljóst að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi. Það liggi fyrir að það eigi eftir að taka skýrslu af B. Þáþurfi einnig að taka skýrslur af öðrum vitnum sem og afla frekari gagna. Málþetta sé því á það viðkvæmu stigi að hætt sé við því að sakborningur munitorvelda rannsókn málsins með einhverjumhætti gangi hann laus.Meðvísan til framanritaðs, framlagðra gagna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1.mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Einsog að framan greinir kveðst lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu vera aðrannsaka ætluð brot kærða, sem er hælisleitandi, á 2. mgr. 194. gr. og 253. gr.laga nr. 19/1940. Grundvallarskilyrðiþess að kærði verði hnepptur í gæsluvarðhald samkvæmt 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 er að fram sé kominn rökstuddur grunur um að hann hafi gerst sekur umháttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við.Samkvæmt því sem fram kemur í gögnum málsins er brotaþoli sögð veragreindarskert og 75% öryrki. Fyrirliggur þó að hún hefur ekki verið svipt sjálfræði þó svo að hún séfjárræðissvipt. Samkvæmt upplýsingumlögreglu m.a. frá starfsmönnum félagsþjónustunnar hefur kærði hvorki reynt aðhafa af brotaþola fjármuni né hefur hann haldið henni nauðugri. Þá kemur fram í skýrslu lögreglu að brotaþolihafi sagt að kærði hafi hvorki lagt á hana hendur né beitt hana valdi á annanhátt. Hafi hún sagt kærða hafa búið hjásé í u.þ.b. hálfan mánuð. Með vísan til þess sem hér hefurverið rakið sem og gagna málsins verður því ekki talið að skilyrðum 1. mgr. 95.gr. laga nr. 19/1991, sé fullnægt. Berþví að hafna kröfu lögreglustjórans um að kærði verði úrskurðaður ígæsluvarðhald. HervörÞorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Hafnaðer kröfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að X, fæddur [...], sætigæsluvarðhaldi.
Mál nr. 111/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að A skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. apríl 2000 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. [...] Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið er rannsókn málsins lokið og bárust málsgögn embætti ríkissaksóknara þann 2. mars sl. Í málinu þessu hefur kærði gengist við því að hafa átt aðild að innflutningi á verulegu magni fíkniefna til landsins sem ætlað var til sölu. Þá hefur hann viðurkennt að hafa flutt peninga, sem fengust fyrir sölu fíkniefna, milli manna. Telst því sterkur grunur um að kærði hafi framið brot sem varðað geti hann allt að 10 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá þykja hafa verið færð fyrir því viðhlítandi rök að brot kærða sé þess eðlis að gæsluvarðhald teljist nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Mál þetta er verulega umfangsmikið og eðlilegt að nokkurn tíma taki að vinna að útgáfu ákæru og leggja á það dóm. Ákæra mun verða gefin út alveg á næstu dögum samkvæmt því sem fulltrúi ríkissaksóknara hefur upplýst hér fyrir dómi. Telst tímalengd gæsluvarðhalds samkvæmt kröfu ríkissaksóknara því eðlileg í því sambandi. Með vísan til þess, sem hér hefur verið rakið, þykja uppfyllt skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 þannig að fallast ber á kröfu ríkissaksóknara. Kærði er því úrskurðaður til að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. apríl 2000 kl. 16.00. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kkvaðp upp dóminn. Úrskurðarorð: Kærði, Andrés Ingibergsson, kt. 230779-4229, sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. apríl 2000, kl. 16:00.
Mál nr. 567/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 11. september 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. september2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 22. september 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til varaað farbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds eða sér gert að halda sig innanákveðins svæðis, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmritími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Varnaraðili er undir rökstuddumgrun um að hafa gerst sekur um brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940, sem fangelsisrefsing liggur við, sbr. dóm Hæstaréttar 29. ágúst 2017 ímáli nr. 532/2017. Vegna umfangs rannsóknar málsins er fullnægt skilyrðum a.liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðili sæti áframgæsluvarðhaldi þann tíma sem krafist er og einangrun meðan á því stendur, sbr.2. mgr. 98. gr. sömu laga. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness föstudaginn8. september 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X, fæddur [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 22. september 2017 kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sætaeinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að hann hafi nú tilrannsóknar innflutning á fíkniefnum hingað til lands. Lögreglu hafi boristupplýsingar um að grunur léki á að í [...] bifreiðinni [...]væru falinfíkniefni, en bifreiðin hafi verið um borð í ferjunni [...] á leið hingað tillands. Ökumaður bifreiðarinnar hafi verið X. Ferjan hafi komið hingað til landsfrá Danmörku að morgni fimmtudagsins 24. ágúst. Við skoðun á bifreiðinni hafikomið í ljós froðukenndur vökvi sem virtist hafa lekið úr undirvagnibifreiðarinnar. Við frekari skoðun og frumrannsókn lögreglu hafi komið í ljósað um væri að ræða amfetamínvökva. Með heimild Héraðsdóms Reykjaness hafilögreglan m.a. komið fyrir eftirfararbúnaði undir bifreiðinni og fylgt hennieftir þar sem henni hafi verið ekið áleiðis til Reykjavíkur. X hafi komið tilReykjavíkur seint á fimmtudagskvöldi og lögregla fylgst með ferðum hans. Er X kom tilReykjavíkur hafi hann lagt bifreiðinni við [...] við Suðurlandsbraut íReykjavík þar sem hann beið þar til [...] bifreið, sem í voru Y, Z og Þ, varekið að honum og úr henni kom Z og settist inn í [...] bifreiðina. Bifreiðunumhafi síðan báðum ekið að gistiheimili við [...] í Reykjavík þar semfjórmenningarnir hafi farið inn. Á leiðinni að gistiheimilinu hafi mátt heyra Xog Z ræða saman m.a. um það hvort leitað hafi verið í [...] bifreiðinni átollsvæðinu á Seyðisfirði. Skömmu síðar hafi mennirnir sést fara út og skoða [...]bifreiðina. Að morgni 25. ágúst sl. hafi Z og Þ síðan ekið [...] bifreiðina ummiðborgina og að lokum inn í bílskúr við [...] í Reykjavík þar sem Z og Þ hafiverið handteknir skömmu síðar. Um svipað leiti hafi Y komið keyrandi á [...]bifreiðinni og lagt henni utan við [...] til móts við bílskúrinn en þegar hannvarð var við lögreglu hafi hann tekið til fótanna og hlaupið suður [...] þarsem hann var handtekinn stuttu síðar. Í framhaldi hafi X verið handtekinn ágistiheimilinu við [...]. Þann 25. ágúst sl.hafi kærðu öllum verið, með úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness, gert að sætagæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna til dagsins í dag sem staðfestvar með dómum Hæstaréttar Íslands. Þá segir ígreinargerðinni að við rannsókn á [...] bifreiðinni hafi komið í ljós að viðhaldlagningu í framhöggvara bifreiðarinnar hafi verið 1328 millilítrar afamfetamíni en við mælingar lögreglu hafi komið í ljós að höggvarinn rúmi 5240millilítra. Þá hafi rannsókn lögreglu leitt í ljós að Z og Þ hafi komið hingaðtil lands, með flugi frá Póllandi þar sem þeir séu búsettir, að kvöldi 24.ágúst sl. þ.e. sama dag og X hafi komið til landsins með ferjunni. Við yfirferðá hlustunum hafi einnig komið fram að X átti í símasamskiptum við nokkra aðilameðan hann keyrði frá Seyðisfirði til Reykjavíkur en þeirra á meðal var Þ. Y sébúsettur hér á landi og sé það grunur lögreglu að hann hafi átt að taka á mótimönnunum og vera þeim innan handar með aðstöðu en við rannsókn lögreglu hefurkomið í ljós að Y sé sá sem pantaði herbergi fyrir Z, Þ og X á gistiheimilinu.Hann hafði samkvæmt eigin framburði afnot af bílskúrnum í [...] og þá hafifundist talstöðvar bæði í [...] bifreiðinni og [...] bifreið Y sem talið sé aðnotaðar hafi verið í samskiptum fjórmenningarnir eftir að þeir hittust viðHótel [...] að kvöldi 24. ágúst sl. Ennfremur segir aðunnið sé hörðum höndum að rannsókn málsins sem sé yfirgripsmikil. Lögregla hafiyfirheyrt fjórmenningana í þrjú skipti og ljóst sé að enn ber nokkuð á milli íframburðum þeirra. Lagt hafi verið hald á umtalsvert magn síma- og tölvubúnaðarsem enn sé verið að skoða og afrita og enn eigi eftir að bera þau gögn undirkærðu. Þá sé verið er að kortleggja ferðir kærðu og kanna með mögulegar fyrriferðir þeirra hingað til lands. Einnig sé leitað mögulegra samverkamanna bæðihér á landi og erlendis og beðið sé eftir gögnum sem óskað hafi verið eftir frádönskum og pólskum yfirvöldum sem mögulega þurfi að bera undir kærðu. Í ljósi allsofangreinds sé það mat lögreglu að miklu skipti að orðið verði við kröfulögreglustjóra um áframhaldandi gæsluvarðhald og einangrun enda sé ljóst aðkærðu séu allir undir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni afsterkum fíkniefnum hingað til lands sem ætla megi að hafi verið flutt hingaðtil lands til sölu og dreifingar. Þá sé ljóst að ef kærðu gangi lausir þá getiþeir haft áhrif á framburð hvers annars og á mögulega samverkamenn og hætt sévið því að kærðu geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafiekki lagt hald á nú þegar.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008 og til að sæta einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr.,sbr. 2. mgr. 98. gr. sömu laga, er þesskrafist að krafan nái fram að ganga eins og hún er sett fram. Kærði mótmælirkröfunni. Til vara krefst hann þess að honum verði gert að sæta farbanni og tilþrautavara að gæsluvarðhaldstímanum verði markaður skemmri tími. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærðiundir rökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni af sterkumfíkniefnum og getur meint brot varðað fangelsisrefsingu sannist sök. Rannsóknmálsins er langt komin en enn á eftir að vinna úr miklu magni gagna semlögregla hefur aflað og virðast umfangsmikil auk þess sem lögregla bíður gagnafrá Póllandi og Danmörku sem á eftir að bera undir kærðu. Haldi kærði óskertufrelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins, s.s. með því að komasönnunargögnum undan eða hafa samband við samseka. Með vísan til a-liðar 1.mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála,er því fallist á kröfur lögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærða, X, er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins22. september 2017, kl. 16:00. Kærðiskal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 207/2003
Skattur Endurgreiðsla Dráttarvextir
Með úrskurði ríkisskattstjóra 16. desember 1997 voru opinber gjöld S endurákvörðuð. Leiddi þetta til þess að á gjaldárinu 1999 voru lögð á S opinber gjöld að fjárhæð samtals 77.857.387 krónur og stóð S skil á þeirri upphæð. Áður hafði S höfðað mál til að fá hnekkt fyrrnefndum úrskurði. Var fallist á kröfur S í dómi Hæstaréttar 25. janúar 2001. Voru gjöld S vegna ársins 1999 endurákvörðuð í ljósi dómsins og taldist hann hafa ofgreitt 50.773.842 krónur. Krafðist S endurgreiðslu þessarar fjárhæðar með dráttarvöxtum frá greiðsludegi en Í greiddi fjárhæðina með vöxtum sem svöruðu til hæstu vaxta af óbundnum sparireikningum á hverjum tíma frá því gjöldin voru innt af hendi og til greiðsludags. Höfðaði S þá mál þetta til heimtu dráttarvaxtanna. Talið var að um endurgreiðslu umræddra gjalda gilti sérregla 2. mgr. 112. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 eins og henni hafi verið brett með lögum nr. 49/1987 og 31/1995. Í málsókn G um ógildingu fyrrnefnds úrskurðar þótti ekki felast endurgreiðslukrafa og því taldist mál þá ekki höfðað til heimtu kröfunnar í skilningi 4. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 sbr. 2. gr. laga nr. 31/1995. Hin ofteknu gjöld hefðu verið endurgreidd að stærstum hluta daginn eftir að G krafðist greiðslu og eftirstöðvar innan þrjátíu daga. G átti því ekki rétt til greiðslu dráttarvaxta úr hendi Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. maí 2003. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 50.770.842 krónur, aðallega með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 38.928.694 krónum frá 30. nóvember 1999 til 30. desember sama ár og af 50.770.842 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, en til vara með dráttarvöxtum samkvæmt sömu lagaákvæðum af 26.537.456 krónum frá 30. nóvember 1999 til 30. desember sama ár og af 50.770.842 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar komi 53.275.898 krónur og 3.829.325 krónur, sem stefndi hafi greitt 17. og 22. maí 2001. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi á málið rætur að rekja til þess að ríkisskattstjóri tók opinber gjöld áfrýjanda til endurákvörðunar með úrskurði 16. desember 1997. Var þar einkum til úrlausnar hvort og að hvaða marki áfrýjanda væri heimilt að nýta til frádráttar tekjum sínum yfirfæranlegt rekstrartap á gjaldárunum 1996 og 1997, sem hann taldi sig eiga rétt á. Í úrskurðinum varð niðurstaðan sú að þetta væri áfrýjanda aðeins heimilt að nánar tilteknu marki. Af gögnum málsins verður ráðið að ekki hafi gætt teljandi áhrifa af þessari niðurstöðu við álagningu opinberra gjalda áfrýjanda vegna gjaldáranna 1997 eða 1998, en áhrifin urðu á hinn bóginn veruleg á gjaldárinu 1999 þegar lögð voru á hann gjöld að fjárhæð samtals 77.857.387 krónur. Af þessum gjöldum, sem áfrýjandi stóð réttilega skil á með greiðslum 30. nóvember og 30. desember 1999, nam tekjuskattur 71.421.698 krónum. Áður en gjöldin voru lögð á höfðaði áfrýjandi mál á hendur stefnda 9. febrúar 1999, þar sem hann krafðist þess meðal annars að úrskurður ríkisskattstjóra yrði felldur úr gildi fyrir gjaldárin 1996 og 1997. Með dómi Hæstaréttar 25. janúar 2001 í máli nr. 202/2000 var þessi krafa áfrýjanda tekin til greina á þann hátt að úrskurðurinn var felldur úr gildi vegna gjaldársins 1997. Í framhaldi af því krafðist áfrýjandi þess með bréfi til ríkisskattstjóra 29. mars 2001 að gjöld hans yrðu ákveðin á ný til samræmis við niðurstöðu dómsins. Féllst ríkisskattstjóri á það með úrskurði 15. maí 2001, þar sem tekjuskattur áfrýjanda gjaldárið 1999 var lækkaður um 52.144.085 krónur, en eignarskattur og sérstakur eignarskattur á gjaldárunum 1998 til 2000 á hinn bóginn hækkaður um samtals 1.370.243 krónur. Lækkuðu gjöld áfrýjanda þannig um samtals 50.773.842 krónur. Með bréfi 16. maí 2001 krafði áfrýjandi sýslumanninn á Akureyri um endurgreiðslu á 50.770.842 krónum ásamt dráttarvöxtum af nánar tilteknum fjárhæðum frá 1. desember 1999 til greiðsludags. Sýslumaður endurgreiddi áfrýjanda af þessu tilefni 17. og 22. maí 2001 samtals 57.105.223 krónur. Óumdeilt er að með þessu fékk áfrýjandi endurgreiddan höfuðstól ofgreiddra skatta samkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra frá 15. maí 2001 ásamt vöxtum, sem svöruðu til hæstu vaxta af óbundnum sparireikningum á hverjum tíma frá því að gjöldin voru innt af hendi í nóvember og desember 1999 til greiðsludags. Áfrýjandi vildi ekki una við þessa niðurstöðu og höfðaði því mál þetta 26. apríl 2002 til að fá sér dæmda dráttarvexti af ofgreiddu gjöldunum vegna fyrrnefnds tímabils í stað þeirra vaxta, sem hann fékk samkvæmt framansögðu. Í 2. mgr. 112. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, eins og henni var breytt með 17. gr. laga nr. 49/1987 og 2. gr. laga nr. 31/1995, sbr. nú 2. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 um sama efni, var að finna sérreglu, sem gilti eftir hljóðan sinni um greiðslu vaxta af ofteknum sköttum, sem ákvæði laganna tóku til, annarra en tekjuskatta einstaklinga. Af lögskýringargögnum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, er ljóst að ekki var ætlast til þess að ákvæði 2. gr. laganna kæmu í stað sérreglu um vexti af ofteknum tekjuskatti lögaðila í 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981. Verður þetta einnig ráðið beinlínis af 4. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, auk þess sem orðalagi 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 var breytt með áðurnefndum lögum nr. 31/1995, sem tengdust setningu laga nr. 29/1995. Þótt niðurstaða málsins ráðist samkvæmt þessu af ákvæðum 112. gr. laga nr. 75/1981, en ekki af 2. gr. laga nr. 29/1995 eins og lagt var til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi, verður að líta til þess, sem þar kemur réttilega fram, að þessi tvö lagaákvæði eru efnislega á sama veg um þau atriði, sem deila aðilanna snýst um. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans að öðru leyti. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Samherji hf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 6. febrúar 2003 var höfðað 26. apríl 2002. Stefnandi er Samherji hf., kt. 610297-3079, Glerárgötu 30, Akureyri, en stefndi er fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, kt. 670269-4779. Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að stefndi greiði stefnanda 50.770.842 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, af 38.928.694 krónum frá 30. nóvember 1999 til 30. desember 1999 en af 50.770.842 krónum frá 30. desember 1999 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi greiði stefnanda 50.770.842 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum af 25.707.553 krónum frá 30. nóvember 1999 til 30. desember 1999 en af 50.770.842 krónum frá 30. desember 1999 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til frádráttar kröfu stefnanda komi innborganir 53.275.898 krónur þann 17. maí 2001 og 3.829.325 krónur þann 22. maí 2001. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi gerir þær kröfur aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. Til vara krefst hann þess að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Atvik málsins eru þau að ríkisskattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld stefnanda með úrskurði 16. desember 1997, og lækkaði yfirfæranlegt tap gjaldárið 1997 um 71.202.076 krónur. Byggði úrskurður ríkisskattstjóra á því að stefnandi hefði ekki uppfyllt skilyrði 57. gr. A laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, umrætt gjaldár og því ekki verið heimilt að nýta yfirfæranlegt tap sem var tilkomið vegna sameiningar á Matvælaiðjunni Strýtu hf. og Kirkjusandi hf. sem síðar runnu ásamt fleiri félögum saman í félagið Samherja hf., stefnanda þessa máls. Stefnandi höfðaði mál á hendur stefnda og krafðist þess a) að úrskurður ríkisskattstjóra 16. desember 1997 um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda fyrir gjaldárin 1996 og 1997 yrði felldur úr gildi og b) að staðfest yrði að skilyrðum 57. gr. A hefði verið fullnægt og að endurákvörðun ríkisskattstjóra hefði brotið í bága við 56. gr. laga nr. 75/1981. c) Þá var krafist viðurkenningar á fjárhæð ónotaðs taps Kirkjusands hf. og Matvælaiðjunnar Strýtu hf. og að heimilt yrði að draga það tap frá tekjum stefnanda við skattauppgjör. Niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu var sú að staðfestur var sá hluti úrskurðar ríkisskattstjóra sem laut að því að Matvælaiðjunni Strýtu hf. hafi ekki verið heimilt í skattframtali 1996 að nýta til frádráttar skattskyldum tekjum sínum yfirfæranlegt rekstrartap Kirkjusands hf. að fjárhæð 194.331.237 krónur. Þá var felldur úr gildi sá hluti úrskurðar ríkisskattstjóra sem laut að endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda er varðar gjaldaárið 1997. Kröfum samkvæmt b) og c) lið hér að ofan var vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar 25. janúar 2001 í var staðfest sú niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur að fella úr gildi þann hluta úrskurðar ríkisskattstjóra 16. desember 1997 sem laut að endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda vegna gjaldársins 1997. Í kjölfar dóms Hæstaréttar var þess krafist af hálfu stefnanda í bréfi til ríkisskattstjóra 29. mars 2001 að hann endurákvarðaði skattskil stefnanda í samræmi við niðurstöðu dómsins. Í bréfinu var þess jafnframt krafist, að ofgreiddir skattar yrðu endurgreiddir ásamt dráttarvöxtum og vísað til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 hvað það varðaði. Með úrskurði ríkisskattstjóra sem kveðinn var upp þann 15. maí 2001 var fallist á erindi stefnanda eins og það var fram sett og því slegið föstu að tilvitnaður dómur hefði áhrif á skattskil gjaldaáranna 1997-2000. Með bréfi til sýslumannsins á Akureyri 16. maí 2001 krafðist stefnandi endurgreiðslu á ofteknum sköttum að fjárhæð 50.770.842 krónur og dráttarvaxta að fjárhæð 17.585.454 krónur. Dráttarvaxtakröfu sína studdi stefnandi þeim rökum að hann hefði höfðað dómsmál með stefnu birtri 9. febrúar 1999 og ætti hann rétt á greiðslu dráttarvaxta af hinum ofteknu sköttum frá þeim tíma er skattgreiðslan var innt af hendi og til þess tíma er endurgreiðsla færi fram. Þann 17. maí 2001 greiddi stefndi stefnanda 53.275.898 krónur og samkvæmt yfirliti ríkisbókhalds voru stefnanda greiddir vextir þann 22. maí 2001 að fjárhæð 3.829.325 krónur. Stefnandi var ósáttur við að ekki væru greiddir dráttarvextir eins og hann hefði krafist og óskaði hann skýringa á því. Með bréfi ríkisbókhalds 15. janúar 2002 kom fram sú niðurstaða ríkisbókhalds að höfðu samráði við ríkiskattstjóra að hafna því að greiða dráttarvexti og greiða vexti í samræmi við 112. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Þá segir í bréfi ríkisbókhalds að þessi niðurstaða sé byggð á því að í dómum Héraðsdóms Reykjavíkur og Hæstaréttar væri ekki lagt fyrir ríkissjóð að greiða dráttarvexti. Dómsorðið lyti að því að endurákvarða gjaldstofna og opinber gjöld stefnanda og þeirra aðila sem tekið hefðu við skattalegum réttindum stefnanda. Verði dómar þessir ekki skýrðir á annan veg en þann að um þá endurákvörðun skuli alfarið miðað við lög um tekjuskatt og eignarskatt þar með talið um vaxtaútreikning. Í málinu lýtur ágreiningur aðila að því hvort stefnda hafi borið að greiða dráttarvexti af þeirri fjárhæð sem stefndi endurgreiddi stefnanda 17. maí 2001 vegna oftekinna skatta frá þeim tíma sem stefnandi greiddi hina ofteknu skatta til endurgreiðsludags. Stefndi telur að krafa stefnanda til endurgreiðslu oftekinna skatta og vaxta hafi þegar verið efnd í samræmi við lög enda hafi hvorki verið heimilt né skylt að lögum að greiða stefnanda dráttarvexti. Stefndi kveður óumdeilt að stefnandi hafi fengið greiddar 53.275.898 þann 17. maí 2001 og vexti að fjárhæð 3.829.325 krónur þann 22. maí 2002 í samræmi við 112. gr. laga nr. 75/1981. Mótmælir hann kröfugerð stefnanda þar sem ekki sé unnt að leggja til grundvallar að hann hafi ofgreitt 38.928.694 krónur þann 30. nóvember 1999 þar sem álagningu gjaldársins 1999 hefði engu að síður verið dreift á tvo gjalddaga í nóvember og desember það ár ef hið yfirfæranlega tap, sem úrskurðað hafi verið um 1997, hefði komið til á gjaldárinu 1999. Í máli því sem stefnandi höfðaði á hendur stefnda 9. febrúar 1999 og þingfest var í Héraðsdómi Reykjavíkur 11. febrúar 1999 hafi stefnandi gert kröfu um að úrskurður ríkisskattsstjóra frá 16. desember 1997 um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda fyrir gjaldárin 1996 og 1997 yrði felldur úr gildi. Ekki hafi verið gerð krafa í málinu um endurgreiðslu skatta enda hafði greiðsla ekki verið innt af hendi þegar málið var höfðað. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur og síðar Hæstaréttar hafi verið fallist á kröfur stefnanda að því leyti að úrskurður ríkisskattstjóra hafi verið felldur úr gildi hvað varðaði gjaldárið 1997. Í samræmi við lög og eðli máls hafi málsókn stefnanda ekki frestað því að félaginu væri gert að greiða opinber gjöld. Með bréfi 29. mars 2001 hafi stefnandi farið fram á það við ríkisskattstjóra að hann hlutaðist til um að endurákvörðuð yrðu skattskil stefnanda í samræmi við niðurstöðu dóms Hæstaréttar. Hafi ríkisskattstjóri fallist á erindið með úrskurði sínum 15. maí 2001 en einskorðað ákvörðun sína við skattskil félagsins gjaldárin 1997-2000 enda aðrir þættir erindis stefnanda ekki á valdsviði ríkisskattstjóra. Þar sem endurákvörðun skattskila stefnanda hafi ekki legið fyrir fyrr en með úrskurði ríkisskattstjóra hafi ekki verið unnt að taka ákvörðun um endurgreiðslufjárhæð fyrr en úrskurðurinn hafi legið fyrir, en endurákvörðun ríkisskattstjóra í kjölfar dóms Hæstaréttar og samkvæmt beiðni stefnanda hafi varðað gjaldár allt til ársins 2000. Í dómsmálinu hafi eðli málsins samkvæmt á engan hátt verið fjallað um þær álagningar sem ríkisskattstjóri endurákvarðaði um vorið 2001 og gerði breytingar á. Á sama hátt hafi stefnandi ekki getað lýst kröfu sinni eða gert nánar grein fyrir henni fyrr en í fyrsta lagi að gengnum úrskurði ríkisskattstjóra 15. maí 2001, enda hafi fjögur gjaldár verið þar tekin til endurákvörðunar. Í kröfubréfi stefnanda hafi ekki verið gerð nægjanleg grein fyrir kröfunni, enda um mun flóknari útreikninga að ræða en látið sé að liggja í stefnu. Með endurgreiðslu stefnda til stefnanda hafi verið greiddir vextir á endurgreiðslufjárhæðir vegna skattbreytinga gjaldárið 1999 í samræmi við það hvaða fjárhæðir teldust ofgreiddar miðað við hvaða álagning hefði komið til. Álagning sem hefði komið til gjaldárið 1999 í ljósi úrskurðar ríkisskattstjóra hefði til dæmis numið 26.442.282 krónum og verið skipt á tvo gjalddaga. Vextir hafi þannig verið reiknaðir af þeim fjárhæðum sem ofgreiddar höfðu talist samkvæmt því þann tíma sem það fé var í vörslu ríkissjóðs og til greiðsludags í samræmi við ákvæði 112. gr. laga nr. 75/1981. Um hafi verið að ræða vexti jafnháa hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga á hverjum tíma svo sem mælt sé fyrir um í 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981. Ekki hafi verið tilefni til greiðslu dráttarvaxta samkvæmt 4. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 enda hafi dómsmál ekki verið höfðað til endurgreiðslu skatta samkvæmt lögunum. Stefndi mótmælir því að kröfur stefnanda eigi stoð í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 þar sem skýrt komi fram í 4. mgr. 2. gr. laganna að ákvæði greinarinnar gildi ekki þar sem lög mæla fyrir um á annan veg. Vísist einnig til 2. mgr. 1. gr. laganna. Segi um 4. mgr. 2. gr. í greinargerð með frumvarpi til laganna að sérstaklega sé tekið fram í málsgreininni að ákvæði hennar gildi ekki þar sem lög mæli fyrir á annan veg, sbr. til dæmis 2. og 3. málslið 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981, en þar sé að finna sérreglur um upphafstímamark vaxta og fjárhæð þeirra. Hins vegar geti ákvæði greinarinnar verið til fyllingar sérlagaákvæðum sem ekki hafi að geyma ítarleg ákvæði um endurgreiðslu. Geti ákvæði laga nr. 29/1995 ekki átt við um endurgreiðslukröfu stefnanda þar sem hún eigi undir lög nr. 75/1981. Krafa stefnanda til endurgreiðslu skatta og vaxta hafi því réttilega verið efnd á grundvelli 112. gr. laga nr. 75/1981 og beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Þá bendir stefndi á að stefnandi hafi byggt á ákvæðum vaxtalaga nr. 25/1987 og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu þar sem við eigi. Málatilbúnaður stefnanda að þessu leyti sé hins vegar óljós þar sem ekki sé vikið að því hvaða ákvæði vaxtalaga hann skírskoti til eða til hvaða atvika með tilliti til upphafstíma þeirra dráttarvaxta sem hann geri kröfu til. Sérstök áhersla í stefnu á 12. gr. laga nr. 38/2001 sé órökstudd og styðji það ákvæði ekki kröfur stefnanda. Þá bendir stefndi á að ekki sé unnt að telja 50.770.842 krónur vera þann höfuðstól sem vextir hafi verið reiknaðir af eða eigi að reikna af. Hafi stefnandi lýst þeirri tölu ranglega, þ.e. talið hana vera mun á lækkun tekjuskatts og hækkun eignarskattsstofns gjaldárið 1999. Fyrir utan það að sá útreikningur sé rangur og ekki gerður þar greinarmunur á skattstofni og skatti, sé fjárhæðin 50.770.842 krónur sú sem leiðir af úrskurði ríkisskattstjóra frá maí 2001 um að hækkun hafi orðið á opinberum gjöldum 1998 (445.538), lækkun 1999 (51.692.888 kr.) og hækkun 2000 (476.508 kr.). Telur stefndi því að krafa stefnanda um endurgreiðslu ásamt vöxtum geti ekki byggst á öðru en 112. gr. laga nr. 75/1981 sem séu sérlög sem gangi framar almennum vaxtalögum. Samkvæmt 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 skuli, ef ljóst verði við endurákvörðun að gjaldandi hafi greitt meira en endanlega álögðum skatti nemi, endurgreiða það sem ofgreitt var ásamt vöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu ríkissjóðs. Skuli vextir þessir vera jafnháir hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga á hverjum tíma. Samkvæmt 4. mgr. 112. gr. laganna megi ætíð krefjast dráttarvaxta frá þeim tíma er dómsmál teljist höfðað til endurgreiðslu skatta samkvæmt lögunum. Af ákvæðinu verði ráðið að greiða hafi átt stefnanda vexti sem skyldu vera jafnháir hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga hverju sinni frá þeim tíma er stefnandi innti greiðslur af hendi. Hafi sá vaxtaútreikningur tekið mið af því hve há gjöld hefðu þá talist ofgreidd frá 30. nóvember 1999 og 30. desember 1999 til greiðsludags, allt til 22. maí 2001 og með hliðsjón af öðrum innborgunum eða millifærslum. Lögvarin krafa stefnanda til endurgreiðslu skatta ásamt vöxtum hafi verið að fullu innt af hendi og engin rök til að greiða dráttarvexti á grundvelli 4. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 enda komi fyrst fram krafa um endurgreiðslu í þessu máli sem þegar hafði verið efnd í samræmi við lög áður en málið var höfðað. Eigi ákvæðið einungis við um það dómsmál þar sem krafist sé endurgreiðslu skatta sem ekki hefur verið innt af hendi og þar leyst úr því hvort og að hvaða marki réttur til endurgreiðslu skatta sé fyrir hendi. Mál það sem stefnandi höfðaði gegn stefnda þann 9. febrúar 1999 hafi ekki verið til endurgreiðslu skatta og engin fjárkrafa þar höfð uppi. Sé því eindregið mótmælt að með þeirri málsókn stefnanda hafi verið lögð fram krafa um endurgreiðslu skatta í skilningi 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Kröfur og málatilbúnaður stefnanda nú eigi sér því enga stoð í því ákvæði. Þá málsástæðu stefnanda að sanngjarnt sé að gjaldendur fái ofgreitt fé til baka með dráttarvöxtum þar sem þeir þurfi að greiða dráttarvexti kveður stefndi hvorki eiga sér stoð í lögum né öðrum réttarheimildum og mótmælir henni. Þá telur stefndi að málsástæða þessi kunni að byggja á misskilningi enda kæmu ofgreiddir dráttarvextir væntanlega til endurgreiðslu væri því að skipta, en um rétt til vaxta af endurgreiðslufjárhæð færi eftir þeim lagaákvæðum sem að framan sé lýst. Verði talið að lög nr. 29/1995 ættu við hér telur stefndi að ekki kæmi til álita annað en 1. mgr. 2. gr. sem leiddi til sömu niðurstöðu og fyrr sé rakið. Verði niðurstaðan sú að 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 eigi við eða ákvæði vaxtalaga sé því mótmælt að upphafstími þeirra verði ákveðinn frá 30. nóvember 1999 og 30. desember það ár, svo sem í dómkröfu greini, enda hafi stefnandi í raun ekki sett fram kröfu til endurgreiðslu fyrr en með bréfi þann 16. maí 2001 til sýslumanns, sem þó hafi ekki verið rökstudd með viðhlítandi hætti. Greiðslan hafi farið fram innan 30 daga frá því að endurgreiðslukrafa var höfð uppi, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 og því enginn réttur til dráttarvaxta samkvæmt þeim lögum. Dómkröfur stefnanda eins og þær séu fram settar eigi því enga stoð í ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 eða ákvæðum vaxtalaga. Þá komi fyrri bréf stefnanda að gengnum dómi Hæstaréttar 25. janúar 2001 ekki til álita enda hafi ekki verið á valdi ríkisskattstjóra að fjalla um endurgreiðslukröfu eða unnt af hálfu aðila að gera grein fyrir henni fyrr en að gengnum úrskurði ríkisskattstjóra um endurskoðun skattskilanna. Verði talið að 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 geti átt við væri ekki unnt að miða við annað upphafsmark en þegar rökstudd krafa til greiðslu hafi verið sett fram, en ekki sé unnt að líta svo á að kröfubréf stefnanda frá 16. maí 2001 uppfylli þau skilyrði. Endurgreiðslan ásamt vöxtum hafi verið efnd svo fljótt sem mögulega var kostur innan 30 daga frá því að hún var þekkt í kjölfar úrskurðar ríkisskattstjóra og beri því að sýkna af öllum kröfum stefnanda, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Þá kveðst stefndi einnig byggja á því að greiddir vextir hafi verið hærri en numið hefði dráttarvöxtum þótt upphafstími væri miðaður við kröfubréf stefnanda. Myndi það leiða til þeirrar niðurstöðu þótt miðað væri við bréf lögmanns stefnanda frá 16. maí 2001 og einnig þótt miðað væri við bréf hans 29. mars 2001 að vextir hærri en sem næmi dráttarvöxtum frá þeim tíma hafi verið inntir af hendi 22. maí 2001. Til stuðnings varakröfu kveðst stefndi byggja á öllum ofangreindum málsástæðum og lagarökum. Þá sé upphafstíma dráttarvaxta mótmælt með vísan til þess sem framan greinir. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og rakið hefur verið snýst ágreiningur aðila máls þessa fyrst og fremst um það hvort stefnandi hafi átt rétt á því að fá greidda dráttarvexti á ofgreidda skatta, frá þeim tíma er hann innti af hendi greiðslur þessara ofgreiddu skatta, til endurgreiðsludags, í stað þeirra vaxta sem honum voru greiddir í samræmi við ákvæði 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981. Í greinargerð sinni nefnir stefndi ýmis atriði sem hann telur geta leitt til frávísunar málsins þar sem krafa stefnanda og málatilbúnaður hans sé vanreifaður og ekki alltaf í samræmi við staðreyndir máls. Þá telur stefndi tilvísun stefnanda til vaxtalaga gera málatilbúnað hans óljósan þar sem ekki sé vikið að því hvaða ákvæði vaxtalaga hann skírskoti til eða til hvaða atvika með tilliti til upphafstíma þeirra dráttarvaxta hann geri kröfu til. Þá gagnrýnir hann tilvísun stefnanda til 12. gr. laga nr 38/2001. Stefndi gerir þó ekki kröfu um frávísun málsins og hefur stefnandi að nokkru leyti bætt úr því sem stefndi telur aðfinnsluvert við málatilbúnað hans og er það mat dómsins að málatilbúnaður stefnanda brjóti ekki í bága 80. gr. laga nr. 91/1991 þannig að vísa eigi málinu frá. Tilvísun stefnanda til 12. gr. laga nr. 38/2001 eru lagarök hans fyrir kröfu hans um vaxtavexti. Stefnandi byggir kröfur sínar fyrst og fremst á 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Stefndi mótmælir því að þessi lög eigi við í tilviki stefnanda enda komi fram í 4. mgr. 2. gr. laganna að ákvæði hennar eigi ekki við þar sem lög mæli fyrir á annan veg. Telur stefndi að í 2. og 3. ml. 2. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignaskatt sé að finna sérreglur sem eigi við um tilvik það sem hér er fjallað um. Í þessu ákvæði laga um tekjuskatt og eignaskatt kemur fram að ef ljóst verður þegar álagningu skatta, annarra en tekjuskatts manna, lýkur eða við endurákvörðun þessara sömu skatta að gjaldandi hefur greitt meira en endanlega álögðum sköttum nemur skuli endurgreiða það sem ofgreitt var ásamt vöxtum fyrir það tímabil sem féð var í vörslu ríkissjóðs. Þá segir í niðurlagi ákvæðisins að ætíð megi krefjast dráttarvaxta frá þeim tíma er dómsmál telst höfðað til endurgreiðslu skatta samkvæmt lögum þessum. Í 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 segir að við endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda skuli greiða vexti sem skuli vera jafnháir hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga á hverjum tíma af því fé sem oftekið var frá þeim tíma er greiðslan átti sér stað þar til endurgreiðsla fari fram. Í 2. mgr. segir að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skuli greiða dráttarvexti samkvæmt 10. gr. laga nr. 25/1987, með síðari breytingum, frá þeim tíma er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda. Þá byggir stefnandi jafnframt á 4. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignaskatt, þar sem segir að ætíð megi krefjast dráttarvaxta frá þeim tíma sem dómsmál teljist höfðað til endurgreiðslu skatta samkvæmt lögunum. Verður ekki séð annað en lög nr. 29/1995 eigi við um tilvik það sem hér er fjallað um enda óumdeilt að verið er að fjalla um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Hér er um að ræða lög sem eru yngri en lög nr. 75/1981 og er það meginregla að yngri lög gangi framar eldri lögum um sama efni. Þar sem lög þessi kunna að vera ósamrýmanleg hinum eldri ganga þau framar en af því sem rakið hefur verið um þau ákvæði sem hér eru til umfjöllunar verður ekki séð að ákvæði þessi skarist. Byggir stefnandi á að með höfðun hans á máli til endurákvörðunar skattskila þann 9. febrúar 1999 á hendur stefnda hafi hann sannanlega lagt fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta í skilningi 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 auk þess sem með þeirri málshöfðun hafi verið höfðað dómsmál til endurgreiðslu skatta í skilningi 4. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981. Í fyrrgreindu dómsmáli sem stefnandi höfðaði á hendur stefnda þann 9. febrúar 1999 voru gerðar þær dómkröfur að felldur væri úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra frá 16. desember 1997 um endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda fyrir gjaldárin 1996 og 1997 og til vara að felldur væri úr gildi sá hluti úrskurðarins sem varði gjaldárið 1997. Þá var þess krafist að skilyrðum 57. gr. A laga nr 75/1981 hafi verið fullnægt við sameiningu Matvælaiðjunnar Strýtu hf og Kirkjusands hf. og að endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda árið 1996 og 1997 bryti í bága við 56. gr. sömu laga. Þá var þess krafist að ónotað tap Kirkjusands hf. og Matvælaiðjunnar Strýtu hf. í árslok 1995 hafi verið 194.331.237 og að heimilt væri að draga það frá tekjum stefnanda við skattuppgjör. Þá var krafist málskostnaðar. Niðurstaða Héraðsdóms Reykjavíkur var meðal annars sú að fella skyldi úr gildi þann hluta úrskurðar ríkisskattstjóra 16. desember 1997 sem laut að endurákvörðun opinberra gjalda stefnanda vegna gjaldársins 1997 og var sú niðurstaða staðfest af Hæstarétti með dómi 25. janúar 2001. Í framangreindri málsókn var ekki til umfjöllunar krafa stefnanda um endurgreiðslu ofgreiddra skatta og því ekki unnt að fallast á það með stefnanda að með málsókninni hafi hann sannanlega lagt fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta eða höfðað mál til endurgreiðslu ofgreiddra skatta enda hafði stefnandi ekki á þeim tíma er málið var höfðað innt af hendi þær skattgreiðslur sem hann hefur nú fengið endurgreiddar sem ofgreiddar. Hinar ofgreiddu skattgreiðslur voru ekki inntar af hendi fyrr en í nóvember og desember árið 1999. Eins og rakið hefur verið fjallaði framangreint dómsmál um úrskurð ríkisskattstjóra sem með dóminum var felldur niður að hluta. Með bréfi lögmanns stefnanda til ríkisskattstjóra 29. mars 2001, í kjölfar dóms Hæstaréttar, var þess krafist að ríkisskattstjóri hlutaðist til um að endurákvarða skattskil stefnanda í samræmi við niðurstöðu dómsins og þess krafist að endurgreiddir verði ofgreiddir skattar ásamt hæstu dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Með úrskurði ríkisskattstjóra 15. maí 2001 var fallist á erindi stefnanda og er ekki ágreiningur með aðilum um hversu há endurgreiðslan átti að vera og greiddi stefndi strax þá fjárhæð 50.770.842 krónur og nokkrum dögum síðar greiddi stefndi þá vexti sem hann taldi sér skylt að greiða samtals að fjárhæð 3.829.325 krónur og er ekki deilt um það í málinu að útreikningur þeirra sé réttur miðað við að um sé að ræða vexti samkvæmt 4. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981. Það lá því ekki fyrir fyrr en með úrskurði ríkisskattstjóra þann 15. maí 2001 hver fjárhæð endurgreiðslu til stefnanda væri vegna oftekinna skatta og fyrst þá gat hann gert kröfu um að fá hana greidda. Stefnandi gerði strax í kjölfar úrskurðarins kröfu um endurgreiðslu og var honum greidd sú fjárhæð strax daginn eftir. Eins og nú hefur verið rakið er ljóst að um oftekna skatta var að ræða og samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 skal í slíkum tilvikum greiða vexti sem eru jafnháir hæstu vöxtum óbundinna sparireikninga á hverjum tíma af ofteknu fé frá þeim tíma sem greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðslan fer fram. Ákvæði 2. mgr. ákvæðisins verður ekki skilið á annan veg en að ef réttmætri kröfu um endurgreiðslu sé ekki sinnt eigi kröfuhafi rétt á dráttarvöxtum frá þeim degi sem hann sannanlega krefur um endurgreiðslu. Sami skilningur verður lagður í 4. mgr. 112. gr. laga nr. 75/1981, þannig að ef höfða þarf dómsmál vegna kröfu um endurgreiðslu megi ætíð krefjast dráttarvaxta frá þeim tíma er dómsmálið teljist höfðað. Í þessu máli lagði stefnandi sannanlega fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta með bréfi til sýslumannsins á Akureyri þann 16. maí 2001 og var honum greitt strax daginn eftir og vextir nokkrum dögum síðar. Var krafa stefnanda því efnd strax og á hann því ekki rétt á dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 frá þeim tíma sbr. það sem segir í 3. mgr. um að ekki skuli greiða dráttarvexti fari endurgreiðsla fram innan 30 daga frá því að krafa um endurgreiðslu var gerð. Í erindi stefnanda til ríkisskattstjóra var krafist endurákvörðunar skattskila í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar og að endurgreiddir yrðu ofgreiddir skattar ásamt hæstu dráttarvöxtum í samræmi við 2. mgr. 2. gr.laga nr. 29/1995. Ríkisskattstjóri fellst á erindið. Verður sú yfirlýsing ríkiskattstjóra ekki túlkuð á annan veg en að hann fallist á að endurákvarða skattskil stefnanda svo sem hans hlutverk nær til. Þótt fram komi í úrskurði hans að hann fallist á erindi stefnanda verður það ekki túlkað svo að hann hafi með því slegið föstu að stefnandi ætti rétt á dráttarvöxtum af kröfu sinni fyrr en eftir að hann legði fram kröfu um endurgreiðslu sbr. það sem rakið hefur verið að ofan. Að því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefndi efnt að fullu kröfu stefnanda um endurgreiðslu ofgreiddra skatta og vexti af þeirri fjárhæð sem ofgreidd var frá þeim tíma er hún var innt af hendi og þar til endurgreiðslan fór fram. Verður stefndi því þegar af þessum sökum sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir atvikum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 200.000 krónur í málskostnað. Af hálfu stefnanda flutti málið Eyvindur Sólnes hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Einar Karl Hallvarðsson hrl. Dóminn kveður upp Greta Baldursdóttir héraðsdómari. Stefndi, íslenska ríkið er sýknað af kröfum stefnanda, Samherja hf., Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 436/2015
Almannatryggingar Ökutæki Aðildarskortur Stjórnvaldsákvörðun Stjórnarskrá Aðfinnslur
Árið 2013 samþykkti T umsókn Ó um styrk til bifreiðakaupa vegna fjölfatlaðs sonar hans, þó þannig að fjárhæð sambærilegs styrks sem Ó fékk árið 2009 var að fullu dreginn frá síðari styrknum. Í málinu krafðist Ó þess að T yrði gert að greiða sér styrkinn óskertan og reisti kröfu sína á því að ákvörðun T stæðist hvorki 1. og 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar né ákvæði laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og reglugerðar nr. 170/2009 um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða. Ekki var fallist á með T að Ó væri ekki rétthafi þeirra hagsmuna sem um væri deilt í málinu þannig að sýkna bæri hann vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þótt Ó hefði sótt um styrk til kaupa á nýrri bifreið fyrir hönd sonar síns hefði T litið á Ó sem umsækjanda um styrkinn. Þá hefði styrkurinn verið greiddur Ó sem hefði fest kaup á bifreiðinni og verið skráður eigandi hennar. Talið var að dómstólar væru til þess bærir samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar að fjalla um lögmæti ákvörðunarinnar. Á hinn bóginn væri það ekki á valdsviði þeirra að leggja sérfræðilegt mat á það hvort T hefði sem stjórnvaldi verið rétt að veita styrkinn og þá hversu háan með tilliti til sjúkdóms sonar Ó, fötlunar og annarra aðstæðna. Með vísan til þess að í 3. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007 hefði verið mælt fyrir um að heimilt væri að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings þegar Ó sótti um styrkinn og T tók ákvörðunina, var talið að hún hefði verið lögmæt og málefnaleg. Var T því sýknað af kröfu Ó.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 2015. Hann krefst þess aðallegaað ógilt verði ákvörðun stefnda 30. apríl 2013 „um að frádreginn verði1.200.000 kr. styrkur vegna bifreiðakaupa sem veittur var á árinu 2009, frá5.000.000 kr. styrk sem veittur var vegna kaupa á sérútbúnum og dýrum bifreiðumá árinu 2013“, en til vara að viðurkennt verði að ákvörðunin hafi veriðólögmæt. Þá krefst áfrýjandi þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér1.200.000 krónur, en til vara 1.052.640 krónur. Ennfremur krefst hannmálskostnaðar í héraði án tillits til gjafsóknar sem honum var þar veitt, svoog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IMálsatvik eru í stuttu máli þau að sonur áfrýjanda, Keran StuelandÓlason, sem var fæddur 15. mars 2009 og lést 11. júní 2014, var fjölfatlaðurmeð taugahrörnunarsjúkdóm og bundinn við öndunarvél allan sólarhringinn. Þurftidrengurinn af þeim sökum á að halda bifreið, meðal annars til að komast íleikskóla og njóta læknismeðferðar og reglubundinnar þjálfunar. Með bréfi tiláfrýjanda 9. júní 2009 tilkynnti stefndi að samþykktur hafi verið styrkur, aðfjárhæð 1.200.000 krónur, vegna kaupa á bifreið á grundvelli umsóknar hans. Íbréfinu var vísað til laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og reglugerðar nr.170/2009 um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiða.Jafnframt var þar tekið fram að óheimilt væri „að selja bifreið innan 5 ára fráveitingu styrks.“ Áfrýjandi eignaðist bifreið skömmu síðar, en á árinu 2010 komrúmbetri bifreið í hennar stað þegar sonur hans fór að stækka.Samkvæmt gögnum málsins ritaði áfrýjandi 7. mars 2013 undir umsókn, fyrirhönd sonar síns, á þar til gert eyðublað um styrk til kaupa á enn stærri ogfullkomnari bifreið. Í umsókninni var farið fram á að greiðslur „leggist inn áeftirfarandi viðskiptareikning umsækjanda“ sem mun hafa verið reikninguráfrýjanda. Stefndi tók við umsókninni 11. mars 2013 og henni mun hafa fylgtvottorð félagsráðgjafa frá 8. sama mánaðar þar sem lýst var aðstæðum áfrýjandaog sonar hans. Í vottorðinu kom fram að drengurinn hafi fengið „bílastyrk 1200þ kr. líklega fyrir þremur árum og er því verið að sækja um undanþágu núna.“ Þákvaðst sá, sem vottorðið gaf, hafa gert áfrýjanda „grein fyrir að ef hann fáiúthlutað styrk núna verði honum líklega gert að endurgreiða hluta styrksins semhann fékk þá og er Óli sáttur við það.“ Í tilefni af síðastnefndum orðum varáfrýjandi spurður fyrir héraðsdómi hvað hann hafi haldið að hann þyrfti aðendurgreiða. Því svaraði hann: „Það var alltaf talað við mig um að endurgreiðahlutfallslega til baka sem sagt ef ég myndi selja bílinn innan fimm ára að þámyndi ég þurfa að greiða hlutfallslega til baka eftirstöðvar af þessum fimmárum og við vorum svo sem alveg sátt við það því að ... þessi fimm ár voru aðljúka og hérna okkur bara dauðvantaði stærri bíl þannig að við sættumst alveg áþað að gera það.“Með bréfi stefnda til áfrýjanda 17. apríl 2013 var vísað til 5. gr.reglugerðar nr. 170/2009 og tekið fram að frekari gögn vantaði vegna umsóknar,sem borist hafi um „styrk til bifreiðakaupa vegna Keran Stueland Ólason“, enbörn á aldur við hann þyrftu almennt ekki á stórum og sérútbúnum bifreiðum aðhalda. Stefndi tók síðan afstöðu til umsóknarinnar í bréfi til áfrýjanda 30.apríl 2013 og sagði í upphafi þess að stefnda hafi borist umsókn hans um styrktil bifreiðakaupa vegna sonar hans. Síðar var komist svo að orði: „Samþykkturhefur verið 60% styrkur af grunnverði bifreiðar án aukabúnaðar, þó ekki hærrien 5.000.000 kr að frádregnum styrk kr. 1.200.000 sem greiddur var 2009.Styrkurinn verður greiddur á tímabilinu 1. maí 2013 til 1. maí 2014 aðuppfylltum ákveðnum skilyrðum.“ Meðal þeirra var að bifreið skyldi skráð áforráðamann ef um barn væri að ræða. Í september 2013 keypti áfrýjandi nýjabifreið. Nam kaupverð hennar 8.960.187 krónum og mun hluti þess hafa verið greiddurmeð fyrrgreindum styrk að fjárhæð 3.800.000 krónur. Var áfrýjandi skráðureigandi bifreiðarinnar í ökutækjaskrá.Fjárkröfur áfrýjanda eru á því reistar að sú ákvörðun stefnda 30. apríl2013 að draga fjárhæð fyrri styrksins, sem veittur var árið 2009, að fullu frásíðari styrknum standist hvorki fyrirmæli 1. og 3. mgr. 76. gr.stjórnarskrárinnar né ákvæði laga nr. 99/2007 og reglugerðar nr. 170/2009. Samkvæmtþví eru kröfur áfrýjanda, sem lúta að ógildi og ólögmæti ákvörðunarinnar, íraun málsástæður til stuðnings fjárkröfunum og koma þær því aðeins til skoðunarsem slíkar við úrlausn málsins. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður afkröfum áfrýjanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. IIÍ 3. mgr. 1. gr. laga nr. 99/2007 er kveðið á um að stefndi greiði bætursamkvæmt þeim lögum. Eftir fyrri málslið 1. mgr. 10. gr. laganna er heimilt aðgreiða til elli- og örorkulífeyrisþega, örorkustyrkþega ogumönnunargreiðsluþega uppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega er nauðsyn aðhafa vegna hreyfihömlunar ef sýnt er að bótaþegi geti ekki komist af ánuppbótarinnar. Í fyrsta málslið 3. mgr. greinarinnar, sbr. 58. gr. laga nr.112/2008 um sjúkratryggingar, segir að heimilt sé að greiða styrk til að aflabifreiðar sem nauðsynleg er vegna þess að líkamsstarfsemi er hömluð eða vantarlíkamshluta. Í öðrum málslið málsgreinarinnar, sem bætt var við hana með 13.gr. laga nr. 120/2009, er svo fyrir mælt að heimilt sé að veita styrk á fimmára fresti vegna sama einstaklings og jafnframt var samsvarandi regla að því ervarðar uppbót vegna kaupa á bifreið tekin upp í síðari málslið 1. mgr. 10. gr.laga nr. 99/2007. Í 1. mgr. 4. gr. laganna segir meðal annars að stefnda séheimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfæranda langveikra barnasem dveljast í heimahúsi að tilteknum skilyrðum uppfylltum.Í 4. gr. reglugerðar nr. 170/2009, sem sett hefur verið á grundvelli 2.mgr. 14. gr. laga nr. 99/2007, sbr. lokamálslið 3. mgr. 10. gr. laganna, erfjallað um styrki til kaupa á bifreiðum vegna þeirra sem hreyfihamlaðir eru.Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar skal styrkur vera 1.200.000 krónur aðuppfylltum nánar greindum skilyrðum. Í 3. mgr. segir að styrk sé heimilt aðveita á fimm ára fresti vegna sama einstaklings og í 5. mgr. að óheimilt sé aðselja bifreið fyrr en fimm árum eftir styrkveitingu nema að fengnu sérstökuleyfi stefnda. Eftir 6. mgr. er heimilt, ef hinn hreyfihamlaði hefur móttekiðuppbót samkvæmt 3. gr. reglugerðarinnar og sjúkdómsástand hans versnar þannigað hann uppfylli skilyrði styrks, að greiða mismun á fjárhæð uppbótar og fjárhæðstyrks. Styrkur og uppbót getur þó aldrei verið hærri en 1.200.000 krónur áfimm ára fresti. Í 5. gr. reglugerðarinnar er fjallað um styrki til kaupa ásérútbúnum og dýrum bifreiðum. Þar segir í 1. mgr. að heimilt sé að veita styrktil að afla bifreiðar sem nemur allt að 50% til 60% af kaupverði hennar, það ergrunnverði án aukabúnaðar, ef um sé að ræða einstakling sem ekki komist af ánsérútbúinnar og dýrrar bifreiðar vegna mikillar fötlunar. Eftir 2. mgr. erheimilt að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings. Styrkur samkvæmtþessu ákvæði getur aldrei verið hærri en 5.000.000 krónur. Í 5. gr. er ekki aðfinna sams konar ákvæði og í 6. mgr. 4. gr. um að heimilt sé að draga frá styrk,sem veittur er til kaupa á sérútbúinni og dýrri bifreið, styrk sem hinnhreyfihamlaði hefur áður þegið til kaupa á bifreið.IIIÁkvæði 3. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007 ber að skýra þannig, með hliðsjónaf 1. mgr. hennar og 1. mgr. 4. gr. laganna, að heimilt sé að greiða styrk tilkaupa á bifreið til framfæranda fatlaðs og langveiks barns sem á henni þarf aðhalda. Þótt áfrýjandi hafi sótt um styrk til kaupa á nýrri bifreið fyrir höndsonar síns í mars 2013 virðist stefndi hafa litið á áfrýjanda sem umsækjanda umstyrkinn í bréfum sínum til hans 17. og 30. apríl sama ár. Jafnframt munstyrkurinn hafa verið greiddur áfrýjanda sem festi kaup á bifreiðinni og varskráður eigandi hennar. Að þessu virtu er hafnað kröfu stefnda um sýknu vegnaaðildarskorts þar sem áfrýjandi sé ekki rétthafi þeirra hagsmuna, sem um erdeilt í máli þessu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. desember 2005 ímáli nr. 208/2005.Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal öllum, sem þess þurfa,tryggður í lögum réttur til aðstoðar, þar á meðal vegna sjúkleika, örorku ogsambærilegra atvika, og í 3. mgr. er mælt svo fyrir að börnum skuli tryggð ílögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Í samræmi við þessifyrirmæli stjórnarskrárinnar er í 10. gr. laga nr. 99/2007 meðal annars kveðiðá um heimild til handa stefnda til að greiða til framfærenda fatlaðra og langveikrabarna uppbót vegna kaupa á bifreiðum í þeirra þágu eða veita þeim styrk í samatilgangi, enda sé fullnægt þeim skilyrðum sem þar eru greind. Eins og ráðiðverður af áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 208/2005 eru dómstólar tilþess bærir samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar að fjalla um lögmæti ákvarðanaeins og þeirrar sem mál þetta fjallar um. Á hinn bóginn er það ekki á valdsviðiþeirra að leggja sérfræðilegt mat á það hvort stefnda hafi sem stjórnvaldiverið rétt að veita styrk til bifreiðakaupa í tilviki áfrýjanda og þá hversuháan með tilliti til sjúkdóms sonar hans, fötlunar og annarra aðstæðna.Þegar áfrýjandi sótti um styrk til kaupa á bifreiðinni í mars 2013 varhonum samkvæmt því, sem áður er rakið, kunnugt um að styrkurinn kynni að verðaskertur vegna styrksins, sem honum hafði verið veittur árið 2009, þar sem ekkiværu liðin fimm ár frá styrkveitingunni. Af þeirri ástæðu var ekki þörf á aðstefndi upplýsti hann sérstaklega um þetta atriði, sbr. 1. mgr. 7. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ekki var heldur tilefni til að gefa áfrýjanda kostá að tjá sig frekar um málið áður en stefndi tók afstöðu til umsóknar hans, aðfengnum viðbótarupplýsingum frá honum, sbr. 13. gr. sömu laga.Þegar áfrýjandi sótti um styrkinn og stefndi tók hina umdeildu ákvörðun hafði3. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007 sem áður greinir verið breytt á þann veg aðþar var svo fyrir mælt að heimilt væri að veita styrk á fimm ára fresti vegnasama einstaklings. Samkvæmt því var það í senn lögmætt og málefnalegt afstefnda að draga fjárhæð þess styrks, sem áfrýjandi hafði þegið til kaupa ábifreið í þágu sonar síns árið 2009, frá styrknum sem honum var veittur í samatilgangi árið 2013 þar sem ekki voru liðin full fjögur ár frá ákvörðun um fyrristyrkveitinguna.Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, ber að sýkna stefnda afkröfum áfrýjanda í máli þessu. Í samræmi við það verður niðurstaða héraðsdómsstaðfest, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað og gjafsóknarkostnaðáfrýjanda. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verðuráfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað hér fyrir dómi eins og nánar greinirí dómsorði.Það athugast að áfrýjandi afhenti réttinummálsgögn sem voru í verulegu ósamræmi við reglur nr. 601/2014 um málsgögn íeinkamálum sem settar eru samkvæmt 4. mgr. 156. gr. laga nr. 91/1991. Á þaðeinkum við um uppröðun skjala, sbr. 3. gr. reglnanna. Er þetta aðfinnsluvert.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 15. apríl 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 9.apríl 2015, var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu, sem þingfestvar 10. júní 2014, af Óla Ásgeiri Stueland Keransson, Jötunsölum 2, 201Kópavogi, á hendur Tryggingastofnun ríkisins,Laugavegi 114, 150 Reykjavík.I.Stefnandi gerir aðallega þá kröfu að ógilt verði ákvörðun stefnda, dags.30. apríl 2013, um að frádreginn verði 1.200.000 kr. styrkur vegnabifreiðakaupa sem veittur var á árinu 2009, frá 5.000.000 kr. styrk, semveittur var vegna kaupa á sérútbúnum og dýrum bifreiðum á árinu 2013.Stefnandi gerir þá kröfu til vara að viðurkennt verði með dómi aðákvörðun stefnda, dags. 30. apríl 2013, um að frádreginn verði 1.200.000 kr.styrkur vegna bifreiðakaupa sem greiddur var á árinu 2009, frá 5.000.000 kr.styrk, sem veittur var vegna kaupa á sérútbúnum og dýrum bifreiðum á árinu2013, sé ólögmæt.Stefnandi gerir aðallega þá fjárkröfu að stefndi greiði sér 1.200.000kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 12. desember 2013 til greiðsludags.Stefnandi krefst þess til vara að stefndi greiði sér 1.052.640 kr.,ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 12. desember 2013 til greiðsludags. Þákrefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlaususamkvæmt gjaldskrá Lagaraka lögmannstofu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál,en sótt hefur verið um gjafsókn vegna málsins.Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þákrefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. II.Stefnandi sótti um styrk vegna bifreiðakaupa árið 2009, fyrir son sinn,Keran Stueland Ólasonar, kt. [...]. Óumdeilt er að drengurinn varhreyfihamlaður og uppfyllti skilyrði styrkjar skv. 4. og 5. gr. reglugerðar nr.170/2009 um styrki til hreyfihamlaðra einstaklinga vegna bifreiðakaupa.Drengurinn var bundinn sérútbúinni kerru alla daga og var hún útbúin tækjumvegna veikinda hans. Drengurinn þurfti að hafa meðferðis útistól og innistól,sem fylgdu honum þegar hann var á leikskóla og í ferðum. Drengurinn varreglulega undir læknishendi vegna veikinda hans sinna og fór hann aukreglulegra læknisheimsókna einnig í Rjóður einu sinni í mánuði, þar sem hanndvaldi í nokkra daga í senn.Samþykktur var styrkur af hálfu stefnda fyrir drenginn þann 9. júní 2009vegna bifreiðakaupa að upphæð 1.200.000 kr. og var hann greiddur út átímabilinu 1. júní 2009 til 31. maí 2010. Styrkurinn var veittur á grundvellireglugerðar nr. 170/2009 um styrki til hreyfihamlaðra einstaklinga vegnabifreiðakaupa. Stefnandi keypti bifreiðina Toyota Landcruiser 120 VX meðskráningarnúmerinu SH-065. Kaupin fóru fram með þeim hætti að afi barnsinskeypti bifreiðina 27. maí 2009, þar sem stefnanda vantaði hana nauðsynlegafyrir drenginn. Hún var síðan færð yfir á stefnanda sem forráðamanns drengsinsþann 22. júní 2009, en þá hafði honum borist samþykkt stefnda, dags. 9. júní2009. Fyrirkomulagið var með vitund og vilja stefnda.Bifreiðin hentaði fyrst um sinn meðan drengurinn var enn ungabarn, enári síðar kom í ljós, þegar drengurinn fór að stækka, að bifreiðin hentaði ekkisem skyldi og var því fengin ný bifreið, Volkswagen Transporter meðskráningarnúmerinu MY-618. Bifreiðin var keypt þann 16. júlí 2010 og stefndihafði vitneskju um kaupin. Sú bifreið var rúmbetri og var nauðsynleg til aðflytja aukabúnað fyrir drenginn. Eftirþví sem drengurinn stækkaði og sérþarfir jukust varð stefnanda ljóst að hannþyrfti stærri bifreið sem væri rúmbetri og betur útbúin aukabúnaði. Stefnandisótti um styrk vegna stærri bifreiðar á árinu 2013 þar sem eldri bifreiðhentaði ekki lengur þörfum drengsins og ekki var nægilegt rými fyrirhjálpartækin og drenginn. Í 4. og 5. gr. reglugerðar nr. 170/2009 er kveðið áum að heimilt sé að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings og aðheimild reglugerðarinnar sé bundin við að um nauðsyn sé að ræða. Stefnandisótti um styrk áður en fimm ár voru liðin þar sem hann taldi það nauðsynlegt.Þann 30. apríl 2013 samþykkti stefndi 60% styrk af grunnverði nýrrar bifreiðartil stefnanda að hámarki að upphæð 5.000.000 kr. sem er hámarksstyrkur aðfrádregnum veittum styrki á árinu 2009 að fjárhæð 1.200.000 kr. vegnadrengsins. Styrkur þessi er veittur til kaupa á sérútbúnum og dýrum bifreiðumskv. 5. gr. reglugerðar nr. 170/2009. Stefnandi keypti bifreið á grundvelli ákvörðunar stefnda um bifreið semhentaði og skilaði hann inn yfirlýsingu til stefnda um kaupin þann 30. ágúst2013. Stefnandi keypti bifreið af gerðinni Mercedes-Benz Sprinter meðskráninganúmerinu RX-R30 þann 11. september 2013. Stefnandi taldi sig ekki getabeðið lengur með kaup á bifreiðinni þar sem hún var drengnum nauðsynleg til aðstunda læknismeðferð og leikskóla. Styrkurinn var greiddur út á tímabilinu 1.maí 2013 til 1. maí 2014. Lögmaður stefnanda mótmælti með bréfi, dags. 12. nóvember 2013, tilstefnda því að stefnandi fengi ekki fullan styrk og krafðist þess til vara aðhonum yrði veittur styrkur með hlutfallslegum frádrætti.Stefndi svaraði erindi þessu með bréfi, dags. 29. nóvember 2013, þar semfram kom að kærufrestur vegna ákvörðunar stefnda frá 30. apríl 2013 værirunninn út, sbr. 8. gr. Almannatryggingalaga nr. 100/2007 og 27. gr.stjórnsýslulaga. Fram kom að stefndi liti á erindið frá 12. nóvember 2013 semósk um endurupptöku, en ekki væri heimild til hennar, sbr. 24. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. KeranStueland Ólason lést þann 11. júní 2014.III.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi mótmælir því að sá styrkur, sem veittur var árið 2009 að fjárhæð1.200.000 kr., komi til frádráttar á styrk, sem veittur var árið 2013 aðfjárhæð 5.000.000 kr. til kaupa á nýrribifreið án aukabúnaðar, skv. 5. gr. reglugerðar nr. 170/2009, þar sem sýntþótti að eldri bifreið, sem keypt var með með samþykktum styrk árið 2009, varorðinn of lítil. Forsendur hefðu breyst og drengurinn hefði bæði elst og veriðorðin stærri og þyngri. Það eitt sýni mikilvægi þess að drengurinn og stefnandihefðu þurft á stærri bíl að halda svo drengurinn gæti sótt þær endurhæfingar oglæknismeðferðir, sem hann þurfti á að halda, sbr. markmið reglugerðar nr.170/2009. Í 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944 með síðari breytingum segi í 1. mgr.: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegnasjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Þá segi jafnframt í 3. mgr.: „Börnum skal tryggð í lögum sú vernd ogumönnun sem velferð þeirra krefst.“ Íþessu skyni hafi löggjafinn veitt einstaklingum í stöðu stefnanda og sonarhans, Kerans, sérstök réttindi með lögum um almannatryggingar nr. 100/2007, meðsíðari breytingum og lögum um félagslega aðstoð nr. 99/2007, með síðaribreytingum. Í 1. mgr. 1. gr. laga um félagslega aðstoð nr. 99/2007, komi framað þau veiti bæði styrki vegna kaupa á bifreið sem og uppbót vegna kaupa ábifreið. Í 10. gr. reglugerðarinnar segir:.Heimilt er aðgreiða til elli- og örorkulífeyrisþega, örorkustyrkþega og umönnunargreiðsluþegauppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega er nauðsyn að hafa vegnahreyfihömlunar ef sýnt er að bótaþegi geti ekki komist af án uppbótarinnar.[Heimilt er að veita uppbót á fimm ára fresti vegna sama einstaklings.]1)Sama gildir umrekstur bifreiðar eigi í hlut elli- eða örorkulífeyrisþegi og örorkustyrkþegar.[Heimilt er aðgreiða styrk til að afla bifreiðar sem nauðsynleg er vegna þess aðlíkamsstarfsemi er hömluð eða vantar líkamshluta. [Heimilt er að veita styrk áfimm ára fresti vegna sama einstaklings.]1) Ráðherra setur reglugerð2)um greiðslur samkvæmt ákvæði þessu, m.a. um sex mánaða búsetuskilyrði.]3)1)L. 120/2009, 13. gr. 2)Rg.170/2009, sbr. 1216/2013. 3)L. 112/2008, 58. gr. Með heimild í ofangreindu ákvæði hafiverið sett reglugerð nr. 170/2009 um styrki og uppbætur til hreyfihamlaðraeinstaklinga vegna bifreiða. Þar sem sonur stefnanda uppfylli öll þau skilyrðisem getið er um í 4. gr. reglugerðar nr. 170/2009 hafi hann heimild til aðsækja um styrk til til bifreiðakaupa sem falla undir 5. gr. reglugerðar nr.170/2009. Fram komi í 3. mgr. 5. gr. reglugerðarnr. 170/2009 það skilyrði að mat liggi fyrir um þörf á bifreið með hliðsjón afnotkun hjálpartækja og að Tryggingastofnun ríkisins samþykki val á bifreið.Fyrir hafi legið mat á því að drengurinn þurfti að notast við hjálpartæki ogþað hafi sýnt sig að eldri bifreið, sem notast hafði verið við, réð illa viðþað að bera hjálpartæki sem fylgdu honum. Hún hentaði því ekki lengur þörfumdrengsins. Stefnandi telur, að þar sem umrædd lagaákvæði um bifreiðastyrki felií sér útfærslu á aðstoð sem skyldi tryggð fötluðum einstaklingum með lögumsamkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár, verði við túlkun reglugerðarinnar aðlíta til þeirra markmiða sem styrkjunum væri ætlað að ná, þ.e. að gerahreyfihömluðum einstaklingum kleift að stunda atvinnu, skóla og sækjareglubundna endurhæfingu. Stefnandi telji því ekki forsendur til að túlkaundanþáguheimildina í 5. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 170/2009 þröngt, enda yrðislík þrengjandi skýring talin ganga gegn meginmarkmiðum reglugerðarinnar. Stefnandi telur jafnframt að túlkun stefnda hafi þær afleiðingar í förmeð sér að hreyfihamlaður einstaklingur yrði að leggja út í kostnað langtumfram verðmæti viðkomandi bifreiðar til að gera óhentuga bifreið nothæfa þarsem bifreið hefði ekki ónýst skyndilega. Stefnandi byggir á að ljá verðiákvæðinu inntak sem samrýmdist meginmarkmiðum sem styrkjunum væri ætlað að ná. Stefnandi mótmælir því að fyrri styrkur verði endurgreiddur að fullu.Skoða verður öll ákvæði reglugerðar nr. 170/2009 í samræmi við áðurgreindmarkmið reglugerðarinnar og lög nr. 99/2007 sem og ákvæði 76. stjórnarskrár.Stefnandi mómælir því að styrkur, sem veittur var á árinu 2009 vegna kaupa ábifreið, skuli koma að öllu leyti til frádráttar styrk, sem veittur á árinu2013 vegna kaupa á stærri bifreið, og slíkt standist hvorki lög néstjórnarskrá. Stefnandi byggir á því að þó lögfest séí öðrum málslið 3. mgr. 10. gr. laga nr. 99/2007, að heimilt sé að veita styrktil bifreiðakaupa á fimm ára fresti vegna sama einstaklings, verði ekki ráðiðaf lögskýringargögnum að baki lögum nr. 120/2009 að ætlunin hafi verið aðtakmarka svigrúm ráðherra á grundvelli reglugerðarheimildar lokamálsliðar 3.mgr. 10. gr. fyrrnefndu laganna til að útfæra nánar þetta skilyrði í reglugerð.Því verði að játa honum nokkurt svigrúm til að mæla fyrir um nauðsynleg frávikfrá umræddu skilyrði, styrkþegum í hag, svo fullnægt sé þeim markmiðum meðþessum styrkveitingum sem að framan séu rakin og útfærð í 1 .gr.reglugerðarinnar. Að þessu virtu telur stefnandi jafnframt að ekki séuforsendur til að túlka þröngt heimild 5. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 170/2009,sem heimilar að horft sé fram hjá fimm ára tímamarkinu við nánari skilgreindaraðstæður, enda yrði slík þrengjandi skýring talin ganga gegn meginmarkmiðum 1.gr. reglugerðar nr. 170/2009. Stefnandi byggir á því, að meðáðurgreindum ákvæðum og við afgreiðslu málsins hafi í raun verið komið í vegfyrir mat stjórnvalds, sem og að stefndi hafi ekki sinnt lögbundnu mati og nýttheimild sína í 2. ml. 5. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 170/2009. Þannig séheimilt að víkja frá fimm ára tímamarki eyðileggist bifreið á tímabilinu.Stefnandi byggir á því að skýra verði ákvæðið rúmt og bifreiðin hafi í raunónýst þar sem hún hentaði ekki lengur þörfum drengsins og honum því veriðnauðsyn að fá stærri bifreið. Stefnandi telur að þröng túlkun á þessu ákvæðifari gegn lögum, enda hafi umboðsmaður Alþingis fundið að þessu ákvæði ogframkvæmd stefnda í sambærilegu máli í áliti sínu í máli nr. 6505/2011 frá 18.júlí 2012. Stefnandi hafi sótt um styrk skv. 5.gr. reglugerðar nr. 170/2009 og fengið hann samþykktan. Stefndi ákveði síðan aðdraga eldri styrk frá þrátt fyrir að ekki sé að finna skýra stoð í 5. gr.reglugerðarinnar fyrir þeirri ákvörðun. Stefnandi mótmælir því að lagastoð séfyrir þessum frádrætti. Stefnandi hafi selt eldri bifreiðina í ágúst 2013 tilað eiga fyrir stærri bifreið, sem hann keypti í september sama ár. Stefndi hafiekki gætt góðra stjórnsýsluhátta og ekki leiðbeint stefnanda um réttarstöðu sínaeða bent honum á úrræði til að koma í veg fyrir þá skerðingu réttinda sem hafifalist í ákvörðun stefnda, dags. 30. apríl 2013. Þannig hafi stefndi hvorkigætt leiðbeiningarskyldu skv. 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 né heldurmeðalhófsreglu 12. gr. sömu laga. Þá hafi stefnanda ekki verið veitturandmælaréttur í ákvörðunarferli stefnda eins og skylt sé skv. 13. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnda hafi verið í lófa lagt að veita stefnandaundanþágu eða þá að leiðbeina honum um að sækja um styrkinn síðar svo hannfengi að njóta hans að fullu. Stefnandi hefði með því móti getað t.a.m. haftnýju bifreiðina á kaupleigu fram að fimm ára tímamarkinu, en keypt hana þegarþví væri náð. Stefnandi telur sig bæði hafa lögvarðahagsmuni og réttmætar væntingar á því að fyrri ákvörðun standi. Stefndi horfifram hjá sjónarmiðum á borð við nauðsyn stefnanda við að fá stærri bifreið svosinna megi læknismeðferð og skólagöngu drengsins. Einnig horfi stefndi fram hjáþví að stefnandi hafi gert allt sem í hans valdi stóð til að fá aðrar bifreiðartil að þjóna þörfum drengsins eins lengi og hann mögulega gat og hafi reyntallt áður en hann sótti um hærri styrk og fékk sérútbúna bifreið fyrirdrenginn. Íkröfum stefnanda felist að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt aðdraga styrk, sem veittur var á árinu 2009 að fjárhæð 1.200.000 kr., frá styrkað fjárhæð 5.000.000 kr. sem veittur hafi verið með ákvörðun stefnda þann 30.apríl 2013 vegna kaupa á sérútbúnum og dýrum bifreiðum sem falla undir skilgreiningu5. gr. reglugerðar nr. 170/2009. Krafa stefnanda sé því skaðabótakrafa vegnaþess tjóns sem stefnandi hafi hlotið vegna hinnar ólögmætu ákvörðunar stefnda. Stefnandi telur í besta falliásættanlegt að hlutfall af fyrri styrknum verði dregið frá, en ekki styrkurinnallur í heild sinni, enda hafi verðgildi bílsins fallið og ætti upphæð fyrristyrksins að taka mið af því sem og að rúm 4 ár hafi verið liðin frá fyrristyrkveitingu. Auk þess verði að taka mið af því hvort bifreiðin sem keypt varárið 2009 þjóni þeim tilgangi sem hún var keypt til að þjóna, sem hún geri ekkilengur í þessu tilfelli. Byggir stefnandi hér á sanngirnissjónarmiðum ogtilgangi laganna sem og þeirri heimild að líta fram hjá fimm ára tímamarki semveitt er í 5. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 170/2009. Stefnandireisi varakröfu sína á þessum grundvelli, en fyrsta bifreið var keypt 22. maí2009 og hafi hann notað hana fram til 11. september 2013 þegar hann keypti nýjabifreið, eða í fjögur ár, þrjá mánuði og 19 daga. Það séu 87,72% af fullum fimmárum og varafjárkrafan sé miðuð við það hlutfall af 1.200.000 kr. semfrádráttur frá styrk veittum á árinu 2013, eða samtals 1.052.640 kr. Stefnandi byggir á því að honum sénauðsyn á að fá dóm fyrir því að ákvörðun stefnda sé ólögmæt sem og dóm fyrir þeirri kröfu hann eigi að njótastyrkjar að fullu auk dráttarvaxta á þá fjárhæð sem dregin var frá veittumstyrk á árinu 2013. Upphafstími dráttarvaxta miðist við mánuð eftir að krafa umstyrk að fullu var sett fram með formlegum hætti með bréfi f.h. stefnanda tilstefnda, dags. 12. nóvember 2013, sbr. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingunr. 38/2001. Að lokum byggir stefnandi á því að túlkun stefnda á reglugerð nr.170/2009 sé ekki í samræmi við þau markmið, sem stefnt hafi verið að í 1. mgr.76. gr. laga nr. 33/1944 og að þröng túlkun undanþágu frá fimm ára tímamarkiásamt kröfu um ónýtingu bifreiðar hafi ekki lagastoð. Krafa stefnanda sé, auk ógildingarkröfu,viðurkenningarkrafa skv. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Stefnanda sé nauðsynlegt að fá úr því skorið með dómi hvort stefnda sé heimiltað draga upphæð styrks, sem veittur var 2009 vegna kaupa á bifreið skv. 4. gr.reglugerðar 170/2009, frá styrk sem veittur var skv. 5. gr. reglugerðar170/2009, þar sem sýnt þyki að fyrri bifreið hafi verið orðin of lítil til aðkoma bæði barni og hjálpartækjum fyrir í bifreiðinni. Stefnandi vísar til þess aðhann hafi verið í fríi þegar umrædd ákvörðun var send honum og hann hafi afþeirri ástæðu ekki séð hana fyrr en kærufrestur hafi verið liðinn. Um rétt stefnanda til að fá greiddanþann styrk sem hann á rétt á vísast til reglugerðar nr. 170/2009 með markmið 1.mgr. 76. gr. laga nr. 33/1944 að leiðarljósi og 3. mgr. 10. gr. laga nr.99/2007. Um varnarþing vísar stefnandi tilákvæða V. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 33. gr. Málskostnaðarkrafa stefnanda byggir á XXI. kaflalaga 91/1991, sérstaklega 130. gr., en taka verði mið af skyldu stefnanda tilað greiða virðisaukaskatt af málskostnaði, sbr. lög nr. 50/1988, en stefnandimáls þessa sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því nauðsynlegt að taka tillittil skattsins við ákvörðun málskostnaðar. Krafa um dráttarvexti er reist áIII., IV. og V. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Málatilbúnaður stefnandabyggi á því að stefnda hafi verið óheimilt að draga styrk, sem veittur var áárinu 2009 með ákvörðun stefnda þann 9. júní 2009, að fjárhæð 1.200.000 kr.,frá styrk að fjárhæð 5.000.000 kr., sem veittur var á árinu 2013 með ákvörðunstefnda þann 30. apríl 2013. Styrkirnir hafi verið veittir vegna kaupa ásérútbúinni og dýrri bifreið samkvæmt skilgreiningu 5. gr. reglugerðar nr.170/2009. Stefnandi hafnar þessum málatilbúnaði á grundvelli eftirfarandimálsástæðna: Ífyrsta lagi krefst stefndi sýknu á grundvelli aðildarskorts stefnanda.Umsækjandi að styrk þeim, sem deilt er um í málinu, hafi verið Keran StuelandÓlason, kt. [...], sonur stefnanda, og hafi hann því verið rétthafi þeirrahagsmuna sem um sé deilt. Sá einn geti að réttu lagi höfðað mál, sem sé rétthafiað þeim hagsmunum sem leita eigi úrlausnar dómstóla um. Samkvæmt 3. mgr. 17.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála komi lögráðamaður fram semfyrirsvarsmaður ólögráða manns sem á aðild að máli og brestur hæfi til að ráðasakarefninu. Stefnandi hefði því með réttu átt að vera fyrirsvarsmaður sonarsíns en ekki aðili að málinu. Eftir lát drengsins væri dánarbú hans rétturaðili að málinu. Ef brotið sé gegn þessum grundvallarreglum á þann hátt aðmaður höfði mál um hagsmuni, sem annar eigi með réttu, sé uppi aðildarskortur,sem leiða eigi til sýknu stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Í öðru lagi byggir stefndi á því að sérhafi verið bæði rétt og skylt að draga styrk að fjárhæð 5.000.000 kr., semveittur var vegna bifreiðakaupa á árinu 2013, frá styrk að fjárhæð 1.200.000kr. vegna bifreiðakaupa, sem veittur hafi verið á árinu 2009. Samkvæmt 3. mgr.10. gr. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð sé heimilt að greiða styrk til aðafla bifreiðar sem nauðsynleg sé vegna þess að að líkamsstarfsemi er hömluð eðalíkamshluta vanti. Á grundvelli þessa ákvæðis sé í gildi reglugerð nr.170/2009. Óumdeilt sé að sonur stefnanda uppfyllti nefnd skilyrði og átti ásínum tíma rétt á styrk, sem veittur var á árinu 2009. Í 2. málslið 3. mgr. 10.gr. laga nr. 99/2007 komi aftur á móti skýrt fram að einungis sé heimilt aðveita styrk til bifreiðakaupa á fimm ára fresti vegna sama einstaklings. Hiðsama komi einnig fram í reglugerð nr. 170/2009, þar sem segi í 2. mgr. 5. gr.að heimilt sé að veita styrk á fimm ára fresti vegna sama einstaklings og aðstyrkur samkvæmt ákvæðinu geti aldrei verið hærri en 5.000.000 kr. Einungis séheimilt að víkja frá nefndu fimm ára tímamarki eyðileggist bifreið átímabilinu, sbr. 2. málslið 5. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 170/2009. Fimm árhafi ekki verið liðin milli styrkveitinga, þ.e. frá því að styrkur var veitturárið 2009 og þar til hin nýja umsókn var afgreidd á árinu 2013. Stefnandi hafisótt sérstaklega um undanþágu frá fimm ára reglunni. Hefði styrkumsóknstefnanda verið samþykkt að fullu án frádráttar hefðu styrkir vegna sonarstefnanda numið samtals 6.200.000 kr. á árunum 2009-2013, en það sé umframleyfilegt hámark. Í stað þess að hafna umsókn um styrk hafi stefndi beittþeirri aðferð að draga fyrri styrkveitingu frá styrk sem veittur var. Tilstuðnings þess að rétt hafi verið að draga fyrri styrkveitingu frá síðarveittum styrk vill stefndi til hliðsjónar vekja athygli á því hvernig samspiliuppbótar samkvæmt 3. gr. reglugerðar nr. 170/2009 og styrkja til kaupa ábifreiðum samkvæmt 4. gr. reglugerðarinnar sé háttað. Í 3. gr. reglugerðarinnarsé mælt fyrir um heimild til að greiða elli- og örorkulífeyrisþegum ogörorkustyrkþegum 300.000 kr. (600.000 kr. til þeirra sem eru að kaupa bifreið ífyrsta sinn) uppbót vegna kaupa á bifreið sem bótaþega er nauðsyn vegnahreyfihömlunar. Í 4. gr. reglugerðarinnar sé mælt fyrir um heimild til aðgreiða styrk að hámarki 1.200.000 kr. til að afla bifreiðar sem nauðsynleg ervegna þess að líkamsstarfsemi er hömluð eða vantar líkamshluta. Í 6. mgr. 4.gr. komi svo fram að hafi hinn hreyfihamlaði móttekið uppbót samkvæmt 3. gr. ogsjúkdómsástand hans versnar þannig að hann uppfylli skilyrði styrks samkvæmtþessu ákvæði sé heimilt að greiða mismun á fjárhæð uppbótar og fjárhæð styrks.Styrkur og uppbót geta þó aldrei verið hærri en 1.200.000 kr. á fimm árafresti. Þessu undanþáguákvæði hafi einnig verið beitt um þá sem hafi fengiðstyrk að fjárhæð 1.200.000 kr., en sjúkdómsástand/aðstæður breyst til hinsverra þannig að viðkomandi uppfyllir skilyrði 50-60% styrks. Stefndi vekurjafnframt athygli á að þessi framkvæmd sé auk þess í samræmi við eldriframkvæmd eins og hafi verið í tíð eldri reglugerðar nr. 752/2002 um styrki oguppbætur Tryggingastofnunar ríkisins til hreyfihamlaðra einstaklinga vegnabifreiða, með síðari breytingum. Benda megi á, að sú framkvæmd þykir einnigeðlileg í ljósi þess að ætla megi að bifreið sú sem keypt var fyrir styrkinnfrá 2009, sé ennþá einhvers virði og geti söluandvirði hennar farið upp íkaupverð á nýrri sérútbúinni bifreið. Þávekur stefndi athygli á því að 3.mgr. 10. laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð og reglugerð nr. 170/2009 mælifyrir um styrk til bifreiðakaupa, en ekki heildarfjármögnun á bifreiðakaupum.Ljóst sé að umsækjendur þurfi því yfirleitt sjálfir að koma að fjármögnunbifreiða að einhverju marki. Íþriðja lagi er á því byggt, að jafnvel þó svo ólíklega verði talið, aðstefnanda hafi verið óheimilt að draga fyrri styrkveitingu frá síðar veittumstyrk á grundvelli framangreindra málsástæðna, hafi honum verið heimilt að geraþað með vísan til skilyrða sem sett voru fyrir styrkveitingu árið 2009. Þegarstyrkumsókn stefnanda hafi verið samþykkt til kaupa á Toyota Land Cruiserbifreið árið 2009 (skráningarnúmer SH-065), hafi það verið gert að skilyrði aðóheimilt væri að selja bifreiðina innan fimm ára frá veitingu styrks.. Með þvíað stefnandi seldi bifreiðina á árinu 2010, eins og ráða megi af stefnu, séljóst að stefnda hafi verið heimilt að krefjast þess að styrkurinn vegna bifreiðarinnaryrði endurgreiddur. Aðendingu er því sérstaklega mótmælt, sem fram kemur í stefnu, að stefndi hafiekki gætt góðra stjórnsýsluhátta og hafi engan reka gert að því að leiðbeinastefnanda um réttarstöðu sína. Í stefnu segi að stefnda hafi verið „í lófa lagtað veita stefnanda undanþágu eða þá að leiðbeina honum um að sækja um styrkinnsíðar svo hann fengi að njóta hans að fullu“. Með því að gera það ekki hafistefndi hvorki gætt leiðbeiningarskyldu skv. 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993né heldur meðalhófsreglu 12. gr. sömu laga. Þessum málatilbúnaði er alfariðvísað á bug. Stefndi bendir á það sem fram komi á blaðsíðu 2 í stefnu, aðstefnandi hafi sótt um styrk „áður en fimm ár voru liðin en hann taldi þaðnauðsynlegt“. Jafnframt komi fram í bréfi frá Maríu Játvarðardótturfélagsráðgjafa, sem sé fylgiskjal með umræddri umsókn, að sonur stefnanda hafifengið styrk til kaupa á bifreið „líklega fyrir þremur árum og sé því verið aðsækja um undanþágu núna“. Af framangreindu leiði að stefnanda hafi veriðfyllilega ljósir þeir möguleikar sem voru í stöðunni, þ.e. að bíða eftir aðfimm árin liðu eða að fá undanþágu um greiðslu styrks strax og hlíta þáhlutfallslegum frádrætti. Því hafi ekki þurft sérstakra leiðbeininga við.Starfsmenn stefnda og stefnandi hafi átt í ítrekuðum samskiptum um málið ogstefnanda verið gerð ítarlega grein fyrir afleiðingum þess að sækja um styrkinná þeim tíma er gert var. Þá erþví mótmælt af stefnda að skylt hafi verið á grundvelli 13. gr. stjórnsýslulagaað veita stefnanda sérstakan andmælarétt í ákvörðunarferli stefnda. Talið hefurverið, að þegar aðili sækir um réttindi hjá stjórnvöldum og afstaða hans liggurfyrir í umsókn hans, sé óþarft að veita honum færi á að tjá sig um málið. Þátelja stefndi enn fremur að óþarft hafi verið að veita stefnanda frekara færi áað tjá sig um málið, enda hafi umsókn hansverið samþykkt og honum veittur hæsti styrkur sem lög heimiluðu. Ítrekaðsé að hér hafi verið um ívilnandi ákvörðun að ræða og stefnanda verið fullfrjálstað velja hvort hann nýtti sér hana eða ekki. Stefndi bendir á að það sé meginregla stjórnsýsluréttar að aðili málsverði sjálfur að hafa frumkvæði að því að kynna sér gögn máls og tjá sig umþau. Frá þeirri meginreglu séu tvær undantekningar: Annars vegar þegar málbyrji að frumkvæði annars en aðila máls og hann viti ekki að mál hans sé tilmeðferðar og hins vegar þegar aðila sé ókunnugt um að ný gögn og upplýsingarhafa bæst við í máli hans og telja verði að upplýsingarnar séu honum í óhag oghafi verulega þýðingu við úrlausn málsins. Ljóst sé að hvorug nefndraundantekninga eigi við í máli þessu. Umlagarök vísar stefndi m.a. til laga nr. 99/2007 um félagslega aðstoð, einkum 3.mgr. 10. gr. og reglugerðar nr. 170/2009. Kröfu ummálskostnað styður stefndi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.IV.NiðurstaðaUmsækjandi um styrk að fjárhæð 5.000.000 kr., sem veittur var á árinu2013 með ákvörðun stefnda þann 30. apríl 2013, var sonur stefnanda, KeranStueland Ólason, sbr. umsókn á dskj. nr. 16. Við aðalmeðferð var því mótmælt afhálfu stefnanda að um aðilaskort væri að ræða og vísað til 10. gr. laga nr.99/2007 um félagslega aðstoð. Þar sé kveðið á um að heimilt sé að greiða tilelli- og örorkustyrkþega og umönnunargreiðsluþega uppbót vegna kaupa á bifreið,sem bótaþega sé nauðsyn að hafa vegna hreyfihömlunar, ef sýnt er að bótaþegigeti ekki komist af án uppbótarinnar. Stefnandi sé umönnunargreiðsluþegi og þvísé hann réttur aðili til að höfða mál þetta.Óumdeilt er að stefnandi sótti um styrkinn fyrir hönd sonar síns semforráða maður hans. Keran Stueland er hins vegar styrkþegi. Ekki var sótt umstyrkinn á þeim grundvelli að stefnandi væri umönnunaraðili eða hannskilgreindur sem slíkur. Keran Stueland, sonur stefnanda, var því rétthafiþeirra hagsmuna sem um er deilt í máli þessu. Samkvæmt 3. mgr. 17. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála kemur lögráðamaður fram sem fyrirsvarsmaðurólögráða manns sem á aðild að máli og brestur hæfi til að ráða sakarefninu. Sáeinn getur höfðað mál, sem er rétthafi þeirra hagsmuna sem leita á úrlausnardómstóla um. Stefnandi hefði því með réttu átt að vera fyrirsvarsmaður sonarsín en ekki aðili að málinu. Með vísan til þessa er um aðildarskort af hálfustefnanda að ræða, sem leiðir til sýknu, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Því ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máliþessu. Réttþykir að málskostnaður falli niður, en gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðistúr ríkissjóði, en stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi með bréfiinnanríkisráðuneytisins, dags. 8. september 2014. Gjafsóknarkostnaður þykirhæfilega ákveðinn 900.000 kr.Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp þennan dóm.Dómsorð:Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýkn af kröfum stefnanda, ÓlaÁsgeirs Stueland Keranssonar. Málskostnaður fellur niður.Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 900.000 kr., greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 382/2004
Skaðabætur Líkamstjón Örorkumat Uppgjör Aðfinnslur
S varð fyrir slysi í desember 1990. Ekki var ágreiningur um að V og T hf. bæru í sameiningu fébótaábyrgð á líkamstjóni S vegna slyssins. Varanleg örorka S var metin á árinu 1992 en í kjölfarið gekk S til samninga við tryggingafélagið og var í framhaldinu gefin út fyrirvaralaus fullnaðarkvittun fyrir allt fjártjón og miska. Í málinu krafðist S að ákvörðun um örorkubætur yrði endurupptekin. Talið var að S hefði ekki tekist að sanna að verulegar breytingar hefðu orðið á heilsu hans af völdum slyssins sem ekki hefði verið unnt að sjá fyrir er hann samdi um fullnaðarbætur við tryggingafélagið. Voru V og T hf. því sýknuð af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. september 2004. Hann krefst þess að stefndu verði í sameiningu dæmdir til að greiða sér aðallega 9.170.243 krónur með 2% ársvöxtum frá 27. nóvember 1996 til 9. janúar 1998 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla. vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 9. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, en til vara 7.175.310 krónur með sömu vöxtum og dráttarvöxtum og greinir í aðalkröfu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt fyrir héraðsdómi. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þeir að krafa áfrýjanda verði lækkuð og nánar tilteknir ársvextir dæmdir frá 27. nóvember 1996 til 17. október 2000, vextir samkvæmt 7. gr. laga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til þess dags, sem dómur verði kveðinn upp í málinu, en frá þeim tíma beri krafan dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Verði málskostnaður þá látinn falla niður. Áfrýjandi varð fyrir slysi á Álftanesvegi 31. desember 1990. Ekki er ágreiningur um að stefndu beri í sameiningu fébótaábyrgð á líkamstjóni áfrýjanda vegna slyssins. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi mat Björn Önundarson örorku áfrýjanda 3. febrúar 1992. Við það mat var litið til brots á hægra sköflungi, mjúkáverka á báðum ganglimum og mjóbaksþreytu, en tekið fram að slasaði telji hana stafa af skökkum stellingum. Í matinu var tekið fram að ekki væri útilokað að síðar meir yrði að endurmeta slasaða í ljósi nýrra eða breyttra einkenna. Varanleg örorka áfrýjanda var metin 25%. Atli Þór Ólafsson mat örorku áfrýjanda 7. maí 1992. Við það mat var einnig litið til áverka á báðum ganglimum og mjóbaksóþæginda. Atli taldi að áverki á vinstra fótlegg hefði jafnað sig að mestu og mælti með að óþægindi hans vegna yrðu bætt með miska. Þá taldi hann að erfitt væri að tengja mjóbaksóþægindi áfrýjanda við slysið. Hann mat varanlega örorku áfrýjanda 15%, sem stafaði öll frá hægri ganglim. Eftir að þetta mat lá fyrir gekk áfrýjandi til samninga við Tryggingu hf., en stefndi Tryggingamiðstöðin hf. kemur í stað þess félags. Við samningsgerðina naut hann aðstoðar lögmanns. Var 2. júlí 1992 gefin út fyrirvaralaus fullnaðarkvittun vegna bóta til áfrýjanda vegna slyssins með greiðslu á 4.600.000 krónum „fyrir allt fjártjón og miska“. Í héraðsdómi er greint frá þeim matsgerðum, sem síðar hefur verið efnt til um örorku áfrýjanda vegna slyssins, þeirra á meðal matsgerð tveggja dómkvaddra manna 22. febrúar 2002 og yfirmatsgerð þriggja dómkvaddra manna 6. desember það ár. Í báðum matsgerðunum er komist að þeirri niðurstöðu að ekki verði séð að áfrýjandi hafi af völdum slyssins hlotið umtalsverða áverka á höfði, hálsi eða vinstri öxl og talið að varanleg örorka hans vegna slyssins sé 15% er stafi frá áverkum á ganglimum og óþægindum í baki. Þessari niðurstöðu hefur ekki verið hnekkt. Áfrýjanda hefur ekki tekist að sanna að verulegar breytingar hafi orðið á heilsu sinni af völdum slyssins sem ekki hafi verið unnt að sjá fyrir er hann samdi um fullnaðarbætur við félagið. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Málið var þingfest í héraði 5. desember 2000 og hafði verið tekið fyrir 29 sinnum þegar sá héraðsdómari er kvað upp hinn áfrýjaða dóm tók við málinu í þinghaldi 13. janúar 2004. Hafði málinu þá verið frestað allmörgum sinnum án þess að bókað væri í hvaða skyni það hafi verið gert. Er þessi málsmeðferð athugaverð. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 28. apríl 2004, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigurði Magnússyni, kt. 010748-2089, Helguvík, Bessastaðahreppi, gegn Viktori Harðarsyni, kt. 050872-5649, Klapparstíg 1, Reykjavík og Trygginga-miðstöðinni hf., kt. 660269-2079, Aðalstræti 6-8, Reykjavík, með stefnu sem birt var 27. nóvember 2000. Dómkröfur stefnanda eru aðallega að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda in solidum skaða- og miskabætur að fjárhæð 9.170.243 kr. með 2% vöxtum af þeirri fjárhæð frá 27. nóvember 1996 til 9. janúar 1998, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda in solidum skaða- og miskabætur að fjárhæð 7.175.310 kr. með 2% vöxtum af þeirri fjárhæð frá 27. nóvember 1996 til 9. janúar 1998, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum skv. 9. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist máls­kostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjaf­sóknarmál. Dómkröfur stefndu eru aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefn­anda og stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu að mati dóms­­ins að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og málskostnaður verði látinn niður falla. Ef bætur verða að einhverju leyti tildæmdar, er þess krafist, að ársvextir af hinni tildæmdu fjárhæð verði sem hér segir: 0,75% frá 27.11.1996 til 21.1.1997, 0,9% frá þeim degi til 1.5.1997, 1,0% frá þeim degi til 1.4.1998, 0,7% frá þeim degi til 21.10.1998, 0,6% frá þeim degi til 11.4.1999, 0,7% frá þeim degi til 21.1.2000, 1,0% frá þeim degi til 17.10.2000; vextir af skaðabótum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 ásamt síðari breytingum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til þess dags, þegar endanlegur dómur hefur verið kveðinn upp, og dráttarvextir skv. III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags. Helstu málavextir eru að 31. desember 1990 bilaði bifreið er stefnandi ók austur Álfta­nes­veg, milli Presthóls og Sjávarbrautar. Stefnandi fór út úr bifreiðinni og aftur fyrir hana til að sækja ísvara. Rétt í þann mund, er hann var búinn að opna skottið, ók bifreið er kom austur Álftanesveg á hann og slasaði stefnanda alvarlega. Í læknisvottorði frá Borgarspítalanum 13. febrúar 1991 varðandi stefnanda segir: Hér með vottast að ... kom á Slysadeild Borgarspítalans 31/12 1990 kl. 09:30 með sjúkrabíl. Kveðst hafa staðið fyrir aftan bifreið sína, sem var biluð, á Álftanesvegi og kom þá bíll og ók á hann og klemmdi hann á milli bílanna. Kvartar yfir óþægindum frá báðum fótum. Á erfitt með að stíga í fæturna. Skoðun: Það kemur í ljós þverbrot á hægri fótlegg með vægri hliðrun. Þetta brot gips­með­höndlað. Á vinstri ganglim kemur í ljós sár og mar, bæði á læri og legg, og var um mjúk­vefjaáverka að ræða. Meðhöndlað með hreyfingu og æfingum. Sjúkl. lá inni á Slysadeild frá 31/12 1990 og allt fram undir 3/1 1991 vegna þessa. Beinbrotið er ekki gróið. Einkenni frá vinstri ganglim eru gengin til baka. Áverkinn er alvarlegur og leiðir til nokkuð langvarandi gipsmeðhöndlunar. Björn Önundarson læknir mat örorku stefnanda af völdum slyssins. Í örorku­mati hans, sem dagsett er 3. febrúar 1992, segir í niðurstöðu: Þannig er um fjörutíu og þriggja ára gamlan mann að ræða, sem í nefndu slysi varð fyrir broti rétt neðan við miðjan hægri sköflung sinn, auk þess sem hann hlaut mjúk­vefjaáverka á báða ganglimi. Vel gekk að meðhöndla slasaða og náðist góður situs í brotið. Slasaði ber þó töluverð einkenni afleiðinga slyssins enda var hér um mikið slys að ræða. Slasaði fær nú verk yfir brotstað rétt neðan miðs hægri sköflungs við tiltölulega lítið álag. Bólga sígur á þetta svæði og þegar verst lætur fram á ristina. Þá er verulegur stirð­leiki í hægri ökklalið slasaða og stundum hefur hann óþægindi frá hægra hné. Einnig þreytist slasaði nú óeðlilega mikið á vinstri ganglim enda telur hann sig leggja meira álag á vinstri fót en eðlilegt getur talist. Mjóbaksþreyta sækir einnig á slasaða sem slasaði telur stafa af skökkum stellingum. Slasaði þolir nú illa stöður og gang einkum á ósléttu undirlagi og í stigum. Ekki verður útilokað að til ótímabærra slitgigtarbreytinga geti komið í hægri ökklalið slasaða. Heldur verður ekki fullyrt að slíkar slitbreytingar geti komið við hægra hnélið og jafnvel í burðarliði vinstri ganglims. Tíminn verður þó að leiða í ljós hvað úr verður. Þannig er ekki útilokað að síðar meir verði að endurmeta slasaða í ljósi nýrra eða breyttra einkenna en fullyrða má að það mat yrði einungis til hækkunar. Meira en ár er nú liðið frá því áðurnefnt slys átti sér stað og því eðlilegt að meta nú þá tíma­bundnu og varanlegu örorku, sem slasaði telst hafa hlotið af völdum þessa slyss og þykir sú örorka hæfilega metin sem hér segir: Í sjö mánuði ............................................................. 100% Í tvo mánuði ............................................................. 50% Varanleg örorka ........................................................ 25% Af hálfu stefnanda segir að Vátryggingafélag Íslands hf. hafi greitt honum úr slysa­tryggingu launþega í samræmi við niðurstöðu Björns. Af hálfu stefndu var hins vegar ekki fallist á að örorkumat Björns yrði lagt til grundvallar, þar sem það þótti ekki nægilega vel rökstutt og örorka metin of há. Var Atli Þór Ólason læknir því fenginn til að meta að nýju örorku stefnanda. Í örorkumati hans, sem dagsett er 7. maí 1992, segir undir kaflaheitinu Heildarniðurstaða: Við slysið þann 31.12.1990 varð Sigurður fyrir áverka á hægri sköflung, sem brotnaði en greri í réttstöðu. Hann hefur óþægindi í hægri ganglim, sem í heild eru metin til 15% varanlegrar örorku. Áverki á vinstri fótlegg leiddi ekki til brota en einungis til mjúkvefjaáverka með bólgu, sem virðist hafa jafnað sig að mestu. Mælt er með að bæta óþægindi með miska. Mjóbaksóþægindi virðist erfitt að tengja fyrrnefndu slysi þar sem þeirra er ekki getið í með­ferðarskýrslum fyrr en 11 mánuðum eftir það. Heildar varanleg örorka er metin 15%, sem stafar frá hægri ganglim. Eftir að þessar matsgerðir lágu fyrir náðu aðilar samkomulagi um skaðabætur fyrir tjón stefnanda, samtals að fjárhæð 4.600.000 kr. auk vaxta og kostnaðar, er Trygging hf. innti af hendi 2. júlí 1992. Fimm árum síðar taldi stefnandi ljóst að varanleg örorka sín væri meiri en Atli Þór Ólason bæklunarlæknir hefði talið hana vera. Leitaði hann til Ernis Snorrasonar læknis. Læknirinn komst að eftirfarandi niðurstöðu í vottorði sínu frá 28. október 1998: Kvartar um stöðugan höfuðverk samfara honum ljósfælni og svima. Með væg fronta einkenni, sem gerir að þrek bæði andlegt og líkamlegt er skert. Þreytugjarn og þessari þreytu fylgir andleg óþægindi, geðillska. Mjög væg orgnisk mental einkenni til staðar. Samt er úrvinnsluhæfni vel yfir meðallag. Sbr. fyrri geta verulega yfir meðallagi. Enda þótt þessi frontal einkenni, sem hér koma fram séu væg geta þau skert talsvert starfsþrek miðað við fyrri getu, enda þótt erfitt sé að meta slíkt í prósentum. Og í vottorði læknisins frá 6. október 1999 segir í niðurstöðu: Með klinisk einkenni um miklar svefntruflanir og krampa í svefni? Vaknar þreyttur og með höfuðverk nánast á hverjum degi. Organisk mental einkenni eru til staðar. Úrvinnsluhæfni engu að síður yfir meðallag. Sbr. fyrri geta verulega yfir meðallag. Enda þótt þessi frontal einkenni, sem hér koma fram séu væg geta þau skert talsvert starfsþrek miðað við fyrri getu, enda þótt erfitt sé að meta slíkt í prósentum. Klíniskt er þessi einstaklingur með post-traumatiska flogaveiki sbr. nocturnal og er meðferð sbr. trileptal 300 mg 1+2. Ljóst er að bílslys 1999 hefur skert vinnugetu þessa einstaklings verulega getur þessi skerðing legið á bilinu 50 til 80% og fer það eftir kröfum umhverfis. Stefnandi leitaði til Júlíusar Valssonar læknis, sérfræðings í gigtar- og embætt­is­lækningum, til að endurmeta örorku sína. Í örorkumati hans frá 8. júlí 1999 segir í kaflanum Samantekt og niðurstaða: Slasaði er fimmtugur maður, sem slasaðist alvarlega er ekið var á hann á Álftanesvegi á Gamlársdag. Mun hann hafa hlotið mikið höfuðhögg með þeim afleiðingum að hann missti meðvitund. Einnig hlaut hann áverka á vinstra læri og brot á hægra sköfl­ungs­beini. Slasaði var í talsvert langan tíma frá vinnu á meðan hann var í end­ur­hæfingu eftir slysið. Eftir slysið hefur borið [á] þrálátum einkennum. Er þar helst að nefna þráláta höfuðverki, ljósfælni, svima og ógleði. Svefntruflanir, ein­beit­ing­ar­örðug­leikar og andleg og líkamlega þreyta. Verkir og stirðleiki í hálsi og baki. Verkir aftan til í hægra læri. Verkir í hægra fótlegg og ökkla. Dofi og kulsækni ásamt bjúgmyndun á hægra fæti. Beinaskann, sem gert var í júlí 1998 sýndi aukið blóðflæði í DIP liðum II, III og IV bil, í úlnliðum öllum fingurliðum, báðum ökklum, ristum og tám. Einnig er aukin upptaka distalt í hægri os tibia og báðum AC liðum. Það kemur fram í taugasálfræðilegu mati geðlæknis, að slasaði hefur stöðugan höf­uðverk samfara ljósfælni og svima. Hann er með væg merki um truflun á framheila eftir áverka, sem veldur skertu starfsþreki. Að mati undirritaðs er örorka slasaða van­metin í örorkumati Atla Þórs Ólasonar læknis dags. 7. maí 1992, þar sem varanleg ör­orka vegna slyssins er metin 15%. Þar er ekki tekið tillit til afleiðinga höfuðáverka eða einkenna frá hálsi og baki. Undirritaður getur hins vegar verið sammála nið­ur­stöðu Björns Önundarsonar læknis í örorkumati hans frá 3. febrúar 1992 þar sem varanleg örorka slasaða er metin 25%. Niðurstöður undirritaðs eru að öðru leyti eftirfarandi: 1. Tímabundin örorka vegna umferðarslyssins þ. 31 desember 1990 er hæfilega metin 100% í sjö mánuði. 2. Varanleg örorka af völdum umferðarslyssins þ. 31 desember 1990 er hæfilega metin 25% (tuttugu og fimm af hundraði). Af hálfu stefnanda segir að hann hafi farið fram á það við stefnda að mál hans yrði endurupptekið og varanleg örorka hans leiðrétt til samræmis við niðurstöðu Júlíusar Valssonar. Stefndi hafi hafnað þeirri beiðni og málshöfðun því verið nauð­synleg. Bifreið tjónvalds hafi verið tryggð lögbundinni bifreiðatryggingu hjá Trygg­ingu hf. Hinn 1. nóvember 1999 hafi Trygging hf. verið sameinað Trygg­inga­mið­stöð­inni hf. Sé málsókninni því beint að Tryggingamiðstöðinni hf. Málið var þingfest á dómþingi 5. desember 2000. Á dómþingi 4. október 2001 lagði stefnandi fram matsgerð, sem dagsett er 17. september 2001. Matsgerðin er unnin af Sigurjóni Sigurðssyni lækni. Þar segir undir fyrirsögninni Ályktun: Í umferðarslysinu þann 31.12.99 [svo] hlaut Sigurður Magnússon eftirfarandi áverka: 1 höfuðhögg, 2 hálstognun, 3 viðbeinsbrot vinstra megin, 4 kramningsáverka á vinstra læri, 5 brot á hægri fótlegg. Vegna afleiðinga höfuðhöggsins hefur Sigurður verið með nær stöðugan höfuðverk sem valdið hefur eirðarleysi, úthaldsleysi, stöðugri þreytu og einbeitingarskorti. Hálstognun hefur valdið stirðleika og verkjum í hálsi. Afleiðingar viðbeinsbrotsins við vinstri öxl hafa orsakað skertan kraft í hægri handlim vegna verkja yfir axl­ar­svæðið, afleiðingar höggsins á vinstra læri hafa orsakað vaxandi verki og þreytu í vinstri ganglim, vinstra læri og vinstri mjöðm. Afleiðingar brotsins á hægri fótlegg haf orsakað stirðleika í hægri ökkla ásamt viðvarandi bjúgsöfnun og stöðugum dofa fram í 1.-4. tá og undir tábergið ásamt kulvísi á báðum fótum. Sýnt er að í fyrri mötum hefur ekki verið tekið tillit til hálstognunar, viðbeinsbrots og höfuðhöggs heldur einungis metnar afleiðingar áverka á báða ganglimi. Undirritaður telur að afleiðingar áverka á báða ganglimi sé rétt metið 25% hjá Júlíusi Valssyni síðan bætist við afleiðingar hálstognunar, viðbeinsbrots og höfuðhöggsins og samtals gerir þetta því 40% varanleg læknisfræðileg örorka vegna afleiðinga slyssins þann 31.12.1990. Á dómþingi 13. nóvember 2001 lagði lögmaður stefnda fram beiðni um dóm­kvaðn­ingu matsmanna. Þar segir m.a. að matsgerð Sigurjóns þyki slíkum annmörkum háð að ótækt sé að hún verði lögð til grundvallar við úrlausn þess ágreinings sem í dóms­málinu sé. Óhjákvæmilegt sé því að kanna betur afleiðingar slyssins og meta að nýju örorku stefnanda. Til að framkvæma matið voru dómkvaddir Garðar Guðmundsson, sér­fræð­ingur í heila- og taugaskurðlækningum og Yngvi Ólafsson, sérfræðingur í bækl­unar­skurð­lækningum. Lagt var fyrir þá að skoða og leggja rökstutt mat á eftirfarandi: 1. Hvaða áverka telst stefnandi og matsþolinn, Sigurður Magnússon, hafa hlotið í um­ferðarslysinu 31. desember 1990. Í þessu sambandi verði sjúkrasaga hans könnuð rækilega, bæði fyrir og eftir slysið, þannig að unnt verði að greina milli sjúk­dómseinkenna, sem annars vegar megi rekja til greinds slyss og hins vegar einkenna sem eru því óviðkomandi. 2. Hver er varanleg læknisfræðileg örorka matsþola af völdum slyssins. Á dómþingi 12. mars 2002 var af hálfu stefnda lögð fram matsgerð þeirra Garðars Guðmundsson og Yngva Ólafssonar, dags. 22. febrúar 2002. Matsgerðin er ítarleg, þrettán blaðsíður. Í matsgerðinni segir að lokum að matsmenn telji að Sigurður hafi hlotið brot á hægra sköflungi með mjúkpartaáverka á báða fótleggi og vinstra læri. Til varanlegra einkenna vegna þessa séu verkir í fótum og bjúgsöfnun auk þess sem mjóbaksóþægindi séu meðal afleiddra óþæginda. Þá verði ekki séð að hann hafi hlotið umtalsverða áverka á höfuð, háls eða vinstri öxl. Varanlega læknisfræðilega örorku matsþola af völdum slyssins meta læknarnir fimmtán af hundraði (15%). Á dómþingi 12. apríl 2002 lagði lögmaður stefnanda fram beiðni um dóm­kvaðningu yfirmatsmanna. Á þinginu voru dómkvaddir til að framkvæma matið þeir Sigurður Thorlacius tryggingayfirlæknir, Halldór Jónsson bæklunarskurðlæknir og Stefán Carlson bæklunarskurðlæknir. Halldór skoraðist undan að taka að sér starfann. Var því Ríkharður Sigfússon bæklunarlæknir dómkvaddur í hans stað á dómþingi 19. sama mánaðar. Enn síðar kom í ljós að Sigurður Thorlacius tryggingayfirlæknir skor­aðist undan að taka að sér starfann þar sem hann taldi sig vanhæfan vegna fyrri af­skipta sinna af málinu. Var því Torfi Magnússon taugalæknir dómkvaddur í hans stað á dómþingi 23. september 2002. Á dómþingi 24. janúar 2003 var yfirmatsgerðin lögð fram. En hún er dagsett 6. desember 2002. Matsgerðin er ítarleg sautján blaðsíðna greinargerð þar sem m.a. segir að í ljósi fyrirliggjandi upplýsinga sé ekki hægt að sýna fram á að stefnandi hafi hlotið höfuðhögg í slysinu á gamlársdag 1990. Og niðurstaða yfirmatsmannanna er sú að áverkar stefnanda, sem teljast geti bein afleiðing slyssins 31. desember 1990, séu brot á hægri sköflungi og mjúkvefjaáverkar á fótlegg, sár á vinstri fótlegg og mar á vinstra læri, sem orsaka þreytuverk í vinstri ganglim, og að lokum þreytuverkir í baki, sem hófust í kjölfar breytts álags á ganglimi. Varanlega örorku telja yfir­mats­menn 15%. Á dómþingi 28. apríl 2003 var af hálfu stefnanda lögð fram beðni um að mál­inu yrði vísað til Læknaráðs. Þá var á dómþingi 4. júlí 2003 af hálfu stefnanda lagður fram listi með athugasemdum varðandi spurningar sem óskað var eftir að lagðar yrðu fyrir Læknaráð. Á dómþingi 5. ágúst 2003 var með úrskurði lagt fyrir Læknaráð að svara spurningunni: Telur Læknaráð líklegt, miðað við fyrirliggjandi gögn, að rekja megi áverka á vinstri öxl stefnanda til slyssins 31. desember 1990. Á dómþingi 27. nóvember 2003 var skriflegt svar réttarmáladeildar Læknaráðs lagt fram í málinu. Þar segir að læknaráð telji ólíklegt, miðað við fyrirliggjandi gögn, að áverka á vinstri öxl stefnanda megi rekja til slyssins 31. desember 1990. Í bréfinu kemur fram rök­stuðn­ingur fyrir skoðun Læknaráðs. Stefnandi byggir málshöfðun sína á því að stefndu beri óskipta ábyrgð á tjóni hans. Stefndi, Viktor Harðarson, hafi verið skráður eigandi bifreiðarinnar G-4109, er ekið var á stefnanda 31. desember 1990. Ábyrgð Viktors styðjist því við 90. gr. um­ferðarlaga nr. 50/1987. Trygging hf. hafi verið ábyrgðartryggjandi bifreiðarinnar skv. 91. gr. laganna, en stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., hafi tekið við skyldum Trygginga hf. Tryggingafélagið hafi viðurkennt fébótaábyrgð sína með greiðslu bóta á grund­velli örorkumats Atla Þórs Ólasonar, dags. 7. maí 1992. Með þeirri greiðslu hafi tjón stefnanda ekki verið að fullu bætt, enda hafi varanleg örorka hans síðar verið metin meiri en Atli hafi talið hæfilega. Stefnandi byggir á því að mat Júlíusar Valssonar læknis frá 8. júlí 1999 á var­an­legri örorku stefnanda sé mun nákvæmara og ítarlegra og gefi raunhæfari og gleggri mynd af heilsufarslegu ástandi stefnanda frá slysdegi en matsgerðir þeirra Björns Önundar­sonar og Atla Þórs Ólasonar. Júlíus hafi tekið mið af þáttum, er vörðuðu áverka, er stefnandi hlaut í slysinu á höfði, hálsi og baki, sem bæði Björn og Atli Þór hafi sleppt í sínum mötum. Á því er byggt að forsendur séu brostnar fyrir því, að greiðsla trygginga-félagsins til stefnanda 2. júlí 1992 geti talist vera endanlegar bætur, þar sem örorka stefnanda hafi reynst vanmetin og mun meiri en þá hafi verið gert ráð fyrir. Þegar stefnandi gekk frá uppgjöri við tryggingafélagið hafi hann mátt treysta því að örorkumat Atla Þórs væri rétt og örorka hans ekki meiri en þar segir. Aðalkröfu sína byggir stefnandi á örorkumati Júlíusar Valssonar. Hann gengur út frá því að tjón vegna tímabundinnar örorku hafi verið greitt að fullu 2. júlí 1992. Jón Erlingur Þorláksson tryggingafræðingur hafi reiknað út tekjutap hans vegna varanlegrar örorku með hliðsjón af örorkumatinu, þ.e. 25% varanlegri örorku. Krafan, samtals að fjárhæð 9.170.243 krónur, er sundurliðuð og gerð grein fyrir forsendum og laga­heimildum einstakra liða kröfunnar í stefnu. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að með greiðslu 2. júlí 1992 til stefnanda hafi tryggingafélagið að öllu leyti gert upp varanlega 15% örorku stefnanda, geri stefnandi varakröfu um skaðabætur vegna viðbótarörorku stefnanda, þ.e. mis­munar varanlegrar örorku skv. örorkumati Júlíusar Valssonar og þeirrar örorku er upp­gjör tryggingafélagsins miðast við. Höfuðstólsverðmæti tekjutaps stefnanda miðað við 10% örorku verði samkvæmt útreikningum Jóns Erlings Þorlákssonar trygg­inga­fræðings 7.280.600 krónur - að frádregnum 15% af þeirri fjárhæð vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðingar, en að viðbættum miskabótum, að fjárhæð 550.000 kr., og álagi vegna tapaðra lífeyrisréttinda (6% af 7.280.600 krónum) - nemi varakrafan því samtals 7.175.310 krónum. Af hálfu stefndu er byggt á því að með bótagreiðslum, sem inntar voru af hendi 2. júlí 1992, hafi samkomulag orðið um fullnaðarbætur til stefnanda á grundvelli þeirra gagna sem þá lágu fyrir um líkamstjón stefnanda, þ. á m. matsgerðir Björns Önundarsonar og Atla Þórs Ólasonar. Við uppgjörið hafi þannig verið tekið mið af ör­orkumati Björns til jafns við örorkumat Atla Þórs. Í uppgjörinu hafi því falist fulln­að­arbætur fyrir líkamstjón stefnanda sem lýst er í báðum matsgerðunum, þ.e. sjúk­dóms­einkenni í báðum fótlimum og mjóbaki. Þótt samið hafi verið um fullnaðarbætur í einu lagi fyrir tímabundna og var­an­lega örorku og miska sé augljóst af þeim tillögum sem fóru á milli aðila, svo og sjón­ar­miðum sem aðilar reifuðu til stuðnings tillögum sínum áður en samkomulag varð, að upp­hæðin sem um var samið tók að jöfnu mið af fyrirliggjandi matsgerðum. Að auki hafi útreiknað örorkutjón verið lækkað um u.þ.b. 15,5% vegna breytingar á tekju­við­miðun þannig að miðað var við meðaltal umreiknaðra tekna stefnanda árin 1984 til 1989 í stað áranna 1985 til 1987, eins og miðað var við í tjónsútreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar frá 16. mars 1992. Þá hafi frádráttur vegna skattfrelsis og ein­greiðslu­hagræðis verið um 31% og ætlað sé að bætur fyrir tímabundna örorku hafi numið 936.000 kr. Þá hafi báðir aðilar orðið sammála um miskabætur að fjárhæð 250.000 kr. Í grófum dráttum megi sundurliða umsamdar bætur með þessum hætti: Tímabundin örorka 936.000 kr. Varanleg örorka og töpuð lífeyrisréttindi 3.414.000 kr. Miski 250.000 kr. Samtals 4.600.000 kr. Vísað er til þess að af fyrirliggjandi gögnum verði ekki ráðið að stefnandi hafi kvartað undan einkennum frá höfði fyrr en hann var til skoðunar vegna örorkumats hjá Júlíusi Valssyni á árinu 1998. Þá hafi stefnandi ekki kvartað undan einkennum frá hálsi fyrstu árin eftir slysið. Ennfremur er mótmælt að brot á axlarbeini verði rakið til slyssins. Þar sem ósannað sé að þau viðbótareinkenni, sem fram koma í örorkumati Júlíusar Valssonar, megi rekja til slyssins í árslok 1990, séu ekki skilyrði til að taka upp að nýju bótamál stefnanda. Varakrafa um að lækka beri stefnukröfur verulega er reist á því að þær séu tölu­lega of háar og ekki nægilega rökstuddar. Vísað er til þess að aðalkrafa stefnanda sé grundvölluð á bótum fyrir 25% varanlega örorku og á nýjum tjónsútreikningi Jóns Erlings Þorlákssonar þar sem útreikningur tjónsins miðist við umreiknaðar meðal­tekjur stefnanda árin 1985 til 1987. Jafnfram sé krafist miskabóta að fjárhæð 800.000 kr. Bent er á að bætur fyrir líkamstjón stefnanda hafi verið gerðar upp 2. júlí 1992 þar sem miðað hafi verið við því sem næst 20% varanlega örorku. Útilokað sé því að aðal­krafa stefnanda geti komið til álita. Komi bótagreiðsla að einhverju leyti til álita verði við það að miða að bætur fyrir 20% varanlega örorku séu uppgerðar. Einungis komi því til skoðunar bætur fyrir 5% örorku, þ.e. þá örorku sem upp á vantar til að 25% örorka teljist að fullu bætt. Útreiknað örorkutjón vegna 10% örorku beri því að lækka um helming svo og um 15,5% þar sem miða beri við meðaltal umreiknaðra tekna árin 1984 til 1989 í stað áranna 1985 til 1987. Þá beri venju samkvæmt að draga frá um 30% vegna skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis. Á sama hátt og örorkubætur beri að lækka útreiknað tjón vegna tapaðra lífeyr­is­réttinda um helming, þar sem óbætt örorka nemi að hámarki 5% en ekki 10%, og enn­fremur um 15,5% vegna leiðréttingar á tekjuviðmiðun. Hvernig sem málið fer verði að telja að ekki séu skilyrði til að krefjast frekari miska­bóta. En verði ekki á það fallist geti slíkar bætur þó að hámarki numið 100.000 kr. til viðbótar þeim miskabótum sem áður voru greiddar. Vísað er til þess að réttur stefnanda til frekari bóta en inntar voru af hendi við upp­gjörið 2. júlí 1992 sé umdeildur. Að því marki sem frekari bætur kunni að koma til álita sé ljóst að þær muni að öllu leyti byggjast á mati á fyrirliggjandi gögnum um sönnun á tjóni stefnanda og hvort yfir höfuð séu skilyrði til endurupptöku málsins. Eðlilegt sé að ágreiningi aðila sé skotið til úrlausnar dómstóla. Ótækt sé því að krafa stefnanda beri dráttarvexti, sem í raun séu fyrst og fremst refsivextir á skýrar og óum­deildar kröfur, fyrr en dómur fellur. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti og lýsti m.a. hvernig heilsu hans væri háttað nú. Brynjólfur Jónsson læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að ekki kæmi glögg­lega fram í dagbók spítalans [Borgarspítalans] að stefnandi hafi fengið höfuð­högg enda þótt hann hafi í læknisvottorði sínu [frá 2. maí 1991, dskj. nr. 6] sagt að stefnandi hefði fengið högg á höfuðið. Hann staðfesti að hafa gefið læknisvottorð varðandi stefnanda er fram koma á dskj. nr. 6, nr. 29 [frá 13. febrúar 1991] og nr. 47 [frá 16. janúar 1992]. Agnes Sigríður Agnarsdóttir, eiginkona stefnanda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að eftir slysið hafi stefnandi verið að mestu rúmliggjandi í u.þ.b. þrjá mánuði og haldið sig heima í a.m.k. tíu mánuði. Hún kvaðst þó ekki alveg muna þetta. Hún sagði að hann hefði verið á mjög sterkum verkjalyfjum eftir slysið þar til í mars eða apríl að henni hafi fundist nóg komið af mikilli inntöku þessara sterku verkjalyfja. Hafi hann þá dregið úr þessari lyfjatöku „trappað sig út af þeim". Hann hafi verið mjög slæmur af verkjum en þó hafi honum tekist að minnka töku verkjalyfja. Ernir Kristján Snorrason læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti m.a. að hafa gefið læknisvottorð varðandi stefnanda [frá 28. október 1998 og 6. október 1999] sem fram komi á dskj. nr. 16. Atli Þór Ólason læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa metið örorku stefnanda svo sem fram kemur á dskj. nr. 9 [frá 7. maí 1992]. Sigurjón Sigurðsson læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa metið örorku stefnanda svo sem fram kemur á dskj. nr. 34 [frá 17. september 2001]. Magnús A. Lúðvíksson læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa ritað bréf til Lögborgar ehf. [frá 23. maí 2003] sem liggur fyrir í málinu í myndriti sem fylgi­skjal með dskj. nr. 44, sem er bréf lögmanns stefnanda til Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2003. Ágúst Kárason læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði gert aðgerð á öxl stefnanda á árinu 2000. Kvaðst hann hafa skoðað röntgenmyndir fyrir að­gerðina sem bentu til þess að þarna væri einhver gamall áverki, beinbiti í við­beins­liðnum vinstra megin, brot í endanum á viðbeininu. Hafi þetta rauna komið í ljós í að­gerðinni. Júlíus Valsson læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa metið örorku stefnanda svo sem fram kemur á dskj. nr. 18 [frá 8. júlí 1999]. Yngvi Ólafsson læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa ásamt Garðari Guðmundssyni lækni sem dómkvaddur matsmaður í álitsgerð, dags. 22. febrúar 2002, sem liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 36, lagt rökstutt mat á: Í fyrsta lagi hvaða áverka stefnandi og matsþolinn, Sigurður Magnússon, hlaut í umferðarslysi. Hafi í því sambandi verið mælst til að sjúkrasaga hans yrði könnuð rækilega, bæði fyrir og eftir slysið, þannig að unnt yrði að greina á milli sjúkdómseinkenna, sem annars vegar mætti rekja til umrædds slyss og hins vegar einkenna sem væru því óviðkomandi. Og í öðru lagi hver varanleg læknisfræðileg örorka matsþola væri af völdum slyssins. Ríkharður Sigfússon læknir gaf skýrslu gegnum síma frá Ísafirði. Hann staðfesti að hafa ásamt læknunum Stefáni Carlssyni og Torfa Magnússyni unnið sem dómkvaddur mats­maður yfirmatsgerð, dags. 6. desember 2002, sem fram kemur á dskj. nr. 41 í málinu. Stefán Carlsson læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa ásamt læknunum Ríkharði Sigfússyni og Torfa Magnússyni unnið sem dómkvaddur matsmaður áður nefnda yfirmatsgerð. Torfi Magnússon læknir gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa ásamt læknunum Ríkharði Sigfússyni og Stefáni Carlssyni unnið sem dómkvaddur matsmaður áður nefnda yfirmatsgerð. Björn Önundarson læknir gaf skýrslu gegnum síma. Hann staðfesti að hafa metið örorku stefnanda svo sem fram kemur á dskj. nr. 7 [frá 3. febrúar 1992]. Ályktunarorð: Gengið var frá samkomulagi um fullnaðarbætur fyrir tjón stefnanda með greiðslu Tryggingar hf. til stefnanda 2. júlí 1992. Var þá tekið mið af því að örorka stefnanda hefði annars vegar verið metin 25% og hins vegar 15%. Með bréfi til tryggingafélagsins 9. desember 1997 fór stefnandi fram á að fá end­urupptekið uppgjör á líkamstjóni sínu vegna umferðarslyssins 31. desember 1990. Og með bréfi 13. júlí 1999 til tryggingafélagsins krafðist stefnandi endurupptöku á grund­velli örorkumats Júlíusar Valssonar læknis frá 8. júlí 1999, en hann mat var­anlega örorku stefnanda af völdum umferðarslyssins 25%. Dómkvaddir matsmenn mátu hins vegar 22. febrúar 2002 varanlega lækn­is­fræði­lega örorku stefnanda af völdum slyssins 15%. Og dómkvaddir yfirmatsmenn komust að sömu niðurstöðu 6. desember 2002. Ekki eru efni til að vefengja þessa niðurstöðu fimm dómkvaddra matsmanna. Að jafnaði fer heilsu manna hrakandi með aldrinum. Ekki þarf alvarlegt slys til þess. Bótauppgjörið 2. júlí 1992 var reist á 15 - 25% örorku. Þær breytingar, sem kunna að hafa orðið á heilsu stefnanda frá þeim tíma vegna slyssins, hafa ekki leitt til verulega hærri varanlegrar læknisfræðilegrar örorku stefnanda. Ekki er því lögmæt ástæða fyrir stefnanda til að krefjast frekari bóta af stefnda en innt var af hendi af hálfu Tryggingar hf. 2. júlí 1992. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Með bréfi dómsmálaráðherra 12. október 2000 fékk stefnandi gjafsókn í máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði segir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Viktor Harðarson og Tryggingamiðstöðin hf., skulu sýkn af kröfum stefnanda, Sigurðar Magnússonar. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkis­sjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda sem hæfileg þykir 800.000 krónur.
Mál nr. 718/2013
Kaupsamningur Eignarréttur Þinglýsing Jörð
Með dómi Hæstaréttar var fallist á kröfu G um að hann ætti hluta tiltekinnar jarðar þrátt fyrir að fyrri eigandi hefði selt jarðarhlutann til forvera B. Ekki varð ráðið af gögnum málsins að G hefði vitað eða mátt vita, er hann öðlaðist eignarrétt að jörðinni, að landinu sem deilt var um hefði verið afsalað til forvera B. Þá var talið að þinglýst afsal G útrýmdi eldri óþinglýstum rétti til landsins sem B byggði kröfu sína á. Breytti engu um þá niðurstöðu þótt áfrýjandi hefði síðar öðlast vitneskju sem gaf honum tilefni til að ætla að einhver hluti lands þess sem hann hafði keypt, kynni áður að hafa verið seldur undan jörðinni. Þegar virt væru þau not sem B hefði haft af hinu umþrætta landi hefði honum ekki tekist sönnun þess að hann hefði frá þeim tíma er jörðinni var afsalað til G unnið eignarhefð að landinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari, Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari og Stefán Már Stefánsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. nóvember 2013. Hann krefst þess að stefnda verði gert að þola dóm þess efnis að sá hluti jarðarinnar Króks í Borgarbyggð, landnúmer 134817, sem ,,óþinglýstur samningur eða samningsdrög eiganda Króks og Upprekstrarfélags Þverárréttar“ 26. maí 1924 tekur til sé eign áfrýjanda og hluti jarðarinnar. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að sami samningur eða samningsdrög hafi ,,einungis fjallað um og náð til sumarbeitarréttar, það er ítaks Upprekstrarfélags Þverárréttar“ í jörðinni. Jafnframt er þess krafist að staðfest verði að sá ítaksréttur hafi fallið niður vegna vanlýsingar, en að því frágengnu að áfrýjandi eigi rétt á að leysa hann til sín samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna. Loks er gerð krafa um málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með kaupsamningi 5. ágúst 1916 seldu hreppsnefndarmenn í Norðurárdalshreppi Brynjólfi Bjarnasyni eignarjörðina Krók í Norðurárdal fyrir hönd hreppsins. Jörðin var seld ,,ásamt öllum þeim rjettindum og hlunnindum sem jörðinni fylgja og fylgja eiga til lands og vatns. Þau skilyrði setjum við kaupanda að á jörðina verði komið býli ekki síðar en í fardögum 1918 ella verði tjeð jörð eign Norðurárdalshrepps fyrir sama verð og hún nú er seld, ennfremur selji kaupandi nokkurn hluta af Krókslandi, að þá gangi upprekstrarfjelag Þverárréttar fyrir kaupum á því að öðru jöfnu.“ Kaupsamningur þessi var þinglesinn á manntalsþingi að Hvammi 19. maí 1918. Í gögnum málsins er að finna þrjú skjöl sem öll lúta að sölu Brynjólfs á landi því sem er ,,afréttarmegin við afréttargirðingu til Upprekstrarfélags Þverárréttar.“ Í skjali sem dagsett er 26. maí 1924 segir að Brynjólfur sem seljandi og Davíð Þorsteinsson bóndi á Arnbjargarlæk sem kaupandi ,,fyrir upprekstrarfjelag Þverárrjettar“ geri með sér svofelldan kaupsamning: ,,Brynjólfur Bjarnason skuldbindur sig til að selja upprekstrarfélagi Þverárréttar af landi jarðarinnar Króks allt það land sem nú er afréttarmegin við afréttargirðingu Norðdælinga undanskilið er vetrarbeit og slægjur en ekki má styggja afréttarfénað eða verja slægjur fyrir honum ... Kaupverðið er 600 ... krónur ...“ Undir skjalið er ritað Brynjólfur Bjarnason ,,eftir umboði Einar Bjarnason“ og fyrir ,,upprekstrarfjelag Þverárrjettar Davíð Þorsteinsson.“ Í þessu skjali eru yfirstrikanir og hluti texta innan sviga. Þá liggur fyrir annað nær samhljóða eintak af skjalinu, en frábrugðið að því leyti að það sem var innan sviga í fyrra skjali er ekki hluti af texta þess. Eintak þetta er einnig undirritað á sama hátt og hið fyrra og dagsett sama dag. Á skjal þetta hefur Brynjólfur ritað að honum hafi verið greiddar 300 krónur af framangreindu landverði og undir er rituð dagsetningin 19. júní 1924. Þriðja útgáfa skjalsins er gerð að Arnbjargarlæk í maí 1924 og undirrituð af Einari Bjarnasyni ,,í umboði“, en óundirrituð af hálfu kaupanda. Þar segir að Brynjólfur Bjarnason og Davíð Þorsteinsson, bóndi á Arnbjargarlæk, sem kaupandi fyrir Upprekstrarfélag Þverárréttar geri með sér svofelldan kaupsamning: ,,Það sem selt er, er fjallland úr eignarjörð minni Krók í Norðurárdal svokallaðir Selhagar og ræður landamerkjum á landi þessu að neðan verðu frá Norðurá Króksgirðing og eftir háhálsi Hermundarstaðamerki og svo Hellisgil Hellisá og Norðurá að norðanverðu að fyrnefndri girðingu, undantekið er vetrarbeit, slægjur og veiðiréttindi.“ Kaupverð var tilgreint hið sama og í fyrrnefndum skjölum. Í skjalinu kemur enn fremur fram að Brynjólfur veiti Einari Bjarnasyni á Skarðshömrum fullt umboð til að undirrita kaupsamning á Króksfjallalandi fyrir hans hönd. Óumdeilt er að landið sem tilgreint er í ofangreindum samningum hefur verið nýtt sem afréttarland af hálfu stefnda og áður forvera stefnda, Upprekstrarfélagi Þverárréttar. Ágreiningslaust er að veðmálabækur sýsluskrifstofunnar í Borgarnesi brunnu árið 1920. Eftir brunann var brugðið á það ráð að skrifa upp ýmis skjöl, þar á meðal landamerkjabréf. Landamerkjum fyrir jörðina Krók var lýst í landamerkjaskrá í júlí 1923, sem lesin var á manntalsþingi 2. júlí 1924. Engar athugasemdir munu hafa komið fram um lýsingu landamerkja á manntalsþingi, þar sem landamerkjaskrá var lesin upp. Brynjólfur seldi syni sínum Haraldi eignarjörð sína Krók með afsalsbréfi 1. maí 1958, með ,,öllum húsum og mannvirkjum sem eru á jörðinni ... og með öllum gögnum og gæðum“. Afsalið var móttekið til þinglýsingar 13. maí 1958 og fært í þinglýsingabækur. Haraldur seldi síðan Friðgeiri Sörlasyni jörðina með afsali 7. febrúar 1979 með ,,gögnum og gæðum, sem jörðinni fylgja og fylgja ber til lands og vatns, að undanskilinni afgirtri spildu, sem er getið í kaupsamningi dags. 4.11.1977, nefnd Efra Melatún ... Landamerki jarðarinnar eru svo sem segir í merkjaskrá þinglýstri á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Hefur kaupandi kynnt sér landamerkin og eru þau ágreiningslaus.“ Ágreiningur málsins tekur ekki til spildunnar sem var undanskilin við kaupin. Með afsalsbréfi 23. nóvember 1982 afsalaði Friðgeir jörðinni til Hauks Péturssonar ,,með öllum mannvirkjum, svo sem húsum, ræktun, girðingum og öðrum gögnum og gæðum til lands og vatns ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber ... Landamerki jarðarinnar eru sem segir í merkjaskrá þinglýstri á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Kaupandi hefur kynnt sér landamerkin og eru þau ágreiningslaus.“ Fyrrnefndur Haukur seldi síðan áfrýjanda jörðina með afsali 20. september 1990. Segir þar að seljandi afsali til kaupanda jörðinni Krók, „með öllum mannvirkjum ... gæðum og hlunnindum til lands og vatns, sem jörðinni fylgja og fylgja ber. Ekkert er undanskilið í kaupunum nema spilda sem liggur með þjóðveginum (175 m) að norðan, að austan 60 m til suðurs, þaðan 195 m í mörk milli Háreksstaða og Króks (eigandi Haraldur Brynjólfsson). Landamerki jarðarinnar eru skv. landamerkjaskrá dags. 02.07.1924.“ II Að framan er rakið efni skjala þeirra er bera yfirskriftina kaupsamningur um land það sem um er deilt í málinu. Skjölin eru óvottuð og ekki samhljóða. Af efni þeirra verður þó ráðið að fyrrnefndur Brynjólfur afsalaði landi því sem hann átti, afréttarmegin við afréttargirðingu til Upprekstrarfélags Þverárréttar og samkvæmt reikningum upprekstrarfélagsins greiddi það umsamið kaupverð fyrir landið. Kvittaði Brynjólfur fyrir móttöku á hluta kaupverðs á því skjali sem greinilega er endanleg gerð þess. Orðalag skjalanna um að undanskilin séu vetrarbeit og slægjur styrkja fyrrgreinda niðurstöðu. Skjölum þessum var ekki þinglýst. III Í þinglýsingabókum skal greint frá tilvist allra mikilvægustu réttinda yfir eignum, þar á meðal merkjum jarða. Auk þess að afla réttindum aðila lögverndar gagnvart þriðja manni eiga menn að geta treyst því að það sem fram kemur í þinglýsingabókum sé rétt að efni til. Eins og rakið hefur verið eignaðist áfrýjandi jörðina Krók með afsali 20. september 1990. Í afsali til hans og afsölum til fyrrum eigenda, að undanskildu afsali til Haraldar, sonar Brynjólfs, var tekið fram að landamerki jarðarinnar væru eins og greinir í merkjaskrá, lesinni á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Jafnframt var sérstaklega áréttað í afsali til áfrýjanda að ekkert væri undanskilið í kaupunum nema spilda sem liggur með þjóðveginum og ekki er ágreiningur um í málinu. Af hálfu stefnda hefur verið byggt á því að áfrýjandi hafi verið grandsamur um að land það sem um er deilt í málinu hefði verið selt undan jörðinni er áfrýjandi öðlaðist eignarréttindi að henni. Til sönnunar þessum staðhæfingum hefur stefndi meðal annars vísað til bréfs 25. júlí 1995 sem áfrýjandi skrifaði Veiðifélagi Norðurár, en þá voru liðin tæp fimm ár frá því að hann keypti jörðina. Í því bréfi sagði áfrýjandi að 26. maí 1924 hefði Brynjólfur Bjarnason selt sneið af Krókslandi og hefði kaupandi nýtt þessa afrétt, en síðan segir í bréfi þessu: ,,Ég hef ekki fengið upplýst hvort eða hvenær afsal fyrir landspildunni var útgefið, né heldur hvort því eða kaupsamningnum var þinglýst“. Hvorki verður ráðið af efni þessa bréfs né öðrum gögnum málsins að áfrýjandi hafi vitað eða mátt vita er hann öðlaðist eignarrétt að jörðinni Króki, að landi því sem um er deilt í málinu hafði Brynjólfur afsalað til forvera stefnda á árinu 1924. Er til þess að líta að ekkert í orðalagi afsals til áfrýjanda gaf honum tilefni til að ætla annað en að hann væri að kaupa alla jörðina Krók, að undanskilinni landspildu, sem ekki er ágreiningur um að ekki fylgdi með í kaupum, og einnig þess að í afsali til hans var sérstaklega vísað til lesinnar landamerkjaskrár á manntalsþingi, sem tók til alls lands jarðarinnar. Réttindum yfir fasteign skal þinglýsa svo að þau haldi gildi sínu gagnvart grandlausum viðsemjanda. Þinglýst afsal áfrýjanda útrýmdi því þeim eldri óþinglýsta rétti til landsins sem stefndi byggir kröfu sína á, sbr. 2. mgr. 29. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt áfrýjandi hafi síðar öðlast vitneskju sem gaf honum tilefni til að ætla að einhver hluti lands þess sem hann hafði keypt, kynni áður að hafa verið seldur undan jörðinni. Þegar virt eru þau not sem stefndi hefur haft af hinu umþrætta landi hefur honum ekki tekist sönnun þess að hann hafi frá þeim tíma er jörðinni var afsalað til áfrýjanda unnið eignarhefð að landinu í skilningi 1. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1905 um hefð. Samkvæmt framansögðu verður aðalkrafa áfrýjanda tekin til greina með þeim hætti sem í dómsorði greinir. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkennt er að sá hluti jarðarinnar Króks í Borgarbyggð landnúmer 134817, sem óþinglýstur samningur Brynjólfs Bjarnasonar og Upprekstrarfélags Þverárréttar 26. maí 1924 tekur til, sé eign áfrýjanda, Gunnars Jónssonar. Stefndi, Borgarbyggð, greiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 22. október 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 11. október sl. er höfðað með stefnu birtri 29. nóvember 2012. Stefnandi er Gunnar Jónsson, Króki, Borgarnesi. Stefnda er Borgarbyggð. Kröfur stefnanda eru þessar: Aðallega: 1. Að stefnda Borgarbyggð verði gert að þola dóm þess efnis að sá hluti jarðarinnar Króks í Borgarbyggð, landnúmer 134817, sem óþinglýstur samningur eða samningsdrög eiganda Króks og Upprekstrarfélags Þverárréttar, dags. hinn 26. maí 1924, tekur til, sbr. dskj. 12, sé eign stefnanda Gunnars Jónssonar og hluti jarðarinnar Króks. Í samningnum er landið tilgreint sem hluti af landi jarðarinnar Króks, það er: "allt það land sem nú er afréttarmegin við afréttargirðingu Norðdælinga. Undanskilið er vetrarbeit og slægjur en ekki má stiggja (svo) afréttarfénað eða verja slægjur fyrir honum." 2. Að stefnda Borgarbyggð verði gert að þola dóm þess efnis að óþinglýstur samningur eða samningsdrög eiganda Króks og Upprekstrarfélags Þverárréttar, dags. hinn 26. maí 1924, sbr. dskj. 12, hafi einungis fjallað um og náð til sumarbeitarréttar, það er ítaks Upprekstrarfélags Þverárréttar í jörðinni Króki. 3. Að staðfest verði með dómi að ítaksréttur Upprekstrarfélags Þverárréttar í jörðinni Króki, hafi fallið niður vegna vanlýsingar. Til vara: Ef dómurinn fellst ekki á kröfu stefnanda samkvæmt þriðja lið verði dæmt að stefnandi Gunnar Jónsson, eigi rétt á því að leysa til sín ítaksrétt Upprekstrarfélags Þverárréttar í jörðinni Króki, byggðum á samningi frá 26. maí 1924, dómskjali 12, samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna. Þá er þess krafist að stefnda verði dæmt til að greiða stefnanda málskostnað. Stefnda, Borgarbyggð, krefst þess að verða alfarið sýknuð af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þá krefst stefnda þess að stefnandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts. Málavextir, málsástæður og lagarök: Stefnandi kveður málavexti vera þá að hann sé þinglýstur eigandi jarðarinnar Króks, fyrrum Norðurárdalshreppi í Mýrasýslu, nú Borgarbyggð, landnúmer 134817, sbr. veðbandayfirlit dags. 24. ágúst 2012 (dskj. 3). Stefnandi hafi eignast jörðina Krók, Norðurárdalshreppi í Mýrasýslu, með afsali frá Hauki Péturssyni, dagsettu hinn 20. september 1990. Jörðin hafi verið seld með „öllum gögnum, gæðum og hlunnindum lands og vatns, sem jörðinni fylgja og fylgja ber. Ekkert er undanskilið í kaupunum nema spilda sem liggur með þjóðveginum að austan 60 m til suðurs, þaðan 195 m í mörk milli Háreksstaða og Króks. Landamerki jarðarinnar eru skv. landamerkjaskrá dags. 02.07.1924 (svo)." Rétt muni hins vegar vera að landamerkjaskrá sé frá því í júlí 1923, en skráð á manntalsþingi í Hvammi hinn 2. júlí 1924. Í landamerkjaskrá segi um landamerki milli Króks og Þverárréttarafréttar..."eftir Hellisá að Hellisgili, og síðan eftir Hellisgili og sjónhendingu úr Hellisgilsdragi á háaþúfu á Sýrdalsborg." Þá er ennfremur tilgreint í afsali að eignin sé seld án kvaða og veðbanda, annarra en þeirra sem kaupandi hafi sjálfur stofnað til. Afsali þessu hafi verið þinglýst án athugasemda hinn 30. september 1990. Seljandinn Haukur Pétursson, hafi sótt rétt sinn til afsalsbréfs, dags. 23. nóvember 1982, frá Friðgeiri Sörlasyni. Í afsalsbréfi til Hauks Péturssonar sé eignin seld með gögnum og gæðum. Tekið sé fram um landamerki jarðarinnar: "Landamerki jarðarinnar eru sem segir í merkjaskrá þinglýstri á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Kaupandi hefur kynnt sér landamerkin og eru þau ágreiningslaus." Þá sé kveðið á um að undanskilja sömu landspildu meðfram þjóðvegi og greini í afsali til Gunnars Jónssonar, hér að framan. Ekki sé kveðið á um kvaðir aðrar en um forkaupsrétt Sveitarsjóðs Norðurárdalshrepps, sem hafi verið hafnað. Afsalinu hafi verið þinglýst hinn 30. nóvember 1982, án athugasemda. Friðgeir Sörlason hafi sótt rétt sinn til jarðarinnar Króks skv. afsalsbréfi frá Haraldi Brynjólfssyni, dags. 7. febrúar 1979. Enn sé gögnum og gæðum, sem og landamerkjum lýst á svipaðan hátt og greini að framan. Í afsalinu sé eftirfarandi tekið fram: "Landamerki jarðarinnar eru svo sem segir í merkjaskrá þinglýstri á manntalsþingi Norðurárdalshrepps. Hefur kaupandi kynnt sér landamerkin og eru þau ágreiningslaus." Ekki sé getið um aðrar kvaðir en forkaupsrétt Sveitarsjóðs Norðurárdalshrepps. Afsalinu sé þinglýst án athugasemda hinn 20. júní 1979. Ofangreindur Haraldur Brynjólfsson hafi sótt rétt sinn til jarðarinnar Króks frá föður sínum Brynjólfi Bjarnasyni sbr. afsalsbréf dags. 1. maí 1958. Jörðin hafi verið seld þar og sé talin 35,7 hundruð að fasteignarmati. Eignin hafi verið seld með öllum gögnum og gæðum. Ekki sé getið um neinar kvaðir. Afsalinu sé þinglýst án athugasemda 13. maí 1958. Til séu tvenn samningsdrög að "kaupsamningi" frá 26. maí 1924, um Króksland framan við varnargirðingu, sem þar hafi verið fyrir og hefði verið reist nokkrum árum áður vegna garnaveiki, að því er stefnandi telur, sem upp hafi komið á bænum. Hin þriðju samningsdrögin séu einnig til og dagsett í maí 1924. Fyrsta skjalið liggur frammi á dskj. nr. 9. Á umræddu skjali hafi margoft verð krotað í texta skjalsins og eftir atvikum textanum breytt og þar með meiningu textans. Skjalið sé undirritað af Brynjólfi Bjarnasyni, "(Eftir umboði Einar Bjarnason)", eins og segi í texta skjalsins. Fyrir upprekstrarfélag Þverárréttar riti Davíð Þorsteinsson. Þá sé skjalið óvottað. Skjalinu hafi ekki verið þinglýst. Þar sé kveðið á um að kaupverð tilgreinds lands: " er 600 -sex hundruð - krónur sem borgist með jöfnum afborgunum 200 tvö hundruð - krónum á ári fyrir lok októbermánaðar ár hvert, fyrst 1924 og síðast 1926." Þá sé ákvæði um að vextir greiðist frá 31 október þ.a. 6%. Ennfremur sé ákvæði um að kaupandi fái full umráð yfir umræddu landi í júlí þ. á. Stefnandi kveður að skjal þetta hafi komið til hans frá Haraldi Brynjólfssyni, en til hans frá föður Haraldar, Brynjólfi Bjarnasyni. Annað skjalið sé jafnframt drög að kaupsamningi og liggur frammi í ljósriti sem "kaupsamningur" dagsettur 26. maí 1924 á dskj. 12. Lögmaður stefnda hafi sent skjalið til lögmanns stefnanda í ljósriti með bréfi sínu frá 24. mars 2010. Samkvæmt fyrrgreindu bréfi byggi stefndi á því að hluti Króklands, það er sá hluti jarðarinnar sem þá hafi verið afréttarmegin við afréttargirðingu Upprekstrarfélagsins, hafi verið seldur til upprekstrarfélags Þverárréttar. Í skjalinu sé þessum hluta lýst sem: "allt það land sem nú er afréttarmegin við afréttargirðingu Norðdælinga. Undanskilið er vetrarbeit og slægjur en ekki má stiggja (svo) afréttarfénað eða verja slægjur fyrir honum." Skjalið sé að mestu efnislega samhljóða dómskjali 9, sé litið fram hjá fyrrgreindum yfirstrikunum og breytingum á dskj. 9. Í texta dómskjals 9, sé þó kveðið á um að "ekki má notandi stiggja (svo)"... o.s.frv. Undir skjal þetta riti einnig Brynjólfur Bjarnason, "(Eftir umboði Einar Bjarnason)". Fyrir upprekstrarfélag Þverárréttar undirriti Davíð Þorsteinsson. Skjalið sé einnig óvottað og óþinglýst. Stefnandi kveður að umræddur Einar Bjarnason hafi verið bróðir Brynjólfs Bjarnasonar. Brynjólfur sé útgefandi afsalsbréfs frá 1. maí 1958. Þá sé til þriðja skjalið, sem einnig séu samningsdrög að kaupsamningi. Það sé efnislega svipað og dómskjöl 9 og 12, þó einhverju skakki, svo sem að þar sé m.a. getið um að undanteknar séu "vetrarbeit slægjur og veiðirjettindi". Þá séu undirritanir á annan veg og í skjalinu virðist felast e.k. umboð til Einars Bjarnasonar. Skjalið sé sagt dagsett í maí 1924, en ekki 26. maí 1924, eins og fyrrgreind skjöl. Engir vottar séu á skjalinu, frekar en á hinum áðurgreindum uppköstum. Stefnandi kveður að árið 1995 hafi honum borist bréf þess efnis að skipaðir hefðu verið matsmenn til að gera nýja arðskrá fyrir Norðurá. Bréfinu hafi fylgt skrá um bakkalengd jarða meðfram Norðurá að kvíslum frá ánni. Stefnandi hafi séð að í umræddri skrá hafi Króki einungis verið reiknuð bakkalengd fram að varnargirðingu en Upprekstrarfélaginu fram að fremri Búrfellsá. Fram til þess tíma hafði stefnandi lítt hugað að þessum málum vegna annarra málefna varðandi uppbyggingu jarðarinnar Króks s.s. varðandi girðingar, skógrækt og fl. Stefnandi hafi því ritað stjórn Veiðifélags Norðurár bréf dags. 6. nóvember 1996. Þar sé eignarbreytingum á Króki lýst og hann vísi til afsals til sín og milli eigenda þar næst á undan. Einnig árétti hann eignarrétt sinn til landsins. Hafi þetta fengist leiðrétt með aðkomu Upprekstrarfélags Þverárréttar. Lögmaður stefnanda hafi ritað Upprekstrarfélagi Þverárréttar bréf dagsett 18. febrúar 2010 og afrit verið sent stefnda. Í bréfi stefnanda sé félaginu tilkynnt um að stefnandi leggi bann við upprekstri sauðfjár og beit sauðfjár á jörðinni Króki í Norðurárdal framan fjallgirðingar (varnargirðingar). Ennfremur sé málavöxtum lýst og eignarrétti stefnanda til umrædds lands. Þá sé því lýst að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi talið sig eiga rétt til beitar í landi stefnanda að Króki. Öllum ætluðum rétti Upprekstrarfélags Þverárréttar samkvæmt fyrrgreindum gerningi frá 1924 sé alfarið hafnað. Þá sé og bent á lög nr. 113 frá 1952, um lausn ítaka á jörðum og að ef Upprekstararfélag Þverárréttar eða annar aðili hafi talið til réttar á einhverjum hluta á jörðinni Króki, eða ítak í jörðinni, hafi hinum sama borið að gæta réttar síns og lýsa ítaki sínu eins og greini í lögunum. Hafi þessi réttindi á einhverjum tíma verið til staðar séu þau löngu fallin niður annað tveggja vegna ofangreindra laga eða vegna vangeymslu og tómlætis. Þá sé enn fremur gerð grein fyrir ágangi sauðfjár á landi stefnanda og því tjóni sem það valdi. Í svarbréfi lögmanns stefnda dags. 24. mars 2010, segi m.a: "Hinn 26. maí 1924 keypti upprekstrarfélag Þverárréttar þann hluta jarðarinnar Króks sem þá var afréttarmegin við afréttargirðingu Upprekstrarfélagsins. Fyrir kaupin hafði því þessi hluti jarðarinnar verið nýttur sem afréttur og svo hefur verið óbreytt síðan. Seljandi þessa hluta jarðarinnar var Brynjólfur Bjarnason þáverandi eigandi Króks. Í reikningum Upprekstrarfélagsins frá þessum árum má sjá að kaupverðið var innt af hendi í samræmi við kaupsamninginn. Hins vegar mun kaupsamningnum ekki hafa verið þinglýst" Þá segir í bréfinu, " Verði eignarréttur að landinu ekki viðurkenndur af hálfu umbjóðanda yðar verður ekki hjá því komist að leggja málið fyrir dómstóla til úrlausnar." Með bréfi lögmanns stefnanda dags. 14. maí 2010 hafi sjónarmiðum Upprekstrarfélags Þverárréttar verið harðlega mótmælt og ítrekuð fyrri sjónarmið og eignarréttur stefnanda að allri jörðinni Króki að engu undaskildu. Þá sé til þess vísað að stefnandi hefði búist við að stefndi myndi vísa málinu til dómstóla eins og boðað hefði verið í bréfi lögmanns stefnda frá 24. mars 2010. Þegar ekki hafi orðið úr því að stefndi hafi vísað málinu til dómstóla hafi stefnda enn verið ritað bréf hinn 31. maí 2012. Þar sé málið rakið í stuttu máli. Þá segi m.a. í bréfinu. " Eins og fram kemur í bréfaskiptum okkar, þá bjóst umbjóðandi minn við að umbjóðandi þinn myndi vísa málinu til dómstóla. Það hefur ekki orðið raunin. Nú hefur umbjóðandi minn óskað eftir því við undirritaðan að eignarréttur umbjóðanda míns og fyrri sjónarmið væru ítrekuð. Sérstaklega er nú spurt hvort skilja megi tómlæti umbjóðanda þíns svo, að eignarréttur að allri jörðinni að Króki að engu undanskildu sé viðurkenndur." Með bréfi frá lögmanni stefnda til lögmanns stefnanda dags. 8. júní 2012, séu fyrri sjónarmið stefnda ítrekuð. Þá segi í niðurlagi bréfsins. "Þar sem Borgarbyggð telur engan vafa á því að hún eigi umræddan hluta jarðarinnar Króks hefur hún ekki séð ástæðu til að leggja málið undir dómstóla." Eftir ofangreind bréfaskipti sé ljóst að stefnandi eigi ekki önnur úrræði til að ná fram viðurkenningu á þinglýstum rétti sínum til jarðarinnar Króks en að vísa málinu til dómstóla. Stefnandi byggir á því að hann sé þinglýstur eigandi alls lands Króks, eins og því er lýst í landamerkjaskrá. Hér að framan sé því lýst hvernig jörðin Krókur flytjist á milli eigenda allt frá árinu 1958, er Brynjólfur Bjarnason selji landið syni sínum, Haraldi Brynjólfssyni, samanber afsalsbréf dags. 1. maí 1958. Þar selji hann eignarjörð sína Krók með öllum gögnum og gæðum. Seljandi Brynjólfur sé aðili að samningsdrögum frá 26. maí 1924. Enn fremur sé aðili að sömu gerningum Davíð Þorsteinsson oddviti Þverárhlíðarhrepps. Þessir sömu menn séu einnig aðilar að gerð landamerkjaskrár frá því í júlí 1923. Hvorugur þeirra geri athugasemd er landamerkjaskráin sé skráð á manntalsþingi í Hvammi, hinn 2. júlí 1924. Með því að engar athugasemdir hafi komið fram af hálfu þeirra fyrirsvarsmanna, sem hlut hafi átt að máli, sé komin full sönnun fyrir lýsingu í afsali og samanber lýsingu í landamerkjaskrá. Þessi málsástæða eigi fullan stuðning í lið b, að neðan. Bent sé á fullkomið grandleysi stefnanda í þessu máli, komist rétturinn að þeirri niðurstöðu að fyrrgreindur kaupsamningur frá 26. maí 1924 hafi haft gildi varðandi eignarrétt eða ítaksrétt á eignarréttindi í jörðinni Króki. Stefnandi hafi frá upphafi ekki haft neina ástæðu til að telja annað en að þinglýst gögn og landamerkjaskrá séu rétt. Þeim megi stefnandi treysta, samkvæmt almennum reglum um eignarrétt og þinglýsingu eignarréttinda. Vegna aðstæðna sé honum hins vegar nauðsynlegt að höfða mál þetta, eins og lýst hafi verið. Stefnandi telur að fyrrgreindir fyrrum eigendur að Króki hafið alla tíð talið landamerki jarðarinnar ljós og m.a. vísað því til stuðnings til landamerkjaskrár og að landamerki séu ágreiningslaus. Nefndur Brynjólfur Bjarnason, hafi m.a. selt syni sínum Haraldi jörðina Krók árið 1958. Í þeim samningi sé ekki getið um beitarrétt, og Haraldur hafi síðan selt jörðina með þeim landamerkjum sem tilgreind séu í landamerkjaskránni frá 1923. Stefnandi kveður að allir fyrrgreindir eigendur jarðarinnar Króks hafi hver um sig verið vissir um að jörðin væri samkvæmt landamerkjum, eins og hún sé tilgreind í landamerkjaskránni frá 1923. Við sölur jarðarinnar séu aldrei gerðar athugasemdir um landamerkin. Einhverjir eigendur jarðarinnar hafi að líkindum hins vegar gert sér grein fyrir því að Upprekstrarfélagið hafi á einhverjum tíma greitt fyrir beitarrétt á landinu framan við varnargirðingu. Það breyti í engu þinglýstum eignarrétti stefnanda. Eins og samningsdrög af kaupsamningi liggi fyrir hafi aldrei komist á gildur samningur, sem stefndi geti byggt nokkurn eignarrétt á varðandi umrætt land. Formskilyrði vanti, s.s. vottun sem og skýrleika. Þá hafi skjalinu ekki verið þinglýst. Eins og skjalið virðist hafa verið í stakk búið hefði það ekki fengist þinglýst. Bent sé á misvísandi útgáfur af "kaupsamningi" og innihald því óskýrt og ósannað. Umrætt skjal / skjöl, hafa í besta falli verið uppkast að samningi sem aldrei hafi tekið gildi. Þá sé umboð það sem vísað sé til á dómskjölum 9 og 12 óskiljanlegt og í andstöðu við dskj. 23. Hinn 26. maí 1926, eigi Brynjólfur Bjarnason að hafa undirritað á Arnbjargarlæk kaupsamning um sölu á hluta úr jörð sinni Króki. Samkvæmt efni skjalanna nr. 9 og 12, megi allt eins ætla að Einar Bjarnason hafi verið að gefa Brynjólfi Bjarnasyni umboð, en ekki hið gagnstæða. Brynjólfur hafi ekkert við slíkt umboð að gera við þessa athöfn. Brynjólfur sé sjálfur þinglýstur eigandi jarðarinnar, sem Einar eigi ekkert í. Um sé að ræða enn aðra óskýrða villu í gerð skjalanna. Ekki verði, á skjölunum byggt að þessu leiti, gegn mótmælum stefnanda. Mótmælt sé að dómskjal 23, skýri þessa villu. Þessu sé ósvarað og verði ekki svarað þar, sem umræddir menn séu fallnir frá. Þá hafi stefndi ekki getað staðfest eða sýnt fram á að frumrit samningsins sé til. Samningnum í heild og efni hans sé því mótmælt. Það sé sjónarmið stefnanda að í engu verði byggt á hvorugu skjalinu af hálfu stefnda. Sama eigi við um drög á dómskjali 23. Þá bendir stefnandi á að samkvæmt efni skjalsins/skjalanna megi ætla að afréttargirðingin sé eldri en samningurinn. Ef rétt sé, gæti samningurinn verið eins konar greiðsla Krókseiganda fyrir að fá land sitt girt af frá afrétti. Þessu sé enn fremur ósvarað og auki enn á óskýrleika gagna stefnda. Samningurinn/samningsdrögin beri með sér að um sumarbeit hafi verið að ræða. Ekki séu fyrir því skynsamleg rök að Upprekstrarfélagið hafi verið að slægjast eftir öðru. Þá sé það í samræmi við ofangreint að undanskilin skyldi vetrarbeit og slægjur (og jafnvel veiðiréttur), líklegast til að landið yrði ekki fyrir tjóni af völdum beitarréttar. Stefnandi bendir á reikninga Norðurárdalshrepps árið 1924 - 1925, þar sem getið sé um greiðslu fyrir þessa beit. Greiðslan sé skráð sem greiðsla fyrir upprekstur. Gjaldið sé fært í tölulið 10, staflið-i, vegna kaupa á upprekstri kr. 66.66. Stefnandi telur að þarna sé bein sönnun fyrir því að samningsdrögin hafi einungis náð til beitarréttar. Greiðslan sé í engu samræmi við nefnda samningsgreiðslu kr. 200, eins og henni hafi verið lýst í drögum að kaupsamningi á dskj. 9 og 12. Staðfesti það sjónarmið stefnanda að kaupverð hafi aldrei verið greitt og því hafi aldrei kaupsamningur komist á. Vísað sé til laga nr. 113, frá árinu 1952, um lausn ítaka af jörðum. Lög þessi hafi tekið gildi í árslok 1952. Vísað sé til megintilgangs laganna og einkum 5. gr. 1. og 2. mgr. um skyldur þeirra sem telja sig eiga ítak í jörð. Samkvæmt ákvæðum þessum sé það ljóst að hafi stefndi eða Upprekstrarfélag Þverárréttar eða annar aðili talið til réttar á einhverjum hluta af jörðinni Króki, eða ítaki í jörðinni, hafi hinum sama borið að gæta réttar síns og lýsa ítaki sínu innan 12 mánaða frá síðustu birtingu áskorunnar þess efnis. sbr. 4. gr. laganna. Hafi þessi réttindi, á einhverjum tíma verið til staðar, séu þau því löngu fallin niður annað tveggja vegna ofangreindra laga eða vegna vangeymslu og tómlætis. Það séu meginsjónarmið í lögum um landbúnað að landréttindi (eignarréttindi) megi ekki skiljast frá jörð. Hafi svo orðið eigi jarðeigandi rétt til að leysa til sín umrædd réttindi. Vísist þar til laga nr. 61/2000 sbr. 9. gr. og laga nr. 64/1994, sbr. 8. gr. 2. mgr. Um alllangan tíma hafi sauðfé í afréttum fækkað verulega. Það leiði til þess að hvorki Upprekstrarfélaginu og né stefnda sé þörf á umræddu landi, svo sem áður hafi verið. Hafi ítaksréttindi verið til staðar, hefðist þau ekki, ekki síst með vísan til ofangreindra laga nr. 113/1952, sem hafi beinlínis verið sett til að uppræta ýmiss konar ítök í jörðum, sem farin hafi verið að íþyngja jarðareigendum á ýmsan hátt. Hefðarréttur sé ekki gildur ef hann stangist á við lög Þá geti stefndi ekki eignast land fyrir hefð ef um landið hafi verið gildur samningur. Þá hafi ekki verið liðin full 40 ár sem áskilin séu til að hefð kunni að hafa skapast fyrir ósýnilegum ítökum sbr. 8. gr. laga nr. 46/1905, er lög nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum tóku gildi 30. desember 1952. Varakrafa: Varðandi varakröfu vísast til þeirra raka sem greinir ef dómurinn kemst að þeirri niðurstöðu að stefndi eigi ítaksrétt í jörðinni. Þá eigi stefnandi rétt til að leysa til sín þessi réttindi samanber lög nr. 113/1952. Vísað er þar til 6. og 7. gr. laganna Um það að viðurkennd sé sala á umræddu landi frá Króki af hálfu stefnanda árið 1995 í bréfi dagsettu 25. júlí 1995 segir stefnandi að þar sé um misskilning stefnanda að ræða. Bent sé á að stefnandi sé ekki löglærður. Þessi misskilningur stefnanda verði ekki hermdur upp á hann, sem bindandi loforð af hans hálfu eða yfirlýsingu þess eðlis. Á þessum misskilningi verði því ekki byggt, þannig að það nái til eignarréttar stefnanda og þinglýstra heimilda hans yfir öllu Krókslandi. Bent sé á skilning stefnanda á eignarrétti sínum til jarðarinnar Króks, ekki löngu síðar. Í bréfi stefnanda frá 6. nóvember 1996, til Veiðifélags Norðurár segi m.a.: "Ég fæ ekki betur séð en að ég sé þinglýstur eigandi þess lands, sem Haraldur gerir tilkall til og að öll samskipti við upprekstrarfélag Þverárréttar vegna þess komi því í minn hlut. " Mótmælt er því sjónarmiði sem fram komi í gögnum stefnda, s.s. að stefndi geti á nokkurn hátt borið fyrir sig ljósrit af "kaupsamningi", sem sé ekki til í frumriti, óþinglýstur og óvottaður, auk óskýrleika vegna yfirstrikana og innihalds. Stefndi beri alla sönnunarbyrði fyrir tilvist þessa samnings, gildi hans og innihaldi. Mótmælt er að samningur um kaup á hluta jarðarinnar, eða ítaki í jörðinni hafi komist á með umræddum samningi. Mótmælt er að fyrir þessum samningi liggi nokkrar sannanir, s.s. reikningar stefnda. Mótmælt er að greiðsla kr. 300, með vísan til dómskjals 13, eða annarra skjala, breyti þar nokkru um. Mótmælt er að umrætt skjal nái til ætlaðra kaupa, auk þess að vera ólæsilegt eða illlæsilegt að hluta. Umrædd og ætluð greiðsla stemmir ekki við ætlaða samningsgreiðslu, sem hefði numið kr. 200. Þá er það í hreinu ósamræmi við málavexti og ætluð kaup, að greitt hafi verið annars vegar fyrir upprekstur og hins vegar fyrir kaup á landinu. Lagarök: Stefnandi vísar til þeirra meginreglna sem gilda samkvæmt eignarrétti og um réttmæti þinglýstra gagna. Vísað er til laga um þinglýsingar nr. 39/1978. Lög nr. 113/1952, um lausn ítaka af jörðum. Lög um hefð nr. 46/1905, Lög um lax og silungsveiðar nr. 61/2000 sbr. 9. gr. Lög um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum nr. 64/1994, sbr. 8. gr. 2. mgr. Meginreglu um sönnunarbyrði stefnda, vilji hann bera fyrir sig óþinglýst og óvottuð samningsdrög sem gilda löggerninga varðandi eignarrétt jarða. Þá er byggt á meginreglum á sviði samninga- og kröfuréttar innan sem utan samninga. Varðandi varnarþing vísast til 33. og 34. gr. laga 91/1991 Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum sbr. 129 og 130. gr. Bent er á að með athöfnum sínum og að virða ekki þinglýstar heimildir stefnanda, hefur stefndi komið stefnanda í þá stöðu að nauðsynlegt er að höfða mál þetta og ber stefndi því alla ábyrgð á máli þessu. Eðlilegt er að tekið sé tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Varðandi virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísast til laga nr. 50/1988, en stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og er nauðsynlegt að fá dæmdan virðisaukaskatt á málflutningsþóknun, þar sem lögmönnum er skylt að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Um málavexti tekur stefndi fram að með kaupsamningi dags. 5. ágúst 1916 hafi Brynjólfur Bjarnason keypt jörðina Krók, Norðurárdalshreppi, af sveitarfélaginu og kaupverðið verið 2.500 kr. Kaupverðið hafi verið greitt með því að kaupandi hafi yfirtekið skuld seljanda (sveitarfélagsins) við Jón Brynjólfsson kaupmann í Reykjavík ásamt áföllnum vöxtum frá 15. maí 1916. Kaupandi hafi sett jörðina Krók að veði með fyrsta veðrétti til tryggingar á greiðslu skuldarinnar. Í kaupsamninginn hafi verið sett það skilyrði af hálfu seljanda að á jörðina yrði komið býli ekki síðar en um fardaga 1918 ella yrði jörðin aftur eign seljanda fyrir sama verð. Ennfremur skyldi kaupandi selja aftur nokkurn hluta af Krókslandi skyldi Upprekstrarfélag Þverárréttar ganga fyrir kaupum á þeim hluta jarðarinnar. Sé ljóst að landið hafi átt að selja til afréttarnota og leggja það til afréttarlands upprekstrarfélagsins . Af gögnum málsins megi ráða að Brynjólfur Bjarnason hafi verið í fjárhagserfiðleikum þegar hann keypti jörðina Krók og árin þar á eftir. Í bréfi til Davíðs Þorsteinssonar oddvita á Arnbjargarlæk dags. 27. maí 1918 komi fram að Davíð hafi lánað Brynjólfi 100 kr. veturinn þar á undan og Brynjólfur verið að greiða skuldina í maí. Þá komi jafnframt fram í bréfinu staðfesting Brynjólfs á því að hann hafi skuldbundið sig til þess að bjóða Upprekstrarfélagi Þverárréttar til kaups landspildu sem liggi frá Hellisgili ofan að Kvíslaflóa og Blesastaðagili. Vegna þessa þurfi að girða fyrir framan Króksland til að verjast ágangi og biðji Brynjólf oddvitann að hafa samband við sig vegna þessa. Stefnda byggir sýknukröfu sína hvað varðar aðalkröfur stefnanda aðallega á því að stefnda sé eigandi að því landi sem stefnandi krefst eignarréttar yfir þ.e. hinu svokallaða afréttarlandi jarðarinnar Króks, Borgarbyggð. Þá bendi ekkert til þess að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi aðeins verið að kaupa sumarbeitarrétt með kaupsamningi dags. 26. maí 1924 og þar hafi því verið um ítak að ræða sem hafi fallið niður fyrir vanlýsingu. Af þeim sökum verði einnig að sýkna stefndu af varakröfu stefnanda. Verði ekki fallist á að stefnda hafi keypt umrætt afréttarland árið 1924 og sé því eigandi þess er byggt á því að Upprekstrarfélag Þverárréttar og síðar stefnda hafi farið með landið og nýtt það sem sína eign, enda talið sig með réttu eiga það, í fullan hefðartíma eða allt frá árinu 1924 til dagsins í dag. Það sé ljóst af skjalinu frá 26. maí 1924 (dómskjal nr. 27 og 12) að þar sé um kaupsamning að ræða enda beri skjalið m.a. yfirskrift þar um. Þar hafi ekki verið að ráðstafa einhverjum óbeinum eignarrétti eða ítaki eins og stefnandi vilji halda fram. Stefndi telji ljóst að það sé þessi gerningur sem gildi en ekki uppköst sem stefnandi hafi lagt fram (dómskjöl nr. 9 og 23). Dómskjal nr. 9 sé greinilega uppkast en þar hafi texti verið yfirstrikaður og annar texti settur í staðinn sem síðan sé inni í endanlega samningnum. Uppkastið á dómskjali nr. 23 sé ekki undirritað af hálfu kaupanda og því ljóst að það uppkast geti ekki haft neitt gildi. Kaupsamningurinn frá 26. maí 1924 eigi sér ákveðinn aðdraganda sem jafnframt styðji það að um kaup á landi sé að ræða en ekki eitthvað annað. Brynjólfur Bjarnason hafi keypt jörðina Krók af Norðurárdalshreppi árið 1916 og í kaupsamningi verið gert ráð fyrir því að Brynjólfur myndi selja hluta jarðarinnar aftur og þá til Upprekstrarfélags Þverárréttar. Einnig sé ljóst að Brynjólfur hafi átt í fjárhagsvandræðum eftir að hann hafi keypt Krók, sbr. bréf hans dagsett 27. maí 1918. Því hafi verið mjög eðlilegt að hann stæði við það fyrirheit að selja svokallaðan afréttarhluta Króks. Í kaupsamningnum segi að undanskilið sé vetrarbeit og slægjur en samt hafi ekki mátt styggja afréttarfénað eða verja slægjur fyrir honum. Af þessu orðalagi megi ráða að landið hafi verið var selt í þeim tilgangi að leggja það til afréttar Þverárréttarupprekstrar og nýting á slægjum, sem undanskildar hafi verið við söluna, skyldi meira að segja víkja fyrir notum kaupanda á landinu. En slægjurnar og vetrarbeitin hafi í raun verið ítak seljanda í hinu selda landi sem nú sé fallið niður. Reikningar Upprekstrarfélags Þverárréttar fyrir árið 1924 styðji það að umrætt land í Króki hafi verið keypt af félaginu en þar séu færðar til gjalda 200 krónur og skýringin sé 1/3 af landi sem var keypt hafi verið Brynjólfi í Króki. En kaupverðið sem verið hafi 600 krónur hafi átt að greiða með þremur jöfnum greiðslum í október 1924, 1925 og 1926. En síðan hafi verið ákveðið árið 1925 að greiða eftirstöðvar kaupverðsins þ.e. 400 krónur auk vaxta og sjáist það á reikningi upprekstrarfélagsins árið 1925. Hinn 19. júní 1925 hafi Brynjólfi verið greiddar 300 krónur af þessum 400 krónum og samkvæmt kvittun seljanda sem árituð hafi verið á kaupsamninginn sé um að ræða greiðslu á ,,framanskráðu landverði.“ Þarna sé landverð nefnt og því ljóst að verið hafi verið að kaupa land en ekki eitthvað annað svo sem óbeinan eignarrétt eins og beitarrétt. Þegar Brynjólfur hafi selt Haraldi syni sínum jörðina Krók árið 1958 hafi ekki verið minnst á landamerkjabréf fyrir jörðina heldur hafi jörðin verið seld með öllum gögnum og gæðum. Að sjálfsögðu hafi Brynjólfur vitað það að hann gat ekki selt aftur afréttarlandið sem hann hafði selt 1924 og Haraldi hefur væntanlega verið fullkunnugt um það að afréttarlandið fylgdi ekki með í kaupunum en hann hafi verið fæddur og uppalinn í Króki. Enda bendi ekkert til þess í gögnum málsins að á meðan Haraldur hafi átt jörðina hafi hann talið að hann ætti afréttarlandið. Sama sé að segja um þá tvo aðila sem átt hafi jörðina á eftir Haraldi þá Friðgeir Sörlason, sem átt hafi jörðina frá 1979-1982, og Hauk Pétursson sem átt hafi jörðina frá 1982-1989. Enginn af þessum aðilum hafi nokkurn tímann léð máls á því að þeir ættu afréttarland Króks. Skipti þar engu máli þó að í kaupsamningum Friðgeirs og Hauks hafi verið vitnað í merkjaskrá fyrir jörðina og innan þeirrar lýsingar sem þar er sé umrætt afréttarland. Það sé ljóst að Haraldur hafi ekki keypt afréttarlandið og hafi því ekki getað selt Friðgeiri það og þar sem Friðgeir hafi ekki keypt það hafi hann ekki getað selt Hauki það. Eins og fram sé komið hafi stefnandi eignast Krók árið 1989 og af gögnum málsins megi ráða að honum hafi verið fullkunnugt um að hann hafi ekki keypt afréttarland jarðarinnar. Í bréfi hans til stjórnar Veiðifélags Norðurár dags. 25. júlí 1995 segi orðrétt: ,,Hinn 26. maí árið 1924 seldi þáverandi eigandi Króks, Brynjólfur Bjarnason, Upprekstrarfélagi Þverárréttar sneið af Krókslandi, þ.e. landspilduna frá afréttargirðingu að Hellisá. Þessa landsneið hefur kaupandinn nýtt sem afrétt.“ Þarna komi það alveg skýrt fram að stefnanda hafi verið fullkunnugt um það þegar hann eignaðist jörðina 1989 að hann hafi ekki keypt afréttarlandið. Í tilvitnuðu bréfi hans viðurkenni hann eignarrétt Upprekstrarfélags Þverárréttar og í raun haldi hann því fram sem staðreynd að svo sé. Tilkall sitt til veiðiréttar fyrir afréttarlandinu byggi stefnandi á því að þegar landið hafi verið selt hafi ekki mátt skilja veiðirétt frá jörð og bannað hafi verið að láta hann fylgja landspildum sem skipt væri út úr jörð. Þannig að viðurkenning stefnanda á því að hann eigi ekki afréttarland Króks geti ekki verið skýrari. En árið 1996 komi fram af einhverjum ástæðum sú skoðun Haraldar Brynjólfssonar að hann eigi hugsanlega vatns- og veiðiréttindi fyrir afréttarlandinu þar sem þau réttindi hafi ekki fylgt lengur með jörðinni Króki við sölu eftir að afréttarlandið hafi verið selt árið 1926. Í þessum sjónarmiðum Haraldar felist ótvíræður vitnisburður hans um að hvorki afréttarlandið eða hlunnindi því tengd hafi fylgt þegar hann hafi seldi Friðgeiri Sörlasyni jörðina Krók árið 1979. Hins vegar virðist Haraldur byggja á ódagsettu uppkasti að samningi frá í maí 1924 en það verði ekki lagt til grundvallar um þau réttindi sem eigandi Króks hafi undanskilið við sölu afréttarlandsins. Í kaupsamningnum frá 26. maí 1924 séu vetrarbeit og slægjur undanskildar en ekki sé minnst á veiðirétt. Af því verði ekki önnur ályktun dregin en sú að veiðiréttur fyrir hinu selda afréttarlandi hafi fylgt með í kaupunum. Það hafi ekki verið fyrr en 1961 sem bakkalengd Norðurár hafi verið mæld og fyrst þá hafi áin fyrir afréttarlandinu verið metin til arðs í arðskrá Veiðifélags Norðurár. Frá 1961 og allt þar til árið 2000 þegar nýtt yfirmat hafi tekið gildi hafi Upprekstrarfélag Norðurár fengið arð fyrir afréttarlandi Króks. En þá virðist fyrir vangá eða misskilning, þvert á gögn málsins, hafa verið viðurkennt af hálfu Upprekstrarfélags Þverárréttar að stefnandi ætti tilkall til arðs af veiði fyrir afréttarlandinu sem hann eigi ekki. Þrátt fyrir að stefnandi hafi látið það hvarfla að sér árið 1996 að hann ætti afréttarlandið hafi hann ekki haft þá skoðun alla tíð síðan. Því í yfirmatsgerð fyrir Norðurá frá 25. júní 1999 komi fram að stefnandi hafi áréttað það sjónarmið sitt, sem ítarlega hafi verið lýst fyrir undirmatsmönnum, að ,,Krókur eigi veiðirétt fyrir landspildu, sem seld var Upprekstrarfélagi Þverárréttar 1924 úr landi Króks og nær frá afréttargirðingu framan Króks að Hellisá.“ Þarna viðurkenni stefnandi það enn og aftur að hann eigi ekki afréttarland Króks. Hefði hann haldið því fram að hann ætti landið og getað sannað það hefði væntanlega ekki þurft að reifa sjónarmið um það hver ætti veiðirétt fyrir afréttarlandinu. Því sé ljóst að stefnandi hafi ítrekað eftir að hann hafi eignast jörðina Krók árið 1989 viðurkennt að afréttarland Króks hafi verið selt árið 1924 og hann hafi aldrei átt það. Það eitt og sér ætti að nægja til þess að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Það hafi enga þýðingu þó vitnað hafi verið í merkjaskrá jarðarinnar Króks hvað landamerki jarðarinnar varðar í kaupsamningum og afsölum þegar viðskipti með jörðina hafi átt sér stað. Þeir sem eiga viðskipti með jarðir geti ekki unnið neinn rétt á grundvelli landamerkjabréfa ef í ljós kemur t.d. að innan lýstra merkja sé land sem ekki tilheyri viðkomandi jörð eins og í tilfelli Króks. Í þessu sambandi megi nefna að landamerkjabréf ein og sér veita eigendum jarða ekki rétt umfram það sem þýðing þeirra hefur. Sé t.d. lýst í landamerkjabréfi að ákveðið land sé innan landamerkja jarðar en í ljós kemur að eigandi jarðarinnar geti ekki leitt rétt sinn frá þeim sem numið hefur landið eða sannanlega náð fullkomnum eignarrétti yfir því fylgi umrætt land ekki jörðinni. Þetta hafi margoft verið staðfest í dómum og úrskurðum Óbyggðanefndar. Þannig standist tilkall stefnanda til afréttarlands Króks á grundvelli landamerkjabréfs fyrir jörðina ekki. Það hafi enginn annar en Upprekstrarfélag Þverárréttar og síðar stefnda átt afréttarland Króks síðan 1924 og af þeim sökum verði landamerkjabréf jarðarinnar Króks eitt og sér ekki lagt til grundvallar eignarrétti stefnanda fyrir afréttarlandinu. Ekki sé hægt að byggja tilkall til eignaréttar á landamerkjabréfi jarðarinnar Króks einu saman þegar öll önnur gögn sýni hið gagnstæða. Augljóst sé að þegar landamerkjabréf jarðarinnar Króks var skrifað upp eftir að gögn sýslumanns Mýra- og Borgarfjarðarsýslu brunnu árið 1920 að leitast var við að skrá merkin eins og þau komu fyrir í upprunalegu landamerkjabréfi jarðarinnar. Landamerkjabréfið hafi verið endurskrifað í júlí 1923 eða tæpu ári áður en kaupsamningur var gerður um afréttarlandið. Landamerkjabréf jarðarinnar taki því eðli máls samkvæmt ekki til þess gernings (kaupsamnings) sem síðar hafi verið gerður um kaup á afréttarlandinu. Þá hafi ekki verið litið til kaupsamningsins um afréttarlandið þegar landamerkjabréfið var skráð á manntalsþingi ári síðar enda hafi kaupunum ekki verið þinglýst á þeim tíma. Það komi fram í fjölda gagna sem til séu að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi keypt afréttarland Króks árið 1924. Þessi gögn styðji það eindregið að fullkominn eignarréttur að afréttarlandi Króks hafi verið seldur 1924. Eins og rakið hafi verið hafi sveitarfélög og/eða upprekstrarfélög í Mýra- og Borgarfjarðarsýslum á svipuðum tíma og afréttarland Króks var keypt af Upprekstrarfélagi Þverárréttar keypt hluta ýmissa jarða sem átt hafi lönd sem lágu að afréttarlöndum sveitarfélaganna. Sé ljóst að þetta hafi verið gert til að tryggja næg afréttarlönd fyrir sveitirnar í héraðinu. Þannig sé ljóst að kaup Upprekstrarfélags Þverárréttar á afréttarlandi Króks hafi ekki verið einsdæmi. Þvert á móti styðji öll þessi kaup það að afréttarland Króks hafi verið keypt árið 1924 og eftir það verið undirorpið fullkomnum eignarrétti Upprekstrarfélags Þverárréttar og síðar stefndu. Upprekstrarfélag Þverárréttar telur sig með réttu hafa keypt afréttarland Króks árið 1924 og síðan þá hafi félagið og síðar stefnda farið með landið sem sína eign og notað það átölulaust. Eftir kaupin 1924 hafi því fyrst verið hreyft árið 1995 að hugsanlega gæti einhver annar átt landið en það hafi verið öllum ljóst að sú fullyrðing hafi ekki staðist og því hafi ekkert verið gert með hana. Eftir það hafi Upprekstrarfélag Þverárréttar og síðar stefnda farið áfram með afréttarlandið sem sína eign og það hafi síðan ekki verið fyrr en árið 2010 sem stefnandi hafi talið allt í einu að hann ætti afréttarland Króks. Stefnandi hafi hins vegar ekki getað bent á nein haldbær gögn eða rök fyrir þeirri fullyrðingu sinni. Reyndar haldi stefnandi þessu fram þvert á öll gögn málsins. Því sé ljóst hvað sem öllu líður að stefnda og áður forveri hennar hafi með réttu farið með afréttarland Króks sem sína eign í fullan hefðartíma og í raun mun lengur en það. Þannig að fari svo ólíklega að ekki verði fallist á að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi keypt afréttarland Króks árið 1924 sé ljóst að félagið og síðar stefnda hafi hefðað landið. Þegar allt framanritað sé virt í heild sinni þykir stefndu algerlega ljóst að komin sé fram fullkomin sönnun fyrir því að Upprekstrarfélag Þverárréttar hafi keypt afréttarland jarðarinnar Króks árið 1924 og engin gögn sem liggi frammi í málinu bendi til annars. Telji stefnda því útilokað annað en sýkna verði hana af öllum kröfum stefnanda í málinu. NIÐURSTAÐA Í máli þessu liggur frammi afsal til Brynjólfs Bjarnasonar frá 5. ágúst 1916 fyrir jörðinni Króki í Norðurárdal sem var eign Norðurárdalshrepps. Segir þar að selji kaupandi nokkurn hluta af Krókslandi að þá gangi upprekstrarfélag Þverárréttar fyrir kaupum því að öllu jöfnu. Þá liggur frammi ljósrit bréfs Brynjólfs frá 27. maí 1918 þar sem Brynjólfur endurgreiðir lán ásamt vöxtum en í bréfi þessu segir: „Nú er í ráði að girða fyrir framan Króks land, en samkvæmt kaupbrjefi mínu er jeg skuldbundinn til að bjóða upprekstrarfjelagi Þverárrjettar landspildu þá er liggur frá Hellisgili ofan að Kvíslarflóa og Blesastaðagili. Þetta land hef ég lofað að gefa upprekstrarfélaginu kost á að kaupa (forkaupsrje ... ef jeg girði eða sel.“ Þessu næst liggur fyrir kaupsamningur dagsettur 26. maí 1924 undirritaður f.h. Brynjólfs af Einari Bjarnasyni sem seljanda og Davíð Þorsteinssyni fyrir upprekstrarfélag Þverárrjettar sem kaupanda en samkvæmt kaupsamningi þessum skuldbindur seljandi sig til þess að selja kaupanda allt það land af landi Króks sem þá var afréttarmegin við afréttargirðingu Norðlinga. Undanskilið er vetrarbeit og slægjur. Kaupverð var 600 krónur sem greiðast skyldi með jöfnum afborgunum tvö hundruð krónum á ári fyrir lok októbermánaðar ár hvert, fyrst 1924, síðast 1926. Vextir skyldu greiðast frá 31. október þ.á. 6%. Kaupandi skyldi fá full umráð yfir landi þessu í júlí þ.á. Á kaupsamninginn er kvittun Brynjólfs Bjarnasonar frá 19. júní 1924 fyrir 300 krónum af kaupverði. Þá liggja frammi ljósrit reikninga upprekstararfélags Þverárréttar fyrir árin 1924 og 1925 þar sem fram kemur að 1924 hafi verið greiddar 200 krónur af kaupverði lands keyptu af Brynjólfi í Króki og á árinu 1924 hafi eftirstöðvar af Krókslandi auk vaxta samtals 420 krónur verið greiddar. Lítur dómari svo á að með nefndum kaupsamningi hafi upprekstrarfélagið keypt og eignast landspildu þá sem stefnandi gerir nú tilkall til að verði dæmd eign sín. Til þess er að líta að fram kemur í málinun að landamerkjabréf fyrir jörðina Krók sem stefnandi telur sig geta byggt á um núverandi mörk jarðar sinnar er frá 1923 þ.e. áður en Brynjólfur seldi umþrætta spildu og verður ekki fallist á það með stefnanda að við þinglýsingu á manntalsþingi 1924 hafi eignarréttur Upprekstrarfélagsins horfið aftur til Brynjólfs. Þá er til þess að taka að í bréfi dagsettu 25. júlí 1995 til formanns Veiðifélags Norðurár segir stefnandi að hinn 26. maí 1924 hafi þáverandi eigandi Króks, Brynjólfur Bjarnason selt Upprekstrarfélagi Þverárréttar sneið af Krókslandi, þ.e. landspilduna frá afréttargirðingu að Hellisá. Þessa landssneið hafi kaupandinn nýtt sem afrétt. Loks segir eftirfarandi í Yfirmatsgerð á arðskrá fyrir Veiðifélag Norðurár sem lauk hinn 2. apríl 1997: „Áréttuð eru sjónarmið, sem ítarlega var lýst fyrir undirmatsmönnum, að Krókur eigi veiðirétt fyrir landspildu, sem seld var Upprekstrarfélagi Þverárréttar 1924 úr landi Króks og nær frá afréttargirðingu framan Króks að Hellisá.“ Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að Brynjólfur Bjarnason seldi forvera Borgarbyggðar, Upprekstrarfélagi Þverárréttar, spildu þá sem stefnandi gerir kröfu til í máli þessu með kaupsamningi dagsettum 26. maí 1924. Stefnandi var sala þessi kunn a.m.k. þegar á árinu 1995 og verður ekki fallist á það að hann sé grandlaus um hana og geti byggt á því að hann hafi öðlast betri rétt en forverar hans, sem hann leiðir rétt sinn frá, áttu, er hann keypti jörðina. Þá er þeirri málsástæðu stefnanda að einungis hafi verið um sölu á rétti til beitarafnota hafnað. Þvert á móti verður að líta svo á að seljandi hafi á sínum tíma haft slægjuítak og ítak til vetrarbeitar í hinni seldu spildu en eignarréttur hans horfið til Upprekstrarfélags Þverárréttar við kaupin. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda en málskostnaður milli aðila fellur niður. Allan V. Magnússon, dómstjóri kvað upp þennan dóm. DÓMSORÐ Stefndi, Borgarbyggð, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Gunnars Jónssonar. Málskostnaður á milli aðila fellur niður.
Mál nr. 149/2001
Kærumál Þinglýsing
Talið var að með þinglýsingu samkomulags G og Ó um sambúðarslit, þar sem meðal annars var kveðið á um skipti eigna þeirra, hafi Ó átt að verða eins settur og ef hann hefði í höndum þinglýstan kaupsamning fyrir þeim helmingi tiltekinnar fasteignar, sem hann hafði ekki áður fengið óskilyrtan eignarrétt yfir með afsali frá G, og þar með formlega eignarheimild í skilningi 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Var því talið að Ó hafi mátt ráðstafa fasteigninni og að E, viðsemjanda Ó, hafi jafnframt verið rétt að fá eignarheimild sinni þinglýst, þótt það yrði gert að gættum hugsanlegum réttindum G. Var því felld úr gildi sú ákvörðun sýslumanns að afmá úr þinglýsingabók afsal til E og lagt fyrir hann að færa heimildir um eignarrétt að fasteigninni í fyrra horf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. apríl 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2001, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 27. desember 2000 um að afmá úr þinglýsingabók færslu um eignarrétt sóknaraðila að fasteigninni „Söluturn og biðskýli Háaleitisbraut/Hvassaleiti“ á grundvelli afsals til hans frá Ólafi Hafsteinssyni 10. júlí 2000. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, sbr. 1. gr. laga nr. 6/1992. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir sýslumann að færa á ný inn í fasteignabók áðurnefnt afsal til sín, svo og að sér verði dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða kærumálskostnað. I. Svo sem lýst er í úrskurði héraðsdómara fékk varnaraðili afsal 3. mars 1993 fyrir áðurnefndum söluturni og biðskýli, en mannvirki þetta, sem mun vera án lóðarréttinda, er í ýmsum skjölum málsins auðkennt sem fasteignin Háaleitisbraut 66 í Reykjavík. Þessu afsali var þinglýst 4. sama mánaðar. Á þessum tíma mun varnaraðili hafa verið í sambúð með fyrrnefndum Ólafi Hafsteinssyni. Þau undirrituðu kaupmála 26. júní 1997, þar sem fram kom að þau hygðust ganga í hjúskap, en af því mun ekki hafa orðið. Í skjali þessu var meðal annars mælt fyrir um að umrædd fasteign skyldi vera séreign varnaraðila og hún bæri ein ábyrgð á veðskuld, sem hvíldi á eigninni. Sama dag gaf varnaraðili út afsal til Ólafs fyrir helmingi eignarinnar, þar sem því var einnig lýst yfir að hann tæki að sér helming áhvílandi veðskuldar. Réttindi varnaraðila á grundvelli kaupmálans virðast hafa verið færð í þinglýsingabók 8. ágúst 1997. Afsali varnaraðila til Ólafs var þinglýst 15. október 1999. Varnaraðili og Ólafur Hafsteinsson gerðu samkomulag um sambúðarslit 30. desember 1998. Kom þar fram að húsnæðið að Háaleitisbraut 66 ásamt rekstri söluturns með heitinu Blái turninn skyldi koma í hlut Ólafs, sem jafnframt tæki að sér skuldir með veðrétti í húsnæðinu, samtals 2.300.000 krónur, og skammtímaskuldir vegna rekstrarins að fjárhæð um 1.300.000 krónur. Þá sagði jafnframt eftirfarandi í samkomulaginu: „Maðurinn áskilur sér rétt til að fá útgefið afsal fyrir fasteigninni að Háaleitisbraut 66 og fyrir eignarhaldi og rekstrinum á „Bláa turninum“ til óstofnaðs hlutafélags sem hann hyggst stofna með fleirum. Útgáfa afsalsins er bundin því að maðurinn hafi þá leyst konuna úr öllum persónulegum ábyrgðum vegna rekstursins.“ Samkomulag þetta var afhent til þinglýsingar 16. desember 1999 sem eignarheimild að húsnæðinu að Háaleitisbraut 66, en réttindi Ólafs samkvæmt því voru þó ekki færð í þinglýsingabók fyrr en 26. júní 2000. Hinn 10. júlí 2000 gaf Ólafur sem áður segir út afsal fyrir eigninni til sóknaraðila, sem var afhent til þinglýsingar 19. sama mánaðar og innfært í þinglýsingabók næsta dag. Óumdeilt er að við gerð þessa afsals hafi legið fyrir þinglýsingarvottorð sýslumannsins í Reykjavík 28. júní 2000 fyrir eigninni, þar sem tilgreint var að Ólafur væri þinglýstur eigandi samkvæmt heimildarbréfum 26. júní 1997 og 30. desember 1998, eigninni fylgdu ekki lóðarréttindi, á henni hvíldu tvær nánar tilgreindar veðskuldir og þinglýst hefði verið húsaleigusamningi um hana við Bláa Turninn og samningi um framleigu við Turna ehf. Í bréfi til sýslumannsins í Reykjavík 20. september 2000 vísaði varnaraðili til þess að þinglýst hefði verið samkomulagi hennar og Ólafs Hafsteinssonar um sambúðarslit frá 30. desember 1998, en meðal eigna, sem sá samningur tæki til, væri Háaleitisbraut 66. Kæmi þar skýrt fram að varnaraðili væri afsalshafi að fasteigninni og að Ólafur fengi aðeins afsal fyrir henni að fullnægðum tilteknum skilyrðum. Þau væru ekki uppfyllt. Sýslumanni hafi því verið óheimilt að þinglýsa skjölum á eignina án samþykkis varnaraðila. Hún hafi fengið af því spurnir að afsali fyrir eigninni frá Ólafi til þriðja manns hefði verið þinglýst í andstöðu við framangreint. Væri þess krafist með vísan til 27. gr. þinglýsingalaga að „framangreind þinglýsing“ yrði afmáð með því að „samþykki þinglýsts eiganda skorti“. Sýslumaður varð við þessari kröfu með fyrrnefndri ákvörðun 27. desember 2000 þannig að afmáð var úr þinglýsingabók færsla á eignarrétti Ólafs á grundvelli samkomulags hans og varnaraðila um sambúðarslit ásamt afsali hans til sóknaraðila. II. Eins og áður greinir lá fyrir við kaup sóknaraðila á fasteigninni að Háaleitisbraut 66 þinglýsingarvottorð sýslumannsins í Reykjavík 28. júní 2000, þar sem Ólafur Hafsteinsson var einn tilgreindur sem þinglýstur eigandi á grundvelli fyrrnefnds afsals frá varnaraðila 26. júní 1997 og samkomulags þeirra um sambúðarslit 30. desember 1998. Í vottorðinu var greint frá tveimur áhvílandi veðskuldum, en engra kvaða eða annarra eignarbanda var þar getið nema áðurnefndra tveggja leigusamninga. Sóknaraðili mátti samkvæmt þessu vera í góðri trú um að viðsemjandi hans væri réttur eigandi eignarinnar, enda var ekkert að finna í vottorðinu, sem gat gefið sóknaraðila tilefni til að gæta betur að réttindum viðsemjanda síns áður en þeir gengu til kaupa. Í samkomulagi varnaraðila við Ólaf Hafsteinsson um sambúðarslit var mælt fyrir um ákveðin skilyrði, sem honum bar að fullnægja áður en hann gæti krafist afsals úr hendi hennar fyrir fasteigninni. Þessi skilyrði gengu lengra en um ræðir í 21. gr. þinglýsingalaga og stóðu þannig í vegi því að þinglýsa mætti samkomulaginu eins og það fæli í sér afsal til Ólafs, svo sem sýslumaður virðist í öndverðu ranglega hafa gert. Var því áðurnefnt þinglýsingarvottorð sýslumanns frá 28. júní 2000 að þessu leyti rangt að efni til. Þetta fær því á hinn bóginn ekki breytt að með réttu mátti færa í þinglýsingabók réttindi Ólafs yfir fasteigninni samkvæmt samkomulagi hans við varnaraðila frá 30. desember 1998 eins og um væri að ræða ígildi kaupsamnings, svo sem efni samkomulagsins stóð til. Með þinglýsingu samkomulagsins átti Ólafur því að verða eins settur og ef hann hefði í höndum þinglýstan kaupsamning fyrir þeim helmingi fasteignarinnar, sem hann hafði ekki áður fengið óskilyrtan eignarrétt yfir með afsali frá varnaraðila, og þar með formlega eignarheimild í skilningi 1. mgr. 25. gr. þinglýsingalaga. Af þessum sökum mátti Ólafur ráðstafa fasteigninni á þann hátt, sem hann gerði, og var sóknaraðila jafnframt rétt að fá eignarheimild sinni að henni þinglýst, þótt það yrði gert að gættum hugsanlegum réttindum varnaraðila. Verður samkvæmt þessu að fella úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík, sem um ræðir í málinu, og leggja fyrir hann að færa heimildir um eignarrétt að fasteigninni Háaleitisbraut 66 í fyrra horf. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðili dæmd til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að færa að nýju inn í fasteignabók afsal 10. júlí 2000 til sóknaraðila, Eignarhaldsfélagsins Háaleitis ehf., frá Ólafi Hafsteinssyni fyrir fasteigninni „Söluturn og biðskýli Háaleitisbraut/Hvassaleiti“. Varnaraðili, Guðlaug Guðjónsdóttir, greiði sóknaraðila 40.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 198/2002
Kærumál Fjárnám Aðfararheimild Víxill
Að kröfu K hf. var gert fjárnám í eign Í hf. til fullnustu kröfu samkvæmt fimm víxlum, án undangengins dóms eða sáttar. Fyrir héraðsdómi og Hæstarétti reisti Í hf. kröfu sína um ógildingu fjárnámsins eingöngu á atriðum varðandi lögskiptin að baki þessum víxlum. K hf. gerði í engu athugasemdir við að Í hf. héldi þessum mótbárum fram. Sókn og vörn í málinu snerist þannig eingöngu um kröfur, sem leiða mátti af lögskiptunum að baki víxlunum, en að engu leyti um greiðsluskyldu á grundvelli víxilréttar. Við svo búið brast skilyrði til að K hf. fengi neytt réttarfarshagsræðis til að leita fjárnáms fyrir kröfu sinni í stað þess að höfða um hana einkamál eftir almennum reglum og afla þannig eftir atvikum aðfararhæfs dóms fyrir henni. Var því fallist á kröfu Í hf. um ógildingu fjárnámsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá honum 31. október 2001 samkvæmt beiðni varnaraðila fyrir kröfu að fjárhæð 5.000.000 krónur auk nánar tiltekinna vaxta og kostnaðar. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnámið verði fellt úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Samkvæmt gögnum málsins gerði Þríhyrningur hf. kaupsamning 19. september 2000 við Vélar og Þjónustu hf., þar sem fyrrnefnda félagið, sem síðan var sameinað varnaraðila, seldi því síðarnefnda meðal annars tvær fasteignir ásamt lóðarréttindum og tvo vörulyftara, svo og tæki, innanstokksmuni, innréttingar og húsgögn, sem tengdust starfsemi búrekstrardeildar seljandans, viðskiptavild og vörulager. Tekið var fram í samningnum að kaupverð vörulagers væri 10.000.000 krónur, en fyrir aðrar eignir, sem samningurinn tók til, skyldi greiða 25.000.000 krónur. Kaupverð vörulagersins skyldi taka breytingum eftir því, sem verðmæti hans myndi nánar reynast, og jafnframt að teknu tilliti til þess að undanskildar yrðu óseljanlegar vörur. Þegar verðmæti vörulagersins hefði verið staðfest af starfsmönnum kaupandans við vörutalningu átti kaupverð hans að greiðast 25. september 2000, meðal annars með fimm víxlum, hverjum að fjárhæð 1.000.000 krónur, samþykktum til greiðslu af kaupandanum og útgefnum af sóknaraðila. Áttu gjalddagar víxlanna að vera 5. nóvember og 5. desember 2000 og 5. janúar, 5. febrúar og 5. mars 2001. Óumdeilt er að víxlar voru afhentir seljandanum til samræmis við þetta. Með bréfi 21. júní 2001 tilkynnti kaupandinn seljandanum að hann rifti kaupunum. Bar kaupandinn þar fyrir sig vanefndir seljandans, sem sá fyrrnefndi taldi felast í því í fyrsta lagi að seljandinn hafi vanrækt að létta veðskuldum af fasteignum, sem seldar voru, í öðru lagi að seljandinn hafi ekki gert nánar tilteknar ráðstafanir, sem samið hafi verið um, til þess að kaupandanum myndi nýtast viðskiptavild, sem kaupin tóku til, og í þriðja lagi að annmarki hafi verið á lóðarréttindum, sem hafi átt að fylgja umræddum fasteignum. Krafðist kaupandinn endurgreiðslu kaupverðs, þar á meðal að skilað yrði áðurnefndum víxlum, sem hluti þess var greiddur með. Eftir frekari bréfaskipti og viðræður lýsti seljandinn því yfir með bréfi 27. ágúst 2001 að hann féllist af nánar tilgreindri ástæðu á að kaupunum yrði rift að því er varðaði fasteignirnar, en kaupum yrði hins vegar að öðru leyti haldið uppi á kaupandann, þar á meðal um vörulager, viðskiptavild og tæki. Lýsti seljandinn sig reiðubúinn til að lækka kaupverð samkvæmt samningi þeirra um 13.000.000 krónur af þessum sökum, en tók einnig fram að fyrrnefndir víxlar yrðu innheimtir. Kaupandinn mótmælti þessari afstöðu seljandans með bréfi 6. september 2001 og þá einkum með vísan til þess að þeim síðarnefnda væri ekki fært upp á sitt eindæmi að ákveða að kaupunum yrði rift að hluta en haldið uppi að öðru leyti, enda hafi einn samningur verið gerður um þau í heild. Að undangenginni greiðsluáskorun samkvæmt 7. gr. laga nr. 90/1989 krafðist varnaraðili þess við sýslumanninn í Reykjavík 24. október 2001 að gert yrði fjárnám hjá sóknaraðila fyrir skuld samkvæmt áðurnefndum fimm víxlum, samtals að höfuðstól 5.000.000 krónur, en að viðbættum áföllnum vöxtum og kostnaði taldi varnaraðili skuldina alls nema 6.281.415 krónum. Sýslumaður tók beiðni varnaraðila um fjárnámið fyrir 29. október 2001. Var þá mætt af hálfu sóknaraðila og mótmæli höfð uppi gegn framgangi gerðarinnar, en þeim hafnaði sýslumaður. Benti þá sóknaraðili á nánar tiltekna fasteign til fjárnáms, en að undangengnum fresti handa varnaraðila til að kanna verðgildi hennar var gerðinni lokið 31. sama mánaðar með því að fjárnám var gert í henni. Sóknaraðili leitaði í framhaldi af þessu úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um ógildingu fjárnámsins og var mál þetta þingfest af því tilefni 1. febrúar 2002. Með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila um ógildingu fjárnámsins sem áður segir hafnað. II. Varnaraðili leitaði sem fyrr segir fjárnáms hjá sóknaraðila til fullnustu kröfu sinni samkvæmt fimm víxlum án undangengins dóms eða sáttar. Sóknaraðili hefur fyrir héraðsdómi og Hæstarétti reist kröfu sína um ógildingu fjárnámsins eingöngu á atriðum varðandi lögskiptin að baki þessum víxlum og þá öðru fremur því að varnaraðili hafi vanefnt kaupin við Vélar og þjónustu hf., sem hafi af þeim sökum réttilega rift þeim, en fyrir vikið geti varnaraðili ekki krafist greiðslu kaupverðs á grundvelli víxlanna. Varnaraðili hefur í engu gert athugasemdir við að sóknaraðili haldi þessum mótbárum fram gegn kröfu sinni, en telur á hinn bóginn kaupin, sem áður er getið, hafa verið gerð í tvennu lagi, annars vegar um vörulager og hins vegar um önnur fyrrgreind verðmæti. Telur varnaraðili að ekki séu forsendur til að rifta kaupunum um vörulagerinn, en víxlarnir, sem fjárnám var gert fyrir, hafi verið greiðsla í þeim kaupum og eigi hann því réttmæta kröfu samkvæmt þeim. Samkvæmt 8. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 má gera fjárnám án undangenginnar dómsúrlausnar eða sáttar til fullustu kröfu samkvæmt víxli að því leyti, sem krafist er fullnægju greiðsluskyldu á grundvelli gildandi réttar, sem slíkt skjal veitir. Þótt varnaraðili hafi í öndverðu krafist fjárnáms samkvæmt þeim víxlum, sem áður er getið, hefur sókn og vörn í máli þessu snúist eingöngu um kröfur, sem leiða má af lögskiptunum að baki víxlunum, en að engu leyti um greiðsluskyldu á grundvelli víxilréttar. Við svo búið brestur skilyrði til að varnaraðili fái neytt réttarfarshagsræðis til að leita fjárnáms fyrir kröfu sinni í stað þess að höfða um hana einkamál eftir almennum reglum og afla þannig eftir atvikum aðfararhæfs dóms fyrir henni. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila um ógildingu á fjárnámi varnaraðila, eins og í dómsorði greinir. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af máli þessu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Ógilt er fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði 31. október 2001 hjá sóknaraðila, Íslensku umboðssölunni hf., að beiðni varnaraðila, Kjötumboðsins hf., fyrir kröfu að fjárhæð 5.000.000 krónur auk vaxta og kostnaðar. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 1. febrúar sl. Sóknaraðili er Íslenska umboðssalan hf., kt. 600970-0469, Seljavegi 2, Reykjavík. Varnaraðilar er Kjötumboðið hf., kt. 660593-3069, Kirkjusandi v/Laugarnesveg í Reykjavík. Dómkröfur sóknaraðila eru að fellt verði úr gildi fjárnám sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði í Óseyrarbraut 9-11 hinn 5. nóvember 2001 (sic.) að fjárhæð 6.281.415 kr. [Samkvæmt endurriti úr gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík, er lagt var fram af hálfu sóknaraðila í máli þessu, var fjárnámið gert 31. október 2001]. Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur varnaraðila eru að krafa sóknaraðila verði ekki tekin til greina og að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað að mati réttarins. Málavextir eru þessir helstir: Þríhyrningur hf., sem seljandi, en Vélar og þjónusta hf., sem kaupandi, gerðu með sér kaupsamning 19. september 2000. Það sem selja skyldi voru tilteknar fasteignir og tæki, auk vörulagers. Um vörulagerinn segir í kaupsamningi: „Um er að ræða vörulager að kostnaðarvirði kr. 10.000.000.- skv. upplýsingum seljanda. - Kaupverðið er með fyrirvara um að um sé að ræða "kúrant" vörur, þ.e. vörur sem seljanlegar eru og hafa verið keyptar inn á undanförnum tveimur árum. Verðmæti miðast við kostnaðarverð skv. bókhaldsgögnum Þríhyrnings hf." Í samningi segir um kaupverð og greiðslu þess að kaupverð fasteigna tækja og viðskiptavildar sé 25.000.000 króna sem greiðist með eftirfarandi hætti: a) Við undirritun kaupsamnings kr. 5.000.000.-. Viðskiptaskuld Þríhyrnings hf. að fjárhæð kr. 4.605.650,00 kemur til frádráttar við útborgun. b) Með skuldabréfi til 7 ára, verðtryggt með 8% föstum ársvöxtum. Íslenska Umboðssalan hf., kt. 600970-0469 skal vera sjálfskuldarábyrgðaraðili á skuldabréfi þessu. Skuldabréfið skal greiðst upp með 84 afborgunum á eins mánaðar fresti, í fyrsta sinn 25. nóvember 2000. Skuldabréfið skal verðtryggt m.v. vísitölu neysluverðs og skal grunnvísitala þess vera vísitala septembermánaðar 2000. Upphafsdagur samningsvaxta skal vera 20. september 2000. Þá segir um kaupverð vörulagers að það greiðist með eftirfarandi hætti: a) Staðgreitt 25. september 5.000.000.- kr., þ.a. skulu kr. 3.000.000,00 greiddar með afhendingu á víxli í eigu kaupanda á seljanda að fjárhæð kr. 3.000.000,00 með gjaldd. 5. október 2000. b) Kaupandi skal afhenda seljanda hinn 25. september 2000 fimm víxla, hvern um sig að fjárhæð ein milljón króna með gjalddaga 5/11 2000, 5/12 2000, 5/1 2001, 5/2 2001 og 5/3 2001. Íslenska Umboðssalan hf., kt. 600970-0469 skal vera útgefandi víxlanna, en kaupandi samþykkjandi. c) Eigi síðar en 10. október 2000 skal kaupverð vörulagers endanlega staðreynt. Seljandi og kaupandi skulu hittast af því tilefni. Ef tilefni er til leiðréttingar á kaupverði, þá skal hún fara fram við það tækifæri, og fjárhæð víxlanna með gjalddaga í febrúar og mars 2001 breytt til samræmis við það, hvort sem er til hækkunar eða lækkunar. Seljandi skuldbindur sig til þess að selja ekki víxlana með gjalddaga hinn 5/2 2001 og 5/3 2001 fyrr en frágangi skv. framangreindu er lokið. Af hálfu sóknaraðila segir að Þríhyrningur hafi sameinast varnaraðila, sem þá hafi heitið Goði hf., en nafni sóknaraðila hafi síðar verið breytt í Kjötumboðið hf. Þá er tekið fram af hálfu sóknaraðila, að sóknaraðili og Vélar og þjónusta séu alfarið í eigu sömu aðila. Hvernig, sem þessu er varið, þykir ljóst, að Íslenska umboðssalan hf. er sóknaðili í þessu máli og gerir kröfu um, að fjárnám Goða hf. hjá Íslensku umboðssölunni hf. í Óseyrarbraut 9-11 í Hafnarfirði, verði fellt úr gildi. Og þá er ljóst að Kjötumboðið hf. hefur tekið til varna í málinu. Af hálfu sóknaraðila segir að varnaraðili hafi ekki staðið við þær skuldbindingar, sem hann hafi tekið á sig með kaupsamninginum milli Þríhyrnings hf. og Véla og þjónustu hf., og hafi Ólafur Jóhannes Einarsson hdl. f.h. Véla og þjónustu með bréfi 21. júní 2001 lýst því yfir að kaupsamningnum væri rift vegna „stórfelldra vanefnda varnaraðila" og gert kröfu um að þeim víxlum „sem mál þetta snýst um, yrði skilað til Véla og þjónustu." Af hálfu Goða hf., „áður Þríhyrnings hf." var með bréfi 6. júlí 2001 mótmælt að skilyrði fyrir riftun væru fyrir hendi. En með bréfi 27. ágúst 2001 var af hálfu Goða hf., „áður Þríhyrnings hf." samþykkt riftun Véla og þjónustu hf. á kaupum á fasteignunum að Suðurlandsvegi 4 og 6 á Hellu, en lýst yfir, að haldið yrði upp á Vélar og þjónustu hf. kaupum á vörulager, viðskiptavild og tækjum. Þá segir í bréfinu: „Af sjálfu leiði að innheimtu víxla að höfuðstól kr. 5.000.000,00, samþ. til greiðslu af umbj. þínum en útgefnir af Ísl. umboðssölunni hf. verður haldið áfram." Með bréfi 6. september 2001 var af hálfu Véla og þjónustu hf. mótmælt að Goði hf. gæti „einhliða valið að fallast á riftun að hluta, en hyggjast halda kaupsamningnum upp á [Vélar og þjónustu hf.] að einhverju leyti." Þá var ítrekuð krafa um afhendingu Goða hf. á víxlum til Véla og þjónustu hf. að höfuðstól 5.000.000 króna. Af hálfu sóknaraðila er byggt á því að greindum kaupsamningi hafi verið rift á réttmætan hátt. Sóknaraðila beri því ekki að greiða víxla þá sem umdeilt fjárnám er reist á. Af hálfu sóknaraðila er talið að riftun sé ákvöð er bindi móttakanda hennar. Móttakanda sé ekki frjálst að velja að hvaða leyti hann samþykkir eða hafnar henni. Telji sá, sem riftun beinist að, að riftun sé óréttmæt, geti hann farið fram á skaðabætur en ekki krafist efnda á samningi. Augljóst sé að samningurinn frá 19. september 2000 verði ekki klofinn í sundur. Aðfararheimild varnaraðila sé byggð á ákvæðum 8. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og sæti varnir, sem sóknaraðila sé heimilt að hafa uppi gegn kröfu varnaraðila, því ekki takmörkunum samkvæmt 118. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu varnaraðila er byggt á því að aðilar hafi komið sér saman um riftun á kaupum á fasteignum, ákveðnu lausafé og viðskiptavild enda þótt varnaraðili hefði ekki talið að riftunin væri réttmæt. Umræddir víxlar séu hins vegar greiðsla fyrir vörulager. Ekki hafi verið fallist á af hálfu varnaraðila að þeim hluta samnings aðila, er fjallaði um sölu hans, yrði rift, enda hafi sóknaraðili ekki gert reka að því að skila þessum vörulager. Niðurstaða: Í kaupsamningi þeim, er hér um ræðir, segir annars vegar að hið selda sé fasteignir, tæki og viðskiptavild og hins vegar vörulager. Þar er greint frá því að kaupverð fasteigna, tækja og viðskiptavildar sé 25.000.000 króna en kaupverð vörulagers sé 10.000.000 króna. Verður ekki af framsetningu og efni samningsins annað ráðið en að hann sé tvískiptur, svo sem haldið er fram af hálfu varnaraðila. Umdeilt fjárnám Goða hf. er reist á fimm víxlum, sem Vélar og þjónusta hf. samþykktu en Íslenska umboðssalan hf. gaf út. Þessir víxlar eru hluti af greiðslu Véla og þjónustu hf. fyrir umræddan vörulager. Telja verður, að sóknaraðili fái ekki rift gegn andmælum varnaraðila þeim hluta kaupsamnings, er varðar vörulagerinn, enda hefur sóknaraðili ekki borið sig að því að skila þessum vörulager í sama ástandi og magni að öllu verulegu og hann var í, er sóknaraðili tók við honum. Samkvæmt framangreindu er hafnað kröfu sóknaraðila um að fellt verði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði að kröfu Goða hf. hjá sóknaraðila, Íslensku umboðssölunni hf., í Óseyrarbraut 9-11 í Hafnarfirði til tryggingar kröfu að fjárhæð 6.281.415 krónur. Rétt er að sóknaraðili greiði varnaraðila 40.000 krónur í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Íslensku umboðssölunnar hf., um að fellt verði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði að kröfu Goða hf. hjá sóknaraðila í Óseyrarbraut 9-11 í Hafnarfirði til tryggingar kröfu að fjárhæð 6.281.415 krónur. Sóknaraðili greiði varnaraðila, Kjötumboðinu hf., 40.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 442/2010
Niðurfelling máls Málskostnaður
Mál H og A gegn N var fellt niður fyrir Hæstarétti að kröfu hinna fyrrnefndu og þau dæmd óskipt, að kröfu N, til greiðslu málskostnaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Áfrýjendur, H&A eignarhaldsfélag ehf. og Arnar Sölvason, greiði óskipt stefnda, NBI hf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 21/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Y skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. janúar 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. janúar 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 19. janúar 2012 klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 12/1999
Bifreið Ölvunarakstur Neyðarréttur
Stúlkan B og D ákváðu að næturlagi að fara frá starfsmannahúsi við Búrfellsvirkjun að Þjórsárdalssundlaug og ók B, sem var án ökuréttar. Á leiðinni til baka missti hún stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hún valt. Var B í miklu uppnámi eftir slysið og kvartaði mjög undan verkjum í baki og hálsi og var ekki í ástandi til að aka. Ók D því bifreiðinni um vegaslóðann aftur að virkjuninni, til að koma B undir læknishendur, þótt hann væri undir áhrifum áfengis. Var hann ákærður fyrir ölvunarakstur. Talið var nægilega sýnt fram á að B hefði verið ófær um að ganga eða aka sjálf frá slysstað og að D hefði ekki verið stætt á því að skilja hana eina þar eftir á meðan hann gengi til byggða eftir aðstoð. Þá var talið að D hefði haft ástæðu til að ætla að meiðsl B væru alvarlegri en raun varð á og að henni væri brýnt að fá aðstoð læknis. Var fallist á að D hefði ekki átt annarra kosta völ en að aka sjálfur bifreiðinni, en engin umferð var á veginum og áfengismagn í blóði hans fór ekki verulega fram úr lágmarki umferðarlaga. Var talið að þrátt fyrir það að háttsemi D væri andstæð ákvæði 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga hefði hún verið nauðsynleg til að vernda fyrir yfirvofandi hættu lögmæta hagsmuni, sem voru stórum meiri en þeir hagsmunir sem skertir voru. Var verknaðurinn því refsilaus samkvæmt 13. gr. almennra hegningarlaga og niðurstaða héraðsdóms um sýknu D staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 22. desember 1998 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákveðin refsing og svipting ökuréttar. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. I. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á Selfossi var henni tilkynnt aðfaranótt þriðjudagsins 14. júlí 1998 að bifreið hafi oltið út af vegi að sundlaug í Þjórsárdal og farþegi slasast. Hafi ákærði ekið bifreiðinni, sem hafi verið í eigu hans og af gerðinni Mitsubishi Colt árgerð 1990. Lögreglan hafi verið kvödd að heilsugæslustöð í Laugarási, en þangað hafi farþeginn, Barbara Inga Albertsdóttir, 16 ára að aldri, verið flutt með sjúkrabifreið. Á heilsugæslustöðinni hafi ákærði greint frá því að þau hafi verið ein á ferð frá sundlauginni í Þjórsárdal þegar hann hafi misst stjórn á bifreiðinni, sem hafi oltið. Áfengisþefur hafi fundist af ákærða og öndunarpróf verið tekið af honum, en það hafi sýnt sem svaraði 0,75o/oo áfengis í blóði. Hafi ákærði þá verið handtekinn og ákveðið að taka sýni af blóði hans og þvagi. Barbara hafi fundið til eymsla í höfði, hálsi, baki og hendi. Hafi læknir saumað skurð á hendi hennar og hún síðan verið flutt á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Samkvæmt gögnum málsins var ákærði vistaður í fangageymslu eftir komu á lögreglustöð á Selfossi og skýrsla tekin þar af honum eftir hádegi fyrrgreindan dag. Í skýrslunni var haft eftir honum að hann hafi kvöldið áður setið að spjalli með nokkrum kunningjum sínum að Sámsstöðum 4, sem sé íbúðarhús við Búrfellsvirkjun, þar til um eða laust eftir miðnætti. Hafi hann þá haldið þaðan ásamt Barböru Ingu Albertsdóttur á áðurnefndri bifreið, sem hann hafi ekið, að sundlauginni í Þjórsárdal. Þau hafi upphaflega ætlað að fara í sundlaugina, en hætt við það þegar þangað var komið. Hafi þá Barbara fengið að aka bifreiðinni stuttan spöl, en ákærði síðan tekið aftur við akstri. Hafi þau ætlað að fara aftur að Búrfelli, en í fyrstu beygjunni á leið frá sundlauginni hafi ákærði misst stjórn á bifreiðinni, sem hafi farið tvær veltur og hafnað á hjólunum. Hafi þau Barbara „bæði verið í sjokki fyrst eftir veltuna“, en eftir nokkra stund hafi hann gangsett bifreiðina og ekið að Sámsstöðum 4. Ákærði gekkst við því að hafa neytt áfengis fyrir aksturinn, svo og að sér hafi verið kunnugt um að Barbara hafi ekki haft ökuréttindi þegar hann heimilaði henni að aka bifreiðinni. Hinn 16. júlí 1998 kom Barbara Inga Albertsdóttir að eigin frumkvæði til lögreglunnar á Selfossi, þar sem hún gaf skýrslu. Hún kvaðst hafa ekið fyrrnefndri bifreið frá Sámsstöðum 4 að sundlauginni í Þjórsárdal umrædda nótt og ákærði verið einn með henni. Þar hafi þau staldrað við um stund og ákveðið síðan að halda aftur að Búrfelli. Hún hafi ekið af stað, en eftir skamma stund misst stjórn á bifreiðinni, sem hafi oltið. Hafi hún drepið á hreyfli bifreiðarinnar og farið út til að gæta að því hvort ákærði, sem hafi setið í hægra framsæti, væri slasaður. Þau hafi bæði „verið í sjokki eftir veltuna en ekki mikið slösuð enda hafi þau bæði verið með bílbeltin spennt.“ Eftir um hálfa eða eina klukkustund hafi þau ákveðið að gangsetja bifreiðina og aka henni að Búrfelli, „þar sem þeim hafi fundist of langt að ganga þangað.“ Hún hafi skipað ákærða að aka, sem hann hafi gert. Þegar þau hafi komið aftur að Sámsstöðum 4 hafi komið fólk úr nærliggjandi húsum og aðstoðað þau við að komast til læknis í Laugarási. Hún kvaðst ekki hafa neytt áfengis sjálf og efaðist um að ákærði hafi gert slíkt eftir að þau héldu af stað í ferð sína. Ákærði kom á ný fyrir lögregluna á Selfossi 16. júlí 1998 og kvaðst vilja breyta framburði sínum, því Barbara Inga Albertsdóttir hafi ekið bifreiðinni umrædda nótt að sundlauginni í Þjórsárdal og aftur þaðan þar til bifreiðin valt. Hafi hann verið farþegi í bifreiðinni, en tekið við akstri hennar eftir veltuna og ekið að Sámsstöðum 4, sem hafi verið á að giska 5 til 6 km leið. Kvaðst hann hafa ætlað að taka á sig akstur Barböru, því hann hafi vitað að hún væri án ökuréttar. Hafi hann ákveðið þetta upp á sitt eindæmi, en daginn eftir slysið hafi þau sammælst um að láta það sanna koma fram. Samkvæmt vottorði rannsóknastofu í lyfjafræði 21. júlí 1998 reyndist áfengismagn í blóðsýni úr ákærða vera 0,71o/oo, en í þvagsýni 1,10o/oo. Með ákæru í málinu 17. september 1998 var ákærða gefið að sök að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 14. júlí 1998 ekið bifreiðinni DX 475 undir áhrifum áfengis suður eftir vegi frá Þjórsárdalssundlaug í Gnúpverjahreppi og sem leið lá að Sámsstöðum 4 við Búrfellsvirkjun. Taldist þessi háttsemi vera brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og varða refsingu og sviptingu ökuréttar samkvæmt 100. gr., 101. gr. og 102. gr. laganna með áorðnum breytingum. II. Fyrir héraðsdómi gekkst ákærði við þeim sökum, sem bornar voru á hann með fyrrgreindri ákæru. Hann bar á hinn bóginn fyrir sig að verknaður hans ætti að vera refsilaus, því akstur hans í umrætt sinn eftir neyslu áfengis hafi helgast af neyð, sbr. 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð ítarleg grein fyrir framburði ákærða og vitna, sem lýtur að framangreindri málsvörn. Eins og þar er lýst nánar bar ákærði fyrir dómi að Barbara Inga Albertsdóttir hafi verið í miklu uppnámi eftir að bifreiðin valt og hafi ekki tekist að róa hana á þeim tíma, sem þau héldu kyrru fyrir á slysstað. Hún hafi getað gengið um, en engu að síður hafi hann haft miklar áhyggjur af því að hún væri verulega slösuð, því hún hafi æpt og farið „að finna til í hálsi.“ Hafi hún hvorki getað gengið né ekið til byggða og hafi ekki verið unnt að skilja hana eftir eina á vettvangi á meðan hann gengi til að sækja aðstoð. Ekki hafi mátt búast við mannaferðum að sundlauginni fyrr en síðari hluta dagsins og hafi sími hvorki verið þar né í fórum þeirra. Hann hafi því ekið aftur til Sámsstaða og ferðin tekið minnst 20 mínútur, enda bifreiðin illa leikin eftir veltuna, en á leið þeirra hafi þau engri bifreið mætt. Framburður Barböru fyrir dómi var í meginatriðum á sama veg. Hún kvaðst hafa getað gengið eftir slysið, en óttast að áverkar sínir væru alvarlegir vegna verkja í baki og hálsi. Hvorki hafi komið til greina að ákærði færi einn síns liðs til byggða til að leita aðstoðar né að hún gengi með honum þangað eða æki sjálf. Maður, sem flutti Barböru Ingu Albertsdóttur í sjúkrabifreið frá Sámsstöðum til heilsugæslustöðvar í Laugarási, bar fyrir héraðsdómi að Barbara hafi verið í miklu ójafnvægi og með vægt taugaáfall, en þó getað gengið. Hann hafi sett á hana hálskraga og búið um hana á sjúkrabörum með tilliti til hættu á að hún kynni að vera með alvarleg meiðsl á hrygg. Læknir við heilsugæslustöðina í Laugarási greindi frá því í skýrslu fyrir héraðsdómi að Barbara hafi við komu þangað borið sig illa. Hún hafi ekki verið með einkenni hálsáverka, en verið mjög aum í hryggnum. Hafi hún því verið send með sjúkrabifreið á sjúkrahús. Hann taldi að „afskaplega slæmt“ hefði verið að skilja Barböru eina eftir á slysstað og hefði hún alls ekki verið fær, líkamlega eða andlega, um að ganga til byggða. Ekki hafi verið hægt að slá því föstu fyrr en eftir myndatöku á sjúkrahúsi að Barbara hefði engin beinbrot hlotið, en fyrir leikmann hefði getað virst vera hætta á að hún væri þannig slösuð að lömun gæti hlotist af. Af hálfu ákæruvalds hefur verið lagt fyrir Hæstarétt vottorð læknis við slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, þar sem meðal annars kemur fram að Barbara Inga Albertsdóttir hafi við komu þangað snemma morguns 14. júlí 1998 kvartað um verki í hálsi og baki. Hafi verið teknar röntgenmyndir, sem hafi ekki leitt í ljós beinbrot. Hafi því meiðsl verið greind sem tognun á hálsi og lendarhrygg. Varðandi meðferð Barböru segir eftirfarandi: „Talið var að hér væri um háorkuáverka að ræða og konan með töluvert mikil einkenni. Af þessum sökum var hún lögð inn á Lsp. til eftirlits.“ Þá hefur verið lagt fyrir Hæstarétt vottorð sérfræðings við bæklunarskurðdeild Landspítalans, þar sem staðfest er að Barbara hafi legið þar inni til 15. júlí 1998. III. Eins og ráðið verður af framangreindu virðast hvorki ákærði né Barbara Inga Albertsdóttir hafa borið fyrir lögreglu um meiðsl hennar eða einkenni á fyrstu stigum eftir slysið. Hvorugt þeirra virðist hafa fært þar í tal að ákærði hafi ekið í umrætt sinn af neyð, heldur var því fyrst borið við fyrir héraðsdómi. Verður ekki séð að leitað hafi verið skýringa á þessu við skýrslugjöf ákærða eða Barböru fyrir dómi. Á hinn bóginn verður ekki litið fram hjá því að vegna vitneskju lögreglunnar um atvik málsins, þar á meðal um flutning Barböru á sjúkrahús, var ríkt tilefni vegna ákvæðis 2. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til að beina spurningum til ákærða með tilliti til þessa þegar hann gaf fyrrnefndar skýrslur sínar 14. og 16. júlí 1998 án þess að óska eftir því að réttargæslumaður yrði kvaddur til. Getur tómlæti ákærða um að bera fyrir sig neyðarrétt því ekki orðið honum til réttarspjalla. Í hinum áfrýjaða dómi er staðháttum lýst svo að vegurinn, sem bifreið ákærða var ekið út af, liggi að sundlaug, sem sé í miðri sandauðn í Þjórsárdal. Séu 8 til 11 km frá slysstað að malbikuðum þjóðvegi, en þaðan 3 til 4 km til byggða. Af hálfu ákæruvalds hefur ekki verið leitast við að hnekkja þessari lýsingu með nýjum gögnum. Ber því að leggja hana til grundvallar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á það með héraðsdómara að sýnt sé nægilega fram á að Barbara Inga Albertsdóttir hafi verið ófær um að ganga eða aka sjálf frá slysstað, svo og að ákærða hafi ekki verið stætt á að skilja hana þar eina eftir. Af framburði vitna, sem hefur nú fengið frekari stuðning í fyrrgreindum læknisvottorðum, er jafnframt nægilega leitt í ljós að ákærði sem leikmaður hafði ástæðu til að ætla að meiðsl Barböru væru alvarlegri en raun varð á og að henni væri brýnt að fá aðstoð læknis. Eins og atvikum var háttað verður að fallast á að ákærði hafi ekki átt annarra kosta völ til að sinna þessum þörfum en að aka sjálfur bifreiðinni til byggða, enda gátu þau ekki vænst mannaferða í námunda við slysstað fyrr en að liðnum þó nokkrum tíma. Áfengismagn í blóði ákærða fór ekki verulega fram úr því lágmarki, sem um ræðir í 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Leggja verður til grundvallar að hann hafi ekið hægt eftir vegum, sem aðrir áttu ekki leið um á sama tíma. Þessi háttsemi ákærða var að sönnu andstæð fyrrnefndu ákvæði umferðarlaga. Í ljósi framangreinds verður hins vegar að telja sýnt að hún hafi verið nauðsynleg til að vernda fyrir yfirvofandi hættu lögmæta hagsmuni, sem voru stórum meiri en þeir hagsmunir sem skertir voru. Verknaður ákærða var því refsilaus samkvæmt 13. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Verður allur áfrýjunarkostnaður vegna málsins felldur á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður vegna málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Bjarna Þórs Óskarssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 4. desember 1998. Ár 1998, föstudaginn 4. desember, er á dómþingi Héraðsdóms Suðurlands í málinu nr. S-85/1998: Ákæruvaldið gegn Davíð Sigurðssyni kveðinn upp svofelldur dómur: Mál þetta var þingfest hinn 12. október 1998, en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi hinn 12. nóvember sl. Málið var höfðað með svofelldri ákæru Sýslumannsins á Selfossi, dagsettri 17. september sl., á hendur Davíð Sigurðssyni, kt. 120379-3059, Skarði, Gnúpverjahreppi, Árnessýslu „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt þriðjudagsins 14. júlí 1998 ekið bifreiðinni DX-475 undir áhrifum áfengis suður vegslóða skammt frá Þjórsárdalssundlaug í Gnúpverjahreppi og síðan sem leið liggur að Sámsstöðum 4 við Búrfellsvirkjun í Gnúpverjahreppi. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga, sbr. lög nr. 44, 1993, lög nr. 57/1997 og lög nr. 23, 1998.”. Við meðferð málsins krafðist sækjandi þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talinna saksóknarlauna til ríkissjóðs. Verjandi ákærða hefur krafist þess að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjandans. Málavextir Með játningu ákærða, sem samræmist framburði vitna og gögnum málsins er sannað að ákærði sýndi af sér þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Hins vegar er því haldið fram af hálfu ákærða að háttsemi hans beri að meta refsilausa á grundvelli neyðarréttar. Að kvöldi miðvikudagsins 13. júlí 1998, var ákærði var ásamt kunningjum sínum að Sámsstöðum 4, sem er íbúðarhús við Búrfellsvirkjun. Þau sátu þar að spjalli fram yfir miðnætti, en þá ákváðu ákærði og Barbara Inga Albertsdóttir að fara í sundlaugina í Þjórsárdal. Bæði voru þau starfsmenn Búrfellsvirkjunar. Samkvæmt framburði ákærða og Barböru fyrir dómi var Barbara ökumaður bifreiðarinnar, en u. þ. b. einum kílómetra frá sundlauginni missti Barbara stjórn á bifreiðinni og valt bifreiðin tvo hringi niður kant út af vegi, með þeim afleiðingum að Barbara og ákærði meiddust, auk þess sem bifreiðin skemmdist töluvert. Þau fóru bæði út úr bifreiðinni strax eftir veltuna. Meiðsli ákærða voru lítil, en Barbara kvartaði sáran undan eymslum í baki og í hálsi. Um það bil hálfri klukkustund eftir atvikið greip ákærði til þess ráðs að aka bifreiðinni til Sámsstaða 4, sem var næsta byggða ból. Ók hann sömu leið og þau höfðu áður farið. Fyrst eftir vegarslóða að þjóðvegi, alls um 8-11 kílómetra, en þá 3-4 kílómetra eftir malbikuðum þjóðveginum. Barbara sat í farþegasæti frammí, en inni í bifreiðinni var mikið af glerbrotum. Ákærði ók rólega og sóttist þeim ferðin seint þar sem Barbara var slösuð og í miklu ójafnvægi, auk þess sem bifreiðin var vart í ökuhæfu ástandi, framrúðan sprungin, en afleggjarinn að þjóðveginum var harður og slæmur vegur. Þegar að Sámsstöðum 4 var komið var hringt eftir sjúkrabíl, en samkvæmt skýrslu lögreglu barst henni tilkynning um slysið klukkan 02:25. Barbara var flutt í sjúkrabifreiðinni á heilsugæslustöðina í Laugarási og var komið þangað um klukkan 03:15. Var ákærði með í för. Eftir aðhlynningu læknis þar var Barbara flutt með sjúkrabíl til Reykjavíkur. Lögregla mætti einnig á heilsugæslustöðina og eftir samræður lögreglumanna við ákærða, þótti lögreglu rétt að ákærði gæfi blóð- og þvagsýni vegna gruns um ölvun við akstur. Var ákærði raunar handtekinn og færður í fangaklefa og dvaldi ákærði þar til tæplega tvö daginn eftir, er hann gaf skýrslu hjá lögreglu. Samkvæmt gögnum málsins gaf ákærði þvagsýni klukkan 04:05 þá um nóttina, en blóðsýni fimm mínútum síðar. Niðurstaða mælinga sýndi 1,10 %o alkóhóls í þvagi, en 0,71%o í blóði. Samkvæmt skýrslu Guðmundar Hartmannssonar varðstjóra var ákærði ekki áberandi ölvaður er hann kom á lögreglustöðina á Selfossi klukkan 05:30, en áfengislykt lagði frá vitum hans og voru augu hans vot og dauf. Bæði ákærði og Barbara voru með bílbeltin spennt er bifreiðin valt. Ákærði hefur skýrt svo frá að Barbara hafi verið í mjög miklu uppnámi eftir bílveltuna. Hafi honum lítið sem ekkert tekist að róa hana, þann tíma sem leið áður en þau lögðu af stað aftur. Barbara hafi getað gengið eitthvað um en hann hafi eigi að síður haft verulegar áhyggjur af því að hún væri alvarlega slösuð, þar sem hún hafi æpt og kvartað sáran yfir sársauka í hási. Hafi Barbara hvorki verið í ástandi til að ganga eða aka bifreiðinni til baka. Ákærði kvað hins vegar að mögulegt hefði verið fyrir sig að ganga til byggða, hann hafi verið kunnugur staðháttum og meiðsli hans óveruleg, auk þess sem veður hafi verið ágætt. Kvaðst ákærði telja að sú ganga hefði tekið hann tæplega tvær klukkustundir. Hins vegar hafi það einnig verið ómögulegt að skilja Barböru eftir eina á vettvangi, vegna meiðsla hennar, auk þess sem Barbara hafi verið í miklu ójafnvægi og því „tryllst og farið eitthvað langt í burtu”, eins og ákærði komst að orði. Ákærði kvaðst hafa unnið í Búrfelli fjögur undanfarin sumur. Ákærði kvað ekki hafa verið von mannaferða fyrr en einhvern tíma daginn eftir, er starfsmenn Búrfellsvirkjunar kæmu til að hreinsa sundlaugina sem var fyrir starfsfólk virkjunarinnar, en ákærði kvaðst hafa vitað til þess að sundlaugin yrði lokuð daginn eftir. Þá kvaðst ákærði vita að sími væri í sundlauginni á daginn, en starfsmaður laugarinnar tæki hann alltaf með sér heim á kvöldin. Ákærði kvaðst ekki hafa verið með síma meðferðis og enginn hafi vitað af ferð þeirra Barböru að sundlauginni. Ákærði kvaðst hafa fundið til áfengisáhrifa er hann var við drykkju kvöldið áður. Kvaðst ákærði hafa drukkið sennilega þrjá áfenga bjóra. Ákærði kvaðst þó ekki hafa fundið til áfengisáhrifa við aksturinn „alla vega ekki mikið”, eins og hann bætti við. Ákærði kvað aksturinn til baka hafa tekið alla vega 20 mínútur, en þó ekkert geta fullyrt nákvæmlega um það. Ákærði kvaðst hafa þurft að aka með höfuðið út um hliðarrúðuna þar sem framrúðan hafi verið svo sprungin, auk þess hafi mikið af glerbrotum verið um allan bíl. Þá hafi annað framhjól bifreiðarinnar verið sprungið, en ljós bifreiðarinnar hafi sennilega verið í lagi. Ákærði kvaðst hafa þurft að halda í hönd Barböru allan tímann meðan á akstri stóð og einnig stöðvað bifreiðina nokkrum sinnum á leiðinni til að róa Barböru niður, auk þess sem erfitt hafi verið að aka bifreiðinni. Ákærði kvað þau ekki hafa mætt bifreið á leiðinni að Sámsstöðum 4. Ákærði kvaðst ekki hafa rætt við Barböru um að stöðva bifreiðina einhvern tíma á leiðinni og ganga þaðan. Vitnið Barbara Inga Albertsdóttir lýsti atvikum á sömu lund og ákærði. Hún kvaðst alls ekki hafa verið í stakk búin til að ganga til baka að Sámsstöðum 4. Vitnið kvaðst aldrei mundu hafa leyft ákærða að yfirgefa sig, en vitnið kvaðst hafa óttast mjög að eitthvað alvarlegt hefði komið fyrir sig, en hún hafi haft verki í baki og hálsi. Vitnið kvaðst þó hafa getað gengið. Vitnið kvað meiðsli þau sem hún fékk greint sinn hrjá sig að nokkru leyti enn í dag. Vitnið kvaðst hafa skipað ákærða að aka bifreiðinni og hafi ákærði ekið bifreiðinni hægt til baka, m. a. vegna hættu á að hún yrði fyrir hnjaski. Vitnið Gylfi Haraldsson, læknir við heilsugæslustöðina að Laugarási, kvað Barböru hafa borið sig mjög illa er hann sá hana. Kvaðst vitnið fyrst hafa kannað hvort Barbara væri með þannig áverka að hætta væri á lömun, en þó hafi hann ekki fengið endanlega vissu um að hún væri óbrotin fyrr en síðar er röntgenmynd hafði verið tekin af Barböru á spítala. Hún hafi verið mjög aum milli þriðja og fjórða hálsliðs, þ. e. hryggtinda, og einnig niður á brjósthrygg frá um ellefta brjóstlið og alveg niður á lendarsvæði. Vitnið kvaðst ekki geta fullyrt um það hvort það hafi skipt meginmáli fyrir Barböru ef hún hefði ekki komist undir læknishendur fyrr en klukkustund síðar en hún gerði, en áverkar hefðu verið þess eðlis að það hafi verið nauðsynlegt að hún kæmist sem fyrst til læknis. Vitnið fullyrti að Barbara hefði ekki verið fær um að ganga frá vettvangi til byggða. Vegna andlegs og líkamlegs ástands Barböru hafi það heldur ekki verið forsvaranlegt fyrir ákærða að skilja Barböru eftir og ganga til byggða. Kvaðst vitnið telja að hið eina rétta hafi verið að meðhöndla Barböru m. t. t. þess að hún væri með þannig brotáverka á hálsi að möguleiki væri á lömun. Nefndi vitnið raunar að hann þekkti vel til vettvangs og að ákærði hefði að sínu mati gert hið eina rétta. Vitnið kvaðst hafa tekið eftir því að ákærði var undir áhrifum áfengis, aðallega vegna áfengislyktar af honum. Vitnið Bjarni Ragnarsson var sjúkraflutningamaður á þeim sjúkrabíl sem flutti Barböru frá Sámstöðum 4 og til læknis. Vitnið lýsti ástandi Barböru þannig að hún hafi verið í miklu ójafnvægi, með vægt taugaáfall, hún hafi bæði hlegið og grátið. Barbara hafi þó getað gengið um. Barbara hafi kvartað um eymsli á höfði, baki og hálsi. Vitnið kvaðst því hafa sett hálskraga á Barböru, lagt hana út af á börur og búið um hana með tilliti til þess að hún væri með mikinn hryggskaða, en nefndi að þegar fólk væri eins æst og Barbara hafi verið, þá væri hætta á að það fengi lost. Lögreglumennirnir Magnús Kolbeinsson og Jóhannes Björgvin Björgvinsson komu á heilsugæslustöðina í Laugarási. Vitnið Magnús flutti ákærða á lögreglustöðina á Selfossi. Vitnið kvaðst aðeins þekkja staðhætti á slysstað og nefndi að umferð þangað væri lítil og nánast engin að nóttu til. Vitnið Jóhannes var annar af þeim tveimur sem sáu um að flytja Barböru í sjúkrabíl frá Laugarási til Reykjavíkur. Vitnið sá Barböru fyrst á heilsugæslustöðinni á Laugarási. Vitnið kvað Barböru þá hafa verið nokkuð miður sín, en virkað þó róleg. Þó kvaðst vitnið ráma í að Barbara hafi kvartað undan meiðslum í hálsi og baki. Vitnið kvað ákærða hafa virst nokkuð miður sín, en hið eina sem vakið hafi grunsemdir um ölvun ákærða hafi verið að áfengislykt hafi lagt frá vitum hans. Vitnið Guðmundur Hartmannsson varðstjóri á Selfossi tók á móti ákærða þar. Hann kvaðst ekki muna eftir ölvunarástandi ákærða. Vitnið kvaðst hafa tekið við tilkynningu um slysið og hafi hann dregið þá ályktun að víst væri að hin slasaða yrði flutt með sjúkrabifreið alla leið til Reykjavíkur. Engin gögn eru um ástand bifreiðarinnar, en sakarflytjendur töldu ekki ástæðu til þess að leiða þá lögreglumenn fyrir dóm sem skoðuðu bifreiðina. Þá liggur ekki frammi læknisvottorð um áverka Barböru Ingu Árnadóttur. Niðurstöður Eins og að framan er rakið valt bifreiðin tvær veltur út af vegarslóða sem lagður hefur verið að sundlaug sem Landsvirkjun hefur látið gera í miðri sandauðninni í Þjórsárdal. Eftir veltuna var ökumaður bifreiðarinnar, Barbara Inga Árnadóttir, í þannig líkamlegu og andlegu ástandi að ómögulegt var að hún héldi áfram akstri. Þrátt fyrir að Barbara hafi gengið eitthvað um eftir bílveltuna var hún þannig slösuð að ákærði mátti búast við hinu versta. Af framburði ákærða og vitna má fullyrða að Barbara var ófær um að aka eða ganga til byggða. Læknir sá sem skoðaði Barböru eftir slysið taldi raunar að nauðsynlegt hefði verið að koma henni sem fyrst undir læknishendur, þar sem hætta hafi verið á alvarlegum afleiðingum, jafnvel lömun. Telja verður að það hefði tekið ákærða um það bil tvær klukkustundir að ganga til byggða ef allt hefði gengið að óskum. Af framburði ákærða og vitna er ljóst að Barbara var í verulega miklu ójafnvægi, en ákærði mátti ætla að ástand Barböru gæti versnað. Þrátt fyrir að veður hafi verið ágætt var líklega rigning, en líta má til þess að veður getur ætíð breyst og var löskuð bifreiðin eina skjólið sem ákærði og Barbara höfðu fyrir veðri. Af framburði ákærða að dæma vissi enginn um ferðir hans og Barböru greinda nótt. Nánast engin von var um hjálp þar sem ekki mátti búast við mannaferðum á þessum slóðum fyrr en í fyrsta lagi einhvern tíma daginn eftir, en vegarslóði sá sem um ræðir lá einungis að sundlauginni og átti slysið sér stað í töluverðri fjarlægð frá þjóðveginum. Því verður að telja að eins og á stóð hafi verið varhugavert fyrir ákærða að fara til byggða og skilja Barböru eina eftir á vettvangi. Vegna meiðsla Barböru og aðstæðna að öðru leyti ók ákærði bifreiðinni löturhægt stystu leið til byggða og þurfti ákærði raunar oftar en einu sinni að stöðva bifreiðina til að reyna að róa Barböru. Ganga verður út frá þeim framburði ákærða að ljós bifreiðarinnar hafi verið í lagi eftir bílveltuna. Þá ber að hafa í huga að aksturinn átti sér stað að nóttu til á fáförnum vegi, enda urðu ákærði og Barbara ekki vör við aðra umferð á leiðinni heim. Af lýsingum vitna á ástandi ákærða var ákærði ekki áberandi ölvaður greinda nótt, en samkvæmt framburði ákærða og Barböru neytti ákærði áfengs bjórs áður en þau yfirgáfu Sámsstaði 4, um miðnættið. Samkvæmt því og niðurstöðum rannsókna á þvag- og blóðsýnum, sem tekin voru úr ákærða þá um nóttina, má ætla að víman hafi verið að renna af ákærða er hann ók bifreiðinni nefnt sinn, enda er miðað við það í ákæru að ákærði hafi ekki verið óhæfur til að stjórna ökutæki, samkvæmt 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, heldur að hann hafi ekki geta talist stjórna ökutæki örugglega, samkvæmt 2. mgr. 45. gr. Þegar allt þetta er virt þykir akstur ákærða umrætt sinn eiga að vera refsilaus samkvæmt 13. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ber því að sýkna ákærða af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Með vísan til 1. mgr. 166. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, skal allur sakarkostnaður greiðast úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Bjarna Þórs Óskarssonar héraðsdómslögmanns, 70.000 krónur. Ólafur Börkur Þorvaldsson dómstjóri kveður upp þennan dóm, en dómsuppsaga hefur dregist um nokkra daga vegna mikilla anna dómara. Dómsorð: Ákærði, Davíð Sigurðsson, er sýkn af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Bjarna Þórs Óskarssonar héraðsdómslögmanns, 70.000 krónur.
Mál nr. 19/2013
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfulýsing Vanlýsing
Þb. S ehf. lýsti kröfum við gjaldþrotaskipti I ehf. sem skiptastjóri þess síðarnefnda hafnaði og var ágreiningi aðila vísað til úrlausnar héraðsdóms. Deildu aðilar um það hvort kröfur þb. S ehf. skyldu komast að við skipti á búi I ehf. á grundvelli 2. eða 5. tl. 118. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en þb. S ehf. hafði lýst kröfum sínum í bú I ehf. eftir að kröfulýsingarfresti lauk. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna, kom fram að undantekningar frá meginreglu 118. gr. laganna sem taldar væru upp í sex töluliðum ákvæðisins bæri að skýra þröngt. Þannig yrði orðalag 2. tl. ákvæðisins ekki skýrt og túlkað á þann hátt sem þb. S ehf. hélt fram í málinu, hvorki með rýmkandi lögskýringu né lögjöfnun. Þá var jafnframt talið að þb. S. ehf. hefði ekki tekist að sanna að skiptastjóri I ehf. hefði með saknæmum og ólögmætum hætti brugðist skyldum sínum þannig að bótaábyrgð varði og komst krafa þb. S. ehf. því heldur ekki að samkvæmt 5. tl. ákvæðisins. Var kröfum þb. S ehf. því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. desember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. janúar 2013. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2012, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að kröfur hans, samtals að fjárhæð 718.165.348 krónur, verði viðurkenndar sem almennar kröfur við gjaldþrotaskiptin. Til vara krefst hann þess að varnaraðila „verði gert að þola viðurkenningu á bótaskyldu sinni vegna tjóns sóknaraðila af því, að kröfur sóknaraðila, skv. kröfulýsingum dagsettum 1. og 2. febrúar 2010, alls að fjárhæð 718.165.348,- komust ekki að við gjaldþrotaskipti varnaraðila“. Jafnframt krefst hann þess að skaðabótakrafan verði viðurkennd sem búskrafa samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, þrotabú Saxsteins ehf., greiði varnaraðila, þrotabúi Icarusar ehf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 640/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Y skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. desember 2011 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili hefur til rannsóknar mál er varða ætluð refsiverð brot framin á árunum 2004 til 2008 í starfsemi A hf. Felast brotin í ætlaðri skipulagðri og kerfisbundinni markaðsmisnotkun og ætluðum umboðssvikum í tengslum við lánveitingar bankans til viðskiptavina hans vegna fjármögnunar hlutabréfakaupa í bankanum. Gögn málsins bera með sér að hin ætlaða brotastarfsemi taki yfir langt tímabil og rannsókn málanna sé yfirgripsmikil. Þótt langt sé um liðið frá því brotin eigi að hafa verið framin er til þess að líta að til rannsóknar eru flóknir fjármálagerningar, gríðarlegir fjárhagslegir hagsmunir sem tengjast þeim og margir eiga að hafa komið að málum, eftir atvikum með skipulögðum hætti. Í greinargerð sóknaraðila segir að við rannsóknina hafi komið fram mikið af gögnum og upplýsingum sem ekki hafi áður verið gerð opinber en verði borin undir sakborninga og vitni í skýrslutökum. Þá kemur og fram í gögnum málsins að mikið beri á milli í framburðum sakborninga og vitna sem yfirheyrð hafa verið um hin ætluðu refsiverðu brot. Á það er fallist með héraðsdómi að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili, sem var bankastjóri A hf. frá 1. maí 2007 og fram í október 2008, hafi framið brot sem tilgreind eru í hinum kærða úrskurði og geta varðað allt að sex ára fangelsi ef sönnuð eru. Samkvæmt því sem að framan er rakið og að virtum gögnum málsins er fallist á með héraðsdómi að skilyrði a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 séu fyrir hendi og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 1. mgr. 217. gr. og 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 30. nóvember, 2011. Árið 2011, miðvikudaginn 30. nóvember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjatorg af Pétri Guðgeirssyni héraðs­dómara, kveðinn upp svofelldur úrskurður. Sérstakur saksóknari hefur gert þá kröfu að þá kröfu að dómurinn úrskurði að Y, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til miðvikudagsins 7. desember 2011, kl. 16:00. Þess er krafist að Y verði látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Greinargerð embættis sérstaks saksóknara um málsatvik og lagarök: „Embætti sérstaks saksóknara, sem starfar skv. lögum nr. 135/2008, ásamt síðari breytingum (hér eftir embætti sérstaks saksóknara) hefur til rannsóknar mál er varða ætluð refsiverð brot í tengslum við starfsemi A hf. (hér eftir einnig nefnt A eða A). Í fyrsta lagi er til rannsóknar ætluð skipulögð og kerfisbundin markaðsmisnotkun á árunum 2004-2008 sem var til þess fallin að skekkja eðlilega verðmyndun á hlutabréfum útgefnum af A. Í öðru lagi rannsakar embættið níu mál er varða ætluð umboðssvik í tengslum við lánveitingar A til viðskiptavina bankans til fjármögnunar á hlutabréfakaupum í bankanum, langoftast án nokkurra annarra trygginga en í hlutabréfunum sjálfum. Í þessum málum er jafnframt til rannsóknar meint markaðsmisnotkun. I. Grunur um markaðsmisnotkun með hlutabréf í A hf. (mál nr. 090-2011-19). Þann 31. mars 2011 barst embætti sérstaks saksóknara kæra frá Fjármálaeftirlitinu (hér eftir FME) sem varðar grun um refsiverða háttsemi fyrrverandi stjórnenda og starfsmanna A en um er að ræða ætlaða markaðsmisnotkun með hlutabréf í A á tímabilinu janúar 2004 til október 2008. Til rannsóknar er hvort að starfsmenn A hafi með skipulögðum og kerfisbundnum hætti, með viðskiptum með hlutabréf í bankanum, haft áhrif á gengi eigin hlutabréfa, í því skyni að hækka eða styðja við gengi þeirra. Umfangsmikil kaup eigin viðskipta A (hér eftir EVG) á hlutabréfum útgefnum af bankanum hafi leitt til þess að röng mynd var gefin af eftirspurn, veltu og verði hlutabréfanna. Nánar tiltekið er grunur um að með háttsemi sinni hafi starfsmenn A átt viðskipti eða gert tilboð, sem gáfu eða voru líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verð fjármálagerninga ranglega eða misvísandi til kynna, eða tryggja óeðlilegt verð eða búa til verð á einum eða fleirum fjármálagerningum án þess að um viðurkennda framkvæmd væri að ræða. Þá er grunur um að hluti hinnar ætluðu refsiverðu háttsemi hafi lotið að því að eiga viðskipti eða gera tilboð sem byggð voru á tilbúningi eða þar sem notuð voru einhver form blekkingar eða sýndarmennsku. Á tímabilinu 1. janúar 2004 til 3. október 2008 keyptu starfsmenn EVG umtalsvert af hlutabréfum útgefnum af bankanum eða um 7,7 milljarða hluta nettó á markaði með sjálfvirkri pörun (verður til í viðskiptakerfi Kauphallar þegar samsvörun verður milli tilboða kaupenda og seljenda í tilboðabók) á tímabilinu eða um 52% af útgefnu hlutafé bankans miðað við útgefið hlutafé bankans þann 1. janúar 2008 (14.880.701.303 hlutir). Umfang kaupanna var stór hluti af heildarveltu hlutabréfa A í Kauphöllinni í mörgum mánuðunum á tímabilinu sem um ræðir. Sem dæmi má nefna að frá júní 2007 til febrúar 2008 námu nettó kaup EVG, sem hlutfall af heildarkaupum á þessum hlutabréfum í Kauphöllinni, á bilinu 45-70% í sérhverjum mánuði. Hlutafélög og fjármálafyrirtæki mega ekki eiga eða taka að veði meira en 10% af nafnverði innborgaðs hlutafjár fyrirtækisins, sbr. 55. gr. hlutafélagalaga nr. 2/1995 og 29. gr. laga um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Í ljósi hinna umfangsmiklu kaupa á eigin bréfum, söfnuðust upp eigin bréf hjá A umfram lögbundin 10% á tímabili. Uppsöfnuð eigin bréf voru því næst seld af EVG í gegnum verðbréfamiðlun bankans, oft á tíðum í stórum utanþingsviðskiptum til útvalinna viðskiptavina bankans. Í mörgum tilvikum voru viðskiptin fjármögnuð af bankanum sjálfum með lánveitingum. Ásamt starfsmönnum EVG og verðbréfamiðlunar bankans virðast starfsmenn fleiri deilda innan bankans hafa tengst hinni meintu markaðsmisnotkun og þannig verið meðvitaðir um háttsemina sem viðgekkst innan bankans. Er talið að án aðkomu þessara deilda hafi A ekki getað falið stóra og vaxandi eign bankans í eigin bréfum. Meðal þessara deilda bankans eru regluvarsla, fyrirtækjasvið og áhættustýring bankans. Framangreind háttsemi A var mjög kostnaðarsöm fyrir bankann, bæði vegna taps bankans á stöðu EVG í hlutabréfum í A og vegna margra lánveitinga bankans til útvalinna viðskiptavina sem eingöngu voru tryggðar með veði í fyrrgreindum hlutabréfum. Sem dæmi námu nettó kaup EVG á hlutum í bankanum sjálfum með sjálfvirkri pörun um 100 milljörðum króna frá 1. júní 2007 til 30. september 2008. Nam gengistap EVG af viðskiptum með hlutabréf útgefnum af bankanum á þessu sama tímabili rúmlega 19,6 milljörðum króna. Við það bætist tap bankans vegna lánveitinga til viðskiptavina bankans til fjármögnunar á hlutabréfakaupum í bankanum sjálfum sem nemur milljörðum. Ætluð brot varða gríðarlega fjárhagslega hagsmuni og verulega hagsmuni fjölda þeirra sem áttu viðskipti með hlutabréf í bankanum á umræddu tímabili þegar hin ætlaða markaðsmisnotkun fór fram. Þá er vert að horfa til hagsmuna þeirra sem lánuðu bankanum fjármuni til starfseminnar þar sem horft var til hlutabréfaverðs til marks um afkomu bankans við ákvarðanir um að lána bankanum fé. Einnig þarf að líta til hagsmuna þeirra sem tóku veð í hlutabréfum bankans sem tryggingu fyrir fjárskuldbindingum. Loks verður að líta til verðbréfamarkaðarins í heild, alls víðskiptalífsins og íslensks samfélags enda var A meðal stærstu og verðmætustu félaga á Íslandi. Embætti sérstaks saksóknara telur rökstuddan grun vera fyrir því að yfirstjórnendur, ákveðnir starfsmenn EVG og verðbréfamiðlunar bankans hafi stundað þessi viðskipti af hálfu bankans með kerfisbundnum og skipulegum hætti yfir langt tímabil, í þeim tilgangi að hafa áhrif eða reyna að hafa áhrif á verð hlutabréfanna á markaði. Í mörgum tilvikum voru viðskiptin fjármögnuð af bankanum sjálfum. Talið er að hin umfangsmiklu kaup á hlutabréfum útgefnum af bankanum hafi haft veruleg áhrif á heildarvirkni verðbréfamarkaðarins á Íslandi, þar sem röng mynd var gefin af eftirspurn, veltu og verði hlutabréfanna á áðurnefndu tímabili. Ef rétt reynist þá varðar hin meinta markaðsmisnotkun hlutabréf sem mynduðu allt að 18%, eða tæplega fimmtung, af úrvalsvísitölu Kauphallarinnar. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. II. Lánveitingar A hf. til viðskiptavina í tengslum við kaup á hlutabréfum í bankanum. Mál nr. 090-2009-000055 (Kaup Á ehf. á hlutabréfum í A hf. og B hf. og tengdar ráðstafanir) Embættinu barst kæra, dags. 4. desember 2009, frá FME vegna kaupa Á ehf. á hlutabréfum í A og B hf. og tengdra ráðstafana. Stím ehf. var stofnað af A 9. nóvember 2007. Áhættunefnd bankans samþykkti þann 12. nóvember s.á. að veita félaginu allt að 24.000.000.000 króna að láni til kaupa á hlutabréfum í bankanum og stærsta eiganda hans, B hf. Daginn eftir keypti C, starfsmaður X í verðbréfamiðlun A, 380.000.000 hluti í B hf. og 640.000.000.000 hluti í bankanum, í nafni Á ehf., sem var ennþá 100% dótturfélag í eigu bankans. Í framangreindri kæru FME kemur fram að seljandi hlutabréfanna hafi verið A í báðum ofangreindum tilvikum eða eins og hér segir: Hlutabréf í B hf. Seljandi Nafnverð Eigin viðskipti A hf. 61.000.000 Söfnunarbók verðbréfamiðlunar 236.467.057 Miðlunarbók 443 15.971.960 Afleiðubók nr. 132 8.708.123 Afleiðubók nr. 88 57.852.860 Samtals: 380.000.000 Hlutabréf í A hf. Seljandi Nafnverð Eigin viðskipti A hf. 594.500.000 Miðlunarbók 443 45.500.000 Samtals: 640.000.000 Alls 61.000.000 hluta í B hf. komu úr EVG, en A gerði þó ekki innherjatilkynningu til Kauphallar vegna viðskiptanna. Þá seldi bankinn 236.467.057 hluti út af Söfnunarbók verðbréfamiðlunar, en hlutabréfunum hafði verið safnað upp, í andstöðu við innri reglur bankans, frá 24. apríl 2007 til 31. ágúst s.á. Tap A af þeirri stöðutöku var 1.832.191.763 krónur, en gengi hlutabréfa í B hf. hafði lækkað gríðarlega. Þá voru 15.971.960 hlutir seldir út af Miðlunarbók 443, sem fyrrgreindur X stýrði, en þar hafði hlutunum verið safnað frá 1. nóvember 2007 til 8. nóvember s.á., þvert gegn innri reglum bankans sem kváðu á um að miðlunarbækur skyldi tæma í lok dags. Alls 66.560.983 hlutir voru seldir úr Afleiðubókum bankans, sem halda utan um eign bankans á verðbréfum til að verja hann fyrir markaðsáhættu. Daginn sem bankinn stofnar Á ehf. var heildarstaða hans í eigin hlutabréfum 12,606% af nafnverði innborgaðs hlutafjár, en samkvæmt þágildandi 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki má samanlagður eignarhluti bankans vera að hámarki 10%. Inni á veltubók Eigin viðskipta A var 4,245% af nafnverði innborgaðs hlutafjár bankans. Alls 594.500.000 hlutir í A voru seldir úr veltubók Eigin viðskipta bankans til Á ehf. Þá seldi bankinn 45.500.000 hluti úr Miðlunarbók 443, sem fyrrgreindur X hafði umsjón með, en þar hafði hlutunum verið safnað frá júní til ágúst 2007, sem braut gegn innri reglum bankans. A stofnaði D ehf. þann 15. nóvember 2007. Daginn eftir keypti A 32,5% í Á ehf., í gegnum D ehf., fyrir 650.211.250 krónur. Útvaldir viðskiptavinir bankans keyptu jafnframt hlut í Á ehf. og lögðu 1.350.438.750 krónur til félagsins í formi hlutafjár. Hlutafé félagsins var því samtals 2.000.650.000 krónur. Uppbygging fjármögnunar á hlutabréfakaupum Á ehf. var að öðru leyti með þeim hætti að A lánaði 19.538.481.818 krónur til félagsins í formi forgangsláns (e. senior loan), með veði í hlutabréfunum í B hf. en sölu- og veðsetningarbanni á hlutabréfunum í A sjálfum. Bankinn stofnaði E ehf. þann 13. nóvember 2007 og seldi til É hf. með kaupsamningi dags. 16. sama mánaðar. Í framhaldinu lánaði bankinn 2.500.000.000 króna til É hf., án trygginga, sem lánaði sömu upphæð til E ehf., sem loks lánaði Stím ehf. sömu upphæð í formi víkjandi lánveitinga (e. Mezzanine loan). F hf. lánaði 1.000.000.000 króna til Stím ehf. í formi víkjandi láns. Endanleg uppbygging lánsfjármögnunar A til Á ehf. var samþykkt án athugasemda af áhættunefnd bankans þann 20. nóvember 2007. Þremur vikum eftir viðskiptin hafði gengi hlutabréfa A og B lækkað umtalsvert sem leiddi til þess að verðmæti trygginga að baki láni bankans til Á fór niður fyrir samningsbundið lágmark. A gerði engan reka að því að kalla eftir frekari tryggingum frá eigendum Á ehf., né að leysa til sín eignir félagsins, allt fram að falli bankans í október 2008. Embætti sérstaks saksóknara telur að hin umfangsmiklu kaup Á ehf., fjármögnuð að stærstum hluta af bankanum sjálfum, hafi verið í þeim tilgangi að losa uppsafnaða stöðu bankans í hlutabréfum í báðum félögum og spyrna við lækkunum á hlutabréfamarkaði. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Mál nr. 090-2011-33 (G ehf.) Til rannsóknar eru ætluð refsiverð háttsemi stjórnenda og starfsmanna í tengslum við lánveitingar bankans til félagsins G ehf. til hlutabréfakaupa í bankanum. Nánar tiltekið er um að ræða kaup félagsins G ehf., í eigu H, á samtals 297.614.026 hlutum í A, þann 22. september 2008, samtals að andvirði 4.328.349.587 króna, að þóknun meðtalinni. Framkvæmd viðskiptanna var í höndum lánastjóra á fyrirtækjasviði og starfsmanna markaðsviðskipta A og var deild EVG seljandi hlutanna. Kaupin voru fjármögnuð með láni frá A til félagsins G ehf. án viðhlítandi trygginga. Málsatvik eru þau að lánabeiðni óstofnaðs félags í eigu H, var samþykkt milli funda þann 4. september 2008 af þremur meðlimum áhættunefndar A, þeim Y, I og Í. Var samþykkt að lána félaginu G ehf. allt að 4,5 milljarða króna gegn 20% sjálfskuldarábyrgð félagsins H ehf. en á þeim tímapunkti lágu hvorki fyrir fjárhagsupplýsingar um G ehf. né heldur H sjálfan. Samkvæmt fundargerð áhættunefndar A, dags. 17. september 2008, var áðurnefnd lánaákvörðun staðfest með þeirri viðbót að samþykki væri háð því að fyrir lægu fjárhagsupplýsingar um félagið G ehf. og H. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, enda hafi fjármunum bankans verið stefnt í verulega hættu með þessum gerningum. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Mál nr. 090-2010-15 & 090-2011-8 (14 einkahlutafélög starfsmanna A) Til rannsóknar eru ætluð refsiverð háttsemi stjórnenda og starfsmanna í tengslum við lánveitingar bankans til einkahlutafélaga í eigu lykilstarfsmanna A til hlutabréfakaupa í bankanum. Nánar tiltekið er um að ræða kaup 14 einkahlutafélaga í eigu lykilstarfsmanna A á samtals 393.385.540 hlutum að nafnverði dagana 15. og 16. maí 2008, sem jafngilti 2,64% af heildarhlutafé A á þeim tíma. A fjármagnaði hlutafjárkaupin að fullu og nam heimiluð lánveiting til félaganna 14 samtals 6.790.000.000 króna að þóknun meðtalinni. Þetta fyrirkomulag gerði starfsmennina og félög þeirra skaðlaus og án allrar áhættu af þessum samningum. Framkvæmd viðskiptanna var í höndum Í, C og X, allir starfsmenn bankans. Deild EVG seldi a.m.k. 90% hlutabréfanna til miðlunar A sem seldi þau áfram til umræddra 14 einkahlutafélaga. Kaupin voru að öllu leyti fjármögnuð með lánum frá A án viðhlítandi trygginga en einungis var tekið veð í vörslusafni félaganna ásamt því að viðkomandi starfsmaður og eigandi sérhvers félags sýndi fram á að eignir hans í vörslu hjá A svaraði til 20% af kaupunum við viðskiptin. Lánabeiðnirnar vegna viðskiptanna voru annars vegar lagðar fram sem lánamál til stjórnar bankans, dagsett 6. maí 2008 og hins vegar sem lánamál til samþykktar milli funda lánanefndar þann 14. maí 2008. Allar lánabeiðnirnar voru samþykktar og undirritaðar af Y og J, stjórnarformanni bankans. Samkvæmt fundargerðum stjórnar og lánanefndar voru lánveitingarnar hins vegar ekki teknar fyrir með formlegum hætti, hvorki á fundi í stjórnar 6. maí 2008 né í lánanefnd. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, enda hafi fjármunum bankans verið stefnt í stórfellda hættu með þessum gerningum. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Mál nr. 090-2011-11 (K ehf.) Til rannsóknar er ætluð refsiverð háttsemi stjórnenda og starfsmanna A í tengslum við lánveitingar bankans til K ehf. (K) til hlutabréfakaupa í A. Nánar tiltekið er um að ræða kaup K, félags í eigu aðila sem allir tengjast L ehf., á 297,5 milljón hlutum í A þann 13. febrúar 2008 að andvirði 5.164.168.818 kr., að þóknun meðtalinni. Markaðsviðskipti A önnuðust viðskiptin og var X miðlari viðskiptanna. Seljandi hlutabréfanna var deild Eigin viðskipta A. Kaupin voru fjármögnuð með láni bankans til K án viðhlítandi trygginga. Viðskiptin voru framkvæmd þrátt fyrir að ákvörðun um lánveitingu hafi verið frestað í áhættunefnd sem hafði gert að skilyrði að eigið fé félagsins yrði 300-500 milljónir króna, en endanlegt samþykki fékkst á áhættunefndarfundi þann 20. febrúar 2008. A lánaði Rákungi til hlutabréfakaupanna gegn einungis sölu- og veðsetningarbanni á hlutabréfunum sjálfum. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, enda hafi fjármunum bankans verið stefnt í stórfellda hættu með þessum gerningum. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Mál nr. 090-2011-24 (M ehf.) Til rannsóknar er ætluð refsiverð háttsemi stjórnenda og starfsmanna A í tengslum við lánveitingar bankans til M ehf. (M) til hlutabréfakaupa í A. Nánar til tekið er um að ræða kaup M, félags í eigu N ehf., á 260.412.272 hluta á A að andvirði 4.453.049.851 kr. Markaðsviðskipti A önnuðust viðskiptin fyrir tilstilli X miðlara. Seljandi hlutabréfanna var deild Eigin viðskipta A. Hlutabréfakaupin voru að fullu fjármögnuð með lánveitingum frá bankanum sjálfum án viðhlítandi trygginga en A lánaði M til kaupa á hlutabréfunum gegn einungis veði í vörslusafni félagsins hjá A ásamt sölu- og veðsetningarbanni eigna félagsins. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, enda hafi fjármunum bankans verið stefnt í stórfellda hættu með þessum gerningum. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Mál nr. 090-2011-27 (Salt Investmentehf / Salt financials ehf.) Til rannsóknar er ætluð refsiverð háttsemi stjórnenda og starfsmanna A í tengslum við lánveitingar bankans til O ehf. (O) og Ó ehf. (Ó) til hlutabréfakaupa í A. Nánar tiltekið er annars vegar um að ræða kaup O, félags í eigu P, á 341,5 milljón hluta í A þann 21. desember 2007 að andvirði 7.473.749.993 króna, að þóknun meðtalinni, og hins vegar kaup Ó, félags í 100% eigu O, á 370 milljón hlutum í A þann 18. september 2008 að andvirði 4.946.896.300 króna, að þóknun meðtalinni. Framkvæmd viðskiptanna var í höndum fyrrgreinds C starfsmanni hjá miðlun A og var deild Eigin viðskipta A (EVG) seljandi hlutanna. Kaupin voru fjármögnuð með lánum frá A til félaganna. Lánveiting til O var samþykkt í lánanefnd fyrirtækja, corporate credit commitee, þann 26. desember 2007 og var gert ráð fyrir því að til tryggingar væru hin keyptu hlutabréf í A og hlutabréf O í Q án þess að starfsmenn A hafi sannreynt eða lagt sjálfstætt mat á virði eignarhluta O í Q þegar ákvörðun um lánveitinguna var samþykkt. Lánveiting til Ó var samþykkt í áhættunefnd A 17. september 2008. Lánið var veitt án framlags eigin fjár, gegn sjálfskuldarábyrgð O og Ó sem takmarkaðist við 1.200 milljónir króna, ásamt sölu- og veðsetningarbanni. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, enda hafi fjármunum bankans verið stefnt í stórfellda hættu með þessum gerningum. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Mál nr. 090-2011-69 (R ehf.) Til rannsóknar er ætluð refsiverð háttsemi stjórnenda og starfsmanna A í tengslum við lánveitingar bankans til R ehf. (R) til hlutabréfakaupa í A, og sala bréfanna aftur til A. Nánar tiltekið er um að ræða kaup R, í eigu S, starfsmanns A, á samtals 150 milljón hlutum í A þann 7. nóvember 2007 á genginu 25,2 að andvirði 3.780.000.000 króna. Framkvæmd viðskiptanna var í höndum áðurnefnds C starfsmanni hjá miðlun A og var deild Eigin viðskipta A (EVG) seljandi hlutanna. Kaupin voru fjármögnuð með láni frá A til R án víðhlítandi trygginga. Lánveitingin fór ekki í gegnum áhættunefnd bankans heldur var einungis um að ræða heimild fyrir peningamarkaðsláni sem T, framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs, segist hafa aflað. Lánið var veitt til eins mánaðar í senn en framlengt alls níu sinnum. Þann 25. apríl 2008 seldi R 30 milljónir hluta að nafnvirði á genginu 16,85 og voru viðskiptin tilkynnt til Kauphallarinnar sem utanþingsviðskipti. Miðlari var C og kaupandi var eigin viðskipti bankans. Óvíst er hvort óskað hafi verið heimildar regluvarðar fyrir viðskiptunum. Þann 22. júlí 2008 seldi R 120 milljón hluti á genginu 14,95 og voru þau viðskipti tilkynnt sem utanþingsviðskipti. Miðlari var C og kaupandi markaðsviðskipti bankans sem miðlaði síðan bréfunum á sama gengi til eigin viðskipta. Sama dag kaupir R 120 milljónir hluta að nafnvirði á genginu 14,95 inn á vörslureikning nr. 210971 og selur þau síðan strax aftur á genginu 31,82 sem er 112% hærra verð en í fyrri viðskiptum. Hvorug þessara viðskipta voru tilkynnt til Kauphallarinnar. Samkvæmt gögnum kemur fram að eigin viðskipti A hafi keypt bréfin fyrir milligöngu C hjá miðlun A. Samkvæmt kerfum Þ átti R ekki neina kaup- né söluréttarsamninga með undirliggjandi hlutabréf í A. C og U, starfsmenn A, hafa vísað í munnlegan samning sem ber þess merki að um einhvers konar skaðleysi hafi verið að ræða til handa S og félagi hans R. Sérfræðingar embættisins hafa reiknað út hvað söluréttarsamningur um hlutabréf í A myndi kosta að gefnum ofangreindum forsendum. Miðað við að um sé að ræða 120 milljón hluti sem keyptir voru á genginu 25,2 þann 7. nóvember 2007 með lokadagsetningu 22. júlí 2008 á genginu 31,5 myndi slíkur samningur kosta 560.926.945 kr. Engin þóknun var hins vegar greidd önnur en hlutabréfaþóknun til miðlunar. Grunur leikur á að með ofangreindu hafi R verið umbunað fyrir að eiga viðskiptin en sá hagnaður sem varð eftir í R nemur 85.725.973 krónum. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, enda hafi fjármunum bankans verið stefnt í stórfellda hættu með þessum gerningum. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Mál nr. 090-2011-0045 (Framvirkir hlutabréfasamningar) Til rannsóknar er ætluð refsiverð háttsemi stjórnenda og starfsmanna A í tengslum við lánveitingu bankans í formi framvirkra samninga um hlutabréfakaup og ákvörðun um framlengingar og skuldskeytingar á slíkum samningum yfir á ógjaldfær félög. Nánar tiltekið er annars vegar um að ræða framlengingu á framvirkum hlutabréfasamningum V. Þann 31. desember 2007 voru sex framvirkir samningar á milli V og A, allir í tapi og heildarstaða neikvæð upp á 1,1 milljarð kr. og samanlagt tap rúmaðist ekki innan útlánaígildismarka V hjá A. Þann 3. janúar 2008 var öllum samningunum framlengt í andstöðu við vinnureglur markaðsviðskipta A. Samningunum var framlengt í alls átta skipti fram að falli bankans, auk þess að V tók yfir framvirkan samning frá öðru félagi (Æ ehf.) sem var í tapi. Frá 31. desember 2007 til 30. september 2008 versnaði staða V í framvirkum samningum um 3.885 milljónir króna. Hins vegar er um að ræða nafnbreytingu framvirkra samninga þann 30. september 2008 sem voru í tapi yfir á V og Á sem bæði voru ógjaldfær félög á þeim tíma sem um ræðir. Gengi hlutabréfa í A hafði lækkað töluvert í kjölfar kaupa íslenska ríkisins á 75% hlut í bankanum hinn 29. september 2008, eða deginum fyrir framangreindar nafnabreytingar á samningunum. Eins og áður segir yfirtók V framvirkan samning sem Æ ehf. hafði gert við A þann 1. september 2008. Samningnum var framlengt þann 1. október 2008 til 5. nóvember s.á. Við framlenginguna var staða samningsins neikvæð um 1.053.872.300 krónur. Framvirkum samningum um kaup á hlutabréfum í A var jafnframt nafnabreytt af Ö ehf. og Æ ehf. yfir á Á ehf. Heildarstaða samninganna var neikvæð um 934 milljónir króna. Æ ehf. og Ö ehf. voru bæði gjaldfær félög á þeim tíma sem samningunum var nafnabreytt og færðist krafa bankans því yfir á ógjaldfær félög frá gjaldfærum félögum. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, enda hafi fjármunum bankans verið stefnt í stórfellda hættu með þessum gerningum. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Mál nr. 090-2011-0032 (Lánveiting til B hf.) Til rannsóknar er í kjölfar ábendingar slitastjórnar A ætluð refsiverð háttsemi stjórnenda og starfsmanna A í tengslum við hlutafjárútboð B hf. (B) í desember 2007. Lítið af gögnum liggja fyrir í málinu en atburðarrásin virðist hafa verið með þeim hætti að Ð (Ð) setur fram hugmynd í tölvupósti til Y (Y) að viðamikilli endurskipulagningu B þann 23. nóvember 2007. Um var að ræða umfangsmikla hlutafjáraukningu B og sölu eigna félagsins. Ð sendir svo Y aftur tölvupóst þann 3. desember 2007 þar sem hann óskar eftir því sem stjórnarformaður B að A sölutryggi 15 milljarða króna útboð í B á genginu 14,7 á hlut sem notað yrði til að greiða niður skuldir B við bankann. Ð segir einnig að B muni hjálpa A að losna við þau bréf auk þeirra 657 milljóna hlutabréfa í B sem A átti fyrir og bætir við að þegar hafi fagfjárfestar haft samband við sig og lýst áhuga á að kaupa 6-8% hlut í B ef breytingar verði á félaginu. Þann 4. desember 2007 var tilkynnt um hlutafjáraukningu í B en þar fékk Ø (Ø) hlutabréf í B (3.659 milljónir hluta) og setti í staðinn inn eignir í formi fasteignafélaga til B. Samhliða þessu eða þann 11. desember 2007 var fjárfestum boðið að skrá sig fyrir nýju hlutafé í B að fjárhæð 10 milljarðar króna (680.272.109 hlutir) og því til viðbótar hafði Ø skuldbundið sig til að selja 5 milljarða króna (340.136.054 hlutir) af nýfengnu hlutafé í B fyrir reiðufé ef kæmi til verulegrar umframeftirspurnar í útboðinu. Niðurstöðurnar úr hlutafjárútboðinu voru kunngjörðar þann 14. desember 2007 og sagt að mikil umframeftirspurn hefði verið á B bréfum, því hefði Ø selt í samræmi við samkomulag milli B og Ø. A skráði sig fyrir 214.538.555 hlutum sem nam ríflega 3,15 milljörðum króna og var stærsti einstaki þátttakandinn í hlutafjárútboðinu. Á skráði sig einnig fyrir 49.369.651 hlutum og var það fjármagnað af A. Bein þátttaka GLB í útboðinu og lánveiting til Á bjó því í raun til umframeftirspurn í þeim mæli að skilyrði töldust uppfyllt þannig að Ø gat selt hlut í B en óljóst er hvaða fjárhagslegu markmið A lágu þarna að baki þar sem eign A í B jókst verulega við þetta. Ekki virðist hafa komið til sölutryggingarinnar hjá A því áhættunefnd A samþykkti að lána B 15 milljarða króna þann 20. desember 2007 gegn 30 milljarða króna veði í fasteignafélögunum sem Ø hafði þá látið renna inni í B. Þann 4. janúar 2008 er svo gerður framvirkur samningur við É í B (197.478.605 hlutir) fyrir bróðurpartinum af því sem A keypti í útboðinu. Framvirki samingurinn var á gjalddaga í apríl sama ár en honum var „rúllað áfram” þar til A féll. Þann 14. janúar 2008 var 15 milljarða króna lánveitingingin til B staðfest af stjórn A og í fundargerð er haft eftir Y að nettó áhætta bankans gagnvart B mundi minnka um 7 milljarða króna við þetta. Embætti sérstaks saksóknara telur framangreint vekja rökstuddan grun um brot gegn 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Brot gegn þessum ákvæðum geta varðað sektum eða fangelsi allt að sex árum, sbr. 1. tölul. 146. gr. s.l. Þá er einnig grunur um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, enda hafi fjármunum bankans verið stefnt í stórfellda hættu með þessum gerningum. Brot gegn ákvæðinu varðar fangelsi allt að tveimur árum, en allt að sex ára fangelsi ef mjög miklar sakir eru. Y var bankastjóri A frá og með 1. maí 2007 fram að falli bankans í október 2008. Hann var æðsti stjórnandi hans og sá um stjórn alls daglegs rekstrar. Með hliðsjón af stöðu hans sem framkvæmdastjóra í bankanum bar hann meðal annars ábyrgð á að skipulag hlutafélagsins og starfsemi væri jafnan í réttu og góðu horfi, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Hann var nefndarmaður í efnahagsnefnd bankans frá 6. júní 2007 og formaður nefndarinnar frá 21. maí 2008. Á árinu 2008 var markaðsáhættunefnd bankans sameinuð efnahagsnefnd en þetta fól í sér að allar umræður og ákvarðanir um fjárfestingar og fjárfestingamörk EVG voru í nefndinni. Þannig fékk Y reglulega upplýsingar um stöðu bankans í eigin hlutabréfum og um tap bankans vegna viðskipta með eigin hlutabréf. Yfirliti til stjórnenda var dreift til hans frá þeim tíma sem hann hóf störf hjá bankanum, en yfirlitið sýndi að bankinn átti mikið magn af eigin hlutabréfum og að bankinn tapaði gríðarlegum fjármunum vegna eignarhalds síns á eigin hlutabréfum. Auk þessa fékk Y tölvupósta sem vörðuðu stöðu bankans í eigin hlutabréfum, m.a. frá Z forstöðumanni markaðsviðskipta og síðar framkvæmdastjóra. Þá var Y jafnframt formaður áhættunefndar bankans en sem slíkur gat hann með fulltingi eins annars fulltrúa úr nefndinni tekið ákvarðanir um lánafyrirgreiðslur til einstaka viðskiptavina milli funda áhættunefndar en þessar ákvarðanir kröfðust þó umfjöllunar og staðfestingar nefndarinnar eftir á. Áhættunefndin sem var æðsta starfseining innan bankans fyrir utan stjórn bankans, sem tók ákvarðanir um lán til einstaka viðskiptavina, sá um að fylgjast með áhættuþáttum í rekstri bankans og setja mörk á áhættu bankans. Þannig voru stefnumarkandi ákvarðanir vegna markaðsáhættu bankans teknar hjá áhættunefnd bankans. Þá var það meðal hlutverka nefndarinnar að ákveða áhættumörk einstaka viðskiptavina og skilgreina þau. Í nefndinni voru teknar ákvarðanir um allar nýjar gerðir af samningum og viðskiptum áður en bankinn bauð afurðirnar til viðskiptavina sinna. Í reglum bankans um lán og markaðsáhættu sem samþykktar eru af stjórn bankans 2. október 2007, (General Ruleson Credit and Market Risk), kemur m.a. fram að allar ákvarðanir skuli vera byggðar á formlegri áhættugreiningu þess viðskiptavinar sem um ræðir og á fjárhagslegri stöðu hans, lánshæfi, lánasögu og öðrum upplýsingum sem þýðingu kunna hafa. Jafnframt nákvæm greining áhættu í tengslum við þá ákvörðun sem um ræðir og skyldi sérstaklega meta gæði trygginga. Vegna stöðu sinnar sem forstjóri bankans og formaður nefndanna er talið að Y hafi haft vitneskju um umfangsmikil kaup eigin viðskipta bankans (EVG) á eigin bréfum og þá bera tölvupóstar með sér að hann hafi átt bein afskipti og tekið ákvarðanir um lánamál einstaka viðskiptavina í tengslum við hlutabréfakaup í bankanum. Af gögnum verður ráðið að í sumum tilvikum hafi lánafyrirgreiðslur þessar ekki hlotið umfjöllun eða samþykki áhættunefndar líkt og innri reglur bankans kváðu á um. Embætti sérstaks saksóknara hefur rökstuddan grun um að stjórnendum bankans, þ.á m. Y, hafi verið ljóst að umræddar lánveitingar væru í andstöðu við hagsmuni A enda voru lán til hlutabréfakaupa í bankanum oftast veitt eingöngu með tryggingum í bréfunum sjálfum og þá gjarnan til eignalausra eða eignalítilla félaga. Um verulega tjónshættu var að ræða í viðskiptunum þar sem öll áhættan virðist hafa verið lögð á bankann. Rökstuddur grunur er um veigamikinn þátt Y í ætluðum stórfelldum auðgunarbrotum samkvæmt almennum hegningarlögum og ætlaðri markaðsmisnotkun samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti, sem hagsmunir almennings krefjast að upplýst verði um. Hin ætlaða markaðsmisnotkun er talin ná yfir langt tímabil og talið að um umfangsmikla og kerfisbundna brotastarfsemi hafi verið að ræða. A er félag sem skráð var á skipulegum verðbréfamarkaði á þeim tíma sem ætluð brot voru framin og þannig almenningshlutafélag. Ætluð brot höfðu í för með sér mikil fjárútlát og mikla áhættutöku fyrir A. Ætla má að Y hafi verið ljós sú mikla tjónshætta sem stafaði af umræddum viðskiptum en fyrir liggur að bæði hluthafar og kröfuhafar A hafa orðið fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni vegna hinna ætluðu framangreindu brota. Verulegir hagsmunir standa til þess að hin ætluðu brot verði rannsökuð og upplýst um þau, þá sérstaklega vegna alvarleika háttseminnar og hinna afdrifaríku afleiðinga af henni. Fjármálaeftirlitið hefur kært Y fyrir aðild sína að meintum brotum í ofangreindum málum. Draga verður fram að Y er þannig grunaður um refsiverða háttsemi á báðum hliðum meintrar markaðsmisnotkunar með hlutabréf í A, þ.e. annars vegar fyrir aðild að stórfelldum og kerfisbundnum kaupum EVG á [A]bréfum í pöruðum viðskiptum í kauphöll og hins vegar fyrir aðild að öðrum málum sem hér hafa verið rakin og varða meint brot við lánveitingar A til viðskiptavina vegna kaupa á hlutabréfum í bankanum. Bæði staða Y í stjórnskipulagi bankans sem æðsti stjórnandi bankans, sem og rannsóknargögn framangreindra mála vekja rökstuddan grun um að hann hafi gegnt virku hlutverki í meintum brotum sem til rannsóknar eru. Rannsókn málanna er flókin og mjög yfirgripsmikil, enda spannar hin refsiverða háttsemi lengra tímabil en almennt gerist í sakamálum, til rannsóknar eru flóknir fjármálagerningar og rannsóknin varðar gríðarlega fjárhagslega hagsmuni. Fyrir liggur að upplýsingar um þau sakarefni sem eru til rannsóknar eru að hluta kunnar opinberlega, m.a. eftir útgáfu skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Við rannsókn á umræddum sakarefnum hefur aftur á móti komið fram mikið af gögnum og upplýsingum sem ekki hafa verið gerð opinber og borin verða undir sakborninga og vitni í skýrslutökum. Rannsókn allra framangreindra mála, utan eins þeirra, er á frumstigi hjá embætti sérstaks saksóknara og ljóst að efni þeirra kæra sem rannsókn málanna snýr að, auk þess hvaða gögn liggja fyrir í málunum, eru ekki kunn kærðum og vitnum. Á næstu dögum eru fyrirhugaðar skýrslutökur af tugum einstaklinga, sem ýmist hafa stöðu sakbornings eða vitnis í þeim málum sem til rannsóknar eru. Með vísan til framangreinds er talið nauðsynlegt að kærði, Y, sæti gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins, þar sem ætla má að gangi hann laus, þá muni hann torvelda rannsókn málsins með því að hafa áhrif á samseka og/eða vitni og /eða skjóta undan gögnum sem sönnunargildi hafa í málinu og hafa enn ekki verið haldlögð. Það er talið gríðarlega þýðingarmikið í þágu rannsóknarinnar að fá fram sjálfstæðan framburð sakborninga og vitna. Þykir þannig mikilvægt að vernda rannsóknarhagsmuni málsins með því að Y sæti gæsluvarðhaldi og sömu rök talin standa til þess að hann verði látinn vera í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Til rannsóknar eru ætluð brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 249. gr. laganna, 117. gr., sbr. 146. gr., laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, 41. og síðar 55. gr. laga nr. 33/2003, og 154. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög, en hin tilgreindu brot gegn almennum hegningarlögum og lögum um verðbréfaviðskipti geta varðað allt að 6 ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og til b liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga hvað varðar kröfu um einangrun. Verði ekki fallist á kröfu um gæsluvarðhald er gerð krafa um að sakborningi verði bönnuð brottför af landinu, með vísan til 1. mgr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.“ Kærði er undir rökstuddum grun um stórfelld brot gegn XXVI. kafla almennra hegningarlaga, gegn lögum um verðbréfaviðskipti og gegn hlutafélagalögum í tengslum við starfsemi A hf. Ætluð brot kærða geta varðað allt að sex ára fangelsi. Rannsókn í málinu er yfirgripsmikil og flókin og á næstu dögum er fyrirhugað að yfirheyra tugi manna sem ýmist eru vitni í málinu eða liggja undir grun. Dómurinn lítur svo á að hætta sé á því að kærði torveldi rannsókn málsins, fái hann að ganga laus, með því að hafa áhrif á samseka og vitni eða skjóta undan gögnum sem enn hefur ekki verið lagt hald á í rannsókninni. Ber með vísan til a-liðar 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála að taka kröfu hins sérstaka saksóknara til greina og ákveða að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og krafist er og að hann verði jafnframt hafður í einrúmi. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kærði, Y, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. desember 2011, kl. 16:00. Kærði skal hafður í einrúmi meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 430/2013
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Vextir Viðbótarkrafa Fullnaðarkvittun Endurgreiðsla ofgreidds fjár Stjórnarskrá Afturvirkni
Fjármálafyrirtæki. Lánssamningur. Gengistrygging. Vextir. Viðbótarkrafa. Fullnaðarkvittun. Endurgreiðsla ofgreidds fjár. Stjórnarskrá. Afturvirkni.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi gerðu SP-Fjármögnun hf. og stefndi samning 11. júlí 2006 með fyrirsögninni „Fjármögnunarleigusamningur“. Aðdragandi þess var sá að sumarið 2006 vantaði stefnda dráttarvél vegna landbúnaðarstarfsemi sinnar að Fremri-Fitjum í Húnaþingi vestra. Mun forsvarsmaður félagsins hafa séð auglýsingu um að til sölu væri hjá Sturlaugi Jónssyni og Co ehf. dráttarvél af gerðinni LandiniLegend DT130 og náð samkomulagi símleiðis við sölumann um verð og kaup á vélinni með fyrirvara um skoðun. Í framhaldinu mun forsvarsmaður stefnda hafa farið til Reykjavíkur og prófað vélina, greitt fyrri hluta útborgunar kaupverðs til seljandans 7. júlí 2006, og farið við svo búið norður með vélina. Í millitíðinni mun hafa fengist munnleg staðfesting á að SP-Fjármögnun hf. myndi fjármagna kaupin. Kaupsamningur var gerður milli Sturlaugs Jónssonar og Co ehf. og SP-Fjármögnunar hf. og vélin skráð eign hins síðarnefnda í ökutækjaskrá. SP-Fjármögnun hf. afsalaði dráttarvélinni til stefnda 2. nóvember 2011, þegar öllum greiðslum samkvæmt samningnum 11. júlí 2006 var lokið, og var dráttarvélin í framhaldinu skráð á nafn stefnda í ökutækjaskrá á grundvelli tilkynningar til Umferðarstofu sem móttekin var 9. sama mánaðar. SP-Fjármögnun hf. og fjármögnunarfyrirtækið Avant hf. sameinuðust á árinu 2011 undir merkjum áfrýjanda. II Efni samningsins 11. júlí 2006 og þeirra almennu skilmála SP-Fjármögnunar hf. sem voru hluti hans er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Þar er og lýst efni þess skjals sem fulltrúar stefnda og SP-Fjármögnunar hf. undirrituðu samtímis samningnum og bar fyrirsögnina „Yfirlýsing um bindandi kauptilboð“. Ágreiningur í málinu er í aðalatriðum tvíþættur. Í fyrsta lagi er um það deilt hvert hafi verið eðli samningsins 11. júlí 2006. Áfrýjandi telur samninginn leigusamning sem hafi fallið utan sviðs laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og því hafi verið heimilt að binda fjárhæðir í honum við gengi erlendra gjaldmiðla. Stefndi telur á hinn bóginn að um lánssamning hafi verið að ræða sem átt hafi undir reglur framangreindra laga og þar á meðal óundanþægt bann þeirra við því að binda fjárskuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla. Verði samningurinn 11. júlí 2006 talinn lánssamningur greinir málsaðila í öðru lagi á um fjárhæð þess sem stefndi endurkrefur áfrýjanda um vegna ólögmætrar gengisviðmiðunar í samningnum. Áfrýjandi heldur því fram að hann eigi rétt til þess að krefja stefnda um vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 af lánsfjárhæðinni í stað þeirra samningsvaxta sem stefndi greiddi af láninu. Við það myndast krafa á hendur stefnda um viðbótarvexti fyrir liðna tíð sem nemur muninum á vöxtum Seðlabanka Íslands og greiddum samningsvöxtum. Þessu andmælir stefndi og telur að ekki séu að lögum skilyrði til að krefja hann um greiðslu viðbótarvaxta fyrir liðna tíð. Málsástæður aðila sem að framangreindu lúta eru raktar í hinum áfrýjaða dómi. III Eins og áður greinir bar samningurinn 11. júlí 2006 fyrirsögnina „Fjármögnunarleigusamningur“ og í formála hans sagði að sönnu að þar væri fjallað um framsal á afnotarétti. Í samningnum var einnig vísað til leigumunar, leigutíma og leigugjalds og í almennum skilmálum sem honum fylgdu var vísað til leigusala og leigutaka. Á hinn bóginn voru í samningnum ákvæði um vexti er greiða skyldi samhliða mánaðarlegu leigugjaldi, sem í 4. gr. almennu skilmálanna var nefnt afborgun, og í yfirliti áfrýjanda um stöðu samningsins var greiðslum samkvæmt honum skipt í afborganir og vexti. Skipting greiðslna í afborganir og vexti tíðkast og á vel við í lánssamningum þar sem lánsfjárhæðin er endurgreidd á lengri tíma og skipt niður í fleiri greiðslur, en hún á engan veginn við í leigusamningum. Í skilmálabreytingu þeirri sem stefndi og SP-Fjármögnun hf. gerðu 14. nóvember 2008 var samningstíminn lengdur og þar rætt um breytingar á skilmálum leigusamnings, en á hinn bóginn var tekið fram að á næstu fimm gjalddögum skyldu eingöngu greiðast vextir og höfuðstólsgreiðslur hefjast að nýju 1. maí 200[9]. Jafnframt var skilmálabreytingin í skjalinu nefnd skuldbreyting. Skipting samningsgreiðslna í vexti og höfuðstól á eðli máls samkvæmt vel við í lánssamningum en engan veginn í leigusamningum og hinu sama gegnir um notkun orðsins skuldbreyting. Í 1. gr. samningsins 11. júlí 2006 sagði að seljandi væri Sturlaugur Jónsson og Co ehf. og að samningsverð væri 2.700.000 krónur, en það mun hafa verið umsamið kaupverð dráttarvélarinnar. Tilgreining seljanda og samningsverðs verður að teljast harla óvenjuleg í leigusamningi en getur eftir atvikum átt við í lánssamningi sem fjármagnar kaup lántaka. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. almennu skilmálanna skyldi leigutaki áður en leigutími hæfist velja „muni og eftir atvikum framleiðanda, innflytjanda, seljanda og farmflytjanda“ og semja „um framleiðslu- og söluskilmála, ábyrgðarskilmála og annað er máli skiptir varðandi sölu, afhendingu og ástand muna.“ Slíkt ákvæði á ekki við í leigusamningi en getur eftir atvikum átt við í lánssamningi sem fjármagnar kaup. Í 20. gr. almennu skilmálanna ræddi um hvernig uppgjör skyldi fara fram ef samningnum væri slitið eða honum rift samkvæmt 19. gr. eða öðrum heimildum í samningnum eða lögum. Við þær aðstæður skyldi leigutaki „greiða leigusala til viðbótar gjaldfallinni en ógreiddri leigu ... alla áður ógjaldfallna leigu fyrir tímabilið sem eftir var af leigutímanum áður en riftun eða samningsslit voru tilkynnt ... frá tilkynningardegi til greiðsludags.“ Samningsákvæði sem þetta ber öll einkenni heimildar kröfuhafa til að eindaga ógjaldfallnar eftirstöðvar kröfu sinnar og er tíðkanlegt í lánssamningum en fjarri fer að það geti átt við í leigusamningum eðli þeirra samkvæmt. Er þá haft í huga að við riftun leigusamnings fellur niður skylda leigutaka til áframhaldandi greiðslu á leigu þótt leigusali geti eftir atvikum krafið leigutaka um bætur vegna missis leigutekna að því afstöðnu. Samkvæmt íslenskum rétti hefur sá lengi verið talinn helsti skilsmunur kaupleigusamninga annars vegar og fjármögnunarleigusamninga hins vegar að með kaupleigusamningi eignist leigutaki þann hlut, sem er andlag samnings, við lok samningstíma eða eigi kauprétt að honum, en við lok lágmarksleigutíma fjármögnunarleigusamnings verði leigutaki ekki eigandi hlutarins án þess að til frekari samninga komi. Samhliða gerð samningsins 11. júlí 2006 undirrituðu fyrirsvarsmenn stefnda og SP-Fjármögnunar hf. svokallaða yfirlýsingu um bindandi kauptilboð og er efni hennar rakið í hinum áfrýjaða dómi. Yfirlýsing þessi er afar ruglingsleg og rekur þar sig hvað á annars horn. Af efni hennar og tengslum við samninginn 11. júlí 2006 verður þó helst sú ályktun dregin að stefndi skyldi sjálfkrafa og án þess að til frekari greiðslna kæmi verða í lok samningstímans eigandi dráttarvélarinnar eða í það minnsta eiga rétt til kaupa kysi hann svo. Þessi virðist og hafa verið skilningur bæði stefnda og SP-Fjármögnunar hf. á efni yfirlýsingarinnar því í tölvubréfi starfsmanns hins síðarnefnda til forsvarsmanns stefnda 1. nóvember 2011 sagði að staða samningsins þann dag væri 931.517 krónur og að búið væri að greiða nóvember gjalddaga eins og yfirlit bæri með sér. Tekið var fram í tölvubréfinu að stefndi gæti greitt inn á tiltekinn bankareikning og síðan sagði: „Sendu mér kvittun í tölvupósti, ég mun í kjölfarið láta útbúa eigendaskipti yfir á Flugastraum og senda þér í pósti.“ Þessu svaraði fyrirsvarsmaður stefnda samdægurs í tölvubréfi þar sem tilkynnt var að umrædd greiðsla hefði verið innt af hendi með fyrirvara um rétt til endurkröfu vegna ólögmætrar gengistryggingar. Þá sagði í svarbréfinu: „Vinsamlegast sendið gögn vegna eigendaskipta yfir á Flugastraum með hraði (á lögheimili Flugastraums ehf. ...“ Það mun starfsmaður SP-Fjármögnunar hf. hafa gert og er tilkynning um eigendaskipti eins og fyrr segir dagsett 2. nóvember 2011. Af þessu verður eins og stefndi heldur fram sú ályktun dregin að skráning dráttarvélarinnar á nafn SP-Fjármögnunar hf. hafi í reynd aðeins þjónað hlutverki tryggingar fyrir því að stefndi stæði við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum 11. júlí 2006. Þegar framangreind atriði eru virt í heild verður lagt til grundvallar að þótt samningurinn 11. júlí 2006 sé nefndur fjármögnunarleigusamningur sé það orðið tómt. Samningurinn hafði samkvæmt efni sínu og framkvæmd samningsaðila öll helstu einkenni lánssamnings og verður samkvæmt því litið svo á að SP-Fjármögnun hf. hafi umrætt sinn veitt stefnda lán sem bankinn kaus að klæða í búning leigusamnings samkvæmt stöðluðum samningsskilmálum sínum. Er því lagt til grundvallar úrlausn málsins að hér hafi verið um að ræða lánssamning í skilningi VI. kafla laga nr. 38/2001 en ekki leigusamning. IV Málatilbúnaður stefnda er á því reistur að þar sem ákvæði samningsins 11. júlí 2006 um bindingu lánsfjárhæðarinnar við gengi erlendra gjaldmiðla hafi verið í andstöðu við ákvæði laga nr. 38/2001 skuldbindi þau hann ekki. Vísar hann í því sambandi til dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. Þar komi fram að lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Reglur 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. laganna, og verði því ekki samið um annan grundvöll verðtryggingar en þann sem stoð sé fyrir í lögunum. Þar sem ákvæði í samningnum 11. júlí 2006 um tengingu lánsfjárhæðarinnar við gengi erlendra gjaldmiðla hafi verið í andstöðu við fyrirmæli laganna eigi stefndi rétt til endurgreiðslu þess sem ofgreitt var vegna hinnar ólögmætu gengisviðmiðunar. Samkvæmt framlögðum endurútreikningi á láni stefnda er heildarfjárhæð þess sem hann greiddi í afborganir og vexti af láninu 3.762.161 króna. Frá þeirri fjárhæð dregur stefndi höfuðstól lánsins, 2.160.000 krónur, og greidda samningsvexti, 478.973 krónur, og fæst þá fjárhæð endurkröfu hans, 1.123.188 krónur, og sætir hún ekki tölulegum ágreiningi. Í kröfunni þannig fram settri felst að stefndi telur sér einungis skylt að greiða samningsvexti af höfuðstól lánsins. Áfrýjandi andmælir því ekki að sér beri að endurgreiða stefnda fjárhæð sem svarar til þess sem lánið hækkaði vegna gengistryggingar en telur sig hins vegar eiga rétt til þess að draga frá þeirri fjárhæð muninn á umsömdum vöxtum, sem stefndi hafði þegar greitt af láni í íslenskum krónum með ólögmætri gengisviðmiðun, og þeim vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur áfrýjandi í varakröfu sinni ekki gert kröfu um að tiltekin fjárhæð, er nemi vangoldnum viðbótarvöxtum fyrir liðna tíð, verði dregin frá endurgreiðslukröfu stefnda en áfrýjanda var í lófa lagið að haga kröfugerð sinni á þann veg. Ágreiningslaust er hins vegar að endurútreikningur áfrýjanda felur í sér viðbótarkröfu hans um vexti fyrir liðna tíð og að fjárhæð hennar nemi 568.053 krónum. V Í forsendum dóms Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 471/2010 kom meðal annars fram að umsamin vaxtakjör af gengisbundnu láni hefðu ekki getað komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess sem fyrir lægi að óheimilt hefði verið að kveða á um. Þegar virt væri að ákvæðið um gengistryggingu í samningi aðilanna væri ógilt og bein og órjúfanleg tengsl væru milli þess ákvæðis og fyrirmæla þar um vexti, væri hvorki unnt að styðjast við þau fyrirmæli óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak. Lægi enda fyrir í málinu að á millibankamarkaði í London hefðu aldrei verið skráðir LIBOR vextir af lánum í íslenskum krónum. Vegna þessa væri óhjákvæmilegt að ógildi ákvæðisins um gengistryggingu leiddi til þess að líta yrði með öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Í samningnum væri hins vegar ákveðið að skuldin bæri vexti. Var komist að þeirri niðurstöðu að um þá skyldi fara eftir 4. gr. laga nr. 38/2001. Í kjölfar dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010, nr. 153/2010 og nr. 471/2010 voru sett lög nr. 151/2010 þar sem meðal annars 18. gr. þeirra var breytt og með almennum hætti mælt fyrir um hvernig standa skyldi að uppgjöri lána með ólögmætri gengisviðmiðun. Voru ákvæði laganna efnislega í samræmi við síðastnefndan dóm og er samkvæmt því fallist á með áfrýjanda að hann eigi, ef ekki kemur annað til, rétt til þess að lánsfjárhæðin beri vexti Seðlabanka Íslands samkvæmt 4. gr. laga nr. 38/2001 á samningstímanum. Eins og rakið hefur verið í nokkrum dómum Hæstaréttar, til dæmis dómi réttarins 30. maí 2013 í máli nr. 50/2013, er það meginregla kröfuréttar að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt en hann átti rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá meginreglunni eru þó, eins og nánar er rakið í síðastgreindum dómi, undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun geti að vissum skilyrðum fullnægðum valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu, en tilkalli hans til viðbótargreiðslu verði af þeim sökum þó einungis hafnað við sérstakar aðstæður. Að baki undantekningunum búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum og um að það geti haft í för með sér röskun á fjárhagslegri stöðu skuldara að standa kröfuhafa skil á umtalsverðum fjárhæðum fyrir liðna tíð þvert á væntingar sínar. Þau atriði, sem samkvæmt dómafordæmum verður að líta til við mat á því hvort svo standi á, eru í fyrsta lagi hvort skuldari hafi verið í góðri trú, það er hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans var ófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi. Í öðru lagi hvort sá aðstöðumunur hafi verið á samningsaðilum að það réttlæti að viðbótarkröfu sé hafnað. Í þriðja lagi hvorum aðilanum standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leiddu til þess að vangreitt var. Í því sambandi skiptir einkum máli hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings, hversu langur tími leið frá því mistök komu fram þar til krafa var höfð uppi, hvort öðrum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök urðu, hvort samningssambandið sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfang viðbótarkröfu. Ekkert eitt þessara atriða ræður úrslitum um hvort vikið verði frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu, heldur ræður þar heildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði af viðbótargreiðslu því sterkari eru rökin fyrir því að víkja frá meginreglunni. VI Þegar metið er hvort skilyrði séu í máli þessu til að víkja frá framangreindri meginreglu um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu er fyrst til þess að líta að fyrir hvern gjalddaga lánsins sendi SP-Fjármögnun hf. stefnda greiðslutilkynningu þar sem fram kom heildargreiðsla á hverjum gjalddaga og sundurliðun hennar. Áfrýjandi greiddi á réttum tíma fjárhæð samkvæmt hverri greiðslutilkynningu með millifærslu í heimabanka og liggur meðal gagna málsins því til staðfestingar yfirlit áfrýjanda um allar greiðslurnar. Verður þessum greiðsluhætti jafnað til þess að fyrir liggi fullnaðarkvittun vegna hverrar greiðslu. Í öðru lagi gengu aðilar lánssamningsins út frá því við hverja greiðslu að útreikningur kröfuhafans á fjárhæð sem til greiðslu kom hverju sinni tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Var stefndi því í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með að umræddar greiðslur fælu í sér réttar og fullar efndir af hans hálfu. Í þriðja lagi er ljóst að aðstöðumunur var með samningsaðilum þar sem SP-Fjármögnun hf. var fjármálafyrirtæki sem starfaði á lánamarkaði og bauð viðskiptavinum sínum ýmis lánakjör, þar með talin lán með gengistryggingu sem reyndust ólögmæt. Í fjórða lagi er til þess að líta við mat á hvorum standi nær að bera áhættu af þeim vaxtamun, sem myndaðist við endurútreikning á skuldbindingu stefnda, að hann greiddi allar 60 afborganir lánsins í samræmi við greiðslutilkynningar kröfuhafa og lauk þannig skuldbindingu sinni í samræmi við þá festu sem var á framkvæmd samningsins. Í fimmta lagi þykir það hafa staðið SP-Fjármögnun hf. sem fjármálafyrirtæki nær að gæta að því að samningurinn við stefnda væri í samræmi við heimildir laga nr. 38/2001. Fyrir fjármálafyrirtækið hefði það ekki átt að vera flókið að gæta að lögmæti samningsákvæða en það sama á ekki við um stefnda. Í sjötta lagi er hvað umfang viðbótarkröfunnar varðar til þess að líta að hún nemur sem fyrr segir 568.053 krónum og er sú fjárhæð umtalsverð hvort heldur tekið er mið af upphaflegri fjárhæð lánsins eða litið er til hennar sem hlutfalls af greiddum vöxtum. Þótt ekkert eitt framangreindra atriði geti ráðið úrslitum við úrlausn um framangreindan ágreining málsaðila verður að líta svo á, þegar þau eru öll virt í heild, að áfrýjandi geti ekki krafið stefnda um vaxtagreiðslur til viðbótar þegar greiddum vöxtum fyrir liðna tíð. Ákvæði laga nr. 151/2010, sem breyttu lögum nr. 38/2001, hagga ekki þessari niðurstöðu enda er ekki með almennum lögum unnt að hrófla svo að íþyngjandi sé með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslu skulda frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt, sbr. dóm Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011 og dóm réttarins 18. október 2012 í máli nr. 464/2012. Af framangreindu leiðir að skilyrði eru í máli þessu til að víkja frá meginreglunni um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu og hafna þar með varakröfu áfrýjanda um lækkun endurgreiðslukröfu stefnda. Verður samkvæmt þessu staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms. Eftir þessum málsúrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Landsbankinn hf., greiði stefnda, Flugastraumi ehf., 900.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2013. Mál þetta var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Flugastraumi ehf., Klettagerði 4, Akureyri, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 13. mars 2012. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.123.188 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 1. nóvember 2011 til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 555.135 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. nóvember 2011 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefndi krafðist þess að aflað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins með heimild í lögum nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Þeirri kröfu stefnda var hafnað með úrskurði í málinu, dags. 19. desember 2012. Stefndi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar Íslands sem staðfesti úrskurð héraðsdómara með dómi, dags. 24. janúar 2013, í máli nr. 10/2013. II Helstu málavextir eru þeir, að stefnandi samdi um kaup á dráttarvél hjá fyrirtækinu Sturlaugi Jónssyni & Co sumarið 2006. Umsamið kaupverð var 2.700.000 krónur, án virðisaukaskatts. Til að fjármagna kaupin leitaði stefnandi til SP-Fjármögnunar hf. um lán til kaupanna. Hinn 11. júlí 2006 undirrituðu SP-Fjármögnun hf. og stefnandi samning, sem ber yfirskriftina „fjármögnunarleigusamningur“. Í yfirskrift samningsins nefnist SP-Fjármögnun hf. eigandi en stefnandi notandi. Segir enn fremur að samkomulagið sé um framsal afnotaréttar hlutar, þ.e. dráttarvélar, sem nánar er tilgreint í skjalinu. Samningurinn skiptist í átta aðalgreinar, sem sumar skiptast í undirgreinar. Í 1. gr. samningsins segir, að samningurinn nái til nánar tilgreindrar dráttarvélar, samkvæmt reikningi, sem vísað er til og er talinn fylgiskjal samningsins. Þá segir að seljandi/umboðsmaður sé Sturlaugur Jónsson & Co ehf. Að lokum segir í greininni að samningsverð án virðisaukaskatts sé 2.700.000 krónur. Í 2. gr. samningsins segir að leigutíminn sé 60 mánuðir. Greinin skiptist síðan í A-, B-, C- og D-liði. A-liður kveður á um að áætlaður/umsaminn afhendingartími sé júlí 2006. Í B-lið segir síðan að frumleigutími, sbr. 1. mgr. 2. gr. sé frá afhendingu muna, sbr. 1. mgr. 3. gr. til og með 1. september 2011. C-liður kveður á um að frumleigutími hefjist eigi síðar en 1. september 2006. Í D-lið segir að framlengingar­tímabil, sbr. 4. mgr. 2. gr., sé 12 mánuðir. Í 3. gr. samningsins er kveðið á um að notkunarstaður sé hvar sem er á Íslandi. Í 4. gr. samningsins er fjallað um leigugjald. Í A-lið greinarinnar segir að leiga greidd við undirskrift sé 540.000 krónur, án virðisaukaskatts. B-liður greinarinnar kveður á um að leigugjaldið sé gengistryggt miðað við breytingar erlends gjaldmiðils eða á samsettum gjaldmiðlum gagnvart íslenskri krónu. Í C-lið greinarinnar eru viðmiðunargjaldmiðlar tilgreindir. Þar eru taldir upp fjórir gjaldmiðlar sem mynda myntkörfu og hlutföll þeirra, 20% svissneskir frankar, 40% evrur, 15% japönsk jen og 25% Bandaríkjadalir. Í G-lið greinarinnar segir að LIBOR-vextir myntkörfunnar séu, við gildistöku samningsins, 2,82%. H-liður kveður á um að verði samningurinn framlengdur að loknum frumleigutíma sé framlengingargjaldið fyrir hverja 12 mánuði 10% af árlegri leigu. Að lokum segir í I-lið greinarinnar að við hverja greiðslu bætist innheimtugjald, 450 krónur. Með fyrstu greiðslu sé innheimt þóknun vegna láns á virðisaukaskatti. Þá segir að ef kaupverð muna sé greitt út fyrir fyrsta reglulega vaxtatímabil, innheimtist aukalega fyrir það tímabil með fyrstu greiðslu. Í 5. gr. samningsins er kveðið á um gjalddaga greiðslna samkvæmt samningnum. Fram kemur að fyrsti gjalddagi leigugreiðslu sé 1. september 2006 og síðasti gjalddagi 1. ágúst 2011. Þá kemur fram að fjöldi gjalddaga sé 60. Sérstaklega er tiltekið að gjalddagi fyrstu framlengingar á samningnum sé 1. október 2011. Í 6. gr. er kveðið á um greiðslustað. Í 7. gr. er kveðið á um að vélin skuli vátryggð hjá VÍS, bæði ábyrgðar- og kaskótryggð. Í 8. gr. er kveðið á um baktryggingar. Fram kemur að stofngjald sé 21.600 krónur og að ábyrgðarmaður sé Andri Teitsson. Jafnframt því að undirrita samninginn fyrir hönd stefnanda, Flugastraums ehf., undirritaði Andri Teitsson yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð á samningnum. Í almennum skilmálum, sem teljast hluti samningsins eftir því sem við getur átt og fylgja samningnum, eru aðilar nefndir leigusali og leigutaki. Skilmálarnir eru í 25 greinum. Í 2. gr. almennra skilmála er leigutími samningsandlagsins nánar skilgreindur. Í 4. mgr. segir að hafi leigutaki í einu og öllu staðið við skuldbindingar sínar á frumleigutímanum eða á meðan á framlengingu stendur eigi hann rétt á að framlengja samninginn, einu sinni eða oftar, í hvert sinn um þann tíma sem greinir í grein 2-D í sérstökum samningsákvæðum. Í 5. mgr. kemur fram að framlenging sé reiknuð frá lokum frumleigutíma eða lokum framlengingar. Þá segir í 6. mgr. að beiðni um framlengingu skuli vera skrifleg og berast leigusala eigi síðar en þremur mánuðum fyrir lok frumleigutíma eða framlengingar. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. virðist gert ráð fyrir að leigutaki skoði hlut og prófi við afhendingu seljanda tækis. Í 4. mgr. 3. gr. segir að leigutaki beri áhættuna af því ef munir skemmast eða eyðileggjast af tilviljun eða öðrum ástæðum frá því að ábyrgð seljanda lýkur, samkvæmt söluskilmálum eða almennum eða sérstökum reglum. Þá beri hann jafnframt áhættuna af tjóni sem munirnir kunni að valda þriðja manni áður en afhending samkvæmt framangreindu hefur farið fram. Í 5. mgr. 3. gr. segir að ef leigusali telji nauðsynlegt, og ekki sé um annað samið, muni leigusali vátryggja muni í flutningi frá vörugeymslu, eða starfsstöð seljanda eða öðrum stað þar sem ábyrgð seljanda ljúki, til afhendingarstaðar, samkvæmt 3. gr. samningsins. Í 4. mgr. 4. gr. almennu skilmálanna segir: „Ef framleiðandi, innflytjandi og/eða seljandi muna hafi gert fyrirvara um breytingu á söluverði muna, eða söluverð breytist af öðrum ástæðum, t.d. vegna breytinga á gengisskráningu eða opinberum gjöldum, þ.m.t. aðflutningsgjöldum, breytast leigugjöld samkvæmt samningi þessum til samræmis við þá breytingu.“ Í 7. mgr. greinarinnar kemur fram að leigugreiðslur skuli taka breytingum í samræmi við breytingar á LIBOR-vöxtum. Í 9. mgr. greinarinnar segir að leigusala sé heimilt að breyta vaxtaálagi samnings til hækkunar eða lækkunar einu sinni á ári út leigutímann. Það skuli gert að undangenginni sérstakri tilkynningu á gjalddaga „afborgana“ og/eða vaxta. Vilji leigutaki ekki sæta breytingu vaxtaálags sé honum heimilt að greiða samning upp með því álagi sem hafi verið í gildi fram að breytingunni enda hafi hann gert hann upp að fullu innan 10 daga frá dagsetningu tilkynningarinnar. Uppgreiðsluþóknun komi ekki til greiðslu samkvæmt þessu ákvæði. Í 12 mgr. greinarinnar segir að leigutaki greiði, nema um annað sé samið, allan kostnað og útgjöld vegna pökkunar, hleðslu og flutnings muna frá seljanda til umsamins notkunarstaðar. Samkvæmt 14. og 15. mgr. greinarinnar virðist leigutaka skylt að endurgreiða leigusala hverja þá fjárhæð sem leigusali hefur vegna lagaskyldu orðið að greiða þriðja aðila, þar á meðal hinu opinbera, vegna notkunar muna. Í 9. gr. skilmálanna er fjallað um eignarrétt á andlagi samningsins. Í 1. mgr. greinarinnar kemur fram að leigusali eigi beinan eignarrétt á munum og leigutaki geti hvorki gegn né án endurgjalds orðið leigusali muna á leigutímanum. Í 10. grein kemur fram að samningurinn veiti leigutaka afnotarétt af munum í atvinnustarfsemi sinni í samræmi við eiginleika og tilgang muna, ákvæði samningsins og leiðbeiningar og fyrirmæli seljanda. Fram kemur að leigutaka sé með öllu óheimilt að veita þriðja aðila afnot af hinu leigða eða afhenda það með einhverjum hætti án samþykkis leigusala. Samkvæmt 13. gr. virðist gert ráð fyrir að leigutaki annist kaup tækis hjá seljanda og uppfylli allar venjulegar skyldur kaupanda, svo sem skoðun og prófun tækis. Í 18. gr. segir að samningurinn sé óuppsegjanlegur af hálfu leigusala eða leigutaka frá afhendingu muna þar til samningstíma lýkur, að framlengingu meðtalinni. Í 19. gr. er síðan fjallað um ástæður sem réttlæta uppsögn eða riftun samnings af hálfu leigusala. Í 20. gr. hinna almennu skilmála er fjallað um uppgjör. Þar er þess meðal annars getið að við vanefndir leigutaka geti leigusali rift samningi en jafnframt krafið leigutaka um ógjaldfallna leigu út samningstímann. Í 21. gr. kemur fram að þegar samningi ljúki vegna ógildingar, riftunar eða af öðrum ástæðum, skuli leigutaki, krefjist leigusali þess, skila munum í hendur leigusala eða umboðsmanna hans á þeim stað sem leigusali tiltaki. Í samningnum er jafnframt yfirlýsing um að notandi lofi að afla, eigi síðar en þremur mánuðum fyrir frumleigutíma, bindandi kauptilboðs í leigumun og verði tilboðsgjafi að vera reiðubúinn að greiða 3% af kaupverði muna að frádreginni leigu greiddri við undirskrift, ef einhver er, og sé kaupverðið gengistryggt á sama hátt og leigugreiðslur samningsins. Kaupverðið skuli staðgreiða eigi síðar en 1. október 2011. Takist notanda ekki að afla eiganda tilboðs skuldbindur notandi sig, samkvæmt yfirlýsingunni, til að framlengja leigusamninginn í að minnsta kosti 12 mánuði frá lokum frumleigutíma. Leigugjald fyrir hverja 12 mánuði skal vera 1/10 af árlegu leigugjaldi frumleigutíma. Hinn 14. nóvember 2008 undirrituðu aðilar samkomulag um skilmálabreytingu sem svo er nefnd í yfirskrift skjalsins. Samkomulagið kveður á um að fella skuli niður nánar tilgreindar leigugreiðslur gegn samsvarandi lengingu leigutímans. Þó var gert ráð fyrir að leigutaki greiddi vexti fyrir það tímabil. Þá segir: „Höfuðstólsgreiðslur hefjast aftur að nýju 01.05.2008.“ Fram kemur í stefnu málsins að stefnandi telji að hér hafi væntanlega verið átt við 2009. Í samkomulaginu eru aðilar nefndir leigusali og leigutaki og upphaflegi samningurinn nefndur leigusamningur. Þá segir í samkomulaginu: „Kostnaður við skuldbreytingu þessa er kr. 0.“ Stefnandi kveður Andra Teitsson, stjórnarmann stefnanda, hafi samið fyrir hönd félagsins við Sturlaug Jónsson & Co um kaup á dráttarvélinni, án aðkomu SP-Fjármögnunar hf. Samið hafi verið um kaupverð, 2.700.000 krónur, auk virðisaukaskatts, það er, sömu fjárhæð og samnings, og að greidd yrði útborgun, 672.300 krónur. Andri hafi greitt fjárhæðina í tvennu lagi, 300.000 krónur 7. júlí 2006 og 372.300 krónur 19. júlí 2006, auk 100 króna tilfærslugjalds og 180 króna póstburðargjalds. Andri hafi greitt fjárhæðirnar beint til Sturlaugs Jónssonar & Co, seljanda vélarinnar, án aðkomu SP-Fjármögnunar hf. Þetta sé sama fjárhæð og er í samningi aðila sögð „leiga greidd við undirskrift“. Þá kveði Andri Teitsson, stjórnarmaður stefnanda, að gert hafi verið ráð fyrir því að dráttarvélin yrði eign stefnanda við samningslok. Stefnandi greiddi skuldina upp 1. nóvember 2011, með fyrirvara um lögmæti lánsins, og fékk dráttarvélina til eignar án frekari greiðslu. Þetta voru 8. og 9. gjalddagi, það er, síðustu gjalddagarnir. Hinn 28. febrúar 2011 ritaði lögmaður stefnanda SP-Fjármögnun hf. bréf í tilefni af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 471/2010. Óskað var eftir því að lánið yrði endurreiknað í samræmi við dóminn og gert upp á þeim grundvelli. Í framhaldi bréfsins fóru fram bréfaskipti milli lögmannsins og starfsmanna SP-Fjármögnunar hf. með tölvuskeytum og síðar starfsmanns stefnda. Lengst af var beðið dóms í máli Íslandsbanka hf. gegn þrotabúi AB 258, sem álitið var að hefði fordæmisgildi í þessu máli. Dómur í því máli var kveðinn upp í Hæstarétti Íslands 20. október 2011. SP-Fjármögnun hf. sameinaðist stefnda 6. nóvember 2011 og var SP-Fjármögnun hf. tekin út af fyrirtækjaskrá 21. nóvember 2011 vegna samrunans. III Stefnandi byggir á því að samningur aðila hafi að efni til verið samningur um peningalán í íslenskum krónum, sem taka hafi átt breytingum í samræmi við breytingar á gengi tiltekinna fjögurra gjaldmiðla, sem tilgreindir séu í samningnum. Gengistryggingin brjóti í bága við 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og sé því ógild, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 92/2010. Stefnda beri því að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð sem hann hafi ofgreitt. Stefnandi telur að hann hafi í raun keypt dráttarvélina og orðið raunverulegur eigandi hennar. Vélin hafi hins vegar verið skráð eign SP-Fjármögnunar hf. sem eins konar trygging í lánsviðskiptum þess fyrirtækis og stefnanda. Enda hafi verið gert ráð fyrir að stefnandi yrði formlegur eigandi vélarinnar þegar skuldin yrði að fullu greidd. Þessu til stuðnings megi nefna að stefnandi hafi annast val og kaup á vélinni og samið við seljanda um verð og skilmála, allt án aðkomu SP-Fjármögnunar hf. Þetta virðist vera í samræmi við hina almennu skilmála sem teljist hluti samningsins. Mörg ákvæði almennu skilmálanna styðji þessa niðurstöðu sem og ákvæði samningsins sem mörg virðist kveða á um réttarsamband stefnanda og seljanda dráttarvélarinnar. Vísist um þau til skilmálanna. Nærtækasta sönnunin fyrir þessari niðurstöðu sé þó sú staðreynd að með því að greiða upp skuldina 1. nóvember 2010 hafi stefnandi formlega fengið eignarrétt að vélinni í sínar hendur án frekari greiðslu. Til stuðnings þeirri staðhæfingu stefnanda að samningur hans við SP- Fjármögnun hf. hafi í raun verið samningur um peningalán en ekki leigu á téðri dráttarvél megi benda á að samningurinn að efni til og atvik öll beri þess glögg merki að samningurinn hafi verið um peningalán. Megi meðal annars vísa til eftirtalinna atriða, auk þeirra sem að framan séu talin. Stefnandi hafi samið um kaup á dráttarvélinni, verð og greiðsluskilmála, við þáverandi eiganda vélarinnar, Sturlaug Jónsson & Co, án aðkomu SP-Fjármögnunar hf. og hafi greitt seljanda inn á kaupverðið 672.300 krónur, með virðisaukaskatti. Ef SP-Fjármögnun hf. hefði ætlað að kaupa vélina til útleigu hefði legið beinna við að það fyrirtæki annaðist framangreint, ef til vill í samráði við væntanlegan leigutaka. Óvenjulegt sé að tala um „framsal á afnotarétti“ í samningi um leigu hlutar, svo sem gert sé í upphafi samningsins. Í 1. gr. samningsins sé getið um seljanda dráttarvélarinnar og samningsverð þótt seljandi eigi enga aðild að samningnum. Tilgreint „samningsverð“, höfuðstóll, sé það sama og kaupverð það sem stefnandi hafi samið um. Útborgun Andra Teitssonar sé þar innifalin þótt hún hafi ekki verið greidd „leigusala“. Útborgun stefnanda til seljanda geti ekki talist leigugreiðsla til SP-Fjármögnunar hf. og upphæð lánsins hafi því frá upphafi verið lægri en nemi kaupverði dráttarvélarinnar. Í samningi aðila sé ákvæði um að leigutaki skuli greiða vexti af leigunni sem sé óþekkt vegna leigugreiðslna en hins vegar eðlilegt í tengslum við peningalán. Auk þess sé ákvæðið í hinum almennu skilmálum um heimild „leigusala“ til að breyta vaxtaálagi eftir leið, sem þar sé nánar lýst, sbr. 7. mgr. og 9. mgr. 4. gr. skilmálanna, sem að framan sé lýst. Gengið sé út frá því að vanefndir af hálfu leigutaka veiti leigusala rétt til riftunar en jafnframt rétt til greiðslu leigunnar til loka samningsins, sbr. 20. gr. almennu skilmálanna. Þetta geti varla átt við um leigusamning en sé hins vegar eðlilegt vegna peningalána, það er, að lánið eigi að greiðast að fullu. Í ákvæðinu sé einnig kveðið á um að neyti leigusali réttar síns til að taka munina úr vörslu leigutaka skuli, samkvæmt nánar tilgreindum reglum, draga verðmæti munanna frá fjárkröfu leigusala. Þetta ákvæði fari gegn þeim skilningi að munirnir séu eign leigusala og réttur leigjanda sé aðeins leiguréttur. Gert hafi verið ráð fyrir að dráttarvélin yrði eign stefnanda að leigutíma loknum, án sérstakrar leigugreiðslu. Stefnandi hafi ekki leitað eftir því að taka vélina á leigu hjá SP-Fjármögnun hf., heldur hafi hann leitað eftir fjarmagni til kaupanna. Í viðauka við samninginn, Samkomulag um skilmálabreytingu, hafi verið felldar niður greiðslur afborgana gegn lengingu „leigutímans“. Með viðaukanum hafi í raun verið samið um greiðslufrest á afborgunum láns en ekki eftirgjöf á leigu, þannig að leigutaki hefði tækið frítt í umsaminn tíma. Þá segi að „höfuðstólsgreiðslur“ hefjist aftur og að kostnaður við „skuldbreytinguna“ sé 0 kr. Orðin „höfuðstólsgreiðslur“ og „skuldbreyting“ séu ekki notuð um leigugreiðslur heldur peningalánsgreiðslur. Þótt „leigugreiðslur“ féllu niður hafi leigutaka borið að greiða vexti samkvæmt samkomulaginu. Í samningnum sé gert ráð fyrir baktryggingu stjórnarmanns leigutaka og hann hafi tekið á sig sjálfskuldarábyrgð með undirskrift sinni, eins og um skuldabréf væri að ræða. Þá sé í samningnum ákvæði um að greidd skuli sérstök þóknun vegna „láns á virðisaukaskatti“. Framangreint eigi tvímælalaust frekar við um peningalán en leigu. Gert hafi verið ráð fyrir greiðslu innheimtugjalds með hverri greiðslu leigunnar. Slíkt hafi tíðkast frekar við afborganir láns en við greiðslu leigu. Stefnandi hafi greitt upp eftirstöðvar „leigunnar“ hinn 1. nóvember 2011 sem bendi til þess að lán hafi þá verið gert upp. Hafi þá lokið hinni svonefndu leigu og stefnandi fengið vélina til formlegrar eignar. Að því virtu sem að framan hafi verið greint, um efni samningsins og viðskipti stefnanda við SP-Fjármögnun hf. að öðru leyti, telji stefnandi ljóst að samningur þeirra á milli hafi ekki verið leigusamningur, heldur hafi SP-Fjármögnun hf. í raun veitt stefnanda lán til kaupa á dráttarvél, sem lánveitandi hafi kosið að klæða í búning leigusamnings. Stefnandi telur því samninginn þeirra á milli lánssamning samkvæmt VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Ákvæði samningsins um gengistryggingu séu því í andstöðu við fyrirmæli þeirra laga og ekki skuldbindandi fyrir stefnanda. Um þetta vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 92/2010, nr. 153/2010 og nr. 282/2011. Stefnandi kveðst hafa endurgreitt að fullu umsamið lán ásamt samningsvöxtum og gengismun og fengið fyrirvaralausar fullnaðarkvittanir, eða ígildi þeirra. Vanskilum af hans hálfu hafi ekki verið til að dreifa. Verði stefnanda því ekki gert að greiða aðra vexti en um hafi verið samið, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá 15. febrúar 2012 í máli nr. 600/2011, sem virðist hafa fordæmisgildi í þessu máli. Samkvæmt samningi aðila hafi stefnanda borið að endurgreiða lánið með 60 mánaðarlegum greiðslum, 40.895 krónur, í hvert sinn, án virðisaukaskatts, eins og segi í samningnum. Fjárhæð þessi samanstandi af afborgunum höfuðstóls og gjaldföllnum vöxtum í hvert sinn. Samkvæmt þessu hafi lánsfjárhæðin í raun numið 2.453.700 krónum og hafi samningsvextir verið þar meðtaldir. Eins og áður greini hafi stefnandi greitt seljanda vélarinnar hluta kaupverðsins með eigin fé. Samið hafi verið um smávægilega lengingu lánstímans 14. nóvember 2008 og það hafi hugsanlega áhrif á endanlega fjárhæð vaxta. Stefnandi kveður, að samkvæmt sínum gögnum hafi greiðsla hans í afborganir og vexti numið 3.826.961 krónu, eða 1.373.261 krónu umfram samningsfjárhæðina, og sé það upphafleg stefnufjárhæð. Kveðst stefnandi hafa greitt fjárhæðina í góðri trú um að sér væri það skylt. Með framangreindum dómum Hæstaréttar Íslands hafi komið í ljós að stefndi hafi ekki átt rétt á þessari greiðslu. Reglur kröfuréttar, um rétt til endurgreiðslu ofgreidds fjár, leiði til þess að stefnda beri að endurgreiða fjárhæðina. Auk greiðslu höfuðstóls og vaxta lánsins hafi stefnandi verið krafinn um greiðslu greiðslugjalds að fjárhæð 28.350 krónur, samkvæmt samningnum, og 34.292 krónur fyrir „annað“ ótilgreint. Hann hafi greitt þessar fjárhæðir og séu ekki gerðar athugsemdir við þessa liði. Þá hafi stefnandi greitt virðisaukaskatt á allar afborganir en þar sem hann hafi fengið þann skatt endurgreiddan hjá skattayfirvöldum sé ekki krafist endurgreiðslu á honum. Hinn 1. nóvember 2011 hafi stefnandi greitt samninginn upp og sé upphafsdagur dráttarvaxtakröfu miðaður við þá dagsetningu. Krafa um endurreikning lánsins hafi verið sett fram í bréfi lögmanns stefnanda, 28. febrúar 2011. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og annarra ákvæða XXI. kafla þeirra laga. Við munnlegan málflutning í þinghaldi 8. maí 2013 lækkaði stefnandi aðalkröfu sína úr 1.373.261 kr. í 1.123.188 kr. og lagði fram varakröfu að fjárhæð 555.135 kr., í samræmi við framlagðan endurútreikning stefnda, báðar kröfur með sömu dráttarvaxtakröfu og upphafleg aðalkrafa stefnanda. IV Stefndi byggir á því að umþrættur samningur hafi verið leigusamningur, í samræmi við heiti samningsins, skilmála hans, framkvæmd og lög og reglur. Fjármögnunarleiga sé ein tegund eignaleigusamninga en eignaleiga feli í sér leigustarfsemi á lausafé eða fasteignum þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma samkvæmt sérstökum skilmálum um eignar- eða afnotarétt að lágmarksleigutíma liðnum. Í 3. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki komi fram að með eignaleigu sé átt við leigustarfsemi með lausafé eða fasteignir þar sem leigusali selji leigutaka hið leigða gegn umsömdu leigugjaldi í tiltekinn lágmarksleigutíma. Í fjármögnunarleigu felist að leigugjald og lágmarksleigutími sé ákvarðað með hliðsjón af því að í lok lágmarksleigutíma hafi leigusali fengið í sinn hlut upphaflegt kaupverð leigumunar, auk vaxta og kostnaðar, en eftir þann tíma hafi leigutaki að jafnaði rétt til áframhaldandi leigu munar gegn lækkuðu leigugjaldi. Stefndi kveðst byggja á því að samningurinn frá 11. júlí 2006 sé leigu­samningur en ekki lánssamningur. Samningurinn sé gagnkvæmur og SP-Fjármögnun hf. hafi, samkvæmt honum, heimilað stefnanda tiltekin afnot af dráttarvél gegn greiðslu endurgjalds. Þessi eðliseinkenni samningsins séu í grundvallar­atriðum ólík einkennum lánssamnings. Samkvæmt lánssamningum veiti annar aðilinn, lánveitandi, eða lofi að veita öðrum aðila, lántaka, lán í formi greiðslufrests eða svipaðrar fjárhagslegrar fyrirgreiðslu og lántaki lofi að greiða lánið til baka samkvæmt ákvæðum lánssamningsins. Stefndi kveðst telja einsýnt af skilmálum samningsins, hvort sem er almennum eða sérstökum, að samningurinn kveði á um leigu. Í því samhengi megi nefna nokkur atriði sem séu þó engan veginn tæmandi. Heiti samningsins sé „fjármögnunarleigusamningur“ og í honum sé ætíð talað um „leigutaka“ og „leigusala“. Enn fremur sé rætt um leigumun, leigugjald, leigutíma o.fl. Orðnotkun í samningnum bendi þannig til þess að hann sé leigusamningur. Í samningnum sé frumleigutími sérstaklega tiltekinn og einungis gert ráð fyrir framlengingu að þeim tíma liðnum. Virðisaukaskattur sé lagður ofan á einstakar greiðslur leigusamningsins og slíkt tíðkist ekki í lánssamningum. Eignarréttur skyldi haldast hjá leigusala allan leigutímann, það er, grunnleigutíma og framleng­ingar­leigutíma, sbr. meðal annars 9. gr. almennra skilmála samningsins. Þá sé ekki gert ráð fyrir því í samningnum að eignarréttur skipti um hendur að loknum leigutíma. Þvert á móti sé, í 9. gr. samningsins, fjallað um skil munar þegar leigutíma ljúki. Jafnframt styðji svokölluð „Yfirlýsing um bindandi kauptilboð“ enn fremur málatilbúnað stefnda enda hafi stefnanda einungis verið veitt val undir lok leigutímans um að kaupa hið leigða eða framlengja leigusamninginn. Með öðrum orðum hafi ekki verið gengið út frá því við undirritun fjármögnunar­leigu­­samningsins að stefnandi keypti tækið undir lok leigutímans heldur hafi honum aðeins verið veittur sá kostur. Þetta skipti að mati stefnda grundvallarmáli enda geti kaupréttur undir lok leigutíma, sem leigutaka sjálfum eða öðrum sé frjálst að nýta, aldrei gert það að verkum að samningur, sem beri öll einkenni leigusamnings, teljist skyndilega vera lánssamningur. Stefndi leggi ríka áherslu á að líta verði til ákvæða samningsins í heild sinni og túlka þau eftir orðanna hljóðan þegar leyst sé úr ágreiningsefni aðila. Sú niðurstaða muni aldrei leiða annað í ljós en að samningurinn sé leigusamningur og vísar stefndi í því samhengi meðal annars til nýlegs dóms Hæstaréttar Íslands frá 24. maí 2012 í máli nr. 652/2012. Gildissvið laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sé skilgreint með víðtækum hætti í 1. gr. laganna. Samkvæmt ákvæðinu nái lögin yfir vexti af peningakröfum á sviði fjármunaréttar og á öðrum sviðum réttarins, eftir því sem við geti átt, svo og um annað endurgjald sem áskilið sé eða tekið fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar. Samkvæmt 2. gr. laganna gildi þau einnig um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár. Í VI. kafla laganna, sem fjalli um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár, sé gildissvið kaflans skilgreint með þrengri hætti en fram komi í 1. gr. laganna. Öfugt við önnur ákvæði laganna, sem taki til vaxta af peningakröfum á sviði fjármunaréttar, takmarkist verðtryggingarákvæði laganna við sparifé og lánsfé í íslenskum krónum. Ákvæði 13. og 14. gr., sem banni gengistryggingu, taki því samkvæmt orðalagi sínu einungis til sparifjár og lánsfjár í íslenskum krónum en ekki til annars konar samninga eins og leigusamninga. Fjármögnunarleigusamningur, eins og samningur sá sem fjallað sé um í þessu máli, sé leigusamningur, það er, gagnkvæmur samningur, og sé annars eðlis en hefðbundið peningalán. Stefndi byggir á því að honum hafi verið heimilt að gengistryggja samning aðila þar sem samningurinn sé leigusamningur og leigusamningar falli ekki undir ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 þar sem kveðið sé á um að gengistrygging lánssamninga sé bönnuð. Meginregla leiguréttar sé að aðilum samnings sé frjálst að semja um fjárhæð leigu og hvort og þá með hvaða hætti hún skuli breytast á leigutímanum. Meginregla þessi komi meðal annars fram í 37. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Þessi skilningur stefnda eigi sér stoð í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 652/2011. Í dóminum hafi verið talið að ákvæði laga nr. 38/2001 hafi ekki girt fyrir að aðilum hafi verið heimilt að semja um að leigugjald í viðskiptum þeirra tæki mið af breytingum á gengi erlendra gjaldmiðla. Hinn 20. október 2011 hafi Hæstiréttur kveðið upp dóm í máli nr. 282/2011, Íslandsbanki hf. gegn AB 258 ehf. Í því máli hafi verið deilt um hvort samningur um fjármögnun á vinnuvél, svokallaðri búkollu, væri leigusamningur eða lánssamningur. Í málinu hafi samningurinn sjálfur verið tvíþættur, annars vegar sérstakir skilmálar og hins vegar almennir skilmálar. Í dóminum hafi verið talið að hin sérstöku ákvæði samningsins væru ákaflega óskýr og ruglingsleg, þar sem annars vegar væri talað um leigutaka og hins vegar seljanda, þótt samningurinn væri ekki um kaup samkvæmt fyrirsögn. Leigusala hafi hvergi verið getið eða honum berum orðum fengin réttindi eða á hann lagðar skyldur. Í dóminum komi einnig fram að í almennum ákvæðum samningsins hafi jafnt verið fjallað um fjármögnunarleigu og kaupleigu. Hafi það verið mat dómsins að efni skilmálanna væri fyrst og fremst sniðið að kaupleigu­samningum og að mörg atriði samrýmdust því illa að samningurinn væri fjármögnunarleigusamningur. Þá hafi rétturinn vísað í málsskjöl þar sem fram hafi komið að áætlað verðmæti leigumunar í lok samningstíma hafi verið 2% af uppfærðri samningsfjárhæð. Hafi Hæstiréttur Íslands talið, meðal annars með hliðsjón af framangreindum atriðum, að sönnur hefðu tekist fyrir því að um hafi verið samið að fjármögnunarleigutaki eignaðist tækið, gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu, í lok samningstíma. Að mati stefnda sé grundvallarmunur á framangreindum dómi og því máli sem hér sé til umfjöllunar. Í fyrsta lagi séu sérstakir skilmálar samningsins í þessu máli afar skýrir og ætíð sé rætt um leigutaka, leigusala, leigufjárhæð, leigutíma og þar fram eftir götunum. Sérstaklega komi fram í samningnum að framlengingin standi leigutaka til boða að samningstíma loknum. Þá séu almennu skilmálarnir afar skýrir og gildi einungis um fjármögnunarleigu, ólíkt því sem hafi verið í framangreindum dómi. Í ofanálag liggi fyrir í þessu máli að stefnandi hafi aðeins átt val um hvort tækið væri keypt undir lok leigutíma. Með öðrum orðum hafi ekki verið samið um að stefnandi keypti tækið heldur einungis samið um að hann, eða þriðji maður, ætti þess kost í lok leigutímans. Hinn valmöguleikinn hafi síðan verið sá að stefndi leigði tækið áfram gegn mun lægri greiðslu. Þessar staðreyndir málsins geri það að verkum að dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 282/2011 geti ekki haft fordæmisgildi í máli þessu. Hæstiréttur Íslands hafi kveðið upp annan dóm 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011, Lýsing hf. gegn Smákrönum ehf. sem einnig hafi varðað fjármögnunar­leigusamning. Í dóminum hafi sérstaklega verið tiltekið að ákvæði þess fjármögn­unarleigusamnings væru í ýmsum atriðum frábrugðin þeim samningi sem deilt hafi verið um í fyrrgreindu máli nr. 282/2011. Í forsendum dómsins komi fram að stöðluð ákvæði samningsins hafi verið skýr og hafi eingöngu átt við um fjármögn­unar­leigusamninga. Hæstiréttur Íslands hafi talið ósannað að samið hafi verið um að stefndi myndi eignast hið leigða tæki gegn fyrir fram ákveðinni greiðslu. Ekki hefði annað legið fyrir en að undir lok leigutímans myndi stofnast ótímabundinn leigumáli gegn verulega lægra gjaldi sem Smákrönum ehf. hafi verið heimilt að segja upp með eins mánaðar fyrirvara. Í ljósi þessa hafi rétturinn talið ósannað að samningurinn væri lánssamningur og af þeim sökum girtu ákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001 ekki fyrir að aðilum hefði verið heimilt að semja um að leigugjald tæki mið af breytingum á gengi erlendra gjaldmiðla. Stefndi telur að atvik þessa máls séu um margt sambærileg þeim atvikum sem lýst sé í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 652/2011. Í þessu máli liggi fyrir að skilmálar samningsins, bæði sérstakir og almennir, séu afar skýrir um að samningurinn sé leigusamningur. Helsti munurinn á málunum tveimur sé sú staðreynd að í þessu máli liggi fyrir að stefnandi hafi getað keypt tækið að leigutíma loknum gegn ákveðnu gjaldi. Stefndi leggi þó áherslu á að það hafi verið valkvætt en ekki skylda og af þeim sökum sé með engu móti hægt að fullyrða að samningur aðila hafi verið lánssamningur í upphafi. Stefnandi hefði enda rétt eins getað ákveðið að leigja tækið áfram að leigutíma loknum. Ekki sé því sannað í þessu máli að samningur aðila hafi verið lánssamningur. Aðilum hafi þar af leiðandi verið heimilt að semja um að leigugreiðslur tækju mið af breytingum erlendra gjaldmiðla. Stefndi telur ljóst að EES-réttur sé hluti af íslenskum rétti. Tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins 2006/48/EB frá 14. júní 2006 fjalli um stofnun og rekstur lánastofnana eins og SP-Fjármögnunar hf. og Landsbankans hf. Hana sé að finna í viðauka IX við EES-samninginn sem fjalli um fjármálaþjónustu. Hluti af leyfisskyldri starfsemi beggja þessara fjármálastofnana, á grundvelli tilskipunarinnar eins og hún hafi verið innleidd hér á landi, sé heimild til að gera eignaleigusamninga (e. financial leasing), sbr. 3. tölul. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármála­fyrirtæki. Hugtaksskilgreining á því hvað séu „fjármögnunarleigusamningar“ tilheyri þannig EES-réttinum. Auk tilskipunar 2006/48/EB sé fjallað um „fjármögnunar­leigusamninga“ í tilskipun nr. 88/361/EBE, sem eigi fullum fetum við um fjármögnunarleigusamning eins og þann sem mál þetta snúist um. Síðarnefnda tilskipunin gangi jafnan undir nafninu „fjármagnsflutningatilskipunin“ og sé að finna í XII. viðauka við EES-samninginn. Samkvæmt skýringum við tilskipunina falli undir peningalán og lánsfrest, samkvæmt tilskipuninni, hvers konar fjármögnun af hálfu fjármálastofnana, þar með talin fjármögnun tengd verslun eða veittri þjónustu sem enginn aðili búsettur innanlands eigi hlut að. Jafnframt sé kveðið á um það í skýringunum að þessi flokkur nái einnig til veðlána, neytendalána og fjármögnunar­leigu, sem og viðbúnaðarsamninga og annarrar útgáfu á skuldaviðurkenningu. Tilgangur tilskipunarinnar komi fram í 1. gr. þar sem segi orðrétt: „Aðildarríkin skulu, í samræmi við eftirfarandi ákvæði, aflétta hömlum á fjármagnsflutningum milli þeirra sem búsettir eru í aðildarríkjunum. Til að auðvelda beitingu þessarar tilskipunar skulu fjármagnsflutningar flokkaðir í samræmi við skrá í I. viðauka.“ Tilskipunin feli í sér efnisákvæði sem séu nánari útfærsla á grundvallarreglunni um frjálsa fjármagns­flutninga í 40. gr. EES-samningsins. Stefndi kveður hugtökin fjármögnunarleigusamningur og leigusamningur geta átt við um margs konar samningsgerðir. Sameiginlega skilgreiningu á þessum hugtökum sé að finna í alþjóðlega reikningsskilastaðlinum IAS-staðli 17 sem tekinn hafi verið inn í XXII. viðauka EES-samningsins, sbr. reglugerð framkvæmda­stjórnarinnar nr. 1725/2003, sbr. reglugerð nr. 180/2006 um gildistöku reglugerðar Evrópusambandsins um innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Skilgreiningin í 3. gr. staðalsins sé á þann veg að fjármögnunarleiga sé leigusamningur sem yfirfærir svo til alla áhættu og allan ávinning sem fylgir eignarhaldi á eign. Eignaréttur kunni eða kunni ekki að færast á milli aðila að lokum. Samningur aðila í þessu máli falli fullkomlega undir þessa skilgreiningu enda hafi stefnandi haft val um það hvort hann gerði bindandi kauptilboð í lok leigutíma eða framlengdi leigutímann. Stefndi haldi því fram að samningur sá sem stefnandi og SP-Fjármögnun hf. hafi gert sé „fjármögnunarleigusamningur“ samkvæmt tilgreindum tilskipunum og samkvæmt réttri skilgreiningu EES-réttar. Því eigi ákvæði 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, um bann við gengistryggingu, ekki við um samninginn. Með vísan til framangreinds taldi stefndi tilefni til þess að aflað yrði álits EFTA-dómstólsins á því hvort samningur aðila teldist fjármögnunarleigusamningur samkvæmt reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 1725/2003, tilskipun Evrópu­þingsins og -ráðsins 2006/48/EB og tilskipun ráðsins nr. 88/361/EBE. Fram kemur í greinargerð stefnda að verði það niðurstaða dómsins, að fjármögnunarleigusamningur aðila sé í raun lánssamningur og heyri þar af leiðandi undir lög um vexti og verðtryggingu, sé einnig byggt á því að ákvæði laga nr. 38/2001, einkum 13. gr. og 14. gr. um bann við gengistryggingu lána, eins og þau ákvæði hafi verið túlkuð af Hæstarétti Íslands, stangist á við skuldbindingar íslenska ríkisins, samkvæmt EES-samningnum, sbr. lög nr. 2/1993. Stefndi byggi þessa málsástæðu á því að bannið við gengistryggingunni sé andstætt 40. gr. EES-samningsins, sbr. 2. gr. og 3. gr. laga nr. 2/1993 og tilskipun ráðsins nr. 88/361/EBE, sem sé nánari útfærsla á frelsinu til fjármagnsflutninga sem grunnregla 40. gr. EES-samningsins kveði á um. Í 40. gr. EES-samningsins sé kveðið á um að engin höft skuli vera á milli samningsaðila á flutningi fjármagns í eigu þeirra sem búsettir séu í aðildarríkjum EB og EFTA né nokkur mismunun byggð á ríkisfangi eða búsetu aðila eða því hvar féð sé notað til fjárfestingar. Gengistryggingarbannið feli í sér höft eða takmörkun (e. restriction) í samræmi við 40. gr. EES-samningsins og tilskipun 88/361/EBE. Bæði EFTA-dómstóllinn og Evrópudómstóllinn hafi ítrekað komist að þeirri niðurstöðu að reglur landsréttarins, sem séu til þess fallnar að hindra frjálst flæði fjármagns, og reglur, sem letji fjárfesta í öðrum aðildarríkjum til þess að notfæra sér þetta frelsi, feli í sér höft eða takmörkun í samræmi við 63. gr. samningsins um Evrópusambandið og 40. gr. EES-samningsins. Um þetta megi til dæmis vísa til dóma í málum nr. C-367/98, Framkvæmdastjórnin gegn Portúgal, nr. C-483/99, Framkvæmda­stjórnin gegn Frakklandi, nr. C-98/01, Fram­kvæmda­stjórnin gegn Bretlandi, og nr. C-463/00, Framkvæmdastjórnin gegn Spáni. Ljóst sé að algert bann við lánum í íslenskum krónum sem séu verðtryggð þannig að þau fylgi gengissveiflum tiltekinna erlendra gjaldmiðla, eins og lög nr. 38/2001 kveði á um, letji íslenskar lánastofnanir eins og stefnda til að fjármagna lán sín í öðrum gjaldmiðlum en íslenskri krónu og feli þess vegna í sér höft eða takmörkun á því frelsi sem 40. gr. EES-samningsins kveði á um og nánar sé útfært í tilskipun nr. 88/361/EBE. Þessi sjónarmið komi öll fram í formlegu erindi Eftirlitsstofnunar EFTA, dagsettu 19. apríl sl. Eftirlitsstofnun EFTA sé þeirrar skoðunar að íslenska ríkið hafi brotið ákvæði 40. gr. EES-samningsins með gengistryggingarbanninu, meðal annars með þeim rökum sem getið sé hér að framan. Stefndi taki undir og geri þau lagasjónarmið, sem fram koma í erindi ESA, að sínum. Frelsi til fjármagnsflutninga sé einnig lántakendum til hagsbóta, eins og komið hafi fram hjá EFTA-dómstólnum. Það auki samkeppni og gefi þeim kost á auknu vali og lægri kostnaði. Það sýni þversögn í löggjöf að banna gengistryggingu lána en heimila að lán séu miðuð við einstaka erlenda hlutabréfavísitölu eða safn af erlendum hlutabréfavísitölum, sbr. heimild í 2. mgr. 14. gr. laga nr. 38/2001. Slík tenging feli í sér gengis- og markaðsáhættu. Jafnvel þótt lánveitingar í erlendum gjaldmiðlum séu ekki bannaðar á Íslandi séu líkur á að bann laga nr. 38/2001 við gengistryggingu lána í íslenskum krónum feli í sér höft eða takmörkun á flæði fjármagns milli Íslands og annarra EES-ríkja. Þannig geti slíkt fyrirkomulag augljóslega takmarkað áhuga á lánveitingum frá aðilum sem staðsettir séu í öðrum aðildarríkjum EES. Svipuð sjónarmið megi finna í ráðgefandi áliti EFTA-dómstólsins í máli nr. E-1/00, Lánasýsla ríkisins gegn Íslandsbanka-FBA. Í álitinu komi fram að innlendar lagareglur sem letji einstaklinga og lögaðila til að eiga lánsviðskipti við erlenda aðila teljist hindrun á frjálsu flæði fjármagns og almennt þurfi ekki að sýna fram á að tiltekin hindrun hafi merkjanleg áhrif. Nægjanlegt sé að sýna fram á að hún geti hugsanlega haft slík áhrif. Stefndi vísar um þetta, meðal annars, til þeirra sjónarmiða sem komi fram í dómafordæmum Evrópudómstólsins og sérstaklega til dómsins í máli nr. C-222/97, Trummer and Mayer. Einnig vísar stefndi til viðauka og skýringa við tilskipun 88/361/EBE. Stefndi heldur því jafnframt fram að bann við gengistryggingu lánssamninga, sbr. 13. gr. og 14. gr. laga nr. 38/2001, feli í sér hindrun á frjálsri þjónustustarfsemi samkvæmt 36. gr. EES-samningsins. Augljóst sé að gengis­tryggingarbannið feli í sér höft eða takmörkun samkvæmt 36. gr. EES-samningsins. Bannið geri fjármálafyrirtæki eins og stefnda erfiðara fyrir en ella að stunda fjármálastarfsemi, þar með talið útlánastarfsemi, hvort sem er hér á landi eða á Evrópska efnahagssvæðinu. Þá hafi bannið letjandi áhrif á stefnda til að leita eftir þjónustu sem felist í því að fjármagna rekstur sinn í erlendum gjaldmiðlum, enda sé lánastarfsemi stefnda sjálfs háð þeim takmörkunum að ekki sé hægt að tryggja raunvirði útlána með tengingu við erlenda gjaldmiðla. Bannið virki því þannig að það feli í sér hindrun fyrir fjármálastofnanir við að veita útlánaþjónustu auk þess að hindra fjármálastofnanir í að þiggja fjármögnunar­þjónustu aðila á Evrópska efnahagssvæðinu. Stefndi gerði kröfu um að aflað yrði álits EFTA-dómstólsins til að réttur og nákvæmur skilningur fengist á tilgreindum ákvæðum EES-samningsins. Eins og fram hefur komið var þeirri kröfu stefnda hafnað með úrskurði dómara, 19. desember 2012. Sú niðurstaða var staðfest í dómi Hæstaréttar Íslands 24. janúar 2013 í máli nr. 10/2013. Stefndi telji það vafa undirorpið að samningur milli fjármálafyrirtækis og viðskiptamanns um afnot af tiltekinni eign í afmarkaðan tíma gegn fyrir fram ákveðnum greiðslum viðskiptamannsins til fjármálafyrirtækisins verði ekki talinn fela í sér fjármögnunarleigu eingöngu af þeirri ástæðu að viðskiptamaður hafi í lok leigutíma val um það hvort hann kaupi hið leigða, leigi það áfram eða afli skuldbindandi tilboðs þriðja aðila um kaup á hinu leigða. Vísar stefndi um þetta í reglugerð framkvæmdastjórnarinnar nr. 1725/2003, tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 2006/48/EB og tilskipun ráðsins nr. 88/361/EBE. Stefndi telur einnig að það geti verið andstætt 40. gr. EES-samningsins og tilskipun nr. 88/361/EBE að banna íslenskum fjármálafyrirtækjum að tryggja lán sem veitt eru í íslenskum krónum við gengi gjaldmiðla annarra EES-ríkja, eins og gert sé með lögum nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr. laganna. Þá telur stefndi að það geti verið andstætt 36. gr. EES-samningsins að banna íslenskum fjármálafyrirtækjum að tryggja lán sem séu veitt í íslenskum krónum við gegni erlendra gjaldmiðla eins og gert sé með lögum nr. 38/2001, einkum 13. og 14. gr. laganna. Jafnframt telur stefndi að það geti leitt af bókun 35 við EES-samninginn að dómstólum í EFTA-ríkjum beri að veita ákvæði í landsrétti, sem innleiði ákvæði 36. gr. og 40. gr. EES-samningsins um frjálsa þjónustustarfsemi og fjármagnsflutninga, forgang gagnvart öðru lagaákvæði, sé árekstur á milli þessara ákvæða. Stefndi haldi því fram að skýra beri bókun 35 þannig að sé slíkur árekstur fyrir hendi þá hafi íslenska ríkið undirgengist þá skuldbindingu að veita EES-reglum „sem komnar eru til framkvæmdar“, eins og 36. gr. og 40. gr. samningsins, sem komi til framkvæmdar samkvæmt orðalagi bókunar 35 með gildistöku laga nr. 2/1993, forgang fram yfir önnur ákvæði íslenskra laga. Varakröfu sína, um lækkun dómkröfu stefnanda, byggir stefndi á því að aðferð stefnanda við útreikning á stefnukröfunni sé rangur. Komist héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að gengistryggingarákvæði umþrætts samnings sé óheimilt, mótmælir stefndi því að samningurinn og málsatvik önnur, sem um hafi verið deilt í tilvitnuðum dómi Hæstaréttar Íslands, í máli nr. 600/2011, séu sambærileg þeim sem um ræði í þessu máli. Sá dómur fjalli um húsnæðislán sem sé til mun lengri tíma en í máli þessu. Í öðru lagi sé höfuðstólsfjárhæð lánsins í dóminum verulega hærri en fjárhæð samningsins í þessu máli. Í þriðja lagi hafi skuldarar að láninu sem dómur Hæstaréttar Íslands fjalli um verið einstaklingar en ekki lögaðilar og aðstöðumunur samningsaðila ekki sambærilegur. Í fjórða lagi sé í þessu máli ekki um að ræða sambærilega röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara. Í fimmta lagi hafi reikningar þeir sem gefnir hafi verið út til stefnanda ekki verið sambærilegir þeim fullnaðar­kvittunum sem fjallað sé um í dómi Hæstaréttar Íslands. Ekki verði til dæmis ráðið af reikningunum að stefnandi hafi greitt tiltekna fjárhæð í vexti eða afborganir. Í sjötta lagi byggi stefnandi ekki á því að miða beri við raunverulega greidda vexti, samkvæmt útgefnum og greiddum reikningum, heldur áætlaða umsamda vexti samkvæmt upphaflegum samningi. Stefndi telji því engar forsendur vera fyrir því að undantekningin um fullnaðarkvittun eigi við í þessu máli. Að þessu virtu og fari svo að héraðsdómur komist að þeirri niðurstöðu að gengistrygging umþrætts samnings sé óheimil telur stefndi að endurreikna beri eftirstöðvar samningsins og miða þar við vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá stofndegi, sem skulu á hverjum tíma vera jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir séu samkvæmt 10. gr. laganna. Stefndi leggur fram útreikning á eftirstöðvum samningsins miðað við þessar forsendur. Eins og þar komi fram nemi hin endurreiknaða fjárhæð 534.221 kr. miðað við 1. nóvember 2011 og miðist varakrafa stefnda um lækkun á stefnufjárhæð við þá fjárhæð, sem nemi, framreiknuð miðað við 26. júní 2012, 574.846 kr. Stefndi mótmælir sérstaklega vaxtakröfu stefnanda og byggir á því að ekki séu forsendur til að dæma neina vexti frá fyrra tímamarki en dómsuppsögu. Um lagarök vísar stefndi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, meginmáls samningsins, einkum 36. gr. og 40. gr. auk viðauka samningsins með reglugerð framkvæmdastjórnar­innar nr. 1725/2003, tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 2006/48/EB og tilskipunar ráðsins nr. 88/361/EBE og bókunar 35 við samninginn. Þá er vísað til reglugerðar nr. 180/2006 um gildistöku reglugerðar Evrópusambandsins um inn­leiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V Stefnandi þessa máls gerði samning við SP-Fjármögnun hf., dagsettan 11. júlí 2006, um dráttarvél sem var keypt af Sturlaugi Jónssyni & Co. Samningurinn ber fyrirsögnina „Fjármögnunarleigusamningur“ og númerið 0607071. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort heimilt hafi verið að binda fjárhæðir í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla eins og í samningnum greinir. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að þessi samningur sé samkvæmt efni sínu í raun lánssamningur. Þar af leiðandi hafi verið óheimilt að binda fjárhæð greiðslna samkvæmt samningnum við gengi erlendra gjaldmiðla, sbr. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, og gerir stefnandi kröfu um þá fjárhæð sem hann telur sig hafa ofgreitt stefnda á grundvelli ólögmætrar gengis­tryggingar. Stefndi ber það hins vegar aðallega fyrir sig að samningurinn sé fjármögn­unar­leigusamningur, í samræmi við fyrirsögn og skilmála hans, og því hafi ekki verið óheimilt að binda fjárhæð greiðslnanna við gengi erlendra gjaldmiðla. Samningurinn, sem mál þetta varðar, er í átta greinum og er undirritaður fyrir hönd beggja aðila. Jafnframt því að undirrita samninginn fyrir hönd stefnanda undirritaði Andri Teitsson, stjórnarmaður stefnanda, sjálfskuldarábyrgð á samningnum. Í aðfararorðum samningsins segir að SP-Fjármögnun hf. sé í samningnum nefndur eigandi og stefnandi nefndur notandi og að samkomulag aðila sé um framsal á afnotarétti eiganda að tilgreindum leigumun í hendur notanda á því tímabili og samkvæmt þeim skilmálum sem í samningnum greini. Með samningnum fylgja almennir skilmálar í 25 greinum sem teljast hluti samningsins eftir því sem við getur átt. Jafnframt var undirritað, fyrir hönd aðila og af sjálfskuldarábyrgðaraðila, samkomulag um skilmálabreytingu, dags. 14. nóvember 2008, sem einnig telst hluti samningsins. Í almennu skilmálunum og viðaukanum er vísað til aðila sem leigusala og leigutaka. Í 1. gr. samningsins er leigumunur, dráttarvélin, nánar tilgreindur og er þar tekið fram að seljandi sé Sturlaugur Jónsson & Co ehf. Einnig kemur þar fram að samningsverð án virðisaukaskatts sé 2.700.000 kr. Samkvæmt framlögðum reikningi frá Sturlaugi Jónssyni & Co ehf., dagsettum 13. júlí 2006, er SP-Fjármögnun hf. gert að greiða fyrir dráttarvélina kaupverð, 2.700.000 kr., ásamt virðisaukaskatti, 661.500 kr., samtals 3.361.500 kr. Hins vegar er einnig lögð fram útprentun úr heimabanka­sviði Andra Teitssonar, stjórnarmanns stefnanda, hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, dags. 7. júlí 2006, þar sem fram kemur að hann millifærði þann sama dag 300.000 kr. á Sturlaug Jónsson & Co ehf. Jafnframt er lögð fram kvittun um útborgun frá sparisjóðasviði Sparisjóðsins, dags. 19. júlí 2006, þar sem fram kemur að 372.300 kr. hafi verið teknar út af reikningi Andra Teitssonar og lagðar inn á reikning Sturlaugs Jónssonar & Co ehf. Samfara þessari útborgun hafi verið skuldfærðar af reikningi Andra 100 kr. í millifærslugjald og 180 kr. í skuldfærslugjald, samtals 372.580 kr. Enn fremur er lögð fram fullnaðarkvittun, dags. 1. ágúst 2006, fyrir þessum greiðslum Andra til Sturlaugs Jónssonar & Co ehf., útgefin af SP-Fjármögnun hf. Stefnandi málsins er tilgreindur greiðandi á þeirri kvittun og fjárhæð greiðslu 672.300 kr., þar af 132.300 kr. í virðisaukaskatt. Í a-lið 4. gr. samningsins segir að leiga greidd við undirskrift sé, ásamt virðisaukaskatti, 672.300 kr. Stefnandi kveður þessa greiðslu hafa komið til lækkunar á láninu frá SP-Fjármögnun hf. og styður framlagt yfirlit úr tölvukerfi stefnda þá fullyrðingu. Bendir þetta til þess að stefnandi hafi í raun komið fram sem kaupandi dráttarvélarinnar gagnvart seljanda og að hann hafi með þessum viðskiptum ætlað sér að kaupa vélina. Stefndi hefur enda ekki haldið því fram að stefnandi hafi fengið lán fyrir þessum greiðslum hjá SP-Fjármögnun hf. eða að SP-Fjármögnun hf. hafi á annan hátt komið að þessum greiðslum að öðru leyti en því að gefa út kvittun fyrir þeim. Samkvæmt 2. gr. samningsins skyldi leigutíminn vera 60 mánuðir, frá afhendingu í júlí 2006 til og með 1. september 2011. Fram kemur í 5. gr. samningsins að fyrsti gjalddagi skyldi vera 1. september 2006 og síðasti gjalddagi 1. ágúst 2011. Í 4. gr. samningsins er kveðið á um leigugjald sem skyldi vera 40.895 kr. á mánuði, án virðisaukaskatts, en 50.914 kr. með virðisaukaskatti. Leigugjaldið skyldi gengistryggt miðað við breytingar erlendra gjaldmiðla gagnvart íslensku krónunni. Erlendur gjaldmiðill er tilgreindur SP5 myntkarfa samsett úr fjórum gjaldmiðlum, 20% svissneskir frankar, 40% evrur, 15% japönsk jen og 25% Bandaríkjadalir. Fram kemur að LIBOR-vextir myntkörfunnar hafi verið 2,82% við gildistöku samningsins. Í 4. gr. almennu skilmálanna kemur fram að sé leigugjaldið gengistryggt taki einstakar leigugreiðslur breytingum til hækkunar eða lækkunar miðað við sölugengi erlendu gjaldmiðlanna. Sömuleiðis verði breytingar á gjaldinu við breytingar á LIBOR-vöxtum. Orðalag samnings aðila ber þannig með sér að fjallað sé um leigugreiðslur en ekki afborganir af höfuðstól láns. Hins vegar undirrituðu aðilar fyrrgreint samkomulag um skilmálabreytingu, dags. 14. nóvember 2008, og varð það, samkvæmt orðalagi sínu, viðauki við fyrri samning aðila. Samkvæmt skilmálabreytingunni skyldi samningstími leigusamnings­ins lengjast þannig að næsti gjalddagi eftir dagsetningu viðaukans varð 1. desember 2008. Þann gjalddaga og fjóra næstu gjalddaga á eftir skyldu eingöngu greiðast vextir af samningnum. Höfuðstólsgreiðslur skyldu hefjast aftur 1. maí 2009. Almennir skilmálar SP-Fjármögnunar hf., sem í þessu skjali er nefnt leigusali, skyldu gilda um leigusamninginn og vera hluti viðaukans. Fram kemur að kostnaður við „skuldbreytingu þessa“ sé 0 kr. Tilvísun þessa viðauka til höfuðstólsgreiðslna og skuldbreytingar gefur til kynna að samningur aðila hafi í raun verið um lán en ekki leigu. Þá má sjá af framlögðu yfirliti, útprentuðu af starfsmanni stefnda 1. nóvember 2011, að heildarstaða samningsins er sundurliðuð í höfuðstól og virðisaukaskatt og að fyrri greiðslur eru sundurliðaðar í afborganir, vexti og virðisaukaskatt. Jafnframt er þar greint frá upphaflegu kaupverði, 2.700.000 kr., og fyrirframgreiðslu að fjárhæð 540.000 kr., sem er sú fjárhæð sem stefnandi greiddi seljanda dráttarvélarinnar, Sturlaugi Jónssyni & Co ehf., við upphaf samningstímans, og að samningsfjárhæð sé mismunurinn þar á milli, það er, 2.160.000 kr. Gefur þetta orðalag, í skjali sem kemur úr tölvukerfi stefnda, enn frekar til kynna að samningur aðila hafi verið um lán en ekki leigu. Stefndi telur að það að virðisaukaskattur hafi verið lagður á einstakar greiðslur leigusamningsins bendi til þess að samningurinn hafi verið um leigu en ekki lán því slíkt tíðkist ekki í lánssamningum. Stefnandi kveðst hafa greitt virðisaukaskatt af öllum afborgunum en fengið skattinn endurgreiddan hjá skattayfirvöldum. Í dómi Hæstaréttar Íslands frá 20. október 2011, í máli nr. 282/2011, var komist að þeirri niðurstöðu að samningur aðila væri lánssamningur þrátt fyrir að lántakandi hefði greitt virðisaukaskatt á afborganir af láninu en sérstaklega tekið fram að þar sem samningurinn væri um lán en ekki leigu ættu greiðslur samkvæmt honum ekki að bera virðisaukaskatt og því yrði að taka tillit til þess við útreikning kröfu lánveitanda. Því verður ekki séð að það að stefndi hafi rukkað stefnanda um virðisaukaskatt ráði úrslitum um það hvort samningur aðila hafi verið um lán eða leigu. Í 4. mgr. 2. gr. almennu skilmálanna segir að eftir leigutíma samningsins skuli stefnandi eiga rétt á að framlengja samninginn einu sinni eða oftar, um 12 mánuði í senn, hafi hann staðið í einu og öllu við skuldbindingar sínar á frumleigutímanum. Í h-lið 4. gr. samningsins segir svo að sé samningurinn framlengdur að loknum frumleigutíma sé framlengingargjald fyrir hvert 12 mánaða tímabil 10% af árlegri leigu. Upphæð leigu eftir lok frumleigutíma er ekki tilgreind með öðrum hætti í samningsskilmálunum. Sama dag og samningur aðila var undirritaður, 11. júlí 2006, var undirrituð, fyrir hönd beggja aðila, yfirlýsing um bindandi kauptilboð með tilvísun í fjármögnunarleigusamning nr. 0607071. Samkvæmt yfirlýsingunni eru aðilar sammála um að notandi, stefnandi, lofi eiganda, SP-Fjármögnun hf., að afla, eigi síðar en þremur mánuðum fyrir lok frumleigutíma, bindandi kauptilboðs í leigumun og verði tilboðsgjafi að vera reiðubúinn að greiða 3% af kaupverði munar samkvæmt leigusamningi, að frádreginni leigu greiddri við undirskrift og skyldi kaupverðið gengistryggt á sama hátt og leigugreiðslur samningsins. Kaupverðið skyldi staðgreiða eigi síðar en 1. október 2011. Tækist notanda ekki að afla eiganda tilboðs skuldbatt notandi sig til að framlengja leigusamninginn í að minnsta kosti 12 mánuði frá lokum frumleigutíma. Leigugjaldið skyldi vera 1/10 af árlegu leigugjaldi á frumleigutíma. Framangreindir samningsskilmálar eru ekki afdráttarlausir um það hvort vilji samningsaðila hafi frá upphafi staðið til þess að stefnandi eignaðist dráttarvélina sem um var samið. Stefndi kveður að samkvæmt framangreindri yfirlýsingu um bindandi kauptilboð hafi stefnanda einungis verið veitt val undir lok leigutímans um að kaupa hið leigða eða framlengja leigusamninginn. Ekki verður fallist á það með stefnda að stefnanda hafi einungis verið veitt val enda lofar hann, samkvæmt yfirlýsingunni, að afla bindandi kauptilboðs í dráttarvélina fyrir lok samningstímans og skyldi aðeins koma til leigu ef það tækist ekki. Hins vegar ber orðalag yfirlýsingarinnar með sér að stefnandi hafi ekki sjálfur þurft að gera kauptilboð í dráttarvélina heldur gæti hann aflað þess frá þriðja aðila. Yfirlýsingin ber það þó jafnframt með sér að ekki hafi staðið til hjá stefnda að fá vélina í sínar vörslur að leigutíma loknum eða að finna annan kaupanda eða leigjanda. Þá er ekki að sjá af gögnum málsins að ótímabundin leiga með tilteknum uppsagnarfresti hafi verið valkostur að loknum frumleigutíma. Ekki er heldur fjallað um skil á dráttarvélinni til stefnda í sérstökum skilmálum samningsins, framangreindri yfirlýsingu eða viðauka við samninginn frá 14. nóvember 2008, heldur er einungis kveðið á um það í almennum skilmálum samningsins að ljúki samningnum vegna ógildingar, riftunar eða af öðrum ástæðum skuli leigutaki, krefjist leigusali þess, þegar í stað skila munum í hendur leigusala eða umboðsmanns hans. Jafnframt skuli afhending í lok leigutíma fara fram á kostnað leigutaka. Andri Teitsson, stjórnarmaður stefnanda, kveður að gert hafi verið ráð fyrir því að dráttarvélin yrði eign stefnanda við samningslok og að þegar stefnandi hafi greitt upp skuldina við stefnda 1. nóvember 2011 hafi stefnandi fengið dráttarvélina til eignar án frekari greiðslu. Framlögð gögn styðja þær fullyrðingar. Samkvæmt framlögðum útprentuðum tölvupóstsamskiptum milli Andra og starfsmanns hjá bíla- og tækjafjármögnun stefnda, frá 1. nóvember 2011, tilkynnti sá starfsmaður Andra að staðan þann daginn væri 931.517 kr. og að búið væri að greiða nóvember-gjalddaga. Andri gæti greitt inn á reikning nr. 111-26-22500, kt. 471008-0280, og sent kvittun í tölvupósti. Starfsmaðurinn myndi þá í kjölfarið láta útbúa eigendaskipti yfir á stefnanda og senda Andra í pósti. Seinna sama dag sendi Andri póst á starfsmanninn og lét vita að stefnandi hefði greitt stefnda tilgreinda fjárhæð, með fyrirvara um endurkröfu vegna ólögmætrar gengistryggingar eða einhvers annars, og bað um að gögn vegna eigendaskipta yrðu send með hraði. Samkvæmt reikningi stefnda frá sama degi, 1. nóvember 2011, var greiðsla þann dag frá stefnanda sundurliðuð í kaupverð og virðisaukaskatt, samtals 931.516 kr. Samkvæmt kvittun stefnda, einnig dagsettri 1. nóvember 2011, voru honum greiddar 931.517 kr. Af framlögðu yfirliti, prentuðu út af starfsmanni stefnda 1. nóvember 2011, er heildarstaða samningsins á þeim degi sundurliðuð í höfuðstól, 742.244 kr., og virðisaukaskatt, 189.273 kr., samtals 931.517 kr. Verður því ekki annað séð af þessum gögnum en að sú fjárhæð sem stefnandi greiddi stefnda 1. nóvember 2011 hafi verið eftirstöðvar skuldar ásamt virðisaukaskatti. Í kjölfarið var tilkynning til Umferðarstofu um eigendaskipti að dráttarvélinni undirrituð fyrir hönd aðila. Fram kemur á tilkynningunni að dagsetning kaupsamnings sé 2. nóvember 2011. Einnig er lögð fram kvittun fyrir greiðslu til Umferðarstofu vegna eigendaskiptanna, dags. 8. nóvember 2011. Af framangreindum samskiptum aðila og framkvæmd eignaskipta á dráttarvélinni verður ekki annað séð en að dráttarvélin hafi orðið eign stefnanda við það að hann greiddi upp fyrir fram umsamda gjalddaga, án þess að til sérstakrar samningsgerðar eða viðbótargreiðslu hafi komið. Framlögð gögn bera með sér að stefnandi hafi einungis innt stefnda eftir því hvað hann ætti eftir að greiða og þegar hann hafi fengið upplýsingar um það hafi verið gengið frá kaupunum án frekari viðræðna milli aðila. Að því virtu, ásamt því að stefnandi hafi við upphaf samningstíma sjálfur greitt seljanda útborgun vegna dráttarvélarinnar að fjárhæð 672.300 kr., með virðisaukaskatti, án aðkomu stefnda, auk þess sem stefnandi átti þess kost að greiða upp eftirstöðvar samningsins, eins og um lán hafi verið að ræða, og að því virtu að samningsskilmálar eru ekki afdráttarlausir um annað, verður að líta svo á að stefndi hafi í raun veitt stefnanda lán til kaupa á dráttarvél sem stefndi kaus að klæða í búning leigusamnings til tryggingar réttindum sínum. Varðandi málsástæður stefnda, sem lúta að skýringu á hugtökunum fjármögnunarleiga og fjármögnunarleigusamningur samkvæmt reglugerð fram­kvæmda­­stjórnarinnar nr. 1725/2003/EB, tilskipun Evrópuþingsins og -ráðsins nr. 2006/48/EB og tilskipun ráðsins nr. 88/361/EBE, þá verður litið svo á að Hæstiréttur Íslands hafi í nýlegum dómum þegar tekið afstöðu til þess hvernig markalínan milli fjármögnunar­leigusamninga og lánssamninga verði dregin samkvæmt íslenskum rétti, sbr. dóma réttarins frá 16. júní 2010 í máli nr. 92/2010, 20. október 2011 í máli nr. 282/2011 og 24. maí 2012 í máli nr. 652/2011. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið og til framangreindra dóma Hæstaréttar Íslands verður lagt til grundvallar að samningur aðila hafi verið lánssamningur samkvæmt VI. kafla laga nr. 38/2001. Lög nr. 38/2001 heimila ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Ákvæði 13. gr. og 14. gr. laganna eru ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. þeirra, og því verður ekki samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki er stoð fyrir í íslenskum lögum. Ekki verður litið fram hjá þessu afdráttarlausa banni og ákvæðum 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 því ekki hliðrað til með skýringu samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar Íslands. Stefnandi hefur að fullu greitt umsamið lán ásamt samningsvöxtum og gengismun og kveðst hafa fengið fyrirvaralausar fullnaðarkvittanir, eða ígildi þeirra, fyrir greiðslunum. Stefnandi byggir endurkröfu sína á hendur stefnda á mismuninum á því sem hann greiddi og því sem honum hafi borið að greiða, sé lánið endurreiknað í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar Íslands. Honum verði því ekki gert að greiða aðra vexti en um hafi verið samið í samræmi við dóm Hæstaréttar Íslands frá 15. febrúar 2012, í máli nr. 600/2011. Við munnlegan málflutning lækkaði stefnandi fjárkröfu sína í 1.123.188 kr. og krafðist áfram dráttarvaxta samkvæmt 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. nóvember 2011 til greiðsludags. Samkvæmt framlögðum endurútreikningi stefnda er heildarfjárhæð þess sem stefnandi greiddi í afborganir og vexti 3.762.161 kr. Sé dregið frá þeirri fjárhæð höfuðstóll lánsins, 2.160.000 kr., og greiddir vextir, 478.973 kr., fæst framangreind fjárhæð endanlegrar dómkröfu stefnanda, 1.123.188 kr. Varakrafa stefnda lýtur að því að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega á þeim grundvelli að aðferð stefnanda við útreikning á stefnukröfunni sé röng. Stefndi kveður samninginn, sem mál þetta varðar, og málsatvik önnur ekki sambærileg þeim sem fjallað sé um í dómi Hæstaréttar Íslands frá 15. febrúar 2012, í máli nr. 600/2011, og því eigi forsendur um fullnaðarkvittun ekki við. Þar af leiðandi þurfi við útreikning endurkröfu stefnanda að miða við að honum hafi borið að greiða vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, og leggur stefndi fram endurútreikning á eftirstöðvum samningsins miðað við þær forsendur. Samkvæmt meginreglu kröfuréttarins á kröfuhafi, sem hefur fengið minna greitt en hann hefur átt rétt til, kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitt er. Frá þeirri meginreglu eru hins vegar undantekningar, meðal annars um að fullnaðarkvittun geti, að vissum skilyrðum fullnægðum, valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu. Áherslan hvílir þá á því að skuldari hafi, við móttöku kvittunar, fengið í hendur viljayfirlýsingu kröfuhafa um að greiðslu sé lokið. Skuldari hafi þar með réttmæta ástæðu til að ætla að hann hafi gert upp að fullu á viðkomandi gjalddaga og að hann geti treyst því að ekki komi til frekari kröfu síðar. Að baki búa sjónarmið um öryggi í viðskiptum. Því geti fylgt mikil röskun á fjárhagslegum hagsmunum skuldara, sem hafi um lengri tíma hagað sér í samræmi við tilmæli kröfuhafa, verði kröfuréttarsambandið tekið upp vegna liðins tíma og skuldara gert að standa skil á umtalsverðum viðbótargreiðslum fyrir liðna tíð, þvert á væntingar hans um hið gagnstæða. Eins og fram hefur komið byggir stefnandi á því að hann hafi greitt vexti af láninu samkvæmt samningi aðila og fengið fyrirvaralausar fullnaðarkvittanir, eða ígildi þeirra, fyrir. Í málinu eru lagðir fram greiðsluseðlar vegna mánaðarlegra greiðslna stefnanda, máli hans til stuðnings. Stefndi telur reikningana ekki sam­bærilega þeim fullnaðarkvittunum sem hafi verið fjallað um í dómum Hæstaréttar Íslands, meðal annars verði ekki ráðið af þeim að stefnandi hafi greitt tiltekna fjárhæð í vexti eða afborganir. Stefndi mótmælir því hins vegar ekki að tekið hafi verið við greiðslunum án fyrirvara. Verður sú framkvæmd talin jafngilda fullnaðarkvittun um greiðslu á því sem gjaldféll hverju sinni. Allt undir lok samningstímans gengu aðilar samningsins út frá því að útreikningur stefnda á fjárhæð vaxta tæki mið af því að ákvæði um gengistryggingu höfuðstólsins væru gild. Stefnandi var því framan af í góðri trú um lögmæti skuldbindingarinnar og þar með um að vaxtagreiðslur fælu í sér fullar og réttar efndir af hans hálfu. Það var fyrst 1. nóvember 2011 að stefnandi greiddi með fyrirvara um endurkröfu á hendur stefnda vegna ólögmætrar gengistryggingar. Stefndi tók þó fyrirvaralaust við þeirri greiðslu eins og þeim sem áður féllu til. Stefndi gerir ekki kröfu um að tiltekin fjárhæð, sem nemi vangoldnum vöxtum, verði dregin frá endanlegri aðalkröfu stefnanda, sem honum hefði þó átt að vera í lófa lagið, heldur leggur fram endurútreikning kröfunnar án þess að aðgreina mánaðarlegar greiðslur samkvæmt samningnum í afborganir og vexti. Sé hins vegar gengið út frá því að endurútreikningur stefnda feli í sér viðbótarkröfu um vexti fyrir liðna tíð þá eru þeir vextir mismunur milli aðalkröfu stefnanda og endurútreiknings stefnda, eða 568.053 kr. Er sú fjárhæð umtalsverð þegar litið er til upphaflegrar lánsfjárhæðar sem var 2.160.000 kr. Skal þá litið til þess að töluverður aðstöðumunur er á aðilum málsins. Þrátt fyrir að stefnandi sé lögaðili var SP-Fjármögnun hf., sem og stefndi þessa máls, fjármálafyrirtæki á lánamarkaði sem bauð viðskiptavinum sínum ýmis lánakjör, þar með talin gengistryggð lán, sem síðar reyndust ólögmæt og voru skilmálar samnings aðila staðlaðir skilmálar lagðir til af lánveitanda, SP-Fjármögnun hf. Ekkert liggur fyrir um að stefnandi hafi búið yfir slíkri þekkingu um fjármála­starfsemi og peningamál á fjölþjóðlegum vettvangi að jafnað verði við þá þekkingu sem fjármálafyrirtæki búa að öðru jöfnu yfir. Augljós aðstöðumunur var því á lánveitanda og lántaka í þeim viðskiptum sem hér eru til umfjöllunar. Þegar allt framangreint er virt í heild sinni verður litið svo á að það standi stefnda nær en stefnanda að bera þann vaxtamun sem hlaust af ólögmætri gengistryggingu lánsins á samningstíma. Lög nr. 151/2010, um breytingu á lögum nr. 38/2001, hagga ekki þeirri niðurstöðu, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 600/2011 og nr. 464/2012. Með almennum lögum er ekki, með svo íþyngjandi hætti, unnt að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efni skuldbindinga og greiðslur skulda, frá því sem gilti þegar til þeirra var stofnað og af þeim greitt. Færi slíkt í bága við vernd eignarréttinda sem leiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þykir þar af leiðandi rétt að fallast á útreikning endanlegrar aðalkröfu stefnanda sem gerir ráð fyrir því að vaxtagreiðslur hafi verið fullnaðargreiðslur og komi ekki til endur­útreiknings lánsins. Endanleg aðalkrafa stefnanda er því tekin til greina og stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.123.188 kr. Stefnandi krefst einnig dráttarvaxta af stefnufjárhæðinni, samkvæmt 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 1. nóvember 2011 til greiðsludags. Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt og telur stefndi ekki forsendur til að dæma neina vexti fyrr en frá dómsuppsögu. Fallist verður á það með stefnanda að hann eigi rétt til dráttarvaxta af tildæmdri fjárhæð. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 er heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi þegar liðinn er mánuður frá því að kröfuhafi krafði skuldara sannanlega og með réttu um greiðslu. Samkvæmt framlögðum gögnum var stefndi fyrst krafinn um endurgreiðslu á grundvelli þess samnings, sem hér er til umfjöllunar, með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 20. febrúar 2012. Samkvæmt því er unnt að krefja stefnda um dráttarvexti frá og með 20. mars 2012. Þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 5. gr. er ætíð heimilt að reikna dráttarvexti frá og með þeim degi er dómsmál er höfðað um kröfu, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Mál þetta var höfðað með birtingu stefnu 13. mars 2012. Rétt þykir að miða upphafsdag dráttarvaxta við þann dag. Stefndi verður því dæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 13. mars 2012 til greiðsludags. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 700.000 kr. Dóminn kveður upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Landsbankinn hf., greiði stefnanda, Flugastraumi ehf., 1.123.188 krónur, ásamt dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 13. mars 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 241/2006
Opinberir starfsmenn Niðurlagning stöðu Uppsögn Andmælaréttur Stjórnsýsla Veikindaforföll Laun Tómlæti Innheimtukostnaður
Opinberir starfsmenn. Niðurlagning stöðu. Uppsögn. Andmælaréttur. Stjórnsýsla. Veikindaforföll. Laun. Tómlæti. Innheimtukostnaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 17. júlí 2006. Hann krefst sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Aðaláfrýjandi starfaði sem yfirlæknir við skurðstofur kvennasviðs gagnáfrýjanda. Með bréfi þess síðarnefnda 5. janúar 2004 var aðaláfrýjanda tilkynnt að framkvæmdastjórn gagnáfrýjanda hefði tekið ákvörðun 23. desember 2003 um að flytja stjórnun á skurðstofum á kvennasviði yfir til svæfinga-, gjörgæslu- og skurðstofusviðs sjúkrahússins. Í samræmi við þetta hafi verið lagt niður starf yfirlæknis á skurðstofum kvennasviðs, sem gagnáfrýjandi hafi verið ráðinn til að gegna 20. ágúst 1998. Væri honum því sagt upp starfi yfirlæknis frá sama tíma, sbr. nánar tilvitnað ákvæði í kjarasamningi Læknafélags Íslands og fjármálaráðherra frá 2. maí 2002. Samhliða uppsögn á ráðningu sem yfirlæknir var aðaláfrýjanda boðið starf sérfræðings á kvennasviði í 80% starfshlutfalli, sem hann hafnaði. Starfslok hans urðu 19. janúar 2004 og er óumdeilt að honum voru eftir það greidd biðlaun í 12 mánuði í samræmi við 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Málavöxtum er nánar lýst í héraðsdómi, þar á meðal bréfaskiptum gagnáfrýjanda og lögmanna aðaláfrýjanda í kjölfar áðurnefnds bréfs 5. janúar 2004. Fyrir héraðsdómi krafðist aðaláfrýjandi þess í fyrsta lagi að felld yrði úr gildi ákvörðun gagnáfrýjanda um niðurlagningu stöðu hans og uppsögn. Niðurstaða héraðsdóms varð sú að þeirri kröfu var vísað frá dómi, sem staðfest var með dómi Hæstaréttar 25. apríl 2006 í máli nr. 196/2006. Í annan stað gerði aðaláfrýjandi fjárkröfu, sem skiptist í fjóra liði. Var sá fyrsti um greiðslu yfirvinnulauna í veikindaforföllum, annar um greiðslu vegna áunnins námsleyfis, sá þriðji fyrir miska og sá fjórði fyrir innheimtuþóknun til lögmanna hans. Í hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjandi sýknaður af öllum liðum kröfunnar að undanskildum þeim, sem var fyrir innheimtuþóknun lögmanna aðaláfrýjanda. Eru allir liðir kröfunnar til úrlausnar fyrir Hæstarétti. Málsástæður aðilanna eru raktar í héraðsdómi. II. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu gagnáfrýjanda af kröfulið aðaláfrýjanda um greiðslu fyrir áunnið námsleyfi og að taka beri til greina kröfulið vegna innheimtuþóknunar lögmanna hans. Krafa aðaláfrýjanda um greiðslu yfirvinnulauna í veikindaforföllum er studd við það að hann hafi þurft að hætta yfirvinnu að læknisráði í lok árs 2001. Þetta hafi yfirmönnum hans verið fullkunnugt um. Eftir það hafi hann ekki unnið á næturvöktum, en fram að því hafi drjúgur hluti launa hans verið fyrir slíkar vaktir. Telur hann að veikindalaunin fyrir allt árið 2002 hafi ekki gjaldfallið fyrr en að því ári liðnu og að veikindalaun fyrir árið 2003 hafi gjaldfallið með sama hætti í lok þess árs. Hann hafi því ekki sýnt tómlæti við að halda fram þessum kröfulið, þótt það hafi ekki verið gert fyrr en eftir að honum var sagt upp starfi. Eftir lok árs 2001 hélt aðaláfrýjandi áfram í fullu starfi og er óumdeilt að hann hafi innt af hendi vinnuskyldu í samræmi við það. Verður ráðið að það hafi hann einkum gert innan dagvinnumarka. Í kröfuliðnum felst því að hann hafi verið óvinnufær að lokinni 8 klukkustunda dagvinnu. Þótt fyrir liggi í málinu að yfirmönnum aðaláfrýjanda hafi verið kunnugt um að hann teldi sig ekki færan af heilsufarsástæðum um að leysa af hendi yfirvinnu krafðist hann ekki samkvæmt gögnum málsins greiðslu yfirvinnulauna á grundvelli ætlaðs veikindaréttar fyrr en eftir að hann lét af störfum hjá gagnáfrýjanda. Að þessu virtu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að aðaláfrýjandi hafi glatað ætluðum rétti til þessara launagreiðslna í veikindaforföllum, enda verður engin stoð fundin fyrir því í áðurnefndum kjarasamningi að slík laun falli fyrst í gjalddaga að liðnu ári frá því að sá réttur hefst. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu gagnáfrýjanda af þessum kröfulið. III. Í héraðsdómi er greint frá því að 18. júní 2003 skilaði skýrslu til gagnáfrýjanda sérstök nefnd, sem falið hafði verið að fara yfir hagkvæmni þess að breyta hlutverki skurðstofa kvennasviðs sjúkrahússins. Studdist framkvæmdastjórn gagnáfrýjanda við tillögur nefndarinnar þegar hún tók þá ákvörðun, sem áður var getið um. Meðal þeirra sem gáfu skýrslu fyrir dómi voru tveir læknar, sem voru í hópi þeirra sjö manna sem sátu í nefndinni. Báru þeir að í tillögum þeirra hefði einkum falist að breyta því, sem þeir nefndu rekstrar- og hjúkrunarþætti skurðstofa kvennasviðs, en ekki þeim þætti, sem sneri að lækningum. Gat annar þeirra þess að þetta hafi verið tillögur hjúkrunarfræðinga í nefndinni. Reisir aðaláfrýjandi kröfu sína um miskabætur meðal annars á því að ákvörðun gagnáfrýjanda, sem komi fram í bréfinu 5. janúar 2004, hafi samkvæmt þessu byggst á röngum forsendum og verið ólögmæt. Í niðurstöðum nefndarinnar segir meðal annars: „Lagt er til að skurðstofur kvennasviðs verði sameinaðar SGS, en svæfingadeild og vöknum á kvennadeild tilheyra nú þegar því sviði.“ Ekkert kemur að öðru leyti fram í skýrslunni eða fylgiskjali með henni um að lagt sé til að greint sé á milli lækninga og hjúkrunar, eða að tillaga þess efnis sé komin frá hjúkrunarfræðingum sérstaklega. Aðaláfrýjandi lagði sjálfur fram í málinu skýrslu nefndarinnar og fylgiskjalið. Af skýrslunni má ráða að tvö önnur fylgiskjöl hafi verið með henni, sem þó hafa ekki verið lögð fram. Í framburði læknanna tveggja fyrir dómi var ekki vísað til fylgiskjala með skýrslunni um það, sem þeir héldu fram. Að þessu virtu er ósönnuð sú staðhæfing aðaláfrýjanda, sem að framan er getið og kom fyrst fram við munnlegan flutning málsins í héraði. Aðaláfrýjandi styður kröfu sína um miskabætur jafnframt við það að gagnáfrýjandi hafi ekki leitað álits læknaráðs sjúkrahússins áður en ákvörðunin, sem málið er sprottið af, var tekin. Það hafi honum verið skylt að gera samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu og ákvæði 1.2.1. í starfsreglum læknaráðs gagnáfrýjanda frá 27. maí 2003, en af þessari ástæðu sé ákvörðunin ógildanleg. Ákvörðunin sem um ræðir laut að því hvernig yfirstjórn skurðstofa kvennasviðs gagnáfrýjanda skyldi fyrir komið og fellur ekki undir þá skyldu til að leita álits læknaráðs, sem kveðið er á um í nefndi lagagrein. Starfsreglur, sem læknaráð hefur sett sér, skipta ekki máli við úrlausn um hvað felist í þessari skyldu. Í bréfi gagnáfrýjanda 5. janúar 2004 fólst í senn tilkynning til aðaláfrýjanda um að starf hans sem yfirlæknir hafi verið lagt niður og að honum væri því jafnframt sagt upp starfi. Þótt gagnáfrýjandi hafi kosið að fara þessa leið verður samkvæmt því, sem að framan er rakið, að leggja til grundvallar að ástæður fyrir þessum ráðstöfunum hafi tengst rekstri gagnáfrýjanda, en að engu leyti ávirðingum í starfi. Var gagnáfrýjanda því ekki skylt að gefa aðaláfrýjanda kost á að tjá sig áður en þessar ráðstafanir komu til framkvæmdar. Samkvæmt öllu framangreindu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu gagnáfrýjanda af kröfu aðaláfrýjanda um miskabætur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 13. mars sl., var höfðað 29. júní 2005 af Auðólfi Gunnars­syni, Birkigrund 15, Kópavogi, á hendur Landspítala - há­skóla­sjúkrahúsi, Eiríks­­­götu 5, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda 5. janúar 2004 um niðurlagningu stöðu stefnanda og uppsögn stefnanda. Einnig krefst stefnandi þess að stefndi greiði honum 5.135.391 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 4.196.088 krónum frá 5. mars 2004 til 10. júlí 2004 en af 4.596.088 krónum frá þeim degi til 30. júní 2005 en af allri fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar að skaðlausu auk virðis­­auka­skatts og að málskostnaðaryfirlit stefnanda verði haft þar til hliðsjónar. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum dómkröfum stefnanda en til vara að gagn­vart sérhverri kröfufjárhæð, sem stefnanda kunni að verða tildæmd, verði viðurkennd gagnkrafa stefnda á hendur stefnanda til skulda­jafnaðar, allt að sömu fjárhæð, vegna launa sem stefnandi hefur notið á þeim tíma sem biðlaunagreiðslur voru inntar af hendi. Stefndi krefst einnig málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi hóf störf sem læknir hjá stefnda á árinu 1975 og vann á sjúkrahúsinu þar til hann lét af störfum í janúar 2004. Stefnandi var yfirlæknir á skurðstofu kvennadeildar frá árinu 1998 samkvæmt ráðningarsamningi sem þá var gerður. Í desem­ber 2003 var ákveðið að skurðstofa kvennadeildar yrði sameinuð svæfinga-, gjörgæslu- og skurð­stofu­sviði. Í kjölfarið var yfirlæknisstaðan, sem stefnandi hafði gegnt, lögð niður. Stefnanda var tilkynnt um það með bréfi fram­kvæmda­stjóra lækn­inga og forstjóra stefnda 5. janúar 2004, en þar kemur fram að um sé að ræða skipu­lags­breytingar, niðurlagningu á starfi og uppsögn á starfi yfirlæknis. Ákvörðun hafi verið tekin um að flytja stjórnun skurðstofu á kvennasviði yfir til svæfinga-, gjörgæslu- og skurðstofusviðs, en í bréfinu er vísað í því sambandi til samþykktar framkvæmda­stjórnar 23. desember 2003. Ákvörðunin hafi tekið gildi frá og með 1. janúar 2004. Starf yfirlæknis á skurðstofu kvennasviðs hafi verið lagt niður og sé stefnanda því sagt upp störfum yfirlæknis. Stefnanda var í bréfinu boðið starf sérfræðings við kvennasvið frá sömu tímamörkum en hann afþakkaði það í bréfi til stefnda 16. janúar s.á. Fram hefur komið að stefnandi hafi aðeins viljað vera í 80% starfi hjá stefnda. Stefnandi starfaði áfram hjá stefnda sem yfirlæknir og fékk greidd laun í samræmi við það til 19. janúar s.á. Eftir þann tíma fékk hann greidd biðlaun í 12 mánuði. Stefnandi telur ákvörðunina um að leggja yfirlæknisstöðuna niður og segja honum upp störfum ólögmæta en máls­­­meðferðarreglur hafi verið brotnar þegar hún var tekin. Hann hefur því krafist þess að ákvörðunin verði felld úr gildi. Hann krefst þess einnig að stefndi verði dæmdur til að greiða honum kjarasamningsbundnar yfirvinnustundir á árunum 2001 til 2003 ásamt námskostnaði. Þá krefst hann miskabóta vegna hinnar ólögmætu uppsagnar og innheimtuþóknunar vegna biðlauna sem ekki voru greidd að fullu fyrr en eftir að innheimtubréf lögmanns stefnanda hafði verið sent stefnda. Við munnlegan málflutning var því mótmælt af hálfu stefnanda að hann hefði fengið laun á biðlaunatímanum sem koma ættu til frádráttar kröfum hans á hendur stefnda. Laun hans hefðu ekkert hækkað á þessum tíma sem hafi verið þau sömu og áður. Af hálfu stefnda er öllum kröfum stefnanda mótmælt. Stefndi telur verulegan vafa leika á því hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um ógildingar­kröfuna og því beri að vísa henni sjálfkrafa frá dómi. Enn fremur telur stefndi að stefnandi hafi fengið að fullu allar greiðslur sem honum beri vegna starfa hans hjá stefnda. Þá er miskabótakröfunni mótmælt enda hafi uppsögnin verið lögmæt og engin skilyrði uppfyllt fyrir því að hún verði tekin til greina. Einnig er kröfu stefnanda um innheimtulaun mótmælt en stefndi telur að stefnandi hafi stofnað til hennar að óþörfu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hann eigi að baki farsælan starfsferil sem læknir sem hann hafi einkum helgað stefnda. Um starfslok hans hafi verið teknar ólög­­mætar ákvarðanir af hálfu stefnda. Með bréfi stefnda 5. janúar 2004, undirrituðu af Jóhannesi M. Gunnarssyni, fram­kvæmda­stjóra lækninga, og Magnúsi Péturssyni for­stjóra, hafi stefnanda verið til­kynnt að ákvörðun hefði verið tekin um að flytja stjórnun skurðstofu á kvennasviði yfir til svæfinga-, gjörgæslu- og skurðstofusviðs. Vísað hafi verið til samþykktar fram­kvæmda­stjórnar 23. desember 2003, en þar sé vísað til skýrslu nefndar um málefni skurð­stofu kvennasviðs frá 18. júní sama ár. Í bréfi stefnda 5. janúar 2004 sé tekið fram að ákvörðun­in hefði tekið gildi frá og með 1. janúar, þ.e. fjórum dögum áður en bréfið var dagsett og rúmri viku áður en stefnandi fékk bréfið í hendur. Í bréfinu segi einnig að í samræmi við ákvörðunina hefði starf yfirlæknis á skurð­stofum kvenna­sviðs, sem stefnandi hefði verið ráðinn til að gegna frá 20. ágúst 1998, verið lagt niður. Honum væri því sagt upp störfum yfirlæknis frá sama tíma. Samhliða ákvörð­un­inni hafi stefnanda verið boðið starf sérfræðings við kvennasvið frá sömu tíma­mörkum í 80% starfshlutfalli. Á uppsagnarfrestinum yrðu honum greidd laun samkvæmt launa­flokki 400 en að uppsagnarfresti liðnum samkvæmt launaflokki 300. Ákvörðun stefnda hafi verið mótmælt með bréfi 16. janúar 2004. Bent hafi verið á efnislega annmarka ákvörðunarinnar og að ekkert lægi fyrir um lögmæti hennar. Einnig hafi verið bent á að fjöldi sjúklinga væri á biðlista eftir aðgerðum stefnanda. Stefnanda væri í raun óheimilt að framkvæma þær þar sem ákvörðun stefnda hefði verið tekin afturvirkt. Af hálfu stefnanda hafi verið boðið að hann sinnti aðgerðum bið­­lista­sjúklinga. Stefnandi hafi sent heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra bréf 20. janúar sama ár þar sem óskað hafi verið ráðlegginga vegna þeirrar stöðu sem upp hafi verið komin í kjölfar ákvörðunar stefnda en því hafi ekki verið svarað. Fimmtán nafngreindir læknar hafi sent lækningaforstjóra bréf 21. sama mánaðar, þar sem þeir hafi harmað að farsælu ævistarfi stefnanda skyldi lokið með þeim hætti sem þá vofði yfir. Fágæt væri sú elja og trúmennska sem stefnandi hefði sýnt deildinni, samstarfsmönnum og ekki síður sjúklingum áratugum saman, langt út fyrir mörk venju­­legs vinnutíma. Lítið væri gert úr mikilvægi og sérstöðu skurðstofu kvennadeildar með því að leggja yfirlæknis­stöðuna niður. Stefndi hafi sent lögmönnum stefnanda bréf 22. janúar s.á. sem hafi verið svar við bréfi 16. sama mánaðar. Þar hafi verið tilkynnt að ákvörðun um niðurlagningu stæði áfram í samræmi við efni bréfsins frá 5. janúar s.á. og fram komi að um greiðslu bið­launa fari eftir ákvæði 5. mgr. til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Lögmenn stefnanda hafi sent stefnda bréf 5. febrúar s.á. en þar hafi verið hafðar uppi fjárkröfur vegna starfslokanna. Krafist hafi verið greiðslu áunnins frítökuréttar og orlofs, greiðslu á kjarasamningsbundnum yfirvinnustundum, launa til 15. janúar og lögmannsþóknunar. Ítrekaður hafi verið fyrirvari um lögmæti ákvörðunarinnar um niður­­lagningu stöðu stefnanda. Lögmenn stefnanda hafi sent læknaráði stefnda bréf 10. febrúar s.á. þar sem óskað hafi verið svara við því hvort ráðið liti svo á að ákvörðun um niðurlagningu stöðu stefnanda hafi varðað læknisþjónustu spítalans og hvort leitað hafi verið álits lækna­ráðs áður en ákvörðunin var tekin. Bréfinu hafi verið svarað með bréfi lögmanns stefnda 28. febrúar s.á. Þar hafi greiðslu orlofs og áunnins frítöku­réttar verið lofað. Greiðslu vegna kjarasamningsbundinna yfirvinnu­stunda og greiðslu lögmanns­þóknunar hafi verið hafnað. Fallist hafi verið á að greiða stefnanda laun til 19. janúar s.á. en frá þeim tíma biðlaun. Með bréfi 10. mars s.á. hafi formaður læknaráðs stefnda svarað bréfi lögmanna stefnanda frá 10. febrúar s.á. Þar komi fram að ráðið starfaði eftir starfsreglum og væri fyrst og fremst ráðgefandi aðili fyrir stjórnendur. Ekki væri vitað um fordæmi þess að læknaráð svaraði lög­mönnum beint og heppilegra talið að vísa spurningum til framkvæmda­stjóra lækninga. Stefnandi hafi þá óskað eftir afstöðu lögmanns stefnda með bréfi 10. júní s.á. Í bréfinu hafi jafnframt verið ítrek­aðar fjárkröfur, sem hefðu verið settar fram, og fyrri fyrirvarar um lögmæti ákvörðunar um niðurlagningu stöðu stefnanda. Krafist hafi verið miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga vegna ákvarðanatöku stefnda og aðferðafræði stefnda við hana. Lögmaður stefnda hafi svarað bréfinu 9. september s.á. Í svarbréfinu komi meðal annars fram að stefndi líti svo á að honum væri óskylt að leita afstöðu læknaráðs við ákvörðun um niðurlagningu stöðu stefnanda og að stefndi hefði greitt stefnanda fjárkröfur hans að öllu leyti. Stefnandi hafi leitað eftir rétti sínum vegna áunnins námsleyfis en hann hafi átt inni námsleyfi sem nemi a.m.k. 30 dögum. Með bréfi stefnda 13. apríl 2005 hafi honum verið tilkynnt að hann ætti ekki rétt á því. Óhjákvæmilegt hafi því verið fyrir stefnanda að höfða málið vegna afstöðu stefnda og hinnar ólögmætu ákvarðanatöku. Krafa stefnanda um að ógilt verði með dómi sú ákvörðun stefnda frá 5. janúar 2004 að leggja niður stöðu stefnanda og segja honum upp störfum sé byggð á nokkrum þáttum sem hver og einn ætti að leiða sjálfstætt til þess að ógilda verði ákvörðunina. Stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að dómstólar taki afstöðu til ógildingarkröfunnar, enda þótt réttaráhrif slíks dóms yrðu ekki þau að hann tæki við starfi sínu að nýju. Dómur þess efnis að ákvörðunin yrði ógilt hefði þau áhrif á réttarstöðu stefnanda að stefndi yrði að taka nýja ákvörðun um starfslok stefnanda á réttum lagagrundvelli og að gættum málsmeðferðarreglum. Slík niðurstaða hefði m.a. áhrif á rétt stefnanda til biðlauna, enda stofnaðist sá réttur þegar lögmæt ákvörðun hefði verið tekin um niðurlagningu stöðu. Fram að því að slík lögmæt ákvörðun hafi verið tekin eigi stefnandi rétt á hefðbundnum launum fyrir starf sitt. Ákvörðun stefnda um niðurlagningu stöðu stefnanda hafi verið stjórnvalds­ákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnda hafi því borið að gæta að málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga gagnvart stefnanda áður en ákvörð­un­in var tekin. Stefndi hafi brotið gegn meðalhófsreglu stjórn­sýslu­réttarins, sbr. 12. gr. stjórn­sýslulaga nr. 37/1993, við töku ákvörðunar um niður­lagningu stöðu stefnanda, sbr. 34. gr. laga nr. 70/1996. Stefndi hefði getað náð því markmiði sem að var stefnt með skipu­­lags­breytingum með vægari hætti en að leggja stöðuna niður. Að minnsta kosti verði stefndi að bera sönnunarbyrðina fyrir því að svo hafi ekki verið. Þannig verði hann að sýna fram á að viðhlítandi mat hafi farið fram á því hvort mögulegt hefði verið að beita vægara úrræði en niðurlagningu stöðunnar til að ná markmiðum sem að var stefnt en slíkt mat liggi ekki fyrir. Í ákvörðun stefnda frá 5. janúar 2004 sé vísað til samþykktar framkvæmdastjórnar frá 23. desember 2003, en þar sé vísað til skýrslu nefndar um málefni skurðstofu kvennasviðs frá 18. júní s.á. Í ákvörðuninni 5. janúar 2004 hafi verið gengið lengra en fram komi í fundargerð framkvæmda­stjórnar frá 23. desember 2003 en þar komi aðeins fram að rekstur og starfsemi skurð­stofu kvennasviðs skuli frá áramótum falla undir svæfinga-, gjörgæslu- og skurð­stofusvið en hvergi sé þar minnst á að leggja skuli niður stöðu stefnanda. Enn fremur hafi verið gengið mun lengra en lagt hafi verið til í tillögum nefndarinnar um málefni skurðstofu kvennasviðs og að sumu leyti farið þvert gegn þeim. Þannig sé ósamræmi milli tillagn­anna og ákvörðunarinnar 5. janúar 2004. Í tillögunum hafi m.a. verið lögð til fagleg styrking á skurðstofum kvennasviðs. Ákvörðun stefnda hafi hins vegar leitt til faglegrar veikingar þar eð staða yfirlæknis, þ.e. stefnanda, sem hafi borið fag­lega ábyrgð á skurðstofunni og hafi til að bera sérfræðiþekkingu í skurð­lækningum, hafi verið lögð niður og ábyrgð færð til aðila sem ekki hafi slíka sérfræði­þekkingu. Í tillögum nefndarinnar komi fram það álit að áður en til ákvörðunar komi um samein­ingu skurðstofa og breytingar þeim tengdar skuli tillögur þess efnis kynntar starfs­mönnum og „þeim gefinn kostur á að koma fram með sín sjónarmið“. Það hafi ekki verið gert. Stefndi hafi ekki gefið stefnanda færi á að tjá sig. Við niðurlagningu stöðu samkvæmt 34. gr. laga nr. 70/1996 verði að gæta að andmælarétti starfsmanns, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga, enda eigi undantekningar þær frá andmælarétti sem getið sé um í 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 ekki við um niðurlagningu stöðu í skilningi 34. gr. laganna. Með þessu hefði stefndi brotið gegn andmælareglunni sem leiði til ógild­ingar á ákvörðuninni. Brot stefnda hafi verið gróft, þ.e. stefnanda hafi ekki verið gefið neitt færi á að tjá sig eða koma sjónarmiðum sínum á framfæri áður en ákvörðun hafi verið tekin og um hafi verið að ræða verulega íþyngj­andi ákvörðun. Þá hafi stefndi brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga með því að leggja ekki nægilega viðhlítandi grundvöll að ákvörðun sinni. Á stefnda hafi hvílt að afla fullnægjandi upplýsinga um þau atriði sem horfa yrði til þegar ákvörðun um niðurlagningu var tekin. Það hafi stefndi ekki gert en ósamræmi sé á milli tillagna nefndar um málefni skurðstofu kvennasviðs og ákvörðunarinnar 5. janúar 2004. Stefndi hafi heldur ekki hirt um að heyra sjónarmið stefnanda eða annarra starfsmanna áður en ákvörðun var tekin en það hefði orðið til að upplýsa málið enn frekar, m.a. um nauðsyn umræddrar niðurlagningar. Ákvörðun um starfslok stefnanda hafi verið tekin afturvirkt sem fari gegn 20. gr. stjórnsýslulaga en af því lagaákvæði leiði að ákvörðun hafi aðeins réttaráhrif eftir að hún er birt. Þá hafi yfirstjórnendur stefnda ekki haft lögbundið samráð við læknaráð áður en þeir tóku ákvörðun um niðurlagningu stöðu stefnanda og uppsögn hans. Samkvæmt ákvæði 32.1 laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 skuli við öll sjúkrahús, þar sem þrír læknar eða fleiri starfi og a.m.k. tveir í fullu starfi, starfa læknaráð. Læknaráð skuli samkvæmt ákvæðinu vera stjórnendum til ráðuneytis um öll læknisfræðileg atriði í rekstri sjúkrahússins, og beri stjórnendum að leita álits læknaráðs um allt sem varði læknisþjónustu sjúkrahússins. Í ákvæði 1.2.1 í starfsreglum læknaráðs stefnda frá 27. maí 2003 segi að læknaráð skuli vera stjórn­endum til ráðuneytis í málum er varði þróun stefnda og skipulag, samstarf og sam­hæfingu starfskrafta, rekstur, stjórn­un, uppbyggingu og nýtingu einstakra stofnana stefnda. Í málinu sé óumdeilt að yfir­stjórnendur stefnda, sem stóðu að ákvörðuninni um niðurlagningu starfs stefnanda, leituðu ekki álits læknaráðsins vegna ákvörðunarinnar sem þeim hafi borið augljós og ótvíræð skylda til samkvæmt framangreindu ákvæði laga um heilbrigðisþjónustu. Með vísan til málsástæðna og sjónarmiða stefnanda verði að telja ákvörðun stefnda, sem tilkynnt hafi verið með bréfi 5. júní 2004, ólögmæta. Verði því að taka til greina kröfu stefnanda um að hún verði ógilt. Stefnandi hafi frá upphafi haft uppi fyrirvara um lögmæti niðurlagningar stöðu hans og við biðlaunum hafi verið tekið með fyrirvara um lögmætið. Þar eð ákvörðunin hafi verið ólögmæt eigi stefnandi rétt á launum enn þann dag í dag því að engin lögmæt ákvörðun hafi verið tekin um starfslok hans hjá stefnda. Stefnandi krefjist greiðslu að fjárhæð 3.945.228 krónur á grundvelli ákvæða kjara­samnings milli fjármálaráðherra, f.h. ríkissjóðs, og St. Franciskusspítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar. Hann hafi þurft að hætta yfirvinnu að læknis­ráði um áramótin 2001/2002 eins og fram komi í vottorði Árna Kristinssonar, yfir­læknis hjá stefnda, 2. júní 2004. Þar komi fram að á árinu 1996 hafi stefnandi farið að finna fyrir óþægindum í brjósti og verið lagður inn á hjartadeild það ár. Stefnandi hafi farið í hjartaþræðingu og hafi komið í ljós þrengsli í kransæðum og háþrýstingur. Einkenni hafi svo komið aftur árið 2000 og hafi stefnandi þá farið í aðra hjarta­þræðingu. Í desember 2001 hafi svo komið í ljós háþrýstingur og í kjölfarið hafi honum eindregið verið ráðlagt að hætta að taka næturvaktir. Í vottorði Tönju Þorsteinsson 8. mars 2005 sé staðfest að stefnandi hafi formlega hætt að taka vaktir frá og með byrjun árs 2002 sökum veikinda. Vegna mönnunarerfiðleika hafi hann þó tekið nokkrar vaktir að beiðni yfirmanna. Stefnandi mótmæli því að hann hafi sýnt tómlæti eða að krafan hafi fallið niður af þeim sökum eins og stefndi haldi fram. Samkvæmt fyrningarreglum sé krafan ófyrnd. Réttur stefnanda til yfirvinnugreiðslna í veikindum sé leiddur af ákvæði 9.2.1 kjarasamningsins. Þar segi að starfsmaður, sem ráðinn sé til starfa á mánaðarlaunum í a.m.k. tvo mánuði, skuli halda launum samkvæmt gr. 9.2.6-9.2.7 svo lengi sem veikindadagar verði ekki fleiri á hverjum 12 mánuðum en 175 þegar um sé að ræða starfsmann sem hafi starfað í a.m.k. sjö ár en stefnandi hafi starfað mun lengur hjá stefnda. Nánar sé kveðið á um réttinn í ákvæði 9.2.7 kjarasamningsins þar sem segi að eftir fyrstu viku veikinda- og slysaforfalla, eða þann tíma sem svari til einnar viku vinnuskyldu starfsmanns, skuli hann auk launa sem greidd verði samkvæmt gr. 9.2.6, fá greitt meðaltal þeirra yfirvinnustunda sem hann hafi fengið greiddar síðustu 12 mánaðarleg uppgjörstímabil yfirvinnu eða síðustu 12 heilu almanaksmánuðina. Við útreikning yfirvinnustunda samkvæmt þessari grein skuli ekki telja með þær yfir­vinnu­stundir sem greiddar hafi verið samkvæmt gr. 9.2.6. Samkvæmt ákvæðinu fari laun stefnanda árin 2002-2004 eftir meðaltali yfirvinnustunda sem hann hafi fengið greiddar síðustu tólf mánuði áður en hann hafi látið af yfirvinnunni vegna veikinda. Yfirvinnulaun stefnanda árið 2001 hafi verið 2.203.684 krónur, eins og fram komi á launamiða fyrir það ár. Til viðbótar því komi 13,04% orlof samkvæmt ákvæði 5.2 kjarasamningsins. Þá bætist við framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð samkvæmt ákvæðum í 13. kafla kjarasamningsins, þ.e. 8,4%. Loks bætist við 2% við­­bótar­­framlag vinnuveitanda í séreignasjóð samkvæmt ákvæði 13.2 kjara­samnings­ins. Grundvöllur út­­reikn­ings kröfu stefnanda séu því yfirvinnugreiðslur á árinu 2001, samtals að fjárhæð 2.754.298 krónur (2.203.684 + 13,04% + 8,4% + 2%). Stefnandi eigi rétt á yfirvinnulaunum fyrir árin 2002 og 2003 þegar hann starfaði enn í þágu stefnda og enn fremur þá 12 mánuði sem hann hafi notið biðlauna. Við biðlaunum hafi verið tekið með fyrirvara og sé þess krafist að greiðsla vegna yfirvinnu komi til viðbótar greiðslum frá stefnda á árinu 2004, hvort sem talið verði að um sé að ræða biðlaun eða hefðbundin laun. Alls sé því um að ræða þrjú heil ár. Fyrir hvert ár sé réttur stefnanda 1.320.554 krónur (2.754.298 x 175 dagar/365 dagar). Heildarkrafa hans vegna tilgreindra þriggja ára sé því 3.961.662 krónur (1.320.554 x 3). Verði ekki fallist á að stefnandi eigi rétt á yfirvinnugreiðslum vegna veikinda á þessum grundvelli, þ.e. miðað við síðustu 12 mánuði áður en hann hafi þurft að láta af yfirvinnustörfum vegna áranna 2002-2004, sé þess krafist til vara að vegna hvers árs, sem krafist er yfirvinnulauna fyrir, sé tekið mið af 12 mánuðum á undan því ári. Krafan vegna yfirvinnugreiðslna verði því þannig að vegna ársins 2002 eigi að miða við árið 2001, vegna ársins 2003 eigi að miða við árið 2002 og vegna ársins 2004 eigi að miða við árið 2003. Krafa vegna ársins 2002 sé að fjárhæð 1.320.554 krónur (2.754.298 x 175 dagar/365 dagar). Krafa vegna ársins 2003 sé 633.142 krónur (1.320.554 x 175 dagar/365 dagar) og vegna ársins 2004 sé hún 303.561 krónur (633.142 x 175 dagar/365 dagar). Varakrafan sé því alls að fjárhæð 2.257.257 krónur. Dráttarvaxta sé í báðum tilfellum krafist frá 5. mars 2004 en þá hafi mánuður verið liðinn frá því að krafa um þennan þátt hafi verið lögð fram með bréfi lögmanna stefnanda. Stefndi krefjist greiðslu að fjárhæð 539.303 krónur vegna áunnins námsleyfis. Samkvæmt grein 8.1 sama kjarasamnings eigi læknir með sérfræðileyfi rétt á að fá greiddan kostnað, þ.m.t. eðlileg námskeiðsgjöld, við náms­ferðir til útlanda í 15 almanaksdaga árlega eftir nánari ákvörðun vinnuveitanda. Samkvæmt ákvæðinu geti ónotaður réttur aldrei orðið meiri en 30 almanaksdagar. Stefnandi hafi ekki fengið greitt námsleyfi fyrir árin 2003 og 2004. Eigi hann því inni sem nemi a.m.k. 30 dögum. Stefndi hafi hafnað því að stefnandi eigi rétt á námsleyfi, sbr. bréf til stefn­anda 13. apríl 2005. Fjárhæð kröfunnar taki mið af einum launamánuði stefnanda hjá stefnda, 431.491 krónu. Til viðbótar því komi 13,04% orlof samkvæmt ákvæði 5.2 kjarasamningsins. Þá bætist við framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð samkvæmt ákvæðum 13. kafla kjarasamningsins, þ.e. 8,4%. Loks bætist við 2% viðbótarframlag vinnuveitanda í séreignasjóð samkvæmt ákvæði 13.2 kjarasamningsins. Krafan um greiðslu áunnins námsleyfis sé því 539.303 krónur. Krafist sé dráttarvaxta af þessari kröfu frá þing­festingardegi málsins, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefnandi krefjist miskabóta að fjárhæð 400.000 krónur en krafan sé byggð á 26. gr. skaðabótalaga og sé til komin vegna þeirrar meingerðar gegn æru og persónu stefnanda sem felist í því hvernig staðið var að uppsögn hans og niðurlagningu stöðu hans. Stefnandi hafi mest af starfsævi sinni starfað hjá stefnda og helgað honum starfskrafta sína nær óskipt í 29 ár. Stefnandi hafi framkvæmt um og yfir 25.000 aðgerðir á starfsferli sínum og sinnt mikilli yfirvinnu í þágu stefnda í áratugi. Með því að standa að ákvörðun sinni eins og raun beri vitni hafi stefndi ráðist harkalega að starfsheiðri stefnanda, æru hans og persónu. Einkum verði þar að líta til þeirra atriða sem eigi að leiða til ógildingar á ákvörðun stefnda og hér hafi verið rakin. Þá hafi stefndi á sama tíma reynt að skerða óumdeild og skýr réttindi sem stefnandi hafi átt að njóta samkvæmt lögum. Fjárhæð miskabótakröfunnar sé matskennd en til hliðsjónar væru dómafordæmi Hæstaréttar, eftir því sem unnt væri, og sé fjárhæð kröfunnar stillt í hóf. Krafan beri dráttarvexti frá 10. júlí 2004 en þá hafi mánuður verið liðinn frá því að hún var fyrst sett fram, sbr. lög um vexti og verðtryggingu. Vegna ákvörðunar stefnda 5. janúar 2004 hafi stefnandi leitað til lögmanna við aðstoð mála sinna. Stefnandi krefjist í málinu að stefndi greiði innheimtuþóknun lög­manna stefnanda sem nemi 234.426 krónum vegna innheimtu þeirra biðlauna stefn­anda sem stefndi hafi ætlað að skerða með ólögmætum hætti. Stefnanda hafi verið tilkynnt að hann fengi greidd laun í uppsagnarfresti í sex mánuði. Óumdeilt sé að stefnandi hafi átt rétt á biðlaunum í tólf mánuði en stefndi hafi reynt að skerða þann rétt í sex mánuði. Þar sem stefndi hafi ekki viðurkennt rétt stefnanda fyrr en eftir aðkomu lögmanna stefnanda og vegna kröfubréfs þeirra sé stefnda skylt að standa stefnanda skil á lögmannskostnaði. Vísist til almennra reglna og dómvenju fjármuna­réttar að þessu leyti og til Hæstaréttardóms 1988 bls. 1326. Þess sé krafist að stefndi greiði innheimtuþóknun lög­manna sem nemi mismuni á greiðslu fyrir tólf mánuði annars vegar og greiðslu fyrir sex mánuði hins vegar, en aðeins sé miðað við grunn­biðlaun í þessu sambandi. Stefnandi hafi fengið biðlaun að fjárhæð 4.908.210 krónur á árinu 2004 og í janúar 2005 hafi honum verið greidd biðlaun að fjárhæð 277.773 krónur. Biðlaunagreiðslur hafi því verið alls 5.185.983 krónur. Til viðbótar komi 13,04% orlof, 8,4% framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð og 2% viðbótarframlag vinnuveitanda í séreignasjóð. Heildarbiðlauna­greiðslur hafi verið 6.481.756 krónur (5.185.983 + 13,04 + 8,4% + 2%). Mismunur­inn á launum í uppsagnarfresti í sex mánuði annars vegar og rétt­mætum biðlaunum í tólf mánuði hins vegar sé því 3.240.878 krónur (6.481.756/ 2). Inn­heimtuþóknun reiknist í samræmi við ákvæði 2. gr. A gjaldskrár Nestor lögmanna, eins og hún hafi verið þegar krafan var sett fram. Samkvæmt ákvæðinu sé innheimtu­þóknun af 3.240.878 krónum alls 188.294 krónur. Að auki sé krafist 24,5% virðis­auka­skatts. Krafan sé því alls 234.426 krónur. Hún hafi verið sett fram með bréfi 5. febrúar 2004 og sé því krafist dráttarvaxta af henni frá 5. mars það ár í samræmi við lög um vexti og verð­tryggingu. Fjárkrafa stefnanda sundurliðist samkvæmt öllu framansögðu sem hér segi: Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að stefnandi hafi verið ráðinn til starfa hjá ríkisspítölum á árinu 1975 sem sérfræðingur samkvæmt venjubundinni ráðningu. Stefnandi hafi verið ráðinn í starf yfir­læknis frá 20. ágúst 1998 og hafi hann gegnt því starfi til janúarmánaðar 2004. Stefndi sé sjúkrahús sem starfi samkvæmt ákvæðum laga nr. 97/1990 um heil­brigðis­þjónustu. Stefndi hafi tekið við starfsemi Sjúkrahúss Reykjavíkur og ríkis­spítala, sbr. nánar ákvæði reglugerðar nr. 127/2000 um sameiningu heilbrigðis­stofnana er hafi öðlaðist gildi 2. mars 2000. Í kjölfar sameiningar Sjúkrahúss Reykjavíkur og ríkisspítala og stofnun stefnda hafi verið unnið að sameiningu sviða og deilda, auk þess sem tilteknir þættir í starfsemi sjúkrahússins hafi verið endurskipulagðir. Vinnu sem tekið hafi til starfsemi skurðstofa hafi að mestu lokið á árunum 2003 og 2004. Starfsemi stefnda sé í sífelldri endurskoðun þar sem leitast sé við að bæta hana og auka þjónustu við sjúklinga. Í maímánuði 2003 hafi verið skipuð nefnd til að kanna hagkvæmni breytinga á hlutverki skurðstofu kvennasviðs á næstu áratugum. Hún hafi verið skipuð sjö sér­fræð­ingum lækninga og hjúkrunar. Í skýrslu nefndarinnar 18. júní 2003 komi fram að hún hafi við meðferð málsins kallað til sviðsstjóra barnasviðs, yfirlækni barnaskurð­lækninga, sviðsstjóra byggingasviðs og jafnframt hafi verið farið yfir þarfir skurð­lækna vegna brjóstakrabbameins. Í niðurstöðu nefndarinnar komi fram sú tillaga að skurðstofur kvennasviðs verði sameinaðar skurðstofurekstri svæfinga-, gjör­gæslu- og skurðstofusviðs (SGS). Á fundi framkvæmdastjórnar 23. desember 2003 hafi verið samþykkt tillaga fram­kvæmdastjóra hjúkrunar og framkvæmdastjóra lækninga, að rekstur og starfsemi skurðstofu á kvennasviði félli frá áramótum undir svæfinga-, gjörgæslu- og skurð­stofusvið. Í samþykktinni segi enn fremur að þetta sé í samræmi við skýrslu nefndar um skipulag skurðstofu kvennasviðs 18. júní 2003. Með bréfi stefnda 5. janúar 2004 hafi stefnanda verið tilkynnt um niðurlagningu á starfi hans er miðast skyldi við 1. janúar það ár. Stefnanda hafi verið tilkynnt um upp­sögn á starfi yfirlæknis en í sama bréfi hafi stefndi boðið stefnanda áframhaldandi starf á sjúkrahúsinu. Lögmaður stefnanda hafi ritað stefnda bréf 16. janúar s.á. þar sem gerðar hafi verið athugasemdir við ákvörðun stefnda. Þar hafi því verið lýst yfir að stefnandi hefði ekki í hyggju að taka boði um starf hjá stefnda og jafnframt hafi verið gerð krafa um greiðslu biðlauna í fulla 12 mánuði frá 1. janúar 2004 að telja. Þá hafi verið gerður sérstakur fyrirvari um lögmæti ákvörðunar stefnda. Í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda 22. janúar komi fram sú afstaða stefnda að greiða stefnanda bið­laun í 12 mánuði og jafnframt hafi stefndi ákveðið að ganga lengra en krafa stefnanda hljóðaði varðandi upphafstímamark niðurlagningar, þ.e. að miða við 5. janúar í stað 1. janúar eins og lögmaður stefnanda hefði gert kröfu um. Lögmaður stefnanda hafi ritað stefnda enn á ný bréf 5. febrúar s.á. þar sem gerðar hefðu verið kröfur um fjárhagslegt uppgjör á milli aðila. Gerðar hafi verið kröfur um greiðslu frítökuréttar, vangreiddra yfirvinnulauna, launa fyrir vinnu á tíma­bilinu 1. til 15. janúar 2004 auk lögmannsþóknunar. Í bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda 28. febrúar s.á. komi fram afstaða stefnda til krafna stefnanda. Stefndi hafi staðfest í bréfi að áunninn frítökuréttur og orlof yrði greitt við næstu launaútborgun eins og venja væri til, en þá hafi laun vegna janúarmánaðar 2004 þegar verið greidd. Kröfum stefnanda hafi að öðru leyti verið hafnað þar sem skilyrði til greiðslu þeirra hafi ekki verið talin fyrir hendi. Stefndi hafi upplýst að hann hefði ákveðið, án kröfu stefnanda þar að lútandi, að breyta viðmiðun upphafs­tíma­marks niður­lagningar í 20. janúar í stað 5. janúar eins og áður hefði verið lagt til grundvallar. Ákvörðun stefnda hafi byggst á upplýs­ingum frá sviðsstjóra kven­lækninga­sviðs, þess efnis að síðasti aðgerðardagur stefnanda hefði verið 19. janúar. Þá hafi lögmaður stefnanda ritað bréf til læknaráðs 10. febrúar 2004, þar sem óskað hafi verið eftir afstöðu ráðsins til þess álitaefnis hvort ákvörðun um breytingar á starfsemi, sem stefnanda hafi verið tilkynnt með bréfi 5. janúar 2004, hafi varðað læknisþjónustu spítalans og þá jafnframt hvort stefndi hefði leitað álits læknaráðs áður en ákvörðun var tekin. Í bréfi læknaráðs til lögmanns stefnanda 10. mars s.á. segi að læknaráð starfi eftir starfsreglum og sé fyrst og fremst ráðgefandi aðili fyrir stjórn­endur. Að öðru leyti hafi læknaráð vísað erindi þessu til stefnda. Lögmaður stefnanda hafi ritað stefnda bréf 10. júní sama ár, þar sem gerðar hafi verið kröfur á hendur stefnda og áréttaður fyrirvari um lögmæti uppsagnar/niðurlagningar á starfi. Krafist hafi verið greiðslu á kjarasamningsbundnum yfirvinnugreiðslum vegna veik­inda stefn­anda, innheimtuþóknunar lögmanns og miskabóta. Með bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda 10. september s.á. hafi öllum kröfum verið hafnað. Stefndi byggi kröfu um sýknu á því að hann hafi haft ótvíræðar heimildir til að leggja starfi stefnanda niður og allar ráðstafanir gagnvart honum verið í sam­­ræmi við ákvæði laga. Stefndi hafi að fullu og öllu leyti efnt allar fjárhagslegar kröfur gagnvart stefnanda sem eigi því engar van­goldnar kröfur á hendur stefnda. Stefnandi hafi verið ráðinn til stefnda á árinu 1975. Þar hafi hann starfað sem sér­fræð­­ingur og síðar yfirlæknir allt til upphafs árs 2004. Stefnandi hafi verið ráðinn venju­bundinni ráðningu með gagnkvæmum uppsagnarfresti. Um starfs­menn stefnda gildi ákvæði laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkis­ins. Stofnunin fari sjálf með ákvörðunarvald í málefnum starfsmanna, þ.m.t. varðandi breytingar og endurskipu­lagningu á starfsemi stofnunarinnar. Ákvörðun um niður­lagningu á starfi stefnanda hafi verið lögmæt og hafi stefndi uppfyllt öll nauðsynleg skilyrði við ákvarð­anatökuna. Um starfslok stefnanda hafi farið samkvæmt IX. kafla laga nr. 70/1996, sbr. ákvæði 5. mgr. til bráðabirgða. Rök stefnda fyrir sýknu af kröfu stefnanda um ógildingu ákvörðunarinnar séu aðallega þau að ákvörðun um niðurlagningu á starfi stefnanda frá 5. janúar 2004 teljist ekki stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ákvörðunin hafi grundvallast á ákvæðum laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en þau séu sérlög sem gildi um ríkisstarfsmenn. Samkvæmt því hafi stefnda hvorki borið skylda til að hlíta ákvæðum stjórnsýslulaga né meginreglum stjórnsýsluréttarins við töku ákvörðunar um niðurlagningu á starfi stefnanda. Fyrirkomulag niðurlagningar og ákvarð­ana­taka þar að lútandi fari einvörðungu eftir fyrirmælum laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en þau séu sérlög sem gangi framar almennum lögum. Jafnvel þótt talið yrði að stefnda hafi borið að fara að ákvæðum stjórnsýslulaga eða meginreglum stjórnsýsluréttarins í þessum efnum hafi öll nauðsynleg skilyrði verið upp­fyllt. Við undirbúning að töku ákvörð­unar um niðurlagningu á starfi stefnanda hafi verið gætt ýtrustu varúðar og vandað til málsmeðferðar að öllu leyti. Stefndi hafi skipað starfshóp 21. maí 2003 til að fara yfir hagkvæmni breytinga á hlutverki skurðstofu kvennasviðs næsta áratug. Nefndin hafi skilað skýrslu 18. júní s.á. og í kjölfar þess hafi ákvörðun verið tekin um niðurlagningu á starfi stefnanda. Sú ákvörðun hafi að fullu og öllu leyti verið í samræmi við niðurstöðu skýrslunnar. Verulegur vafi sé á því hvort stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af dómsúrlausn varðandi ógildingarkröfuna. Hann hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda á árinu 1975 samkvæmt venjubundinni ráðningu með gagnkvæmum uppsagnarfresti og aftur síðar sem yfirlæknir. Um niður­lagningu á starfi stefnanda hafi farið samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. ákvæði IX. kafla, sbr. enn fremur ákvæði 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða. Við túlkun ráðstafana og/eða ákvarðana beri að líta til meginreglna sem gildi á hlutaðeigandi réttarsviði. Hér beri því að líta til meginreglna sem gildi í vinnurétti, þ.m.t. um stjórnunarrétt vinnu­veitanda. Enn fremur beri að hafa í huga þá megin­reglu í vinnurétti að starfs­maður geti ekki fengið sig dæmdan í starf á ný, en dómkrafa þessa máls um ógildingu ákvörðunar verði ekki skilin öðruvísi en svo að slík réttaráhrif vaki fyrir stefnanda. Stefnandi hafi látið af störfum hjá stefnanda og með því fallist á starfslok. Stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á að fyrir hendi séu skilyrði til að fella ákvörðunina úr gildi, en í málatilbúnaði hans sé byggt á því að óverulegir annmarkar séu á ákvörðun­inni sem geti undir engum kringumstæðum leitt til þess að kröfur hans verði teknar til greina. Verði talið að ákvæði stjórnsýslulaga eða megin­reglur stjórnsýsluréttar hafi gilt um ákvörðunina sé því mótmælt að brotið hafi verið gegn ákvæðum 12. gr. stjórn­sýslu­laga af hálfu stefnda. Stefnda hafi verið heimil sú ákvörðun sem um ræði, enda hafi sérstök skoðun á málefnum skurðstofu legið til grundvallar ákvörðuninni. Vandað hafi verið sérstaklega til alls undirbúnings. Stefndi mótmæli því að ekki hafi farið fram viðhlítandi mat á því hvort unnt hefði verið að beita vægari úrræðum. Með bréfi til stefnanda 5. janúar 2004 hafi stefndi tilkynnt niðurlagningu á starfi stefnanda. Samhliða hafi stefndi boðið stefnanda starf sérfræð­ings við kvennasvið og jafnframt upplýst að sjúkrahúsið myndi greiða honum mismun launa út tímabil sem samsvaraði uppsagnarfresti. Í lok bréfsins hafi stefnanda verið þökkuð stjórnunarstörf í þágu stefnda og að þess væri vænst að hann gæti átt áframhaldandi samleið með stefnda þrátt fyrir þessar skipulagsbreytingar. Samkvæmt 5. mgr. 29. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu beri yfir­læknar ábyrgð á lækningum sem fari fram á sérdeildum. Jafnframt skuli yfirlæknir hafa eftirlit með starfsemi deildarinnar og stuðla að því að hún sé ávallt sem hag­kvæmust og markvissust. Í þessu felist ábyrgðar- og stjórnunarhlutverk yfirlækna. Munur á störfum yfirlækna og sérfræðinga felist því í starfsskyldum tengdum ábyrgð og stjórnun sem yfirlæknar beri gagnvart stefnda. Störf þeirra séu í reynd að öðru leyti sambærileg, daglegar starfsskyldur þær sömu og yfirlæknar sinni öllum verk­þáttum sem sérfræðilæknar hafi með höndum. Eigi það t.d. við um meðhöndlun og móttöku sjúklinga, almenna göngudeildarþjónustu o.þ.h. Þannig væri einfaldast að lýsa starfi yfirlæknis sem sérfræðilækni með sérstaka ábyrgð gagnvart stefnda vegna sérgreinar og stjórnunar. Stefndi hafi leitast við að beita vægustu úrræðum í ljósi aðstæðna og sam­hliða því sem væri hagfelldast stefnanda. Í boði stefnda hafi falist sú skýra og af­dráttar­lausa afstaða að hann vænti frekara vinnuframlags og samstarfs við stefnanda. Stefndi mótmæli þeirri staðhæfingu stefnanda að ákvörðun um niðurlagningu á starfi stefnanda hafi gengið lengra en fram hafi komið í fundargerð framkvæmda­stjórnar 23. desember 2003. Stefnandi haldi því fram að í fundar­gerðinni hafi einungis komið fram að rekstur og starfsemi skurðstofu kvennasviðs skyldi frá áramótum falla undir svæfinga-, gjörgæslu- og skurðstofusvið en þar hafi ekki verið minnst á að leggja niður starf stefnanda. Nefndinni sem skilað hafi skýrslu 18. júní s.á. hafi verið falið að fara yfir hagkvæmni breytinga á skurðstofu kvennasviðs næsta áratug. Hún hafi skilað skýrslu og gert tillögur sem lotið hafi að skipulagi og fyrir­komu­lagi starfseminnar, en eðli máls samkvæmt hafi ekki verið fjallað um nánari út­færslu á tillögum þar enda hafi stefndi ekki verið skuldbundinn að hlíta þeim. Samþykktin sem fjallað sé um í fundargerð framkvæmdastjórnar 23. desember taki til breytinga á skipulagi og fyrir­komulagi á starfsemi sjúkrahússins. Í breyting­unum hafi jafnframt falist að skurðstofa kvennasviðs yrði ekki lengur sjálfstæð deild eða svið og um leið hafi starf yfirlæknis ekki lengur talist vera til. Þá hafi falist í breyting­unum að fram­kvæmdastjóra lækninga hafi borið að gera viðhlítandi ráðstaf­anir vegna þessa, þ.m.t. að tilkynna stefnanda um niðurlagningu á starfi hans. Stefndi mótmæli því að ákvörðun stefnda hafi gengið mun lengra en lagt hafi verið til í til­lögum nefndarinnar um málefni skurðstofu kvennasviðs eða að farið hafi verið gegn þeim eins og stefnandi haldi fram. Ákvörðunin hafi ekki leitt til faglegrar veikingar starfseminnar, en í skýrslu nefndarinnar komi fram að markmið hennar hafi verið að skoða þarfir og hagkvæmni starfsemi skurðstofu kvennasviðs. Skýrsla nefndarinnar og starfsemin hafi verið skoðuð að öðru leyti af hálfu forsvarsmanna stefnda áður en ákvörðun var tekin. Talið hafi verið að ákvörðun þessi myndi styrkja starfsemi sjúkrahússins til framtíðar litið. Varðandi núverandi fyrirkomulag á faglegri ábyrgð á skurðstofu kvennasviðs hafi hún verið lögð niður og falli starfsemin undir svæfinga-, gjörgæslu- og skurð­stofusvið. Sviðsstjóri hafi falið starfandi yfirlæknum ábyrgð eftir því sem við eigi hverju sinni. Skurðstofa kvennasviðs teljist ekki sérgrein í skilningi 5. mgr. 29. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu og gildi því að nokkru leyti önnur viðmið þar um. Ákvörðun um sameiningu á skurðstofu kvennasviðs hafi í reynd verið hluti af víðtækari endur­skipu­lagningu sem falist hafi í því að sameina stjórnunarlega allar skurðstofur stefnda á sjúkrahúsinu við Hringbraut annars vegar og í Fossvogi hins vegar undir stjórn eins yfirlæknis á hvorum stað. Hins vegar hafi yfirlæknar sérgreina verið faglega ábyrgir. Í skýrslu nefndarinnar komi fram að til­lögur skyldu kynntar starfsmönnum og þeim gefinn kostur á að koma fram með sín sjónarmið. Þar hafi einungis verið um tillögu að ræða sem stefndi hafi verið óbundinn af. Nokkur umfjöllun hafi farið fram innan sjúkrahússins, bæði áður en skýrsla var unnin og einnig eftir að hún var lögð fram. Stefndi telji fráleitt að með þessu hafi verð brotinn réttur á stefnanda eða farið hafi verið gegn ákvæði 12. gr. laga nr. 37/1993. Um starfslok stefnanda hafi gilt ákvæði IX. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Af 44. gr. lagaanna megi ljóst vera að stefnda hafi ekki verið skylt að veita stefnanda færi á að tjá sig áður en ákvörðun var tekin. Jafnvel þótt talið yrði að ákvæði 13. gr. laga nr. 37/1993 hafi átt við hafi andmælaréttur í reynd verið augljóslega óþarfur í skilningi laganna. Mótmælt sé að brotið hafi verið gegn ákvæði 10. gr. stjórnsýslu­laga af hálfu stefnda með því að ekki hafi verið lagður nægjanlega viðhlítandi grundvöllur að ákvörðuninni, en stefndi vísi til fyrri umfjöllunar varðandi skýrslu nefndar um málefni skurðstofu kvennasviðs 18. júní 2003 og meðferð sjúkrahússins að öðru leyti sem hér hafi verið lýst. Ekki skipti máli við úrlausnina þótt upphafleg ákvörðun hafi verið tilkynnt með bréfi 5. janúar 2004 með gildistöku frá 1. janúar s.á. Stefnandi hafi ritað bréf til stefnda 16. janúar s.á. þar sem bent hafi verið á þetta en krafa gerð um greiðslu biðlauna í 12 mánuði frá 1. janúar 2004. Með bréfi stefnda til stefnanda 22. janúar s.á. komi fram sú afstaða stefnda að þar sem stefnandi hefði ekki í hyggju að taka við starfi hjá stefnda skyldu biðlaun greidd. Fallist hafi verið á kröfu stefnanda að miða upphaf biðlaunagreiðslna við 1. janúar 2004. Í bréfi stefnanda til stefnda 5. febrúar s.á. segi að stefnandi hefði þurft að gegna störfum allt til 15. janúar 2004 og þess því krafist að upphaf biðlaunagreiðslna miðaðist við þá dagsetningu. Með bréfi stefnda til stefnanda hafi verið fallist á framangreinda kröfu stefnanda og reyndar gengið nokkru lengra með því að greiða stefnanda laun til 19. janúar og því hefði upphaf biðlauna­greiðslna miðast við 20. janúar 2004. Almennt gildi sú regla að ákvörðun taki gildi eigi síðar en frá birtingu hennar og með framangreindu háttarlagi hafi stefnandi með skuldbindandi hætti fallist á viðmið gildistöku ákvörð­unar. Stefnda hafi ekki borið að leggja málið sérstaklega fyrir læknaráð, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu. Hlutverk læknaráðs lúti að læknis­fræði­legum og faglegum hluta starfsemi sjúkrahússins en ekki stjórnunarlegum, sbr. starfs­reglur ráðsins. Stefndi fari með ákvörðunarvald um daglega starfsemi sjúkrahússins. Afstaða læknaráðs liggi þó í reynd fyrir. Ráðið hafi engar athugasemdir gert vegna þessa og af því megi ráða að engir annmarkar hafi verið á ákvörðuninni. Öðrum sér­fræð­ingum hafi verið falin sú ábyrgð og þær skyldur sem stefnandi hefði áður haft og því hafi aldrei verið um breytingar á starfsemi sjúkrahússins að ræða. Læknis­þjónusta stefnda hafi á engan hátt breyst í tengslum við framangreinda ákvörðun um starfsemi skurð­stofu kvennasviðs. Forsendur fyrir dómkröfu um að felld verði úr gildi ákvörðun um niðurlagningu á starfi stefnanda frá 5. janúar 2004 séu fráleitt fyrir hendi. Ákvörðunin hafi verið tekin af réttum og þar til bærum aðila og hafi niðurlagning þegar farið fram. Stefndi hafi nú fullnustað öll þau réttindi gagnvart stefnanda sem falist hafi í ákvörðuninni. Stefnandi hafi lokið töku biðlauna og hafi engar athugasemdir eða mótbárur haft uppi vegna þessa. Verði dómkrafa um ógildingu tekin til greina muni sú staða óhjákvæmilega koma upp, hvað sem fullyrðingum stefnanda líði, að stefnandi telji ráðningarsamband málsaðila hafa endurnýjast. Stefnandi hafi þó lýst því yfir á fyrri stigum málsins að störfum hans hjá stefnanda sé lokið. Því séu ekki efnislegar forsendur til að líta svo á að ákvörðunin sé ógild og þá sérstaklega ef litið sé til eftirfarandi háttsemi stefnanda. Stefnandi hafi með beinum hætti átt hlut að máli vegna greiðslu biðlauna og haft uppi kröfur sem stefndi hafi fallist á, þ.m.t. um upphafstímamark biðlaunagreiðslna. Sam­komu­lag hafi orðið um þá þætti og sé stefnandi bundinn niðurstöðunni á þeim grund­velli. Allt að einu hefði stefnandi átt að grípa þá þegar til annarra úrræða eða hafa uppi aðrar kröfur hafi hann talið ákvörðunina ógilda. Stefnanda hafi borið að halda kröfu sinni um ógildingu fram án ástæðulauss dráttar. Miða beri við sambærileg viðmið eða fresti og tilgreindir séu í stjórnsýslulögum og lúti að kröfu um ógildingu, kæru eða endurupptöku stjórnvaldsákvarðana, sbr. VI. og VII. kafli stjórnsýslulaga. Fyrirvari sem stefnandi hafi gert í bréfum til stefnda sé þýðingarlaus að því er dóm­kröfu um ógildingu ákvörðunar varði. Stefnandi hafi ekki haldið rétti sínum fram tíman­lega séð og með tómlæti og aðgerðarleysi sínu hafi hann glatað rétti til að gera slíka kröfu. Stefnandi hafi haft uppi fyrirvara 16. janúar 2004 en mál hafi verið þing­fest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 30. júní 2005. Fyrirvari stefnanda hafi einungis varðað meint ólögmæti ákvörðunarinnar, en ekki tekið til þess hvort hún væri ógild eða ógildanleg. Fyrirvarinn samrýmdist því ekki dómkröfu stefnanda og beri því þá þegar að sýkna stefnda. Kröfum stefnanda um greiðslu launa í veikindum sé hafnað en skilyrði þess séu ekki uppfyllt. Um laun stefnanda í veikindum fari samkvæmt ákvæðum kjarasamnings Læknafélags Íslands og fjármálaráðherra, sbr. 9. kafli kjarasamnings­ins. Samkvæmt grein 9.1. skuli starfsmaður, sem verði óvinnufær vegna veikinda, tilkynna það þegar í stað yfirmanni sínum. Stefnanda hafi samkvæmt því borið að upplýsa stefnda á því tímamarki sem veikindi áttu sér stað svo stefndi gæti tekið um það ákvörðun að óska eftir læknisvottorði á þeirri stundu frá lækni starfsmanns eða frá trúnaðarlækni sjúkrahússins. Vottorðsskylda sé ótvíræð eftir 5 daga veikindi, sbr. ákvæði greinar 9.2.1. Stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði þessa ákvæðis og ber stefnda því ekki að greiða honum vegna þessa. Stefnandi hafi verið í fullu starfi á þessum tíma og því fráleitt veikur í skilningi ákvæða kjarasamnings eða óvinnufær í skilningi laga og kjara­­samninga. Þá liggi ekki fyrir hvort fyrir hendi séu ástæður sem dregið geti úr gildi læknisvottorða sem stefnandi hafi lagt fram. Vottorð lækna í máli þessu uppfylli heldur á engan hátt skilyrði kjarasamninga til að geta talist grundvöllur launagreiðslna í veikindum, en þau hafi verið gefin út löngu eftir að meintum veikindum lauk og teljast því ekki læknisvottorð í skilningi 9. kafla kjarasamnings. Þá geti viðmið yfirvinnu stefnanda á árinu 2002 ekki talist viðhlítandi grundvöllur kröfugerðar. Skortur hafi verið á deildarlæknum á árinu 2001 og hafi sérfræðingar þá gengið næturvaktir. Frá ársbyrjun 2002 hafi einungis þeir sérfræð­ingar sem sinnt hafi fæðingum starfað á næturvöktum en aðrir sérfræðingar, sem sinnt hafi almennum kvenlækningum eins og stefnandi, hafi ekki starfað á næturvöktum. Stefnandi hafi samkvæmt því ekki farið á mis við neinar launagreiðslur. Jafnvel þó svo að stefnandi hafi átt rétt til greiðslu launa samkvæmt því sem hann haldi fram sé dóm­krafa hans alltof há. Túlka beri ákvæði kjarasamnings um greiðslu launa í veik­indum þannig að tilgreindur fjöldi daga sé hámarksfjöldi. Í því felist að starfs­maður geti að hámarki átt rétt til greiðslu launa í þann dagafjölda í samfelldum veikindum eins og dómkrafa byggist á. Í samræmi við ákvæði greinar 9.2., sbr. einkum ákvæði greinar 9.2.1. megi ljóst vera að um hámarksrétt sé að ræða á 12 mánaða tíma­bili. Eins og kröfugerð hafi verið sett fram í máli þessu virtist sem um samfelld veikindi hafi verið að ræða á tíma­bilinu. Veikindaréttur samkvæmt kjarasamningi endurnýist ekki við slíkar að­stæður. Forsendur útreiknings séu andstæðar ákvæðum kjarasamnings. Kröfur stefn­anda um greiðslu yfirvinnulauna á biðlaunatíma séu and­stæðar ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sem og dómaframkvæmd. Stefnandi eigi einungis rétt til biðlauna er samsvari föstum mánaðarlaunum og falli tilfallandi yfirvinna eða meðaltalsyfirvinna þar utan. Þá hafi stefnandi fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis og aðgerðarleysis til að hafa uppi fjárkröfur nú enda langt um liðið síðan meint veikindi áttu sér stað. Honum hafi borið að hafa uppi kröfur á meintum veikinda­­tíma en kröfur nú séu niður fallnar. Stefndi mótmæli sérstaklega kröfufjár­hæðum og dagafjölda í þessum kröfulið en það eigi bæði við um aðalkröfur og vara­kröfur auk þess sem viðmiðin, sem stefnandi byggi útreikning daga­fjölda og greiðslna á, standist hvorki ákvæði kjarasamnings að því er aðalkröfur varði né varakröfur. Dómkröfum stefnanda sé mótmælt sem röngum, órök­studdum og of háum og vara­kröfunni sem vanreifaðri. Upp­hafs­tíma dráttar­vaxta sé enn fremur mótmælt. Kröfum stefnanda um greiðslu vegna áunnins námsleyfis sé mótmælt. Um náms­leyfi stefnanda hafi í starfi hans hjá stefnda farið eftir ákvæði 8. kafla kjarasamn­ings Læknafélags Íslands og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Ákvæði greinar 8.1. veiti lækni rétt til að fá greiddan kostnað, þ.m.t. eðlileg námskeiðsgjöld, við námsferðir til útlanda í 15 almanaksdaga árlega eftir nánari ákvörðun vinnuveitanda. Inntak náms­leyfis sé að viðhalda og bæta við þekkingu og hæfni læknis. Eðli máls samkvæmt geti læknir átt slíkan rétt á meðan hann sé í starfi en ekki eftir að því ljúki. Í ákvæðinu segi að taka námsleyfis fari eftir nánari ákvörðun vinnuveitanda, en ekki hafi verið fallist á að stefnandi færi í námsferðir á umræddum tíma. Venja hafi skapast um þessa túlkun sem og framkvæmdina að öðru leyti. Megininntak ákvæðisins sé engu að síður réttur læknis til að fá greiddan kostnað, þ.m.t. námskeiðsgjöld, og jafnframt að fá leyfi frá störfum á sama tíma. Ákvæði greina 8.2. og 8.3. styðji framangreinda túlkun og af þeim sé ljóst að greiðslur í námsleyfi séu bundnar því að um eiginlega námsferð sé að ræða og jafnframt að markmiðið sé að greiða kostnað þeirra sem til falli vegna námsferða. Því geti aðeins verið um greiðslu dagpeninga að ræða. Skilyrði skorti því til að greiða námsleyfi út við starfslok eins og dómkrafa stefnanda miðist við. Stefnandi geri enn fremur kröfu um greiðslu námsleyfis á biðlaunatíma en á þeim tíma eigi hann einungis rétt til greiðslu fastra mánaðarlauna. Því geti þessi hluti dóm­kröfu stefnanda ekki komið til álita. Kröfu stefnanda um greiðslu miskabóta sé hafnað. Stefndi hafi á engan hátt brotið gegn stefnanda og ákvörðun um niðurlagningu stöðunnar hafi að öllu leyti verið lög­mæt. Stefndi mótmæli því að sú ákvörðun hafi á einhvern hátt beinst gegn stefnanda persónulega, starfsheiðri hans, æru eða persónu, hvað þá að í henni hafi falist mein­gerð í hans garð. Um endurskipulagningu á starfsemi stefnda hafi verið að ræða. Stefndi hafi leitað eftir frekara vinnuframlagi úr hendi stefnanda en hann hafi hafnað því. Störf fjölmargra annarra starfsmanna hafi verið lögð niður á fyrri stigum endurskipulagningar og hafi sömu aðferð verið beitt við niður­lagningu á starfi stefnanda og almennt hafi tíðkast gagnvart starfsmönnum stefnda. Því sé alfarið hafnað að skilyrði 26. gr. skaða­bóta­­­laga séu fyrir hendi í máli þessu. Kröfu stefnanda um miskabætur sé hafnað, dráttarvöxtum og upphafstímamarki dráttar­vaxta. Kröfu stefnanda um greiðslu lögmannskostnaðar sé mótmælt. Enginn ágreiningur hafi verið á milli málsaðila um önnur atriði en um ræði í dómsmáli þessu. Stefndi hafi í upphafi lagt fram tilkynningu um niðurlagningu á starfi og samhliða boð um annað starf. Stefnandi hafi hafnað þessu boði og stefndi hafi þá fallist á að greiða honum biðlaun. Enginn ágreiningur hafi verið um það hvort miða ætti við 6 eða 12 mánaða greiðslutíma eftir að fullnægjandi upplýsingar höfðu borist. Biðlaunagreiðslur hafi allar verið inntar af hendi á réttum gjalddögum og aldrei hafi orðið greiðsludráttur. Hins vegar hafi þurft að afla upplýsinga frá starfstíma hans hjá ríkisspítölum og stefnda. Stefnanda hafi verið í sjálfsvald sett að afla sér atbeina lögmanns eða eftir atvikum stéttarfélags hans sem hafi það hlutverk að gæta réttar félagsmanna. Dóm­inum beri að skera úr um greiðslu málskostnaðar hvað varðar þau atriði sem um sé deilt. Stefndi hafi ítrekað skorað á stefnanda að leggja fram upplýsingar um laun og aðrar greiðslur sem hann hafi notið á biðlaunatímanum, en stefndi hafi heimildir fyrir því að stefnandi hafi notið verulegra launa á tímabilinu sem komi til frádráttar. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 skuli laun sem sá er biðlauna njóti á greiðslutímabili dragast frá biðlauna­greiðslum. Stefndi vísi til ákvæða laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkis­ins, meginreglna íslensks vinnuréttar, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meginreglna stjórn­sýslu­réttar, laga nr. 97/1990 um heilbrigðisþjónustu, 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, meginreglna samningaréttar um skuldbindingagildi og meginreglna fjár­muna­­­réttar. Þá vísi stefndi til meginreglna um réttarverkanir tóm­lætis og athafna­leysis. Um heimild til að leggja fram gagnkröfu til skuldajafnaðar vísist til 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað vísi stefndi til ákvæða 129. og 130. sömu laga. Niðurstaða Af hálfu stefnanda er vísað til þess að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að dómurinn taki afstöðu til ógildingarkröfu hans. Hann telur að með því að krafan verði tekin til greina hefði það þau áhrif á réttarstöðu hans að stefndi yrði að taka nýja ákvörðun um starfslok stefnanda á réttum lagagrundvelli og að gættum málsmeð­ferðar­reglum. Niður­­staðan hefði meðal annars áhrif á rétt stefnanda til biðlauna, enda stofnaðist sá réttur þegar lögmæt ákvörðun hefði verið tekin um niðurlagningu yfir­læknisstöðunnar. Fram að þeim tíma er lögmæt ákvörðun hefði verið tekin um starfs­lok stefnanda hjá stefnda ætti hann rétt á hefðbundnum launum fyrir starf sitt. Þessu heldur stefnandi fram þrátt fyrir að óumdeilt sé að stefnandi hvorki gegndi yfirlæknis­stöðunni né starfaði hjá stefnda eftir 19. janúar 2004. Dómurinn telur að ekki hafi verið færð fullnægjandi rök fyrir þeirri staðhæfingu stefnanda að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá sérstaklega leyst úr ógildingar­kröfunni án þess að fram komi hverjar kröfur stefnandi telji sig eiga á hendur stefnda af þessu tilefni. Stefn­andi krefst þó í málinu miska­bóta úr hendi stefnda vegna hinna meintu ólög­mætu ákvarðana stefnda. Við úrlausn á miskabóta­kröfunni er óhjákvæmi­legt að taka afstöðu til máls­ástæðna stefnanda um að ólögmætt hafi verið að leggja yfirlæknisstöðuna niður og segja stefnanda upp stöðunni. Af þeim sökum er stefnanda engin þörf á því að hafa uppi sérstaka ógild­ingar­­kröfu um þessar ákvarðanir stefnda eins og hann hefur hér gert. Með þessum mála­til­búnaði stefnanda eru ekki uppfyllt skilyrði 1. og 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála hvað ógild­ingar­kröfuna varðar sem þurfa að vera fyrir hendi til þess að unnt verði að leysa úr henni eins og stefnandi krefst. Verður af þeim sökum að vísa kröfunni frá dómi. Krafa stefnanda um greiðslu fyrir yfirvinnu sem hann hafi ekki getað unnið í veikindum á árunum 2002 til 2004 sem hann telur sig eiga rétt á samkvæmt ákvæði 9.2.1 í kjarasamningi frá árinu 2002 á milli fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs og St. Franciskus­spítala annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar kom fyrst fram í bréfi lögmanna stefnanda til stefnda 5. febrúar 2004. Samkvæmt þessu kjarasamnings­ákvæði skal starfs­maður halda launum vegna veikinda í ákveðinn fjölda daga á hverjum 12 mánuðum en daga­fjöldinn miðast við starfstíma. Óumdeilt er að yfirlækni á kvennadeild stefnda var kunnugt um að stefnandi hætti að vinna yfirvinnu og gegna næturvöktum frá árinu 2002 af heilsufarsástæðum og að læknisráði. Af hálfu stefnda hefur þó aldrei verið viðurkennt að stefnandi ætti rétt á greiðslum vegna þessa, enda var ekki farið fram á það af stefnanda hálfu á þessum tíma. Af því sem fram hefur komið í málinu verður ekki talið að réttur stefnanda til þessa sé ótvíræður. Stefnandi fékk greidd laun mánaðarlega út starfstíma sinn hjá stefnda. Á þeim tíma komu aldrei fram athuga­semdir af hans hálfu þess efnis að launagreiðslum væri áfátt og engir fyrirvarar voru gerðir vegna launanna fyrr en til greiðslu biðlauna kom á árinu 2004. Stefndi hafði því enga vitneskju um að stefnandi teldi sig eiga kröfu vegna yfirvinnugreiðslna í veikindum frá árinu 2002 fyrr en á árinu 2004. Að þessu virtu verður að telja að réttur stefnanda til að krefja stefnda um hina umdeildu greiðslu hafi fallið niður vegna tómlætis hans. Krafa stefnanda um þessa greiðslu verður því þegar af þeirri ástæðu ekki tekin til greina. Námsleyfi sem stefnandi krefst að fá greitt fyrir á árunum 2003 og 2004 er vegna námsferða sem stefnandi fór ekki í. Í kjarasamningsákvæðinu sem stefnandi vísar til í þessu sambandi segir að læknir með sérfræðileyfi eigi rétt á að fá greiddan kostnað, þ.m.t. eðlileg námskeiðsgjöld, við náms­ferðir til útlanda í 15 almanaksdaga árlega eftir nánari ákvörðun vinnuveitanda. Stefnandi hefur reiknað fjárhæð kröfunnar þann­ig að tekið er mið af einum launamánuði stefnanda hjá stefnda. Krafan er því ekki sett fram sem endurgreiðsla á kostnaði á þeim tíma sem ferðir hafi verið farnar. Með vísan til þessa þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að hann eigi rétt á greiðslu úr hendi stefnanda samkvæmt þessum kröfulið og verður hann af þeim sökum ekki tekinn til greina. Krafa stefnanda um miskabætur úr hendi stefnda er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en samkvæmt henni er heimilt að láta þann sem ber ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Stefnandi vísar í því sambandi til þess að ólögmætt hafi verið að leggja yfirlæknisstöðu hans niður og segja honum upp stöðunni. Einkum hafi máls­með­ferðar­­reglur verið brotnar. Skýra verður 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þannig að þar sé átt við að lögin taki til ákvarð­ana um skipun, setningu og ráðningu opinberra starfsmanna, svo og lausn þeirra frá störf­um, en slíkar ákvarðanir teljast stjórnvaldsákvarðanir. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 97/1990 er stefndi undir yfirstjórn heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins, en stjórn spítalans er að öðru leyti í höndum sjö manna stjórnarnefndar. Forstjóri stefnda er skipaður af ráð­herra að fengnum tillögum stjórnarnefndar. Forstjóri stjórnar fjár­málum og dag­legum rekstri spítalans í umboði stjórnarnefndar og ráðuneytis. Fram kemur í 8. mgr. sömu laga­­greinar að forstjóri stefnda ráði annað starfslið stefnda en það sem ráðherra skipar. Samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laganna skal starfa læknaráð við öll sjúkrahús þar sem þrír læknar eða fleiri starfa. Læknaráð skal samkvæmt lagaákvæðinu vera stjórnendum til ráðuneytis um öll læknis­fræðileg atriði í rekstri sjúkrahússins og ber stjórnendum að leita álits læknaráðs um allt sem varðar læknisþjónustu sjúkrahússins. Ákvörðun stefnda um að rekstur og starfsemi skurðstofu á kvennasviði yrði frá 1. janúar 2004 felld undir svæfinga-, gjörgæslu- og skurðstofusvið var tekin af fram­kvæmda­stjórn stefnda á fundi 23. desember 2003, eins og fram hefur komið. Í fundar­gerðinni er vísað til þess að það sé í samræmi við skýrslu nefndar um skipulag skurð­stofu kvennasviðs. Í framburði tveggja lækna fyrir dóminum, sem höfðu undirritað skýrsluna, kom meðal annars fram að í skýrslunni væri aðeins átt við hjúkrunarþáttinn en ekki lækningar. Sú skýring hafði ekki komið fram áður í málinu og ekki er að sjá að hún hafi viðhlít­andi stoð í gögnum málsins eða að stefnandi byggi á þessu í málatilbúnaði sínum. Skilja verður málsvörn stefnda þannig að eftir að rekstur og starf­semi skurð­stofu kvennasviðs var felld undir svæfinga-, gjör­gæslu- og skurð­stofu­svið hafi ekki lengur átt við að sérstakur yfirlæknir skurðstofu kvennasviðs hefði eftirlit með starf­sem­inni sem þar færi fram eða gegndi þar stjórnunarstörfum. Af þessu leiddi óhjá­kvæmilega að yfirlæknisstaðan, sem stefnandi hafði gegnt frá árinu 1998, var lögð niður. Verður ekki fallist á þau rök stefnanda að gengið hafi verið lengra með ákvörð­uninni 5. janúar 2004 en fram komi í fundargerð framkvæmdastjórnarinnar og lagt hafi verið til í tillögum nefndar um málefni skurðstofu kvennasviðs frá 18. júní 2003 eða að farið hafi verið gegn þeim eða ósamræmis gæti milli ákvörðunarinnar og til­lagnanna. Staðhæfingar stefnanda um að ákvarðanir stefnda hafi leitt til faglegrar veikingar á starfseminni, þar sem ábyrgð á henni hafi verið færð til aðila sem hafi ekki sérþekkingu í skurðlækningum, eru ekki studdar viðeigandi gögnum og verður því að telja þær ósannaðar. Ekki liggur heldur fyrir að stefndi hafi átt kost á að beita öðrum vægari úrræðum en gert var, en stefnandi hefur ekki upplýst hver hann telur úrræðin hafa átt að vera önnur en þau að stefndi hefði átt að láta fara fram viðhlítandi mat á því hvort unnt hefði verið að beita vægara úrræði en að leggja stöðuna niður til að ná markmiðum sem stefnt hafi verið að. Við úrlausn málsins verður að miða við að ákvarðanir stefnda hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum, en mat á því hverra skipulags­breytinga sé þörf í því skyni að koma til leiðar hagræðingu í rekstri er í höndum stefnda og sætir ekki öðrum takmörkunum en þeim að þar sé um réttmætar og eðli­legar ákvarðanir að ræða sem verði ekki taldar meira íþyngjandi fyrir stefnanda en nauðsyn beri til. Stefndi reyndi að koma til móts við óskir stefnanda með því að bjóða honum starf sérfræðings í 80% starfi eins og stefnandi hafði sjálfur kosið. Að öllu þessu virtu þykja ekki hafa verið færð fram fullnægjandi rök fyrir því að stefndi hafi ekki gætt meðalhófs og þannig brotið gegn lögmætum rétti stefnanda þegar umræddar ákvarð­anir voru teknar. Ekki þykir heldur fram komið að ákvarðanir stefnda hafi verið teknar án þess að fullnægjandi upplýsinga hafi verið aflað og að stefndi hafi með því brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. laganna. Óumdeilt er að um ráðningu stefnanda í stöðu yfirlæknis gilti gagnkvæmur uppsagnarfrestur sam­kvæmt ráðningarsamningi. Með því að sameina skurðstofuna öðru sviði, eins og gert var af hálfu stefnda og hér hefur verið lýst, var um að ræða breytt fyrirkomulag og hagræðingu í skipulagi og rekstri sjúkrahússins. Ástæður upp­sagnar­innar snertu því hvorki stefnanda né verða þær raktar til þess að stefnandi hafi talið að stefnandi sinnt starfi sínu ekki sem skyldi enda er ekki á því byggt af hálfu stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún tekur gildi ef hún stafar af öðrum ástæðum en varða starfs­manninn sjálfan, svo sem þegar fækka þarf starfsmönnum vegna hagræðingar. Verður samkvæmt þessu ekki fallist á að ákvarð­anir stefnda hafi verið ólög­mætar sökum þess að stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um þær áður en þær voru teknar. Ákvörðun stefnda um að leggja yfirlæknisstöðuna niður 1. janúar 2004 var tekin með skömmum fyrirvara og í raun var fyrirvarinn enginn gagnvart stefnanda en honum var tilkynnt um hana 5. janúar sama ár. Það var þó leiðrétt með því að stefn­andi gegndi stöðunni áfram til 19. janúar eins og hér að framan hefur verið lýst. Verður ekki fallist á þau rök stefnanda að ákvörðunin hafi verið afturvirk þannig að hún verði af þeim sökum talin ólögmæt. Stefnandi telur að ekki hafi verið farið að lögum við ákvarðana­tökuna þar sem ekki hafi verið leitað álits læknaráðs stefnda áður en hún var tekin. Lagaákvæðið sem stefnandi vísar til í þessu sambandi og fjallar um læknaráð stefnda, eins og hér að framan greinir, kveður ekki með skýrum hætti á um það að leita beri umsagnar læknaráðs stefnda í tilvikum eins og þeim sem hér um ræðir. Starfsreglur læknaráðs stefnda, sem stefnandi vísar til, eru í samræmi við lagaákvæðið og í þeim segir auk þess um hlutverk læknaráðs að það skuli vera stjórnendum stefnda til ráðuneytis í tilgreindum málum. Með vísan til þessa verður ekki fallist á þau rök stefnanda að stefnda hafi verið skylt samkvæmt lögum að leita álits læknaráðs stefnda áður en ákvarðanir sem hér er deilt um voru teknar. Samkvæmt öllu þessu verður ekki fallist á að stefndi hafi með ólögmætum hætti brotið gegn rétti stefnanda þannig að hann eigi rétt á miskabótum úr hendi stefnda samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ber því að sýkna stefnda af þeim kröfu­lið stefnanda. Með bréfi lögmanna stefnanda 16. janúar 2004 var vísað til þess að stefnandi ætti rétt á biðlaunum í 12 mánuði frá þeim tíma er staðan sem hann gegndi hjá stefnda var lögð niður og að sá réttur byggðist á 3. og 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. einnig 34. gr. laganna. Í uppsagnarbréfi stefnda 5. janúar sama ár var hins vegar vísað til kjarasamningsákvæðis um upp­sagnar­frest á ráðningarsamningi, en samkvæmt því hefði stefnandi átt rétt á sex mánaða upp­sagnarfresti. Af hálfu stefnda var samkvæmt því sem fram kemur í bréfi framkvæmda­stjóra lækninga 22. janúar fallist á að greiða stefnanda biðlaun í 12 mánuði. Leggja verður til grundvallar við úrlausn málsins að stefnandi hafi þá þegar, er krafa hans til biðlauna var viðurkennd af hálfu stefnda, haft kostnað af því að fá kröfuna viðurkennda enda er ljóst að hann hafði fyrir þann tíma leitað lögmanns­aðstoðar í tilefni af uppsagnarbréfinu. Líta verður einnig til þess að fyrirvarinn, sem stefnanda var veittur varðandi ákvörðun stefnda um að leggja niður yfirlæknisstöðuna sem stefnandi gegndi og segja upp ráðningarsamningnum við hann, var enginn. Þegar fallist var á af hálfu stefnda að greiða stefnanda biðlaun í 12 mánuði var jafnframt tekið fram í bréfinu frá 22. janúar að réttur stefnanda til biðlauna væri ekki ótvíræður, þ.e. að vafi væri um rétt hans til greiðslu biðlauna almennt svo og um tímalengd biðlauna­greiðslna. Verður ekki fallist á þá málsvörn stefnda að kostnaðurinn sem um ræðir hafi verið óþarfur. Með vísan til þessa þykir rétt að taka þennan lið í kröfu stefnanda, að fjár­hæð 234.426 krónur, til greina ásamt dráttarvöxtum frá 5. mars 2004 eins og krafist er. Með því er fallist á að krafa stefnanda um innheimtulaun hafi komið fram í bréfi lögmanna hans 5. febrúar 2004 en stefndi hefur aldrei fallist á að greiða nokkra innheimtu­þóknun vegna biðlaunanna eins og fram hefur komið hér að framan. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að stefndi greiði stefnanda hluta málskostnaðar sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóminn kvað uppSigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Kröfu stefnanda, þess efnis að felld verði úr gildi ákvörðun stefnda 5. janúar 2004 um niðurlagningu stöðu stefnanda og uppsögn stefnanda, er vísað frá dómi. Stefndi, Landspítali – háskólasjúkrahús, greiði stefnanda, Auðólfi Gunnarssyni, 234.426 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. mars 2004 til greiðsludags og 150.000 krónur í máls­kostnað.
Mál nr. 2/2020
Fjármagnstekjuskattur Reikningsskil Einkahlutafélag Dótturfélag Arður Hagnaðarhlutdeild Endurgreiðslukrafa
IS höfðaði mál á hendur Í og gerði þá kröfu að felldur yrði úr gildi úrskurður Ríkisskattstjóra þar sem hafnað var beiðni hans um endurgreiðslu á fjármagnstekjuskatti vegna staðgreiðslu af arði frá dótturfélagi sínu I ehf. Ágreiningurinn laut að því hvort arðgreiðslan hefði fullnægt því skilyrði 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög að hafa verið úthlutað úr frjálsum sjóði I ehf. og hvort fjármunum félagsins hefði verið úthlutað til hluthafa með lögmætum hætti. Reikningsskil I ehf. voru gerð eftir hlutdeildaraðferð samkvæmt 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga og var sá arður sem greiddur var IS til kominn vegna hagnaðar af rekstri dótturfélaga I ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 væri einungis heimilt að úthluta sem arði úr einkahlutafélagi hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hefði verið frá tap sem ekki hefði verið jafnað og það fé samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skyldi lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Í lögunum væri enga heimild að finna fyrir frekari úthlutun arðs, þar með talið í tilvikum móðurfélaga sem beittu hlutdeildaraðferð í reikningsskilum sínum á grundvelli laga nr. 3/2006. Taldi Hæstiréttur ekki unnt að fallast á að dómur réttarins 4. desember 2014 í máli nr. 786/2013 ætti að leiða til þeirrar ályktunar við skýringu á ákvæðum 74. gr. laga nr. 138/1994 að bókhaldsleg færsla á hagnaðarhlutdeild frá dótturfélagi geti innan reikningsársins myndað sjóð hjá móðurfélagi til úthlutunar arðs án þess að slík hagnaðarhlutdeild hafi í reynd verið greidd út á milli félaganna í formi arðs. Þótt hlutdeildaraðferð hefði verið beitt við uppgjör samstæðu I ehf. og dótturfélaga þess leiddi slík reikningsskil ekki til rýmri heimilda til arðgreiðslna en mælt væri fyrir um í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Var því ekki talið uppfyllt skilyrði fyrir endurgreiðslu staðgreiðsluskatts að um löglega úthlutaðan arð hefði verið að ræða til handa IS.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason, Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldssonog Árni Kolbeinsson fyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9.janúar 2020. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar fyrirLandsrétti og Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.I Í máli þessu krefststefndi að felldur verði úr gildi úrskurður Ríkisskattstjóra 14. júní 2017 þarsem hafnað var beiðni hans um endurgreiðslu á 5% fjármagnstekjuskatti vegnastaðgreiðslu af arði frá dótturfélagi hans Iceland Seafood International ehf. íbyrjun árs 2013. Þá gerir stefndi kröfu sem nemur fjárhæð afdreginnarstaðgreiðslu með tilgreindum vöxtum. Ágreiningur aðila lýtur að því hvortarðgreiðslan hafi fullnægt því skilyrði 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög að hafa verið úthlutað úr frjálsum sjóði dótturfélags stefndaog hvort fjármunum félagsins hafi verið úthlutað til hluthafa með lögmætumhætti, sbr. 73. gr. laganna. Voru reikningsskil Iceland Seafood Internationalehf. gerð eftir hlutdeildaraðferð samkvæmt 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006 umársreikninga og var sá arður sem greiddur var stefnda til kominn vegna hagnaðaraf rekstri dótturfélaga Iceland Seafood International ehf. á árinu 2011, enstefndi er eigandi allra hluta félagsins. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu aðarðgreiðslan uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 þar semarður sá sem um ræðir hafi einungis falist í bókhaldslegri færslu áhagnaðarhlutdeild frá dótturfélögum Iceland Seafood International ehf. Gætislík færsla ekki myndað sjóð hjá öðru félagi sem væri móðurfélag þeirra, ánþess að slík hagnaðarhlutdeild væri í reynd greidd út á milli félaganna í formiarðs, en engar slíkar greiðslur hefðu átt sér stað. Landsréttur taldi á hinnbóginn að reiknuð staða óráðstafaðs eigin fjár Iceland Seafood Internationalehf. samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir árið 2011 hefði í heild sinni veriðfrjáls sjóður í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 og því fjármunirsem félaginu hefði verið heimilt að úthluta sem arði til stefnda. Þar sem ekkihefðu verið formlegir annmarkar á arðsúthlutuninni hefði stefnda verið heimilteftir 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt að draga arðinnfrá tekjum á skattframtali fyrir árið 2013. Áfrýjunarleyfi varveitt á þeim grunni að úrslit málsins gætu haft fordæmisgildi um skattframkvæmdþar sem lagt hefði verið til grundvallar í úrskurði Ríkisskattstjóra aðhlutdeild móðurfélags í hagnaði dótturfélags samkvæmthlutdeildarreikningsskilum eftir 40. gr. laga nr. 3/2006 gæti ekki veriðgrundvöllur arðsúthlutunar samkvæmt 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Leysaþurfi úr því hvernig skuli skýra hugtakið frjáls sjóður samkvæmt 1. mgr. 74.gr. laga nr. 138/1994. Jafnframt hvort leggja megi til grundvallar að 5. mgr.41. gr. laga nr. 3/2006, sbr. 27. gr. laga nr. 73/2016 um breytingu á þeimlögum, leiði til þess að móðurfélagi hafi ekki fyrr en eftir þá lagabreytinguverið óheimilt að úthluta arði byggðum á hlutdeildarhagnaði. IIStefndi er eignarhaldsfélag skráð í Lúxemborgog ber takmarkaða skattskyldu hér á landi. Starfsemi hans felst einkum íeignarhaldi á öllu hlutafé í Iceland Seafood International ehf. Á árinu 2011var hið síðarnefnda félag móðurfélag átta félaga sem skráð voru víða um heim,með 100% eignarhlutdeild í sex þeirra, 70% í því sjöunda en 66% í því áttunda.Frá og með reikningsárinu 2004 hafði félagið haft heimild ársreikningaskrár tilað færa bókhald og semja ársreikning í evrum. Samkvæmt ársreikningi IcelandSeafood International ehf. vegna ársins 2011, samþykktum á aðalfundi félagsins18. apríl 2012, nam eigið fé félagsins í lok árs 2011 samtals 18.217.715 evrum,þar af var óráðstafað eigið fé 3.774.898 evrur. Samkvæmt áritun stjórnarfélagsins 18. apríl 2012 um samþykki ársreiknings vegna ársins 2011 mælti húnekki með útgreiðslu arðs. Á stjórnarfundi 28. desember 2012 samþykkti hún hinsvegar að leggja fyrir hluthafafund tillögu um að félagið greiddi 245.505.000krónur í arð til stefnda af óráðstöfuðu eigin fé félagsins samkvæmt samþykktumársreikningi vegna ársins 2011. Skyldi arðsréttardagur vera í dagslok tveimurvirkum dögum fyrir greiðsludag og greiðsla eiga sér stað eigi síðar en 28.febrúar 2013 og var um það bókað í fundargerð að arðgreiðslan væri ekki andstæðgóðum rekstrarvenjum með tilliti til fjárhagsstöðu samstæðunnar. Þessi tillagastjórnar var samþykkt á hluthafafundi félagsins 28. desember 2012.Hinn 7. febrúar 2013 var stefnda veitttímabundin undanþága í tvo mánuði frá skattskyldu á arðgreiðslur á grundvelli10. gr. tvísköttunarsamnings milli Íslands og Lúxemborgar. Samkvæmt ákvæðinufól undanþágan í sér að stefndi skyldi einungis sæta skattlagningu sem næmi 5%af greiddum arði. Í lok febrúar 2013 fékk stefndi arðgreiðslu frá IcelandSeafood International ehf. í samræmi við framangreinda ákvörðun hluthafafundarfélagsins 28. desember 2012, eða 142.427 evrur sem námu 245.505.555 krónum ágengi þess dags er arðurinn var greiddur út. Af fjárhæðinni var dregin 5%afdráttarskattur til staðgreiðslu, eða 12.275.287 krónur og komu því233.230.277 krónur í hlut stefnda. Stefndi fór þess á leit við Ríkisskattstjóra2. nóvember 2016 að endurgreidd yrði fjárhæð þessa staðgreiðsluskatts semdreginn hafði verið af framangreindri arðgreiðslu til félagsins og skilað tilríkissjóðs. Var beiðnin sett fram á grundvelli framangreinds tvísköttunarsamningsÍslands við Lúxemborg.Með úrskurði Ríkisskattstjóra 14. júní 2017var beiðni stefnda hafnað. Í úrskurðinum var meðal annars rakið að samkvæmtársreikningi Iceland Seafood International ehf. fyrir árið 2004 og skattframtali 2005 kæmi fram að óráðstafaðeigið fé félagsins hefði í upphafi árs 2004 numið 149.289 evrum og þá hefðifélagið greitt eiganda sínum 142.427 evrur í arð. Hlutafé félagsins hefði veriðlækkað um 5.565.767 evrur á árinu 2005 og fjárhæðinni varið til hækkunar á óráðstöfuðueigin fé þess. Þrátt fyrir það hefði óráðstafað eigið fé verið neikvætt um3.367.481 evru í árslok 2005. Þá kæmi fram í ársreikningum Iceland SeafoodInternational ehf. fyrir árin 2004 til 2012 og skattframtölum félagsins fyrirárin 2005 til 2013 að hlutdeild þess í afkomu dótturfélaga hefði numið6.036.779 evrum á tímabilinu 2004 til 2012, en uppsöfnuð afkoma félagsins veriðneikvæð um 1.895.152 evrur á sama tímabili. Á tímabilinu 2006 til 2012 hefðihlutdeild Iceland Seafood International ehf. í afkomu dótturfélaga numiðsamtals 9.282.427 evrum og afkoma félagsins á sama tímabili verið jákvæð um7.010.341 evru. Væri einungis horft til afkomu félagsins án hlutdeildar íafkomu dótturfélaga þess hefði afkoman verið neikvæð um 7.931.931 evrutímabilið 2004 til 2012 og um 2.272.086 evrur tímabilið 2006 til 2012. Hefðiarðgreiðsla til stefnda af óráðstöfuðu eigin fé á árinu 2013 því alfarið veriðbyggð á hlutdeild Iceland Seafood International ehf. í afkomu dótturfélagasinna. Þá var í úrskurðinum vísað til úrskurða yfirskattanefndar í málum nr.305/2014, 307/2014 og 359/2015 þar sem fram kæmi að í ákvæðum laga nr. 138/1994væru ekki að finna aðrar heimildir fyrir arðsúthlutunum en fram komi í 1. mgr.74. gr. laganna, hvorki almennt né sérstaklega í tilviki móðurfélaga sem beitihlutdeildarðaferð í reikningsskilum sínum á grundvelli laga nr. 3/2006. Því væriekki unnt að útdeila arði sem væri til komin vegna beitingarhlutdeildaraðferðar við reikningsskil. Slíkar greiðslur sem reistar væru áhlutdeildarhagnaði við gerð ársreikninga væru ekki lögmæt úthlutun á fjármunumfélags, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994. Umrædd arðgreiðsla hefði ekki veriðlögmæt úthlutun af fjármunum Iceland Seafood International ehf. og félli ekki undirXII. kafla laga nr. 138/1994 og því ekki undir frádráttarheimild 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 sem bundinværi við löglega úthlutaðan arð.IIIÁkvæði 73. og 74. gr. laga nr. 138/1994 er íXII. kafla þeirra, er ber heitið arðsúthlutun, varasjóðir o.fl. Þar er meðtæmandi hætti fjallað um heimildir einkahlutafélags til greiðslu arðs tileigenda sinna. Í 73. gr. kemur fram að óheimilt er að úthluta fjármunum félagstil hluthafa nema eftir reglum um úthlutun arðs sem endurgreiðsla vegnalækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita. Þá segir í 1. mgr. 74.gr. að einungis sé heimilt að úthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktumársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum ogfrjálsum sjóðum eftir að dregið hefur verið frá tap sem ekki hefur verið jafnaðog það fé sem samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða tilannarra þarfa. Loks er í 2. mgr. greinarinnar sú varúðarregla að í móðurfélagisé óheimilt að úthluta það miklum arði að andstætt sé góðum rekstrarvenjum meðtilliti til fjárhagsstöðu samstæðunnar enda þótt arðsúthlutun væri annarsheimil. 2Samkvæmt 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr.90/2003 má draga frá tekjum lögaðila þá fjárhæð „sem hlutafélög,sbr. 1. tölul. 1. mgr. 2. gr., og félög og samlög sem falla undir 2. tölul. 1.mgr. 2. gr. hafa fengið greidda í arð skv. 4. tölul. C-liðar 7. gr. af hlutumog hlutabréfum í félögum er greinir í 1. tölul. 1. mgr. 2. gr., sbr. XII. kafla laga nr. 2/1995, um hlutafélög, og laga nr.138/1994, umeinkahlutafélög. Samagildir um fjárhæð sem félög í sömu félagaformum sem skattskyld eru skv. 7.tölul. 3. gr. og eru heimilisföst í öðru aðildarríki á Evrópskaefnahagssvæðinu, aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða íFæreyjum hafa fengið greidda í arð. Ákvæði 1. málsl. skal einnig taka til arðsfrá hlutafélögum sem skráð eru erlendis ef það félag sem arðinn fær sýnir framá að hagnaður hins erlenda félags hafi verið skattlagður með sambærilegum hættiog gert er hér á landi. Frádráttur samkvæmt 3. málsl. er bundinn því skilyrðiað það skatthlutfall sem lagt er á hagnað hins erlenda félags sé eigi lægra enalmennt skatthlutfall í einhverju aðildarríkja Efnahags- ogframfarastofnunarinnar í París (OECD) eða aðildarríkja Evrópskaefnahagssvæðisins eða aðildarríkja stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eðaí Færeyjum.“ Ákvæði 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 138/1994 var færtí það horf sem að framan greinir með 4. gr. laga nr. 95/1998 um breyting áeldri lögum um tekjuskatt nr. 75/1981. Í upphaflega ákvæðinu voru engartakmarkanir tilgreindar á því hvaða arðgreiðslu frádráttarheimild tæki tilheldur vísað til 4. töluliðar C-liðar 7. gr. laganna í því sambandi. Tókákvæðið einungis til tilgreindra innlendra félaga sem höfðu fengið greiddan arðfrá innlendum hlutafélögum og hlutafélögum skráðum erlendis ef sýnt væri fram áað hagnaður hins erlenda félags hefði verið skattlagður með sambærilegum hættiog gert er hér á landi. Í athugasemdum með frumvarpisem varð að lögum nr. 95/1998 kom fram að tilgangurinn væri að setja á einfaltkerfi til að koma í veg fyrir margsköttun við arðgreiðslur milli hlutafélaga.Þannig hafi verið byggt á því að hagnaður hlutafélags yrði skattlagður í þvíhlutafélagi þar sem hann myndaðist upphaflega og síðan sem fjármagnstekjurþegar hagnaðurinn yrði greiddur út í formi arðs til endanlegs móttakanda. Eftirskattlagningu hagnaðar hjá hlutafélaginu gæti arður þannig gengið millihlutafélaga án þess að mynda skattstofn. Þá væru rökin fyrir því að gera arðfrádráttarbæran hjá hluthafa sem væri einkahlutafélag eða hlutafélag þau aðarðurinn væri greiddur af hagnaði ársins eða uppsöfnuðum hagnaði frá fyrri árum.Með 4.gr. laga nr. 76/2007 um breytingu á lögum nr. 90/2003 og lögum nr. 94/1996 umstaðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur með síðari breytingum var gerð breyting á9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003. Hún fólst í því aðfrádráttarheimildin tók einnig til arðgreiðslna til félaga í sömu félagaformumog töluliðurinn tiltekur, sem skattskyld eru samkvæmt 7. tölulið 3. gr. og heimilisföstí öðru aðildarríki á Evrópska efnahagssvæðinu. Í athugasemdum með frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 76/2007 sagði að lagt væri til að lögaðilum sem bærutakmarkaða skattskyldu samkvæmt 7. tölulið 3. gr. laga nr. 90/2003 og væruheimilisfastir í einhverju aðildarríkja Evrópska efnahagssvæðisins yrði heimillfrádráttur sem næmi skattskyldum arðstekjum með sama hætti og innlendumfélögum. Hafði breyting þessi í för með sér að lögaðilar með takmarkaðaskattskyldu á Íslandi urðu skattlagðir með sambærilegum hætti og innlendirlögaðilar í sama félagaformi.3Í 40.gr. laga nr. 3/2006 er mælt fyrir um skyldu móðurfélags til að færa eignarhlutsinn í dóttur- og hlutdeildarfélögum til eignar samkvæmt hlutdeildaraðferð í samræmi við hlutdeild sína íeigin fé dóttur- eða hlutdeildarfélags. Þó má styðjast við kostnaðarverð þegarheimilt er að halda dóttur- eða hlutdeildarfélögum utan samstæðureikningssamkvæmt ákvæðum 70. gr. sömu laga. Við beitingu hlutdeildaraðferðar skal takatillit til rekstrarárangurs og annarra breytinga á eigin fé dóttur- eðahlutdeildarfélags, sbr. 1. mgr. 41. gr. laga nr. 3/2006, þar sem einnig kemurfram að færa skuli hlutdeild þess í rekstrarárangri til tekna eða gjalda semáhrif dóttur- eða hlutdeildarfélags í rekstrarreikningi. Þá segir í 3. mgr. sömulagagreinar að móttekinn arð vegna eignarhluta í félagi, sem meðhöndlaður ersamkvæmt hlutdeildaraðferð, skuli færa til lækkunar á eignarhluta í því. Með27. gr. laga nr. 73/2016, sem bera heitið lög um breytingu á lögum umársreikninga, með síðari breytingum (einföldun og innleiðingársreikningatilskipunar 2013/34/ESB), var 5. mgr. bætt við 41. gr. laganna. Þarsegir að nemi hlutdeild sem færð er írekstrarreikningi hærri fjárhæð en sem nemur mótteknum arði eða þeim arði semákveðið hefur verið að úthluta skuli mismunurinn færður á bundinnhlutdeildarreikning á meðal eigin fjár. Ef hlutdeild félagsins í dóttur- eðahlutdeildarfélagi er seld eða afskrifuð skal leysa hlutdeildarreikning upp ogfæra breytinguna á óráðstafað eigið fé eða ójafnað tap eftir atvikum. Í athugasemdum með frumvarpi að lögunum sagði meðalannars: „Talið er eðlilegt að hlutdeild í rekstrihlutdeildarfélaga sé færð í rekstrarreikning eins og áður en slíkt er heimilt,sbr. ákvæði b-liðar 7. mgr. 9. gr. tilskipunarinnar. Lagt er til í nýrrimálsgrein að kveðið verði á um að mismunur á afkomu hlutdeildarfélags ogmótteknum arði eða heimild til arðs færist á bundinn hlutdeildarreikning ámeðal eigin fjár í samræmi við ákvæði c-liðar 7. mgr. 9. gr. tilskipunarinnar.“ IVÍ máli þessu reynir einungis á heimildir IcelandSeafood International ehf. til úthlutunar arðs til stefnda sem eina hluthafafélagsins, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994. Óumdeilt er að hið jákvæða eigið fé,sem kemur fram í ársreikningi félagsins fyrir árið 2011, var til komið vegnahlutdeildar félagsins í jákvæðri afkomu dótturfélaga samkvæmt reikningsskilumgerðum eftir hlutdeildaraðferð, sbr. 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006. Voruþessar hlutdeildartekjur færðar sem óráðstafað eigið fé Iceland SeafoodInternational ehf., en ekki sem tekjur bundnar því að dótturfélög þess myndugreiða arð til hins fyrrgreinda félags. Þá er hvorki ágreiningur um fjárhæðirné hvort Iceland Seafood International ehf. hafi staðið formlega rétt aðsamþykkt umræddrar arðgreiðslu á hluthafafundi 28. desember 2012. Deilamálsaðila snýst því um hvort Iceland Seafood International ehf. hafi mátt lítaá þessar hlutdeildartekjur sínar sem frjálsan sjóð til reiðu fyrir útgreiðslutil handa stefnda sem endanlegs eiganda samstæðunnar þegar á árinu 2012 án þessað félagið hefði áður notið þeirra tekna í formi arðgreiðslna frá dótturfélögumsínum eða hvort Iceland Seafood International ehf. hefði þurft að bíða þess aðtekjur dótturfélaganna yrðu fyrst færðar sér til arðs áður en greiða mætti þærtil stefnda. Er þannig óumdeilt að stefndi átti rétt á að draga frá arðgreiðsluþá er hann fékk frá Iceland Seafood International ehf. í febrúar 2013 samkvæmt9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 að því skilyrði uppfylltu að umlögmæta arðgreiðslu úr frjálsum sjóði hefði verið að ræða samkvæmt 74. gr. laganr. 138/1994. 2Hugtakið sjóður í skilningi hlutafélagaréttarer einatt reikningsstærð og getur tekið til allra eigna eða eignaheildaeinkahlutafélags. Er þeim skipt upp í bundna sjóði og frjálsa, jafnframt þvísem þeir eru stundum að lögum nefndir ákveðnum heitum og afmarkaðir og kveðið áum notkun þeirra. Frjálsir sjóðir geta myndast sem hluti af rekstrarhagnaðifyrri ára, í tengslum við lækkun hlutafjár og að því marki sem bundnir sjóðireru löglega leystir upp og lagðir til þeirra. Einkenni frjálsra sjóða er að fésem til þeirra er fært er félaginu til ráðstöfunar. Nota má alla sjóðieinkahlutafélags í rekstrarlegum tilgangi, en ekki til að greiða úr þeim tilhluthafa með beinum eða óbeinum hætti, nema til þess standi sérstök heimild. Þaðer meginregla hlutafélagaréttar að eignir einkahlutafélags eru bundnar ífélaginu í þeim skilningi að úthlutun af fjármunum þess til hluthafa geturaðeins farið fram í ákveðnum lögbundum tilvikum og þá í tengslum viðarðgreiðslur af hagnaði félags úr frjálsum sjóðum og í tengslum við upplausnbundinna sjóða.Þótt hagsmunir hluthafa í dótturfélögumIceland Seafood International ehf. hafi verið á hendi þess félags og svostefnda sem móðurfélags þess verður að gæta að því að einkahlutafélag er eftirákvæðum laga nr. 138/1994 sjálfstæð persóna að lögum. Einkahlutafélag lýtur aðvísu forræði hluthafa, sem hafa hagsmuni af hlutafjáreign sinni og réttindumsem hún veitir, en slíkt félag tengist ekki að öðru leyti fjárhag hluthafannavegna takmörkunar á ábyrgð þeirra á skuldbindingum þess samkvæmt 1. mgr. 1. gr.laganna. Fjárhagslegir hagsmunir af einkahlutafélagi snúa á hinn bóginn sístminna að lánardrottnum þess og hvílir sú meginskylda á slíku félagi að hagaráðstöfunum sínum á þann veg að hagsmunir lánardrottna séu virtir og að hagsmunumhluthafa í formi arðgreiðslna sé sinnt að gættum formskilyrðum laganna þar um.Á þessum grunni verður að horfa til hagsmuna hvers einstaks félags sem við sögukemur í máli þessu sem sjálfstæðrar einingar en ekki að samsama félagið viðhluthafa í því. 3Eins og rakiðhefur verið er kveðið á um í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 að einungis sé heimiltað úthluta sem arði úr einkahlutafélagi hagnaði samkvæmt samþykktumársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum ogfrjálsum sjóðum eftir að dregið hefur verið frá tap sem ekki hefur verið jafnaðog það fé sem samkvæmt lögum eða félagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða tilannarra þarfa. Í lögum nr. 138/1994 er á hinn bóginn enga heimild að finnafyrir frekari úthlutun arðs en leiðir af framangreindu, þar með talið í tilvikimóðurfélaga sem beita hlutdeildaraðferð í reikningsskilum sínum á grundvelli laganr. 3/2006, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 13. febrúar 2014 í málum nr.606/2013 og 607/2013. Lög nr. 138/1994 hafa engar sérreglur að geyma umarðsúthlutanir úr móðurfélögum að undanskildu ákvæði 2. mgr. 74. gr. þeirra semfelur í sér framangreinda varúðarreglu við arðsúthlutun úr móðurfélögum að óheimiltsé að úthluta það miklum arði að andstætt sé góðum rekstrarvenjum með tillititil fjárhagsstöðu samstæðunnar enda þótt arðsúthlutun væri annars heimil. Jafnframtverður að hafa í huga að ákvæði laga nr. 3/2006 lúta að reikningsskilum þeirrafélaga sem lögin taka til en fjalla ekkert um úthlutun af fjármunum þeirra. Aðþví er snertir sérstaklega ákvæði um hlutdeildarreikningsskil tengdra félaga í40. og 41. gr. greindra laga standa þau ákvæði í nánum tengslum við ákvæði VII.kafla laganna um samstæðureikninga. Eins og fram kemur í lögskýringargögnum ertilgangurinn með gerð slíkra reikninga fyrst og fremst sá að veita notendumreikningsskila móðurfélaga upplýsingar um samstæðuna í heild sinni og umfjárhagsstöðu hennar án innbyrðis viðskipta félaganna. Ekki verður fallist á með stefndaað dómur réttarins 4. desember 2014 í máli nr. 786/2013 eigi að leiða til þeirrarályktunar við skýringu á ákvæðum 74. gr. laga nr. 138/1994 að bókhaldsleg færsla á hagnaðarhlutdeild frá dótturfélagi getiinnan reikningsársins myndað sjóð hjá móðurfélagi til úthlutunar arðs án þessað slík hagnaðarhlutdeild hefði í reynd verið greidd út á milli félaganna íformi arðs. Er þá auk framanritaðs tilþess að líta að í því dómsmáli háttaði svo til að arðsúthlutun hafði átt sérstað hjá móðurfélagi, sem síðar var tekið til gjaldþrotaskipta, og var þrotabúiðað freista þess á grundvelli 131. og 141. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. að rifta arðsúthlutun og endurheimta útgreiddan arð. Í málinuvar á hinn bóginn ekki byggt á því að það skyldi gert á þeim grunni að hlutdeildmóðurfélags í eigin fé dótturfélags, sem færð hafði verið sem frjáls sjóður íársreikning með vísan til 40. gr. laga nr. 3/2006, hefði af þeim sökum ekkifullnægt skilyrðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 2/1995 um útgreiðslu arðs, en súgrein er sambærileg 1. mgr. 74. gr. laga nr. 38/1994. Var því ekki í málinuágreiningsefni hliðstætt því sem hér er til úrlausnar. 4Þótt hlutdeildaraðferð hafi verið beitt við uppgjör samstæðu IcelandSeafood International ehf. og dótturfélaga þess fyrir árið 2011, er sýndihlutdeild félagsins í hagnaði dótturfélaganna, leiða slík reikningsskil samkvæmtframansögðu ekki til rýmri heimilda til arðgreiðslna en mælt er fyrir um í 1.mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Er einungis um að ræða bókhaldslega færslu áhagnaðarhlutdeild félags í öðrum sjálfstæðum lögaðilum eftir þeim reglum umársreikninga sem mælt er fyrir um í 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006. Þá varhvorki innan vébanda dótturfélaga Iceland Seafood International ehf., semsjálfstæðra lögaðila, tekin ákvörðun um úthlutun arðs úr þeim, né var um aðræða yfirfærðan hagnað frá fyrri árum, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994.Varð þannig ekki til frjáls sjóður í rekstri Iceland Seafood International ehf.í skilningi 74. gr. laga nr. 138/1994 sem heimilt var að úthluta stefnda semarði frá því dótturfélagi. Samkvæmtframanrituðu var ekki uppfyllt þaðskilyrði 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 fyrir endurgreiðslustaðgreiðsluskatts að um löglegaúthlutaðan arð hefði verið að ræða til handa stefnda. Áfrýjandi verður því sýknaður af kröfum stefnda. Eftir framangreindum úrslitumverður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Landsrétti ogHæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð: Áfrýjandi, íslenskaríkið, er sýkn af kröfum stefnda, International Seafood Holdings S.á.r.l.Stefndigreiði áfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað fyrir Landsrétti ogHæstarétti. Dómur LandsréttarMál þetta dæma landsréttardómararnir Oddný Mjöll Arnardóttir, Ragnheiður Harðardóttir ogSigurður Tómas Magnússon.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 15. nóvember 2018.Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 19. október 2018 í málinu nr.E-4056/2017.2Áfrýjandi krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurðurríkisskattstjóra 14. júní 2017 og að stefnda verði gert að greiða áfrýjanda12.275.278 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 28. febrúar 2013 til 2. nóvember 2016 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.3Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Landsrétti. Sönnunarfærsla4Fyrir Landsrétti gaf skýrslu sem vitni Knútur Þórhallssonlöggiltur endurskoðandi en hann var endurskoðandi Icelandic SeafoodInternational ehf. á árunum 2005 til 2013.Niðurstaða5Áfrýjandi er félag sem skráð er í Lúxemborg og ber takmarkaðaskattskyldu hér á landi. Félagið fékk í febrúar 2013 greiddan arð að fjárhæð245.505.000 krónur frá dótturfélagi sínu Icelandic Seafood International ehf.Af þeirri fjárhæð var greiddur 5% fjármagnstekjuskattur til ríkissjóðs ístaðgreiðslu eða 12.275.278 krónur. Umboðsmaður áfrýjanda sendiríkisskattstjóra erindi 2. nóvember 2016 þar sem farið var fram á endurgreiðslustaðgreiðslufjárhæðarinnar á grundvelli tvísköttunarsamnings Íslands ogLúxemborgar. Erindinu fylgdi skattframtal félagsins fyrir árið 2013 ogstaðfesting á skráningu þess í Lúxemborg. Með úrskurði ríkisskattstjóra 14.júní 2017 var endurgreiðslu hafnað.6Óumdeilt er að áfrýjandi á rétt á að draga hinn fengna arðfrá tekjum og þar með rétt til endurgreiðslu staðgreiðslufjárhæðarinnar ágrundvelli 9. töluliðar 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt að því skilyrðiuppfylltu að um lögmæta arðgreiðslu hafi verið að ræða á grundvelli 73. og 74.gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. 7Þá er óumdeilt að Icelandic Seafood International ehf. stóð formlegarétt að því að samþykkja umrædda arðgreiðslu á hluthafafundi í desember 2012. 8Í 73. gr. laga nr. 138/1994 segir að óheimilt sé að úthlutaaf fjármunum félags til hluthafa nema það fari fram eftir reglum um úthlutunarðs, sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegnafélagsslita. Í 1. mgr. 74. gr. laganna segir að einungis sé heimilt að úthlutasem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs,yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hafi veriðfrá tap sem ekki hafi verið jafnað og það fé sem samkvæmt lögum eðafélagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Loks segir í 2.mgr. 74. gr. að í móðurfélagi sé óheimilt að úthluta það miklum arði aðandstætt sé góðum rekstrarvenjum með tilliti til fjárhagsstöðu samstæðunnarenda þótt arðsúthlutun sé annars heimil.9Icelandic Seafood International ehf. gerði á árinu 2011 upp íevrum og ársreikningur félagsins er á ensku. Samkvæmt ársreikningnum áttifélagið á árinu 2011 átta dótturfélög hér á landi og erlendis. Reikningsskilfélagsins voru unnin samkvæmt hlutdeildaraðferð en óumdeilt er að félaginu varþað skylt á grundvelli 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga. Ísamræmi við þessa reikningsskilaaðferð myndaði hlutdeild félagsins í afkomudótturfélaganna hluta af óráðstöfuðu eigin fé félagsins undir liðnum „Retainedearnings“, sem var einn eiginfjárliða í efnahagsreikningi félagsins. Samkvæmtársreikningnum var óráðstafað eigið fé félagsins 3.774.898 evrur og namarðurinn sem greiddur var því tæplega 40% af þeirri fjárhæð. Auk óráðstafaðseigin fjár voru ekki sérgreindir aðrir sjóðir í reikningsskilum félagsins undirliðnum eigið fé en „Share capital“, „Statutory reserve“ og „Foreign currencytranslation reserve“. 0 Ágreiningslaust er með aðilumað það jákvæða eigið fé sem kemur fram í ársreikningi Icelandic SeafoodInternational ehf. fyrir árið 2011 var að stærstum hluta til komið vegnahlutdeildar félagsins í jákvæðri afkomu dótturfélaga þess sem félagið hafði þó ennekki notið í formi arðgreiðslna frá dótturfélögunum. 1 Í 40. og 41. gr. laga nr.3/2006, eins og ákvæðin voru á árunum 2011 og 2012, var ekki gert ráð fyrir aðsá hluti af óráðstöfuðu eigin fé sem stafaði af eignarhluta í dótturfélagi eðahlutdeildarfélagi væri færður á sérstakan, afmarkaðan reikning eða í sjóð semsérgreindur væri í reikningsskilum móðurfélagsins. Í 2. mgr. 38. gr. sömu lagavar á hinn bóginn á þessum árum gert ráð fyrir að breytingar á virði fjármálagerningaog skuldbindinga skyldi færa á sérstakan gangvirðisreikning sem færður væri meðeigin fé.2 Með 27. gr. laga nr. 73/2016var bætt nýrri málsgrein, 5. mgr., við 41. gr. laga nr. 3/2006 og er fyrrimálsliður hennar á þá leið að ef hlutdeild sem færð er í rekstrarreikninginemur hærri fjárhæð en sem nemur mótteknum arði eða þeim arði sem ákveðið hefurverið að úthluta skuli mismunurinn færður á bundinn hlutdeildarreikning á meðaleigin fjár.Með lögum nr. 73/2016 var ný ársreikningatilskipunEvrópusambandsins nr. 2013/34/ESB innleidd í íslensk lög. Í athugasemdum viðumrædda 27. gr. í greinargerð með frumvarpi sem varð að þeim lögum sagði svo:„Taliðer eðlilegt að hlutdeild í rekstri hlutdeildarfélaga sé færð í rekstrarreikningeins og áður en slíkt er heimilt, sbr. ákvæði b-liðar 7. mgr. 9. gr.tilskipunarinnar. Lagt er til í nýrri málsgrein að kveðið verði á um aðmismunur á afkomu hlutdeildarfélags og mótteknum arði eða heimild til arðsfærist á bundinn hlutdeildarreikning á meðal eigin fjár í samræmi við ákvæðic-liðar 7. mgr. 9. gr. tilskipunarinnar.“ 3 Af hálfu stefnda er byggt áþví að tilgangur með gerð hlutdeildarreikningsskila sé fyrst og fremst sá aðveita notendum reikningsskila móðurfélags upplýsingar um stöðu samstæðunnar íheild sinni og um fjárhagsstöðu hennar án innbyrðis viðskipta félaganna.Hlutdeildarreikningsskil leiði þannig ekki til rýmri heimilda til úthlutunararðs en mælt sé fyrir um í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Ekki sé þvíheimilt að úthluta sem arði hagnaði sem eingöngu sé kominn til vegnahlutdeildaraðferðar. Samkvæmt því sé ekki heimilt að úthluta sem arðióráðstöfuðu eigin fé sem einungis byggist á reikningsuppfærslu áhlutdeildarafkomu dótturfélaga í ársreikningi móðurfélags. Þegar arðsúthlutunsé fyrirhuguð verði að horfa til þess hvernig óráðstafað eigið fé hafiraunverulega myndast, svo sem í handbæru fé eða seljanlegum eignum. Könnun áfyrri ársreikningum Icelandic Seafood International ehf. hafi leitt í ljós aðjákvætt óráðstafað fé félagsins í árslok 2011 hafi alfarið byggt áreikningslegri hlutdeild félagsins í afkomu dótturfélaga. Án bókunar þessararhlutdeildar hefði óráðstafað fé félagsins verið neikvætt og jafnframt engumuppsöfnuðum hagnaði frá fyrri árum til að dreifa, sem sé forsendaarðsúthlutunar. Arðgreiðsla félagsins til áfrýjanda hafi þannig ekki byggst áúthlutuðum og mótteknum arði frá þessum dótturfélögum. Sú greiðsla sem félagiðhafi innt af hendi til áfrýjanda hafi því ekki verið lögmæt úthlutun affjármunum félagsins eins og hún sé skilgreind í 1. mgr. 73. gr. og falli ekkiundir XII. kafla laga nr. 138/1994. 4 Af hálfu stefnda hefur veriðvísað til þess að framangreindur skilningur sé í samræmi við þann tilgang semlá að baki lögfestingu á sambærilegu ákvæði og nú er í 9. tölulið 31. gr. laganr. 90/2003 með 4. gr. laga nr. 95/1998 um breytingu á lögum nr. 75/1981 umtekjuskatt og eignarskatt. Í athugasemdum við frumvarp sem varð að þeim lögumkomi fram að tilgangurinn hafi verið að koma á einföldu kerfi til að koma í vegfyrir margsköttun við arðgreiðslur á milli hlutafélaga. Þannig væri byggt á þvíað hagnaður hlutafélags yrði skattlagður í því hlutafélagi þar sem hannmyndaðist upphaflega og síðan sem fjármagnstekjur þegar hagnaðurinn yrðigreiddur út í formi arðs til endanlegs móttakanda. Eftir skattlagningu hagnaðarhjá hlutafélaginu gæti arður þannig gengið á milli hlutafélaga án þess að myndaskattstofn. Byggir stefndi á því að rökin fyrir því að gera arð frádráttarbæranhjá hluthafa sem rekinn væri í einkahlutafélaga- eða hlutafélagaformi hafiverið þau að arðurinn væri greiddur af hagnaði ársins eða uppsöfnuðum hagnaðifrá fyrri árum. Af athugasemdunum verði ráðið að ákvæðið hafi verið sett meðvenjulegan arð í huga. 5 Af hálfu áfrýjanda er hinsvegar byggt á því að liðurinn óráðstafað eigið fé í ársreikningi IcelandicSeafood International ehf. fyrir árið 2011 sé að öllu leyti frjáls sjóður ískilningi 74. gr. laga nr. 138/1994. Hvers kyns takmarkanir á ráðstöfunfrjálsra sjóða félags með arðgreiðslum til hluthafa, sem ekki fái beina stoð íákvæðum laganna fái ekki staðist og ekki sé heimilt að túlka ákvæðið meðþrengri hætti en orðalag þess gefi til kynna. Áfrýjandi telur því að aðeinsberi að líta til ársreiknings Icelandic Seafood International ehf. fyrir árið2011 við úrlausn málsins en ekki fyrri ársreikninga, enda sé hann óumdeilanlegabyggður á lögmætum reikningsskilaaðferðum og óumdeilt að hann sé réttur. 6 Samkvæmt framansögðu snýstágreiningur málsaðila eingöngu um það hvort arðgreiðsla Icelandic SeafoodInternational ehf. til áfrýjanda hafi fullnægt því skilyrði 1. mgr. 74. gr.laga nr. 138/1994 að henni hafi verið úthlutað úr frjálsum sjóðum félagsins oghvort fjármunum félagsins hafi þar með verið úthlutað til hluthafa með lögmætumhætti, sbr. 73. gr. laganna. Af því leiðir að 2. mgr. 74. gr. laganna hefurekki þýðingu við úrlausn málsins.7 Fyrir liggur að reikningsskilIcelandic Seafood International ehf. voru byggð á hlutdeildaraðferð eins ogfélaginu var skylt að viðhafa samkvæmt 40. og 41. gr. laga nr. 3/2006. Í samræmivið hlutdeildaraðferðina myndaði hlutdeild í afkomu dótturfélaga félagsinshluta af óráðstöfuðu eigin fé þess. Samkvæmt framansögðu verður ekki ráðið af lögumnr. 3/2006 eða öðrum lagaákvæðum, eins og þau voru á árunum 2011 og 2012, aðafmarka hefði átt hlutdeild félagsins í afkomu dótturfélaga í sérstökum sjóðieða reikningi á sama hátt og til dæmis er mælt fyrir um í 2. mgr. 38. gr.laganna, að því er varðar breytingar á virði fjármálagerninga og skuldbindinga enþær skyldi færa á sérstakan gangvirðisreikning sem færður væri með eigin fé.Hlutdeild félagsins í afkomu dótturfélaganna kom því fram ósundurgreind undirliðnum „Retained earnings“ eða óráðstafað eigið fé í ársreikningi félagsins. 8 Sú breyting sem gerð hefurverið á 41. gr. laga nr. 3/2006 með nýrri 5. mgr., felur efnislega í sér aðreikningsskilareglum um meðferð á afkomu dótturfélaga hefur verið breytt tilsamræmis við málatilbúnað stefnda í máli þessu. Af lögskýringargögnum verðurekki ráðið að lagabreytingunni hafi verið ætlað að festa í sessi eldri reglu umað óheimilt væri að úthluta arði byggðum á hlutdeildarhagnaði, heldur hafitilgangurinn verið sá að innleiða nýja ársreikningatilskipun Evrópusambandsins nr.2013/34/ESB. 9 Áðurnefnd sjónarmið stefndaum tilganginn að baki frádráttarákvæðinu í 9. tölulið 31. gr. laga nr. 90/2003endurspeglast ekki með skýrum hætti í sjálfum texta ákvæðisins, sem einungisvísar til þess að draga megi frá tekjum fjárhæð sem félög hafa fengið í arð ágrundvelli laga um hlutafélög og einkahlutafélög en hefur ekki að geymasjálfstæð skilyrði um uppruna þeirra fjármuna sem arðurinn er greiddur af.20 Með vísan til allsframangreinds þykir stefndi ekki hafa sýnt fram á að sá hluti óráðstafaðs eiginfjár Icelandic Seafood International ehf. sem rekja mátti til afkomudótturfélaga í reikningsskilum félagsins hafi ekki verið frjáls sjóður ískilningi 74. gr. laga nr. 138/1994 sem greiða mátti af arð til áfrýjanda eðaað sú arðgreiðsla hafi af öðrum ástæðum verið óheimil í skilningi 73. gr. laganr. 138/1994.21 Samkvæmt öllu framansögðuverður fallist á með áfrýjanda að hin reiknaða staða óráðstafaðs eigin fjár IcelandicSeafood International ehf., samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir árið 2011,hafi í heild sinni verið frjáls sjóður í skilningi 1. mgr. 74. gr. laga nr.138/1994 og þar með fjármunir sem heimilt hafi verið að úthluta áfrýjanda arðiaf í febrúar 2013. Af þeim sökum og þar sem ekki voru formlegir annmarkar áarðsúthlutuninni var áfrýjanda, sem hafði takmarkaða skattskyldu hér á landi,heimilt á grundvelli 9. töluliðar 31. gr. laga nr. 90/2003 að draga hinn fengnaarð frá tekjum á skattframtali 2014 fyrir tekjuárið 2013 en áfrýjandi hafðiekki aðrar tekjur hér á landi á því ári. Verður því fallist á kröfu áfrýjandaum að úrskurður ríkisskattstjóra 14. júní 2017 verði felldur úr gildi.22 Af framangreindu leiðirjafnframt að fallist er á kröfu áfrýjanda um endurgreiðslu staðgreiddsfjármagnstekjuskatts vegna arðgreiðslunnar á grundvelli 2. mgr. 114. gr. laganr. 90/2003 og laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda,eins og nánar greinir í dómsorði. 23 Ekki liggur fyrir í málinuhvenær hin umdeilda staðgreiðsla var innt af hendi en af hálfu stefnda hefurekki verið dregið í efa að það hafi verið 28. febrúar 2013 og verður því viðþað að miða. Með vísan til 1. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 ber stefnda aðgreiða áfrýjanda vexti af kröfu sinni samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001frá 28. febrúar 2013 til 2. nóvember 2016, þegar umboðsmaður áfrýjanda lagðifram kröfu um endurgreiðslu staðgreiðslufjárhæðarinnar, en dráttarvextisamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. 24 Eftir framangreindum úrslitumverður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrirLandsrétti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð: Felldurer úr gildi úrskurður ríkisskattstjóra 14. júní 2017. Stefndi,íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, International Seafood Holdings S.A.R.L., 12.275.278krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 28. febrúar 2013 til 2. nóvember 2016 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað íhéraði og fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur frá 19. október 2018Mál þetta, semdómtekið var að lokinni aðalmeðferð 28. september sl., er höfðað af stefnanda,International Seafood Holdings S.A.R.L., til heimilis að 23 Val Fleuri L-1526Lúxemborg, með stefnu birtri 18. desember 2017 á hendur hendur, stefndaíslenska ríkinu, Arnarhvoli við Lindargötu, 101 Reykjavík. Stefnandi gerir ímáli þessu eftirfarandi dómkröfur:Að úrskurðurRíkisskattstjóra, dags. 14. júní 2017, með yfirskriftina „Úrskurður vegnaskatterindis skv. 5. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, sbr. heimildí 2. mgr. 101. gr. laganna“ verðifelldur úr gildi.Að stefnda verðigert að greiða stefnanda 12.275.278 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001 frá 28. febrúar 2013 til 2. nóvember 2016 og með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. nóvember 2016 til greiðsludags.Að stefndi verðidæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað.Stefndi krefstsýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiðastefnda málskostnað.Ágreiningsefni og málsatvikStefnandi ereignarhaldsfélag með starfsstöð í Lúxemborg, en starfsemi þess felst einkum íeignarhaldi á hlutafé í Iceland Seafood International ehf. (hér eftir ISI).Samkvæmt ársreikningi ISI vegna ársins 2011, samþykktum á aðalfundi félagsinsþann 18. apríl 2012, þá nam eigið fé félagsins 18.217.715 evrum, en þar af vorufrjálsir sjóðir félagsins, það er óráðstafað eigið fé þess, samtals 3.774.898evrur í lok árs 2011. Á fundi stjórnar ISI, er haldinn var 28. desember 2012,var samþykkt að leggja fyrir hluthafafund tillögu um það að félagið greiddi arðtil hluthafa úr frjálsum sjóðum félagsins samkvæmt samþykktum ársreikningisíðasta reikningsárs að fjárhæð 245.505.000 krónur, er jafngilti 1.500.000evrum. Tillagan fól í sér að arðsréttardagur skyldi vera í dagslok tveimurvirkum dögum fyrir greiðsludag og að greiðsla skyldi fara fram eigi síðar en28. febrúar 2013. Fram kemur í fundargerð stjórnarfundar að arðgreiðslan séekki andstæð góðum rekstrarvenjum með tilliti til fjárhagsstöðu samstæðunnar,sbr. 2. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Framangreind tillaga stjórnar varsamþykkt á hluthafafundi ISI, er haldinn var síðar sama dag, hinn 28. desember2012. Þann 7. febrúar2013 var stefnanda veitt tímabundin undanþága frá skattskyldu á arðgreiðslur ágrundvelli 10. gr. tvísköttunarsamnings á milli Íslands og Lúxemborgar. Fólundanþágan í sér að stefnandi skyldi einungis sæta skattlagningu (afdráttarskatti)sem næmi 5% af greiddum arði, í samræmi við framangreint ákvæði tvísköttunar-samningsins. Undanþágan gilti í tvo mánuði, það er í febrúar og mars 2013.Í lok febrúar2013 fékk stefnandi arðgreiðslu frá ISI í samræmi við framangreinda ákvörðunhluthafafundar frá 28. desember 2012, að fjárhæð 1.500.000 evrur, er námu245.505.555 krónum á gengi þess dags þegar arðurinn var greiddur út. Affjárhæðinni var síðan dreginn 5% afdráttarskattur á grundvelli 7. töluliðar 3.gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. a-lið 2. gr. og 6. tölulið 5. gr. laganr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, og í samræmi við framangreindaundanþágu á grundvelli tvísköttunarsamnings Íslands og Lúxemborgar, eða samtals12.275.278 krónur. Eftirstöðvarnar, samtals 233.230.277 krónur, voru síðangreiddar til stefnanda.Síðla árs 2016fól stefnandi endurskoðunarfyrirtækinu Advant ehf. að annast fyrir sig gerðskattframtals vegna ársins 2013 og að fara þess á leit við embættiRíkisskattstjóra að stefnanda yrði endurgreidd fjárhæð þess afdráttarskatts semdregin hafði verið af framangreindri arðgreiðslu til félagsins og skilað tilríkissjóðs. Þann 2. nóvember 2016 sendi endurskoðandinn bréf tilRíkisskattstjóra þar sem því var lýst að stefnandi hefði fengið úthlutaðarðgreiðslu árið 2013 frá dótturfélagi sínu, ISI, að fjárhæð 245.505.555krónur, en frá henni verið dregin 5% staðgreiðsla að fjárhæð 12.275.278 krónur,sem stefnandi óskaði eftir að fá endurgreidda á grundvelli tvísköttunarsamningsvið Lúxemborg, þar sem stefnandi er skráður. Með fylgdi skattframtal stefnanda2014 fyrir árið 2013 og staðfesting á skráningu í Lúxemborg.Með úrskurðiRíkisskattstjóra, 14. júní 2017, var beiðni stefnanda hafnað. Var ákvörðuninrökstudd með því að arðsúthlutunin hefði alfarið byggt á hlutdeildeinkahlutafélagsins ISI í afkomu dótturfélaga þess. Samkvæmt 74. gr. laga umeinkahlutafélög nr. 138/1994 væri ekki heimilt að úthluta arði á grundvellihagnaðar er væri tilkominn vegna beitingar hlutdeildaraðferðar íreikningsskilum. Að mati Ríkisskattstjóra teldust greiðslur sem byggðar væru áhlutdeildarhagnaði ekki vera lögmæt úthlutun af fjármunum félags, sbr. 73. og74. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994 og féllu þær því ekki undirfrádráttarheimild 9. töluliðar 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt.Í máli þessutelur stefnandi framangreinda niðurstöðu í úrskurði Ríkisskattstjóra frá 14.júní 2017 vera efnislega ranga og þar sem slíkur úrskurður sé ekki kæranlegurtil yfirskattanefndar þá eigi stefnandi ekki annarra kosta völ en að höfða málþetta til ógildingar á úrskurðinum og endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar er haldiðhafi verið eftir í staðgreiðslu af framangreindri arðgreiðslu til stefnanda fráISI og skilað til ríkissjóðs. Stefndi telji þá hins vegar einboðið að taka hértil varna þar sem hann telji að lög standi því í vegi að heimilt sé aðendurgreiða stefnanda hina afdregnu staðgreiðslu.Málsástæður og lagarök af hálfustefnandaStefnandi krefjist þess að úrskurður Ríkisskattstjóra, dags. 14. júní2017, verði felldur úr gildi og stefnda gert að greiða sér 12.275.278 krónur,með vöxtum og dráttarvöxtum, eins og greini í dómkröfum. Krafan sé reist á þvíað arðgreiðslan sem um ræðir hafi verið lögmæt í skilningi XII. kafla laga umeinkahlutafélög nr. 138/1994 og því verið frádráttarbær að fullu í skattskilumstefnanda samkvæmt 9. tölulið 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Því hafiRíkisskattstjóra verið skylt að verða við beiðni stefnanda um endurgreiðsluþeirrar fjárhæðar sem dregin hafi verið frá arðgreiðslunni í staðgreiðslu og skilaðtil ríkissjóðs. Enda hafi komið í ljós í kjölfar þess að stefnandi skilaðiskattframtali vegna ársins 2013 að stefnandi hefði með þessu ofgreitt skattasem honum hafi borið að fá endurgreidda, sbr. 2. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003og ákvæði laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda.Ágreiningur málsins snúist í meginatriðum um túlkun á þeim reglum laga nr.138/1994 um einkahlutafélög sem varði útgreiðslu fjármuna til hluthafa.Stefnandi mótmæli túlkun skattyfirvalda á þeim reglum sem rangri, en það leiðitil þess að skortur sé á fullnægjandi lagastoð fyrir niðurstöðu hins umdeildaúrskurðar.Hvað varði álagningu skatts á lögaðila með takmarkaða skattskyldu, þábyggi stefnandi á því að hann hafi ofgreitt skatta sem ríkissjóði hafi borið aðendurgreiða í kjölfar þess að stefnandi skilaði inn skattframtali vegna ársins2013. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, þá séstaðgreiðsla opinberra gjalda samkvæmt lögunum bráðabirgðagreiðsla tekjuskattsog útsvars launamanna á tekjuári og tryggingagjalds launagreiðenda á því ári,nema annað sé tekið fram. Samkvæmt 4. gr. sömu laga þá séu aðilar sem beritakmarkaða skattskyldu hér á landi og njóti tekna, þar á meðal arðstekna,samkvæmt 7. tölulið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, hér á landiskilgreindir sem launamenn samkvæmt lögunum.Í samræmi við 4. mgr. 9. gr. laga nr. 45/1987 þá skuli innheimtuhlutfallí staðgreiðslu hjá þeim launamönnum sem skattskyldir séu samkvæmt. 6., 7., 8.og 10. tölulið 1. mgr. og 2. mgr. 3. gr. laga nr. 90/2003 veratekjuskattshlutfall eins og það sé ákvarðað í 70. gr. þeirra laga og skuliréttilega ákvörðuð og innborguð staðgreiðsla tekjuskatts þeirra aðila verafullnaðargreiðsla án þess að fram þurfi að fara frekari ákvörðun eða álagningnema um sé að ræða aðila er einnig sé skattskyldur samkvæmt 4. tölulið 3. gr.laga nr. 90/2003. Um heimildarákvæði sé að ræða sem komi ekki í veg fyrir aðumræddir aðilar skili inn skattframtali og nýti sér frádráttarreglur laga nr.90/2003 á móti tekjum, eftir því sem við eigi, kjósi þeir svo. Raunar séalmenna reglan sú að öllum þeim sem beri takmarkaða og ótakmarkaða skattskylduhér á landi beri að skila skattframtali á grundvelli 90. gr. laga nr. 90/2003.Samkvæmt 33. gr. laga nr. 45/1987 annist Ríkisskattstjóri álagningu tekjuskattsog útsvars og samkvæmt 34. gr. sömu laga skuli embættið útbúa álagningarskráþegar ákvörðun um álagningu tekjuskatts og útsvars sé lokið og bera hana samanvið skrá um staðgreiðslu á staðgreiðsluárinu til að ákveða greiðslustöðu hversaðila. Teljist skattur greiddur í staðgreiðslu þannig vera bráðabirgðagreiðslaskatta sem gangi upp í álagða skatta samkvæmt ákvörðun Ríkisskattstjóra, ertekin sé á grundvelli innsendra skattframtala.Fari svo að skattaðili sem sé lögaðili njóti einungis arðstekna átekjuári, sem séu að fullu frádráttarbærar á grundvelli 9. töluliðar 1. mgr.31. gr. laga nr. 90/2003, leiði það til þess að endanleg álagning skatta áviðkomandi aðila sé engin. Hafi viðkomandi sætt afdrætti í staðgreiðslu afumræddum tekjum, þá sé ljóst að hann hafi greitt meira en endanlega álögðumsköttum nemi og skuli þá endurgreiða honum það sem ofgreitt hafi verið ísamræmi við 2. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 og lög nr. 29/1995.Hvað varði arðsúthlutunarheimildir laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög,þá byggi stefnandi á því að sú arðsúthlutun sem um ræðir í þessu máli hafiverið heimil að lögum, enda í samræmi við XII. kafla laganna. Um heimildir tilarðsúthlutunar úr einkahlutafélögum sé fjallað í XII. kafla laga nr. 138/1994.Þar segi í 73. gr. að óheimilt sé að úthluta af fjármunum félags til hluthafanema það fari fram eftir reglum um úthlutun arðs, sem endurgreiðsla vegnalækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita. Í 74. gr. sömu laga sénánar fjallað um fyrirkomulag arðsúthlutunar. Samkvæmt því ákvæði sé heimilt aðúthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs,yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hafi veriðfrá tap sem ekki hafi verið jafnað og það fé sem samkvæmt lögum eðafélagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Sérstaklega ségetið um það í 2. mgr. 74. gr. laganna að í móðurfélagi sé óheimilt að úthlutaþað miklum arði að andstætt sé góðum rekstrarvenjum með tilliti tilfjárhagsstöðu samstæðunnar, enda þótt arðsúthlutun sé annars heimil.Í 2. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 sé ekki að finna bann við úthlutunarðs á grundvelli hlutdeildarhagnaðar, heldur komi þvert á móti skýrt fram aðarðgreiðslur til hluthafa einkahlutafélaga úr frjálsum sjóðum félagsinssamkvæmt samþykktum ársreikningi séu ávallt heimilar, óháð því hver sé upprunifjármuna sem í sjóðunum séu, að því gefnu að formskilyrði XII. kafla lagannafyrir útgreiðslu arðs séu uppfyllt. Hvers lags takmarkanir á ráðstöfun frjálsrasjóða félags með arðgreiðslum til hluthafa, sem ekki fái beina stoð í ákvæðumlaganna eða öðrum lögum fái því ekki staðist. Í þessu sambandi sé að mati stefnanda einnig nauðsyn að líta til laga nr.3/2006, um ársreikninga. Samkvæmt 40. gr. þeirra skuli móðurfélag færaeignarhlut sinn í dótturfélagi til eignar samkvæmt hlutdeildaraðferð, í samræmivið hlutdeild sína í eigin fé dótturfélagsins. Þá segi í 41. gr. sömu laga aðþegar hlutdeildaraðferð sé beitt þá skuli taka tillit til rekstrarárangurs ogannarra breytinga á eigin fé dóttur- eða hlutdeildarfélagsins. Hlutdeild þess írekstrarárangri skuli færa til tekna eða gjalda sem áhrif dóttur- oghlutdeildarfélaga í rekstrarreikningi. Af þessu leiði að móðurfélagi sé gertskylt að lögum að færa hlutdeildarafkomu á óráðstafað eigið fé. Þá skuli þessgetið að samkvæmt f-lið 12. gr. reglugerðar nr. 696/1996 um framsetninguársreikninga og samstæðureikninga, þá skuli sýna áhrif dóttur- eðahlutdeildarfélaga í rekstrarreikningi. Þá segi í 30. gr. sömu reglugerðar aðhlutdeild í rekstrarárangri dóttur- og hlutdeildarfélaga skuli færa til tekna írekstrarreikningi sem áhrif dóttur- og hlutdeildarfélaga. Samkvæmt framansögðuþá verði áhrif dóttur- og hlutdeildarfélaga óumflýjanlega hluti af hagnaði eðatapi viðkomandi reikningsárs hjá móðurfélaginu. Á þeim tíma sem umræddarðgreiðsla hafi átt sér stað hafi hvergi verið að finna heimild til handaskattyfirvöldum til þess að líta fram hjá áhrifum dóttur- eða hlutdeildarfélagaá rekstrarafkomu félaga eins og gert sé í hinum umþrætta úrskurðiRíkisskattstjóra.Hvað varði frádráttarbærni arðgreiðslna á grundvelli 9. töluliðar 1. mgr.31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, þá sé lögaðilum samkvæmt því heimilt aðdraga frá tekjum fjárhæð sem viðkomandi félag hafi fengið greidda í arð afhlutum og hlutabréfum félaga sem rekin séu í tilteknu rekstrarformi, meðalannars í formi einkahlutafélaga, sbr. XII. kafla laga nr. 138/1994. Hið samagildi um fjárhæð sem félög heimilisföst í öðru aðildarríki á Evrópskaefnahagssvæðinu hafi fengið greidda í arð. Tilgangur þeirrar frádráttarheimildarsem kveðið er á um í 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 sé sá að komaí veg fyrir margsköttun við arðgreiðslur á milli hlutafélaga. Sá arður semúthlutað hafi verið af ISI hafi verið lögmæt arðsúthlutun í skilningi XII.kafla laga nr. 138/1994. Um sé að ræða greiðslu sem stefnandi hafi móttekið semarð og því beri að heimila fullan frádrátt þeirrar greiðslu í skattskilumstefnanda, enda sé stefnandi heimilisfastur í aðildarríki á Evrópskaefnahagssvæðinu. Stefnda beri að endurgreiða stefnanda umrædda fjárhæð afdreginnarstaðgreiðslu, enda sé um ofgreidda skatta að ræða er stefnda beri samkvæmtlögum að endurgreiða að eigin frumkvæði. Sú arðgreiðsla sem mál þetta snúist umhafi byggt á samþykktum ársreikningi ISI. Stjórn ISI hafi tekið lögmætaákvörðun um það að leggja til að hluta af frjálsum sjóðum ISI skyldi ráðstafaðtil hluthafa félagsins með arðgreiðslu og hafi sú ákvörðun síðar verið samþykktá hluthafafundi ISI eins og lög geri ráð fyrir. Hafi því öllum formkröfum XII.kafla laga nr. 138/1994, sbr. einkum 73., 74. og 76. gr. þeirra, verið fullnægtog þar af leiðandi sé um að ræða lögmæta arðgreiðslu í skilningi laganna semfalli undir frádráttarheimild 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003.Sú niðurstaða Ríkisskattstjóra að greiðsla arðs á grundvellihlutdeildarhagnaðar sé óheimil hafi enga stoð í lögum. Arðsúthlutun ágrundvelli hlutdeildarreikningsskila sé að öllu leyti í samræmi við 74. gr.laga nr. 138/1994 og í reynd gefi 2. mgr. 74. gr. skýrt til kynna að arðgreiðslurbyggðar á slíku uppgjöri séu heimilar, að því gefnu að skilyrði 1. mgr. 74. gr.séu uppfyllt. Þá sé jafnframt löng hefð fyrir því að greiddur sé út arður tilhluthafa í móðurfélögum samkvæmt hlutdeild í hagnaði dótturfélaga, sem færðursé í reikningsskil móðurfélags á grundvelli hlutdeildaraðferðar, enda séu þáöll formskilyrði arðgreiðslu samkvæmt XII. kafla laga nr. 138/1994 uppfyllt.Verði niðurstaða Ríkisskattstjóra látin standa óbreytt muni íþyngjandi áhrifhennar hafa bein áhrif á skattskil fjölmargra fyrirtækja. Túlkun skattyfirfaldafeli einnig í sér verulega íþyngjandi niðurstöðu fyrir hluthafa móðurfélagaþegar um samstæður sé að ræða. Staðfesting á slíkri túlkun myndi leiða til þessað heimildir móðurfélaga til arðgreiðslna vegna afkomu dótturfélaga myndifrestast um a.m.k. eitt ár frá því að hagnaður myndaðist, það er ef nauðsynlegtværi að arðgreiðslur færu fyrst frá dótturfélagi til móðurfélags og þaðan tilhluthafa árið eftir, samkvæmt afkomu móðurfélagsins á því ári sem það móttók arðinn.Áhrif á skattlagningu arðgreiðslunnar yrðu hins vegar engin vegnafrádráttarheimilda 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003. Umrædd túlkunstefnda hafi aðeins í för með sér íþyngjandi kvaðir á hluthafa móðurfélaga ántilgangs. Ótækt sé að skattskil einstakra fyrirtækja eins og stefnanda séumeðhöndluð með öðrum hætti en almennt gerist og þvert á fyrirmæli settra laga. Sú aðferð er stefndi beiti til að komast að niðurstöðu í úrskurði, aðrekja afkomu ISI og dótturfélaga aftur til ársins 2004, fái ekki staðist.Óráðstafað eigið fé félagsins í árslok 2011 hafi verið talsvert meira en nemifjárhæð arðgreiðslunnar sem hér sé til umfjöllunar og það eitt staðfesti aðfullnægjandi heimild hafi verið til að taka lögmæta ákvörðun um arðgreiðsluna ágrundvelli XII. kafla laga nr. 138/1994. Feli þau ákvæði ekki í sér bann viðúthlutun arðs á grundvelli hlutdeildarhagnaðar, en í greinargerð með frumvarpitil laga um hlutafélög segi í athugasemd við 105. gr. (nú 99. gr. laga nr.2/1995 um hlutafélög er sé samhljóða 74. gr. laga nr. 138/1994) um 2. mgr.:„Með ákvæðum 2. mgr. greinar þessarar er ætlunin að stuðla að því að gætt verðifyllstu varúðar við arðsúthlutanir í móðurfélögum þannig, að tekið sé tillittil fjárhagsstöðu samstæðunnar í heild við ákvörðun um arðgreiðslu ímóðurfélagi, enda þótt arðsúthlutun sé að öðru leyti heimil. Rök fyrir þessueru einkum þau, að í ýmsu tilliti verður að líta á samstæður hlutafélaga semeina heild, bæði réttar- og fjárhagslega.“ Ákvæði 2. mgr. 74. gr. laganna væritilgangslaust ef túlkun stefnda á arðgreiðslu- heimildum þeirra og samhljóðaheimildum laga nr. 2/1995 um hlutafélög væri rétt. Hins vegar hafi löggjafinnákveðið að líta svo á að samstæður hlutafélaga séu ein heild, í lagalegu ogfjárhagslegu tilliti, sem leiði til þess að arðgreiðslur til hluthafamóðurfélags byggðar á hlutdeild þess í hagnaði dótturfélaga séu í samræmi viðlög. Í úrskurði Ríkisskattstjóra sé byggt á því að með breytingum er gerðarhafi verið á lögum nr. 3/2006 með 27. gr. laga nr. 73/2016, hafi verið „ennfrekar fest í sessi sú regla […] að óheimilt sé að úthluta arði byggðum áhlutdeildarhagnaði“. Því sé vísað á bug að slík regla hafi gilt í íslenskumrétti árið 2013. Byggir stefnandi einnig á því að ljóst sé að bann viðafturvirkni laga komi í veg fyrir að lagabreyting sú er tekið hafi gildi áárinu 2016 hafi þýðingu við mat á hinni umþrættu arðgreiðslu. Sú arðgreiðslahafi átt sér stað löngu áður, á árinu 2013, á grundvelli ákvörðunar sem tekinhafi verið í lok árs 2012, úr frjálsum sjóðum félags samkvæmt samþykktumársreikningi ársins 2011. Umrædd lagabreyting fjalli annars ekki um heimildirtil útgreiðslu arðs úr félögum, heldur hvernig beri að setja uppeiginfjárreikning félaga er noti hlutdeildar- aðferð við reikningsskil, eftirað teknar hafi verið ákvarðanir um arðgreiðslur. Heimildum til skattlagningar séu skorður settar í 40. og 77. gr.stjórnarskrár. Þar sé skýrt kveðið á um að skattamálum skuli skipað með lögumog að ekki megi fela stjórnvöldum ákvörðun um það hvort leggja skuli á skatt,breyta honum eða afnema hann. Þá sé lagt bann við afturvirkni skattalaga.Löggjafinn hafi ákveðið að arðstekjur tiltekinna lögaðila skuli vera að fullufrádráttarbærar frá tekjum, sbr. 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003.Þrátt fyrir orðalag ákvæðisins í kjölfar breytinga er gerðar hafi verið á því áárinu 2007, þá sé ljóst að skattyfirvöldum sé ekki í sjálfsvald sett að leggjamat á það hvað teljist vera löglega úthlutaður arður í skilningi laga nr.138/1994 og laga nr. 2/1995. Aðeins sé heimilt að horfa til skilyrða er settséu í umræddum lögum og óheimilt sé að ganga lengra eða setja frekari skorðurvið útgreiðslu arðs, hvort heldur almennt eða við mat á frádráttarbærni arðs ískilningi 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 en leiði beinlínis afsettum lögum. Hafi arðsúthlutunin sem hér um ræðir verið í samræmi viðheimildir laga nr. 138/1994 og því heimil að lögum. Takmarkanir sem frádrættiarðstekna séu settar í 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 taki aðeinstil dulinna arðsúthlutana. Með matskenndri ákvörðun á túlkun ákvæða XII. kaflalaga nr. 138/1994 hafi Ríkisskattstjóri komist í úrskurði sínum að niðurstöðusem hafi skattaleg áhrif í för með sér fyrir stefnanda. Með úrskurðinum sé íreynd neitað að skila 12.275.278 krónum er haldið hafi verið eftir ístaðgreiðslu af stefnanda þótt stefnandi hafi, eins og honum sé heimilt aðlögum, skilað skattframtali og farið fram á frádrátt þessara tekna ískattskilum. Skattyfirvöld geti ekki með úrskurðum, er byggi á matskenndumlögskýringum í andstöðu við skýran texta settra laga, tekið ákvarðanir sem hafibein skattaleg áhrif fyrir gjaldendur. Slíkt samrýmist ekki kröfum er gerðarséu til skýrleika skattlagningarheimilda og þeirri afdráttarlausu reglu aðskattamálum skuli skipað með lögum. Niðurstaða hins umþrætta úrskurðar fáihvorki stoð í lögum nr. 138/1994 né heldur í lögum nr. 90/2003 og styðjist ekkivið fullnægjandi skattlagningarheimild og sé því í andstöðu við ákvæðistjórnarskrár.Sú arðgreiðsla sem stefnandi hafi móttekið í febrúar 2013 hafi verið ísamræmi við lög og því fallið undir 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr.90/2003. Stefnandi hafi engar aðrar tekjur haft á Íslandi á árinu 2013 en þáarðgreiðslu. Með tilliti til frádráttar á grundvelli 9. töluliðar 1. mgr. 31.gr. laganna hafi félaginu því ekki borið að greiða tekjuskatt hér á landi vegnaársins 2013. Stefnandi hafi því ofgreitt skatt í staðgreiðslu. Með vísan til 2.mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003 og laga nr. 29/1995, einkum 1. mgr. 1. gr. og 2.gr. þeirra, þá beri stefnda því að endurgreiða stefnanda fjárhæð þeirrarstaðgreiðslu sem dregin hafi verið af arðgreiðslunni og stefnandi skilaði íríkissjóð.Um lagarök vísist til laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, einkum 73.gr. og 74. gr., til laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, einkum 9. töluliðar 1. mgr.31. gr., 90. gr. og 2. mgr. 114. gr., til laga nr. 45/1987 um staðgreiðsluopinberra gjalda, einkum 1. gr., 4. gr., 5. gr., 4. mgr. 9. gr., 33. gr. og 34.gr., til laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda,Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 40. gr. og 77. gr., oglaga nr. 3/2006, um ársreikninga. Krafa um vexti byggi á 2. mgr. 114. gr. laganr. 90/2003 og 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 8. gr., og krafaum dráttarvexti byggi á 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðjist við1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, en um varnarþing sé vísað til 3. mgr. 33.gr. þeirra sömu laga.Málsástæður og lagarök af hálfustefndaSýknukrafa sé á því byggð að úrskurður Ríkisskattstjóra, er reyni á ímálinu, hafi í einu og öllu verið að lögum. Engum efnisannmörkum sé til aðdreifa í úrskurðinum sem leitt geti til þess að hann verði felldur úr gildi. Ífélagarétti gildi sú meginregla að eignir félags séu að vissu marki óháðarráðstöfunarrétti hluthafa og þannig bundnar í félaginu. Meginreglan sé sú aðgreiðsla til hluthafa af fjármunum félagsins geti aðeins farið fram samkvæmtreglum um úthlutun arðs, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994. Sú meginregla gildieinnig um greiðslu fjármuna dótturfélags til móðurfélags. HagnaðarhlutdeildIceland Seafood International ehf. (hér eftir ISI) í dótturfélögum þess semfærð sé í ársreikninga félagsins sé einungis reikningsleg stærð. Engin færslafjármuna frá dótturfélögum í sjóði ISI hafi átt sér stað rekstrarárin 2004 tilog með árinu 2011, er geti staðið undir umþrættri arðgreiðslu til stefnanda.Því fái ekki staðist það sjónarmið stefnanda að bókhaldsleg færslahagnaðarhlutdeildar dótturfélaga ISI geti orðið lögmætur grundvöllurarðgreiðslu úr félaginu í skilningi 73. gr. og 74. gr. laga nr. 138/1994.Ákvæðin í 40. og 41. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006, sem lúti aðhlutdeildarreikningsskilum tengdra félaga, breyti engu varðandi skilyrði 74.gr. laga nr. 138/1994 fyrir arðsúthlutun. Öndverðum málsástæðum stefnanda sémótmælt sem röngum og stefndi taki hér undir afstöðu og röksemdirRíkisskattstjóra í málinu. Í 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 sé að finna heimild til þessað draga frá tekjum lögaðila þá fjárhæð sem hlutafélög, sbr. 1. tölulið 1. mgr.2. gr., og félög og samlög sem falla undir 2. tölulið 1. mgr. 2. gr. hafifengið greidda í arð samkvæmt 4. tölulið C-liðar 7. gr. af hlutum oghlutabréfum í félögum sem greini í 1. tölulið 1. mgr. 2. gr., sbr. XII. kaflalaga nr. 2/1995 um hlutafélög og laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Samagildi um fjárhæð sem félög í sömu félagaformum sem skattskyld séu samkvæmt 7.tölulið 3. gr. og eru heimilisföst í öðru aðildarríki á Evrópskaefnahagssvæðinu, aðildarríki stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu eða íFæreyjum hafa fengið greidda í arð. Ákvæði 1. málsliðar skuli einnig taka tilarðs frá hlutafélögum sem skráð séu erlendis ef það félag sem arðinn fær sýnirfram á að hagnaður hins erlenda félags hafi verið skattlagður með sambærilegumhætti og gert sé hér á landi. Frádráttur samkvæmt 3. málslið sé bundinn þvískilyrði að það skatthlutfall sem lagt sé á hagnað hins erlenda félags sé eigilægra en almennt skatthlutfall í einhverju aðildarríkja Efnahags- ogframfarastofnunarinnar (OECD), Evrópska efnahagssvæðisins eða stofnsamningsFríverslunarsamtaka Evrópu eða í Færeyjum. Ráðherra skuli setja nánari reglurum framkvæmd þessa ákvæðis.Ákvæði 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 hafi verið lögfestmeð 4. gr. laga nr. 95/1998, um breyting á lögum nr. 75/1981 um tekjuskatt. Íupphaflega ákvæðinu hafi engar takmarkanir verið tilgreindar á því hvaðaarðgreiðslna tilvitnuð frádráttarheimild tæki til og verið vísað til 4.töluliðar C-liðar 7. gr. laganna í því sambandi. Þá hafi ákvæðið í upphafieinungis tekið til tilgreindra innlendra félaga sem hefðu fengið greiddan arðfrá innlendum hlutafélögum og hlutafélögum skráðum erlendis ef sýnt væri fram áað hagnaður hins erlenda félags hefði verið skattlagður með sambærilegum hættiog gert sé hér á landi. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi sem orðiðhafi að lögum nr. 95/1998 komi fram að tilgangurinn hafi verið að setja áeinfalt kerfi til að koma í veg fyrir margsköttun við arðgreiðslur á millihlutafélaga. Þannig hafi verið byggt á því að hagnaður hlutafélags yrðiskattlagður í því hlutafélagi sem hann myndaðist upphaflega í og síðan semfjármagnstekjur þegar hagnaðurinn yrði greiddur út í formi arðs til endanlegs móttakanda,það er hluthafa sem sé einstaklingur, sameignarfélag eða starfi í öðru félaga-eða rekstrarformi þar sem úttekt úr félaginu sé skattfrjáls í hendi móttakanda.Eftir skattlagningu hagnaðar hjá hlutafélaginu geti arður þannig gengið á millihlutafélaga án þess að mynda skattstofn. Þá komi þar einnig fram að rökin fyrirþví að gera arð frádráttarbæran hjá hluthafa sem sé einkahlutafélag eðahlutafélag séu þau að arðurinn sé greiddur af hagnaði ársins eða uppsöfnuðumhagnaði frá fyrri árum. Af athugasemdum verði þannig ráðið að ákvæðið hafiverið sett með venjulegan arð í huga.Með 4. gr. laga nr. 76/2007 um breytingu á lögum nr. 90/2003 og lögum nr.94/1996 um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur með síðari breytingum hafiverið gerð breyting á 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 þannig aðfrádráttarheimildin tæki einnig til fjárhæða sem félög í sömu félagaformum ogtöluliðurinn tiltaki, sem skattskyld séu samkvæmt 7. tölulið 3. gr. og séuheimilisföst í öðru aðildarríki á Evrópska efnahagssvæðinu, hefðu fengiðgreidda í arð. Í athugasemdum með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr.76/2007 segi að lagt sé til að lögaðilum sem beri takmarkaða skattskyldusamkvæmt 7. tölulið 3. gr. laga nr. 90/2003 og séu heimilisfastir í einhverjuaðildarríkja Evrópska efnahagssvæðsisins verði heimill frádráttur sem nemiskattskyldum arðstekjum með sama hætti og innlendum félögum. Breytingin hafiþað í för með sér að lögaðilar með takmarkaða skattskyldu á Íslandi verðiskattlagðir með sambærilegum hætti og innlendir lögaðilar í sama félagaformi.Með 4. gr. laga nr. 166/2007 um breytingu á lögum nr. 90/2003 hafi veriðgerð breyting á 9. tölulið 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 á þann veg aðfrádráttarheimildin hafi verið takmörkuð við arð samkvæmt XII. kafla laga nr.2/1995 um hlutafélög og laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Í athugasemdummeð frumvarpi því sem hafi orðið að lögum nr. 166/2007 segi að með breytingunnisé ætlað að hnykkja á því að frádráttarheimildin sé einvörðungu bundin viðlöglega úthlutaðan arð, samkvæmt tilgreindum köflum laga um hlutafélög ogeinkahlutafélög, en taki ekki til dulinna arðsúttekta. Í engu sé vikið að arðií rýmri merkingu hugtaksins, það er venjulegum arði sem og öðrum úthlutunum tilhluthafa samkvæmt 11. gr. laga nr. 90/2003, að öðru leyti en því að tiltaka aðákvæðið taki ekki til dulinna arðsúttekta. Sú breyting sem gerð hafi verið áákvæði 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 á árinu 2007 með lögum nr.166/2007 þrengi því gildissvið ákvæðisins verulega þar sem frádráttar-heimildin sé samkvæmt orðalagi þess nú bundin við löglega úthlutaðan arðsamkvæmt XII. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög eða laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög.Samkvæmt 73. gr. laga nr. 138/1994 sé óheimilt að úthluta fjármunumeinkahlutafélags til hluthafa nema það fari fram eftir reglum um úthlutun arðs,sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita.Í lögunum séu sérstakar reglur um þessi efni, sbr. VII., XII. og XIII. kaflaþeirra, sbr. einnig sambærilega kafla í lögum nr. 2/1995. Í 1. mgr. 74. gr.laga nr. 138/1994 sé meðal annars mælt svo fyrir að einungis sé heimilt aðúthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs,yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir að dregið hafi veriðfrá tap sem ekki hafi verið jafnað og það fé er samkvæmt lögum eðafélagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Fyrir liggi að dótturfélag stefnanda, ISI, hafi frá og með reikningsárinu2004 haft heimild ársreikningaskrár til að færa bókhald og semja ársreikning íerlendum gjaldmiðli, nánar tiltekið í evrum. Í ársreikningi ISI fyrir árið 2004komi fram að óráðstafað eigið fé félagsins í upphafi árs 2004 hafi verið149.289 evrur og þá hafi félagið greitt eiganda sínum arð að fjárhæð 142.427evrur á árinu 2004. Í ársreikningi félagsins fyrir árið 2005 komi fram aðhlutafé félagsins hafi verið lækkað um 5.565.767 evrur og fjárhæðinni varið tilhækkunar á óráðstöfuðu eigin fé félagsins. Þrátt fyrir þessa hækkun hafi óráðstafaðeigið fé félagsins verið neikvætt sem nemi 3.367.481 evru í árslok 2005. Íársreikningum ISI fyrir árin 2004–2011, komi fram að hlutdeild ISI í afkomudótturfélaga hafi numið alls 7.850.133 evrum á tímabilinu 2004–2011. Uppsöfnuðafkoma félagsins á sama tímabili hafi hins vegar verið neikvæð sem nemi samtals185.825 evrum. Á tímabilinu 2006–2011 hafi hlutdeild ISI í afkomu dótturfélaganumið samtals 11.095.781 evru og þá hafi afkoma félagsins á sama tímabili veriðjákvæð sem nemi samtals 8.719.668 evrum. Sé einungis horft til afkomu ISI ánhlutdeildar þess í afkomu dótturfélaga hafi afkoman verið neikvæð sem nemi8.035.958 evrum tímabilið 2004–2011 og neikvæð sem nemi 2.376.113 evrumtímabilið 2006–2011, sbr. frekari útlistun á framangreindu í úrskurði frá 14.júní 2017. Í ársreikningi ISI fyrir árið 2011 komi síðan fram að óráðstafaðeigið fé félagsins í árslok 2011 hafi numið 3.774.898 evrum. Þá komi fram íársreikningi félagsins fyrir árið 2013 að félagið hafi greitt stefnanda1.487.000 evrur í arð á árinu 2013. Við blasi að arðgreiðslan sem ISI hafi úthlutað til stefnanda afóráðstöfuðu eigin fé ársins 2011 eigi hvorki rót sína að rekja til hagnaðar afreglulegri starfsemi félagsins, né heldur í yfirfærðum hagnaði af reglulegristarfsemi félagsins frá fyrri árum, heldur hafi hún alfarið byggst á hlutdeildfélagsins í afkomu dótturfélaga. Stefndi telji að arðgreiðslan hafi ekki veriðlögmæt úthlutun af fjármunum félagsins, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994. Ídómaframkvæmd hafi skattyfirvöldum verið talið heimilt að leiðrétta skattskilhluthafa sem hafi fengið úthlutað fjármunum úr félagi án þess að skilyrði XII.kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög eða samsvarandi ákvæðihlutafélagalaga hafi verið fyrir hendi, en svo hátti einmitt til í þessu máli. Tekið sé fram í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 að einungis sé heimiltað úthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðastareikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir aðdregið hafi verið frá tap sem ekki hafi verið jafnað og það fé sem samkvæmtlögum eða félagssamþykktum skuli lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. Í lögumnr. 138/1994 sé enga heimild að finna fyrir frekari úthlutun arðs en leiði afframangreindu, hvorki almennt né sérstaklega í tilviki móðurfélaga sem beitihlutdeildaraðferð í reikningsskilum sínum á grundvelli laga nr. 3/2006. Hafilög nr. 138/1994 raunar engar sérreglur að geyma um arðsúthlutanir úrmóðurfélögum að undanskildu ákvæði 2. mgr. 74. gr. laganna þar sem fram komiþað viðbótarskilyrði fyrir arðsúthlutun í tilviki móðurfélaga að slíkum félögumsé óheimilt að úthluta það miklum arði að andstætt sé góðum rekstrarvenjum meðtilliti til fjárhagsstöðu samstæðunnar, enda þótt arðsúthlutun væri annarsheimil. Ákvæði laga nr. 3/2006 lúti að reikningsskilum þeirra félaga sem lögintaki til en fjalli ekkert um úthlutanir af fjármunum þeirra. Öndverðummálsástæðum sé mótmælt sem röngum. Að því er snerti ákvæði umhlutdeildarreikningsskil tengdra félaga í 40. og 41. gr. þeirra laga, þá sé og ástæðatil að benda á það að þau standi í nánum tengslum við ákvæði VII. kafla sömulaga um samstæðureikninga, en eins og fram komi í athugasemdum með 25. gr. ífrumvarpi að lögum nr. 56/2003 um breytingu á lögum nr. 144/1994 umársreikninga, þá sé tilgangur með gerð slíkra reikninga fyrst og fremst sá aðveita notendum reikningsskila móðurfélaga upplýsingar um samstæðuna í heildsinni og um fjárhagsstöðu hennar án innbyrðis viðskipta félaganna.Sá arður, að fjárhæð 1.487.000 evrur, eða 245.505.555 krónur, sem ISIúthlutaði til stefnanda af óráðstöfuðu eigin fé samkvæmt ársreikningi fyrir2011 hafi alfarið verið byggður á hlutdeild umrædds félags í afkomudótturfélaga þess. Stefndi telji að þessi greiðsla sé ekki lögmæt úthlutun affjármunum félagsins og falli ekki undir XII. kafla laga nr. 138/1994 umeinkahlutafélög. Samkvæmt skýru orðalagi 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr.90/2003 þá takmarkist frádráttarheimild ákvæðisins við löglega úthlutaðan arðsamkvæmt XII. kafla laga nr. 2/1995 um hlutafélög og XII. kafla laga nr.138/1994 um einkahlutafélög. Arðgreiðslan sem stefnandi hafi fengið frá ISI áárinu 2013 falli þar með ekki heldur undir framangreinda frádráttarheimildlaganna.Af 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrár leiði að skattamálum skuli skipað meðlögum. Í dómaframkvæmd hafilöggjafanum verið játað víðtækt vald til þess að ákveða hvaða atriði skuli ráðaskattskyldu. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003 sé mælt fyrir um það aðskattskyldar tekjur teljist, með þeim undantekningum og takmörkunum sem sérstaklegaséu tilteknar, hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðilahlotnist og metin verði til peningaverðs og skipti ekki máli hvaðan slíkt stafieða í hvaða formi það sé. Skilyrði 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr.90/2003 sem heimili frádrátt tilgreindra arðstekna og þar með endurgreiðsluafdreginnar staðgreiðslu séu ekki fyrir hendi. Því beri að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda. Löggjafarviljinn sé skýr varðandi þetta og öndverðummálsástæðum stefnanda mótmælt sem röngum.Í stefnu komi fram að umrædd arðsúthlutun ISI hafi verið samþykkt áhlutahafafundi félagsins 28. desember 2012 og arðurinn greiddur út 28. febrúar2013. Því hafi félaginu borið samkvæmt reikningsskilareglum að færa hinasamþykktu arðsúthlutun til lækkunar á óráðstöfuðu eigin fé félagsins á árinu2012. Síðan hafi átt að færa hana til skuldar í árslok 2012 og skila afdreginnistaðgreiðslu í samræmi við það. Það hafi hins vegar ekki verið gert, sbr.skattframtal ISI fyrir 2012. Í ársreikningi félagsins fyrir árið 2012 sé engingrein gerð fyrir umræddri arðsúthlutun. Í skýrslu stjórnar í ársreikningi 2012,dags. 19. september 2013, sé þar að auki tekið fram að stjórnin leggi til aðenginn arður verði greiddur til hluthafa á árinu 2013. Þessi skýrsla stjórnarsé dagsett rúmum sex mánuðum eftir að arðurinn hafi verið greiddur stefnanda ogátta mánuðum frá því að stjórn félagsins hafi komið saman og ákveðiðarðsúthlutunina, sbr. fyrirliggjandi fundargerðir varðandi þetta. Í upphafleguerindi stefnanda, dags. 2. nóvember 2016, hafi því verið haldið fram að arðinumhafi verið úthlutað á árinu 2013 og sé það í samræmi við ársreikning ISI fyrirárið 2013, en þar sé tekið fram að enginn arður hafi verið greiddur árið 2012.Stefndi árétti þó að þetta misræmi breyti því ekki að úthlutaður arður byggi áhlutdeildarhagnaði dótturfélaga og teljist arðgreiðslan því ekki vera lögmætúthlutun af fjármunum félagsins.Vaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Álagning opinberra gjalda lögaðila 2014hafi farið fram 31. október 2014. Þá fyrst hafi stefnandi getað átt rétt á aðfá staðgreiðsluna endurgreidda ef lög stæðu til þess. Stefnandi hafi fengiðgreiddan arð í hendur 28. febrúar 2013. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr.90/2003 hafi stefnanda borið að skila skattframtali vegna tekna 2013 á árinu 2014.Óumdeilt sé að skattframtali ársins 2014 hafi ekki verið skilað fyrr en í lokárs 2016. Stefnandi beri einn ábyrgð á þeim drætti. Verði talið að stefnandieigi rétt til vaxta þá telji stefndi að krafa hans beri fyrst vexti frástefnubirtingardegi, 18. desember 2017, sbr. 4. mgr. 114. gr. laga nr. 90/2003.Að lokum vilji stefndi halda því til haga að niðurstaða Ríkisskattstjóraí máli stefnanda sé ekki byggð á breytingum sem gerðar hafi verið á lögum umársreikninga, eins og glöggt megi sjá í úrskurðinum sjálfum. NiðurstaðaRíkisskattstjóra sé á því byggð að heimildin til úthlutunar arðs yrði einungisbyggð á lögum um hlutafélög og einkahlutafélög og að í lögum um ársreikninga séekki að finna slíkar heimildir. Öndverðum málsástæðum sem og málsástæðum erlúti að afturvirkni laga nr. 73/2016 sé mótmælt sem röngum. Stefndi vísi tilframangreindra laga og réttarheimilda sem varði sýknukröfu hans, en krafa ummálskostnað styðjist við 130. gr. laga nr. 91/1991.NiðurstaðaMálavextir liggja fyrir, auk þess sem ágreiningur málsaðila er hér velafmarkaður, eins og hefur skýrst enn frekar undir rekstri málsins. Stefnandifer hér fram á það að felldur verði úr gildi úrskurður Ríkisskattstjóra, dags.14. júní 2017, þar sem hafnað var beiðni af hans hálfu um það að fáendurgreidda afdregna staðgreiðslu tekjuskatts að fjárhæð 12.275.278 krónur,sem haldið var eftir af arðgreiðslu sem stefnandi fékk greidda frá dótturfélagisínu, Iceland Seafood International ehf., á árinu 2013. Enn fremur ferstefnandi fram á það að fá framangreinda afdregna fjárhæð endurgreidda.Fyrir liggur að stefnandi, sem er erlendur lögaðili með takmarkaðaskattskyldu hérlendis, hafi réttilega sætt því að upphaflega var dreginn 5%afdráttarskattur af framangreindri arðgreiðslu til hans frá dótturfélagi hans,sem stefnandi hafi síðan talið að hann ætti að fá endurgreiddan að fullu ágrundvelli 9. töluliðar 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, eftirað skattframtali fyrir árið 2013 var skilað, en slíkar arðstekjur teljast óumdeiltað fullu frádráttarbærar uppfylli þær til þess lagaskilyrði. Þessu erindistefnanda var synjað í framangreindum úrskurði Ríkisskattstjóra, dags. 14. júní2017, á þeim grundvelli að um ólögmæta arðgreiðslu hafi hér verið að ræða, enóumdeilt er í málinu að slík endurgreiðsla sem stefnandi krefst á grundvellilaga nr. 90/2003 er alfarið háð því að hún teljist byggja á lögmætriarðgreiðslu. Ekki er hér ágreiningur um það að framangreint dótturfélagstefnanda stóð með formlega réttum hætti að því að samþykkja umræddaarðgreiðslu, svo sem lýst er nægilega hér að framansögðu. Afmarkast ágreininguraðila í málinu því í reynd alfarið við skýringu á því hvort hér hafi verið umað ræða efnislega lögmæta arðgreiðslu í skilningi XII. kafla laga nr. 138/1994,sbr. 73. og 74. gr., þeirra, sem óumdeilt er að fjalli með tæmandi hætti umslíkar heimildir einkahlutafélags. Þá liggur ljóst fyrir í málinu að þauskilyrði sem lúta beinlínis að mati á lögmæti arðgreiðslna í þessu samhengi erað sama skapi ekki að finna í öðrum lögum, t.d. í lögum nr. 3/2006, umársreikninga. Umrædd ákvæði í 73. og 74. gr. laga nr. 138/1994 er hér reynir á erueftirfarandi:„73. gr. Óheimilt er að úthluta af fjármunum félagsinstil hluthafa nema það fari fram eftir reglum um úthlutun arðs sem endurgreiðslavegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita. 74.gr. Einungiser heimilt að úthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðastareikningsárs, yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum og frjálsum sjóðum eftir aðdregið hefur verið frá tap sem ekki hefur verið jafnað og það fé sem samkvæmtlögum eða félagssamþykktum skal lagt í varasjóð eða til annarra þarfa. … Í móðurfélagi er óheimilt að úthluta það miklumarði að andstætt sé góðum rekstrarvenjum með tilliti til fjárhagsstöðusamstæðunnar enda þótt arðsúthlutun sé annars heimil.“Óumdeilt er í málinu að hér reynir aðeins á heimildir dótturfélagsstefnanda til úthlutunar arðs til hluthafa, sbr. 73. gr. laganna, en ekki aðrarheimildir þess ákvæðis. Um skilyrði til úthlutunar arðs fjallar síðan í 74. gr. laganna, en þarkemur meðal annars fram að heimilt sé að úthluta sem arði hagnaði samkvæmtsamþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs og frjálsum sjóðum, en stefnanditelur arðgreiðsluna til sín uppfylla þau skilyrði um þetta sem ákvæðiðtilgreinir. Byggir stefnandi hér á því að ákvæðið heimili formlega réttilegaákvarðaðar arðgreiðslur úr frjálsum sjóðum einkahlutafélags, samkvæmtsamþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, sem hér hafi verið ársreikningurfyrir 2011, óháð því hver sé uppruni hins óráðstafaða eigin fjár sem liggifrjálsum sjóði til grundvallar. Að mati stefnda er hins vegar litið svo á, sbr.og úrskurð Ríkisskattstjóra frá 14. júní 2017, að umrædd arðgreiðsla tilstefnanda uppfylli ekki hér framangreind skilyrði í 1. mgr. 74. gr. laganna þarsem dótturfélag stefnanda hafi í umrætt sinn í reynd ekki úthlutað arði sembyggi á eiginlegum sjóðum félagsins, heldur sem byggi aðeins á bókfærðumhlutdeildarhagnaði í dótturfélögum. Af hálfu stefnda er einkum vísað til þess að sé einungis litið til afkomuIceland Seafood International ehf., án hlutdeildar í afkomu dótturfélaga þess,þá hafi afkoman verið neikvæð sem nemi 8.035.958 evrum fyrir tímabilið2004-2011 og neikvæð um sem nemi 2.376.113 evrum fyrir tímabilið 2006-2011.Frekari töluleg útlistun liggur fyrir í í úrskurði Ríkisskattstjóra, dags. 14.júní 2017, en þar kemur meðal annars fram að hlutdeild Iceland SeafoodInternational ehf. í afkomu dótturfélaga þess hafi numið samtals 6.036.779evrum á tímabilinu 2004-2012, en uppsöfnuð afkoma félagsins á sama tímabilihafi hins vegar verið neikvæð um sem nemi samtals 1.895.152 evrum. Á tímabilinu 2006-2012 hafi hlutdeild IcelandSeafood International ehf. í afkomu dótturfélaga numið samtals 9.282.427 evrumog þá hafi afkoma félagsins á sama tímabili verið jákvæð um sem nemi samtals7.010.341 evru. Sé einungis litið til afkomu Iceland Seafood Internationalehf., án hlutdeildar í afkomu dótturfélaga, þá hafi afkoman verið neikvæð umsem nemi 7.931.931 evru fyrir tímabilið 2004-2012 og neikvæð um sem nemi2.272.086 evrum tímabilið 2006-2012, eins og þar er útskýrt. Hefur framangreind töluleg útlistun íúrskurði Ríkisskattstjóra, dags. 14. júní 2017,ekki á nokkurn hátt verið véfengd eða hrakin af stefnanda í máli þessu.Er því ljóst að mati dómsins að umrædd arðgreiðsla af óráðstöfuðu eigin féársins 2011 eigi hvorki rót sína að rekja til hagnaðar af reglulegri starfsemifélagsins, né af slíkum yfirfærðum hagnaði frá fyrri árum, heldur alfariðbyggst á hlutdeild þess í afkomu dótturfélaga. Að mati dómsins verður að fallast á það með stefnda að fyrirliggjandiframkvæmd og lögskýringargögn gefi það ótvírætt til kynna að skattyfirvöldum sénú við mat á framkvæmd frádráttarheimildar í 9. tölulið 1. mgr. laga nr.90/2003 ætlað að kanna hvort um löglega úthlutaðan arð sé að ræða í viðkomanditilviki, sbr. hér áskilnað XII. kafla laga nr. 138/1994, sem ákvæðið vísarbeinlínis til. Sjá einnig dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 607/2013 frá 13.febrúar 2014 og dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 1427/2016 frá 28. apríl2017, sem einnig virðast endurspegla réttmæti slíkrar framkvæmdar við mat áhvort arðgreiðslu félags teljist hafa verið réttilega úthlutað. Hvað varðar þá mat á því hvort umrædd arðgreiðsla dótturfélags stefnandageti talist uppfylla skilyrði 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 um hagnað eðafrjálsa sjóði í félaginu, þá verður að mati dómsins að líta hér til þess að ídómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 607/2013 frá 13. febrúar 2014, er því lýst,að með frjálsum sjóði í skilningi ákvæðisins sé átt við raunverulegan sjóð semorðið hafi til í rekstri félagsins. Jafnframt er síðan áréttað í dómiHéraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 1427/2016, frá 28. apríl 2017, að sú aðferðað styðjast við hlutdeildarreikningsskil leiði ekki til rýmri heimilda tilarðsúthlutunar en mælt sé fyrir um í 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994. Virðistþví framangreind dómaframkvæmd styðja þann skýringarkost að ekki geti talistvera tækt að einungis bókhaldsleg færsla á hagnaðarhlutdeild félags, sem sésjálfstæður lögaðili, geti myndað sjóði hjá öðru slíku félagi, sem sémóðurfélag þess, án þess að slík hagnaðarhlutdeild sé í reynd greidd út á millifélagana í formi arðs. Sú er óumdeilt staðan í því máli sem hér um ræðir aðengar slíkar greiðslur hafi í reynd átt sér stað, sbr. fyrirliggjandiársreikninga og úrskurð Ríkisskattstjóra, dags. 14. júní 2017. Er það því matdómsins að þegar af þessum ástæðum verði að líta svo á að umrædd arðgreiðslageti ekki talist uppfylla áskilin skilyrði 1. mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994 umhagnað eða frjálsa sjóði, en ákvæði 2. mgr. 74. gr., sem felur í sér ennfrekari skilyrði um samstæður félaga, hefur þá heldur ekki sérstaka þýðinguhér. Að framangreindu virtu getur umrædd arðgreiðsla því ekki talist veralögmæt úthlutun arðs úr einkahlutafélagi til hluthafa þess, sbr. 73., og 1.mgr. 74. gr. laga nr. 138/1994, en það leiðir aftur til þess að þá eru brostinöll skilyrði fyrir frádrætti frá tekjuskatti, sem gerir slíkt lögmætiarðgreiðslu að skilyrði, sbr. 9. tölulið 1. mgr. laga nr. 90/2003.Að öllu framangreindu virtu fær dómurinn því ekki séð að neinlagaskilyrði standi til þess að fallast beri á kröfu stefnanda um það að fellaberi úr gildi úrskurð Ríkisskattstjóra, dags. 14. júní 2017, með yfirskriftinni„Úrskurður vegna skatterindis skv. 5. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt, sbr. heimild í 2. mgr. 101. gr. laganna“, né heldur að fallast beriá kröfu stefnanda í málinu um endurgreiðslu afdreginnar staðgreiðslutekjuskatts af umræddri arðgreiðslu að fjárhæð 12.275.278 krónur ásamt vöxtum,eins og frekar greinir í framangreindum dómkröfum stefnanda. Að öllu framangreindu virtu þá verður heldur ekki séð að aðrarmálsástæður sem aðilar hafa haft uppi í máli þessu geti haft þýðingu eðaþarfnist þá frekari úrlausnar. Verður það því niðurstaðan að sýkna beri stefndaaf dómkröfum stefnanda í málinu. Með hliðsjón af eðli málsins þykir þó vera rétt, eins og hér stendur á,að málskostnaður á milli aðila verði látinn niður falla. Málið fluttuGuðrún Lilja Sigurðardóttir lögmaður, fyrir hönd Guðmundar Ingva Sigurðssonarlögmanns, af hálfu stefnanda en Soffía Jónsdóttir lögmaður fyrir stefnda. Pétur DamLeifsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómarinn tók við málinu 10. janúar2018, en hafði fram til þess tíma engin afskipti haft af meðferð þess.D ó m s o r ð:Stefndi, íslenskaríkið, skal vera sýkn af dómkröfum stefnanda, International Seafood HoldingsS.A.R.L., í máli þessu. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 2/2005
Líkamsárás Skilorð Sératkvæði
K var gefið að sök að hafa ráðist að þáverandi eiginkonu sinni á sameiginlegu heimili þeirra og veitt henni tiltekna áverka. K viðurkenndi að hafa tekið konuna hálstaki en neitaði að hafa valdið henni þessum áverkum. Talið var nægilega sannað að konan hefði hlotið áverka á hálsi af völdum K. Með vísan til gagna málsins var talið ósannað að konan hefði gefið K tilefni til árásarinnar og að til átaka hafi komið milli þeirra. Var árásin alvarleg og átti K sér engar málsbætur. Var honum gert að sæta fangelsi skilorðsbundið í 3 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. desember 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærða verði ákveðin refsing. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Ríkissaksóknari áfrýjaði málinu samkvæmt heimild í 148. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 8. gr. laga nr. 37/1994, þar sem hann taldi viðurlög í héraðsdómi að mun of væg. Ákærði leitaði ekki áfrýjunarleyfis fyrir sitt leyti samkvæmt 2. mgr. 150. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1994. Kemur sýknukrafa hans því ekki til álita nema að því marki, sem efni kunna að vera til samkvæmt 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Í máli þessu er ákærða gefið að sök að hafa ráðist að þáverandi eiginkonu sinni á sameiginlegu heimili þeirra 1. október 2003, tekið hana hálstaki og hrint henni til og frá með þeim afleiðinum að hún hlaut tognun í hálsvöðvum og hné og yfirborðsáverka á andliti og hársverði. Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákærði hefur viðurkennt við meðferð málsins fyrir dómi og lögreglurannsókn að hann hafi tekið þáverandi eiginkonu sína hálstaki með því að nota armkrika sinn og að hafa hrint henni til og frá. Hann hefur hins vegar neitað að hafa með því valdið þeim áverkum sem lýst er í ákæru. Konan leitaði á slysa-og bráðamóttöku Landspítala-háskólasjúkrahúss daginn eftir árásina. Í vottorði Hlyns Þorsteinssonar læknis 15. október 2003 er áverkum hennar lýst á sama veg og í ákæru. Í vætti hans fyrir dómi kom hins vegar fram að einu sjáanlegu áverkarnir hafi verið mar á vinstra kjálkabarði, en hann hafi skráð hina áverkana eftir frásögn konunnar. Vitnin A og B báru báðar hjá lögreglu og fyrir dómi að konan hafi borið sjáanlega áverka á hálsi, er hún kom hlaupandi fáklædd um Suðurgötuna umræddan morgun. Er nægilega sannað að konan hafi hlotið áverka á hálsi af völdum ákærða, en ekki verður fullyrt í ljósi gagna málsins að hann hafi valdið öðrum áverkum hennar. Brot hans varðar við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 20/1981. Ákærði hefur haldið því fram að hann hafi tekið konuna hálstaki og hrint henni þegar til stimpinga kom á milli þeirra í kjölfar þess að hún hafi tjáð sér að hún hafi verið með öðrum mönnum. Hann vísar í þessu efni sér til málsbóta til 3. mgr. 218. gr. a., 70. gr., 4. töluliðar 1. mgr. 74. gr. og 75. gr. almennra hegningarlaga. Þegar gögn málsins eru virt er hvorki í ljós leitt að konan hafi gefið ákærða tilefni til árásarinnar né að til átaka hafi komið milli þeirra. Eins og fyrr segir réðist ákærði, sem er vel að manni, á varnarlausa konuna á heimili þeirra, þar sem aðrir voru henni ekki til bjargar, og tók hana meðal annars hálstaki með áðurnefndum afleiðingum. Var þessi árás hans því alvarleg og á ákærði sér ekki málsbætur. Í sakavottorði ákærða, sem lagt var fyrir í héraði, kom ekki fram að hann var dæmdur 11. apríl 1990 í þriggja mánaða varðhald, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Hann hefur ekki sætt öðrum refsingum sem hér koma til álita. Refsing hans er ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Langt er um liðið frá því ákærði framdi fyrra hegningarlagabrot sitt. Þykir því rétt að fresta fullnustu refsingar hans og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Kjartan Ólafsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar hans og fellur hún niður að þremur árum liðnum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigurmars K. Albertssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég er sammála meirihluta dómenda til og með 3. málslið í þriðju síðustu málsgrein forsendna þeirra sem hljóðar svo: Þegar gögn málsins eru virt er hvorki í ljós leitt að konan hafi gefið ákærða tilefni til árásarinnar né að til átaka hafi komið milli þeirra. Í stað þess sem þar fer á eftir og aftur að næstu málsgrein vil ég orða forsendur og niðurstöðu dómsins á eftirfarandi hátt: Samkvæmt þessu hafa hvorki 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga né ákvæði 4. töluliðar 1. mgr. 74. gr. eða 75. gr. laganna þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. Ákærði hefur lagt fram fyrir Hæstarétt upplýsingar um frásagnir fjölmiðla af hinum áfrýjaða dómi, einkum í tilefni orðalags í forsendum hans, og umfjöllun á opinberum vettvangi, sem hann telur hafa beinst að sér með sérstaklega ósanngjörnum og meiðandi hætti. Segir hann þetta hafa valdið breytingu á högum sínum til hins verra, meðal annars hafi hann misst starf sitt. Um það hefur hann þó ekki lagt fram sönnunargögn. Hann telur að hafa beri hliðsjón af þessu við ákvörðun viðurlaga. Í sakarvottorði ákærða, sem lagt var fram í héraði, kom ekki fram að ákærði hlaut 11. apríl 1990 þriggja mánaða varðhald, skilorðsbundið í þrjú ár, fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Sá dómur hefur ekki ítrekunaráhrif á brot það sem hann er sakfelldur fyrir nú, sbr. 3. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga. Hann hefur ekki sætt öðrum refsingum sem hér skipta máli. Með hliðsjón af fordæmum Hæstaréttar er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Fallast má á með ákærða að opinber umfjöllun um brot hans, þar sem meðal annars var birt mynd af honum undir nafni, hafi verið einhliða og ósanngjörn og til þess fallin að valda honum þjáningum og skaða á þann hátt, sem hann hefur lýst. Með hliðsjón af c-lið 1. mgr. 113. gr. laga nr. 19/1991 hefði þetta átt að skipta máli, ákærða til hagsbóta, við ákvörðun ákæruvalds um að óska eftir leyfi til áfrýjunar á héraðsdóminum. Verður ekki séð að sú hafi verið raunin. Virðist þessi umfjöllun fremur hafa haft gagnstæð áhrif. Með hliðsjón af þessu sem og því, að langt er um liðið síðan ákærði framdi fyrra hegningarlagabrot sitt, þykir rétt að fresta fullnustu refsingar hans og skal hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ég er sammála niðurstöðu meirihluta dómenda um sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. október 2004. Mál þetta er með ákæru útgefinni 24. maí 2004 höfðað gegn Kjartani Ólafssyni, kt. [...], Suðurgötu 79, Hafnarfirði ,,fyrir líkamsárás, með því að hafa, á tímabilinu frá klukkan 9:00 til 12:00, miðvikudaginn 1. október 2003, ráðist að X, á þáverandi sameiginlegu heimili þeirra að [...] tekið hana hálstaki og hrint henni til og frá með þeim afleiðingum að hún hlaut tognun í hálsvöðvum og hné og yfirborðsáverka á andliti og hársverði. Telst framangreind háttsemi ákærða varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu ákærða er gerð krafa um að hann verði sýknaður af refsikröfum í málinu. Þá er þess krafist, að kostnaður sakarinnar þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Brynjars Níelssonar hrl. verði greiddur úr ríkissjóði. I. Málavextir. Þann 4. október 2003 var að beiðni Kvennaathvarfsins óskað aðstoðar lögreglunnar [...]. Þar var X komin til að ná í son sinn og aðra muni sem hún þarfnaðist. Hún hafði leitað á náðir Kvennaathvarfsins eftir að eiginmaður hennar Kjartan Ólafsson hafði ráðist á hana og rekið hana af heimili þeirra. Hún hafði með sér af heimilinu buxur og peysu en var hinsvegar ekki aðstoðuð við að taka son sinn með sér. X fór síðan aftur í Kvennaathvarfið en sonur hennar varð eftir hjá föður sínum. Miðvikudaginn 8. október 2003 kom X á lögreglustöðina í Hafnarfirði í fylgd C til að leggja fram kæru á hendur Kjartani Ólafssyni eiginmanni sínum vegna líkamsárásar og tilraunar til nauðgunar sem hún hafi orðið fyrir þann 1. október 2003. Hún lýsir atvikum svo, að hún hafi komið heim tveimur dögum áður og þá hafi ákærði ásakað hana um að hafa ekki verið að vinna heldur að halda framhjá honum. Ákærði hafi fylgt þessu eftir með því að berja hana í höfuðið og kalla hana ónöfnum. Hún kvað ákærða hafa hagað sér á þennan hátt allt frá því að skömmu eftir að þau hafi gift sig þann 14. ágúst 1999. Ofbeldið hafi átt sér stað með hléum öll sambúðarárin og u.þ.b. tvisvar á ári hafi ákærði beitt hana alvarlegum líkamsmeiðingum. Miðvikudaginn 1. október 2003 kl. 10:00 um morguninn hafi ákærði ráðist að henni þegar hún hafi verið í rúmi sínu. Þau hafi verið að ræða saman í rúminu þegar ákærði hafi skyndilega orðið viti sínu fjær af bræði. Hann hafi tekið hana hálstaki með handleggnum aftan frá í rúminu og hert að þar til hún hafi misst meðvitund. Hún kveðst ekki vita hvað það ástand hafi varað lengi en þegar hún hafi vitað af sér aftur hafi ákærði tekið hana hálstaki á ný og þá með greipunum. Þá hafi hún hinsvegar ekki misst meðvitund. Þá hafi hann einnig rifið hana úr bolnum með einu handtaki og nærbuxunum einnig. Eftir að ákærði hafi sleppt takinu hafi hann farið fram í eldhús til að hringja í vinnuveitanda hennar. Hún kveðst þá hafa farið í bol og peysu. Þegar ákærði hafi komið aftur hafi hann tekið hana kverkataki með báðum höndum framan frá og þrýst með báðum þumalputtum undir barkakýli hennar. Þegar ákærði hafi sleppt hálstakinu hafi hann þrýst henni niður með annarri hendinni en reynt að fara með lausan fingur á hinni hendinni inn í leggöng hennar. Eftir þetta hafi ákærði farið aftur fram í eldhús til að hringja. Hún kveðst hafa notað tækifærið á meðan til að fara í nærbuxur og hlaupa út úr íbúðinni með síðbuxur í hendinni. Hún hafi hlaupið beint af augum þar til að hún hafi hitt fyrir tvær konur sem hafi hjálpað henni. Önnur konan hafi komið henni í samband við Kvennaathvarfið þar sem hún hafi dvalið síðan. Í vottorði Hlyns Þorsteinssonar, læknis á Slysa- og Bráðamóttöku Landspítala-Háskólasjúkrahús í Fossvogi kemur þetta fram um þá áverka sem kærandi hlaut og aðdraganda þeirra: ,,Sjúklingur kemur á Slysa- og Bráðamóttöku Landspítala-Háskólasjúkrahús í Fossvogi þann 02.10.2003 og er skráð inn kl. 13:37. Saga hennar er á þá leið að um kl. 10:00 að morgni þess 01.10.2003 hafði eiginmaður hennar ráðist að henni og tók hana kverkataki, en hann beitti þeirri aðferð að hann þrýsti framhandleggjum að hálsi hennar og lyfti henni upp. Að sögn sjúklings hefur eiginmaður hennar ráðist að henni í einhver skipti áður og tekið hana kverkataki og þá hafði einhvern tíma sést fingraför á hálsinum á henni. Sjálf telur hún að hann hafi gert þetta til að ekki bæri á fingraförum í þetta skiptið. Eftir fyrstu árásina að morgni 01.10.2003 missti hún meðvitund um stund. Síðan segir hún að hann hafi tekið hana tvívegis hálstaki eftir það og hert eða þrengt að hálsinum. Þá mun hann hafa barið hana í hnakkann og snúið upp á vinstri ganglim um hnélið. "Við skoðun er hún aum í vöðvum framan í hálsi við hreyfingar, og við þreyfingu framkallast eymsli frá vöðvum sem heita Sternocleidomastoid vöðvar, en þeir eru beggja vegna framan á hálsi og festast ofanvert aftan undir eyrum en í neðri endann við efri brún bringubeins. Ekki virðast nein eymsli í vöðvum aftan á hálsi. Síðan er mar á vinstra kjálkabarði og er það um 1,5 x 2 cm að stærð. Þá eru eymsli í hársverði aftarlega á hvirfli. Síðan finnur hún fyrir sársauka frá vinstra hné og eru þau eymsli bæði frá vöðvafestum innanvert við hnéð og frá liðbandi sem liggur innanvert yfir hnéliðinn. Greiningar sem sjúklingur fær eru tognun í hálsvöðvum, yfirborðsáverkar á andliti, yfirborðsáverkar í hársverði og tognun um hné. Sjúklingur hafði leitað hælis í Kvennaathvarfinu og kemur þaðan til Slysa- og Bráðamóttöku til skoðunar." Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu þann 9. október 2003. Ákærði kveðst viðurkenna að hafa að morgni miðvikudagsins 1. október 2003 lagt hendur á kæranda. Ástæðan hafi verið sú að hann hafi gjörsamlega misst stjórn á skapi sínu þegar hún hafi sagt honum frá því að hún hafi verið með öðrum manni. Ákærði kvaðst hafa farið með börnin í skólann um morguninn, en hafi síðan farið heim aftur. Hann hafi þá haft samfarir við hana en hætt þegar að hún hafi sagt honum frá því að hún hafi verið með öðrum manni. Við þessar fréttir hafi hann misst stjórn á skapi sínu og lagt hendur á hana í bræði sinni. Hann kveðst ekki muna nákvæmlega hvað hann hafi gert en hann hafi tekið hana hálstaki og tuskað hana til. Hann telur þó að hann hafi ekki meitt hana. Ákærði kveðst hafa hætt ofbeldinu fljótlega eftir að hann hafi náð stjórn á skapi sínu. Eftir þetta hafi hann farið fram í eldhús og hringt á vinnustað hennar. Seinna hafi hann síðan hringt í móður sína og á meðan á því samtali hafi staðið hafi kærandi farið út úr íbúðinni. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu þann 4. nóvember 2003. Ákærði kvaðst hafa tekið kæranda hálstaki í armkrikann að morgni miðvikudagsins 1. október 2003 þar sem hún hafi ætlað að ganga frá honum. Hann hafi hinsvegar ekki haldið lengi og ekki haldið það fast að hún hafi átt erfitt með andardrátt. Þá kvaðst ákærði hafa hrint henni til og frá en neitar að hafa kýlt hana. Þegar kærandi hafi farið út úr íbúðinni hafi hann ekki séð betur en að hún hafi verið fullklædd. Verða nú raktir framburðir ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði hefur hér fyrir dómi og við skýrslutöku hjá lögreglu viðurkennt að til átaka hafi komið á milli sín og kæranda á heimili þeirra en það hafi þó frekar verið stympingar og hrindingar því þau hafi hrint hvort öðru til og frá. Hún hafi komið heim um morguninn en hann hafi verið að fara með strákana í skólann, en síðan farið heim aftur. Þegar heim hafi verið komið hafi hann hafið samfarir við hana. Hún hafi þá sagt honum frá sambandi sínu við aðra menn og að í kjölfarið hafi orðið einhver átök, stympingar og hrindingar. Þá hafi hún kastað í hann hlutum. Hann hafi verið reiður og snúið hana af sér. Hann kveðst síðan hafa hringt í vinnuna til hennar og til móður sinnar. Hún hafi hinsvegar búið um rúmið og síðan farið út. Hann hafi ekki séð betur en að hún hafi verið fullklædd. Þau hafi hafið sambúð aftur eftir þetta um miðjan desember 2003 sem staðið hafi til síðasta vetrardags 2004. Ákærði og hún hafa síðan átt í forræðisdeilum og sé kæran hluti af því máli og til að veikja stöðu hans í því máli. Þá sé þetta einnig aðferð hennar til að hafa peninga af honum. Kærandi kvað langt um liðið frá árásinni og að árásin hafi verið erfið lífsreynsla. Hún hafi verið að vinna og komið heim kl. 5-6 að morgni. Ákærði hafi ráðist að henni m.a. slegið hana í höfuðið og verið með ásakir um að hún hafi verið með öðrum mönnum. Það hafi hún ekki verið þó að hann hafi haldið því fram. Hún hafi verið þreytt og sofnað, en um kl. 9 hafi ákærði vakið hana og viljað ræða við hana um sambandið. Hann hafi spurt hvort hún hafi viljað fara frá honum og hvort hún hafi stað til að fara á. Hún hafi verið þreytt og viljað fá frið. Þá hafi hann orðið brjálaður og tekið hana hálstaki og síðan rifið fötin utan af henni bæði bol og nærbuxur. Við þetta hafi hún misst meðvitund um stund. Eftir þetta hafi hann farið fram og í símann til að hringja í vinnuveitanda hennar. Hún kvaðst hafa farið í bol og peysu en þegar að hann hafi komið aftur hafi hann reynt að nauðga henni. Hann hafi ýtt henni niður og það hafi komið til átaka á milli þeirra. Hann hafi síðan farið aftur fram í eldhús. Þá hafi hún gripið síðbuxur og hlaupið að dyrunum og út á götu. Á hlaupunum hafi hún séð tvær konur sem buðu henni aðstoð. Hún hafi þegið aðstoðina. Ákærði hafi áður beitt kæranda ofbeldi. Þau hafa reynt að laga samskipti sín eftir þetta aðallega vegna barnanna. Hann hafi m.a. hjálpað henni með bílinn en þau hafa þó ekki búið saman. A, gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst hafa staðið fyrir utan heima hjá sér ásamt B vinkonu sinni og séð kæranda koma hlaupandi niður Suðurgötuna sokkalausa og á nærbuxunum. Hún hafi verið skjálfandi af hræðslu og grátandi. Þá hafi hún verið með klórrispur á hálsinum. Hún kvaðst hafa verið tekin hálstaki og lamin. Auðséð hafi verið að tekið hafi verið á henni. Hún hafi beðið um að hurðinni yrði lokað og þá hafi hún verið hrædd við karlmenn. B vinkona hennar hafi farið með hana inn í Kvennaathvarf. Vitnið, Hlynur Þorsteinsson, læknir, [...], staðfesti áverkavottorð sitt fyrir dómi. Áverkar kæranda hafa getað átt við þá lýsingu sem hún hefur gefið af atburðum. Hún hafi tekið fram að hún hafi verið tekin með framhandleggjum ákærða og að hann hafi lyft henni upp. Þetta hafi ákærði gert til að fingraför myndu ekki sjást á hálsi hennar. Vitnið, Gísli Þorsteinsson, lögreglufulltrúi, [...], staðfesti skýrslu sína fyrir dómi. Hann man ekki eftir að kærandi hafi áður kvartað yfir samskiptum sínum við ákærða. Aðspurður kannaðist hann ekki við að hafa komið að rannsókn á máli út af húsbroti. B, gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið er hjúkrunarfræðingur og kvaðst hafa verið í morgunkaffi hjá vinkonu sinni þegar kærandi hafi komið fáklædd til þeirra. Hún hafi verið hrædd og ekki náð andanum m.a. hafi hún verið hrædd við eiginmann vinkonu hennar. Hún hafi viljað láta loka hurðinni. Þá hafi hún verið með bjúg og sár á hálsinum auk þess sem hálsinn á henni hafi verið rauður. Á barkakýlinu hafi verið skrap og mynstur eins og eftir peysu. Fram hafi komið hjá henni að ákærði hafi tekið hana hálstaki og að hann hafi gert þetta áður. II. Niðurstöður. Af gögnum málsins þykir ljóst að upphaf þeirra átaka sem brutust út á milli ákærða og kæranda megi rekja til erfiðleika í sambúð þeirra. Þegar kærandi hafi komið heim að morgni miðvikudagsins 1. október 2003 hafi ætlunin verið að fara að sofa. Ákærði hafi verið heima. Ákærða og kæranda ber allskostar ekki saman um þá atburðarrás sem fór í gang í framhaldi af þessu. Í ákæru segir að á tímabilinu frá klukkan 9:00 til 12:00, miðvikudaginn 1. október 2003 hafi ákærði ráðist að kæranda og tekið hana hálstaki og hrint henni til og frá með þeim afleiðingum að hún hlaut tognun í hálsvöðvum og hné og yfirborðsáverka á andliti og hársverði. Ákærði hefur staðfastlega neitað að hafa veitt kæranda þá áverka sem í ákæru greinir. Á hinn bóginn hefur hann viðurkennt að einhver átök hafi átt sér stað á milli þeirra. Átökin hafi verið stympingar og hrindingar en þau hafi hrint hvort öðru til og frá. Átökin hafi orðið í kjölfar þess að kærandi hafi sagt honum frá sambandi sínu við aðra menn. Hann hafi orðið reiður og snúið hana af sér. Framburður kæranda er að hluta til andstæður framburði ákærða. Í honum kemur fram að ákærði hafi ráðist að henni þegar hún hafi komið heim um morguninn og m.a. slegið hana í höfuðið. Eftir að kærandi hafi sofnað hafi ákærði vakið hana og viljað tala við hana um samband þeirra. Hann hafi síðan orðið brjálaður og m.a. tekið hana hálstaki og síðan rifið fötin utan af henni. Hún hafi að lokum hlaupið út þegar hann hafi verið að tala í símann inni í eldhúsi. Vitnin A og B báru fyrir dómi að kærandi hafi komið hlaupandi fáklædd niður Suðurgötuna. Hún hafi verið hrædd og grátandi. Vitnin báru um áverka á hálsi kæranda og fram hafi komið hjá vitninu B sem starfað hafi sem hjúkrunarfræðingur að kærandi hafi verið með bjúg og sár á hálsinum auk þess sem hálsinn á henni hafi verið rauður. Þá hafi verið skrap á barkakýlinu og mynstur eins og eftir peysu. Framburður kæranda hjá lögreglu og fyrir dómi hefur verið staðfastur. Þá lýsti hún árásinni strax að átökunum afloknum fyrir vitnunum B og A og síðar fyrir læknum á Slysa– og Bráðamóttöku Landspítala-Háskólasjúkrahús í Fossvogi. Að mati dómsins þykir frásögn kæranda af atburðum vera trúverðug. Byggist það mat á framsetningu hennar auk þess sem framburður vitna og áverkavottorð styðja frásögn hennar. Óumdeilt er að til átaka kom á milli ákærða og kæranda og hefur ákærði viðurkennt fyrir dóminum að til átaka hafi komið á milli þeirra. Hann hafi verið reiður og þau hrint hvort öðru til og frá og að lokum hafi hann snúið hana af sér. Fram hefur komið hjá kæranda að ákærði hafi slegið hana í höfuðið og tekið hana hálstaki. Telja verður að áverkar kæranda hafi komið til í þessum átökum þeirra á milli. Ákærði hefur ekki getað gefið neinar aðrar skýringar á þeim. Dómurinn telur að sannað megi teljast að afleiðingar þær sem lýst er í ákæru verði raktar til atlögu ákærða gegn kæranda og hefur ákærður því gerst brotlegur við 1. mgr. 217. gr. alm. hegningarlaga nr. 19,1940. Við refsimat í málinu verður að líta til þess, að samkvæmt frásögn kæranda hefur sambúð hennar og ákærða verið stormasöm allt frá því að þau giftust 14. ágúst 1999 og iðulega komið til átaka milli þeirra, án þess að séð verði að það hafi leitt til kærumála, en í þessu tilviki leggur ákærður hendur á kæranda í mikilli bræði og hníga gögnin frekar að því, að kærandi kunni að hafa valdið henni. Þannig ber þeim saman um að ákærður hafi haldið að hún héldi fram hjá honum með öðrum manni og ákærður hafi þarna um morguninn viljað hafa við hana samfarir, en horfið frá því í miðjum klíðum til að hringja í yfirmann hennar á vinnustað hennar, sem styður þá frásögn hans, að hún hafi þarna tjáð honum eða gefið í skyn að hún væri með öðrum manni á vinnustað hennar og því hafi hann hringt þangað til að kanna hvað hæft væri í frásögn hennar. Áverkar þeir sem sáust á kæranda benda ekki til þess að hann hafi tekið mjög harkalega á henni, en hún þó verið mjög miður sín á eftir. Þá er og rétt að hafa í huga að hún er sein til að kæra og gerir það ekki fyrr en í framhaldi af því að hún fær ekki son þeirra tekinn frá ákærða með lögregluvaldi og blandast því kærumál þetta forræðisdeilu. Ákærður hefur tvívegis hlotið refsingu fyrir brot á 25. og 27. gr. umferðarlaga. Árið 1985 30.000 króna sekt og árið 1988 45 daga varðhald og var í bæði skiptin sviptur ökurétti. Í ljósi aðstæðna og atvika í máli þessu þykir rétt samkvæmt heimild í a-lið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 57,1940 sbr. lög nr. 22,1955 að refsiákvörðun í máli þessu verði frestað og komi ekki til hennar ef ákærður haldi almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940 í 3 ár. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar þar með talin málsvarnarlaun til skipaðs verjanda Brynjars Níelssonar hrl. sem ákveðast 80.000 krónur. Smátöf á dómsuppsögu er vegna anna. Mál þetta flutti af hálfu ákæruvaldsins Arnþrúður Þórarinsdóttir fulltrúi sýslumannsins í Hafnarfirði. Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákvörðun refsingar á hendur ákærða Kjartani Ólafssyni er frestað og kemur ekki til hennar, haldi ákærður almennt skilorð samkvæmt 57. gr. laga nr. 19,1940, sbr. lög nr. 22,1955 í 3 ár. Ákærður greiði allan kostnað sakarinnar þar með talin málsvarnarlaun til skipaðs verjanda Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns 80.000 krónur.
Mál nr. 513/2008
Kærumál Vanhæfi
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að héraðsdómarinn A viki sæti í máli sem Á hafði höfðað á hendur X.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. september 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. september 2008, þar sem Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari hafnaði kröfu varnaraðila um að hún viki sæti í máli sóknaraðila á hendur honum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að fyrrnefndur héraðsdómari víki sæti í málinu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Varnaraðili hefur ekki bent á þau atvik eða aðstæður sem til þess eru fallnar að draga megi óhlutdrægni héraðsdómara í efa með réttu samkvæmt 6. gr. laga nr. 19/1991, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur Hvorki eru skilyrði til að dæma varnaraðila kærumálskostnað, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, né málskostnað í héraði, sbr. 1. mgr. 44. gr. sömu laga. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta er höfðað af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu með ákæru útgefinni 20. maí 2008, á hendur X, kt. [...], [heimilisf.], Reykjavík, „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 5. desember 2007 ekið bifreiðinni Þ með 61 km hraða á klst. austur Grænatún í Kópavogi, á vegarkafla við hús númer 20, þar sem leyfður hámarkshraði var 30 km á klst. Telst þetta varða við 1., sbr. 4. mgr. 37. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta sviptingu ökuréttar skv. 101. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993“. I. Forsaga kröfugerðar ákærða er sú að dómari málsins kvað upp úrskurð þann 6. júlí 2007 þar sem ákærða var gert að sæta nálgunarbanni í sex mánuði þannig að lagt var bann við því að hann kæmi á eða í námunda við heimili fyrrverandi eiginkonu sinnar og vinnustað hennar með nánar tilgreindum hætti. Ákærði kærði úrskurðinn til Hæstaréttar Íslands en með dómi réttarins 11. júlí sama ár í máli nr. 368/2007 var hinn kærði úrskurður staðfestur að öðru leyti en því að nálgunarbann á hendur ákærða tæki ekki til vinnustaðar fyrrverandi eiginkonu hans. Í þinghaldi 13. júní sl. lýsti ákærði kröfu sinni um að dómari viki sæti vegna aðkomu dómarans að fyrrgreindu nálgunarbannsmáli á hendur honum. Var málinu frestað til að gefa ákærða kost á að hafa samráð við verjanda sinn en síðan var það tekið fyrir til umfjöllunar um kröfuna þann 9. september sl. Sækjandi mótmælti kröfunni. Þegar verjandi ákærða og sækjandi höfðu fært rök fyrir kröfum sínum að þessu leyti var málið tekið til úrskurðar. II. Við munnlegan málflutning um kröfu ákærða um að dómari víki sæti í málinu vísaði verjandi til þess að vegna eðlis tilvitnaðs nálgunarbannsmáls og þess að svo stutt væri síðan dómarinn kvað upp úrskurð í því máli, væri það til þess fallið að draga mætti hlutleysi dómarans í efa og ylli það því vanhæfi dómarans til að fara með þetta sakamál. Þá hefur ákærði bent á að niðurstaða Hæstaréttar Íslands í nálgunarbannsmálinu hafi ekki verið að öllu leyti í samræmi við niðurstöðu dómara í þessu máli. Vísaði ákærði til ákvæða 6. gr. laga nr. 19/1991, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 til stuðnings kröfu sinni. Af hálfu ákæruvaldsins var kröfu ákærða mótmælt með vísan til þess að tilvitnuð lagaákvæði ættu ekki við í máli þessu enda hefði dómarinn ekki tekið afstöðu til efnis málsins í úrskurði sínum í nálgunarbannsmálinu. III. Um vanhæfi dómara í opinberu máli fer samkvæmt 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála en eins og áður er rakið hefur ákærði vísað til g-liðar framangreindrar 5. gr. Þegar litið er til þess að úrskurður dómara máls þessa í áðurgreindu nálgunarbannsmáli er dómsúrlausn sem heyrir til almennum embættisverkum hans og þess að ákærði hefur ekki nefnt nein sérstök atvik við meðferð þess sem gefa ástæðu til að efast um hlutleysi dómarans gagnvart málsaðilum, verður ekki fallist á það með ákærða að uppfyllt séu skilyrði g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Verður kröfu ákærða um að dómari víki sæti vegna vanhæfis því hafnað. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu um að Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari víki sæti í máli þessu.
Mál nr. 4/2021
Samning dóms Málsástæða Ómerking héraðsdóms
Í málinu var deilt um heimild Í til að krefja Ó og M í nóvember 2019 um þóknun vegna uppgreiðslu á 40 ára húsnæðisláni sem þau höfðu í júlí 2008 tekið hjá Í með útgáfu ÍLS-veðbréfs. Ó og M byggðu á því annars vegar að skilmálar í veðbréfinu hefðu ekki verið í samræmi við áskilnað þágildandi laga um neytendalán nr. 121/1994 og hins vegar að efni stæðu til þess að víkja skilmálum veðbréfsins um uppgreiðslugjald til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a–c laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að í forsendum hins áfrýjaða dóms hefði fyrst verið vikið að fyrrnefndu málsástæðunni og réttilega verið komist að þeirri niðurstöðu að í nefndu veðbréfi hefði ekki verið gætt fyrirmæla 3. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994 um að tilgreina hvernig uppgreiðslugjald væri reiknað út og hvenær slíkur kostnaður félli til. Í dóminum hefði á hinn bóginn í engu verið getið hverju sá ágalli varðaði eða hvernig hann leiddi til þess að fallast bæri á kröfur Ó og M. Var því talið að hinn áfrýjaði dómur uppfyllti ekki áskilnað f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Því næst hefði dómurinn tekið til úrlausnar hvort nánar tilgreind ákvæði reglugerða hefðu átt sér fullnægjandi lagastoð í heimildarákvæði laga nr. 44/1998 um húsnæðismál en þeirri málsástæðu hefði hvergi séð stað í stefnu Ó og M til héraðsdóms. Þrátt fyrir það hefðu forsendur dómsins að stærstum hluta verið umfjöllun um þessa málsástæðu og virtist úrlausn dómsins um kröfu Ó og M á hendur Í að mestu leyti reist á henni auk ætlaðs brots á lögum nr. 121/1994 án þess þó að þar væri greint á milli. Var tekið fram að samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 mætti dómari ekki byggja niðurstöðu sína á málsástæðum sem hefðu mátt koma fram við meðferð máls en gerðu það ekki. Væri óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon og Þorgeir Örlygsson fyrrverandi hæstaréttardómari.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. janúar 2021. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefndu en til vara að þær verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.3. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Í málinu er deilt um heimild áfrýjanda til að krefja stefndu um þóknun við uppgreiðslu á húsnæðisláni í nóvember 2019 sem þau tóku hjá áfrýjanda (sem þá hét Íbúðalánasjóður) í júlí 2008.5. Stefndu höfðuðu málið 21. apríl 2020. Með héraðsdómi 17. desember sama ár var fallist á kröfu þeirra um endurgreiðslu á uppgreiðslugjaldi sem þau höfðu innt af hendi til áfrýjanda þegar þau 5. nóvember 2019 greiddu upp 40 ára húsnæðislán sem þau höfðu tekið hjá Íbúðalánasjóði 1. júlí 2008 með útgáfu ÍLS-veðbréfs. Niðurstaða héraðsdóms var annars vegar reist á því að mjög skorti á að skilmálar veðbréfsins væru fullnægjandi, sbr. 16. gr. a laga nr. 121/1994 um neytendalán, þar sem engar upplýsingar væri þar að finna um hvernig uppgreiðslugjaldið skyldi reiknað út. Hins vegar var einnig talið að reglusetning um uppgreiðslugjald, sem ákvörðuð var með reglugerð nr. 1017/2005 um breytingu á reglugerð nr. 522/2004 um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf og reglugerð nr. 1016/2005 um gjaldskrá Íbúðalánasjóðs, stæðist ekki áskilnað 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998 um húsnæðismál um heimild ráðherra til að setja áfrýjanda ramma um heimild til að bjóða lán með uppgreiðslugjaldi og hafi því ekki verið grundvöllur að löglegri álagningu slíks gjalds.6. Leyfi var veitt 19. janúar 2021 til að áfrýja héraðsdómi beint til Hæstaréttar á grundvelli 1. mgr. 175. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var áfrýjunarleyfi veitt á þeim grunni að málið hefði þýðingu fyrir fjölda lántakenda og varðaði mikla hagsmuni þeirra og ríkissjóðs. Einnig var því slegið föstu að brýnt væri að fá niðurstöðu Hæstaréttar í málinu með skjótum hætti en það væri fordæmisgefandi og hefði almenna þýðingu fyrir beitingu réttarreglna. Þá lægi fyrir að ekki væri þörf á að leiða vitni í málinu og skýrslur hefðu ekki verið gefnar við meðferð þess þannig að ekki reyndi á mat á sönnunargildi munnlegs framburðar í héraði. Laga- og starfsumhverfi ÍbúðalánasjóðsUm Íbúðalánasjóð7. Hér á eftir verður gerð grein fyrir laga- og starfsumhverfi Íbúðalánasjóðs á þeim tíma sem lánið var tekið en jafnframt bent á að með gildistöku laga nr. 137/2019 um Húsnæðis- og mannvirkjastofnun 31. desember 2019 var heiti Íbúðalánasjóðs breytt í ÍL-sjóð, sem er áfrýjandi máls þessa, sbr. 4. mgr. 18. gr. laganna og samhliða átti sér stað breyting á starfssviði sjóðsins.8. Íbúðalánasjóður starfaði á þeim tíma þegar lánið var tekið á grundvelli þágildandi laga um húsnæðismál nr. 44/1998 eins og þeim hafði meðal annars verið breytt með lögum nr. 57/2004, 120/2004 og 137/2005. Í 1. gr. laganna kom fram að tilgangur þeirra væri að stuðla að því með lánveitingum og skipulagi húsnæðismála að landsmenn gætu búið við öryggi og jafnrétti í húsnæðismálum og að fjármunum yrði sérstaklega varið til þess að auka möguleika fólks til að eignast eða leigja húsnæði á viðráðanlegum kjörum. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna skyldi stofna sérstakan lánasjóð, Íbúðalánasjóð, sem samkvæmt 9. gr. þeirra skyldi lána til íbúðakaupa, nýbygginga eða endurbóta íbúðarhúsnæðis hér á landi. Eignasafn sjóðsins samanstóð því eðli máls samkvæmt af útlánum til einstaklinga og fyrirtækja sem veitt voru gegn veði í fasteignum, svo sem fram kemur í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð frá árinu 2013. Íbúðalánasjóður fjármagnaði þau verkefni sem honum voru falin samkvæmt lögunum með tekjum af eigin fé sjóðsins, það er afborgunum, vöxtum og verðtryggingu af veittum lánum, með útgáfu og sölu íbúðabréfa, lántöku samkvæmt fjárlögum hverju sinni og með þjónustugjöldum, sbr. 10. gr. laga nr. 44/1998 eins og þeim var breytt með lögum nr. 57/2004. Íbúðalánasjóður var því fjárhagslega sjálfstæð stofnun og gert ráð fyrir að ekki þyrfti bein fjárframlög úr ríkissjóði til þess að standa undir starfsemi hans, þótt það hafi verið gert tímabundið með sérstökum framlögum af fjárlögum, sbr. ákvæði VIII til bráðabirgða með lögum nr. 44/1998. Löggjöf og þróun hennar9. Með lögum nr. 57/2004 um breytingu á lögum nr. 44/1998 var ákveðið að Íbúðalánasjóður myndi gefa út ÍLS-veðbréf í stað húsbréfa og húsnæðisbréfa. ÍLS-veðbréf eru skuldabréf sem kaupandi eða eigandi íbúðarhúsnæðis gaf út til Íbúðalánasjóðs með veði í húsnæðinu, sbr. 2. gr. laga nr. 44/1998. Með þeim breytingum var stefnt að því að bæta hag lántakenda sjóðsins bæði með lægri fjármögnunarkostnaði og áhættuminni fasteignaviðskiptum. Byggðust breytingarnar að mestu leyti á áliti nefndar um endurskipulagningu á útgáfumálum Íbúðalánsjóðs sem út kom í október 2003.0. Með 12. gr. laga nr. 57/2004 voru lögfestar þágildandi 1. og 2. mgr. 23. gr. í lögum nr. 44/1998 en greinin bar yfirskriftina: Greiðslur lána. Í 1. mgr. 23. gr. sagði að Íbúðalánasjóður innheimti afborganir, verðbætur og vexti af ÍLS-veðbréfum og ráðstafaði því fé sem þannig innheimtist til endurgreiðslu fjármögnunar bréfa sjóðsins. Skuldurum ÍLS-veðbréfa væri heimilt að greiða aukaafborganir af skuldabréfum sínum eða endurgreiða skuldina að fullu fyrir gjalddaga. Í 2. mgr. kom inn heimild þess efnis að ráðherra gæti, við sérstakar aðstæður og að fenginni umsögn stjórnar Íbúðalánasjóðs, ákveðið að aukaafborganir og uppgreiðsla ÍLS-veðbréfa yrðu aðeins heimilar gegn greiðslu þóknunar sem jafnaði út að hluta eða að öllu leyti muninn á uppgreiðsluverði ÍLS-veðbréfs og markaðskjörum sambærilegs íbúðabréfs. Geta skyldi um þessa heimild í skilmálum ÍLS-veðbréfa. Í almennum athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögum nr. 57/2004 kom fram að nauðsynlegt væri að kveða á um möguleika sjóðsins til að áskilja að uppgreiðsla yrði aðeins heimil gegn greiðslu þóknunar sem myndi jafna mun á uppgreiðsluverði ÍLS-veðbréfs og markaðskjörum sambærilegra íbúðabréfa, við ófyrirséð atvik þegar uppgreiðslur gætu ógnað stöðu sjóðsins. Þá kom fram í athugasemdum við 12. gr. frumvarpsins að gert væri ráð fyrir að heimild þessari yrði eingöngu beitt sem „neyðarúrræði“ þegar hefðbundnar áhættustýringaraðferðir og svigrúm sjóðsins við vaxtaákvörðun nægðu ekki til að verja hag hans. Umrædd lög nr. 57/2004 tóku gildi 1. júlí 2004. Þá var að finna nánast samhljóða ákvæði í 15. gr. þágildandi reglugerðar nr. 522/2004 um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf sem tók gildi á sama tíma. Samkvæmt tillögum fyrrnefndrar nefndar um endurskipulagningu á útgáfumálum Íbúðalánasjóðs var lagt til að heimild lántakenda til uppgreiðslu fasteignalána yrði þrengd þannig að uppgreiðsla veðbréfa yrði aðeins heimiluð gegn greiðslu þóknunar sem yrði jafnhá mismun á markaðsverðmæti sambærilegs íbúðabréfs og fasteignaveðlánsins. Með því móti gæti Íbúðalánasjóður keypt íbúðabréf á markaðnum fyrir andvirði uppgreiðslu án þess að „bera skarðan hlut frá borði“. Þessi leið var þó ekki farin við setningu laga nr. 57/2004 þar sem talið var að slíkt ákvæði gæti mögulega sett íbúðakaupendur í erfiða stöðu, torveldað sölu fasteigna vegna áhvílandi lána og veikt samkeppnisstöðu banka í útlánum til húsnæðiskaupa. Hins vegar var talið nauðsynlegt að kveða á um framangreint úrræði sjóðsins til að áskilja sér þóknun við uppgreiðslu þegar ófyrirséð atvik gætu ógnað stöðu hans, sbr. 2. mgr. 23. gr. laganna.1. Eins og fram kemur í fyrrnefndri skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um Íbúðalánasjóð fóru íslensku viðskiptabankarnir veturinn 2003–2004 að færa sig inn á íbúðalánamarkaðinn. Í ágúst 2004 bauð KB-banki upp á íbúðalán með 4,4% verðtryggðum vöxtum með veðhlutfalli allt að 80%. Nokkrum dögum síðar buðu hinir viðskiptabankarnir sambærileg kjör. Á þessum tíma bauð Íbúðalánasjóður lán á 4,5% vöxtum með veðhlutfalli allt að 70%. Þegar viðskiptabankarnir hófu að veita íbúðalán leiddi það til vandkvæða í starfsemi Íbúðalánasjóðs þar sem hrina uppgreiðslna hófst á lánum sjóðsins.2. Með lögum nr. 120/2004, sem tóku gildi 2. desember 2004, var 3. mgr. bætt við 23. gr. laga nr. 44/1998. Samkvæmt henni var Íbúðalánasjóði heimilt að bjóða lántakendum ÍLS-veðbréfa að afsala sér rétti til þess að greiða upp lán án þóknunar gegn lægra vaxtaálagi. Ef til uppgreiðslu kæmi mætti slík þóknun á hinn bóginn ekki vera hærri fjárhæð en sem næmi kostnaði Íbúðalánasjóðs vegna uppgreiðslu viðkomandi láns.3. Ákvæðið var lögfest á grundvelli breytingartillögu félagsmálanefndar Alþingis. Í nefndaráliti kom fram að með þessari breytingu gæti ráðherra heimilað Íbúðalánasjóði sama svigrúm við lánveitingar og aðrar fjármálastofnanir nytu samkvæmt almennum lögum á hverjum tíma, sbr. þágildandi lög nr. 121/1994 um neytendalán. Þá var tekið fram að nokkur óvissa ríkti um heimildir fjármálastofnana í þessum efnum, það er um áskilnað uppgreiðslugjalds, og Samkeppnisstofnun hefði málið til skoðunar.Var því talið rétt að bíða með setningu reglugerðar á grundvelli ákvæðisins þar til niðurstaða lægi fyrir í því máli. Í úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála 6. október 2005 í máli nr. 11/2005 var vísað til þess að í lögum nr. 121/1994 væri ekki að finna sérstakt ákvæði um uppgreiðslugjald og með vísan til meginreglunnar um samningsfrelsi og forsögu 16. gr. þeirra laga um greiðslur fyrir gjalddaga var ekki talið að í greininni fælist bann við uppgreiðslugjaldi. Í kjölfar úrskurðarins var sett reglugerð nr. 1017/2005 um breytingu á reglugerð um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf, nr. 522/2004, með síðari breytingum. Reglugerðin var sett með heimild í 3. mgr. 23. gr. og 29. gr. laga nr. 44/1998 og tók gildi 21. nóvember 2005. Með henni var tveimur nýjum málsgreinum bætt við 15. gr. reglugerðar nr. 522/2004. Samkvæmt fyrri málsgreininni var Íbúðalánasjóði heimilt að bjóða þeim sem undirrituðu yfirlýsingu um að þeir afsöluðu sér heimild til að greiða aukaafborganir af skuldabréfum sínum eða endurgreiða skuld að fullu fyrir gjalddaga lán með lægra vaxtaálagi sem næmi þeim hluta álagsins sem var ætlað að mæta vaxtaáhættu sjóðsins. Í seinni málsgreininni var tekið fram að ef lántaki sem tekið hefði lán með lægra vaxtaálagi óskaði eftir því að greiða af því aukaafborganir eða greiða skuldabréfið upp að fullu fyrir lok lánstímans skyldi hann greiða sérstaka þóknun til Íbúðalánasjóðs samkvæmt gjaldskrá sjóðsins. Þá var einnig bætt við 3. gr. reglugerðarinnar málsgrein um að sjóðurinn gæti að fenginni ákvörðun ráðherra, samkvæmt 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998, boðið þeim lántakendum sem undirrituðu yfirlýsingu um að þeir afsöluðu sér heimild til að greiða aukaafborganir af skuldabréfum sínum eða endurgreiddu skuldina að fullu fyrir gjalddaga, sbr. 1. mgr. 15. gr. laganna, lægra vaxtaálag sem næmi allt að þeim hluta álagsins sem ætlað var að mæta vaxtaáhættu sjóðsins.4. Samhliða framangreindri reglugerð var sett reglugerð nr. 1016/2005 um gjaldskrá Íbúðalánasjóðs. Í 7. gr. hennar segir að þóknun vegna uppgreiðslu lána og aukaafborgana reiknist af mismun á vaxtastigi láns sem greitt er og markaðsvöxtum sambærilegra nýrra lána hjá Íbúðalánasjóði ef þeir eru lægri, miðað við uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins, núvirt frá uppgreiðsludegi til lokagjalddaga eða miðað við innborgaða fjárhæð ef um aukaafborgun væri að ræða. 5. Með lögum nr. 63/2008 var ákvæði 16. gr. a um uppgreiðslugjald bætt við þágildandi lög um neytendalán nr. 121/1994 og tók sú breyting gildi 11. júní 2008. Í lagagreininni kom fram að óheimilt væri að krefjast uppgreiðslugjalds af láni í íslenskum krónum með breytilegum vöxtum sem greitt væri upp fyrir þann tíma sem umsaminn var ef upphaflegur höfuðstóll lánsins var að jafnvirði 50 milljóna króna eða minna. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins bar í þeim tilvikum sem heimilt væri að semja um uppgreiðslugjald að kveða á um slíkt í lánssamningi. Tilgreina bar upplýsingar um hvernig gjaldið væri reiknað út og hvenær slíkur kostnaður gæti komið til. Þá kom fram í 4. mgr. að fjárhæð gjaldsins mætti að hámarki samsvara því tjóni sem lánveitandi yrði fyrir vegna uppgreiðslunnar. 6. Eftir framangreindar breytingar á lögum og reglugerðum um starfsemi Íbúðalánasjóðs bauð sjóðurinn upp á tvenns konar lán. Annars vegar lán sem báru lægri vexti og voru án heimildar til uppgreiðslu nema gegn greiðslu sérstakrar þóknunar til sjóðsins og hins vegar lán sem heimilt var að greiða upp án þóknunar en var með hærri vöxtum. Samkvæmt 3. mgr. 21. gr. þágildandi laga nr. 44/1998 ákvað stjórn Íbúðalánasjóðs vexti ÍLS-veðbréfa með hliðsjón af fjármögnunarkostnaði í reglulegum útboðum íbúðabréfa og fjármagnskostnaði vegna uppgreiddra lána samkvæmt 23. gr. laganna að viðbættu vaxtaálagi, sbr. 28. gr. þeirra. Í 28. gr. kom jafnframt fram að Íbúðalánasjóði væri heimilt að áskilja sér vaxtaálag til að mæta rekstrarkostnaði, áætluðum útlánatöpum og vaxtaáhættu sjóðsins. Ráðherra ákvað vaxtaálag að fengnum tillögum stjórnar sjóðsins. Þá skyldu vextir vera óbreytanlegir allan lánstímann, sbr. 4. mgr. 21. gr. laganna.Málsatvik 7. Stefndu tóku lán hjá Íbúðalánasjóði 1. júlí 2008 með útgáfu ÍLS-veðbréfs að fjárhæð 20.000.000 króna. Í fyrirsögn veðbréfsins kom fram að það væri ÍLS-veðbréf án heimildar til uppgreiðslu eða aukaafborgana nema gegn sérstakri þóknun. Síðan segir svo í fyrirsögninni: „Skv. lögum um húsnæðismál nr. 44/1998 með síðari breytingum. Jafngreiðslulán (annuitet) verðtryggt skv. vísitölu neysluverðs.“ Skuldin var tryggð með 1. veðrétti í fasteigninni Norðurbakka 25C í Hafnarfirði og bar 5,05% ársvexti. Í skilmálum skuldabréfsins sem fram komu á bakhlið þess var tekið fram í 5. tölulið að skuldari afsalaði sér með undirritun þess heimild til að greiða aukaafborganir af „skuldabréfum sínum“ eða endurgreiða skuldina að fullu fyrir gjalddaga nema gegn sérstakri þóknun. Þar kom á hinn bóginn hvorki fram hvernig uppgreiðslugjaldið skyldi reiknað út né hvenær slíkur kostnaður gæti komið til. 8. Íbúðalánasjóður samþykkti 27. ágúst 2014 veðflutning á láni stefndu af eigninni Norðurbakka 25C í Hafnarfirði yfir á nýja eign þeirra að Þrastarlundi 12 í Garðabæ.9. Stefndu greiddu afborganir af láninu án athugasemda frá útgáfu veðbréfsins og allt fram til þess að þau greiddu það upp 5. nóvember 2019. Við uppgreiðsluna krafði áfrýjandi þau um greiðslu sérstakrar þóknunar á grundvelli 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 um gjaldskrá Íbúðalánasjóðs, sbr. 4. mgr. 15. gr. þágildandi reglugerðar nr. 522/2004 um ÍLS-veðbréf og íbúðabréf, með síðari breytingum. Í 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 er tiltekið að þóknun vegna uppgreiðslu lána og aukaafborgana reiknist af mismun á vaxtastigi láns sem greitt er og markaðsvöxtum sambærilegra nýrra lána hjá Íbúðalánasjóði ef þeir eru lægri, miðað við uppreiknaðar eftirstöðvar lánsins, núvirt frá uppgreiðsludegi til lokagjalddaga eða miðað við innborgaða fjárhæð ef um aukaafborgun er að ræða. Þegar stefndu greiddu upp lánið 5. nóvember 2019 voru vextir nýrra lána hjá áfrýjanda 4,2% eða 0,85% lægri en vextir á láni stefndu. Samkvæmt því krafði áfrýjandi stefndu um uppgreiðslugjald að fjárhæð 2.744.856 krónur sem nam 10,06% af eftirstöðvum lánsins. Við uppgreiðsluna gerðu stefndu fyrirvara um réttmæti gjaldsins.Málsástæður 20. Málsaðila greinir á um lögmæti fyrrnefnds uppgreiðslugjalds á veðbréfinu. Stefndu krefjast þess að áfrýjanda verði gert að endurgreiða þeim gjaldið sem þau telja ólögmætt.21. Af hálfu stefndu er annars vegar byggt á því að skilmálar í veðbréfinu sem þau gáfu út 1. júlí 2008 hafi ekki verið í samræmi við áskilnað þágildandi laga um neytendalán nr. 121/1994 og hins vegar að efni standi til þess að víkja skilmálum veðbréfsins um uppgreiðslugjald til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a–c laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þar sem þeir hafi verið ósanngjarnir og ekki í samræmi við góða viðskiptahætti. 22. Af hálfu áfrýjanda er framangreindum málsástæðum stefndu mótmælt. Vísar áfrýjandi í fyrsta lagi til þess að ekki sé hægt að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms þar sem hún hafi að stærstum hluta verið reist á málsástæðum um skort á lagastoð reglugerðar sem ekki hafi verið haldið fram af stefndu hálfu við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Þá vísar áfrýjandi til þess að komist sú málsástæða þrátt fyrir það að sé á því byggt að umrædd reglugerðarákvæði hafi átt sér fullnægjandi lagastoð og fullnægt skilyrðum 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998. Þá hafi upplýsingagjöf áfrýjanda og skilmálar veðbréfsins verið í samræmi við ákvæði þágildandi laga um neytendalán nr. 121/1994. Enn fremur mótmælir áfrýjandi því að unnt sé að fallast á dómkröfur stefndu á þeim grundvelli að áskilnaður veðbréfsins um greiðslu uppgreiðslugjalds hafi verið haldinn ógildingarannmörkum og að skilyrði séu til þess að víkja umræddu ákvæði þess til hliðar á grundvelli 36. gr. og 36. gr. a–c laga nr. 7/1936. Loks mótmælir áfrýjandi því, verði fallist á kröfu stefndu um endurgreiðslu uppgreiðsluþóknunar, að hún skuli bera dráttarvexti frá uppgreiðsludegi lánsins.Niðurstaða23. Eins og áður hefur verið gerð grein fyrir byggja stefndu dómkröfur sínar á tveimur málsástæðum.24. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er fyrst vikið að fyrrnefndu málsástæðunni þess efnis að skilmálar veðbréfsins um uppgreiðslu hafi ekki samræmst ákvæðum þágildandi laga um neytendalán nr. 121/1994 og réttilega komist að þeirri niðurstöðu að í nefndu veðbréfi hafi ekki verið gætt fyrirmæla 3. mgr. 16. gr. a laga nr. 121/1994 um að tilgreina hvernig uppgreiðslugjald skyldi reiknað út og hvenær slíkur kostnaður félli til. Í dóminum er þess á hinn bóginn í engu getið hverju sá ágalli varði eða hvernig hann leiði til þess að fallast beri á kröfur stefndu. Er þess þá að gæta að í 3. mgr. 16. gr. a laganna er ekki mælt fyrir um afleiðingarnar ef þessa er ekki gætt, sbr. til samanburðar 1. mgr. 14. gr. laganna þar sem tekið er fram að séu vextir og annar lántökukostnaður ekki tilgreindur í lánssamningi sé lánveitanda ekki heimilt að krefja lántaka um slíkan kostnað. Þó svo að ágalli á skilmálum af þessu tagi kunni að brjóta í bága við tiltekna lagareglu leiðir slíkt ekki þegar af þeirri ástæðu til þess að viðkomandi ráðstöfun sé ógild milli aðila. Slíkt er þvert á móti athugunarefni hverju sinni og bar héraðsdómi að taka rökstudda afstöðu til þess hvort og þá á hvaða grundvelli umræddur ágalli leiddi til þess að fallist yrði á kröfur stefndu. Uppfyllti hinn áfrýjaði dómur því ekki áskilnað f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 að þessu leyti. Í stað þess að leysa til fullnustu úr málinu á framangreindum grunni er í forsendum hins áfrýjaða dóms það eitt sagt að rök standi til þess að fallast á kröfur stefndu á þeim grundvelli að brotið hafi verið gegn ákvæðum laga nr. 121/1994, en fleira komi þó til.25. Þessu næst er vikið að því að þrátt fyrir málatilbúnað aðila hafi dómurinn heimild til þess að byggja niðurstöðu sína á „lagareglum samkvæmt sinni eigin lögskýringu innan þeirra marka sem honum samkvæmt málsforræðisreglu eru sett af kröfugerð og málsástæðum aðilanna“. Því næst tekur dómurinn til úrlausnar hvort ákvæði 2. gr. reglugerðar nr. 1017/2005, sem breytti 15. gr. reglugerð nr. 522/2004 og 7. gr. reglugerðar nr. 1016/2005 hafi átt sér fullnægjandi lagastoð samkvæmt 3. mgr. 23. gr. laga nr. 44/1998. Þessarar málsástæðu sér hins vegar hvergi stað í skriflegum málatilbúnaði stefndu í stefnu til héraðsdóms. Þrátt fyrir það eru forsendur dómsins að stærstum hluta umfjöllun um þessa málsástæðu og virðist úrlausn dómsins um kröfu stefndu á hendur áfrýjanda að mestu leyti reist á henni. Samkvæmt 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 má dómari ekki byggja niðurstöðu sína á málsástæðum sem hefðu mátt koma fram við meðferð máls en gerðu það ekki. Að auki reisir héraðsdómur niðurstöðu sína, þar sem fallist er á kröfur stefndu, á báðum framangreindum málsástæðum án þess að ljóst sé hvort þær báðar þurfi til þeirra málsúrslita eða hvor þeirra um sig geti leitt til þeirrar niðurstöðu sem komist var að í málinu. Verður með vísan til framanritaðs ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar.26. Það athugist enn fremur að sá ágalli er jafnframt á úrlausn héraðsdóms að þar er fallist á þann málatilbúnað áfrýjanda að stefndu hefðu á lánstímanum, og gegn því að undirgangast skyldu til greiðslu uppgreiðslugjalds, sparað sér fé án þess að tekið væri tillit til þess í kröfugerð þeirra. Bar héraðsdómi að beina því til aðila á grundvelli 2. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 eða beita eftir atvikum úrræði 104. gr. laganna til að afla fullnægjandi gagna um þennan mögulega ávinning stefndu. Þessa gætti héraðsdómur ekki og var málið dæmt án tillits til þessa þáttar og því borið við að slíkt væri tækt vegna þess hvernig aðilar hefðu hagað kröfugerð sinni og málatilbúnaði. 27. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&id=63dde049-5daf-451e-923b-eb800a4fcff7
Mál nr. 146/1999
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Farbann
O, erlendur ríkisborgari búsettur á Íslandi, hafði verið ákærður fyrir skjalafals og fjársvik. Ekki þótti nægilega hafa verið sýnt fram á að þörf væri frekara gæsluvarðhalds O til þess eins að tryggja návist hans í þágu meðferðar málsins, en krafa um framlengingu gæsluvarðhalds var eingöngu studd við b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Var úrskurður héraðsdóms um að O sætti gæsluvarðhaldi því felldur úr gildi, en hann þess í stað látinn sæta farbanni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir og Hjörtur Torfason. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. apríl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 21. apríl nk. kl. 16:00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að í stað gæsluvarðhalds verði honum meinuð brottför af landinu eða lagt fyrir hann að halda sig á ákveðnu svæði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari, en hefur verið búsettur hér á landi um nokkurt skeið. Hinn 30. mars sl. var gefin út á hendur honum og Sixtusi Mbah Nto ákæra fyrir skjalafals og fjársvik. Hann var fyrst látinn sæta gæsluvarðhaldi með dómi Hæstaréttar 3. mars sl. Vegabréf varnaraðila er nú í vörslum lögreglu. Af hálfu sóknaraðila er krafa um gæsluvarðhald nú eingöngu studd við b. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Hefur ekki nægilega verið sýnt fram á að þörf sé gæsluvarðhalds varnaraðila til þess eins að tryggja návist hans í þágu meðferðar málsins. Verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi, en varnaraðila bönnuð brottför af landinu samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991, eins og greinir í dómsorði. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðila, Osaito Phamzet Iyorah, er bönnuð brottför frá Íslandi allt til miðvikudagsins 21. apríl 1999 kl. 16:00.
Mál nr. 122/2008
Vinnusamningur Uppsögn Trúnaðarskylda
Ágreiningur var milli aðila um túlkun á efni viðauka við starfsamning H og óstofnaðs félags sem síðar varð M. Í viðaukanum var kveðið á um að gagnkvæmur uppsagnarfrestur væri þrír mánuðir en auk þess yrðu H greidd þriggja mánaða laun við starfslok án nokkurrar vinnuskyldu en ef þess þyrfti þá myndi H veita aðstoð og stuðning símleiðis og á styttri fundum þessa þrjá mánuði eftir starfslok. H sagði upp starfi sínu hjá M og hóf störf hjá A sem var samkeppnisaðili M. H fékk greidd laun í uppsagnarfresti og þriðjung starfslokagreiðslu samkvæmt umræddum viðauka. H krafði M um eftirstöðvar hennar. M byggði á því að forsendur greiðsluskyldu hans hefðu brostið þar sem H hefði brotið gegn starfsskyldum sínum meðan á uppsagnarfresti stóð með þátttöku og undirbúning í stofnun A og að H hefði komið sér undan að sinna þeirri aðstoð sem hann hefði lofað samkvæmt viðaukanum. Talið var að ráðningu H hefði lokið við lok uppsagnarfrestsins. Þá hefði M ekki leitt í ljós að H hefði rofið trúnaðarskyldur sínar við M meðan á uppsagnarfresti stóð. Jafnframt var ekki talið að leitt yrði af viðaukanum að H hefði verið óheimilt að taka þátt í stofnun eða starfa hjá samkeppnisaðila eftir lok uppsagnarfrests. Samkvæmt þessu var M dæmt til að greiða H eftirstöðvar starfslokagreiðslunnar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. mars 2008. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.200.000 krónum frá 1. október 2006 til 6. nóvember 2006, en af 800.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur var kveðinn upp 13. desember 2007. Fram er komið að gætt var ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála við meðferð málsins í héraði. I Aðdraganda starfsloka áfrýjanda hjá stefnda er nægilega lýst í héraðsdómi. Aðila greinir á um túlkun á efni viðauka við starfsamning áfrýjanda. Í viðaukanum, sem gerður var 4. apríl 2005, segir meðal annars: „Ónefnt félag lofar að eftir 6 mánuði þegar starfskjör verða endurskoðuð með tilliti til núverandi samnings að uppsagnarákvæði munu breytast úr 4 mánaða gagnkvæmum uppsagnarfresti í 3 mánaða uppsagnarfrest, en auk þess verði honum greidd 3 mánaða laun við starfslok án nokkurrar vinnuskyldu. Ef til skyldi koma samþykkir Hrafn að veita óstofnuðu félagi aðstoð og stuðning símleiðis og á styttri fundum þessa 3 mánuði eftir starfslok.“ Hið óstofnaða félag, sem nefnt er í samningnum, varð síðar stefndi. Áfrýjandi sagði upp störfum hjá stefnda í júní 2006. Hann vann út uppsagnarfrestinn til loka september það ár. Áfrýjandi hóf störf hjá Aflahlutum ehf., þar sem hann var einn eigenda og stjórnarmaður, en óumdeilt er að fyrirtæki þetta var í samkeppnisrekstri við stefnda. Áfrýjandi fékk greidd laun í uppsagnarfresti, auk þess sem stefndi greiddi honum 6. nóvember 2006 þriðjung starfslokagreiðslu samkvæmt framangreindum viðaukasamningi, eða 400.000 krónur og samsvaraði það einum mánaðarlaunum. Málsaðilar deila um skyldu stefnda til að greiða eftirstöðvar þeirrar fjárhæðar sem stefndi átti að inna af hendi við starfslok áfrýjanda samkvæmt viðaukanum. II Eins og nánar greinir í héraðsdómi reisir stefndi kröfu sína á því að forsendur hafi brostið fyrir greiðsluskyldu hans samkvæmt framangreindum samningsviðauka þar sem áfrýjandi hafi brotið gegn starfsskyldum sínum meðan á uppsagnarfresti stóð með þátttöku í undirbúningi að stofnun Aflahluta ehf. og einnig eftir það með störfum fyrir þetta félag. Þá hafi áfrýjandi komið sér undan að sinna þeirri aðstoð við stefnda sem hann hefði lofað samkvæmt viðaukasamningnum, auk þess sem stefndi hafi ekki getað nýtt sér þá þjónustu eftir að hann hefði komist að því að áfrýjandi starfaði hjá samkeppnisaðila. Fallist er á með héraðsdómi að stefndi hafi ekki leitt í ljós að áfrýjandi hafi rofið trúnaðarskyldur sínar við hann meðan á uppsagnarfresti stóð. Eins og að framan er rakið var í gildi milli málsaðila sérstakur samningur um hvernig starfslokum áfrýjanda skyldi háttað ef til kæmi. Átti áfrýjandi að njóta launa á uppsagnarfresti með venjubundnum hætti. Við lok frestsins lauk ráðningu áfrýjanda hjá stefnda. Af orðum viðaukasamningsins verður ráðið að stefndi skyldi inna af hendi sérstaka greiðslu í einu lagi þegar við lok uppsagnarfrests. Eftir það gæti stefndi óskað þess að áfrýjandi yrði um tilgreindan tíma honum innan handar um lítt skilgreinda aðstoð eða stuðning. Hins vegar verður ekki leitt af samningnum að áfrýjanda hafi verið óheimilt að taka þátt í stofnun eða starfa hjá samkeppnisaðila stefnda eftir lok uppsagnarfrests. Verður af þessum sökum fallist á kröfu áfrýjanda. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 skal stefndi greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Marás, vélar ehf., greiði áfrýjanda, Hrafni Sigurðssyni, 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.200.000 krónum frá 1. október 2006 til 6. nóvember 2006, en af 800.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 750.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var dómtekið 30. október s.l. að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er Hrafn Sigurðsson, kt. 150957-2819, Lyngmóum 3, Garðabæ, en stefndi er Marás vélar ehf., kt. 710305-0990, Akralind 2, Kópavogi. Umboðsmaður stefnanda er Jónas Þór Jónsson hdl., en umboðsmaður stefnda er Ragnar H. Hall hrl. I. Dómkröfur. 1. Stefnandi gerir kröfu um að stefnda verði gert að greiða honum 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 1.200.000 frá 1. október 2006 til 6. nóvember sama ár, en af kr. 800.000 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu í samræmi við framlagðan málskostnaðar-reikning og að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. 2. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að hann verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. II. Málavextir. Stefnandinn í málinu er vélfræðingur að mennt hafði hafið störf sem sölu- og þjónustufulltrúi í véladeild Merkúr ehf. árið 1999. Þann 1. maí 2004 var gerður nýr ráðningarsamningur milli stefnanda og Merkur ehf. og kemur þar fram að starfssvið stefnanda var m.a., sala og ráðgjöf á vélum og búnaði fyrir sjávarútveg og vinnslu ásamt eftirliti á niðursetningum og annarri tækjavinnu. Jafnframt fylgdi starfinu umsjón með ákveðnum vöruflokkum, tilboðsgerð og samskipti við birgja og þjónustuaðila, innlenda sem erlenda. Þá var tekið fram að stefnandi slyldi gæta fyllsta trúnaðar um hvaðeina er hann yrði áskynja varðandi fyrirtækið og viðskiptavini þess. Þann 4. apríl 2005 var gerður viðauki við þennan samning, en þá höfðu verið eigendaskipti að félaginu Merkur ehf. og var ákveðið að selja sjávarútvegsdeild þess og kemur fram hjá stefnda að fyrst hafi Framrás ástandsgreining ehf. keypt sjávarútvegsdeildina og meðan þeir hafi átt hana hafi verið gerður viðaukasamningur við stefnanda, sem stefndi varð aðili að er hann varð eigandi að sjávarútvegsdeildinni og annaðist rekstur hennar. Í viðaukasamningnum var kveðið á um að ráðningarkjör stefnanda skyldu endurskoðuð að liðnum 6 mánuðum og að uppsagnarákvæði skv. fyrri samningi skyldi fara úr 4ra mánaða gagnkvæmum uppsagnarfresti í 3ja mánaða uppsagnarfrest, en auk þess skyldi stefnanda greidd 3ja mánaða laun við starfslok án nokkurrar vinnuskyldu. Ef til skyldi koma samþykkti Hrafn að veita óstofnuðu félagi aðstoð og stuðning símleiðis og á styttri fundum þess 3 mánuðum eftir starfslok, en hið óstofnaða félag varð stefndi. Með bréfi til stefnanda dagsett 20. júlí 2006 sagði stefnandi upp starfi sínu hjá stefnda frá og með 1. júlí 2006. Stefnandi starfaði hjá stefnda út uppsagnarfrestinn eða til 30. september 2006. Stefndi hafði svo greitt stefnanda 6. nóvember 2006 til viðbótar laun fyrir októbermánuð á grundvelli viðaukasamnings, þrátt fyrir að stjórnendur félagsins hafi verið þeirrar skoðunar þá, að stefnandi hefði vanefnt samninginn verulega. Fram kemur hjá stefnanda að hann hafi lokið starfsferli sínum hjá stefnda með því að aðstoða eftirmann sinn að koma sér inn í starfið á tímabilinu frá 20. til 30. september 2006 og í lokin hafi hann skilið eftir hjá stefnda öll gögn og upplýsingar sem hann hafði unnið með hjá stefnda, en jafnframt hafði hann gefið starfsmönnum stefnda upp símanúmer sitt og tjáð þeim að þeir gætu hringt í hann ef þeir þyrftu á aðstoð frá honum að halda. Stefnandi hafði komið fimm sinnum til stefnda og boðið fram aðstoð sína, ef þörf væri á. Stefnandi hafði í september 2006 ráðið sig til fyrirtækisins Kraftvélar ehf. og átti að hefja störf þar 16. október s.á. Áður en til þess kom hafði stefnandi í samstarfi við Björn Björnsson og Baldur Jónsson fyrrverandi starfsmenn R. Sigmundsson ehf. stofnað með þátttöku Íshluta ehf. fyrirtækið Aflhlutir ehf. og var tilgangur félagsins aðallega innflutningur, útflutningur og sala véla, vélahluta og varahluta, auk þjónustu, kaup og sala fasteigna o.fl. Ekki fer á milli mála að fyrirtækið var í beinni samkeppni við stefnda. Samkvæmt því sem fram kemur í Hlutafélagaskrá eru samþykktir þess frá 11. október 2006, en það hafði áður verið stofnað undir nafninu AB-35 ehf. Tilgangur félagsins. var kaup, sala og eignarhald verðbréfa o.fl. og er stjórn félagsins skipuð Símomi Þór Jónssyni, kt. 160670-4289 og Jónu Rós Benediktsdóttur, kt. 180176-3229, starfsmönnum KPMG endurskoðunar hf., Borgartúni 27 í Reykjavík, sem eru endurskoðendur félagsins og stefnda. Samþykkt félagsins er frá 6. júlí 2007 Af hálfu stefnda er því haldið fram, að þá hafi verið lögð drög að stofnun Aflhluta ehf. Þann 14. desember 2006 átti stefnandi fund með Guðmundi Bragasyni, framkvæmdastjóra stefnda og Steinþóri Ólafssyni eiganda stefnda og er hann þar sakaður um að hafa á laun sem starfsmaður stefnda unnið að stofnun fyrirtækisins Aflhlutir sem hafði verið stofnað um mitt sumar 2006 meðan stefnandi hafði verið starfsmaður stefndu. Stefnandi kvað þetta vera misskilning, en engar áætlanir hafi verið uppi eða engar ákvarðanir hafi verið teknar um stofnun nýs fyrirtækis fyrr en eftir lok ráðningartíma hans hjá stefnda enda Aflhlutir ehf. ekki verið stofnað fyrr en nokkru eftir það eða 11. október 2006. Kennitala Aflahluta ehf. hafi verið keypt af KPMG hf. sem stofnað hafi fyrirtækið AB-35 ehf. í julí 2006. Þann 4. desember 2006 hafði stefnandi leitað til stefnda og krafið um frekari greiðslu samkvæmt viðaukasamningnum og var því þá borið við að stefnandi hafi ekki svarað síma þegar leitað var til hans, en því hafði stefnandi mótmælt harðlega. Stefnandi hafði svo haldið fund með Guðmundi Bragasyni framkvæmdastjóra stefnda út af sama efni og var honum þá boðið að ljúka málinu með greiðslu á helmingi af hinni óloknu starfslokagreiðslu. Við það vildi stefnandi ekki una, þar sem hann taldi sig með engum hætti hafa brotið gegn skyldum sínum gagnvart stefnda meðan á ráðningu hans stóð. Hann höfðaði svo mál þetta eftir að kröfu hans var hafnað með bréfi lögmanns stefnda dagsett 21. febrúar 2006. III. Málsástæður og lagarök. 1. Stefnandi byggir á því að stefnda beri að greiða honum eftirstöðvar starfslokagreiðslu, sem kveðið sé á um með skýlausum hætti í viðauka dags. 4. apríl 2005, sem gerður hafi verið við ráðningarsamning hans. Í viðaukanum hafi verið kveðið á um skyldu stefnda til að greiða stefnanda við starfslok fjárhæð sem næmi 3ja mánaða launum, án nokkurrar vinnuskyldu stefnanda. Ef til skyldi koma skyldi stefnandi veita stefnda aðstoð og stuðning símleiðis og á styttri fundum í þessa þrjá mánuði eftir starfslok. Á starfstíma stefnanda hjá Merkúr ehf. frá árinu 1999 og síðar hjá stefnda hafi hann ávallt sinnt starfi sínu ávallt með faglegum hætti, með hagsmuni stefnda að leiðarljósi. Hann hafi gætt í hvívetna fulls trúnaðar gagnvart vinnuveitanda sínum og ekkert aðhafðst sem komið hafi vinnuveitanda hans illa eða greint óviðkomandi aðilum frá upplýsingum sem hann var bundinn trúnaði um. Staðhæfingar stefnda um annað eséu bæði rangar og ósannaðar. Stefnandi sagði upp störfum sínum hjá stefnda frá og með 1. júlí 2006. Uppsagnarfrestur var þrír mánuðir og sinnti stefnandi störfum sínum allan uppsagnarfrestinn. Þegar stefnandi sagði starfi sínu lausu hjá stefnda hafði hann engar fyrirætlanir um stofnun fyrirtækis ásamt öðrum sem yrði í samkeppnisrekstri við stefnda. Engar slíkar áætlanir hafi verið uppi meðan á uppsagnarfresti stóð, þvert á móti þá hafi hann ráðið sig í september 2006 til fyrirtækisins Kraftvéla ehf., en það hefði hann auðvitað ekki gert hefði þá legið fyrir að hann ætlaði að fara út í atvinnurekstur ásamt öðrum. Ekkert samkeppnisákvæði hafi verið í ráðningarsamningi stefnanda eða viðauka við hann, um bann við að hann hæfi sjálfstæðan atvinnurekstur eða réði sig til samkeppnisaðila að lokinni ráðningu hans hjá stefnda. Á stefnanda hvíldi hins vegar trúnaðarskylda gagnvart stefnda. Sú skylda gilti meðan á ráðningarsambandi hans og stefnda hafi staðið, þ.á.m. í uppsagnarfresti. Þessa skyldu hafi stefnandi uppfyllt. Þegar samningssambandi stefnanda og stefnda lauk, hafi þessi trúnaðarskylda fallið niður, ásamt öllum öðrum réttindum og skyldum aðila í ráðningarsambandi þeirra. Viðauki sem gerður hafi verið við ráðningarsamning stefnanda breyti hér engu um, enda hafi þar ekki kveðið á um að trúnaðarskylda stefnanda skyldi gilda lengur en sjálft ráðningarsambandið. Þvert á móti, þá hafi þar verið sérstaklega áréttað að stefnandi hefði enga vinnuskyldu gagnvart stefnda að loknum uppsagnarfresti. Af því verði auðvitað ekki ráðið að aðrar starfsskyldur skyldu hvíla áfram á stefnanda. Ákvæði viðaukans við ráðningarsamnings stefnana, um aðstoð hans símleiðis og á styttri fundum, “ef til skildi koma” eftir að ráðningarsamningur aðila var úr gildi fallinn, jafngildi auðvitað ekki framlengingu á ráðningarsamningnum og/eða þeim réttindum og skyldum sem slíkum samningi fylgja. Til þess að hægt væri að byggja á því, að stefnandi væri bundinn trúnaði gagnvart stefnda lengur en ráðningarsamband þeirra stóð, hefði þurft að kveða á um það með ótvíræðum hætti í ráðningarsamningnum sjálfum eða viðauka við hann. Stefnda hefði verið í lófa lagið að semja við stefnanda um framlengingu á trúnaðarskyldu hans. Það gerði stefndi þó ekki og þar við sitji. Í bréfi stefnda frá 21. febrúar 2007 sé staðhæft, að fyrirtækið Aflhlutir ehf., sem stefnandi er einn af eigendum af, hafi verið stofnað í júlí 2006. Þetta sé rangt hjá stefnda. Hið rétta sé að fyrirtækið Aflhlutir ehf. var ekki stofnað fyrr en 11. október 2006, sbr. samþykktir fyrirtækisins á dskj. nr. 11 og kaupsamningur/afsal dags. 11. október 2006 á dskj. nr. 8. Einkahlutafélagið sjálft hafi hins vegar verið stofnað í júlí 2006 af KPMG hf. og heitið þá AB 35 ehf. og verið í eigiu AB ráðgjafar ehf. Þann 11. október 2006 hafi AB 35 ehf. svo verið selt sex nánar tilgreindum einstaklingum, þ.á.m. stefnanda. Nafni fyrirtækisins hafi sama dag verið breytt í Aflhlutir ehf. Það sé heldur ekki rétt hjá stefnda, að stefnandi hafi verið farinn að leggja drög að samkeppnisrekstri meðan á ráðningu hans hjá stefnda stóð. Í september 2006, á síðasta mánuði uppsagnarfrestsins, réði stefnandi sig til starfa hjá Kraftvélum ehf. Það hafi svo gerst á síðasta vinnudegi stefnanda hjá stefnanda, föstudaginn 29. september 2006, að tveir nafngreindir menn hafi sett sig í samband við stefnanda og óskuðu eftir fundi með honum til þess að kynna honum hugmyndir þeirra að ákveðnu viðskiptatækifæri. Stefnandi hafi fallist á að hitta mennina að loknum vinnudegi þann sama dag með það fyrir augum að sjá hvað þeir hefðu fram að færa. Á fundinum hafi stefnanda verið kynntar í fyrsta skipti hugmyndir mannanna að samstarfi með fyrirtækinu Íshlutir ehf. Að fundinum loknum hafi stefnandi svo fallist á að eiga annan fund næsta dag með tvímenningunum og fyrirsvarsmönnum Íshluta ehf., til þess að sjá hvað þeir hefðu fram að færa. Að loknum þeim fundi og eftir nokkra umhugsun stefnanda hafi hann ákveðið að slá til og hefja samstarf með áðurgreindum aðilum. Í framhaldinu hafi verið leitað til KPMG hf. sem hafi séð um stofnun Aflhluta ehf. Í því skyni hafi þeim verið selt einkahlutafélagið AB 35 ehf. þann 11. október 2006, sem hafi verið sama dag og Aflhlutir ehf. var stofnað, sbr. stofnfundargerð og samþykktir fyrirtækisins dags. sama dag, á dskj. 10 og 11. Af framanröktu megi vera ljóst að meðan á ráðningarsambandi stefnanda og stefnda stóð, hafi stefnandi hvorki rofið trúnað gagnvart stefnda né aðhafðst nokkuð það sem komið gæti honum illa. Leitað hafi verið til stefnanda með hugsanlegan atvinnurekstur í huga, á síðasta vinnudegi hans hjá stefnda. Fyrir liggi að stefnandi hafi ekki átt frumkvæðið að því að til þess atvinnurekstrar var stofnað, enda hann þá verið á leið í aðra vinnu, eins og áður væri rakið. Ákvörðun um að ráðast í atvinnurekstur hafi svo verið tekin eftir lok ráðningarsambands stefnanda og stefnda og hafi fyrirtækið Aflhlutir ehf. í framhaldi af því verið stofnað. Ekki verði horft framhjá því, að stefndi hafi nú þegar greitt stefnanda þriðjung starfslokagreiðslunnar, sbr. greiðsla á kr. 400.000.- þann 6. nóvember 2006. Sú greiðsla hafi verið innt af hendi án fyrirvara, þrátt fyrir það að fyrirsvarsmönnum stefnda hafi þá verið fullkunnugt um hið nýja fyrirtæki Aflhluti ehf. og þátttöku stefnanda í því. Með því að greiða stefnanda þessa greiðslu, þrátt fyrir vitneskju stefnda um hina meintu en óljósu vanefnd stefnanda á skyldum sínum gagnvart stefnda, hafi stefndi staðfest í verki rétt stefnanda til starfslokagreiðslunnar. Með því að greiða stefnanda stóran hluta greiðslunnar sé stefndi í verki búinn að viðurkenna að hin meinta vanefnd stefnanda hafi ekki verið þess eðlis að hún ætti að hafa áhrif á rétt hans til starfsloka-greiðslunnar. Stefnandi hafi því verið í góðri trú um að hann fengi greiddar eftirstöðvar starfslokagreiðslunnar og hafði því fullkomlega réttmætar væntingar til þess að ætla, að staðið yrði við áðurgreint ákvæði um starfsloka-greiðslu, í viðauka við ráðningarsamning hans. Hafi stefndi í raun talið, að stefnandi hefði vanefnt skyldur sínar gagnvart fyrirtækinu með þeim hætti sem nú sé haldið fram, verði að ætla að stefndi hefði rift viðaukanum við ráðningarsamning stefnanda. Það hafi ekki verið fyrr en með bréfi lögmanns stefnda dags. 21. febrúar 2007, tæpum 5 mánuðum eftir gjalddaga starfslokagreiðslunnar, að stefndi lýsir því fyrst yfir að hann telji forsendur vera brostnar fyrir starfslokagreiðslunni, eða öllu heldur eftirstöðvum hennar. Ljóst megi vera að yfirlýsing sem þessi, geti enga þýðingu haft svona löngu eftir að hin meinta ámælisverða háttsemi stefnanda átti sér stað. Hefði stefndi talið sér óskylt af einhverjum ástæðum er vörðuðu stefnanda, að greiða honum umrædda starfslokagreiðslu, bar honum að gera stefnanda það ljóst án ástæðulauss dráttar. Að mati stefnanda geti stefndi ekki tæpum fimm mánuðum eftir að hann fékk vitneskju um hina meintu ámælisverðu háttsemi stefnanda, byggt rétt á henni með því að fella einhliða niður eftirstöðvar starfslokagreiðslunnar til stefnanda, eftir að hafa greitt stefnanda þriðjung hennar, enda verði eðlileg tímanleg tengsl að vera á milli hinnar meintu ámælisverðu háttsemi stefnanda og viðbragða stefnda við henni. Dráttarvaxtakrafa stefnanda byggir á skýru ákvæði viðauka við ráðningar-samning hans, um að starfslokagreiðslan skuli greidd við starfslok. Verði með einhverju móti hægt að halda því fram að ákvæði viðaukans eigi að skýra með öðrum hætti, þ.e. að gjalddagi allrar starfslokagreiðslunnar hafi átt að vera einhver annar en við starfslok, verði að byggja á skilningi stefnanda á viðaukanum, enda verði stefndi sem ráðandi aðili við samningsgerðina og sá aðili er færði viðaukann í letur, að bera allan halla af hugsanlega óskýrri framsetningu hans. Stefnandi byggir á meginreglum vinnu-, samninga- og kröfuréttar um skuldbindingagildi samninga og efndir fjárskuldbindinga. Byggt er einnig á ráðningarsamningi stefnanda og viðauka sem gerður var við hann. Krafa um dráttarvexti byggir m.a. á 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað vísast til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Um virðisaukaskatt vísast til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. 2. Rökstuðningur stefnda. Líkt og rakið hafi verið í stefnu þessa máls hafi einkahlutafélagið AB 35 ehf. verið stofnað í júlí 2006 af KPMG Endurskoðun hf. Af tilkynningu til fyrirtækjaskrár um stofnun einkahlutafélagsins megi ráða að félaginu hafi verið úthlutað kennitölunni 580706-1340, sbr. dskj 17. Stofnfundur félagsins hafi verið haldinn þann 6. júlí 2006 þar sem lögð var fram stofnskrá fyrir félagið auk samþykkta, sbr. dskj. 18 - 20. Kosnir hafi verið í stjórn félagsins tveir starfsmenn KPMG hf., þau Símon Þór Jónsson og Jóna Rós Benediktsdóttir. Með bréfi KPMG hf. til fyrirtækjaskrár, dags. 17. október 2006 var tilkynnt að ákveðið hafi verið á hluthafafundi félagsins sem haldinn var þann 11. október 2006 að breyta nafni einkahlutafélagsins AB 35 ehf. í Aflhlutir ehf., sbr. dskj. nr. 9. Jafnframt var tilkynnt að á fundinum hafi verið kosin ný sex manna stjórn í félaginu og er stefnandi þessa máls einn þeirra sem kosnir voru í stjórnina. Að auki kemur fram að tilgangi félagsins hafi verið breytt. Á það er bent að uppsagnarbréf stefnanda hafi borist stefnda aðeins nokkrum dögum áður en AB 35 ehf. var stofnað. Þar til viðbótar verði að teljast með talsverðum ólíkindum og í raun ótrúlegt að það geti verið tilviljun að það hafi gerst á síðasta vinnudegi stefnanda hjá stefnda að tveir nafngreindir menn hafi þá fyrst sett sig í samband við stefnanda og kynnt fyrir honum hugmyndir sínar um stofnun Aflhluta ehf. Takist ekki að sanna að stefnandi hafi brotið gegn starfsskyldum sínum meðan uppsagnarfrestur leið er á því byggt að stefnandi geti sökum forsendubrests ekki gert kröfu um frekari laun úr hendi stefnda en hann hefur þegar fengið greidd og því beri að sýkna hið stefnda félag af dómkröfum stefnanda. Í því sambandi er bent á eftirfarandi: 1.Í ofangreindum viðauka við ráðningarsamning stefnanda sé gert ráð fyrir launum í þrjá mánuði í framhaldi af þriggja mánaða uppsagnarfresti. Ef texti viðaukans sé lesinn er augljóst að forsendan fyrir þessari greiðslu er sú að stefnandi veiti félaginu ákveðna þjónustu án endurgjalds. Með kaupsamningi/afsali dags. 11. október 2006 keypti stefnandi 16,66% hlut í einkahlutafélaginu AB 35 ehf. (síðar Aflhlutir ehf.), sbr dskj. 8. Líkt og áður er rakið settist stefnandi í stjórn Aflhluta ehf. þennan sama dag, sbr. dskj 9. Með þeirri breytingu á tilgangi félagsins sem samþykkt hafi verið á hluthafafundinum þennan sama dag sé ljóst að félagið Aflhlutir ehf. var a.m.k. frá þeim tíma í beinni samkeppni við stefnda. Augljóst sé að hið stefnda félag hafi ekki, frá þeim tíma sem stefnandi keypti hlut í Aflhlutum ehf. og settist í stjórn þess, getað nýtt þá þjónustu sem hafi verið forsendan fyrir greiðslu launa í þrjá mánuði eftir að uppsagnarfresti lauk. Að mati stefnda sé algjörlega fráleitt að það geti farið saman að sitja í stjórn félags og ætla á sama tíma að veita fyrirtæki sem er í samkeppnisrekstri við það félag ráðgjöf og stuðning. Á því sé byggt af hálfu stefnda að frá og með 11. október 2006 hafi stefnandi ekki getað gert kröfu til launa hjá hinu stefnda félagi án beins vinnuframlags. Greiðsla launa fyrir allan októbermánuð 2006 hafi því a.m.k. að hluta til verið umfram skyldu. Af gefnu tilefni sé því algjörlega vísað á bug sem fram komi í stefnu að með greiðslunni hafi hið stefnda félag með einhverjum hætti viðurkennt að vanefnd stefnanda hafi ekki verið þess eðlis að hún ætti að hafa áhrif á rétt hans til starfslokagreiðslunnar. 2.Í viðaukanum sé sú þjónusta við félagið sem stefnandi átti að inna af hendi skilgreind sem „aðstoð og stuðning[ur] símleiðis og á styttri fundum í þrjá mánuði eftir starfslok“. Af hálfu stefnda sé á því byggt að stefnandi hafi vanefnt þessar skyldur sínar að öllu verulegu leyti sem eigi að leiða til þess að sýkna beri stefnda að kröfum stefnanda. Staðreyndin sé sú að stefnandi svaraði ekki síma sínum eftir starfslok hjá stefnda, þegar starfsmenn stefnda hugðust leita til hans. Dæmin séu fjölmörg eins og starfsmenn stefnda geta vitnað um. Í þessu samhengi sé rétt að benda á að þann 1. október 2006, daginn eftir að uppsagnarfrestinum lauk, sendi stefnandi tölvuskeyti á netfangið maras@maras.is. Í skeytinu segir orðrétt: Ég verð ekki í síma-tengingu fyrr enn á Fimmtudag, er að fara í smá ferðalag. Kveðja Hrafn. Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að það er með engu móti unnt að halda því fram að stefnandi hafi uppfyllt þær skyldur sem á hann séu lagðar í viðaukanum. 3.Á blaðsíðu 5 í stefnu þessa máls sé réttilega á það bent að á stefnanda hvíldi trúnaðarskylda gagnvart stefnda sem eins og kunnugt er starfar á miklum samkeppnismarkaði. Í ráðningarsamningi Merkúrs og stefnanda, dags. 1. maí 2004, sem einnig hafi gilt á milli stefnda og stefnanda, sé trúnaðarskyldan orðuð með þessum hætti, sbr. dskj. 3. Samningur þessi er trúnaðarmál á milli starfsmanns og launagreiðanda. Starfsmaður skal jafnframt gæta fyllsta trúnaðar um hvaðeina sem hann verður áskynja varðandi fyrirtækið og viðskiptavini þess. Stefnandi sem er menntaður vélfræðingur hafði sem sölumaður hjá stefnda mikilsverðar trúnaðarupplýsingar undir höndum um starfsemi stefnda, þ. á m. um birgja stefnda erlendis og þau kjör sem stefnda buðust í gegnum þessa aðila. Á því er byggt af hálfu stefnda að stefnandi hafi brotið freklega gegn þeim trúnaðarskyldum sem á honum hvíldu eftir að uppsagnarfresti hans hjá hinu stefnda félagi lauk. Í þessu sambandi vísi stefndi til tölvupóstssamskipta milli stefnanda og Michael Koetsier, sölumanns hjá hollenska fyrirtækinu Bloksma, sem lögð eru fram á dskj. 21. Í tveimur aftari tölvuskeytunum í tölvupóstkeðjunni, frá 20. og 21. desember 2005, sé um það að ræða að Michael sé að gera stefnda tilboð í tilteknar vörur. Viðtakandi þeirra skeyta sé stefnandi þessa máls. Fremsti tölvupósturinn í keðjunni sé póstur sem Michael sendi stefnanda þann 17. nóvember 2006. Í póstinum segir m.a. orðrétt: Hello Hrafn, Enclosed “OLD MARAS EMAIL NUMBER 1” I will send some more old offers after this message... anything I can dig up. However, this does not mean that any of these offers are still valid. ... Stórfyrirtækið Bloksma sérhæfi sig m.a. í sölu á box- og kjölkælum í allar gerðir skipa. Þetta fyrirtæki, sem er með starfsemi um allan heim, sé einn af stærstu birgjum stefnda. Af þessum tölvupóstsamskiptum sjáist svo ekki verði um villst að stefnandi hafi verið að vinna úr tilteknu tilboði sem starfsmaður hins stefnda félags í lok árs 2005 en hefur svo eftir að uppsagnarfrestinum lauk, en meðan á því þriggja mánaða tímabili sem stefnandi átti að vera stefnda til aðstoðar og ráðgjafar, haft samband við viðkomandi aðila og leitast við að fá þau viðskipti yfir til síns nýja vinnuveitanda. Líkt og áður segir var forsenda launagreiðslna í þrjá mánuði eftir lok uppsagnarfrests sú að stefnandi yrði hinu stefnda félagi til „aðstoðar og stuðnings“ eins og það er orðað í viðaukanum. Stefndi mátti því ætla að á þessu tímabili ynni stefnandi hagsmunum stefnda gagn en ekki hið gagnstæða. Því er ekki að heilsa í þessu máli, þvert á móti liggi fyrir að stefnandi nýtti sér trúnaðarupplýsingar sem hann fékk vitneskju um í starfi sínu hjá stefnda með ámælisverðum hætti sem fólst m.a. í því að stefnandi hefur frá því í október 2006 verið í viðræðum við birgja sem hann átti í samskiptum við í starfi sínu hjá stefnda. Að mati stefnda nægir hvert og eitt þeirra atriða sem nefnd séu í töluliðum 1 – 3 hér að ofan til þess að forsendur teljist hafa brostið fyrir frekari greiðslum til stefnanda en þegar hafi farið fram. Þegar atvikin séu skoðuð heildstætt sé að mati stefnda alveg ljóst að enginn grundvöllur sé fyrir kröfu stefnanda um frekari launagreiðslur. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Sönnunarfærsla. Í málinu gáfu stefnandi, Guðmundur Bragason, framkvæmdastjóri stefnda aðilaskýrslu, en vitni báru Jóhann Ólafur Ársælsson, kt. 120942-7869, Strandvegi 18, Garðabæ, Steinþór Ólafsson, kt. 250660-5889, Kjartan Steinar Egilsson, kt. 160764-5279, Björn Björnsson, kt. 240459-5909 og Hjálmar Helgason, kt. 171075-5999. V. Niðurstöður. Viðaukasamning stefnanda og stefnda um starfslok verður að meta í ljósi þess hvernig hann er til kominn og þykir mega miða við að ákvæðið um 3ja mánaða laun sem starfslok án vinnuskyldu hafi verið sett í samninginn að kröfu stefnanda, sem kvaðst hafa viljað tryggja stöðu sína, ef til uppsagnar kæmi, en hann kvaðst ekki hafa þekkt mikið til eigenda stefnda. Að sama skapi er ljóst, að stefndu lögðu upp úr því að fá stefnanda til áframhaldandi starfa vegna starfsreynslu hans og sérþekkingar og féllust á þennan starfslokasamning. Á hinn bóginn vildu stefndu og tryggja stöðu sína með ákvæðinu um skyldu stefnanda til að veita stefnda aðstoð og stuðning símleiðis og á styttri fundum. Af framburði fyrirsvarsmanns stefnda og vitnisins Steinþórs Ólafssonar, er ljóst að ætlast var til að stefnandi aðstoðaði við tilboðsgerð og samninga og önnur flókin verkefni meðan eftirmaður hans væri að ná tökum á starfinu. Þá kom fram í framburði stefnda að hann hafði eftir starf sitt hjá stefnanda og áður hjá Merkur ehf. kynnst mörgum lykilstarfsmönnum viðskiptamanna stefnda t.d. erlendum birgjum og verið í góðu sambandi við þá og það því verið fengur fyrir stefnda að stefnandi væri tiltækur í tengslasamband við þessa menn og gæti verið á fundum með þeim. Þessu áttu þó ekki að fylgja mikil vinna eða mikið ónæði. Þegar virtir eru framburðir vitnanna Björns Björnssonar og Hjálmars Helgasonar, sem báðir bera að stefnandi hafi ekki komið að stofnun og rekstri Aflhluta ehf. fyrr en eftir stofnun þess 11. október 2006 og farið er yfir gögn um skráningu félagsins þykir bresta sönnun um að stefnandi hafi verið kominn í eða lagt drög að samkeppnisrekstri við stefnda, áður en hann lauk störfum hjá stefnda. Hins vegar fer ekki á milli mála að stefnandi er kominn í samkeppni við stefnda eftir að hann er kominn í stjórn Aflhluta ehf. og farinn að starfa hjá fyrirtækinu og augljóst að hann gat ekki eftir það veitt stefnda þá ráðagjöf og þjónustu, sem hann hafði gengist undir í viðbótarsamningnum. Það verður nokkuð ráðið af framburði fyrirsvarsmanns stefnda og vitnisins Steinþórs að það væri skilyrði fyrir greiðslu launa í 3 mánuði án vinnuskyldu að þessi ráðagjöf og þjónusta væri fyrir hendi þetta tímabil, þó að ætla megi m/v rafpóst stefnanda um að hann yrði ekki í símasambandi ákveðinn tíma, að hann hafi ekki tekið þessa skyldu jafn alvarlega. Kemur þá til álita hvort stefnandi hafi átt rétt á þessari greiðslu, þó að hann hefði alfarið neitað að veita þessa ráðgjöf eða þjónustu. Það er mat réttarins að þetta sé svo nátengt að stefnda hafi þá verið stætt á því að neita greiðslu. Stefnanda gat ekki dulist það við gerð vibótarsamningsins, að til þess að uppfylla skilyrði hans gat hann ekki farið út í samkeppnisrekstur á umræddu 3ja mánaða tímabili og tölvusamskipti hans við stórfyrirtækið Bloksma og viðskiptin sem af því leiddi eru og til merkis um að það gat ekki gengið. Ekki eru efni til þess að meta þjónustuþáttinn sérstaklega til verðs heldur verður að líta svo á að forsendur viðbótarsamningsins hafi brostið er stefnandi var ekki lengur fær um að veita þá ráðgjöf og þjónustu sem hann hafi skuldbundið sig til og eigi því ekki lengur rétt á greiðslu eftirstöðva launanna skv. samningnum og er stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda. Rétt þykir þegar litið er til atvika í málinu að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari. DÓMSORÐ Stefndi Marás, vélar ehf. er sýknað af kröfum stefnanda, Hrafns Sigurðssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 522/2013
Kærumál Gæsluvarðhald Farbann Útlendingur
X var gert að sæta farbanni á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttur settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. ágúst 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. ágúst 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi „allt til fimmtudagsins 16. ágúst 2013 klukkan 16:00“. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að varnaraðila „verði gert að halda sig innan ákveðins svæðis í stað gæsluvarðhalds.“ Að þessu frágengnu krefst varnaraðili þess að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Krafist er gæsluvarðhalds yfir varnaraðila á grundvelli 5. mgr. 33. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga og b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, til þess að tryggja framkvæmd ákvörðunar innanríkisráðuneytisins [...] um að sóknaraðila verði gert að yfirgefa landið. Þá er krafan einnig reist á því að brýnt sé að lögregla fái tækifæri til að rannsaka ætluð brot varnaraðila, en hann er grunaður um vopnalagabrot, með því að hafa ógnað manni með hnífi 7. júlí síðastliðinn og tvö húsbrot, annað frá 13. ágúst 2012 og hitt frá 14. maí 2013. Öll ætluð brot varnaraðila voru framin löngu áður en sóknaraðili setti fram kröfu sína um gæsluvarðhald. Af hálfu sóknaraðila hefur ekki verið sýnt fram á að nauðsyn sé á gæsluvarðhaldi varnaraðila, enda er unnt að tryggja framkvæmd ákvörðunar innanríkisráðuneytisins með því að varnaraðila verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, sbr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Verður honum því gert að sæta farbanni eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti farbanni til fimmtudagsins 15. ágúst 2013 klukkan 16.
Mál nr. 39/2015
Kærumál Ráðgefandi álit EFTA-dómstóllinn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við rekstur máls ákæruvalds á hendur honum vegna ætlaðra brota gegn ákvæðum laga nr. 73/2005 um skipan ferðamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2015 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að leitað yrði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánar tiltekin atriði í tengslum við sakamál sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið. Varnaraðili krefst þess aðallega að tekin verði til greina krafa hans um að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um hvort það samræmist ákvæðum tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2006/123/EB, eins og hún hefur verið tekin upp í viðauka nr. 10 og 11 við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, einkum 5. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 9. gr., sbr. inngangsákvæði í 2. málslið 12., 42. og 43. tölulið, að sá sem starfar sem ferðaskipuleggjandi eða ferðaskrifstofa skuli hafa til þess leyfi, að viðlagðri refsingu, sbr. 1. mgr. 8. gr. og 1. mgr. 26. gr. laga nr. 73/2005 um skipan ferðamála. Til vara krefst hann þess að leitað verði ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um skýringu á tilskipuninni um hvort það sama samræmist henni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að svar EFTA-dómstólsins við spurningu í aðalkröfu sóknaraðila myndi ekki hafa þýðingu við úralausn sakamálsins á hendur honum. Í varakröfu sóknaraðila er höfð uppi spurning sem er að efni til um það sama og getur hún því heldur ekki haft þýðingu við úrlausn málsins. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 35/2016
Kynferðisbrot Brot gegn blygðunarsemi Barnavernd Ómerking héraðsdóms að hluta
Í héraði voru X, Y, Z, Þ og Æ sýknaðir af því að hafa í félagi í svefnherbergi íbúðar haft margs konar kynferðismök við A með því að beita hana ofbeldi og annars konar ólögmætri nauðung. Þá var Y einnig sýknaður af því að hafa í beinu framhaldi af þessu haft kynmök við A á baðherbergi í sömu íbúð gegn vilja hennar. Æ var á hinn bóginn sakfelldur og gert að greiða A miskabætur fyrir að hafa myndað kynmökin í svefnherberginu án leyfis A, en sýknaður af því að hafa daginn eftir sýnt öðrum en meðákærðu myndefnið. Í dómi Hæstaréttar var ekki fallist á með ákæruvaldinu að ómerkja bæri héraðsdóm á þeim grunni að samningu dómsins hefði verið áfátt. Þá var vísað til þess að samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála gæti Hæstiréttur ekki endurmetið niðurstöðu héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði gæfu skýrslu þar fyrir dómi. Við þær aðstæður gæti Hæstiréttur hins vegar fellt úr gildi héraðsdóm samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar ef taldar væru líkur á að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls. Talið var að í hinum áfrýjaða dómi hefði verið tekin afstaða til þess á rökstuddan hátt, meðal annars með mati á trúverðugleika munnlegs framburðar ákærðu, A og eftir atvikum annarra vitna fyrir dómi, hvað teldist sannað í þeim þætti málsins er varðaði hina ætluðu nauðgun og hvað ekki, sbr. f. lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008. Sama var talið gilda um þátt Æ við myndun kynmakanna. Var sá hluti dómsins því ekki ómerktur á grundvelli 3. mgr. 208. gr. laganna. Á hinn bóginn var frásögn Æ um að einhver, sem hann gat ekki nafngreint, hefði tekið farsíma hans ófrjálsri hendi og sýnt nokkrum samnemendum myndefnið talin fjarstæðukennd. Var því litið svo á að nægar líkur hefðu verið leiddar að því að mat meirihluta hins fjölskipaða héraðsdóms á sönnunargildi framburðar Æ og tiltekinna vitna kynni að vera rangt svo að einhverju skipti um úrlausn sakargifta á hendur honum hvað þennan lið ákæru varðaði. Af þeim sökum var sá hluti dómsins ómerktur og þeim þætti málsins vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar að nýju, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Að öðru leyti og með hliðsjón af þeirri meginreglu að allan vafa um sekt ákærða eigi að skýra honum í hag var niðurstaða héraðsdóms staðfest.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Garðar Gíslasonfyrrverandi hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. desember 2015. Af hálfuákæruvaldsins er þess aðallega krafist að ákærðu verði sakfelldir samkvæmtákæru og ákærðu X, Y, Z og Þ dæmdir til refsingar og ákærða Æ gerð frekarirefsing. Til vara er þess krafist að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísaðheim í hérað. Ákærði X krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði Y krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að hannverði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa, fjárhæð einkaréttarkröfu ummiskabætur verði lækkuð og hafnað einkaréttarkröfu um bætur vegna fjártjóns. Ákærði Z krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur ogeinkaréttarkröfu vísað frá dómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Ákærði Þ krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur ogeinkaréttarkröfu vísað frá dómi, en til vara að hann verði dæmdur til vægusturefsingar sem lög leyfa og fjárhæð kröfunnar lækkuð. Ákærði Æ krefst aðallega sýknu, en til vara að hann verði dæmdur tilvægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess aðallega aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður afkröfunni, en að því frágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð. Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærða Æ verði gert að greiða sér1.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæðihéraðsdóms um einkaréttarkröfu hennar verði staðfest.ISamkvæmt I. kafla ákæru er öllum ákærðu gefið aðsök í fyrri lið hans að hafa í félagi haft margs konar kynferðismök viðbrotaþola í svefnherbergi í íbúð að [...] í Reykjavík aðfaranótt sunnudagsins4. maí 2014 með því að beita hana ofbeldi og annars konar ólögmætri nauðung þarsem þeir hefðu meðal annars notfært sér yfirburðastöðu gagnvart henni vegnalíkamlegra aflsmuna, en með þessu hafi ákærðu jafnframt sýnt af sér ruddalegtog ósiðlegt athæfi. Í síðari lið ákærukaflans er ákærði Y sakaður um að hafa íbeinu framahaldi af þessu haft kynmök við brotaþola á baðherbergi í sömu íbúðmeð því að beita hana ofbeldi og ólögmætri nauðung og jafnframt sýnt af sérruddalegt og ósiðlegt athæfi. Er þessi háttsemi ákærðu talin brot á 1. mgr.194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaganr. 80/2002. Samkvæmt II. kafla ákæru er ákærða Æ gefið að sök að hafa særtblygðunarkennd brotaþola og sýnt henni ósiðlegt og særandi athæfi með því aðhafa í umrætt skipti myndað hluta af kynmökunum með upptökubúnaði í farsíma,sbr. fyrri lið ákærukaflans, og síðan mánudaginn 5. maí 2014 sýnt nokkrumsamnemendum þeirra myndefnið í matsal [...], sbr. síðari lið kaflans. Er þessiháttsemi ákærða talin varða við 209. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99.gr. barnaverndarlaga. Þegar hin ætluðu brot áttu sér stað var brotaþoli 16 ára, ákærði X umfimm mánuðum og aðrir ákærðu um níu mánuðum eldri en hún, að undanskildumákærða Æ sem var 19 ára.Að því er varðar sakargiftirnar á hendur ákærða Æ samkvæmt II. kaflaákæru liggur fyrir að hann tók með farsíma sínum upp hluta af áðurgreindum kynmökum.Ennfremur að síminn var lagður á borð í matsal [...] meðan myndskeiðið með kynmökunumvar sýnt í honum. Við það tækifæri var tekinn upp á annan farsíma hluti afmyndskeiðinu. Ákærðu hafa borið að í kjölfarið hafi ákærði Æ eytt upphaflega myndskeiðinu,en brotaþola barst síðar vitneskja um að styttri útgáfunni hefði verið dreifttil skólafélaga þeirra. Það er sú útgáfa af myndskeiðinu sem er meðal gagnamálsins. Ákærðu neita allir sök. Með hinum áfrýjaða dómi voru þeir sýknaðir afþeim sakargiftum að hafa haft kynmök við brotaþola umrætt sinn á þann hátt semað framan greinir. Var það mat fjölskipaðs héraðsdóms að framburður ákærðufyrir dómi hafi verið trúverðugur og ekkert fram komið sem gæfi til kynna aðþeir hafi haft ástæðu til að ætla annað en brotaþoli væri samþykk því sem framfór. Einnig hafi vitnisburður hennar um andstöðu sína og hvernig hún hafi gefiðákærðu hana til kynna verið ótrúverðugur. Á hinn bóginn var ákærði Æ talinnhafa myndað kynmökin þótt honum hafi verið ljóst að það hefði hann gert ánleyfis brotaþola og var hann því sakfelldur vegna þeirrar háttsemi fyrir þaubrot, sem í ákæru greinir, en sýknaður af því að hafa sýnt öðrum en meðákærðumyndefnið. Þótt það komi ekki fram í dómsorði að einkaréttarkröfu brotaþolahafi verið vísað frá héraðsdómi vegna þeirrar sakargifta, sem sýknað var af,verður samkvæmt dómsforsendum að líta svo á að það hafi verið gert. IIKrafa ákæruvaldsins um að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur er studdtvenns konar rökum. Í fyrsta lagi að samningu dómsins hafi verið svo áfátt aðleiða eigi til ómerkingar hans og í öðru lagi að sönnunarmat héraðsdóms hafiekki verið reist á nægjanlega traustum grundvelli. Samkvæmt 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, eins oghenni hefur verið breytt með 26. gr. laga nr. 78/2015, skal meðal annars greinaí dómi svo stutt og glöggt sem verða má meginefni ákæru, sbr. b. lið, hvermálsatvik séu í aðalatriðum, án þess að gerð sé grein fyrir framburði ákærða ogvitna nema að því leyti sem þörf krefur til úrlausnar máls, sbr. d. lið, viðhvaða sönnunargögn og rök ákæra sé studd og andsvör ákærða við þeim eftir þvísem þörf krefur, sbr. e. lið, og röksemdir dómara fyrir því hvað teljist sannaðí málinu og með hverjum hætti, sbr. f. lið. Af ákvæðum d. liðarmálsgreinarinnar og 1. mgr. 111. gr. laganna leiðir að í héraðsdómi skal fyrstog fremst greina í stuttu máli frá framburði ákærða og vitna fyrir dómi. Óþarfter að víkja að skýrslum, sem gefnar hafa verið hjá lögreglu, nema af sérstökutilefni, svo sem vegna þess að skýrslugjafi hafi breytt framburði sínum fyrirdómi frá því, sem hann skýrði frá hjá lögreglu, og dómari telji það rýrasönnunargildi framburðarins. Sé gefin skýring á hinni breyttu frásögn, semdómari metur trúverðuga, og framburðurinn fyrir dómi lagður til grundvallar viðúrlausn málsins er sjaldnast þörf á að geta þessa sérstaklega.Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að lýsing málsatvika í hinumáfrýjaða dómi fullnægi ekki þeim kröfum sem að framan greinir. Þótt fallastmegi á að rétt hefði verið að greina í stuttu og samfelldu máli frá helstuatvikum málsins á einum stað í dóminum verður ráðið af lestri hans, meðalannars reifun á framburði ákærðu og fjölmargra vitna, hver þau eru.Þá gerir ákæruvaldið margvíslegar athugasemdir við hvernig framburðurákærðu og nafngreindra vitna er reifaður í dóminum þar sem litið sé framhjáýmsum atriðum, einkum þeim sem styrki trúverðugleika vitnisburðar brotaþola ogdragi að sama skapi úr trúverðugleika framburðar ákærðu. Svo að dæmi sé tekiðer fundið að því að þess sé ekki getið í reifun á framburði vitnanna B og C aðþær hafi breytt frásögn sinni verulega fyrir dómi frá því sem var hjá lögregluað því er varðaði fyrstu viðbrögð brotaþola þegar henni var sagt frá áðurgreindumyndskeiði þriðjudaginn 6. maí 2014. Fyrir dómi bar vitnið C að brotaþoli hefðihlegið og haft á orði að færi myndupptakan í dreifingu myndi hún segja að það,sem gerðist, hefði verið nauðgun. Áður hafði vitnið borið á annan veg hjálögreglu, en gaf þá skýringu á hinum breytta framburði að vinkonur sínar hefðubeðið sig um að skýra frá atvikum hjá lögreglu á þann hátt sem hún gerði þar. VitniðB bar fyrir dómi með sama hætti um fyrstu viðbrögð brotaþola þegar hún fréttiaf myndskeiðinu, en áður hafði hún skýrt öðru vísi frá hjá lögreglu. Tilskýringar á hinum breytta framburði vísaði vitnið til skjáskota sem væri aðfinna í farsíma sínum. Að öllu þessu virtu bar samkvæmt framansögðu ekki nauðsyntil að geta þessa misræmis í frásögn vitnanna fyrir dómi annars vegar og hjálögreglu hins vegar í reifun á framburði þeirra í héraðsdómi.Fjallað verður frekar hér á eftir um athugasemdir ákæruvaldsins sem lútaað sönnunarmati héraðsdóms. Þótt sumar þeirra séu á rökum reistar, eins ognánar verður gerð grein fyrir, eru þær ekki þess eðlis að þeir hnökrar á hinumáfrýjaða dómi, sem af því leiðir, valdi ómerkingu hans af þeirri ástæðu að samninguhans hafi verið áfátt. 2Ákærðu og vitni, sem skýrslu gáfu fyrir dómi við meðferð málsins íhéraði, hafa ekki komið fyrir Hæstarétt til skýrslugjafar. Í 2. mgr. 208. gr.laga nr. 88/2008 er svo fyrir mælt að rétturinn geti ekki endurmetið niðurstöðuhéraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar þegar svo háttar til. Við þæraðstæður getur Hæstiréttur hins vegar fellt úr gildi héraðsdóm samkvæmt 3. mgr.sömu lagagreinar ef taldar eru líkur á að niðurstaða héraðsdómara umsönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverjuskipti um úrslit máls.Ákærðu og brotaþoli geta ein borið um það sem fram fór í svefnherberginu að[...] umrætt sinn og fyrri liður I. kafla ákæru tekur til. Af framburði þeirraer ljóst að brotaþoli fór þangað inn í fyrstu með ákærða Æ þar sem þau höfðu kynmökmeð samþykki beggja. Eins og gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi hélduákærðu því þar fram að brotaþoli hefði tekið þátt í því, sem síðar gerðist, affrjálsum og fúsum vilja. Á hinn bóginn kvaðst hún hafa verið því mótfallin aðhalda kynmökunum áfram eftir að fleiri bættust í hópinn og gefið það til kynna,fyrst með því að ýta ákærðu frá sér, en síðar hefði hún frosið. Ákærða Y og brotaþolagreindi á sama hátt á um fyrir dómi hvað átt hefði sér stað á baðherberginumilli þeirra tveggja sem síðari liður ákærukaflans lýtur að.Af hálfu ákæruvaldsins er umfjöllun í héraðsdómi um samskipti milli ákærðuá vefsíðunni Facebook í framhaldi af því, sem gerðist aðfaranótt 4. maí 2014, sögðófullnægjandi þar sem aðeins sé vísað til samskiptanna og skýringa ákærðu áþeim með almennum hætti. Er því haldið fram að samskiptin séu fremur til þessfallin að varpa sök á þá. Líta má svo á að sumt af því, sem þar kemur fram,gefi vísbendingu um að ákærðu hafi séð eftir framkomu sinni umrætt sinn. Þegarsamskiptin eru virt í heild og tekið tillit til þess við hvaða aðstæður þaufóru fram verður aftur á móti ekki vefengd sú ályktun héraðsdóms að ekki séunnt að jafna ummælum ákærðu til viðurkenningar á því að þeir hafi brotið gegnbrotaþola með refsiverðum hætti. Þá er í dómsforsendum vísað til samskiptabrotaþola og ákærða Æ á sömu vefsíðu og þau ranglega sögð hafa átt sér stað 4.maí 2014 í stað 6. og 7. sama mánaðar, en rétt er greint frá því sem þeim fórþar á milli.Ekki er tekið undir þær athugasemdir ákæruvalds að reifun í héraðsdómi ávitnisburði brotaþola fyrir dómi sé ófullkomin, heldur gefur hún glögga mynd afhonum, enda á aðeins að koma fram í dóminum það úr framburðinum sem þörf er átil að leysa úr málinu, sbr. d. lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008. Að vísuer í héraðsdómi gert óþarflega mikið úr misræmi í frásögn brotaþola um hvortákærði Y hefði leitt hana eða togað inn á baðherbergið, en ekki verður séð að þaðatriði skipti máli við úrlausn um sekt eða sýknu þessa ákærða. Hins vegarverður ekki horft framhjá því að nokkurs misræmis gætti í framburði brotaþolafyrir dómi. Sem dæmi má nefna að í svari við spurningu frá verjanda ákærða Þkvað hún vitneskju sína um áðurgreint myndskeið ekki hafa haft nein áhrif á þáákvörðun sína að kæra ætluð brot ákærðu til lögreglu. Nokkru síðar vísaðiverjandinn til þess að haft hafi verið eftir henni við skýrslutöku hjá lögregluí maí 2014 að henni hafi ekki fundist hún þurfa að segja neitt frá þessu fyrren myndskeiðið hafi komið til sögunnar og hún hefði ekki kært nema vegna þess. Spurðhvort það væri réttur skilningur að hefði myndskeiðið ekki komið til hefði húnekki kært svaraði hún: „Nei. Ef þetta myndband hefði aldrei komið þá hefði églíklega aldrei farið að tala svona mikið um þetta við ... fólkið í kringum mig.Þannig að ég hefði í rauninni örugglega ekki áttað mig á því sjálf að ég þyrftiað kæra þetta.“Vitnin D, E og F, sem voru staddar í samkvæminu í íbúðinni að [...], báruallar að ákærðu eða að minnsta kosti einhverjir þeirra hefðu verið ágengirkynferðislega við stúlkur sem þar voru. Gerir ákæruvaldið athugasemdir við aðþessa sé ekki getið í reifun af vitnisburði þeirra í héraðsdómi. Vitnið G bar ásama veg, en framburður hans var þó mjög óljós um þetta atriði sem önnur. Afturá móti sagðist vitnið C, sem einnig var stödd í samkvæminu, ekki hafa orðið vörvið neitt þessu líkt. Fallist er á að þessa hefði mátt geta í reifun afframburði umræddra fimm vitna.Í skýrslu vitnisins H fyrir dómikvaðst hann ekki hafa getað séð á upprunalega myndskeiðinu hvort brotaþoli hafiverið samþykk því sem fram fór. Þetta er tekið fram í reifun á vitnisburði hansí héraðsdómi, en hins vegar segir ranglega í forsendum dómsins að hann hafieins og vitnið I upplifað það, sem hann sá á umræddu myndskeiði, eins ogbrotaþoli hafi verið samþykk því sem gerðist. Ekki verður ráðið af skýrslu um réttarlæknisfræðilega skoðun, sem gerðvar á brotaþola 7. maí 2014, eða framburði læknisins fyrir dómi að hún hafiverið beitt ofbeldi eða ólögmætri þvingun rúmum þremur sólarhringum fyrr. Þaugögn útiloka þó ekki að slíkt hafi gerst.Myndskeiðið sem lagt hefur verið fram í málinu og er eins og áður segirstyttri útgáfa af hinu upprunalega myndskeiði hefur takmarkað sönnunargildi þarsem upptakan er mjög óskýr. Það sem þar sést staðfestir hvorki að frásögnbrotaþola af atvikum sé rétt né að hún sé röng. Sama er að segja um upptöku úreftirlitsmyndavélum að [...] aðfaranótt 4. maí 2014 þar sem ekki verður ráðiðaf útliti og fasi brotaþola að brotið hafi verið alvarlega gegn henni skömmuáður. Í vottorði sálfræðings 26. mars 2015 sagði meðal annars að niðurstaða matsværi að brotaþoli hafi greinst með áfallastreituröskun og almennan kvíða. Þáværi sjálfsásökun hennar í eigin garð algeng meðal þolenda kynferðisofbeldis. Sálfræðingurinnstaðfesti skýrslu sína fyrir dómi 23. október 2015 og bar þá meðal annars aðbrotaþoli uppfyllti ekki lengur öll greiningarmerki fyrir áfallastreituröskun.Í hinum áfrýjaða dómi er tekin afstaða til þess á rökstuddan hátt, meðalannars með mati á trúverðugleika munnlegs framburðar ákærðu, brotaþola og eftiratvikum annarra vitna fyrir dómi, hvað teljist sannað í þeim þætti málsins, semI. kafli ákæru lýtur að, og hvað ekki, sbr. f. lið 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008.Sama gildir um þann þátt sem fyrri liður II. ákærukafla tekur til. Að teknutilliti til þessa og með hliðsjón af því, sem að framan greinir, hefur ekkiverið gert sennilegt að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi framburðarákærðu og vitna, sem gáfu skýrslu þar fyrir dómi, kunni að vera röng svo aðeinhverju skipti um úrlausn sakargifta á hendur ákærðu samkvæmt I. kafla ogfyrri lið II. kafla ákæru. Verður sá hluti dómsins því ekki ómerktur á grundvelli3. mgr. 208. gr. laganna.3Eins og reifað er í hinum áfrýjaða dómi skýrði ákærði Æ svo frá fyrirdómi að einhver hefði tekið farsíma hans í leyfisleysi í [...] á mánudeginum 5.maí 2014 og farið með símann í matsal skólans. Þar hefði hópur nemenda skoðað áðurgreintmyndskeið og einhver viðstaddra hljóti að hafa tekið það upp á sinn farsíma. Ákærðiviðurkenndi jafnframt hafa sýnt meðákærðu upprunalega myndskeiðið í farsímasínum sama dag og ákveðið að eyða því eftir að þeir hefðu beðið sig um það. Vitnið H, sem áður er nefndur, neitaði því fyrir dómi að hafa tekiðfarsímann af ákærða Æ. Nánar aðspurður svaraði vitnið: „Nei, mig minnir ekki.Getur verið að ég hafi tekið símann af honum ... en ekki ... hlaupið baraeinhvers staðar í burtu.“ Við skýrslutöku hjá lögreglu 9. maí 2014 sagðistvitnið hafa séð myndskeiðið í matsal [...] og hefði ákærði Æ sýnt honum það ífarsíma sínum að fleiri viðstöddum. Inntur eftir því af saksóknara hvort hannmyndi þetta betur svona svaraði hann: „Ef þú segir að ég hafi sagt þetta þarna9. maí þá sagði ég þetta örugglega svona.“ Jafnframt staðfesti vitnið það, semhann hafði áður borið hjá lögreglu, að aðrir ákærðu hefðu beðið ákærða Æ um aðeyða myndskeiðinu eftir að hann hefði sýnt vitninu það. Vitnið I kvaðst fyrirdómi hafa séð myndskeiðið á mánudeginum 5. maí 2014 í matsalnum. Spurður hverhefði sýnt myndskeiðið sagðist hann halda að það hefði verið ákærði Æ, en væri þóekki alveg viss um það.Framangreind frásögn ákærða Æ um að einhver, sem hann gat ekkinafngreint, hefði tekið farsíma hans ófrjálsri hendi og hann síðan fengið símannsamdægurs aftur í hendur er fjarstæðukennd, ekki síst í ljósi framburðarvitnanna tveggja sem rakinn hefur verið. Að því virtu hafa verið leiddar nægarlíkur að því að mat meirihluta hins fjölskipaða héraðsdóms á sönnunargildiframburðar ákærða og vitnanna kunni að vera rangt svo að einhverju skipti umúrlausn sakargifta á hendur honum samkvæmt síðari lið II. kafla ákæru. Af þeimsökum verður sá hluti dómsins ómerktur og þeim þætti málsins vísað heim í héraðtil meðferðar og dómsálagningar að nýju, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr.88/2008.IIIÍ 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er svo fyrir mælt að hver sá semborinn er sökum um refsiverða háttsemi skuli talinn saklaus þar til sekt hanshefur verið sönnuð, sbr. og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994. Í samræmi við það er í 108. gr. laga nr. 88/2008 kveðið á umað sönnunarbyrði um sekt ákærða hvíli á ákæruvaldinu. Af þeirri reglu leiðir aðallan vafa um sekt ákærða á að skýra honum í hag.Eins og áður segir ber ákærðu og brotaþola saman um að þau hafi haftkynmök aðfaranótt 4. maí 2014, en þeir halda því staðfastlega fram að það hafigerst með vilja hennar. Í málatilbúnaði ákæruvaldsins hér fyrir dómi hefurverið lögð áhersla á að vitni, sem eru tengd brotaþola fjölskyldu- ogvinaböndum, hafi borið að hún hafi verið döpur og ólík sjálfri sér þennan dagog daginn eftir. Af því verður þó ekki ályktað með einhlítum hætti að ákærðuhafi brotið gegn henni á þann hátt, sem þeim er gefið að sök í ákæru, heldurgæti það hafa stafað af öðrum ástæðum. Samkvæmt framansögðu verður að skýraþann vafa ákærðu í hag.Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna ákærðu af sakargiftumsamkvæmt I. kafla ákæru, en þar er ætluðum brotum þeirra á 3. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga lýst á nákvæmlega sama hátt og ætluðum brotum þeirra á 1. mgr.194. gr. almennra hegningarlaga. Eftir 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 ber aðvísa þeim hluta einkaréttarkröfu brotaþola, sem varðar sakargiftir samkvæmtþessum kafla ákærunnar, frá héraðsdómi.Af hálfu ákærða Æ er því haldið fram að héraðsdómur hafi farið út fyrirefni fyrri liðar II. kafla ákæru þar sem ákærði er sakaður um að hafa myndaðhluta af kynmökunum milli annarra ákærðu og brotaþola með upptökubúnaði ífarsíma og með því brotið gegn 209. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99.gr. barnaverndarlaga. Vegna þess að ekki sé tekið fram í ákærunni að þetta hafigerst án leyfis brotaþola sé óheimilt að sakfella ákærða fyrir þau brot, semhonum eru gefin þar að sök, á þann hátt sem gert var í héraði.Í verknaðarlýsingu hvorugs þess ákvæðis, sem hér um ræðir, er gert aðskilyrði fyrir því að manni sé refsað að hann hafi gert á hlut brotaþola ánsamþykkis hans. Hins vegar getur samþykki þolandans, ef sannað þykir, leystgerandann undan refsingu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 9. mars 2000 ímáli nr. 31/2000 sem birtur er í dómasafni það ár, bls. 1117. Af þeim sökum varástæðulaust að taka fram í ákæru að ákærði hefði tekið myndir af brotaþola ánleyfis hennar.Með þessari athugasemd verður með skírskotun til forsendna héraðsdóms staðfestsú niðurstaða að sakfella ákærða Æ samkvæmt fyrri lið II. kafla ákæru, svo ogákvörðun um refsingu fyrir þau brot og bætur til handa brotaþola vegna þeirra.Staðfest verða ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað.Samkvæmt 2. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 greiðist allur áfrýjunarkostnaðurúr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu og þóknunréttargæslumanns brotaþola hér fyrir dómi sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Sá hluti héraðsdóms, semlýtur að sakargiftum á hendur ákærða Æ samkvæmt síðari lið II. kafla ákæru, erómerktur og þeim þætti málsins vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar ogdómsálagningar að nýju. Héraðsdómur skal að öðruleyti vera óraskaður. Þeim hluta einkaréttarkröfu A, sem varðar sakargiftirsamkvæmt I. kafla ákæru, er vísað frá héraðsdómi.Allur áfrýjunarkostnaðurmálsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjenda ákærðu,hæstaréttarlögmannanna Erlendar Þórs Gunnarssonar, Guðmundar Ágústssonar,Kristjáns Stefánssonar, Sveins Andra Sveinssonar og Vilhjálms HansVilhjálmssonar, 992.000 krónur til hvers þeirra um sig og þóknunréttargæslumanns brotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hæstaréttarlögmanns,186.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20.nóvember 2015Málið er höfðað með ákæru ríkissaksóknara,dagsettri 28. maí 2015, á hendur:,,X,kennitala [...], [...], [...], Y, kennitala [...], [...], [...], Z, kennitala [...], með lögheimili í [...], Þ, kennitala [...], [...], [...], og Æ, kennitala [...], [...],[...] fyrireftirtalin brot framin aðfaranótt sunnudagsins 4. maí 2014, í íbúð að [...] íReykjavík, nema annað sé tekið fram, gagnvart A, fæddri [...], sem þá var 16ára: I.Nauðgun og barnaverndarlagabrot:.Áhendur ákærðu öllum, með því að hafa í félagi, í svefnherbergi, haft margskonar kyn­­ferðis­mök við A, að hluta þar sem fleiri en einn af ákærðu áttukynferðismök við hana í einu á sama tíma, með því að beita hana ofbeldi ogannars konar ólög­mætri nauð­­ung, og með þessu að hafa jafnframt sýnt af sérósið­legt og rudda­legt athæfi. Ákærðu létu A leggjast niður og beittu hanaharð­ræði, meðal annars með því að höfði hennar var haldið um stund og lagstvar yfir það, ól var spennt um læri hennar og ákærði Y beit í aðra geirvörtuhennar. Ákærðu not­færðu sér yfir­burða stöðu og aðstöðu­mun gagn­vart A vegnalíkam­­­legra afls­­­­muna og að hún var ein og mátti sín lítils gegn þeim ílokuðu og myrkvuðu her­bergi, lömuð af hræðslu og fjarri öðrum á ókunn­­ugumstað. Ákærðu X, Y, Z og Þ skiptust á að hafa sam­­­ræði við A, ákærðu Æ, Y og Zlétu A fróa sér, allir ákærðu settu kyn­færin í munn hennar, að hluta svoþrengdi að öndunarvegi hennar, og ákærði Y fór auk þess höndum um kyn­færihennar og stakk fingrum inn í þau.Á hendur ákærða Y, með því að hafa í beinu framhaldi af framangreindum brotum haft kynferðismök við A, á baðherbergi, með því að beita hana ofbeldi og annars konar ólög­mætri nauðung, og með þessu að hafa jafnframt sýnt af sér ruddalegt og ósið­legt athæfi. Ákærði hélt um hendi A og leiddi hana úr svefnherberginu inn á bað­herbergið, tálmaði henni útgöngu með því að loka að þeim og notfærði sér yfir­burða stöðu sína og aðstöðumun vegna líkamlegra aflsmuna og að hún var ein og mátti sín lítils gegn honum í lokuðu her­bergi, lömuð af hræðslu og fjarri öðrum á ókunn­ugum stað þar sem hann lét hana sjúga á sér kyn­færin og hafa við sig samræði.Telst þetta varða við 1. mgr. 194.gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 61/2007, og 3.mgr. 99. gr. barnaverndar­laga nr. 80/2002.II.Brot gegn blygðunarsemi ogbarnaverndarlagabrot:Á hendur ákærða Æ, með því að hafasært blygðunarkennd A og sýnt henni ósið­legt og særandi at­hæfi:.Meðþví að hafa í það skipti sem greinir í ákærulið I/1 myndað hluta af kynferðis­mökunummeð upptökubúnaði í farsíma. 2.Meðþví að hafa mánudaginn 5. maí, í matsal [...], [...], sýnt nokkrum samnemendumA framangreint mynd­efni. Telst þetta varða við 209. gr.almennra hegningarlaga, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992, og 3. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga.Þess er krafist að ákærðu verðidæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa: Í málinu gerir J, kt. [...], fyrirhönd ólögráða dóttur sinnar, A, kt. [...], kröfu um skaða- og miskabætur úrhendi sak­borninga, in solidum, að fjárhæð kr. 10.183.804. Krafist er vaxta afofangreindri fjár­hæð samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 4. maí 2014, þar til mánuður er liðinn frá því aðsakborningi var kynnt bótakrafa þessi, en dráttarvaxta sam­kvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, sbr. 9. gr. sömu laga. Þáer krafist málskostnaðar að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðumreikningi, auk virðisaukaskatts á málskostnað.“Verjandi ákærða X krefst aðallegasýknu, til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsivist ef dæmd verðurverði skilorðsbundin. Þess er aðallega krafist að bótakröfu verði vísað frádómi, til vara er krafist sýknu af bótakröfu og til þrautavara lækkunar.Málsvarnarlauna er krafist samkvæmt framlögðum reikningi. Þá er gerð krafa ummálsvarnarlaun f.h. Sögu Ýrar Jónsdóttur héraðsdómslögmanns fyrir verjandastörfundir rannsókn málsins. Verjandi ákærða Y krefst aðallegasýknu, til vara vægustu refsingar. Aðallega er krafist frávísunar bótakröfu entil vara að sýknað verði af kröfunni. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóðisamkvæmt framlögðum reikningi. Verjandi ákærða Z krefst aðallegasýknu, til vara að refsing verði felld niður og til þrautavara vægusturefsingar sem lög leyfa. Til samræmis við aðalkröfu er þess krafist aðbótakröfu verði vísað frá dómi, til vara að sýknað verði af bótakröfu og tilþrautavara að hún sæti lækkun. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsinssamkvæmt tímaskýrslu. Þá er gerð krafa um málsvarnarlaun f.h. Bjarna Haukssonarhæstaréttarlögmanns fyrir verjandastörf undir rannsókn málsins. Verjandi ákærða Æ krefst aðallegasýknu, til vara að ákvörðun refsingar verði frestað skilorðsbundið og tilþrautavara vægustu refsingar sem lög leyfa og að refsivist, ef dæmd verður,verði skilorðsbundin. Komi til refsivistar er þess krafist að gæsluvarðhaldákærða komi til frádráttar refsivist. Þess er aðallega krafist aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, til vara er krafist sýknu og tilþrautavara að hún verði lækkuð. Þess er krafist að sakarkostnaður verðigreiddur úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun samkvæmt tímaskýrslu. Verjandi ákærða Þ krefst aðallegasýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Til vara er krafist vægusturefsingar og að bótakrafa sæti lækkun. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóðiað mati dómsins. Þá er gerð krafa um málsvarnarlaun f.h. Brynjólfs Eyvindssonarhéraðsdómslögmanns, verjanda ákærða á rannsóknarstigi málsins. Ákæruliðir I.1 og I.2Hinn 7. maí 2014 lagði J, móðir A,fram kæru vegna háttseminnar sem í þessum ákærulið greinir. Vitnisburður hennarfyrir dómi um aðdraganda kærunnar verður rakinn síðar. Sama dag gaf A skýrslu hjá lögregluþar sem hún lýsti samskiptum sínum og ákærðu á þeim tíma sem hér um ræðir. Undir rannsókn málsins voru teknarfjórar vitnaskýrslur af A og verða þær raktar að hluta síðar eins og ástæðaþykir. Ákærðu voru allir handteknir 7. maí2014 og úrskurðaðir í gæsluvarðhald 9. s.m. Teknar voru fjórar lögregluskýrsluraf hverjum hinna ákærðu undir rannsókn málsins þar sem allir neituðu sök ogkváðu kynferðislegu samskiptin við A á þeim sem tíma sem í ákæru greinir hafaátt sér stað af fúsum og frjálsum vilja allra. Hver og einn hinna ákærðu barefnislega á sama veg við allar fjórar lögregluskýrslurnar. Verður framburðurþeirra undir rannsókninni rakinn eins og ástæða þykir, jafnhliða því aðframburður viðkomandi fyrir dómi verður rakinn. Nú verður rakinn framburður ákærðu ogvitnisburður fyrir dómi. Eins og málavöxtum er háttað verða þeir raktir samanvegna ákæruliða I.1 og I.2.Ákæruliðir I.1 og I.2Ákærði X neitar sök. Hann kvaðst hafafengið boð frá meðákærða Þ um að kom í partí á þessum tíma. Hann kvaðst hafafarið þangað milli kl. 21 og 22 en fólk hafi tekið að streyma þangað milliklukkan 23 og miðnættis. Þetta hafi verið „venjulegt“ partí sem hann lýsti enhann kvaðst hafa drukkið einn eða tvo bjóra. Fólk hefði farið að tínast út umklukkan eitt og hann verið einn í íbúðinni ásamt meðákærðu. Hann hefði veriðúti á svölum að fá sér ferskt loft er meðákærði Æ kallaði á hann og bað hann umað koma og sjá hvað væri að gerast. Þeir Æ hefðu þá farið inn í herbergi þarsem hann sá meðákærðu Y og Z í kynlífi með A. Y hafði samfarir við A en Z hafilegið við hlið hennar og A hefði tekið að fróa Z skömmu síðar. „Algjörlegavenjulegt kynlíf“ eins og ákærði bar. Ekkert hafi gefið til kynna að eitthvaðóeðlilegt eða að nauðgun hefði átt sér stað. A hefði tekið fullan þátt íkynlífinu. Er ákærði kom inn í herbergið kallaði A á hann og sagði „vertu með“en ákærði kvaðst engin samskipti hafa átt við A fyrr þetta kvöld. Ákærði kvaðstsamkvæmt þessu ekki hafa spurt A hvort hún væri samþykk því sem fram fór enhann kvað alveg öruggt að allt sem fram fór meðan ákærði var inni í herberginuhafi verið með vilja hennar. Ákærði kvaðst hafa tekið að fróa sér og hann hefðiverið inni í herberginu í um fimm mínútur og stundað kynlíf í um tvær mínúturen A hefði veitt honum munnmök og síðar hóf hann samfarir við A sem veitti Ymunnmök á sama tíma. Eftir þetta fór hann út úr herberginu og hann viti ekkihvað gerðist eftir það. Hann kvaðst hafa séð A veita meðákærða Æ munnmök. Hannvissi ekki hvar meðákærði Þ var á þessum tíma en hann hefði komið inn íherbergið meðan ákærði var þar. Er allir ákærðu voru inni í herberginu hafiþeir skipst á að hafa kynmök við A auk þess sem hún veitti þeim munnmök. Hannlýsti líkamsstellingum sem A var í við þessar athafnir. Enginn þvingaði A tilneins og lýsti hann því hvernig hún notaði hendur sínar við að fróa þeim. Hannlýsti því hvernig A átti frumkvæði að kynferðissamskiptunum svo sem munnmökunumog að fróa sumum hinna ákærðu. A hefði tekið fullan þátt í því sem fram fór. Áeinum tímapunkti hefði hún sagst vera þreytt og ætlað að leggjast sem hún gerðiog skipti um líkamsstellingar sem hann lýsti auk þess sem hún notaði hendursínar við að fróa ákærðu eins og rakið var. Enginn hinna ákærðu hefði látiðhana leggjast eins og lýst er í ákærunni. Enginn neyddi hana til munnmaka ogenginn hélt um höfuð hennar meðan ákærði var inni í herberginu. Þá hafi hún ekkigefið neitt til kynna um að hún vildi ekki það sem fram fór. A hafi aldreigefið neitt til kynna um að hún vildi hætta. Hins vegar hafi einu sinni veriðgert hlé þar sem A hafi verið þreytt eins og lýst var. Þá hafi verið stöðvaðstutta stund en A hefði sagt ákærðu að halda áfram sem þeir gerðu. Hann kveðstekki hafa séð A afklæðast en hún hefði verið í síðum bol er ákærði kom inn íherbergið og hann hefði ekki séð neinn hinna ákærðu klæða hana úr. Hann kvaðmeðákærða Þ hafa komið inn í herbergið á eftir sér. Þ hafi farið út úrherberginu stuttu á eftir ákærða og fór Þ á snyrtinguna þar sem hann kastaðiupp. Herbergisdyrnar hefðu verið opnar meðan á þessu stóð en myrkur var íherberginu. Ákærði kvaðst hafa aðstoðað Þ en farið heim til sín eftir það. Hannkvað ofbeldi eða annars konar nauðung aldrei hafa átt sér stað og ekkert afefnislýsingu ákærunnar sem lýsir nauðgun hafi átt sér stað. A hefði ekki veriðhrædd við ákærðu eins og lýst er í ákærunni. Hann kvað belti ekki hafa veriðnotað meðan hann var inni í herberginu. Þá kannaðist hann ekki við að A hafiverið bitin í geirvörtuna. Enginn hafi lagst ofan á höfuð A, aðeins við hliðhennar. Ákærði lýsti því að myndbandsupptaka,sem sýnd var í upphafi aðalmeðferðar málsins, sýni ekki er ákærði stundaði kynlífmeð A auk þess sem fleira vanti í upptökuna. Hann kvaðst telja að upptakan sýnilok kynferðisathafna. Hann kvað meðákærða Æ hafa haldið á lofti síma með ljósien hann hafi ekki vitað að Æ væri að taka upp á símann. A hefði sagt Æ að takaekki upp en hún hefði ekki verið mótfallin ljósinu. Enginn sem þarna var vildiað tekið væri upp. Ákærði X kvaðst hafa frétt síðar aðmeðákærði Y hefði verið með A inni á snyrtingunni, það hefði verið eftir aðákærði var farinn úr íbúðinni en hann kvaðst hafa farið fyrstur hinna ákærðu ogA hafi enn verið í íbúðinni við brottför hans. Ákærði X kvaðst aldrei hafa séðupptökuna sem um ræðir í ákærulið II og hann hafi ekki verið viðstaddur ískólanum er upptakan var til umræðu. Hann viti ekki hvort meðákærði Æ sýndieinhverjum upptökuna. Hann kvaðst hafa talið mikilvægt að upptökunni yrði eyttþar sem hann hefði ekki verið sáttur við hana en ákærði kvað þetta hafa særtblygðunarsemi sína þar sem upptakan sýni kynlíf sem eigi að vera einkamál. Ákærði kvað mál þetta hafa haft mikiláhrif á sig. Hann hafi misst vinnuna, hann verði fyrir áreiti, fólk horfi á sigog bendi á sig. Hann hafi ekki getað verið á landinu heldur hafi hann farið tilheimalands síns og lýsti miklum áhrifum þess á líf sitt.Ákærði Y neitar sök. Hann kvað kynlífiðvið A hafa farið fram af fúsum ogfrjálsum vilja hennar. Ákærði kvaðst hafa komið einn í partí til meðákærða Þ áþessum tíma. Hann hefði drukkið tvo til þrjá bjóra og eitt „skot“. Hann kvaðmargt fólk hafi komið og skemmt sér vel. Hann hefði þekkt lítillega til A áðurog það tengdist skóla. Eftir að gestirnir fóru var A inni í herbergi með Æ.Þeir Z komu inn í herbergið um svipað leyti. Hann kvaðst ekki muna hvernig Avar klædd á þessum tíma en hún hafi verið klædd í brjóstahaldara. Hann sá hanaekki afklædda. Inni í herberginu hafi A veitt þeim munnmök. Hann hefði farið úrbuxunum eftir að honum varð ljóst að A var fús til að veita þeim munnmök, semhún gerði, en hann hefði staðið við rúmið er hún veitti honum munnmökin ogfróaði ákærða og öðrum með höndunum. Enginn hafi haldið um hendur hennar erþetta átti sér stað. Ákærði kvaðst hafa haft samfarir við A og notað smokk ogkvaðst hann hafa stungið fingri inn í kynfæri hennar. Meðákærðu Þ og X hefðukomið síðar og A veitt þeim munnmök. Meðákærði Þ hafi haft samfarir við hana oghún veitt honum munnmök og fróað honum. Hið sama ætti við um Z. A hafi fróaðhonum og veitt honum munnmök og hann minnti að Z hafi einnig haft samfarir viðA. X hafi haft samfarir við A en hann hefði ekki séð hvort A veitti honummunnmök. X hafi verið stutt í herberginu sem hafi verið opið meðan á þessustóð. Ákærði kvað ljóst að allt sem fram fór hafi verið með samþykki A. Húnhafi tekið fullan þátt, meðal annars með höndunum, en hún fróaði ákærða oglýsti hann því nánar. A hafi ekki verið hrædd. Hún hafi sjálf lagst niður.Enginn hafi látið hana leggjast. Ákærði Y kannaðist ekki við að belti hafiverið spennt um læri A. Ákærði neitaði ákærulýsingunni þar sem lýst er nauðgun.Þá neitaði ákærði að hafa bitið A í geirvörtuna eins og honum er gefið að sök.Allt hafi farið fram með fúsum og frjálsum vilja A en ákærða hafi verið þettaljóst af ástæðum sem hann lýsti nánar. Hann kvað Þ hafa kastað upp. Hann vissiekki hve lengi hann dvaldi sjálfur í herberginu. Það gæti verið um ein klukkustunden fram kom að ákærði mundi það ekki. Ákærði kvað mikið vanta ímyndbandsupptökuna sem skoðuð var við upphaf aðalmeðferðar. Ákærði Y lýsti því er hann sá ljós ásíma meðákærða Æ í herberginu. Hann áttaði sig síðan á því að Æ var að taka uppmyndband á símann sinn. Hann kvað þau A hafa skipað Æ að hætta upptökunni.Hugsanlega hafi aðrir sem þarna voru fyrirskipað hið sama þótt hann muni þaðekki. Hann kvað Æ hafa myndað í leyfisleysi og hann hafi ekki hætt upptökunnistrax. Hann kvað meðákærða Æ hafa sýnt þeimákærðu Z og Þ myndupptökuna sem um ræðir. Það hafi átt sér stað á mánudeginum áeftir og hann hafi séð Æ eyða upptökunni. Ákærði kvað það óþægilegt ogleiðinlegt að upptakan sýndi sig í kynlífsathöfnum. Hann kvaðst síðar sama dagahafa frétt af því að myndbandið hafi verið „komið út um allt“. Hann hefði ekkiséð hvort einhver tók símann af Æ í skólanum og hann vissi ekki hvort Æ sýndiöðrum upptökuna en hann kvaðst hafa frétt það síðar. Framburður ákærða Y vegna ákæruliðarI.2Ákærði kvað þau A hafa verið tvöeftir í herberginu sem greinir í ákærulið I 1 eftir að meðákærðu fór þaðan. Þauhefðu þá gengið fram og ákærði spurt hana hvort hún vildi klára. A hefði þásagt já. Er ákærði spurði hvar kvað hann A hafa stungið upp á því að þau notuðubaðherbergið. Þangað hefðu þau farið og lokað á eftir sér. Þar inni hafi húnveitt ákærða munnmök auk þess sem þau hafi haft samfarir sem hann lýsti. Hannhefði spurt A eins og rakið var og allt sem fram fór inni á snyrtingunni hafiverið með hennar vilja. Ákærði neitaði því að hafa haldið um hendur hennar,leitt hana inn á baðherbergið og tálmað henni útgöngu með því að loka dyrunum.Dyrnar voru opnar og A gat farið, vildi hún það, en þau hafi verið inni ásnyrtingunni í nokkrar mínútur. Þá neitaði ákærði því að hafa notfært séryfirburða stöðu sína og aðstöðumun vegna líkamlegra aflsmuna og að A hafi veriðlömuð af hræðslu eins og lýst er í ákærunni. Ákærði kvað þetta allt rangt meðvísan til þess sem rakið var. Eftir að þessu lauk hafi ákærði farið fram og A áeftir talandi í farsímann sinn. Hún hafi kvatt stuttu síðar og farið. Ákærði lýsti áhrifum myndbandsins ásig sem hafi verið mikil. Hann hefði misst vinnuna. Þá hafi verið erfitt aðhefja nám á ný auk þess sem hann hafi fengið hótanir á Facebook. Þetta hafiorðið til þess að hann hafi hræðst að fara út úr húsi og lýsti hann því nánar.Hann hefði leitað til sálfræðings vegna þessa. Hann kvað líðan sína betri í dagen hann kveðst ekkert afbrot hafa framið. Ákærði Z neitar sök. Hann kvaðmeðákærða Þ hafa boðið sér í partí á þeim tíma sem í ákæru greinir. Hann hefðikomið fyrstur í partíið um klukkan 19. Partíið hafi verið skemmtilegt og lýstihann því. Hann hefði drukkið einn til tvo bjóra. Hann hefði lítið rætt við A ípartíinu en hann kvaðst kannast við hana úr skóla. Ákærði lýsti því er hann,ásamt bróður meðákærða Þ, sögðu fólki að partíinu væri lokið og var fólki vísaðút. Er hann var að athuga hverjir væru í íbúðinni fór hann inn í svefnherbergiog sá þá meðákærðu Æ og Y þar inni ásamt A sem var að veita þeim munnmök. Erákærði fór inn í herbergið og kom nær A tók hún í buxur ákærða sem spurði hvaðhún væri að gera. Fyrr en varði hefði hún byrjað að veita ákærða munnmök þarsem hann stóð við rúmið þar sem A var. Munnmökin voru þannig að frumkvæði A. Þáhafi A fróað ákærða og meðákærðu einnig og hún hafi stjórnað höndum sínumsjálf. Þá hafi Y haft samfarir við hana. Hann lýsti því að hann hefði ekkigetað eða viljað hafa samfarir við A sem hefði hlegið að sér. X kom inn íherbergð á eftir ákærða og Þ hafi kom þangað síðastur. Hann kvað allt hafa áttsér stað með fúsum og frjálsum vilja A og öll efnislýsing ákærunnar um nauðgunværi röng. Hann kvað A hafa veitt Æ munnmök. Þá hafi Þ haft samfarir við A og Aeinnig veitt honum munnmök. Hið sama eigi við um X, hann hafi haft samfarir viðA sem einnig hafi veitt honum munnmök. Hann lýsti því að Þ hefði verið ölvaðurog kastað upp á snyrtingunni og kvaðst ákærði hafa aðstoðað hann. Hann lýstiþessu nánar. Hann lýsti því að A hefði verið í ýmsum líkamsstellingum þegarkynmökin áttu sér stað og skýrði hann það nánar. Hún hefði sjálf breytt umlíkamsstöðu. A hafi sjálf klætt sig úr. Herbergið hafi verið opið á þessum tímaen myrkur þar inni. Hann kvaðst hafa boðið A banana meðan á þessu stóð og hafihún þegið hann og tekið bita. Ákærði kvað allt sem átti sér stað inni íherberginu hafa verið með fúsum og frjálsum vilja A. Hann kvað allaefnislýsingu ákærunnar um nauðgun ranga og hafnaði ákærulýsingunni. A hafialdrei gefið neitt til kynna sem benti til þess að það sem fram fór væri ekkiað vilja hennar og hún hefði engum ýtt frá. Hefði það verið gert hefði hannhætt strax þar sem ákærði kvaðst ekki vilja gera neitt gegn vilja A. Ákærði kvað að Y og A hefðu veriðeftir í herberginu er aðrir voru farnir þaðan. Hann sá þau ekki fara inn ásnyrtinguna en sá þau koma þaðan út. Hann mundi ekki hvort salernið var lokaðeða opið á meðan Y og A voru þar inni og hann hafi ekki vitað hvað þauaðhöfðust þar. Hann kvað A hafa verið glaða í bragði er hún kom út afsnyrtingunni. Hún hafi kallað upp og kvatt ákærðu er hún fór úr íbúðinni eftirþetta en á sama tíma talaði hún í síma. Ákærði Z kvaðst hafa vitað aðmeðákærði Æ tók á símann sinn myndband af því sem gerðist í herberginu. Æ hefðiverið beðinn um að hætta upptökunni og A ítrekað sagt honum að hætta upptöku.Ákærði kvað einhvern hafa sent Y snapchatupptöku af kynlífsathöfnunummánudeginum á eftir en meðákærði Æ hefði ekki sent upptökuna. Ákærðu hafi þáfarið og hitt Æ sem eyddi upptökunni úr símanum sínum en hann hefði greint sérfrá því að síminn hefði verið tekinn af sér. Skilja mátti ákærða svo að Æ hefðigreint frá því að hann hefði ekki dreift upptökunni. Ákærði Z kvaðst ekki hafaverið í matsal skólans er upptakan var sýnd. Ákærði Z lýsti samskiptum þeirra Þeftir þetta og fram kom hjá ákærða að hann teldi A hafa kært vegna þess aðmyndbandið fór í dreifingu. Hann kvaðst hafa fengið margar hótanir eftir málþetta. Hann hafi orðið hræddur við að fara út úr húsi og hann hafi hætt ískóla. Þá hafi hann neyðst til að flytja af landinu um hríð. Ákærði Þ neitar sök. Hann kvaðst hafaboðið í partí á Facebook og fjöldi manns komið á heimili hans. Fólkið hafifarið milli klukkan eitt og tvö að hann minnti, en bróðir ákærða, vísaði gestumút meðan ákærði kastaði upp á snyrtingunni. Hann kvaðst hafa heyrt hljóð úrsvefnherberginu, farið þangað inn og séð meðákærðu Æ, Z og Y þar fyrir ásamt A.Hún hafi setið á rúmstokknum og verið aðfróa meðákærðu og veita þeim munnmök. A hafi þá verið í brjóstahaldara en húnhefði síðar klætt sig sjálf úr buxum og skóm. Allt virtist í lagi að hans sögn.Hann kvaðst engin samskipti hafa haft við A í partíinu og fyrst séð hana inni íherberginu. Er ákærði kom þangað inn tók hann að fróa sér uns A tók óbeðin viðog leysti buxur ákærða niður um hann þar sem hann stóð fyrir framan rúmið þarsem A sat. Ákærðu voru þá fjórir í herberginu með A sem fróaði þeim öllum. Hannlýsti því hvernig samræði var haft við A í ýmsum líkamsstellingum og kvaðstákærði hafa haft samræði við hana og meðákærðu einnig. X hefði komið inn íherbergið litlu síðar og tekið þátt í því sem fram fór. Hann hefði haftsamfarir við A sem einnig hafi fróað honum og veitt munnmök. Hann kvaðherbergið hafa verið opið en ljós á ganginum skein þangað inn. Ákærði kvaðsthafa verið ölvaður og hann hefði þurft að kasta upp en hann muni atburði enguað síður. Hann hafi ekki komið aftur inn í herbergið eftir að hann kastaði upp.Allt sem fram fór hafi verið með fúsum og frjálsum vilja A. Hann hefði aldreitekið þátt í þessu gegn vilja hennar. Farið var ítarlega yfir efnislýsinguákærunnar er varðar nauðgun og kvað ákærði þá efnislýsingu ranga í öllu. Hannkvað allt hafa farið fram með samþykki A sem ekki hafi verið hrædd eins og lýster í ákærunni. Hann kvað belti ekki hafa verið notað eins og lýst sé íákærunni. Hann hafi ekki séð meðákærða Y bíta í geirvörtu A. Ákærði Þ kvað meðákærða Y hafa orðiðeftir í herberginu ásamt A er aðrir ákærðu fóru þaðan út. Hann kvaðst hvorkihafa séð ákærða Y og A fara inn á snyrtinguna eftir þetta né er þau komu þaðanút. Hann kvaðst hafa heyrt A fara en hún hafi þá verið að tala í síma og hefðihún kastað kveðju á ákærðu. Ákæri Þ kvaðst hafa séð ljós íherberginu, hann hafi beðið um að það yrði slökkt og meðákærði Æ verið beðinnum að hætta upptökunni og A hefði einnig beðið hann um það. Ákærði kvaðmeðákærða Æ hafa sýnt sér myndbandsupptökuna í skólanum um hádegið mánudeginumá eftir en þá hafi enginn ákærðu vitað að aðrir hefðu séð myndbandið. Ákærðufréttu það síðar sama dag. Hann kvaðst ekki vita hvort Æ sýndi öðrum en ákærðumyndbandið en ákærði kvað þá Z og Y hafa verið viðstadda er ákærði Æ eyddimyndabandinu úr síma sínum.Ákærði Æ neitar sök. Hann kvaðst hafakomið á heimili meðákærða Þ um klukkan 22 þetta kvöld og var þar fyrir nokkuðaf fólki sem hann þekkti. Hann lýsti því er fjölgaði í samkvæminu uns Þ baðákærða um að koma fólkinu út sem hann gerði. Hann lýsti því er A og vinkonahennar komu en ákærði kvaðst hafa þekkt E, sem var ein þeirra sem kom með A.Hann lýsti samskiptum þeirra E um kvöldið. Þá lýsti hann aðstoð þeirrameðákærða Þ við ölvaða vinkonu A. Hann lýsti því er hann ræddi við A og þauhafi kysst í framhaldinu. Eftir það fóru þau inn í svefnherbergi íbúðarinnarþar sem þau kysstust og létu vel hvort að öðru. Leiddi þetta til þess að A tókákærða úr buxunum og veitti honum munnmök. Þá hafi A viljað kynmök sem ákærðivildi ekki og ýtti A til hliðar. Hún hefði hins vegar tekið í ákærða og settlim hans inn í leggöng sín stutta stund. Hann kvaðst þessu næst hafa klætt sigí buxurnar, farið fram og á snyrtinguna. Er hann kom þaðan voru gestirnirfarnir. Hann hafi þá heyrt hljóð úr herberginu þaðan sem þau A voru og er hannkom þangað voru fjórir meðákærðu þar ásamt A sem veitti þeim munnmök. Herbergiðvar opið á þessum tíma. Hann lýsti nánar líkamsstöðu þeirra sem áttu hlut aðmáli en enginn hafi legið ofan á A eða haldið um höfuð hennar og hún hafialdrei verið beitt hörku. Ákærði kvaðst ekki hafa tekið þátt í neinumkynlífsathöfnum eftir að hann kom aftur inn í herbergið. Hann telji að meðákærðuberi um það vegna þess að hann hafi verið inni í herberginu á sama tíma, einsog hann hefur borið. Þá hafi A fróað tveimur ákærðu í einu meðan einn stakkfingri í kynfæri hennar. Ákærði kvað ekkert í efnislýsingunni sem varðarnauðgun hafa átt sér stað og kvað hann ákæruna að því leyti ranga. Allt semfram fór hafi verið með fúsum og frjálsum vilja A, jafnt er ákærði áttisamskipti við hana, eins og lýst var, og einnig er meðákærðu gerðu það. Húnhafi tekið fullan þátt í því sem fram fór. Hið eina sem ákærði kvað rétt er aðhann sá ól vera spennta um læri A en hann viti ekki hvers vegna það var gert néhver gerði það. Hann kvaðst hafa séð meðákærða Y sjúga geirvörtu A en hann vitiekki hvort hann beit A eins og lýst sé í ákærunni. Ákærði lýsti Facebooksamskiptum við Aeftir á en hún hafi verið reið vegna myndabandsins sem ákærði tók. Hún hefðiekki sakað ákærða um nauðgun þar. Þá lýsti hann samtali sínu og B vinkonu A, ámánudeginum eftir atburðinn og hefur ákærði eftir B að A hefði hálfpartinngortað af því að hafa verið með fjórum strákum. Þá lýsti hann hótunum sem hannvarð fyrir á Facebook vegna myndbandsins en þar var ekki minnst á nauðgun. Ákærði Æ kvaðst hvorki hafa séð A ogY fara á snyrtinguna eftir það sem gerðist í herberginu né er þau komu þaðanút. Hann viti ekki hvað átti sér stað inni á snyrtingunni. Hann heyrði A kastakveðju á ákærðu við brottför úr íbúðinni en þá hafi klukkan verið um fjögur umnóttina. Vitnið A kvaðst hafa komið í [...]ásamt E, vinkonu sinni, en þá voru þar fyrir tuttugu til þrjátíu manns. Allthafi farið vel fram en hún kvaðst hafa fundið „aðeins“ til áfengisáhrifa. Aðþví kom að þau ákærðu Æ fóru saman inn í herbergi en hún mundi ekki alveg hvaðgerðist þar en þau hafi kysst uns þau fóru aftur fram og þá voru gestir enn ástaðnum, meðal annars vinkonur hennar. Hún hafi síðan farið ein inn í herbergiðog ákærði Æ á eftir. Þá hafi þau aftur tekið að kyssast, kynferðisleg samskiptihafi verið milli þeirra og það sem fram fór hafi verið með samþykki beggja enhún muni ekki nákvæmlega hvað gerðist milli þeirra. Meðan á þessu stóð hafitveir aðrir strákar komið inn í herbergið og eftir það hafi ákærðu tekið aðbrjóta gegn henni og framkvæma kynlífsathafnir gegn vilja hennar. Þarna hafiþeir brotið mótstöðu hennar á bak aftur. Stuttu síðar komu tveir síðustuákærðu, líklega ákærðu Þ og X, en hún var þó ekki viss um það. Hafi þessirtveir ákærðu ekki gert sér grein fyrir því er þeir komu inn að það sem átti sérstað inni í herberginu hafi verið gegn vilja hennar, hafi þeir gert það er húnýtti þeim báðum frá sér strax og þeir byrjuðu kynlífsathafnirnar. Er strákarnirkomu inn hafi þau Æ hætt kynferðislegu samskiptunum og þá hafi verið eins og Æhafi boðið strákunum að vera með án þess að spyrja hana. Þeir hafi þá komið aðog ætlast til þess að fá að „vera með“. Hún hefði ýtt þeim frá en þeir hefðustöðugt komið aftur, ýtt á hnakka hennar til að láta hana halda áfram ogþvingað hana til að veita þeim munnmök. Nánar spurð um það hvernig þettagerðist og hvort hún hefði verið þvinguð til að opna munninn kvaðst hún ekkimuna hvernig þetta var. Hún kvað hendi sína hafa verið tekna og hún látin haldautan um lim einhvers ákærðu. Hún mundi ekki hvor höndin var notuð í þetta. Húnhafi sleppt margoft en ákærðu hefðu tekið hendi hennar jafnharðan og látið hanahalda áfram. Ákærðu hefðu allir tekið álíka þátt í því sem fram fór. Nánarspurð um athafnir ákærða Þ þarna inni kvaðst hún muna eftir honum þar en ekkimuna nákvæmlega hvað hann gerði. Hún kvaðst hafa sagt þeim að hætta og gefið þeimtil kynna að hún vildi ekki vera með þeim en hún hefði hins vegar aldrei sagtákærðu það með beinum orðum. Síðar við vitnisburðinn greindi hún svo frá að húngæti hafa sagt þeim berum orðum að það sem gerðist væri ekki að vilja hennar.Hún muni það ekki. Hún hafi ekki vitað fyrr en ákærðu allir hafi verið inni íherberginu, ýtt henni í rúmið og látið hana leggjast og byrjað þá að skiptast áað hafa samfarir við hana og munnmök. Þá hafi Y sett fingur í leggöng hennar.Hún hefði verið í ýmsum líkamsstellingum, meðal annars á fjórum fótum, og taldihún einhvern hinna ákærðu hafa lyft sér upp og sagt sér að vera í þeirri stöðu.Hún mundi ekki hvenær þetta var en hún hefði náð að komast úr þeirri stöðu. Húnkvaðst hafa verið bitin í geirvörtuna en hún viti ekki hver gerði það. Hún kvaðalla fimm ákærðu hafa tekið þátt í því sem fram fór en hún geti ekki lýst þvíhver hinna ákærðu gerði hvað, enda þekkti hún þá ekki mikið fyrir og hefðialdrei séð suma þeirra áður. Hún kvaðst hafa reynt að ýta öllum ákærðu frá einsog rakið er en hún hafi síðan misst tök á aðstæðum, frosið og ekki vitaðhvernig hún ætti að bregðast við. Hún hefði verið hrædd en herbergið varmyrkvað. Hún hafi vitað að þau ákærðu væru ein í íbúðinni og því ekki komið tilálita að kalla á hjálp. Enginn hefði heyrt í henni þótt hún kallaði. A mundiekki hver klæddi hana úr skónum. Við skýrslutöku hjá lögreglunni 8. maí 2014greindi hún svo frá að hún hefði sjálf sparkað af sér skónum. Spurð um þettamisræmi fyrir dómi kvað hún vitnisburðinn hjá lögreglu hljóta að vera réttanþar sem hún hefði munað atburði betur þá. Hún mundi ekki hver klæddi hana úrbuxunum en hún hefði ekki farið sjálf úr þeim og mundi ekki hvort hún klæddisig sjálf úr skónum. Hún kvaðst ekki muna að henni hefði verið hótað ofbeldi.Hún kvað beltið hafa verið bundið um lærið á henni en hún viti ekki í hvaðatilgangi það var gert. A kvað ekkert í hennar athöfnum hafa verið þannig aðákærðu hefðu getað mistúlkað aðstæður og talið hana samþykka því sem fram fór. A bar að þegar þessu var að ljúkainni í herberginu hafi ákærðu verið farnir fram utan ákærði Y. Aðrir ákærðuhafi stöðugt komið aftur inn í herbergið. Y hafi þá sagt henni að koma með sérinn á bað. Hún hafi þá staðið á fætur og ætlað að klæða sig en þá hafi Y leittsig, eins og hún bar fyrst, en síðar sagði hún að hann hefði togað sig inn ábaðherbergið þar sem hann hefði látið hana setjast á klósett og hafa munnmökvið hann sem hún gerði. Við skýrslutöku 8. maí 2014 hjá lögreglu greindi A svofrá að ákærði Y hefði leitt hana inn á baðherbergið og ákærði hefði ekkerttogað í hana á þeirri leið. Spurð um þetta fyrir dómi kvaðst hún muna að ákærðileiddi hana og togaði inn á baðherbergið og að vitnisburður sinn hjá lögreglu8. maí 2014 væri rangur um þetta. Ákærði Y hefði einnig haft við hana samfaririnni á snyrtingunni. Hún hafi ætlað að standa á fætur og opna dyrnar en hannhefði haldið þéttar í hana og lokað dyrunum svo að hún komst ekki undan. Húnkvaðst síðan ekki muna hvað gerðist inni á baðherberginu í framhaldinu fyrr enhún gekk þaðan út. Hún fór þá inn í herbergi, klæddi sig, fór út úr í búðinniog heim til sín. Daginn eftir vakti móðir hennar hanavegna þjófnaðar hennar úr íbúðinni að [...] og til stóð að íbúi þaðan sækti tilhennar muni, en A kvaðst hafa rætt við E vinkonu sína um að hún kæmi einnig meðþýfi til hennar til að unnt yrði að koma munum til skila sem úr varð. Astaðfesti að fram komi á eftirlitsmyndavél hússins að [...] að hún sæki pokameð þýfi undir stiga í anddyri hússins er hún fór þaðan út um nóttina. A kvaðst hafa sagt E frá atburðunumsem hér um ræðir á sunnudeginum. Ítrekað spurð um það hvort hún hefði notaðorðið nauðgun er hún greindi E frá því sem átti sér stað kvaðst hún ekki hafanotað það orð. Hún hafi sagt að hún hefði lent í kynlífsathöfnum sem hún varekki samþykk. Hún lýsti því er hún ræddi atburðinn við vinkonur sínar áþriðjudeginum og á miðvikudeginum og hafi þá rætt um atburðinn sem nauðguneftir að myndbandsupptakan var komin fram. Hún ákvað að kæra eftir að húnfrétti af myndbandinu en það hefði ekki haft áhrif á þá ákvörðun hennar aðkæra, vinkonur hennar hafi hvatt hana til þess. Hún kvaðst ekki vita hvers vegna húngreindi móður sinni ekki frá því sem gerðist. Hún hefði verið í sambandi við K ogL, vini sína, á sunnudeginum en hún greindi þeim ekki frá því sem gerðist.Spurð hvers vegna kvaðst hún ekki hafa haft ástæðu til þess. Hún kvað föður sinn hafa vakið sig ámánudeginum til að fara í skólann. Þá hafi hún „misst sig“ og ráðist á föðursinn. Móðir hennar hringdi á lögregluna. Þetta hafi verið óvenjulegt af hennarhálfu.Hún kvað vinkonur sínar hafa sagt sérfrá upptökunni. Hún hafi ekki vitað hvernig hún ætti að taka því en henni hafifundist upptakan særandi. Hún hafi fyrst í stað ekki ætlað að kæra. Hún hefðiætlað að gleyma þessu. Hún lýsti slæmri líðan sinni dagana eftir atburðinn. Þálýsti hún afleiðingum þessa atburðar á líf sitt en þetta hefði m.a. haft mikiláhrif á skólagönguna. Hún kvað allt það sem fram fór í herberginu, fyrir utanupphaflegu samskiptin við Æ, sem lýst var, hafa verið gegn vilja sínum. Spurðum líkamlegt ofbeldi kvaðst hún muna að hafa verið slegin með belti í lærið aukþess að hafa verið bitin í geirvörtuna. Hún viti ekki hver hinna ákærðu gerðiþetta. Þá hafi verið legið ofan á henni í rúminu á tímabili svo að hún gat ekkikomist undan. Við skýrslutöku hjá lögreglu var vitnið spurt að því hvort húnhefði tekið þátt í því sem fram fór þannig að ákærðu hefðu mátt ætla að húnvildi það sem fram fór. A svaraði því þannig ,,nei eða ég held ég ekki“. Nánarspurð um þetta hjá lögreglunni kvaðst hún hafa frosið en ekki hafa tekið þátt.Spurð um þetta fyrir dómi, hvort þetta væri eitthvað málum blandið, kvað húnþað vera sér ljóst núna að hún hefði ekki tekið neinn þátt í kynlífsathöfnunum.Hún kvaðst ekki vita hvers vegna hún orðaði þetta eins og rakið var viðskýrslutöku hjá lögreglu.A lýsti því er ljós kviknaði á símaákærða Æ inni í herberginu. Hann hafi þá verið beðinn um að hætta að taka uppog A kvaðst sjálf hafa beðið hann um það. Ákærðu gerðu það einnig. Hann hafi þásagt að hann væri ekki að mynda. Hann væri að lýsa upp herbergið vegnamyrkursins þar.Vitnið J kvað A, dóttur sína, hafahringt í sig í vinnu sama dag og hún kærði atburðinn sem hér um ræðir. Húnkvaðst ekki hafa orðið A vör er hún kom heim aðfaranótt sunnudagsins. Hún lýstisamskiptum þeirra mæðgna á sunnudeginum, sér hefði fundist A einkennileg íframkomu og hún hafi talið hana þreytta. Við gerð kæruskýrslu hjá lögreglugreindi vitnið ekki frá þessu heldur kvað A hafa komið aðeins niður og aðvitnið hefði eiginlega ekkert tekið eftir henni. Spurð um þetta misræmi ívitnisburði kvað hún samskipti þeirra A á sunnudeginum hafa verið lítil en húnhefði talið A þreytta. J kvað þá foreldrana hafa farið að heiman og er hún komtil baka hafi A verið farin og vitnið verið sofnað er A hafi komið heim ásunnudagskvöldinu. A hefði síðan ekki viljað fara í skólann á mánudeginum oglýsti hún deildum og erfiðleikum vegna þessa og átökum A og föður hennar. Húnkvað háttalag A þarna hafa verið óvenjulegt. Hún hefði hringt í lögregluna. Ahefði farið til vinkonu sinnar og síðan til systur sinnar um kvöldið. Hún hefðiekki hitt A fyrr en kæra var lögð fram, miðvikudaginn 7. maí 2014. Hún lýstibreytingum sem hún merkti í fari A á þessum tíma en hún hefði verið ólíksjálfri sér. Vitnið M, faðir A, kvaðst hafa veriðsofandi er A kom heim aðfaranótt sunnudags og hann verið farinn að heiman erhún vaknaði á sunnudeginum. Hann lýsti því að illa hefði gengið að fá A til aðvakna í skólann á mánudeginum og lýsti hann tilraunum sínum til að reyna að násambandi við hana. Leiddi þetta til deilna milli þeirra A sem hann lýsti enþetta hefði verið óvenjuleg uppákoma. Hann kvaðst hafa frétt af ætluðukynferðisbroti nokkrum dögum síðar. Vitnið N kvaðst ekki hafa verið heimahjá sér að [...] á þeim tíma sem um ræðir en hún hefði hringt tvisvar sinnum íbróður sinn, ákærða Þ, til að athuga ástandið. Hún lýsti ferð sinni á heimili Aá sunnudeginum á eftir vegna þess að munum hafði verið stolið frá henni umnóttina. Fram kom að A og tvær vinkonur hennar stálu dótinu frá vitninu. Húnlýsti samskiptum á milli aðila á Facebook vegna þessa og þannig hefði húnkomist að því hverjir þjófarnir voru. Hún lýsti samskiptum vegna þessa en aðlokum hringdi A í vitnið, sagðist vera með dótið sem hún ætti og að hún ætti aðkoma heim til A og sækja eigur sínar. Hún hafi síðan gert það og sótt mest afþví sem stolið hafði verið heim til A á sunnudeginum um klukkan 14. Hún hefðisagt A að sér líkaði ekki framferði hennar og að hún hefði hug á að kæra. Ahefði hlegið að sér og ekkert virst ama að henni. Er hún spurði hvers vegnamununum hefði verið stolið sagði A að þær vinkonur hefðu verið svo fullar aðþær hefðu ekki vitað hvað þær gerðu. Vitnið O kvaðst hafa verið ísamkvæminu að [...] á þessum tíma. Hann mundi ekki hvenær hann kom en þá vorumargir gestir fyrir. Hann mundi ekki eftir A þar. Fram kom að vitnið munditímasetningar illa. Hann kvaðst hafa vísað hluta gesta út úr íbúðinni. Hannkvaðst hafa athugað flest herbergin eftir að gestir fóru en hann hefði ekkiathugað hvort herbergin sem hann kannaði ekki voru læst. Vitnið kvaðst hafafarið úr veislunni stuttu eftir að hafa vísað gestum út. Vitnið K kvaðst hafa fengið símtalfrá A um miðja nótt sem hann svaraði ekki. Hann hafi síðan hitt A ásunnudeginum 4. maí og hafi A komið sér ágætlega fyrir sjónir. Hún hafi veriðmjög eðlileg. Ekkert hafi bent til þess að A hefði lent í einhverju en húnsagðist hafa farið í partí kvöldið áður. Vitnið D kvaðst hafa verið ísamkvæminu að [...] sem um ræðir. Hún hefði hitt A þar en hún hefði verið búinað drekka „alveg slatta“. A hefði verið áberandi ölvuð. Við skýrslutöku hjálögreglunni 9. maí 2014 greindi hún svo frá að A hefði verið fín og ekkertfull. Spurð um þetta fyrir dómi kvað hún allt vera óskýrt fyrir sér. A hefðiverið eitthvað drukkin og skýrði hún þetta frekar. Hún hafi hitt E og B semhafi verið „blind full“ og kastað upp. Hún kvaðst hafa farið úr partíinu ásamtP en áður hefði B verið ekið heim. Hún taldi sig hafa farið um miðnætti. Vitnið G var í samkvæminu á heimiliákærða Þ á þessum tíma. Hann mundi hvorki hvenær hann kom né hvenær hann fór.Hann hitti A í partíinu. Vitnisburðurinn varpar ekki ljósi á málavexti. Vitnið C var í samkvæminu í [...] áþessum tíma en þangað kom hún ásamt B, vinkonu sinni. Hún hitti A en átti lítilsamskipti við hana. Hún kvað B hafa verið mikið ölvaða og keyrði vitnið hanaheim en þá hafi fólkið verið farið að tínast út. Hún kvaðst ekki hafa komiðaftur í partíið eftir að hún ók B heim. Hún kvaðst hafa verið með B í för erhún greindi A frá myndbandinu. Spurð um viðbrögð A kvað hún hana hafa farið aðhlæja en ekki hafi verið rætt um það þá að A hefði orðið fyrir nauðgun. A hefðisagt að ef myndbandið færi lengra myndi hún segja að þetta hefði verið nauðgun.A hefði sagt vinkonum sínum frá því í tölvusamskiptum á sunnudeginum að húnhefði tekið þátt í ,,orgíu“. Þá hefði komið fram hjá henni að einhverju hefðiverið stolið í partíinu. Þá lýsti vitnið því að fram hafi komið íFacebooksamskiptum A og vinkvenna hennar að færi myndbandið lengra þá myndi húnsegja „að þetta sé nauðgun“. A hefði gert þetta þar sem hún hefði ekki viljaðfá á sig slæmt orð og því sagt að það sem fram fór hafi verið nauðgun. Þessisamskipti séu til hjá B, vinkonu vitnisins. C kvaðst hafa afhent lögregluupptöku af myndbandinu sem um ræðir. Hún kvað H hafa tekið upp myndband úr símaákærða Æ og sent sér. Hún vissi ekki hvernig H komst í aðstöðu til að takamyndbandið upp úr síma ákærða Æ. Vitnið E kvaðst vera besta vinkona Aog þær hafi komið saman í samkvæmið á heimili ákærða Þ á þessum tíma. Húnkvaðst muna mjög takmarkað eða „eiginlega ekkert“ eftir samkvæminu en hún hefðiverið „frekar full“. Aðspurð kvað hún A hafa verið „mjög full“. Síðar ískýrslunni lýsti vitnið því að kannski hafi A ekki verið jafn ölvuð og vitniðhélt. Ef til vill hafi einhver „byrlað henni lyfjum“ og A virst ölvaðri og,,alveg týnd“ vegna efnis sem henni kunni að hafa verið byrlað. E mundi ekkihvenær hún fór úr samkvæminu en A hefði verið eftir í íbúðinni við brottförvitnisins. Hún kvaðst hafa hitt A um hádegið sunnudaginn 4. maí og þá hafi Asagt að ákærðu hefðu nauðgað henni en A hafi ekki greint henni ítarlega frá þvísem gerðist. Nánar spurð hvernig A greindi henni frá atburðum mundi vitnið þaðóljóst en vitnisburðurinn var mjög óskýr um þetta o.fl. Farið var yfir hlutavitnisburðar hennar hjá lögreglu þar sem þessu var lýst ítarlegar og kvaðst húnþá kannast við frásögnina en kvað nú svo langan tíma liðinn frá þessu að húnmyndi þetta ekki. Hún kvaðst meðal annars hafa séð áverka á geirvörtu A semhafi verið rifin. E gaf skýrslu hjá lögreglunni 10. júní 2014 sem hún mundiekki eftir. Hún kvaðst hafa séð á A að eitthvað amaði að henni og skýrði vitniðþað. Hún lýsti því að rætt hefði verið um myndbandsupptökuna í skólanum áþriðjudeginum á eftir. Hún hafi þá, ásamt C, farið og hitt A og greint hennifrá upptökunni. Hún kvaðst ekki muna viðbrögð A sem hafi verið í sjokki að húntaldi. Vitnið F kvaðst hafa verið ísamkvæminu hjá Þ 4. maí 2014. Hún kvaðst ekki hafa verið ölvuð. Hún kvað A hafaorðið ölvaða er leið á kvöldið. B og E hafi verið „fullar“. Hún kvaðst telja aðþær E og Q hafi farið seinastar úr samkvæminu en hún hafi ekki vitað hvar A vará þeim tíma, hún hafi ekki fundið hana þrátt fyrir leit en hún bæði kallaði áhana og reyndi að hringja í hana án árangurs. Hún lýsti því að fyrr um kvöldiðhefði hún haft tal af A sem var inni í herbergi með ákærða Æ, hún hefði ætlaðað fá A með sér út en A vildi ekki fara. Hún kvaðst hafa heyrt í A ásunnudeginum eða mánudeginum á eftir og spurt hana hvert hún hefði farið þarsem þær hefðu áður ákveðið að A myndi gista hjá vitninu eftir samkvæmið. Ahefði sagt að eitthvað kynferðislegt hefði átt sér stað í íbúðinni og hún hefðiekki viljað það sem átti sér stað. Vitnið mundi ekki hvernig A greindi frá þvísem gerðist. Vitnið kvaðst hafa frétt af myndbandinu og þá hringt í A en hanaminnti að hún hefði skellt á hana. Vitnið B var í samkvæminu hjá Þ 4.maí 2014 en þær C komu þangað saman. Hún kvaðst ekki hafa neytt mikils áfengisen eitthvað hefði verið sett í drykk hennar svo að hún myndi ekki neitt frásamkvæminu. Hún kvaðst hafa verið í Facebooksamskiptum við A daginn eftir en þáhafi A sagt að hún hafi farið í „orgíu“ auk þess sem fram kom að A og fleirihefðu stolið einhverju í partíinu. Þá hafi þær C, og fleiri sem hún mundi ekkihverjar voru, farið til A og greint henni frá myndbandinu sem um er rætt. Spurðum viðbrögð A kvað hún hana hafa hlegið og brosað og sagt að ef myndbandið færií dreifingu þá myndi hún segja að „þetta sé nauðgun“. Vitnið kvaðst hafa þrjúskjáskot eftir atburðinn sem hér um ræðir á síma sínum þar sem þetta komi framog voru skjámyndirnar prentaðar úr síma vitnisins og lagðar fram í málinu.Spurð um efni lögregluskýrslu þar sem hún greinir frá samskiptum sínum ogákærða Æ kvaðst hún muna eftir því að ákærði Æ hefði tekið upp myndband semhann sæi mikið eftir. Hún kvaðst ekki muna efni lögregluskýrslunnar nú. Vitnið H hafði réttarstöðusakbornings undir rannsókn málsins en rannsókn á hendur honum var hætt. Hannkvað ákærða Æ hafa sýnt sér myndbandsupptökuna í [...] og hann hafi tekið upp ásíma sinn hluta þess sem hann sá í síma Æ. Þeir Æ hafi verið tveir einir erhann sá myndbandið en hann mundi ekki hvernig það kom til að hann sá það oghann hafi ekki séð ákærða Æ sýna öðrum upptökuna. Nánar spurður um þetta kvaðhann hugsanlegt að hann hefði séð upptökuna í matsal skólans. Spurður um þaðhvort hugsanlegt væri að hann hefði tekið símann af Æ neitaði vitnið því ogkvað sig ekki minna það. Hann kvaðst hins vegar hafa tekið upp úr síma ákærða Æí leyfisleysi og ákærði Æ hafi ekki heimilað upptökuna. Spurður um efnilögregluskýrslu, dagsettrar 9. maí 2014 þar sem fram kom hjá vitninu aðhugsanlega hafi fleiri verið viðstaddir er hann sá upptökuna kvað hann svo getaverið. Hann nafngreindi engan. H kvaðst hafa séð alla upptökuna í síma Æ enhann tók upp hluta þess sem hann sá. H kvað ljóst af upptökunni að A hefðiverið með í „orgíunni“. Ekkert hafi sést á myndbandinu um það hvort A hafiverið samþykk því sem fram fór eða ekki. Hann kvaðst ekki hafa séð A ýta ákærðufrá eins og hún vildi ekki það sem fram fór. H kvaðst síðan hafa setið í tíma,meðal annars með C. Hann hafi greint frá því að hann hefði myndbandið í símanumsínum og hann hafi þá, að ósk C, sent henni upptökuna en hann hafi aðeins sýntC upptökuna. Hann kvaðst ekki get svarað því hvort síminn hafi verið tekinn afákærða Æ í skólanum.Vitnið Rkvaðst besta vinkona A. Hún kvaðst ekki hafa verið í partíinu að [...] hinn 4.maí 2014 en hún hafi verið í sambandi við A eftir það. R kvaðst hafa séðmyndbandið sem um ræðir í ákærulið II og hún hafi eftir það farið ásamt F, E ogS að hún taldi, og hitt A. Fram kom hjá vitninu að myndbandið er hið sama ogliggur frammi í málinu. Spurð um viðbrögð A kvaðst hún hafa tekið því eins oghún er gerð. Hún hafi verið vandræðaleg og hlegið en vitnið hafi skynjað að Aleið illa þarna og dagana á eftir. Spurð um það hvenær hún hafi fengiðvitneskju um nauðgun kvað hún það hafa verið er hún sá myndbandið en A hefðiekki greint frá nauðgun. Afrit af Facebooksamskiptum vitnisins og vinkvennaliggur fyrir í málinu. Þar segir R m.a. við A „þú ert hreyfingarlaus ámyndbandinu og gætir notað það sem nauðgun“. Vitnið kannaðist við að hafaskrifað þetta. Hún kvaðst hafa átt við það að þótt A myndi ekki það sem gerðistgæti hún kært nauðgun og byggt á myndbandinu eftir því sem helst mátti skilja ávitninu. Hún kvaðst hafa spurt A út í það sem gerðist og hún hefði ekki vitaðalmennilega hvað hefði gerst. Hún kannaðist við það að A hefði sagt að efmyndbandið færi í dreifingu þá myndi hún segja að það sem þar sæist værinauðgun. Vitnið kvaðst myndu hafa orðið brjálað ef A kærði ekki nauðgun þar semvitnið kvaðst hafa séð myndbandið og að um nauðgun væri að ræða. Vitnið T kvað A, hálfsystur sína, hafadvalið hjá sér eftir atburðinn sem í I. kafla ákæru greinir. Hún lýsti uppnámiA og líðan hennar. Vitnið U, sambýlismaður T, hálfsysturA, lýsti dvöl A á heimili vitnisins í [...] eftir atburðinn sem hér um ræðir.Hann lýsti breytingum sem hann merkti í fari A. Fyrir liggur skýrsla neyðarmóttöku,dagsett 8. maí 2014. V heimilislæknir og starfandi læknir á neyðamóttöku undirritaðiskýrsluna. V staðfesti og skýrði skýrsluna fyrir dóminum. Hún lýsti því hvernigA hefði komi sér fyrir sjónir. Hún lýsti skráningu sinni eftir frásögnsjúklings en hún hitti A 7. maí 2014. Í skýrslunni er því lýst að rifið hafiverið út frá pinna eftir að bitið hafi verið í brjóst A. Vitnið lýsti þessumáverka og kvað sýkingu hafa verið í sárinu. Hún kvaðst ekki geta sagt til umþað hvort þessi áverki hafi verið frá aðfaranótt sunnudags 4. maí 2014 enáverkinn gæti samrýmst frásögn A. Þá er lýst í skýrslunni tveimur marblettum áhægra læri. Marblettirnir hafi verið frekar litlir. Þeir hafi ekki veriðferskir en meira sé ekki unnt að segja. Marblettirnir gætu samrýmst frásögnsjúklings. Marbletti á innanverðu læri er lýst í skýrslunni. Vitnið kvað þennanmarblett geta verið eftir ól samkvæmt frásögn A. V kvað marbletti geta hlotistvið átök en hún kvað A ekki hafa greint sér frá því að hún hefði lent í átökumá mánudeginum fyrir komu á neyðarmóttökuna. Í skýrslunni er lýst mögulegumþrýstingsáverka í harðagómi. V kvað A hafa lýst því að höfð hefðu verið viðhana endurtekin munnmök. A hafi fundið til en áverkarnir hafi verið farnir aðminnka við skoðunina. Spurð hvort áverki sem þessi geti myndast við þvinguðmunnmök kvaðst hún ekki hafa séð svona áverka áður en roða sem hún greindi hafiverið óvenjulegt að sjá á svona stað. Hún kvaðst hafa greint slímhúðarafrifurvið leggangaopið. Hún lýsti þessu nánar en afrifur sem þessar grói mjög hrattog fremur óvenjulegt sé að sjá afrifur á þriðja degi frá atburði. Hún kvaðáverka sem þessa geta hlotist við eðlilegar samfarir. Vitnið W hjúkrunarfræðingur hitti Avið komu hennar á neyðarmóttöku 7. maí 2014. Hún kvað A hafa komið í endurkomu28. maí 2014 og lýsti hún meðferð sem A var þá veitt. Vitnið BB rannsóknarlögreglumaður tókskýrslur og stýrði skýrslutökum í málinu hjá lögreglu. Hún tók skýrslu af A ogvísaði í þeim skýrslum til Facebooksamskipta nafngreindra aðila en þau gögnkvaðst hún hafa fengið inn á borð til sín dagana 9., 10. eða 11. maí 2014. Íþessum samskiptum komi fram að aðili, sem eigi þar samskipti, hafi þekkt þá semkomu að máli þessu og að A hlæi að því sem fram fór, hún tali um þetta semorgíuna og ræði um þetta sem slíkt. A hafi komið til skýrslutöku 12. maí 2014og þá verið spurð út í þessi atriði. Yfirmaður rannsóknardeildar lögreglunnarhafi ákveðið að ekki skyldi rætt við þetta fólk af ástæðum sem vitnið greindifrá. Spurð hvers vegna tiltekin gögn er varða Facebooksamskipti fólks, og spurtvar út í við yfirheyrslur hjá lögreglunni, væru ekki á meðal gagna málsins gathún ekki svarað því. Fyrir liggur að teknar voru fjórar lögregluskýrslur afhverjum sakborningi undir rannsókn málsins. Spurð um það hvers vegnasakborningum var ekki sýnd myndbandsupptakan undir rannsókn málsins kvaðstvitnið ekki vita það og ekki geta svarað því. Hún kvað lögreglufulltrúa hafastjórnað rannsókninni og vitnið mundi ekki hvort komið hefði til álita að sýnasakborningunum upptökuna. Fyrir liggur póstur frá skólameistara [...] þar semgreint er frá eftirlistmyndavélum og að lögregla hafi ekki leitað eftirupplýsingum úr þeim. Ákærði Æ hefur frá 7. maí og í þremur skýrslum síðan boriðað síminn hafi verið tekinn af honum og lagður á borð í matsal skólans. Spurðhvers vegna ekki hafi verið kallað eftir upptökum úr eftirlitsmyndavélum [...]kvað vitnið að sér hafi ekki verið kunnugt um þetta. Vitnið CC sérfræðingur hjálögreglunni, lýsti rannsókn lögreglu á Facebookreikningi A. Hann kvað ekki hafaverið unnt að afrita hluta samtala eða spjall af reikningum. Hann skýrðiástæður þessa og lýsti vinnuaðferðum í því sambandi. Vitnið DD rannsóknarlögreglumaðurlýsti vinnu sinni við rannsókn á Facebooksamskiptum A. Hann kvaðst hafa skoðaðFacebookreikninga ákærðu og eftir á hafi hann verið beðinn um að skoðaFacebookreikninga A. Hann var spurður hvers vegna þau gögn voru ekki meðalganga málsins. Samkvæmt upplýsingum tölvurannsóknardeildar hafi ekki verið unntað afrita tiltekinn hluta samskipta hennar á Facebook. Hann kvaðst því aldreihafa farið inn á Facebookreikning A og vísaði hann á tölvurannsóknardeildvarðandi skoðun á Facebookreikningi hennar. Vitnið EErannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn og staðfesti og skýrði vinnu sína viðmálið. Hann vann vettvangsrannsókn að [...]. Hann kvað rannsókn hafa leitt íljós að ekki væri hægt að læsa hurðinni að herberginu þar sem atburðurinn íákærulið I.1 átti sér stað. Meðal gagnamálsins er sálfræðivottorð fyrir A, dagsett 26. mars 2015. FF, sálfræðingurBarnahúss, ritaði vottorðið. Hún staðfesti það og skýrði fyrir dóminum. Húnkvaðst hafa merkt bata hjá A en hún hitti A fyrst 13. maí 2014 og hún hafi þáuppfyllt skilyrði fyrir áfallastreituröskun sem hún geri ekki í dag þótt húnhafi einkenni sem hún lýsti. Hún lýsti sjálfsmatsprófunum sem lögð voru fyrir Aog lýst er í vottorði. Aðspurð kvað hún kynlífsmyndband sem birtist afeinstaklingi ekki geta, eitt og sér, valdið áfallastreituröskun. Nánar spurðkvað hún slíka birtingu geta valdið einkennum og skýrði hún það álit sitt. Meðal gagnamálsins er sálfræðivottorð fyrir ákærða Þ, dagsett 31. ágúst 2015. GGsálfræðingur ritaði vottorðið. Hann lýsti áhrifum máls þess á ákærða Þ. Hannhafi átt við kvíða, óöryggi og depurð að stríða og svefn hafi raskast. Hannhefði einangrað sig töluvert félagslega sem sé breyting frá því sem var. Framkemur í vottorðinu að það hafi verið gríðarlegt áfall fyrir ákærða Þ að verasakaður um glæp sem hann telji sig saklausan af. Niðurstaðaákæruliðar I.1Ákærðu neita allir sök. Ákærðu voruallir handteknir 7. maí 2014 og úrskurðaðir í gæsluvarðhald sama dag. Þeirhafa, hver um sig, lýst efnislega á sama veg frá upphafi því sem gerðist að[...] á þessum tíma. Er framburður ákærðu hjá lögreglu, meðan allir sættugæsluvarðhaldi, í aðalatriðum eins um það sem gerðist og mestu varðar. Hverhinna ákærðu um sig hefur síðan borið efnislega á sama veg og allir borið að Ahafi af fúsum og frjálsum vilja tekið fullan þátt í þeim kynferðisathöfnum semáttu sér stað. Hún hafi hvorki verið beitt ofbeldi né annars konar nauðung einsog lýst er í ákærunni. Vitnisburður A hefur veriðbreytilegur um sumt eins og rakið hefur verið. Þá kom fram hjá henni að húnmundi sumt illa. Hún virðist fyrst hafa greint frá nauðgun eftir aðmyndbandsupptökuna bar á góma. Er í þessu sambandi vísað til vitnisburðar C,sem m.a. bar um að A hefði sagt að færi myndbandið í dreifingu þá myndi húnsegja að það sem þar sæist væri nauðgun, K, sem kvað ekkert hafa bent til þessað A hefði lent í einhverju í partíinu kvöldið áður, B, sem kvað A hafa greintsér frá því á Facebook að hún hefði farið í ,,orgíu“ í partíinu og A hafi sagstætla að segja atburðinn á myndbandinu nauðgun, færi myndbandið í dreifingu, ogR sem kvað A hafa sagt að færi myndbandið í dreifingu, myndi hún segja að þaðsem þar sæist væri nauðgun. Fyrir liggur að A og ákærði Æ töluðusaman á Facebook 4. maí 2014 eftir atburðinn. Þar kom fram að A var ósátt viðupptökuna. Ekki er þar minnist á nauðgun þótt hún hafi þar rætt við einn hinnaákærðu sem gefið er að sök að hafa nauðgað henni nokkrum klukkustundumáður. A greindi m.a. svo frá í vitnisburðisínum fyrir dómi að hún hefði gefið ákærðu til kynna að hún vildi ekki vera meðþeim en hún hefði ekki sagt þeim það berum orðum. Síðar greindi hún frá því aðhún gæti hafa sagt þeim þetta berum orðum en hún myndi það ekki. Þá mundi húnekki eftir því að henni hefði verið hótað ofbeldi. Fyrir liggur að myndbandsupptakan semskoðuð var undir aðalmeðferð málsins er aðeins hluti upptökunnar sem ákærði Ætók upp í herberginu í [...]. Ákærði Æ hefur lýst því að þar sjáist aðeinshluti atburðarásarinnar eins og rakið var. Vitnin H og I, sem sáu upptökuna,styðja framburð ákærða Æ að hluta, en vitnin báru bæði að þau hefðu upplifaðþað sem þau sáu þannig að A væri samþykk því sem gerðist og hún hafi ekki séstýta ákærðu frá eins og hún bar fyrir dóminum. Meðal gagna málsins er upptaka úreftirlitsmyndavél að [...] þar sem A sést fara úr húsinu eftir samkvæmið. Þarsést hún tala í síma jafnframt því að sækja þýfi sem komið hafði verið fyrirundir stiga í húsinu. Af þessari upptöku verður ekki ráðið að hún hafi skömmufyrr orðið fyrir því alvarlega broti sem lýst er í ákæru. Undir aðalmeðferðinni var fariðnákvæmlega yfir samskipti sumra ákærðu og vitna á Facebook sem varða mál þetta.Ákærðu og vitni hafa skýrt ummæli sín eftir því sem við á. Það er mat dómsinsað engin af þessum samskiptum verði skýrð svo, andstætt útskýringum ákærðu, aðþeir hafi í samskiptunum verið að fjalla um sönnun í sakamáli og að þeir hafiþar sett fram eitthvað sem jafna megi til viðurkenningar þess að hafa framiðbrot. Meðal þess sem kom fram í þessum samskiptum voru áhyggjur af upptökunni enfram kom hjá ákærðu og A, eins og lýst hefur verið, að þeim sem hlut áttu aðmáli leið illa vegna upptökunnar.Það er mat dómsins að framburðurákærðu sé trúverðugur og hefur hver þeirra um sig greint hreinskilnislega frá.Ekkert er fram komið í málinu sem gefur til kynna að ákærðu hafi haft ástæðutil að ætla annað en að A væri samþykk því sem fram fór inni í herberginu.Vísast um þetta til framburðar ákærðu að framan og til vitnisburðar A fyrirdómi sem bar að hún hefði gefið ákærðu til kynna að hún vildi ekki vera meðþeim en hún hefði ekki sagt þeim það berum orðum. Vitnisburður hennar um að húnhafi ýtt ákærðu frá fær ekki stoð í vitnisburði vitnanna H og I sem skoðuðuupptökuna í síma ákærða Æ. Þá greindi A svo frá að hún gæti hafa sagt ákærðuberum orðum að hún vildi ekki vera með þeim en hún myndi það ekki og hún mundiekki eftir því að hafa verið hótað ofbeldi. Með vísan til framburðar ákærðu,vitnisburðar þeirra sem sáu myndbandið í heild og til vitnisburðar þeirra sembáru um afstöðu og frásögn A eftir hina meintu nauðgun, er það mat dómsins, aðvitnisburður hennar um andstöðu sína við því sem fram fór og hvernig hún kveðsthafa gefið ákærðu hana til kynna sé ótrúverðugur. Vísað er til þess sem rakið var umskoðun A á neyðarmóttöku 7. maí 2014 og vitnisburðar V læknis. Það er mat dómsins að hvorki gögn umskoðun á neyðarmóttöku né önnur gögn málsins, svo sem vitnisburður, styðjivitnisburð A þannig að unnt sé að leggja hann til grundvallar niðurstöðunni,gegn eindreginni neitun allra ákærðu frá upphafi, og gegn því sem rakið hefurverið að framan og er að mati dómsins til þess fallið að veikja og draga úrtrúverðugleika vitnisburðar hennar. Vitnisburður A fær því ekki næga stoð aföðru því sem fram er komið í málinu til að unnt sé að leggja hann tilgrundvallar niðurstöðunni gegn eindreginni neitun ákærðu. Samkvæmt þessu er ósannað að ákærðuhafi gerst sekir um háttsemina sem í þessum ákærulið greinir og ber að sýknaþá. Niðurstaðaákæruliðar I.2Ákærði Y neitar sök. Ákærði og A erutvö til frásagnar um það sem átti sér stað inni á snyrtingunni greint sinn.Vísað er til þess sem við á um þennan ákærulið og rakið var undir ákærulið I 1að framan. Eins og rakið var er misræmi í vitnisburði A um sumt en ákærði hefurfrá upphafi borið efnislega á sama veg. Á sama hátt og rakið er undir ákæruliðI 1 er það mat dómsins af öllu framanrituðu og öðrum gögnum málsins virtum aðvitnisburður A fái ekki þá stoð sem þarf til að unnt sé að leggja hann tilgrundvallar niðurstöðunni gegn eindreginni neitun ákærða. Er því ósannað aðákærði hafi framið þá háttsemi sem hér um ræðir og ber að sýkna hann. Ákæruliðir II.1 og II.2Ákærði Æ neitar sök samkvæmtákæruliðum II.1 og II.2. Hann kvaðst hafa tekið upp, eins og lýst er í þessumákærulið en hann hefði tekið upp í góðri trú. Sér hafi ekki verið ljóst fyrr eneftir á, meðal annars af samskiptum við A á Facebook 6. maí 2014, að hún hefðiekki verið samþykk upptökunni. Þá kvaðst hann ekki hafa sýnt nokkrumsamnemendum A myndbandið í matsal skólans eins og lýst er í ákærunni. Ákærðikvaðst hafa kveikt ljós á símanum sínum en honum hafi verið sagt að slökkva semhann gerði. Hann kvað andmælum hafa verið hreyft við ljósinu í símanum, meðalannars frá A, en ekki við upptökunni. Hann kvað hugsanlegt að andmælin viðljósinu hafi verið vegna þess að þeir sem þarna voru hafi verið á móti því aðhann myndaði en hann hefði ekki fengið andmæli við upptökunni sem fór framsíðar. Hann kvaðst telja að þeir sem þarna voru hafi vitað að hann aðhafðisteitthvað þar sem hann hélt símanum sínum uppi. Er hann stöðvaði það fórmeðákærði Þ út úr herberginu og á snyrtinguna að kasta upp. Ákærði kvaðst hafafarið með honum þangað. Eftir þetta kom Z fram og stuttu síðar, er ákærði fórinn í herbergið að leita að bol Z, hafi enginn verið þar. Ákærði kvað upptökunasem fyrir liggur í málinu ekki vera allt sem hann tók upp. Upptakan hafi veriðmun lengri. Upptakan meðal gagna málsins sé upptaka úr síma ákærða og sýniaðeins hluta þess sem ákærði tók upp. Hann kvað hafa verið átt við upptökunaáður en hún var afhent lögreglu. Fyrirliggjandi upptaka gefi ekki rétta mynd afþví sem fram fór í herberginu. Hún sýni aðeins það sem hluti ákærðu gerðu við Aen upptakan sýni ekki það sem hún gerði við þá, svo sem að veita þeim munnmökog að fróa þeim. Hann kvaðst ekki hafa gert þessa athugasemd við skýrslutökurhjá lögreglu þar sem honum var ekki sýnd upptakan undir rannsókn málsins. Hannhefði fyrst séð hana undir aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst hafa sýnt meðákærðuupptökuna í símanum sínum á mánudeginum á eftir. Þeir hafi horft á hluta hennarog hann hafi eytt henni úr símanum sínum eftir að meðákærðu báðu hann um það enþeir hafi verið ósáttir við upptökuna. Hann kvað einhvern hafa frétt afmyndbandinu í símanum sínum en hann viti ekki hvernig. Þá hafi einhver tekiðsímann í leyfisleysi í skólanum á mánudeginum og farið með hann í matsalskólans þar sem myndaðist hópur nemenda þar sem myndbandið var skoðað. Einhverhljóti að hafa tekið upp úr síma ákærða. Meðal þeirra sem þarna voru voru [...]HH og H en annar þeirra hafi tekið upp úr síma ákærða. Ákærði kvaðst strax viðfyrstu skýrslutöku hjá lögreglunni hafa greint frá því hvernig síminn vartekinn af honum í leyfisleysi. Hann kvaðst ekki hafa verið spurður nánar út íþetta og hann viti ekki hvort lögreglan sannreyndi framburð hans um þetta, svosem með því að kanna eftirlitsmyndavélar skólans. Vitnið H kvaðst hafa séð upptökunasem hér um ræðir í skólanum en hann mundi ekki hvaða dag. Hann kvað þá ákærða Æhafa verið tvo eina er hann sá upptökuna en hann hafi aðeins séð hlutaupptökunnar og lýsti hann því sem hann sá. Við skýrslutöku af H hjá lögreglu 8.maí 2014 lýsti hann því að maður sem hann lýsti sem hávöxnum (2 metrar á hæð)og þreknum hefði sett símann sinn á borðið í matsal skólans og kveikt á honum.Hann nafngreindi ákærða Æ ekki í þessu sambandi. Spurður um þetta fyrir dómikvaðst hann ekki muna þetta nú. Vitnið I kvaðst mánudaginn eftir atburðinn sem í ákæru greinir hafa séð hlutamyndbandsins sem um ræðir í matsal [...]. Hann kvað nokkra hafa verið samankomna er hann sá myndbandið og hann vissi ekki hvort Æ sýndi það en skyndilegahafi síminn verið uppi á borði og margir staðið þar í kring. Hann viti ekkihver setti símann á borðið og hann viti ekki hvort ákærði Æ gerði það enskyndilega hafi síminn legið á borðinu. Hann viti ekki hvort einhver tók uppmyndband af símanum þar sem hann lá á borðinu. Hann mundi ekki hvort H og HHvoru við borðið þar sem síminn var. Á myndbandinu hafi stúlka, sem hann fréttisíðar að var A, verið í rúmi. Hún hafi sést fróa tveimur piltum, veitt einummunnmök og einn hafi verið að hafa við hana samfarir. Hann kvað sína upplifun þávið skoðun myndbandsins að stúlkan hafi tekið virkan þátt í kynlífsathöfnunum. Um annan vitnisburð vegna þessaraákæruliða er vísað til reifunar vitnisburðar undir ákæruliðum I. 1 og I. 2 aðframan.Niðurstaða ákæruliðar II.1Ákærða er gefið að sök að hafa særtblygðunarkennd A og sýnt henni ósiðlegt og særandi athæfi eins og hér er lýst.Í þessu felst að ákærða er gefið að sök að hafa tekið upp án samþykkis hennar.Vitnið A bar að upptakan hefði fariðfram án hennar samþykkis og það gerðu sumir hinna ákærðu einnig eins og rakiðvar. Ákærði bar að andstaðan við ljósið á síma hans hafi verið vegna þess aðþeir sem voru inni í herberginu hafi verið andvígir ljósinu en ekki því að hannmyndaði. Það er mat dómsins að af vitnisburði A og af framburði meðákærðu og aðhluta af framburði ákærða sjálfs sé ljóst að hann vissi að hann myndaði ánleyfis A. Með því braut ákærði gegn henni svo varðar hann refsingu samkvæmtþeim lagaákvæðum sem í þessum ákærulið greinir.Niðurstaða ákæruliðar II 2Ákærði neitar sök. Hann hefur boriðfrá upphafi um að síminn hans hafi verið tekinn af honum eins og lýst var aðframan. Hann hafi aðeins sýnt meðákærðu upptökuna. Vitnið I vissi ekki hvort það var ákærði Æ sem sýndimyndbandið í skólanum eins og rakið var. Vitnisburður HH er ótrúverðugurog breytilegur og verður hann ekki lagður til grundvallar niðurstöðunni gegnneitun ákærða. Hið sama á við um vitnisburð H, sem hafði réttarstöðusakbornings undir rannsókn málsins. Hann ber einn um að ákærði hafi sýnt sérupptökuna og hann bar jafnframt að hafa tekið upp úr símanum í leyfisleysi ogkvað sig ekki minnast þess að hafa tekið síma ákærða Æ í leyfisleysi. Þessivitnisburður verður ekki lagður til grundvallar niðurstöðunni gegn neitunákærða. Samkvæmt því sem rakið er er enginn trúverðugur vitnisburður um það aðákærði hafi sýnt samnemendum A upptökuna í matsal skólans mánudaginn 5. maí2014. Ekki var leitað eftir upptökum úr eftirlitsmyndavélum skólans þrátt fyrirað lögregla hafi strax fengið ábendingu sem gaf ástæðu til að það yrði gert enþá hefði e.t.v verið unnt að sannreyna framburð ákærða um að síminn hefði veriðtekinn af honum eins og hann hefur lýst. Samkvæmt þessu er ósannað, gegn neitunákærða, að hann hafi gerst sekur um háttsemina sem í þessum ákærulið greinir ogber að sýkna hann. Sératkvæði Arngríms Ísberghéraðsdómara varðandi 2. lið II. kafla ákæru.Vitnið H bar fyrir dómi að ákærði Æhefði sýnt sér upptökuna og hefði það verið í [...] en ekki mundi vitnið hvortþað var í matsalnum eða annars staðar. Vitnið HH bar fyrir dómi að ákærði hefðisýnt sér upptökuna í skólanum. Vitnið I kvaðst hafa séð myndbandið og hélt aðákærði hefði sýnt sér það en var ekki viss hvort ákærði hefði sýnt það, endahefðu fleiri verið á staðnum. Hann taldi að ákærði hefði verið á staðnum. Samkvæmtþessu tel ég lögfulla sönnun fram komna fyrir því að ákærði hafi gerst sekur umþað sem honum er gefið að sök í þessum ákærulið og beri að sakfella hann fyrirþað. Brot hans er rétt fært til refsiákvæða í ákærunni.Hér er um mjög alvarlegt brot að ræðaog mikla meingerð af hálfu ákærða gagnvart brotaþola. Ég tel því að refsinghans eigi að vera þyngri í samræmi við það ogmiskabætur hærri. Ákærði Æ hefur ekki áður gerstbrotlegur við lög. Refsing hans þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 30 daga enfresta skal fullnustu refsingarinnar eins og í dómsorði greinir. Komi til afplánunar refsivistarinnarskal draga frá henni gæsluvarðhald sem ákærði sætti vegna rannsóknar málsins,sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Bótakrafan var lækkuð undiraðalmeðferð málsins þannig að krafist er 9.183.000 króna sem sundurliðastþannig að krafist er 9 milljóna króna í miskabætur en 183.000 króna vegnafjártjóns. Ráða má af miskabótakröfunni að húnbyggi á miskabótum vegna háttseminnar sem lýst er í I. og II. kafla ákærunnar.Vegna niðurstöðu í kafla I. 1, I. 2 og II. 2 í ákærunni kemur aðeins til þessað ákveða A miskabætur úr hendi ákærða Æ vegna sakarefnis í ákærulið II.1. A árétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.Þykja miskabætur til hennar hæfilega ákvarðaðar 500.000 krónur auk vaxta svosem í dómsorði greinir en dráttarvextir reiknast frá 28. júní 2014 er mánuðurvar liðinn frá birtingu bótakröfu fyrir ákærða. Ekkert liggur fyrir um það hvernigkrafan fyrir fjártjón að fjárhæð 183.000 krónur tengist sakarefni málsins, sbr.1. mgr. 172. gr. laga nr. 88/2008. Er þessum kröfulið því vísað frá dómi. Ákærði Æ greiði 1/5 hluta 3.682.800króna málsvarnarlauna Páls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns á móti 4/5 hlutumsem greiðast úr ríkissjóði og sama hlutfall á móti ríkissjóði af 1.335.015króna réttargæsluþóknun Ingibjargar Ólafar Vilhjálmsdóttur, héraðsdómslögmanns,skipaðs réttargæslumanns A.Annar sakarkostnaður málsins greiðistúr ríkissjóði þ.m.t. eftirtalin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu:2.843.940 króna málsvarnarlaunGuðmundar Njáls Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, verjanda ákæra X, og 903.495króna málsvarnarlaun Sögu Ýrar Jónsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs verjandaákærða X, undir rannsókn málsins og 28.200 króna aksturskostnaður samalögmanns.3.229.611 króna málsvarnarlaun Erlendar ÞórsGunnarssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða Y.2.659.800 króna málsvarnarlaunSteinbergs Finnbogasonar héraðsdómslögmanns, verjanda ákærða Z og 787.710 krónamálsvarnarlaun Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða Zundir rannsókn málsins og 28.200 króna aksturskostnaður sama lögmanns. 3.682.800 króna málsvarnarlaun SveinsAndra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða Þ og 286.440 krónamálsvarnarlaun Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjandaákærða Þ undir rannsókn málsins og 24.000 krónur vegna aksturskostnaðar samalögmanns. Tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts við ákvörðun þóknunarlögmanna.Daði Kristjánsson saksóknari fluttimálið fyrir ákæruvaldið.Dóminn kveða upp héraðsdómararnirGuðjón St. Marteinsson, sem dómsformaður, Arngrímur Ísberg og BarbaraBjörnsdóttir.DómsorðÁkærðu, X,Y, Z og Þ eru sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins.Ákærði Æsæti fangelsi í 30 daga en fresta skal fullnustu refsingarinnar skilorðsbundiðí 2 ár frá birtingudómsins að telja og falli refsing hans niður að þeim tíma liðnum, haldi ákærðialmennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laganr. 22/1955. Komi til afplánunar refsivistarinnar skal draga frá hennigæsluvarðhald sem ákærði sætti vegna rannsóknar málsins. Ákærði Æ greiði A, kt. [...], 500.000krónur í miskabætur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 4. maí 2014, til 28. júní 2014 en með dráttarvöxtum sam­kvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði Æ greiði 1/5 hluta 3.682.800króna málsvarnarlauna Páls Kristjánssonar héraðsdómslögmanns á móti 4/5 hlutumsem greiðast úr ríkissjóði og sama hlutfall á móti ríkissjóði af 1.335.015króna réttargæsluþóknun Ingibjargar Ólafar Vilhjálmsdóttur, héraðsdómslögmanns,skipaðs réttargæslumanns A.Annar sakarkostnaður málsins greiðistúr ríkissjóði þ.m.t. eftirgreind málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu:2.843.940 króna málsvarnarlaunGuðmundar Njáls Guðmundssonar héraðsdómslögmanns, verjanda ákærða X, og 903.495króna málsvarnarlaun Sögu Ýrar Jónsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs verjandaákærða X, undir rannsókn málsins og 28.200 króna aksturskostnaður samalögmanns.3.229.611 króna málsvarnarlaun Erlendar ÞórsGunnarssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða Y.2.659.800 króna málsvarnarlaunSteinbergs Finnbogasonar héraðsdómslögmanns, verjanda ákærða Z og og 787.710króna málsvarnarlaun Bjarna Haukssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjandaákærða Z undir rannsókn málsins og 28.200 króna aksturskostnaður sama lögmanns.3.682.800 króna málsvarnarlaun SveinsAndra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda ákærða Þ og 286.440 krónamálsvarnarlaun Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjandaákærða Þ undir rannsókn málsins og 24.000 krónur vegna aksturskostnaðar sama lögmanns.Tekið hefur verið tillit tilvirðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar lögmanna.
Mál nr. 837/2015
Farmflutningur Skaðabætur Fyrning
Í desember 2011 flutti ferjan Baldur, sem var í eigu S ehf., vöruflutningabifreið B ehf. ásamt tengivagni sem hafði að geyma farm í eigu K ehf. Í málinu krafðist B ehf. þess að viðurkennt yrði að S ehf. bæri skaðabótaábyrgð á tjóni sem varð á bifreiðinni og tengivagninum í umræddri ferð. Fallist var á með S ehf. að ákvæði IV. kafla siglingalaga nr. 34/1985 ættu við um réttarsamband aðila og að S ehf. hefði verið farmflytjandi í skilningi 21. gr. laganna. Samkvæmt því var talið að sá eins árs fyrningarfrestur, sem kveðið er á um í 7. tölulið 215. gr. siglingalaga, hefði verið liðinn þegar B ehf. höfðaði málið í nóvember 2013. Var S ehf. sýknað af kröfu B ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. desember 2015. Hann krefst þess að hafnað verði kröfu stefnda um sýknu á þeirri forsendu að krafa sín um skaðabætur sé fyrnd. Þá krefst áfrýjandi aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum eða hann lækkaður. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fyrir Hæstarétti heldur áfrýjandi því fram að stefndi hafi viðurkennt skaðabótaábyrgð sína á tjóni áfrýjanda í tölvupóstsamskiptum, sem áttu sér stað á tímabilinu frá 5. janúar 2012 til 20. mars sama ár og er að finna í nýju skjali sem lagt hefur verið fram hér fyrir dómi. Þessi málsástæða var ekki höfð uppi í héraði og kemur hún af þeim sökum ekki til álita við úrlausn málsins, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Að þessu virtu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, BB & synir ehf., greiði stefnda, Sæferðum ehf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Vesturlands 25. nóvember 2015.I.Mál þetta, sem dómtekið var 28. október sl., er höfðað af BB og sonum ehf., Reitarvegi 16, Stykkishólmi, á hendur Sæferðum ehf., Smiðjustíg 3, Stykkishólmi, með stefnu birtri 26. nóvember 2013.Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart honum vegna þess að tengivagn vöruflutningabifreiðar hans PO582 fór á hliðina í farþega- og bílaferjunni Baldri, skipaskrárnúmer 2727, í ferð skipsins 20. desember 2011 frá Brjánslæk til Stykkishólms. Jafnframt krefst hann þess að stefndi greiði honum allan málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti samkvæmt lögum nr. 50/1988.Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara krefst hann þess að verða einungis dæmdur skaðabótaskyldur að hluta vegna þess að tengivagn vöruflutningabifreiðar stefanda PO 582 fór á hliðina í ferjunni Baldri, skipaskrárnúmer 2727, í ferð skipsins 20. desember 2011 frá Brjánslæk til Stykkishólms. Jafnframt krefst hann þess að málskostnaður verði felldur niður. Við upphaf þinghalds til aðalmeðferðar hinn28. október sl. tók dómari um það ákvörðun, í samkomulagi við lögmenn málsaðila, að sakarefni málsins yrði skipt, með vísan til ákv. 31. gr. laga nr. 91/1991, á þann veg að málið verði fyrst dæmt um þá málsástæðu stefnda að krafa stefnanda sé fyrnd.Er því einungis sá þáttur málsins til úrlausnar nú. II.Helstu atvik máls þessa eru þau að 20. desember 2011 flutti stefndi dráttarbifreið stefnanda PO 582, ásamt viðfestum tengivagni (side loader), með farþega- og bílaferjunni Baldri. Ekki var gefið út farmskírteini eða gerður skriflegur samningur vegna flutningsins, en stefnandi var í reikningsviðskiptum við stefnda vegna flutningskostnaðarins. Bifreiðinni var ekið um borð í ferjuna á Brjánslæk og flutt þaðan yfir Breiðafjörð til Stykkishólms. Hafði tengivagninn að geyma 40 feta hágám með þurrkaða þorskhausa frá Brjánslæk í eigu Klofnings ehf. Var samanlagður þungi farms, bíls og tengivagns 46 tonn. Vegna hæðar tengivagnsins og gámsins var ekki mögulegt að aka með hann í gegnum ferjuna og var bifreiðin því sett aftast í skipið. Er óumdeilt að slíkur flutningur hafi verið venjulegur og hefðbundinn og átt sér stað áður í ýmsum veðrum. Var tengivagninn sjóbúinn af tveimur úr áhöfn skipsins með tveimur strekkjurum eða festingum hvorum megin. Ferjan Baldur lagði úr höfn frá Brjánslæk kl. 18.15 framangreindan dag en undir lok ferðarinnar veitti vakthafandi skipstjórnarmaður því athygli að tengivagninn með gáminum hafði lagst á hliðina út í lunningu skipsins, bakborðsmegin. Við athugun á upptöku úr öryggismyndavél skipsins kom í ljós að það hefði gerst kl. 20:28. Umrætt óhapp var rannsakað af rannsóknarnefnd sjóslysa, sem starfar samkvæmt lögum nr. 68/2000 um rannsókn sjóslysa. Í lokaskýrslu rannsóknarnefndarinnar, sem afgreidd var á fundi hennar 4. október 2012, kemur fram að báðir strekkjararnir stjórnboðsmegin hefðu slitnað. Annan þeirra fékk nefndin til skoðunar. Sá var 7 cm á breidd og 5 mm að þykkt. Borðinn var slitinn og skemmdur. Hann var togþolsprófaður hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands og niðurstöður voru þær að hann slitnaði við átak sem var u.þ.b. 4 tonn. Var niðurstaða nefndarinnar sú að hún teldi orsök atviksins vera ófullnægjandi sjóbúning og slæmt ástand á borðastrekkjurum og benti jafnframt á að farmflytjandi skyldi setja reglur um sjóbúnað farartækja. Lögmaður stefnanda sendi stefnda kröfubréf 8. mars 2013 þar sem gerð var bótakrafa á hendur honum að höfuðstól 8.837.820 krónur vegna tjóns stefnanda, með áskilnaði um að gera hærri kröfu yrði ekki á þá bótakröfu fallist. Með bréfi, dags. 18. mars 2013, frá lögmanni stefnda og tryggingafélagi hans, var bótakröfunni og bótaábyrgð hafnað. Undir rekstri málsins fyrir dómi voru að beiðni stefnanda dómkvaddir tveir sérfróðir matsmenn, þeir Grímur Sigurðsson véltæknifræðingur og Daníel Friðriksson skipatæknifræðingur til að leggja meðal annars mat á orsakir framangreinds óhapps og beint og óbeint tjón sem stefnandi hefði orðið fyrir af þess völdum. Skiluðu þeir matsgerð þar um, dags. 10. mars 2015.III.Stefnandi byggir á því að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart honum á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og reglna skaðabótaréttar um húsbónda- og vinnuveitendaábyrgð. Það hafi verið alfarið og óskorað á ábyrgð stefnda og áhafnar skipsins að sjóbúa bifreið hans og tengivagn ásamt gámi með fullnægjandi hætti. Skipið hafi ekki fullnægt reglum um búnað og öryggi skips og mönnun til að tryggja öryggi skipverja, farþega, skips og farms eins og boðið sé í 2. mgr. 3. gr., sbr. 1. mgr. 11. gr., laga um eftirlit með skipum nr. 47/2003.Stefnandi byggi einnig á því að stefndi hafi ekki, sem farmflytjandi, á eðlilegan og vandvirkan hátt fermt, meðhöndlað, stúfað, flutt, varðveitt og annast um farm stefnanda í skipinu, svo sem honum beri almennt skylda til, sbr. til hliðsjónar 51. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Stefnda beri að bæta stefnanda umrætt tjón hans nema stefndi sanni að ætla megi að hvorki hann né nokkur maður sem hann beri ábyrgð á eigi sök á tjóninu, sbr. einnig til hliðsjónar 1. og 3. mgr. 68. gr. laganna. Stefnandi byggi á því að stefndi sjálfur eða áhöfn skipsins hafi valdið umræddu tjóni af stórfelldu gáleysi. Stefnandi telji að reglur V. kafla siglingalaga gildi um flutninginn sem hér um ræðir, gildi settar lagareglur um hann á annað borð. Stefndi sé þá farsali skv. 1. mgr. 120. gr. laganna, ökumaður dráttarbifreiðar stefnanda farþegi skv. 2. mgr. 120. gr. og dráttarbifreiðin, ásamt tengivagninum, gáminum og innihaldi gámsins, farangur skv. 3. mgr. 120. gr. Stefndi hafi ekki í samræmi við ákvæði 1. mgr. 124. gr. laganna séð um að skipið væri haffært og með nægilegum búnaði til að tryggja öruggan flutning tækja stefnanda. Stefnda beri að bæta tjón stefnanda þar sem það hafi orsakast af yfirsjónum eða vanrækslu hans sjálfs, eða áhafnar skipsins sem hann beri ábyrgð á, sbr. 1. mgr. 138. gr. laganna, og hafi stefndi sönnunarbyrði um að ekki sé um að kenna yfirsjónum eða vanrækslu þeirra, sbr. sakarlíkindareglu síðari málsliðar 3. mgr. 140. gr. laganna.Stefnandi vísar og til þess að með niðurstöðum rannsóknarnefndar sjóslysa og öðrum fyrirliggjandi gögnum sé þó, hvað sem nefndri sakarlíkindareglu líði, komin fram lögfull sönnun um að stefndi beri ótvíræða og óskipta ábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt reglum skaðabótaréttar. Þó svo að rannsóknir samkvæmt lögum um rannsókn sjóslysa nr. 68/2000 miði aðeins að því einu að koma í veg fyrir slys um borð í skipum og að öryggi til sjós megi aukast, sbr. 3. mgr. 1. gr. og 1. mgr. 12. gr. laganna, sé það markmið sjóslysarannsókna samkvæmt lögunum að greina orsakaþætti sjóslysa samkvæmt síðarnefnda lagaákvæðinu. Orsök sjóslyssins sé ófullnægjandi sjóbúningur og borðastrekkjarar og sé umrætt tjón stefnanda, þ. á m. á dráttarbifreiðinni, tengivagninum og gáminum, afleiðing af því. Gáleysi eða öllu heldur stórfellt gáleysi stefnda og starfsmanna hans, áhafnar skipsins, hafi valdið tjóninu með saknæmum og ólögmætum hætti. Krefjist stefnandi viðurkenningar á þeirri bótaskyldu samkvæmt heimild í 2. mgr. 25. gr., sbr. d-lið 80. gr., laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.IV.Stefndi byggir á því að ákvæði landflutningalaga nr. 40/2010 gildi um réttarsambandið milli stefnanda og stefnda, en skv. 1. mgr. 1. gr. laganna gildi þau um allan vöruflutning með ökutæki á landi. Líkt og fram komi í 3. mgr. 1. gr. gildi lögin um réttarsamband flytjanda, sendanda og móttakanda vöru. Þar sé þó tekið fram að sé vagn, gámur og/eða ökutæki flutt hluta leiðar í skipi, án þess að vera jafnframt losað, gildi lög um landflutninga um allan flutninginn.Með samþykki stefnanda, og í samræmi við venju í viðskiptum aðila, hafi upplýsingar um flutninginn verið sendar stefnda með rafrænum hætti, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Þá hafi verið gefinn út reikningur. Liggi þannig fyrir að um hið bótaskylda atvik fari eftir ákvæðum laga um landflutninga en ekki eftir almennum skaðabótareglum.Í 31. gr. landflutningalaga sé skýrlega tekið fram að allar kröfur sem rísa kunni í tengslum við flutning á grundvelli laganna fyrnist á einu ári frá því að móttakandi hafi kvittað fyrir móttöku vörunnar eða á einu ári og tveimur mánuðum frá að því vara hafi verið afhent til flutnings sé ekki um kvittun móttakanda að ræða. Mál þetta hafi verið höfðað með stefnu birtri 26. nóvember 2013, eða rúmlega einu ári og ellefu mánuðum eftir að hið meinta bótaskylda atvik átti sér stað. Allar mögulegar kröfur stefnanda á hendur stefnda vegna hinnar meintu bótaskyldu háttsemi hafi því verið fyrndar þegar mál þetta hafi verið höfðað. Þegar af þeim sökum beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á að ákvæði laga um landflutninga gildi um umrætt atvik sé á því byggt að ákvæði siglingalaga nr. 34/1985 gildi um flutninginn. Í 1. gr. þeirra komi fram að lögin gildi um öll skip sem skráð eða skráningarskyld séu á Íslandi, en Baldur sé skráð skip með skipaskráningarnúmer 2727 hjá Samgöngustofu. Sé á því byggt að ákvæði IV. kafla laganna gildi um umræddan flutning.Stefndi byggi á því að aðilar hafi gert með sér samning um að stefndi myndi flytja dráttarbifreið stefnanda, auk tengivagns með gámi, með skipi sínu. Hafi verið um að ræða reikningsviðskipti milli aðilanna. Hefðu aðilar gert með sér munnlegan farmsamning til tveggja ára um sjóflutninga. Hafi viðskiptareikningar verið gerðir upp, eftir viðskiptum hvers mánaðar, með venjubundnum 20 daga gjaldfresti. Kveði samningur aðila á um 30% afslátt miðað við flutningsmagn (lengdarmetra), en ekkert hafi verið greitt fyrir bílstjóra, einungis farminn. Með því að stefndi hafi tekið að sér flutning á farmi fyrir stefnanda á skipi sínu hljóti hann að teljast farmflytjandi í skilningi 21. gr. siglingalaga. Í 68. gr. þeirra laga sé kveðið á um að ef farmur skemmist eða glatist meðan hann sé í vörslum farmflytjanda á skipi eða í landi beri honum að bæta það tjón sem af því hljótist nema ætla megi að hvorki hann né neinn maður sem hann beri ábyrgð á eigi sök á tjóninu. Samkvæmt 7. tl. 215. gr. fyrnist skaðabótakröfur skv. 68. gr. ári eftir að vöru sé skilað eða borið hafi að skila henni. Ljóst sé að það tímamark þegar stefnanda hafi orðið umræddar skemmdir ljósar sé 20. desember 2011. Hafi möguleg skaðabótakrafa stefnanda því fyrnst 20. desember 2012, eða rúmum ellefu mánuðum áður en mál þetta hafi verið höfðað. V.NiðurstaðaÍ máli þessu krefst stefnandi skaðabóta vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir er tengivagn ásamt gámi, sem tengdur var við dráttarbifreiðina PO582, lagðist á hliðina út í lunningu skips stefnda, farþega- og bílaferjunnar Baldurs, í ferð milli Brjánslækjar og Stykkishólms hinn 20. desember 2011. Fyrir liggur að ferjan Baldur er skráð skip hjá Samgöngustofu og fellur hún því undir gildissvið siglingalaga nr. 34/1985. Þar sem mál þetta snýst ekki um ágreining stefnanda, sem vöruflutningafyrirtækis í landflutningum, við eiganda þess varnings sem hann hafði tekið að sér að flytja í greint sinn, heldur við stefnda, sem eiganda skipsins sem annaðist flutninginn á bifreið stefnda og því sem henni fylgdi, verður ekki talið að lög um landflutninga geti gilt um réttarsamband aðila heldur beri um það að beita ákvæðum siglingalaga.Í IV. kafla siglingalaga nr. 34/1985 er fjallað um farmflutninga og í upphafi þess kafla er í 21. gr. kveðið á um það að með „farmflytjanda“ sé í kaflanum átt við þann sem með samningi taki að sér flutning farms með skipi fyrir annan „farmsamningshafa“. Fyrir liggur í málinu reikningur sem stefndi gaf út á hendur stefnanda 31. desember 2011 vegna umrædds flutnings fyrir stefnanda 20. sama mánaðar, og hefur honum ekki verið mótmælt, enda óumdeilt að stefnandi var í reikningsviðskiptum hjá stefnda vegna slíkra flutninga. Verður að líta svo á að með því að stefndi tók að sér umræddan flutning gegn gjaldi á dráttarbifreið stefnanda, ásamt tengivagninum og þeim hágámi sem á vagninum var, hafi aðilarnir þar með gert með sér samning um flutning farms í skilningi tilvitnaðs ákv. 21. gr. Verður því fallist á það með stefnda að um flutning þennan hafi gilt IV. kafli siglingalaga en ekki V. kafli, eins og stefnandi hefur vísað til, enda ekki hægt að fallast á með stefnda að framangreindur flutningur falli undir það að teljast „farangur“ í skilningi 120. gr. sömu laga.Samkvæmt 68. gr. siglingalaga, sem einnig fellur undir IV. kafla laganna, ber farmflytjanda að bæta það tjón sem hlýst af því að farmur skemmist meðan hann er í vörslum hans á skipi eða í landi nema ætla megi að hvorki hann né neinn maður sem hann ber ábyrgð á eigi sök á tjóninu. Þá kemur fram í 22. gr. laganna að beita skuli ákvæðum IV. kafla laganna nema um annað sé samið eða leiði af venju, með þeim undantekningum sem leiði af 118. gr. og 119. gr. varðandi einstök samningsákvæði. Þar sem ekki hefur verið um annað samið verður að líta svo á að leysa verði úr ágreiningi aðila um bótaábyrgð stefnda á grundvelli tilvitnaðrar 68. gr. siglingalaga, en hvorki á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og reglum skaðabótaréttar um húsbónda- og vinnuveitendaábyrgð né ákv. 138. gr. í V. kafla siglingalaga, eins og stefndi byggir á. Samkvæmt 7. tl. 215. gr. siglingalaga fellur skaðabótakrafa eftir 68. gr. laganna niður vegna fyrningar ef henni er ekki fylgt eftir með lögsókn innan eins árs frá því er vöru bar að skila eða henni var skilað, ef það gerist síðar. Verður hér við það að miða að fyrningarfrestur kröfunnar hafi byrjað að líða á tjónsdegi, eða 20. desember 2011. Var skaðabótakrafa stefnanda því fyrnd þegar hann höfðaði mál þetta hinn 26. nóvember 2013. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda.Að fenginni þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað.Dóm þennan kveður upp Ásgeir Magnússon dómstjóri, en hann tók við rekstri málsins er hann var skipaður dómstjóri 1. mars 2015.Dómsorð:Stefndi, Sæferðir ehf., skal sýkn af kröfum stefnanda, BB og sona ehf.Stefnandi greiði stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 324/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Réttindaröð
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem G hafði lýst við slit K ehf. sem reist var á ætlaðri bótaskyldu starfsmanna K ehf. vegna kaupa G á hlutabréfum í K ehf. og lántöku vegna þeirra kaupa.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ViðarMár Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skautmálinu til Hæstaréttar með kæru 26. apríl 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum10. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. apríl 2016 þarsem hafnað var að viðurkenna kröfu sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimilder í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðilikrefst þess aðallega að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 3.699.722 krónur oghenni skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr.21/1991. Þá krefst sóknaraðili að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 419.185krónur auk dráttarvaxta af skaðabótakröfunni frá 2. nóvember 2009 tilgreiðsludags og þeim skipað í réttindaröð samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991. Lokskrefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðili greiðivarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Gunnar Björn Þórhallsson, greiði varnaraðila, Kaupþingiehf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13.apríl 2016. Þettamál, sem barst dóminum 10. maí 2011 með bréfi slitastjórnar Kaup­þings bankahf., var þingfest 29. júní það ár og tekið til úrskurðar 17. febrúar 2016. Sóknaraðili, Gunnar BjörnÞórhallsson, kt. [...], Steinahlíð 7c, Akur­eyri, krefst þess að skaðabótakrafa hansað fjárhæð 6.953.950 kr., nr. 20100106-1536 á kröfuskrá varnaraðila, Kaupþingsehf., sem var lýst sem almennri kröfu, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., verði viðurkennd að fjárhæð 3.699.722 kr. en að öðruleyti eins og henni var lýst fyrir slitastjórn Kaupþings banka hf. með kröfu­lýs­ingu30. desember 2009. Þar af er krafist greiðslu kostnaðar af kröfu­lýs­ingu336.935 kr. ásamt virðis­auka­skatti af kostnaði 82.550 kr. Einnig er krafistgreiðslu drátt­ar­vaxta af skaða­bóta­kröf­unni frá og með 2. nóvember 2009 tilgreiðslu­dags og alls kostnaðar sem fallið hefur til frá og með 2. nóvember2009 til greiðsludags, sem lýst var sem eftir­stæðum kröfum, sbr. 114. gr. laganr. 21/1991 um gjald­þrota­skipti o.fl. Sóknaraðili krefst einnigmálskostnaðar að skaðlausu úr hendi varnaraðila. Varnaraðili, Kaupþing ehf.,560882-0419, Borgartúni 26, Reykjavík, krefst þess að öllum kröfum sóknaraðilaverði hafnað. Hann krefst þess jafnframt aðsóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila máls­kostnað að meðtöldum virðis­auka­skatti.Málavextir Atvik þessa máls varða kaupsóknaraðila á hlutabréfum í Kaupþingi banka hf. 7. nóv­em­ber 2007 og lán semhann tók hjá bankanum til kaupanna. Sá banki var við­skipta­banki hans og munhann ekki hafa leitað þjón­ustu annarra bankastofnana. Sókn­ar­aðili hafði þjón­ustu­fulltrúaí bankanum sem hann leitaði til með öll sín erindi. Fyrir dómi kom fram aðsóknaraðili hefði tekið nokkur lán í erlendum myntum hjá bank­anum til þess aðfjár­magna vöxt fyrirtækis síns svo og að hann bæri gott skyn á slík lán ogskildi áhætt­una sem fylgdi því að ófyrirsjáanlegar sveiflur geta orðið ágengi. Sóknaraðili stofnaðivörslureikning hjá bankanum 27. febrúar 2007 og hafði mán­að­ar­áskrift aðverðbréfasjóðum þannig að hann keypti hlut­deild­ar­skírteini í tveimur slíkumsjóðum í nokkra mánuði. Með vörslusamningnum veitti sókn­ar­aðili bank­anumfullt umboð til að kaupa og selja verð­bréf samkvæmt fyrir­mælum hans. Hannhafði hins vegar ekki neina reynslu af verðbréfaviðskiptum. Skráðar upplýsingar um samskiptisóknaraðila við þjónustufulltrúa sinn eru ekki margar. Sóknaraðili bar að þegarnokkrir fjármunir hefðu safnast inn á þessa reikn­inga hafi hann leitað til þjónustufulltrúanstil þess að athuga hvort til væru leiðir sem gæfu betri ávöxtun en þessirsjóðir. Þá hafi honum verið bent á að bankinn væri reiðu­búinn að veita erlentlán, annað hvort til þess að kaupa vaxtamun eða kaupa hluta­bréf í bank­anumsjálfum. Keypti sóknaraðili hlutabréf í bankanum væri bankinn reiðu­búinn aðlána honum margfeldi þeirrar fjárhæðar sem hann ætti sjálfur á reikn­ingi.Þegar þeir hafi rætt þessar leiðir hafi einnig komið fram að best sé að komainn í við­skiptin þegar gengi krónunnar sé lágt. Í tölvupósti fráþjónustufulltrúanum 30. október 2007 segir: Þú átt rúmlega 1,5 mkr. í þessumsjóðum, 895.000 og 632.000. Ég sel þetta og kaupi í peningasjóði. Við getum svolánað þér max 7,5 mkr. út á þetta. Við getum byrjað með minna og séð til meðrest...;-) Skömmu eftir hádegi 7. nóvember2007 sendi starfsmaður bankans sóknar­aðila svo­hljóð­andi tölvuskeyti: Krónan er að fara í 115, viltufara í vaxtamun eða taka erlent til að kaupa í t.d. Kaup­þing. Sóknaraðili bar að annað hvorthefði hann hringt í þjónustufulltrúann eða þjón­ustu­fulltrúinn í hann hefðihonum fundist sóknaraðili bregðast seint við tölvu­póst­inum. Sóknaraðilikvaðst hafa skilið samtal þeirra þannig að gengi hlutabréfa í bank­anum værilágt skráð og því væri vænlegri kostur, til lengri tíma litið, að kaupa þau. Til að fjármagna hlutabréfakaupintók sóknaraðili samdægurs mynt­körfu­lán hjá bankanum að fjárhæð 2.400.000 kr.Við lántökuna und­ir­ritaði sóknar­aðili sér­staka yfir­lýsingu vegna hennar,en með henni lýsti sóknaraðili yfir því að hann gerði sér fulla grein fyrirþeirri áhættu sem felst í lántöku í erlendum myntum vegna breyt­inga á gengierlendra gjaldmiðla gagnvart íslensku krónunni og heim­ildar bank­ans til ein­hliðavaxtabreytinga. Sóknaraðili lýsti sérstaklega yfir því að hann skildi og værireiðu­búinn að taka þá áhættu sem lántökunni fylgdi. Til tryggingar á skuldbindingumsínum við Kaupþing banka hf. seldi sóknar­aðili honum að handveði eign sína ípeningamarkaðssjóði Kaupþings svo og hluta­bréfin í bank­anum. Síðar þennan dag sendiþjónustufulltrúinn starfsmanni í viðskiptaráðgjöf Kaup­þings í Reykja­víktölvupóst og óskaði eftir því að keypt væru hluta­bréf í bank­anum fyrirsóknaraðila fyrir 2.300.000 kr. Hann lét vita af því að greiðslan kæmi innanskamms því verið væri að útbúa lán fyrir kaupunum. Starfsmaðurinn í Reykjavíksvaraði örskömmu síðar: Keypti 2323hluti@980 ....Þú lætur hann kvitta undir mifid ekki satt? Þjónustufulltrúinn skrifaðisóknaraðila síðar þennan dag: Kaupþing var keypt á genginu 980.Þetta er algjör snilld, vextirnir af peninga­sjóðnum geta borgað vextina afláninu og svo er bara að vona að Kaupþing fari upp...;-) Sóknaraðili minntist þess ekki aðhafa svarað MiFID-spurningalistanum og þjón­ustu­fulltrúinn minntist þess ekkiheldur en slíkt skjal hefur ekki verið lagt fram. Sóknaraðili skrifaðiþjónustufulltrúanum tölvupóst 1. febrúar 2008: Var að leita eftir því hvað þettafína fjárfestingarlán :o) er að kosta mig og þá sé ég að þarna eru skráð vanskil?er það eins og það á að vera? Skömmu síðar svararþjónustufulltrúinn: Ég kippi þessu í liðinn...þettavar askoti fínt fjárfestingarlán ;-) Held samt að þetta fari nú aðsíga upp, Kaupþing stendur mjög vel eftir að hafa sleppt því að kaupa þennanhollenska banka. Sóknaraðili kvaðst hvorki fyrr nésíðar hafa keypt önnur hlutabréf og ekki hafa þekk­ingu á þeim umfram þessareynslu. Fjármálaeftirlitið ákvað 6.október 2008 að stöðva tímabundið viðskipti með alla fjármálagerninga, semtiltekin félög í NASDAQ OMX Iceland hf. gáfu út, þar á meðal Kaupþings bankahf. Stjórn bankans sagði af sér 9. október 2008 og með vísan til ákvæða laganr. 125/2008 skipaði Fjármálaeftirlitið bankanum skila­nefnd sem tók strax viðöllum heimildum stjórnarinnar. Varnaraðila var veitt heimild tilgreiðslustöðvunar 24. nóvember 2008 og var skipuð slitastjórn 25. maí 2009 skv.heimild í lögum um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002, sbr. lög nr. 44/2009. Viðslit fjármálafyrirtækis gilda sömu reglur og við gjald­þrotaskipti, sbr. lög umgjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, þar á meðal um með­ferð krafna og meðferðágreiningsmála fyrir dómstólum. Varnaraðili birti í fyrsta sinninnköllun í Lögbirtingablaðinu 30. júní 2009. Í inn­köll­un­inni var skorað áalla þá, sem töldu til hvers kyns skulda eða annarra réttinda á hendurKaupþingi eða eigna í umráðum bankans, að lýsa kröfum sínum skriflega fyrirslitastjórn bankans innan sex mánaða frá birtingu innköllunarinnar. Viðbirtingu inn­köllunarinnar í Lögbirtingablaðinu hófst sex mánaðakröfulýsingarfrestur sem rann út á miðnætti 30. desember 2009. Sóknaraðili lýsti kröfu við slitvarnaraðila á lokadegi frestsins. Með bréfi dags. 19. ágúst 2010 var kröfusóknaraðila hafnað meðal annars vegna þess að atvikið var ekki talið bóta­skylt.Þeirri afstöðu mót­mælti sókn­ar­aðili skrif­lega 20. september 2010. Ekkináðist að sætta ágreininginn og var honum því vísað til héraðs­dóms. Sóknaraðiligreiddi vexti af láninu á þriggja mánaða fresti, fjórum sinnum árið 2008 ogþrisvar árið 2009 en greiddi það að fullu upp 11. febrúar 2011 og hafði þá sam­talsreitt af hendi 6.691.445 krónur. Varnaraðili vísaði málinu tilhéraðsdóms 10. maí 2011. Sóknaraðili lagði fram grein­ar­gerð sína 26.september það ár og krafðist þess aðallega að skaðabótakrafa hans að fjár­hæð6.953.950 kr., sem lýst var við slit varnaraðila, yrði viðurkennd sem almennkrafa, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., en til varaað skaða­bótakrafa hans að fjárhæð 6.647.575 kr. yrði viður­kennd sem almennkrafa, sbr. 113. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Lánið var endurreiknað í nóvember2011 og nam upp­greiðslu­virði þess eftir end­ur­útreikninginn 3.280.237krónum. Sú fjárhæð, að viðbættum kostnaði við kröfu­lýs­ingu ásamt virðis­auka­skattiaf kostnaði, myndar dómkröfu sóknaraðila. Hlutabréfin í Kaupþingi banka hf.misstu verðgildi sitt þegar Fjármálaeftirlitið tók stjórn bankans yfir íoktóber 2008. Með dómi Hæstaréttar 2. apríl2012 í máli nr. 188/2012 var staðfestur sá úrskurður héraðsdóms að þessu máliskyldi frestað þar til fyrir lægju niðurstöður rann­sóknar sérstaks saksóknaraá markaðsmisnotkun stjórnenda Kaupþings banka hf. eða eftir atvikum úrslitsakamáls, yrði það höfðað. Ákæra var gefin út 15. mars 2013á hendur æðstu stjórnendum Kaupþings banka hf. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur26. júní 2015 í máli nr. S-206/2013 voru þeir sakfelldir fyrir markaðsmisnotkunmeð því að hafa á tíma­bil­inu 1. nóvember 2007 til og með 8. október 2008haldið uppi verði hlutabréfa í bank­anum með því að láta deild eigin viðskiptakaupa hlutabréf í honum. Tímabilið sem ákæran byggir áhófst því viku áður en sóknaraðili keypti hluta­bréfin. Dóminum hefur veriðáfrýjað til Hæstaréttar en hefur ekki enn verið settur á dag­skrá réttarins. Þetta ágreiningsmál var, eins ogáður segir, tekið til úrskurðar 17. febrúar sl.Málsástæður sóknaraðila Krafasóknaraðila er krafa um skaðabætur og grundvallast annars vegar á almennusakarreglunni, nánar tiltekið reglunni um vinnuveitendaábyrgð, þar eð tjón hansverði raki til saknæmrar og bótaskyldrar háttsemi starfsmanns bank­ans. Hinsvegar byggir krafan á því að gera hafi mátt ríkari kröfur til bankans enannarra um aðgæslu og vönduð vinnubrögð vegna þeirrar sérfræðiþekkingar semstarfsmenn hans höfðu. Á varn­ar­aðila hvíli því sérfræðiábyrgð. Sóknaraðilibyggir á því að starfsmenn bankans hafi hvatt hann og ráðlagt honum að festasparnað sinn í hluta­bréfum í bankanum og taka jafnframt lán því til við­bótarí sama skyni, sam­hliða því að bankinn hafi haft afar mikil og óeðlileg áhrif áverð­myndun bréfanna á mark­aði. Sóknaraðili telur sig hafa verið blekktan tilað kaupa hluta­bréf í bank­anum í þeim tilgangi að viðhalda og/eða hækka gengibréfa hans, en sam­kvæmt skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis hafi sölu­þrýstingurá bréf Kaupþings auk­ist frá miðju ári 2007. Þannig hafi við­skipta­hættirbankans gagn­vart sókn­ar­aðila ekki byggst á eðlilegum við­skipta­sjón­ar­miðumsam­kvæmt 5. gr. laga nr. 108/2007 um verð­bréfa­við­skipti. Samkvæmt þessuákvæði beri fjár­mála­fyrir­tæki að starfa í sam­ræmi við eðli­lega ogheilbrigða við­skipta­hætti og venjur í verð­bréfa­við­skiptum, með trú­verðugleikafjár­málamarkaðarins og hags­muni við­skipta­vina að leið­ar­ljósi. Með því aðupplýsa sókn­ar­aðila ekki um umsvif sín á mark­aði, þróun á verði hluta­bréfannaog það sem ætla verður að hafi verið raun­veru­legt virði þeirra, eða áhættu afslíkum verð­bréfa­við­skiptum almennt, hafi bank­inn brotið gegn ofan­greinduákvæði. Sóknaraðili,sem hefur ekki neina aðra reynslu af verðbréfaviðskiptum en þessi kaup, telursig hafa verið misnotaðan í framangreindum gjörningi. Samtímis því að starfs­maðurbankans hafi hvatt hann til fjárfestingarinnar, sem hann lýsti sem „algjörrisnilld“, í tölvupósti til sóknaraðila 7. nóvember 2007 hafi bank­inn sjálfurstundað umfangs­mikil kaup á eigin hluta­bréfum í þeim tilgangi að gefa mis­vís­andiupplýsingar um eftirspurn eftir hluta­bréf­unum og hafa þannig grund­vall­ar­áhrifá verð þeirra. Í því sam­bandi bendir sóknaraðili á að samkvæmt skýrslu Rann­sókn­ar­nefndarAlþingis hafi bank­inn árið 2007 staðið að baki kaupum á hlutabréfum í sjálfumsér í 46,45% til­vika. Þessi inn­grip bankans í við­skipti með hlutabréf ísjálfum sér hafi gefið alranga mynd af raun­veru­legu verð­mæti hlutabréfanna,sem í reynd hafi ekk­ert verið. Hlutirnir hafi þannig verið taldir hafaverðgildi, sem þeir hafi í raun ekki haft. Það hafi leitt til þess að nýirhluthafar, sókn­ar­aðili þar með talinn, hafi keypt hluti og jafn­framt fallistá að skuld­setja sig til slíkra kaupa, sem vel að merkja byggð­ust á ráð­legg­ingumstarfs­manna bankans. Vegna þessara óeðlilegu áhrifa bank­ans á mark­aðs­virðibréf­anna, auk hástemmdra lýs­inga starfsmanns hans á fjárfestingu sókn­ar­aðila,hafi sókn­ar­aðila verið talin trú um að verð­þró­unin yrði önnur en í stefndiog raunin varð. Þannig hafi sókn­ar­aðili hlotið beinan skaða af því hvernigstarfsmaður bank­ans ráð­lagði honum sem og aðgerðum bankans til að hafa áhrifá verðmyndun eigin hluta­bréfa samhliða ráð­legg­ing­unum. Til viðbótar því aðþessi háttsemi bank­ans og starfs­manns hans brjóti gegn 5. gr. laga nr.108/2007, telur sóknaraðili að bankinn hafi einnig brotið gegn 8. gr. lag­annaum hagsmunaárekstur með því að greina honum ekki frá umsvifum bank­ans á mark­aðimeð eigin hlutabréf, enda hafi þau haft afgerandi áhrif á verð­myndun bréf­anna,eins og áður greinir. Þá hafi bankinn einnig brotið gegn 18. gr. lag­anna umbestu fram­kvæmd en ljóst sé að hans eigin aðgerðir hafi bein­línis veriðfallnar til þess að halda uppi verði hlutabréfa sem í reynd voru verðlaus. Einsog fyrr greinir, hafi sóknaraðili ekki haft neina reynslu af verð­bréfa­við­skiptumog hafi leitað til bankans til að ávaxta sparnað sinn á sem bestan og örugg­astanhátt. Vegna reynsluleysis af hlutabréfakaupum teljist sóknaraðili almennur fjár­festir.Að undir­lagi starfsmanna bankans hafi hann keypt hlutabréf í bank­anum. Starfs­mennbankans hafi þó ekki aflað neinna upplýsinga um sóknaraðila svo sem bank­anumvar skylt, sbr. 14. og 15. gr. laga nr. 108/2007. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. lag­annaskuli fjár­mála­fyrir­tæki sem veitir fjárfestingarráðgjöf eða sinnireignastýringu afla sér upp­lýs­inga um þekk­ingu og reynslu viðskiptavinar eðahugsanlegs við­skipta­vinar á sviði við­kom­andi teg­undar verðbréfaviðskipta,fjárhagsstöðu hans og markmið með fyrir­hug­aðri fjár­fest­ingu, þannig að þvísé kleift að veita viðskiptavininum ráð­legg­ingar um hvaða verð­bréfa­viðskiptihæfi honum. Í 2. mgr. segir að afli fjár­mála­fyr­ir­tæki ekki þeirra upp­lýs­ingasem mælt er fyrir um í 1. mgr., eða sé því ókleift að afla þeirra, sé því óheim­iltað láta viðskiptavini í té ráðleggingar um verð­bréfa­við­skipti. Sam­kvæmt 14.gr. laganna beri fjármálafyrirtæki að veita viðskiptavinum sínum grein­ar­góðarupp­lýs­ingar um þá fjár­festingarkosti sem standa til boða og þá áhættu semslíkum fjár­fest­ingum fylgir. Svo við­skiptavinir geti tekið upplýsta fjár­fest­ing­ar­ákvörðunþurfa upp­lýsingarnar að vera skýrar og sanngjarnar og mega ekki vera vill­andi. Þráttfyrir skýr fyrir­mæli þar að lútandi hafi sóknaraðili ekki verið flokkaður sér­stak­legaeða lát­inn svara spurn­inga­lista samkvæmt MiFID-tilskipun Evrópu­sam­bands­inssem núgild­andi lög um verðbréfaviðskipti byggja á en það hafi bankanum einnigverið skylt að gera. Sóknar­aðila hafi ekki heldur verið veittar greinargóðarupp­lýs­ingar um fjár­fest­ing­ar­kost­inn eða áhætt­una sem honum fylgdi.Sóknaraðili hafi því alls ekki verið upp­lýstur um áhættu samfara hluta­fjár­kaupumné veittar upplýsingar um hluta­bréf bank­ans eða stöðu hans að öðru leytiþegar viðskiptin áttu sér stað. Í tölvu­pósti milli starfs­manna bank­ans 7.nóvember 2007 sé tengiliður sóknaraðila í úti­búi bank­ans á Akur­eyri hvatturtil að láta sóknaraðila „kvitta undir mifid“. Það hafi aldrei verið gert ogsókn­ar­aðila hafi því ekki verið greint frá ríkum rétti sínum til upp­lýs­ingaog sam­svar­andi skyldu bank­ans til að veita honum upplýsingar. Þegarsóknaraðili viðraði áhyggjur sínar af stöðu mála í tölvupósti til starfs­mannsbankans 1. febrúar 2008 voru honum ekki verið veittar neinar upplýsingar umáhættu eða stöðu mála. Þvert á móti hafi honum verið talin trú um aðgjörningurinn væri „askoti fínt fjár­fest­ingarlán“ og að nú hlyti þetta að „faraað síga upp“. Sókn­ar­aðila var með þessum athugasemdum starfsmanns bankans,sem eigi að hafa meiri þekk­ingu og reynslu á sviði verðbréfaviðskipta ensóknaraðili, auk þess sem starfs­mað­ur­inn hafi haft mun meiri upplýsingar ensóknaraðili, verið beint frá því að selja bréfin. Þess í stað hafi verið ýjaðað því að hlutirnir myndu lagast og með ráðleggingu starfs­manns­ins, semvirðist ekki hafa byggst á öðru en óskhyggju, hafi verið komið í veg fyrir aðsókn­ar­aðili gæti tak­markað tjón sitt með sölu bréfanna til annarra og eftiratvikum bank­ans sjálfs. Tjónsóknaraðila felist einkum í þeirri fjárhæð sem hann hafi endurgreitt vegna þessláns sem starfs­menn bank­ans leiðbeindu honum um og ráðlögðu að taka til aðauka fjár­fest­ing­una. Skaða­bóta­krafan miðast við stöðu lánsins þegar þaðhafði verið end­ur­reiknað og sóknaraðila endurgreitt það sem hann hafðiofgreitt. Tjónið sé bein afleið­ing háttsemi starfsmanna bank­ans. Sókn­ar­aðilihafi leitað til bankans til að fá ráð­legg­ingar sérfræðinga um hvernig bestværi að fara með sparnað sinn, rúmlega 1,5 millj­ónir króna. Starfsmenn bankanshafi ráð­lagt honum að skuld­setja sig til að spara. Eins og rakið hafi veriðhafi þessi ráð­gjöf bein­línis verið röng og sak­næm sem slík, vegna þeirrarstöðu að ekki hafi verið eftir­spurn eftir bréfunum heldur hafi stjórnendurbank­ans haldið verði þeirra uppi. Sóknaraðilitelur allt framangreint sýna að hefði honum verið gerð grein fyrir rétt­ar­stöðusinni, hefði hann fengið þær upplýsingar sem hann átti rétt á og verið upp­lýsturum hin gríð­ar­lega umfangsmiklu kaup bankans á hlutabréfum í bankanum, hefðihann getað tekið upplýsta ákvörðun um viðskiptin. Það hafi hann ekki getaðheldur þvert á móti fengið mjög villandi upplýsingar auk þess sem bankinn, vís­vit­andi,hafi haldið uppi og reynt að hækka ranglega verð eigin hlutabréfa. Af þessumsökum hafi sókn­ar­aðili keypt, án tilhlýðilegra upplýsinga, hlutabréf íbankanum. Ákvörðun um þá fjár­fest­ingu og tilhögun hennar, sem leiddi tilfjárhagslegs tjóns fyrir sóknar­aðila, verði rakin til saknæmrar háttsemistarfsmanna bankans sem lýst hafi verið hér að framan. Að sama skapi hafistarfsmenn bankans beinlínis aukið áhættu sóknar­aðila með því að hvetja hanntil að taka hátt lán og fjárfesta þannig fyrir umtalsvert meira fé en nam sparn­aðihans. Tilgangursóknaraðila, þegar hann leitaði til bank­ans, hafi einungis verið að ávaxtasparnað sinn skynsamlega. Ráð­legging starfs­manna bank­ans hafi hins vegarverið þveröfug, þ.e. að skuldsetja sókn­ar­aðila og kaupa hluta­bréf en verðiþeirra hafi verið haldið uppi með vafa­sömum hætti. Að lokum, þegar tvær grímurfóru að renna á sókn­ar­aðila, hafi honum verið beint frá því að selja hluta­bréfin1. febrúar 2008, þegar þau voru enn einhvers virði, sbr. tölvu­póst starfs­mannsþann dag. Þannig hafi honum bein­línis verið stýrt frá því að tak­marka tjónsitt. Athuga­semd starfs­manns bank­ans, sem bjó yfir marg­falt meiri upp­lýs­ingumog reynslu en sóknar­aðili, virðist ein­ungis hafa byggst á ósk­hyggju fremuren stað­reyndum. Meðvísan til þeirra skilyrða laga um verðbréfaviðskipti sem farið hafi verið yfirsé ljóst að bankanum hafi verið óheimilt að ráðleggja sóknaraðila og hafa milli­gönguum þessa fjár­fest­ingu á þann hátt sem gert var. Í þessu samhengi verði jafn­framtað hafa í huga að almennt séu gerðar strangar kröfur til fjármálafyrirtækja umað þau gæti ýtr­ustu varkárni í sam­skiptum við viðskiptavini. Ástæða þessararíku krafna sé meðal ann­ars sú að fjár­mála­fyrir­tæki veiti sérfræðiþjónustu ásviði verð­bréfa­við­skipta og að miklir fjár­hags­legir hags­munir séu í húfifyrir viðskiptavini. Í þessu tilviki hafi bank­inn aug­sýni­lega ekki staðiðundir fyrrgreindum kröfum. Vegnaalls framangreinds telur sóknaraðili sig eiga rétt á skaðabótum úr hendi varn­ar­aðilavegna tjóns síns. Krafa sóknaraðila byggist á því láni sem Kaupþing banki hf.veitti honum til hlutabréfakaupanna og miðar krafa sóknaraðila að því að gerahann eins settan og hefði hann ekki tekið lánið. Umlagarök er vísað til 5., 8., 14., 15., 16. og 18. gr. laga nr. 108/2007, umverð­bréfa­viðskipti, sem og almennra reglna kröfu-, samninga- og skaða­bóta­réttar.Krafa sóknaraðila um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.MálsástæðurvarnaraðilaSkilyrði sakarreglunnar ekki uppfyllt Varnaraðili hafnar málatilbúnaðisóknaraðila alfarið og telur að hafna beri kröfu hans. Skilyrði almennusakarreglunnar séu ekki uppfyllt enda hafi sóknaraðili ekki sýnt fram á aðstarfsmenn Kaupþings banka hf. hafi á sak­næman og ólögmætan hátt valdið honumtjóni sem varnaraðili beri ábyrgð á. Þar fyrir utan sé krafa sóknar­aðila van­reifuð,því hvorki hið meinta tjón né hin meinta bóta­skylda háttsemi séu nægi­legaafmörkuð. Málatilbúnaður sóknaraðilavirðist helst byggjast á því að starfs­menn Kaup­þings banka hf. hafi sýnt afsér saknæma háttsemi með því að ráðleggja honum að kaupa hlutabréf í bankanum,svo sem með því að vanda vinnubrögð sín ekki nægilega, upp­lýsa sóknaraðilaekki um umsvif bankans á markaði, þróun á verði hluta­bréfanna, áhættu afverðbréfaviðskiptum o.fl. Tjón sitt skilgreini sóknaraðiliaftur á móti sem endurgreiðslufjárhæð þess erlenda láns sem hann tók til aðfjármagna hlutabréfakaupin. Skaðabótakrafa sóknaraðilavirðist samkvæmt þessu byggja á meintri sak­næmri og ólögmætri háttsemistarfsmanna bankans í tengslum við kaup sókn­ar­aðila á hluta­bréfum en tjóniðbyggist á endurgreiðslufjárhæð erlends láns sem var notað til að fjár­magnafjár­fest­inguna án þess að sóknaraðili hafi á nokkurn hátt sýnt fram á orsaka­tengslþar á milli, þ.e. hvort og þá hvernig ráðgjöf starfsmanna bankans hafi haftáhrif á endurgreiðslufjárhæð lánsins. Varnaraðili hafnar kröfusóknaraðila og byggir á því að ráðleggingar sem honum voru veittar um aðfjárfesta í hlutabréfum í bankanum séu ekki ákvörðun um kaup á hluta­bréfumenda sé sú ákvörðun alfarið í höndum sóknaraðila sjálfs. Enn síður feli ráð­legg­ingum að kaupa tiltekin hlutabréf í sér ákvörðun um að taka erlent lán til að fjár­magnahluta­bréfa­kaupin. Slík ákvörðun sé af allt öðrum toga og byggist á því aðsókn­ar­aðili sé reiðu­bú­inn að taka þá áhættu að fjármagna hluta­bréfa­kaupmeð mynt­körfu­láni. Þessar ákvarðanir hafi sókn­ar­aðili sjálfur tekið og hanneinn geti borið ábyrgð á þeim. Varnaraðili bendir enn fremur áað starfsmenn bankans hafi varað sóknaraðila við þeirri áhættu sem fylgir þvíað taka myntkörfulán. Í yfirlýsingu vegnalán­töku í erlendu myntkörfuláni Kaupþings, sem sóknaraðili hafi ritaðundir 7. nóv­em­ber 2007, lýsi hann yfir því að hann geri sér fulla grein fyrirþeirri áhættu sem felst í að taka lán í erlendum myntum, bæði með tilliti tilgengisáhættu sem og þess að bank­anum var heim­ilt að breyta vöxtum lánsins áþriggja mánaða fresti til sam­ræmis við þá vexti sem giltu gagn­vart hliðstæðumlánum. Þetta sýni að sóknaraðili hafigert sér fulla grein fyrir þeirri áhættu sem hann tók með því að fá erlendamynt að láni og geti hann því ekki byggt skaðabótakröfu á hendur varnaraðila áþeim grundvelli. Jafnframt sé ljóst að hlutabréfakaupumfylgi almennt nokkur áhætta. Kaup­andi hluta­bréfa geti almennt ekki gengið útfrá því að ekki verði tap á slíkri fjár­fest­ingu og því síður að hún skilihagnaði. Sóknaraðila sé skylt að afla sér upp­lýs­inga sem geti nýst þegar hannákveður hvort hann eigi að kaupa hlutabréf eða láta það ógert. Sókn­ar­aðilahafi því átt að vera ljóst að verð­bréfa­við­skipti eru þess eðlis að þau getahvort heldur sem er leitt til taps eða gróða. Með því að ákveða að kaupa hluta­bréfmeð láns­fjár­mögnun sé áhætta tekin á því að fjár­fest­ingin tap­ist.Sóknaraðili geti ekki átt kröfu á varnaraðila sökum þess að hluta­bréfin félluí verði. Vegna þeirrar málsástæðusóknaraðila að hlutabréf í bankanum hafi orðið verð­laus verði að hafa í hugaþá atburði sem dundu yfir íslenskt fjármálakerfi haustið 2008. Bankinn hafiekki farið varhluta af þeim atburðum. Hlutabréf í nánast öllum félögum, semskráð voru á hlutabréfamarkaði, hafi orðið verðlaus við hrun íslensku við­skipta­bankannaí október 2008. Tapið hafi því ekki aðeins verið bundið við hluta­bréf í Kaup­þingibanka hf.Fjárfesting sóknaraðila Varnaraðili mótmælir því semröngu og ósönnuðu að sóknaraðili hafi verið mis­not­aður með því að kaupahlutabréf í bankanum og að í orðunum algjörsnilld í tölvu­skeyti starfsmanns bankans fel­ist einhvers konar ábyrgðbankans á ávöxtun hluta­bréf­anna eins og sóknar­aðili virð­ist byggja á.Varnaraðili telur að starfs­maður bankans hafi í tölvu­póst­inum lýst jákvæðriskoðun sinni á ákvörðun sóknaraðila um fjár­mögnun kaup­anna, þ.e. að vaxta­tekjurhans dygðu til að standa undir vaxtakostnaði láns­ins, en jafn­framt að brugðiðgæti til beggja vona með þróun á verðmæti hluta­bréf­anna. Tölvuskeytistarfsmannsins 7. nóvember 2007 sýni jafnframt að sóknaraðili sé hvorki hvatturtil né honum ráð­lagt að kaupa hluta­bréf í bankanum en þar segi: Krónan er aðfara í 115, viltu fara í vaxta­mun eða taka erlent til að kaupa t.d. í Kaup­þingi? Þetta tölvu­skeyti sýni að sókn­ar­aðilihafi sjálfur ákveðið að kaupa hlutabréf í bank­anum og við­skipta­hættir bank­anshafi hvorki verið óeðlilegir né hafi bankinn brotið gegn 5. gr. laga um verð­bréfa­við­skiptinr. 108/2007 eins og sóknaraðili haldi fram. Varnaraðili mótmælir því aðupplýsingum starfsmanna bankans til sóknaraðila hafi verið ábóta­vant ensamkvæmt 14. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 beri fjár­mála­fyrir­tækiað veita viðskiptamönnum sínum upplýsingar meðal annars í þeim tilgangi að þeimverði fært að taka upplýsta fjárfestingarákvörðun, eins og segir í nið­ur­lagi1. mgr. ákvæðisins. Áður sé rakið að sóknaraðili hafisjálfur ákveðið að kaupa hlutabréf með lánsfé en fyrir liggi að bankinn hafigert sókn­ar­aðila ljóst að mikil áhætta fylgdi lántökunni. Sókn­ar­aðili hafijafnframt undirritað vörslu­samn­ing þannig að bank­inn gæti varð­veitt þauverðbréf sem sóknaraðili keypti. Varnaraðili mótmælir því aðKaupþing banki hf. hafi brotið gegn 15. gr. laga um verð­bréfaviðskipti nr.108/2007. Hann áréttar að sóknaraðili hafi keypt hluta­bréf sem teljist til einfaldrafjármálagerninga skv. 16. gr. laga um verð­bréfa­við­skipti nr. 108/2007 oghafi viðskiptin farið fram að frumkvæði sóknaraðila auk þess sem starfs­maðurbankans gerði sóknaraðila ljóst að í viðskiptunum fælist áhætta. Varnaraðili áréttar að tilvísunsóknaraðila til skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis hafi ekki þýðingu í þessuágreiningsmáli. Skýrslan sé ekki sönn­un­ar­gagn og styðji hvorki þáfullyrðingu sóknaraðila að Kaupþing banki hf. hafi verið á fallanda fætihaustið 2007 né að starfsmaður bankans hafi brotið gegn 8. og 18 gr. laga umverð­bréfa­viðskipti nr. 108/2007 um hagsmunaárekstra og bestu fram­kvæmd­ina.Þessu til stuðn­ings vísar varnaraðili til Hæstaréttardóms 7. apríl 2011 í málinr. 561/2010. Sönn­un­ar­færsla sóknaraðila um fjárhagsstöðu bankans sé afarfátækleg enda takist honum ekki að færa fullnægjandi sönnur á staðhæfingarsínar eftir þeim leiðum sem lög um með­ferð einkamála nr. 91/1991 bjóða.Málsástæður sóknaraðila hvað þetta varðar séu með öllu ósannaðar. Varnaraðili mótmælir þeimfullyrðingum sóknaraðila að Kaupþing banki hf. hafi sjálfur stundaðumfangsmikil kaup á eigin bréfum í þeim tilgangi að gefa mis­vís­andi upp­lýs­ingarum eftirspurn eftir hlutabréfum og þannig haft grundvallaráhrif á verð þeirra.Varnaraðili hafnar alfarið fullyrðingum sóknaraðila um meinta markaðs­mis­notkunsem ósönn­uðum. Enn fremur verði vitneskju starfsmanna í fram­línu útibús bank­ansá Akur­eyri ekki jafnað til þekkingar æðstu stjórnenda hans. Viðkomandi starfs­maðurbank­ans hafi, á þeim tíma sem viðskiptin fóru fram og einnig í febrúar 2008,ekki haft neina hugmynd um að yfirvofandi væru þeir atburðir sem áttu sér staðhaustið 2008. Varnaraðili mótmælir því loks semsóknaraðili haldi fram að starfsmaður bank­ans hafi komið í veg fyrir aðsóknaraðili takmarkaði tjón sitt með því að selja hluta­bréf sín. Í tölvu­póstisóknaraðila, spyrjist hann fyrir um vanskil á lána­samn­ingi sem starfs­maðurbankans segist ætla að kippa í liðinn. Ekkiverði séð að með þessu hafi starfs­mað­ur­inn komið í veg fyrir sölu hlutabréfaenda ekki minnst á hluta­bréf í sam­skiptum aðila. Með vísan til alls framangreindshafi sóknaraðila ekki tekist að sýna fram á að Kaup­þing banki hf. hafi ásaknæman hátt þagað yfir upplýsingum eða veitt rangar upp­lýs­ingar þegarsóknaraðili tók umrætt lán til hlutabréfakaupa. Ekkert í gögnum máls­ins styðjiþær fullyrðingar sóknaraðila að bankinn hafi beitt blekkingum eða ekki sinntskyldum sínum sem ráðgjafi. Því beri að hafna kröfu sóknaraðila. Varnaraðili telur málatilbúnaðsóknaraðila vanreifaðan þar sem hvorki hið meinta tjón né hin meinta bótaskyldaháttsemi og orsakatengsl hennar við tjónið sé nægi­lega afmarkað. Hvorki séljóst hvernig tjón sóknaraðila sé komið til né hvernig það tengist ráðgjöf umhluta­bréfa­kaup. Bótakrafa sóknaraðila virðist fyrst og fremst snú­ast umlántöku sóknaraðila en ekki tap vegna hlutabréfakaupa en málsástæður sókn­ar­aðilasnúast fyrst og fremst um ranga ráðgjöf vegna hlutabréfakaupa. Þar eð erfitt séað átta sig á málatilbúnaði sóknaraðila eigi varnaraðili erfitt með að haldauppi nægj­an­legum vörnum. Kröfu sóknaraðila um kostnað aukvirðisaukaskatts af kostnaði er mótmælt sem og kröfu hans um dráttarvexti frá2. nóvember 2009 til greiðsludags. Kostnaður við kröfu­lýs­ingu sé eftirstæðkrafa og sóknaraðili hafi lýst kröfu um dráttarvexti sem eftir­stæðri kröfu.Slitastjórn muni ekki taka afstöðu til eftirstæðra krafna, sbr. 114. gr. laga,um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, í samræmi við 119. gr. sömu laga. Það séeinnig megin­regla við gjaldþrotaskipti að hver kröfu­hafi beri sinn kostnaðvið að lýsa og halda fram kröfum sínum. Krafa varnaraðila um málskostnaðstyðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa hans um virð­is­aukaskatt ámálflutningsþóknun byggist á lögum nr. 50/1988, um virð­is­auka­skatt. Vísað ertil laga um verbréfaviðskipti, nr. 108/2007, laga um meðferð einka­mála, nr. 91/1991, laga um fjármálafyrirtæki, nr.161/2002, sem og laga um gjald­þrota­skipti o.fl., nr. 21/1991. Málið erflutt á grundvelli XXIV. kafla sömu laga, sbr. 171. gr. þeirra. Niðurstaða Í þessu máli þarf að svara þvíhvort á varnaraðila, Kaupþingi hf. sem er Kaup­þing banki hf. í slitameðferð,hvíli skaðabótaábyrgð á fjártjóni sóknaraðila, Gunnars Björns Þórhallssonar,vegna ólögmætra og saknæmra vinnubragða starfsmanns í útibúi Kaup­þings banka áAkureyri. Í lýsingu málavaxta kemur fram aðsóknaraðili hafi átt talsverð viðskipti við útibú Kaupþings banka á Akureyri.Af því tilefni hafi hann oft rætt við þjónustu­full­trúa sinn í bank­anum ogáður en þeir atburðir gerðust, sem eru grundvöllur þessa máls, hafi sókn­ar­aðilirætt það við starfsmanninn hvaða leiðir væru færar til þess að ávaxta betur þaðfé sem hann hafði lagt á verðbréfasjóði, sparifé sitt. Eftir samtalið 7. nóvember 2007lögðu sóknaraðili og starfsmaður Kaupþings banka hf. upp með það að hann næðiávöxtun á sparifé sitt með þremur sam­verk­andi þáttum. Sóknaraðili átti íupphafi fé í verðbréfasjóðum hjá bankanum, vextir af þeirri inn­eign áttu aðgreiða vaxtakostnað af láni sem hann tók. Með láninu keypti hann hluta­bréf. Ágjalddaga lánsins að liðnum tveimur árum var þess vænst að hlutabréfin hefðuhækkað í verði. Sóknaraðili gæti þá selt þau, greitt upp kúlulánið og jafnframtfengið ávöxtun af þeim. Þessi gerningur, sem fórendanlega í vaskinn þegar Fjármálaeftirlitið tók við stjórn bank­ans í október,var því myndaður með inneign sóknaraðila í Kaupþingi banka hf. og tveimur samn­ingumsem sókn­ar­aðili gerði við bankann 7. nóvember 2007. Annars vegar með láni semhann tók í erlendum myntum sem samsvaraði 2.400.000 kr. og hins vegar kaup­samn­ingium 2323 hluti sem hann keypti í bankanum á genginu 980. Varnaraðili byggir í fyrsta lagiá því að ekki séu orsakatengsl milli fjártjóns sókn­ar­aðila og meintrar saknæmrarháttsemi starfsmanns Kaupþings. Sóknaraðili skil­greini fjár­tjón sitt semendur­greiðslu­fjár­hæð lánsins sem hann tók en rétt sinn til skaða­bóta grund­vallihann á sak­næmum og ólögmætum vinnubrögðum starfsmanna bank­ans þegar hannkeypti hluta­bréfin. Meint saknæm vinnubrögð starfsmanns bank­ans vegna þeirrakaupa tengist ekk­ert afdrifum lánsins. Þegar litið er til þess að lániðvar tekið í því skyni að kaupa hlutabréfin og það var andvirði þeirra sem áttiað greiða lánið á gjalddaga þess þykir þetta tvennt ekki verða aðgreint á þannhátt sem varnaraðili gerir. Hin meinta saknæma háttsemi við sölu hlutabréfannatengist fjártjóninu þannig að þar eð bréfin urðu verðlaus gegndu þau ekki þvíhlutverki sem þeim var ætlað í hinum þríliðaða gerningi að endurgreiða lánið ágjald­daga. Til þess að endurgreiða lánið varð sóknaraðili að ganga á sparifésitt. Í tölvupóstinum 7. nóvember 2007bendir starfsmaður bankans sóknaraðila á að nú sé rétti tíminn til að leggjagrunn að ávöxtun og nefnir tvær leiðir. Einn liður í þeim báðum var lán tekið íerlendum myntum. Dómurinn telur reyndar að ekkihefði breytt neinu þótt sóknaraðili hefði ein­vörð­ungu nýtt sparnað sinn í aðkaupa hlutabréfin því ávöxtunin átti alltaf að nást með hækkuðu gengihlutabréfanna og að þau gerðu meira en greiða það fé sem notað var til að kaupaþau, hvort sem það var tekið að láni eða tekið úr sjóði sóknaraðila. Við vitnaleiðslur kom fram aðsóknaraðili þekkti vel til erlendra lána og því verður ekki séð að nokkru hafiverið haldið leyndu fyrir honum sem hefði borið að greina honum frá í þvísambandi. Þar að auki hefur það ekki þýðingu lengur hvort lánið var upp­haf­legaí erlendri mynt eða íslenskum krónum því það var endurreiknað og sóknar­aðilaendurgreitt það sem hann hafði ofgreitt. Ekki varð annað ráðið en að viðaðalmeðferð byggði sóknaraðili ekki lengur á því að vinnubrögðum starfsmannsbank­ans hefði verið áfátt þegar hann veitti lánið. Eftir stendur það hvort stefnandihafi, þegar hann keypti hluta­bréfin í Kaup­þingi banka hf., gert það aðráðleggingu starfsmanns bankans eða ekki. Hvort starfs­mað­ur­inn hafi, eins ogsóknaraðili byggir á, hvatt hann eða ráðlagt honum að kaupa hluta­bréfin í Kaup­þingiþegar þeir ræddust við eftir að starfsmaðurinn sendi sókn­ar­aðila tölvu­póst­inn. Þegar metið er hvort vinnubrögðstarfsmanns Kaupþings banka, í aðdraganda þess að sóknaraðili keyptihlutabréfin í bankanum, hafi verið sak­næm og ólögmæt, þarf fyrst að svara þvíhvort þær upplýsingar sem starfsmaðurinn veitti sóknaraðila hafi verið eða ekkiverið fjárfestingarráðgjöf. Hugtakið fjárfestingarráðgjöf(e. investment advice) er skilgreint í 4. tölulið 2. gr. laga nr. 108/2007,um verðbréfaviðskipti. Þau tóku gildi 1. nóvember 2007 og eiga því við um þauatvik sem eru grundvöllur þessa máls. Í frumvarpi til laganna segir: „Sam­kvæmtskil­grein­ingunni er fjár­fest­ing­ar­ráðgjöf persónulegar ráð­leggingar tilvið­skipta­vinar í tengslum við við­skipti með fjármálagerninga, hvort sem erað frum­kvæði við­skipta­vin­arins eða þess sem þjónustuna veitir.“ Þar semfjár­fest­ingarráðgjöf telst nú til verð­bréfa­viðskipta skv. 5. tölul. 1. mgr.1. gr. frumvarpsins þykir nauð­syn­legt að skil­greina hugtakið hér. Skil­grein­inginbyggist á 4. tölul. 1. mgr. 4. gr. MiFID-til­skip­un­ar­innar. Í skilyrðinu umráð­legg­ingar í tengslum við fjár­mála­gern­inga felst það að ráð­legg­ingarum upp­bygg­ingu eignasafns, t.d. helming í hluta­bréfum og helm­ing í skulda­bréfum,teljast ekki til fjár­festingarráðgjafar. Ráðgjöfin verður þannig að hafatengsl við ákveðna fjár­mála­gern­inga. Í 52. gr. tilskipunar fram­kvæmda­stjórn­ar­innar2006/73/EB er hugtakið fjár­fest­ingarráðgjöf nánar skilgreint og gert ráðfyrir að það verði sett í reglugerð, sbr. 2. mgr. Þar kemur fram að með persónu­legumráð­legg­ingum er átt við ráðleggingar sem sendar eru til einstaklings semfjárfestis eða hugsan­legs fjár­festis eða sem umboðs­manns fyrir fjárfesti eðahugs­an­legan fjárfesti. Ráð­legg­ing­arnar verða að vera kynntar þannig að þærhenti við­kom­andi eða byggjast á athugun á aðstæðum viðkomandi og verða aðvera ráð­legg­ingar um að kaupa, selja, gang­ast í áskrift, skipta, innleysa,halda eða ábyrgjast kaup á til­teknum fjár­mála­gern­ingum eða nýta sér eðanýta sér ekki rétt sam­kvæmt ákveðnum fjármálagerningi til að kaupa, selja,gangast í áskrift, skipta eða inn­leysa fjármálagerning. Þá kemur fram að ráð­legg­ingareru ekki persónulegar ef þær eru aðeins veittar með almennum dreifing­ar­leiðumeða eru veittar almenningi. Samkvæmt framburði sóknaraðilavelti hann því fyrir sér hvort í boði væru betri leiðir til að ávaxta það fésem hann átti í hlutdeildarskírteinum í verðbréfasjóðum og leitaði því ráða hjáþjónustufulltrúa sínum í bankanum. Eins og áður greinir ritaði þjón­ustu­fulltrúinnsóknaraðila svofelldan tölvupóst: Krónan er að fara í 115, viltufara í vaxtamun eða taka erlent til að kaupa í t.d. Kaup­þingi. Að sögn þjónustufulltrúans höfðuhann og sóknaraðili átt mikil samskipti vegna viðskipta sóknaraðila viðbankann. Þjónustufulltrúinn bar að hann hefði viljað láta sóknaraðila vita aðvegna lækk­andi gengis krónunnar væri réttur tími til að fjár­festa. Báðir þeirmöguleikar sem hann nefndi við sóknaraðila hafi grundvallast á því að tekiðværi erlent lán. Póstinn hefði hann sent sóknaraðila vegna þess að hann vissiaf áhuga hans á að auka ávöxtunina. Eftir að sóknaraðili fékk póstinnræddust hann og þjónustufulltrúinn við, í síma eða í bankanum. Sóknaraðili bar að hann hefðiskilið þjónustufulltrúa sinn þannig að gengi bank­ans væri lágt og því værihugsanlega, til lengri tíma litið, vænlegri sá kostur að kaupa hluta­bréf íbankanum en sá að kaupa verðbréf sem gæfu hærri vexti en þá sem greiða þyrftiaf erlenda láninu. Í þessu máli horfir svo við aðsóknaraðili og starfsmaður bankans eru sammála um að þeir hafi ræðst við, annaðhvort augliti til auglitis eða í síma. Hvað þeim fór á milli verður ekkertfullyrt um. Sóknaraðili byggir á því að hallann af þeim sönnunar­skorti verðiað leggja á varnaraðila en varnaraðili byggir á að sönnunarbyrðin hvíli á sókn­ar­aðilaþar eð hann hafi ríflega 10 mánuðum áður, í febrúar 2007, ritað undir vörslu­samningvið Kaupþing banka. Í 3. gr. vörslusamningsins umfyrirmæli vörsluþega segir:Vörsluþegi getur gefið fyrirmæli sín um verðbréfaviðskiptimunnlega, rafrænt eða skriflega, s.s. með símbréfi, tölvupósti eða með símtali....Fyrirmæli um verðbréfaviðskipti eða önnur fyrirmælivörsluþega til starfsfólks Kaup­þings banka hf. sem berast með framangreindumhætti eru á ábyrgð vörslu­þega. Ef fyrirmæli eru gefin munnlega, s.s. í símahefur vörsluþegi sönnunarbyrði fyrir því að slík fyrirmæli hafi verið gefin, aðstarfsfólk Kaupþings banka hf. hafi farið út fyrir þau fyrirmæli eða tekiðákvarðanir sem ekki hafi verið gefin munnleg fyrir­mæli um. Þetta ákvæði fellir á vörsluþegaað sanna hvaða fyrirmæli hann gaf starfs­mönnum bankans. Að mati dómsins fellirþetta ákvæði þó ekki á sóknaraðila þá byrði að sanna hvað starfsmenn bankanssegja við hann svo sem hvort ráðleggingar starfs­manns bankans hafi veriðpersónulegar eða ekki. Hefði legið fyrir að sóknaraðiliog starfsmaður bankans hafi ræðst við í síma hefði hvílt á bankanum að sannaefni þess sem þeim fór á milli. Í 6. gr. vörslu­samn­ings­ins segir umhljóðritun:Vörsluþega er kunnugt um að símtöl milli hans ogstarfsfólks Kaupþings banka hf. kunna að vera hljóðrituð. Aðilar þessa samningseru sammála um að hljóðritanir eða skrifleg og rafræn gögn sem berast tilKaupþings banka hf. skuli lögð til grund­vallar ef ágreiningur rís um einstökverðbréfaviðskipti eða aðrar hreyfingar á vörslu­reikn­ingi. Hvorugur getur hins vegar munaðhvort þeir ræddust við í síma eða hvort sókn­ar­aðili fór í útibúið. Því verðurekki talið að umsamdar sönnunarreglur leysi málið. Það hugtaksskilyrði sem hér þarfað greiða úr er að ráðleggingarnar hafi verið „kynntar þannig að þær hentiviðkomandi eða byggist á athugun á aðstæðum við­kom­andi“. Sóknaraðili bar að hann hefðivæntanlega valið að kaupa hlutabréf í Kaupþingi banka hf. á grundvelli þess aðeftir samtal við starfsmann bankans hafi hann talið að það væru meiriávöxtunarmöguleikar í þeirri leið. Á þessum tíma hefði gengi hluta­bréfa bank­ansátt að vera lágt og það væru meiri líkur til þess að það myndi hækka þannig aðþað ætti að vera vænlegri fjárfestingarkostur en vaxtamunarviðskipti. Í reynd er ekki við annað aðstyðjast en það sem sóknaraðila minnir að hafi verið megininntakið í því semstarfsmaðurinn ræddi við hann. Að mati dómsins felast í þeimupplýsingum starfsmannsins, sem hann á að hafa veitt sóknaraðila í samtalieftir að tölvupósturinn var sendur, ekki persónulegar ráð­legg­ingar ískilningi 4. töluliðar 2. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Sókn­ar­aðilibyggir ekki á því að starfsmaðurinn hafi sagt honum að það hentaði sókn­ar­aðilaað kaupa hlutabréf í Kaupþingi banka né að starfsmaðurinn hafi grundvallað upp­lýs­ingarsínar á sérstökum aðstæðum sóknaraðila. Að mati dómsins hefur sóknaraðiliþví ekki sýnt fram á að það sem honum og starfs­manni Kaupþings banka fór ámilli í samtali 7. nóvember 2007 hafi verið fjár­fest­ing­ar­ráðgjöf. Samkvæmtþeirri niðurstöðu á 16. gr. laga nr. 108/2007 við um skyldur starfs­manns­insgagnvart sóknaraðila. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr.108/2007 skal fjármálafyrirtæki, sem veitir aðra þjónustu á sviðiverðbréfaviðskipta en fjárfestingarráðgjöf eða eignastýringu, óska eftirupplýsingum um þekkingu og reynslu viðskiptavinar eða hugsanlegs við­skipta­vinará sviði viðkomandi tegundar verðbréfaviðskipta til að geta metið hvortþjónustan eða varan sé viðeigandi fyrir viðskiptavininn. Í framkvæmd þýðir þetta að látavið­skipta­vin­inn fylla út MiFID-spurninga­list­ann og meta út frá þeirrireynslu sem viðskiptavinurinn segist hafa hvort fjár­mála­gern­ing­ur­inn hentihonum. Þetta mat þarf þó ekki að farafram eigi 4. mgr. 16. gr. við. Samkvæmt því ákvæði er fjármálafyrirtæki óskyltað kynna sér þekkingu og reynslu viðskiptavinar þegar þjónusta þess felstaðeins í framkvæmd eða móttöku og miðlun fyrirmæla og öllum skilyrðum fjögurrastafliða 4. mgr. er fullnægt. Dómurinn hefur þegar hafnað þvíað þjónustufulltrúi sóknaraðila hafi veitt honum fjárfestingarráðgjöf þegarsóknaraðili keypti hlutabréfin. Jafnframt telur dóm­ur­inn að þegar sóknaraðilihafði ákveðið hvað yrði fyrir valinu hafi starfsmaðurinn komið fyrirmælum hansí framkvæmd. Hlutabréfin voru á skipulegumverðbréfamarkaði á Evrópska efnahagssvæðinu og þjónustan var veitt að frumkvæðiviðskiptavinarins. Skilyrði a- og b-liðar 4. mgr. 16. gr. voru því uppfyllt. Hins vegar liggja ekki fyrir gögnum það hvort sóknaraðili hafi verið skil­merki­lega upplýstur um að bankanumværi óskylt að meta hvort fjármálagerningurinn væri viðeigandi fyrir hann oghann nyti því ekki þeirrar verndar sem felst í slíku mati. Því er ósannað aðskilyrði c-liðar 4. mgr. 16. gr. hafi verið uppfyllt. Áður en unnt er að taka afstöðutil þess hvort skilyrði d-liðar 4. mgr. 16. gr. hafi verið upp­fyllt þarf aðtaka afstöðu til þess hvort bankinn hafi sinnt þeim skyldum sem á starfsmönnumhans hvíldu samkvæmt 8. gr. laganna um hagsmunaárekstra. Sam­kvæmt 1. mgr. 8. gr. skalfjár­málafyrirtæki gera allar tiltækar ráðstafanir til að koma í veg fyrir aðhags­muna­árekstrar skaði hagsmuni viðskiptavina þess. Samkvæmt 2. mgr. skalfjármálafyrirtæki greina hagsmunaárekstra: 1. milli fyrirtækisins sjálfsannars vegar, þar með talið starfsmanna þess, einka­umboðs­manna eða aðila semlúta yfirráðum þess, og viðskiptavina þess hins vegar og 2. milli viðskiptavinafyrirtækisins innbyrðis. Í 3. mgr. segir að veitiráðstafanir skv. 1. mgr. ekki fullnægjandi vissu fyrir því að hags­muna við­skiptavinasé nægjanlega gætt skal fjármálafyrirtæki upplýsa við­kom­andi við­skipta­vinium eðli og ástæður hagsmunaárekstranna áður en til viðskipta er stofnað millifjármálafyrirtækis og viðskiptavinarins. Við aðalmeðferð byggðisóknaraðili á því að sjónarmið um samsömun eigi hér við. Æðstu stjórn­endurKaupþings banka hf. hafi verið sak­felldir fyrir að halda uppi verði hluta­bréfaí bankanum á þeim tíma þegar hann keypti hlutabréfin. Því hafi bank­inn ekkiupp­fyllt skilyrði 1. mgr. 8. gr. Sóknaraðili leggur þann grunn aðmáli sínu að vinnubrögð starfsmanns útibús Kaup­þings banka á Akureyri hafi,þegar sóknaraðili keypti hlutabréf í bankanum 7. nóv­em­ber 2007, verið ólögmætog saknæm. Þjónustufulltrúi sóknaraðila íbankanum bar að hann hefði ekki haft minnstu hug­mynd um að stjórnendur bankanshefðu staðið að baki kaupum á hlutabréfum í bank­anum. Hann kvaðst aldrei hafaverið hvattur af sínum yfirmönnum til þess að mæla með því að viðskiptavinirkeyptu hlutabréf í bankanum. Hann bar jafnframt að hann hefði hvorki fengiðbónus fyrir að veita lán né selja verðbréf. Hann hafi hins vegar átt nokkurhlutabréf í bankanum og lítils háttar kauprétt. Dómurinn telur því að hags­munirstarfsmannsins og hagsmunir sóknaraðila hafi ekki rekist á og því ekki hvílt áhonum upplýsingaskylda af þeim sökum. Eins og áður greinir vorustjórnendur Kaupþings banka, með dómi Héraðs­dóms Reykjavíkur 26. júní 2015,meðal annars sakfelldir fyrir markaðsmisnotkun með því að hafa haldið uppieftirspurn eftir hlutabréfum í bankanum. Tímabilið sem ákæran tekur til hefst1. nóvember 2007 en sóknaraðili keypti sín hlutabréf í bank­anum tæpri vikusíðar, 7. nóvember. Dóminum í sakamálinu hefur verið áfrýjað til Hæsta­réttar.Fyrir nið­ur­stöðu þessa máls þykir ekki skipta máli þótt afstaða Hæsta­réttartil ákær­unnar liggi ekki fyrir. Hér verður ekki tekin afstaða tilþess hvort og að hvaða marki meint markaðs­mis­notkun kann að hafa haft áhrif áverð hlutabréfa í Kaupþingi, á þeim tíma þegar sókn­ar­aðili keypti sín bréf,sem mun þó hafa verið lágt. Hafi áhrif hennar verið ein­hver má fall­ast á aðbank­inn hafi ekki sinnt þeim skyldum sem á honum hvíldu sam­kvæmt 8. gr.laganna og að því leyti hafi skilyrði d-liðar 4. mgr. 16. gr. laga nr. 108/2007ekki verið upp­fyllt. Þótt skilyrði 4. mgr. 16. gr.hafi ekki fyllilega verið uppfyllt fær dómurinn ekki séð að orsakatengsl séu ámilli þess og þess að sóknaraðili keypti bréfin. Jafnframt fær dóm­ur­inn ekkiséð að orsakatengsl séu á milli markaðs­mis­notk­un­ar­innar og þess að sókn­ar­aðilikeypti bréfin né heldur að kaup hans séu sennileg afleið­ing af henni. Dómurinn hefur því hafnað þeimmálsástæðum sem sóknaraðili færir fyrir kröfu sinni. Vegna þessarar niðurstöðuog með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr.2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, verður sóknar­aðili dæmdur til að greiðavarnaraðila málskostnað sem þykir, að teknu tilliti til skyldu varn­ar­aðilatil að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun, hæfilega ákveð­inn 500.000kr. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R ÐA R O R Ð Hafnað er þeirri kröfu semsóknaraðili, Gunnar Björn Þórhallsson, lýsti við slit varn­ar­aðila, Kaupþingsehf. Sóknaraðili greiði varnaraðila500.000 kr. í málskostnað
Mál nr. 499/2016
Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Gengistrygging Viðbótarkrafa Endurgreiðsla ofgreidds fjár Fullnaðarkvittun Skuldajöfnuður Vextir
S og Í hf., sem síðar fékk nafnið G hf. (forveri stefnda), gerðu með sér þrjá lánssamninga á árunum 2001-2005. S höfðaði mál gegn ÍB hf. og hafði annars vegar uppi fjárkröfu vegna tveggja lánssamninga sem gerðir höfðu verið upp með nýjum lánssamningi við ÍB hf. árið 2011 og hins vegar krafðist S viðurkenningar á rétti sínum til að skuldajafna kröfu á hendur G hf. við lánssamningi milli S og ÍB hf. vegna þriðja lánsamningsins sem hann hafði gert upp við G hf. árið 2008. Taldi S að hinir upprunalegu lánssamningarnir hefðu verið í íslenskum krónum og bundnir við gengi erlendra mynta með ólögmætum hætti. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að þótt að S hafi getað tekið lánin út í áföngum hefði ekki verið tiltekið í lánssamningunum að hver lánshluti yrði sjálfstætt lán né vísað til þess að um rammasamning eða lánalínu væri að ræða. Var því talið að líta bæri á hvern lánssamning sem sjálfstæða lánsskuldbindingu. Þá var talið m.a. með vísan til þess að báðir aðilar hefðu uppfyllt meginskyldur sínar samkvæmt samningunum með greiðslum í íslenskum krónum að lánssamningarnir hefðu verið bundnir ólögmætri gengistryggingu. Enn fremur var deilt um hvort ÍB hf. gæti á grundvelli endurútreiknings lánanna gert kröfu um aðra og hærri vexti en gert hefði verið ráð fyrir á grundvelli samningana. Var talið með vísan til heildarmats á öllum aðstæðum stæði það ÍB hf. nær að bera þann vaxtamun sem hefði hlotist af hinni ólögmætu gengistryggingu. Þá var viðurkenndur fyrrgreindur skuldajöfnunarréttur S með vísan til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda G hf. Voru því kröfur S teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 6. júlí 2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert aðgreiða sér 167.614.749 krónur, aðallega með nánar tilgreindum vöxtum frá 11.janúar 2011 til 31. mars 2015, til vara með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, en að því frágengnu með vöxtum samkvæmt 8.gr. þeirra laga og í öllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi þess aðviðurkenndur verði réttur sinn til að skuldajafna kröfu á hendur Glitni bankahf. að fjárhæð 45.511.634 krónur, aðallega með vöxtum samkvæmt 4. gr. laga nr.38/2001, en til vara vöxtum samkvæmt 8. gr. þeirra laga, í báðum tilvikum frá20. janúar 2008 til 31. mars 2015 og með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags á móti kröfum stefnda vegnalánssamnings aðila 25. janúar 2011. Að lokum krefst áfrýjandi málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefststaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmt gögnum málsins gerðu áfrýjandi og Íslandsbanki hf.með sér þrjá lánssamninga á árunum 2001 til 2005. Sá fyrsti var frá 20.september 2001. Á forsíðu hans sagði: „Lánssamningur (Lán í erlendumgjaldmiðlum).“ Í upphafsorðum samningsins var tiltekið að hann væri „um lán til15 ára að fjárhæð, að jafngildi kr. 190 milljónir í eftirtöldum myntum: USD,EUR, GBP, CHF og JPY.“ Þá kom fram í 1. grein samningsins að „lágmarksfjárhæðhvers lánshluta sem greiddur er út samkvæmt samningi þessum“ yrði 50.000.000krónur „eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum.“ Þá var tiltekiðað áfrýjanda bæri að senda bankanum með minnst tveggja virkra bankadagafyrirvara beiðni um útborgun lánsins þar sem greint yrði frá reikningi semleggja ætti „lánið eða lánshlutann inn á.“ Í þeirri beiðni skyldi lántakitilkynna lánveitanda „í hvaða erlenda gjaldmiðla hann muni umbreytalánsfjárhæðinni og í hvaða hlutföllum.“ Fjárhæð hvers gjaldmiðils yrði þó ekkiákveðin fyrr en tveimur bankadögum fyrir útborgun lánsins og yrðu á þvítímamarki „fjárhæðirnar endanlegar og munu ekki breytast innbyrðis þaðan í frá,þótt upphafleg hlutföll þeirra kunni að breytast á lánstímanum.“ Yrði þá lánið„eftirleiðis tilgreint með fjárhæð þeirra erlendu mynta, eða jafngildi þeirra íöðrum erlendum myntum eða íslenskum krónum“ samkvæmt nánari fyrirmælum íákvæðum samningsins um vexti og myntbreytingar. Þá kom fram í 2. grein að lániðskyldi endurgreitt í þeim gjaldmiðlum sem það samanstæði af. Samkvæmt 3. greinskyldi skuld í evrum bera þriggja mánaða EURIBOR-vexti, að viðbættu 0,7% álagi,en skuld í öðrum myntum skyldi bera þriggja mánaða LIBOR-vexti, að viðbættusama álagi. Vextir skyldu greiðast frá útborgunardegi lánsins. Í 4. grein varkveðið á um að væri lánið í skilum gæti áfrýjandi óskað eftir myntbreytingu þessvið bankann á vaxtagjalddaga, þannig að „eftirstöðvar lánsins miðist við aðraerlenda mynt eða reiknieiningu, eina eða fleiri“. Við umreikning vegnamyntbreytingar skyldi nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt væri að miða viðog kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis yrði miðað við samkvæmtgengisskráningu lánveitanda á íslensku krónunni tveimur virkum bankadögum fyrirmyntbreytinguna. Þá kom fram í 3. grein samningsins að stæði áfrýjandi ekki ískilum með greiðslur af láninu væri lánveitanda heimilt að umreikna lánið ííslenskar krónur miðað við skráð sölugengi lánveitanda í lok gjaldfellingardagsog bæri áfrýjanda að greiða dráttarvexti og færi um þá samkvæmt ákvæðum laganr. 38/2001 um vexti og verðtyggingu. Samkvæmt þremur beiðnum um útborgunlánsins, 21. september, 21. nóvember og 18. desember 2001, voru lánshlutarnirtilgreindir í bandaríkjadölum, evrum, sterlingspundum og japönskum jenum en þessóskað að greiðslan færi fram í íslenskum krónum. Í lánssamningi milliáfrýjanda og Íslandsbanka 11. júlí 2002 sagði á forsíðu: „Lánssamningur (Lán íerlendum gjaldmiðlum).“ Í upphafsorðum samningsins var tiltekið að hann væri „umlán til 15 ára að fjárhæð, að jafngildi kr. 423.000.000 milljónir ... íeftirtöldum erlendum myntum og hlutföllum:USD 31%, GBP 14,8%, JPY 9,2%, CHF 12,6% og EUR 32,4%.“ Voru ákvæði lánssamningsins að öðru leyti sambærilegog í hinum fyrri samningi, sem gerð var grein fyrir hér að framan, með þvífráviki þó að vaxtaálag var lægra eða 0,5%. Samkvæmt þremur beiðnum um útborgunlánsins, 11. september og 20. desember 2002 og 15. ágúst 2003, vorulánshlutarnir tilgreindir í bandaríkjadölum, sterlingspundum, japönskum jenum,svissneskum frönkum og evrum en þess óskað að greiðslan færi fram í íslenskumkrónum. Við báða samningana vargerður viðauki 15. febrúar 2005 en með honum var áfrýjanda heimilað að myntbreytabáðum lánunum í íslenskar krónur. Áfrýjandi nýtti þá heimild og myntbreyttifyrra láninu í íslenskar krónur miðað við 10. júní 2006 en svo aftur í erlendarmyntir 6. júní 2008. Lánin voru bæði gerð upp með nýjum lánssamningi milliáfrýjanda og stefnda 25. janúar 2011 í kjölfar umsóknar áfrýjanda um höfuðstólslækkunog myntbreytingu lána í erlendri mynt. Í þessari stöðluðu umsókn bankans varfyrirvari þess efnis að lántaki fyrirgerði ekki mögulegum betri rétti sínum, kæmistHæstiréttur að þeirri niðurstöðu að skilmálar í erlendum lánum bankans, sambærilegumþeim sem umræddi í tilviki lánssamninganna frá 2001 og 2002, uppfylltu ekki þauskilyrði er rétturinn setti fyrir því að lán gæti talist erlent lán í lögleguhorfi. Þriðji lánsamningurinnmilli áfrýjanda og Íslandsbanka hf. var gerður 15. febrúar 2005 og bar heitið:„Lánssamningur (Lán í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum óverðtryggt).“Var samningurinn „til 15 ára með 30 ára greiðsluferli að fjárhæð að jafngildiallt að kr. 353.000.000 ... í íslenskum krónum og/eða erlendum myntum“. Í 1.grein samningsins sagði að „lágmarksfjárhæð hvers lánshluta sem greiddur er útsamkvæmt samningi þessum“ yrði 50.000.000 krónur „eða jafnvirði þeirrarfjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum.“ Þá var tiltekið að áfrýjanda bæri að sendabankanum með minnst tveggja virka bankadaga fyrirvara beiðni um útborgunlánsins þar sem greint yrði frá reikningi sem leggja ætti „lánið eðalánshlutann inn á.“ Í þeirri beiðni skyldi „lántaki tilkynna lánveitanda íhvaða myntum hann hyggst taka lánið og í hvaða hlutföllum“. Samkvæmt 3. greinskyldi skuld í evrum bera þriggja mánaða EURIBOR-vexti, skuld í öðrum myntumskyldi bera þriggja mánaða LIBOR-vexti og skuld í íslenskum krónum skyldi beraþriggja mánaða REIBOR-vexti, í öllum tilvikum að viðbættu 0,4% álagi. Vextirskyldu greiðast frá útborgunardegi lánsins. Þá voru ákvæði í samningnum umheimild til myntbreytinga og um heimild lánveitandans til heimtu dráttarvaxtavegna vanskila, sambærileg og í lánssamningnum 20. september 2001. Samkvæmtþremur beiðnum um útborgun lánsins, 2. mars og 2. desember 2005 og 28.september 2006, voru lánshlutarnir tilgreindir í svissneskum frönkum, norskumkrónum, bandaríkjadölum, japönskum jenum, sænskum krónum og evrum en þess óskaðað greiðslan færi fram í íslenskum krónum. Til útborgunar á hluta lánsins ííslenskum krónum kom 25. júní 2006. Áfrýjandi gerði lánið fyrirvaralaust uppvið Glitni banka hf. 20. janúar 2008. Samkvæmt gögnum málsinsvoru allir lánshlutar þessara þriggja lána greiddir út í íslenskum krónum inn ábankareikning áfrýjanda og greiddi áfrýjandi afborganir lánanna einnig ííslenskum krónum.II Í málinu deila aðilar umhvort lánssamningana þrjá beri að meta hvern og einn sem sjálfstæðalánsskuldbindingu eða svokallaðan rammasamning eða lánalínu, sem leiði til þessað skoða beri hverja og eina útborgun lánshluta sem hinar eiginlegulánveitingar. Þá lítur ágreiningur aðila að því hvort umræddar lánveitingar hafiverið lögleg lán í erlendum gjaldmiðlum eða lán í íslenskum krónum bundið gengierlendra gjaldmiðla með ólögmætum hætti. Stefndi ber því jafnframt við, hvaðsem öðru líður, að engin skilyrði standi til þess að áfrýjanda sé tækt aðskuldajafna ætlaðri kröfu sinni á hendur Glitni banka hf. vegnaendurútreiknings samningsins frá 15. febrúar 2005 á móti kröfum stefnda vegnalánssamnings áfrýjanda og stefnda frá 25. janúar 2011. Verði fallist á aðlánssamningarnir séu gengistryggðir með ólögmætum hætti deila aðilar um þaðhvort skilyrði séu til þess að stefndi geti á grundvelli endurútreikningslánssamninganna og þar með tilfærslu þeirra í lögmætt horf gert kröfu á henduráfrýjanda um aðra og hærri vexti en gert var ráð fyrir á grundvellisamninganna. Enn fremur er á því byggt af hálfu stefnda að tilhögun fyrirvaraáfrýjanda við lántökuna 25. janúar 2011 standi því í vegi að hann geti hagaðfjárkröfu sinni með þeim hætti sem raunin er. Loks deila aðilar um hvort og þáhvaða vexti möguleg fjárkrafa áfrýjanda eigi að bera. IIIÞegar metið er hvort fyrrnefndir lánssamningar áfrýjanda viðforvera stefnda hafi verið um lán í íslenskum krónum, sem bundin væru við gengierlends gjaldmiðils í andstöðu við ákvæði 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, berfyrst að taka afstöðu til þess hvort um sjálfstæða lánsskuldbindingu sé að ræðaellegar svokallaðan rammasamning eða lánalínu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttarfrá 25. október 2012 í máli nr. 19/2012, 27. mars 2014 í máli nr. 734/2013, 13.maí 2015 í máli nr. 738/2014, 20. apríl 2016 í máli 616/2015 og 19. janúar 2017í máli nr. 254/2016. Á hinn bóginn varð niðurstaðan á sama veg í dómiHæstaréttar frá 2. mars 2017 í máli nr.477/2016 án þess að í lánssamningi væri skírskotaði til lánalínu eðarammasamkomulags.Í lánssamningum þeim, sem reynir á í þessu máli, var meðal annarstekið fram að „Lántaki lofar að taka að láni og lánveitandi að lána umsamdalánsfjárhæð“ sem áður hafði verið tilgreind að jafngildi tiltekinna fjárhæða ííslenskum krónum, eftir atvikum með tilvísun til erlendra mynta, eins og nánarhefur verið rakið hér að framan. Fram kom í öllum tilvikum að lánið væri lausttil útborgunar og að lánveitandinn lofaði, að gættum útborgunarskilmálum, að greiðalánið til lántaka. Þá kom í öllum tilvikum fram að lánið bæri að endurgreiða íþeim gjaldmiðlum sem það samanstæði af. Þó svo að jafnframt kæmi fram aðáfrýjandi gæti tekið lánin út í áföngum var ekki tiltekið að hver lánshlutayrði sjálfstætt lán og hvergi var í lánssamningunum vísað til þess að umrammasamning eða lánalínu væri að ræða. Þann vafa sem uppi er um skýringusamningsins verður að túlka áfrýjanda í hag en ágreiningslaust er að skilmálarlánasamninganna voru samdir af forvera stefnda. Verður því lagt tilgrundvallar, svo sem áfrýjandi byggir á, að líta beri á hvern lánssamningannaþriggja sem sjálfstæða lánsskuldbindingu sem metin verður sem slík. Í dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og153/2010 var því slegið föstu að ófrávíkjanleg ákvæði 14. gr. laga nr. 38/2001stæðu því í vegi að lántaki væri skuldbundinn af ákvæði í samningi um aðfjárhæð láns í íslenskum krónum tæki breytingum eftir gengi erlendsgjaldmiðils. Frá þeim tíma hefur rétturinn kveðið upp fjölmarga dóma, þar sem áþað hefur reynt hvort skuldbinding samkvæmt lánssamningi teljist vera umfjárhæð í íslenskum krónum, sem á þennan óheimila hátt hafi verið gengistryggð,eða fjárhæð í erlendum gjaldmiðli sem fyrrnefnt lagaákvæði tekur ekki til. Ídómum sínum um hvort samningur sé um lán í erlendri mynt eða í íslenskum krónumbundið gengi erlendrar myntar hefur Hæstiréttur fyrst og fremst lagt tilgrundvallar skýringu á texta þess lánssamnings þar sem lýst er skuldbindinguþeirri sem lántaki gengst undir. Þegar sú textaskýring tekur ekki af skarið umhvers efnis lánssamningurinn er að þessu leyti hefur verið litið til atriða semlúta að því hvernig hann hefur verið efndur og framkvæmdur að öðru leyti. Einkumhefur verið litið til þess hvernig aðilar hafa efnt aðalskyldur sínar. Fyrirtexta umræddra lánssamninga er grein gerð hér að framan. Getur skýringsamningstexta ein og sér ekki ráðið úrslitum málsins. Á hinn bóginn verður ráðiðaf gögnum málsins að forveri stefnda greiddi á grundvelli lánssamningannaíslenskar krónur inn á bankareikning áfrýjanda og greiddi áfrýjandi einnigafborganir af lánunum í íslenskum krónum. Báðir samningsaðilar efndu þvímeginskyldur sínar samkvæmt lánssamningunum með greiðslum í íslenskum krónum.Engu breytir um þessa niðurstöðu að lánssamningnum frá 20. september 2001 varmyntbreytt í þrígang enda var skuldin í yfirlýsingu um myntbreytingu ekkitilgreind í erlendum myntum og samningurinn eftir sem áður efndur með þeimhætti að íslenskar krónur skiptu um hendur. Að öllu framangreindu gættu verðurfallist á það með áfrýjanda að lánssamningarnir þrír hafi verið um lán ííslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla, en samkvæmt 13. og 14. gr.,sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001 er slík verðtrygging ólögmæt, sbr. til hliðsjónardóm réttarins frá 17. desember 2015 í máli nr. 292/2015.IVAf stefnda hálfu er jafnframt á því byggt að fyrirvari sá semgerður var af áfrýjanda hálfu árið 2011 við uppgreiðslu skuldbindinga samkvæmtlánssamningunum frá 2001 og 2002 hafi aðeins tekið til leiðréttingar á láni þvísem hann þá tók til uppgreiðslu hinna eldri lána en ekki falið í sér rétt tilþess að hafa uppi beina fjárkröfu kæmi síðar í ljós að skuldbindingar samkvæmthinum uppgreiddu samningum reyndust ekki lögmætar. Í umræddum fyrirvara, semrakin er hér að framan, og fram kom í umsókn áfrýjanda um höfuðstólslækkun lánaí erlendri mynt 25. janúar 2011, sagði: „Með því að nýta sér úrræðiÍslandsbanka hf. til höfuðstólslækkunar láns í erlendum myntum hefur lántakiekki fyrirgert mögulegum betri rétti sínu, komist Hæstiréttur Íslands að þeirriniðurstöðu að skilmálar í erlendum lánum bankans, samkvæmt samskonarskuldaskjölum, uppfylli ekki þau skilyrði er rétturinn setur fram fyrir því aðlán geti talist erlend. Fyrirvari þessi gildir um þau skuldaskjöl sem gefinverða út í samræmi við umsókn þessa og koma í stað hinna erlendu lána.“ Á þaðverður ekki fallist að fyrirvarinn verði túlkaður með þeim þrönga skilningi semstefndi byggir á, þannig að hann feli aðeins í sér heimild til lækkunar lánsinsfrá árinu 2011 en ekki til þess að hafa uppi beina fjárkröfu af sama tilefni. Þykirorðalag fyrirvarans ekki gefa afdráttarlaust tilefni til að hann verði skilinná þann veg og er þess þá jafnframt að gæta að óumdeilt er að umræddur fyrirvarivar saminn af starfsmönnum forvera stefnda.VSvo sem rakið er hér að framan voru lán samkvæmt lánssamningunumfrá 20. september 2001 og 11. júlí 2002 greidd upp með nýju láni samkvæmt lánssamningi 25. janúar 2011 en lánssamningurinn frá 15.febrúar 2005 var greiddur upp 20. janúar 2008. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þeirri meginreglukröfuréttar verið slegið fastri að kröfuhafi, sem fengið hefur minna greitt enhann á rétt til úr hendi skuldara, eigi tilkall til viðbótarkröfu. Frá þeirrimeginreglu gilda þó undantekningar við sérstakar aðstæður, sem ráðast afheildarmati á öllum atvikum og lögskiptum aðila. Meðal þeirra atriða sem vegaþungt er óhagræði skuldara af viðbótarkröfunni, en því meira sem það er þvíríkari eru rökin til að víkja frá meginreglunni. Við nánari skoðun á þeim atriðum sem mestu máli skipta viðslíkt mat er í fyrsta lagi til þess að líta að þegar áfrýjandi innti af hendigreiðslur til stefnda af lánssamningunumer ljóst að báðir aðilar gengu út frá því við hverja greiðslu að útreikningurkröfuhafans á fjárhæð afborgunar og vaxta tæki mið af því að gengistrygginglánanna væri gild. Var áfrýjandi því í góðri trú um að greiðslur hans áumsömdum vöxtum fælu í sér fullar efndir. Í öðru lagi er þess að gæta um stöðu aðila að lánveitandinnvar stórt fjármálafyrirtæki á alþjóðlegum markaði, sem bauð viðskiptavinumsínum ýmis lánakjör, þar með talin gengistryggð lán, sem reyndust ólögmæt.Ekkert liggur fyrir um að áfrýjandi hafi búið yfir slíkri sérþekkingu umfjármálastarfsemi að jafnað verði við þá sem fjármálafyrirtæki búa að öðrujöfnu ein yfir. Augljós aðstöðumunur var þannig á lánveitanda og lántaka íviðskiptum þeirra í umrætt sinn, sbr. til hliðsjónar sambærilegt mat réttarinsí dómi 17. desember 2015 í máli nr. 292/2015.Þá verður í þriðja lagi talið að festa hafi í öllum tilvikumverið kominn á framkvæmd lánssamninganna, en áfrýjandi greiddi reglulegasamningsbundnar afborganir samkvæmt þeim frá 10. mars 2003 til 20. desember2010.Loks verður í fjórða lagi að líta til þess að hlutfallviðbótarkröfu stefnda vegna vaxta miðað við höfuðstól er verulegt í tilviki lánssamningsins frá 20. september 2001, eða63%, og í tilviki samningsins frá 11.júlí 2002 nam sama hlutfall 54%. Loks nam viðbótarkrafan 24% af höfuðstóllánsins samkvæmt lánssamningnum 15. febrúar 2005.Þegar allt framangreint er virt þykir það standa stefnda næren áfrýjanda að bera þann vaxtamun sem af hinni ólögmætu gengistryggingu hlaustog um er deilt í málinu. Samkvæmt því verður fallist á þann útreikning semliggur til grundvallar dómkröfum áfrýjanda en upplýst var við flutning málsinsfyrir Hæstarétti að ekki væri ágreiningur þar um yrði á annað borð fallist ámálsástæður áfrýjanda varðandi ólögmæti gengistryggingar og vaxtamunframangreinds efnis.VISamkvæmt framansögðu verður tekin til greina krafa áfrýjandaá hendur stefnda að fjárhæð 167.614.749 krónur. Krafa áfrýjanda ber ekki vextienda leiðir skylda til greiðslu þeirra ekki af samningi, venju eða lögum, sbr.3. gr. laga nr. 38/2001. Hins vegar er fallist á kröfu áfrýjanda um aðfjárkrafa hans beri dráttarvexti frá 31. mars 2015. Svo sem áður er rakið gerði áfrýjandi upp 20. janúar 2008lánssamning 15. febrúar 2005 miðað við að gengisbinding hans væri gild. Af þeimsökum ofgreiddi áfrýjandi fjárhæð semsvaraði til gengisfalls íslensku krónunnar. Með málsaðilum er ekki tölulegurágreiningur um þá fjárhæð og svarar hún til þeirrar kröfu sem áfrýjandi hefuruppi til skuldajafnaðar. Við þetta uppgjör stofnaðist endurkrafa áfrýjanda áhendur forvera stefnda, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 21. nóvember2013 í máli nr. 348/2013.Kröfu áfrýjanda þess efnis að viðurkenndur verði réttur hanstil að skuldajafna kröfu á hendur Glitni banka hf. að fjárhæð 45.511.634 krónurer mótmælt af stefnda hálfu á þeim grundvelli að slíkri kröfu sé ranglega beintað sér þar sem lánið samkvæmt lánssamningnum frá 15. febrúar 2005 hafi veriðgert að fullu upp við forvera stefnda Glitni hf. 20. janúar 2008. Í 1. mgr. 13.töluliðar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 um ráðstöfun eignaog skulda Glitnis banka hf. til áfrýjanda segir: „Framsal kröfuréttindasamkvæmt þessari ákvörðun skal ekki svipta skuldara rétti til skuldajafnaðarsem hann átti gagnvart fyrri kröfuhafa eða þrotabúi hans.“ Með vísan til þessað framsal kröfuréttinda við framangreinda ráðstöfun svipti skuldara ekki réttitil skuldajafnaðar verður viðurkenndur réttur áfrýjanda til skuldajafnaðar meðkröfu sem stofnaðist vegna ofgreiðslu umrædds lánssamnings í tíð Glitnis bankahf. við kröfu stefnda. Líta verður svo á að áfrýjandi hafi lýst yfirskuldajöfnuði með því að höfða málið í héraði 30. mars 2015 og verður kröfunni,að fjárhæð 45.511.634 krónur, því skuldajafnað á móti lánssamningi stefnda ogáfrýjanda 25. janúar 2011 miðað við þann dag. Við þann skuldajöfnuð ber krafaáfrýjanda ekki vexti, sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir ídómsorði.Dómsorð:Stefndi,Íslandsbanki hf., greiði áfrýjanda, Slökkviliði höfuðborgarsvæðisins bs.,167.614.749 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001um vexti og verðtryggingu frá 31. mars 2015 til greiðsludags. Viðurkenndur er rétturáfrýjanda til að skuldajafna kröfu sinni á hendur Glitni banka hf. að fjárhæð45.511.634 krónur við lánssamning áfrýjanda og stefnda 25. janúar 2011 miðaðvið 30. mars 2015.Stefndi greiðiáfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2016. Mál þetta, sem dómtekið var hinn4. febrúar sl., að lokinni aðalmeðferð, og endurupptekið og flutt að nýju 19.apríl sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Slökkviliði höfuðborgarsvæðisins bs.,Skógarhlíð 14, Reykjavík, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík,með stefnu áritaðri um birtingu 30. mars 2015.Dómkröfur stefnandaeru þær aðallega, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 167.614.749krónur með 5,75% vöxtum frá 11. janúar 2011 til 11. febrúar 2011, en frá þeimdegi með 5,5% vöxtum til 1. september 2011, en frá þeim degi með 5,75 vöxtumtil 11 nóvember 2011, en frá þeim degi með 6% vöxtum til 1. apríl 2012, en fráþeim degi með 6,25% vöxtum til 1. júní 2012, en frá þeim degi með 6,75% vöxtumtil 21. júní 2012, en frá þeim degi með 7% vöxtum til 21. nóvember 2012, en fráþeim degi með 7,25% vöxtum til 21. nóvember 2014, en frá þeim degi með 7%vöxtum til 21. desember 2014, en frá þeim degi með 6,55% vöxtum til 31. mars2015 en frá þeim degi með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags. Til vara krefststefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 167.614.749 krónurmeð vöxtum samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá 11. janúar 2011 til 31. mars 2015, en frá þeim degi tilgreiðsludags með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.Til þrautavarakrefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 167.614.749krónur með vöxtum skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá11. janúar 2011 til 31. mars 2015, en frá þeim degi til greiðsludags meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Þá krefst stefnandiþess að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til að skuldajafna kröfu áhendur Glitni banka hf. að fjárhæð 45.511.634 krónur með vöxtum samkvæmt 4.gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 20. janúar2008 til 31. mars 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, vegna endurútreiknings lánssamnings frá15. febrúar 2005, á móti kröfum stefnda vegna lánssamnings stefnanda ogstefnda, dagsetts 25. janúar 2011, að fjárhæð 602.366.237 krónur. Til vara krefststefnandi þess að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til aðskuldajafna kröfu á hendur Glitni banka hf. að fjárhæð 45.511.634 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá20. janúar 2008 til 31. mars 2015, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, vegna endurútreikningslánssamnings frá 15. febrúar 2005, á móti kröfum stefnda vegna lánssamningsstefnanda og stefnda, dagsetts 25. janúar 2011, að fjárhæð 602.366.237 krónur.Í öllum tilvikumkrefst stefnandi greiðslu málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda samkvæmtmati dómsins. Dómkröfur stefndaeru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verðidæmdur til að greiða honum málskostnað, að skaðlausu.IIStefnandi erbyggðasamlag sem sinnir slökkvistarfi, sjúkraflutningum, almannavörnum og öðrumverkefnum sem stjórn stefnanda ákveður hverju sinni og varðar velferðíbúa. Stofnendur og eigendur stefnandaeru sex sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu, þ.e. Reykjavíkurborg, Kópavogsbær,Hafnarfjarðarbær, Garðabær, Mosfellsbær og Seltjarnarnesbær. Mál þetta er tilkomið vegna ágreinings um lögmæti þriggja lánssamninga sem stefnandi gerðiupphaflega við Íslandsbanka hf., síðar Glitnir banki hf. Óumdeilt er aðkröfuréttindi samkvæmt tveimur þessara samninga, nr. 104054 og nr. 104053,fluttust til stefnda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008.Kröfuréttindi samkvæmt þriðja samningnum, dagsettum 15. febrúar 2005, fluttusthins vegar ekki til stefnda, enda skuldbindingar stefnanda samkvæmt honumgreiddar upp í janúar 2008.Í fyrsta lagi er umað ræða lánssamning nr. 104054 frá 20. september 2001. Á forsíðu samningsins er hann sagður verið umlán í erlendum gjaldmiðlum. Íaðfararorðum samningsins segir að um sé að ræða lán til 15 ára að fjárhæð, aðjafngildi 190 milljóna króna í eftirtöldum erlendum myntum: „USD, EUR, CBP, CHFog JPY“Í 1. gr. ísamningnum kemur fram að lánið sé laust til útborgunar frá undirritun samningsinstil 10. mars 2002. Þá segir þar aðlágmarksfjárhæð hvers lánshluta sem greiddur sé út samkvæmt samningnum sé50.000.000 króna, eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum. Í greininni er enn fremur kveðið á um aðlántaki skuli senda lánveitanda beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkrabankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn sé sá reikningur sem leggja skuli lániðeða lánshlutann inn á. Íútborgunarbeiðni skuli lántaki tilkynna lánveitanda í hvaða erlenda gjaldmiðlihann muni umbreyta lánsfjárhæðinni og í hvaða hlutföllum. Kemur þá fram að valréttur lántaka takmarkisthverju sinni við Bandaríkjadali, evrur, bresk pund, svissneska franka ogjapönsk jen. Auk þess mátti lánið aldreivera samsett úr fleiri gjaldmiðlum en fimm í einu og fjárhæð hvers gjaldmiðilsmátti ekki vera lægri en 6% af eftirstöðvum lánsins umreiknuðum í íslenskarkrónur. Að lokum segir í greininni aðfjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðist ekki fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrirútborgun lánsins. Á þeim tíma verðifjárhæðirnar endanlegar og muni ekki breytast innbyrðis þaðan í frá, þóttupphafleg hlutföll þeirra kunni að breytast á lánstímanum. Lánið yrði þá eftirleiðis tilgreint meðfjárhæð þeirra erlendu mynta, eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum eðaíslenskum krónum. Í 1. gr. var og gertráð fyrir því að lánsloforð lánveitanda myndi falla niður fyrirvaralaust hefðistefnandi ekki sent beiðni um útborgun fyrir 8. mars 2002.Í 2. gr. ísamningnum kemur fram að lánið beri að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem þaðsamanstendur af. Skuldbatt stefnandi sigtil að endurgreiða lánið með 59 afborgunum á þriggja mánaða fresti, fyrst 10.júní 2002. Greiddur yrði 1/120 hlutihöfuðstóls við fyrstu 58 afborganir af láninu en lokagreiðslan 10. desember2016 væri 62/120 hluti höfuðstólsins.Stefnandi hafði heimild til að greiða skuldina að hluta eða fullu átilteknum tímamörkum en lágmarksgreiðsla umfram greiðsluskyldu var ákveðin250.000 Bandaríkjadalir eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrumgjaldmiðlum. Samkvæmt 3. gr. ísamningnum báru lánshlutar í öðrum myntum en evrum þriggja mánaða LIBOR-vextien lánshlutar í evrum þriggja mánaða EURIBOR-vexti, hvort tveggja að viðbættu0,70% vaxtaálagi. Dráttarvextir skylduvera vaxtagrunnur, eftir því sem við ætti, auk vaxtaálags, að viðbættu 5%vanskilaálagi. Við vanefnd varlánveitanda heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við sölugengilánveitanda í lok gjaldfellingardags, í þeim myntum sem lánið samanstæði af.Í 4. gr. ílánasamningnum er að finna myntbreytingarheimild, en þar er kveðið á um aðlántaka sé heimilt að óska eftir myntbreytingu lánsins, í fyrsta sinn 10.september 2004, þannig að eftirstöðvar lánsins miðist við aðra erlenda mynt eðareiknieiningu, eina eða fleiri, frá og með upphafi næsta vaxtatímabils endatilkynni hann það skriflega til lánveitanda a.m.k. 10 dögum fyrir gjalddaga.Við myntbreytinguskyldi „við umreikning nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt er að miða viðog kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis skal miða við“. Þá segir ígreininni að samningurinn kunni að fá ný lánsnúmer við myntbreytingu að ölluleyti eða að hluta.Í þrígang vardregið á lánið með undirritun beiðna um útborgun láns, þ.e. þann 21. september2001, lánsleggir nr. 302453-302456, 21. nóvember 2001, lánsleggir nr.302639-302642 og 18. desember 2001, lánsleggir nr. 302708-302711. Í öllum útborgunarbeiðnum segir orðrétt: „Meðvísan til 1. gr. samnings milli Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins bs. ogÍslandsbanka-FBA hf., dags. 20. september 2001 um lán að fjárhæð kr.190.000.000,00 er þess óskað að lánið verði greitt út í íslenskum krónum meðeftirgreindum hætti.“ Íútborgunarbeiðnunum eru svo fjárhæð hvers lánshluta tilgreindir í hverri myntog eftir fjárhæðinni segir alls staðar „Greiðist í íslenskum krónum.“Á framlögðumkaupnótum vegna lánsins kemur fram fjárhæð hvers lánshluta í hinum erlendugjaldmiðlum, jafngildi hvers gjaldmiðils í íslenskum krónum miðað við tiltekiðgengi, sem lagðar voru inn á reikning stefnanda og samanlögð fjárhæð þess ííslenskum krónum. Samkvæmt kaupnótunumfékk hver lánshluti sérstakt lánsnúmer, þ.e. lánshlutar nr. 302453-302456 íBandaríkjadölum, evrum, breskum pundum og jenum, lánshlutar nr. 302639-642 íBandaríkjadölum, breskum pundum, japönskum jenum og evrum og lánshlutar nr. 302708-711í Bandaríkjadölum, breskum pundum, japönskum jenum og evrum.Samkvæmt framlögðumskjölum stefnda um svokölluð stundarviðskipti með gjaldeyri voru erlendugjaldmiðlarnir yfirfærðir í íslenskar krónur á tilteknu gengi. Lánið var greitt út í íslenskum krónum inn áreikning stefnanda nr. 515-26-2130. Gerður var viðaukivið umræddan samning þann 15. febrúar 2005.Hann fól meðal annars í sér að myntbreytingarheimild 4. gr. samningsinsvar breytt að beiðni stefnanda þannig að framvegis væri stefnanda heimilt aðmyntbreyta láni yfir í íslenskar krónur, en heimild stefnanda tilmyntbreytingar hafði verið bundin við tiltekna erlenda gjaldmiðla. Færi svo að stefnandi nýtti nýtilkomnaheimild sína skyldu vextir lánssamnings í íslenskum krónum taka mið af þriggjamánaða REIBOR-vöxtum, auk 0,40% vaxtaálags.Í desember 2005nýtti stefnandi heimild sína til að myntbreyta skuldbindingum sínum íBandaríkjadali, sem þá var að fjárhæð 569.563 Bandaríkjadalir, lánshlutar302453, 302639 og 302708, í sænskar krónur og svissneska franka, sbr.tölvubréfasamskipti aðila. Í tengslumvið þessar myntbreytingar liggja fyrir útprentanir af þeim stundarviðskiptummeð gjaldeyri sem stefndi kveður að farið hafi fram í þessum tilgangi, þar sem1.883.846,05 sænskar krónur og 435.270 svissneskir frankar, sem stefnandi hafií reynd fengið að láni hjá lánveitanda í tengslum við myntbreytinguna, hafiverið yfirfærðir í 235.997 Bandaríkjadali á genginu 7.9825 og 333.566Bandaríkjadalir á genginu 1.3049.Bandaríkjadalir hafi síðan verið nýttir til að greiða upp skuldbindingarstefnanda í þeirri mynt og eftir staðið skuldbindingar stefnanda í sænskumkrónum og svissneskum frönkum, sbr. kaupnótu, þar sem fjárhæð skuldbindingastefnanda í sænskum krónum og svissneskum frönkum, lánshlutar nr. 307127-128,komi fram, sem og jafngildi þeirra í íslenskum krónum. Þann 8. júní 2006óskaði stefnandi aftur eftir „myntbreytingu á láninu“, þannig að öllumlánshlutum samningsins, þ.e. nr. 302454-456 í evrum, breskum pundum ogjapönskum jenum, nr. 302640-642 í breskum pundum, japönskum jenum og evrum, nr.302709-711 í breskum pundum, japönskum jenum og evrum, og nr. 307127-128 ísænskum krónum og svissneskum frönkum, yrði myntbreytt í íslenskar krónur miðaðvið 10. júní 2006. Í tengslum við þessamyntbreytingu liggja fyrir útprentanir af þeim svokölluðu stundarviðskiptum meðgjaldeyri sem stefndi kveður að farið hafi fram í þessum tilgangi, þar semíslenskar krónur, sem stefnandi hafi í reynd fengið að láni í þessum tilgangihafi verið yfirfærðar í hina erlendu gjaldmiðla, sem stefnandi skuldaði. Þeir gjaldmiðlar hafi í framhaldinu veriðnýttir til að greiða upp skuldbindingar stefnanda og eftir staðið skuldbindingstefnanda í íslenskum krónum, sbr. kaupnótu, dagsetta 10. júní 2006, er sýnirskuldbindingu stefnanda í íslenskum krónum eingöngu, 136.100.175 krónur,lánshluti nr. 307985. Einnig óskaðistefnandi eftir því, þann 6. júní 2008, að allri skuldbindingu hans, sem þá vareingöngu í íslenskum krónum, yrði aftur myntbreytt í erlenda gjaldmiðla, eða nánartiltekið Bandaríkjadali 74,5%, bresk pund 20% og evrur 5,5%. Í málinu liggja frammi útprentanir af þeimstundarviðskiptum sem stefndi kveður að farið hafi fram í þessum tilgangi, þarsem Bandaríkjadalir, bresk pund og evrur, sem stefnandi hafi í reynd fengið aðláni í þessum tilgangi, voru yfirfærð í íslenskar krónur, sem stefnandiskuldaði. Krónurnar hafi í framhaldinuverið nýttar til að greiða upp skuldbindingu stefnanda. Eftir hafi þá staðið skuldbindingar stefnandaað fjárhæð 1.232.138,67 Bandaríkjadalir, lánshluti nr. 312211, 168.588,21breskt pund, lánshluti 312212, og 57.993,37 evrur, lánshluti nr. 312213.Afborganir afláninu fóru alltaf fram í íslenskum krónum.Á greiðsluseðlum Íslandsbanka hf. var mynt lánssamningsins tilgreindundir liðnum „Grunnverðtrygging“. Ágreiðsluseðlunum kemur fram að til greiðslu á gjalddaga sé ákveðin fjárhæð íerlendri mynt, auk þess sem eftirstöðvar fyrir og eftir greiðslu erutilgreindar í þeirri mynt. Einnig komfram upphafleg fjárhæð í íslenskum krónum og í erlendri mynt. Þá voru enn fremur leiðbeiningar um hverniggreiða ætti lánið undir liðnum „Útreikningur“ á greiðsluseðlunum. Þar sagðim.a.: „Margfaldað er „Til greiðslu [myntar]“ með sölugengi [myntar] á greiðsludegitil að finna greiðslufjárhæð í íslenskum krónum. Notað er opinbert viðmiðunargengiSeðlabankans.“Uppgreiðsla lánsinsfór fram með lánssamningi, dagsettum 25. janúar 2011, en á forsíðu samningsinser lánið sagt vera „lán í íslenskum krónum óverðtryggt“. Í öðru lagi er umað ræða lánssamning nr. 104053 frá 11. júlí 2002, sem á forsíðu hans er sagðurvera um lán í erlendum gjaldmiðlum. Íaðfararorðum samningsins segir að um sé að ræða lán til 15 ára að fjárhæð, aðjafngildi 423.000.000 króna „í eftirtöldum erlendum myntum og hlutföllum: USD31,0%, GBP 14,8%, JPY 9,2%, CHF 12,6% og EUR 32,4%“.Í 1. gr. ísamningnum segir að lánið sé laust til útborgunar frá undirritun samningsinstil 10. mars 2003. Þá er þar kveðið á umað lágmarksfjárhæð hvers lánshluta sem greiddur verði út samkvæmt samningnum sé50.000.000 króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum. Í greininni er enn fremur kveðið á um aðlántaki skuli senda lánveitanda beiðni um útborgun með a.m.k. tveggja virkrabankadaga fyrirvara, þar sem tiltekinn sé sá reikningur sem leggja skuli lániðeða lánshlutann inn á. Íútborgunarbeiðni skuli lántaki tilkynna lánveitanda í hvaða erlenda gjaldmiðlihann muni umbreyta lánsfjárhæðinni og í hvaða hlutföllum. Samkvæmt þessari grein samningsinstakmarkaðist valréttur lántaka hverju sinni við Bandaríkjadali, bresk pund,Kanadadali, danskar krónur, norskar krónur, sænskar krónur, svissneska franka,japönsk jen og evrur. Auk þess sem lániðmátti aldrei vera samsett úr fleiri gjaldmiðlum en fimm í einu og fjárhæð hversgjaldmiðils mátti ekki vera lægri en 6% af eftirstöðvum lánsins umreiknuðum ííslenskar krónur. Þá segir þar, aðfjárhæð hvers gjaldmiðils ákvarðist ekki fyrr en tveimur virkum bankadögumfyrir útborgun lánsins, en á því tímamarki yrðu fjárhæðirnar endanlegar ogmynduðu upphaflegan höfuðstól lánsins.Þá var kveðið á um að að lánsloforð lánveitanda myndi falla niðurfyrirvaralaust hefði stefnandi ekki sent beiðni um útborgun fyrir 8. mars 2003.Í 2. gr. ísamningnum kemur fram að lánið ber að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem þaðsamanstendur af. Samkvæmt 2. gr.samningsins skuldbatt stefnandi sig til að endurgreiða lánið með 58 afborgunumá þriggja mánaða fresti, fyrst 20. september 2003. Greiddur yrði 1/120 hlutihöfuðstóls við fyrstu 57 afborganir af láninu en lokagreiðslan 20. desember2017 væri 63/120 hluti höfuðstólsins. Stefnandi hafði heimild til að greiðaskuldina að hluta eða fullu á tilteknum tímamörkum en lágmarksgreiðsla umframgreiðsluskyldu var ákveðin „USD 250.000 ... eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrumgjaldmiðlum“. Samkvæmt 3. gr. ísamningnum báru lánshlutar í öðrum myntum en evrum þriggja mánaða LIBOR-vextien lánshlutar í evrum þriggja mánaða EURIBOR-vexti, hvort tveggja að viðbættu0,50% vaxtaálagi. Dráttarvextir skylduvera vaxtagrunnur, eftir því sem við ætti, auk vaxtaálags, að viðbættu 5%vanskilaálagi. Við vanefnd varlánveitanda heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónur miðað við sölugengilánveitanda í lok gjaldfellingardags, á þeim myntum sem lánið samanstæði af. Í 4. gr. í lánssamningnumer að finna myntbreytingarheimild, en þar er kveðið á um að lántaka sé heimiltað óska eftir myntbreytingu þess, í fyrsta sinn 20. júní 2003, og svo ávaxtagjalddögum, þannig að eftirstöðvar lánsins miðist við aðra erlenda mynteða reiknieiningu, eina eða fleiri, frá og með upphafi næsta vaxtatímabils,enda tilkynni hann það skriflega til lánveitanda a.m.k. 10 dögum fyrirgjalddaga. Við myntbreytingu skyldi,þegar umreiknað var, nota sölugengi þess gjaldmiðils sem hætt var að miða viðog kaupgengi þess gjaldmiðils sem framvegis skyldi miða við. Kynni samningurinn að fá ný lánsnúmer viðmyntbreytingu að öllu leyti eða að hluta. Í þrígang vardregið á lánið með undirritun beiðna um útborgun láns, þ.e. þann 11. september2002, lánsleggir nr. 303400-303404, þann 20. desember 2002 lánsleggir nr.303637-303641 og þann 15. ágúst 2003 lánsleggir nr. 304212-304216. Í öllum útborgunarbeiðnum segir orðrétt: „Meðvísan til 1. gr. samnings milli Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins bs. ogÍslandsbanka hf., dags. 11. júlí 2002 um lán að fjárhæð kr. 423.000.000,00 erþess óskað að lánið verði greitt út í íslenskum krónum með eftirgreindum hættiog í útborgunarbeiðninni eru svo lánshlutarnir tilgreindir í hverri mynt eneftir fjárhæðinni segir alls staðar „Greiðist í íslenskum krónum.“ Lánið var greitt út í íslenskum krónum.Með fyrstuútborgunarbeiðninni, dagsettri 11. september 2002, óskaði stefnandi eftir þvíað „lánið verði greitt út í íslenskum krónum með því að lánshluti í „USD:229.463,06. Greiðist í íslenskum krónum ... GBP: 118.544,06. Greiðist ííslenskum krónum ... Lánshluti í JPY: 29.057.700,29. Greiðist í íslenskumkrónum ... Lánshluti í CHF: 397.648,69. Greiðist í íslenskum krónum ...Lánshluti í EUR: 236.239,07. Greiðist í íslenskum krónum“, samtals að jafngildi100.000.000 króna. Skyldi leggja hvernlánshluta inn á reikning stefnanda nr. 512-26-2130. Síðari útborgunarbeiðnir stefnanda, dagsettar20. desember 2002 og 15. ágúst 2003, samtals að jafngildi 200.000.000 króna og123.000.000 króna, innihéldu samskonar orðalag þar sem vísað var til tiltekinnafjárhæða í Bandaríkjadölum, breskum pundum, japönskum jenum, svissneskumfrönkum og evrum, sem skyldi greiða í íslenskum krónum inn á sama reikningstefnanda.Á kaupnótunum kemurfjárhæð hvers lánshluta fram í hinum erlendu gjaldmiðlum, jafngildi hverserlends gjaldmiðils í íslenskum krónum miðað við tiltekið gengi og sem lagðarvoru inn á reikning stefnanda. Samkvæmt kaupnótunum fékk hver lánshlutisérstakt lánsnúmer, þ.e. nr. 303400-404, lánsleggir í Bandaríkjadölum, breskumpundum, japönskum jenum, svissneskum frönkum og evrum, nr. 303637-641lánsleggir í Bandaríkjadölum, breskum pundum, japönskum jenum, svissneskumfrönkum og evrum og nr. 304212-216 lánshluti í Bandaríkjadölum, breskum pundum,japönskum jenum, svissneskum frönkum og evrum.Samkvæmt framlögðumgögnum stefnda um svokölluð stundarviðskipti með gjaldeyri voru hinir erlendugjaldmiðlar yfirfærðir í íslenskar krónur á tilteknu gengi.Viðauki var gerðurvið lánssamninginn 11. júlí 2002, þar sem breytt var 1. mgr. 1. gr. samningsinsá þann hátt að lánið varð laust til útborgunar til 10. október 2003 í stað 10.mars 2003.Þann 15. febrúar2005 var gerður við umræddan samning sams konar viðauki og gerður var viðsamning nr. 104054 sama dag, þar sem myntbreytingarheimild samningsins varbreytt að beiðni stefnanda. Afborganir afláninu fóru alltaf fram í íslenskum krónum.Samkvæmt greiðsluseðlum vegna lánsins kemur fram að til greiðslu ágjalddaga sé ákveðin fjárhæð í erlendum myntum, auk þess sem eftirstöðvar fyrirog eftir greiðslu eru tilgreindar í erlendum myntum. Einnig kemur þar fram upphafleg lánsfjárhæð ííslenskum krónum og erlendri mynt og skýring á því hvernig greiðslufjárhæð ííslenskum krónum er fundin. Ágreiðsluseðlum Íslandsbanka hf. var mynt lánssamningsins tilgreind undir liðnum„Grunnverðtrygging“. Þá voru enn fremurleiðbeiningar um hvernig greiða ætti lánið undir liðnum „Útreikningur“ ígreiðsluseðlunum. Þar sagði m.a.:„Margfaldað er „Til greiðslu [myntar]“ með sölugengi [myntar] á greiðsludegitil að finna greiðslufjárhæð í íslenskum krónum. Notað er opinbertviðmiðunargengi Seðlabankans.“Skuldbindingarstefnanda samkvæmt samningum nr. 104054 og 104053, þ.e. lánshlutar nr.312211-213 samkvæmt samningi nr. 104054 og lánshlutar nr. 303400-404,303637-641 og 304212-216 samkvæmt samningi nr. 104053, voru síðan greiddar uppmeð nýju láni frá stefnda samkvæmt samningi, dagsettum 25. janúar 2011.Uppgreiðslan fór fram í kjölfar umsóknar stefnanda „um höfuðstólslækkun ogmyntbreytingu láns/lána í erlendri mynt“, sbr. tölvubréf stefnanda og umsókninasjálfa. Í tölvubréfinu útskýrirstefnandi rök sín og ráðgjafa síns fyrir umsókninni, meðal annars að það væri„betra að skulda í sömu mynt og tekjurnar eru í“.Þann 25. janúar2011 undirritaði stefnandi „Umsókn um höfuðstólslækkun og myntbreytinguláns/lána í erlendri mynt“, með þeim fyrirvara sem þar sérstaklega greinir, oglýtur að „mögulegum betri rétti ... komist Hæstiréttur Íslands að þeirriniðurstöðu að skilmálar í erlendum lánum bankans, samkvæmt samskonarskuldaskjölum, uppfylli ekki þau skilyrði sem rétturinn setur fram fyrir því aðlán geti talist erlent.“ Gilti fyrirvariþessi „um þau skuldaskjöl sem gefin verða út í samræmi við umsókn þessa og komaí stað hinna erlendu lána“. Umsóknin tóktil allra skuldbindinga stefnanda samkvæmt framangreindum samningum nr. 104054og nr. 104053. Nánar tiltekið var sóttum „að lánaskilmálum láns/lána umsækjanda í erlendri mynt við Íslandsbanka hf.(lánveitanda) verði breytt þannig að allir lánshlutar umreiknist í íslenskarkrónur og höfuðstóll lækki“. Um lækkunhöfuðstóls segir: „Breytingin felst í því að skilmálum lánsins/lánanna erbreytt þannig að eftirstöðvar þess/þeirra umreiknast í íslenskar krónur frá ogmeð 11.01.2011. Miðað er við lækkun áhöfuðstól þannig að hann sé umreiknaður í íslenskar krónur m.v. sölugengiundirliggjandi mynta þann 29.09.2008 samkvæmt gengisskráningu SeðlabankaÍslands. Munurinn á þeirri stöðu oguppreikningi þann 11.01.2011 er höfuðstólslækkun lánsins/lánanna. Vanskil og áfallnir vextir frá síðastagjalddaga sæta ekki lækkun og leggjast ofan á höfuðstól nýja lánsins/nýjulánanna.“ Kom þar einnig fram aðhöfuðstóll lána eftir höfuðstólslækkun verði 602.366.237 krónur og að lækkunnæmi því 111.710.217 krónum. Sama dag, þ.e. 25.janúar 2011, gerðu stefnandi og stefndi með sér samning um óverðtryggt lán til30 ára að fjárhæð 602.366.237 krónur.Skyldi ráðstafa láninu til að endurfjármagna, þ.e. greiða upp,skuldbindingar stefnanda samkvæmt samningum nr. 104054 og nr. 104053, þ.e.fyrrgreinda lánshluta, eins og þær stóðu eftir framangreinda höfuðstólslækkunog myntbreytingu. Eftirstöðvarnar, þ.e.það sem nam framangreindri höfuðstólslækkun, 111.710.217 krónur, voru afskrifaðar.Í þriðja og síðastalagi er um að ræða lánssamning frá 15. febrúar 2005, sem á forsíðu er sagðurvera um lán í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum, óverðtryggt. Í aðfararorðum samningsins segir að um sé aðræða lánssamning til 15 ára með 30 ára greiðsluferli að fjárhæð að jafngildi alltað 353.000.000 króna, þó aldrei lægra en 335.000.000 króna. Á forsíðulánssamningsins komi fram að um sé að ræða „lán í erlendum gjaldmiðlum ogíslenskum krónum óverðtryggt“. Íupphafsorðum samningsins segi að um sé að ræða „lán til 15 ára með 30 áragreiðsluferli að fjárhæð að jafngildi allt að kr. 353.000.000,-þrjúhundruðfimmtíuogþrjármilljónir 00/100 – þó aldrei lægra en 335.000.000,-þrjúhundruðþrjátíuogfimmmilljónir – í íslenskum krónum og/eða erlendum myntummeð þeim skilmálum sem greinir í samningi þessum.“ Þá komi fram í 1.gr. í samningnum að lágmarksfjárhæð hvers lánshluta sem greiddur yrði útsamkvæmt samningnum væri 50.000.000 króna eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar íöðrum gjaldmiðlum. Í greininni er ennfremur kveðið á um að lántaki skuli senda lánveitanda beiðni um útborgun meða.m.k. tveggja virkra bankadaga fyrirvara, þar sem tilteknir séu þeirreikningar sem leggja skuli lánið eða lánshlutann inn á. Í útborgunarbeiðni skuli lántaki tilkynna lánveitandaí hvaða erlenda gjaldmiðli hann muni umbreyta lánsfjárhæðinni og í hvaðahlutföllum, þó að lágmarki 6% fyrir einstakan gjaldmiðil. Fjárhæð hvers erlends gjaldmiðils fyrir sigskyldi þó ekki ákvarðast fyrr en tveimur virkum bankadögum fyrir útborgunlánsins. Á því tímamarki yrðu fjárhæðirnarendanlegar og myndu ekki breytast innbyrðis þaðan í frá, þótt upphafleghlutföll þeirra kynnu að breytast á lánstímanum. Lánið yrði þá eftirleiðis tilgreint meðfjárhæð þeirra erlendu mynta, eða jafngildi þeirra í öðrum erlendum myntum ogíslenskum krónum samkvæmt heimildum samningsins. Í greininni var gert ráð fyrir því aðlánsloforð lánveitanda myndi falla niður fyrirvaralaust hefði stefnandi ekkisent beiðni um útborgun fyrir 12. janúar 2006, en lán samkvæmt samningnum varlaust til útborgunar frá undirritun hans fram til 14. janúar 2006. Þá kom fram að hefði lántaki ekki sentlánveitanda skriflega beiðni um útborgun fyrsta lánshluta fyrir 28. febrúar2005 félli lánsloforð lánveitanda niður fyrirvaralaust. Í 2. gr. ísamningnum komi fram að lánið bar að endurgreiða í þeim gjaldmiðlum sem þaðsamanstóð af. Mátti lántaki því aðeinsgreiða lánshluta í erlendum myntum í íslenskum krónum að lánveitandi hefðisamþykkt það. Skuldbatt stefnandi sigtil að endurgreiða lánið með 60 afborgunum á þriggja mánaða fresti, fyrst 20.apríl 2005. Greiddur yrði 1/120 hlutihöfuðstóls við fyrstu 59 afborganir af láninu en lokagreiðslan, 20. janúar2020, yrði 61/120 hluti höfuðstólsins.Stefnandi hafði heimild til að greiða skuldina að hluta eða fullu átilteknum tímamörkum en lágmarksgreiðsla umfram greiðsluskyldu var ákveðin „USD250.000 ... eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í öðrum gjaldmiðlum“. Samkvæmt 3. gr. ísamningnum báru lánshlutar í öðrum myntum en evrum þriggja mánaða LIBOR-vextien lánshlutar í evrum þriggja mánaða EURIBOR-vexti, hvort tveggja að viðbættu0,40% vaxtaálagi. Lánshluti í íslenskumkrónum bar þriggja mánaða REIBOR-vexti.Dráttarvextir skyldu vera vaxtagrunnur, eftir því sem við ætti, aukvaxtaálags, að viðbættu 5% vanskilaálagi.Við vanefnd var lánveitanda heimilt að umreikna lánið í íslenskar krónurmiðað við sölugengi lánveitanda í lok gjaldfellingardags, á þeim myntum semlánið samanstæði af.Í 4. gr. ílánasamningnum er að finna myntbreytingarheimild en þar er kveðið á um aðlántaka sé heimilt að óska eftir myntbreytingu lánshluta í erlendum myntum ávaxtagjalddögum, þannig að eftirstöðvar lánsins miðist við aðra erlenda mynteða reiknieiningu, eina eða fleiri, frá og með upphafi næsta vaxtatímabils endatilkynni hann það skriflega til lánveitanda a.m.k. þremur dögum fyrirgjalddaga. Við myntbreytingu skyldi„semja um gengi þeirra gjaldmiðla sem um ræðir tveimur bankadögum fyrirmyntbreytingu“ en ef samkomulag næðist ekki skyldi „við umreikning notasölugengi þess gjaldmiðils sem hætt er að miða við og kaupgengi þessgjaldmiðils sem framvegis skal miða við“.Kynni samningurinn að fá ný lánsnúmer við myntbreytingu að öllu leytieða að hluta. Í fjórgang vardregið á lánið með undirritun beiðna um útborgun þess, þ.e. þann 2. mars 2005,lánsleggir 305960-305962, 2. desember 2005, lánsleggir 307096-3073098, 28. júní2006, lán í íslenskum krónum, og 28. september 2006, lánsleggir308403-308404. Í öllum útborgunarbeiðnumsegi orðrétt: „Með vísan til 1.gr. samnings milli Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins bs. og Íslandsbanka hf.,dags. 15. febrúar 2005 um lán að fjárhæð kr. 353.000.000,00 er þess óskað aðlánið verði greitt út í íslenskum krónum með eftirgreindum hætti.“ Í útborgunarbeiðninni eru svo lánshlutarnirtilgreindir í hverri mynt en á eftir fjárhæðinni segi alls staðar „Greiðist ííslenskum krónum“. Með fyrstuútborgunarbeiðninni, dagsettri 2. mars 2005, óskaði stefnandi eftir því að„lánið verði greitt út í íslenskum krónum með eftirgreindum hætti: Lánshluti íCHF: 675.284,58. Greiðist í íslenskum krónum ... Lánshluti í NOK: 2.570.694,09. Greiðist ííslenskum krónum ... Lánshluti í USD: 574.335,41. Greiðist í íslenskum krónum“, samtals aðjafngildi 95.000.000 króna. Skyldileggja hvern lánshluta inn á reikning stefnanda nr. 512-26-2130. Síðari útborgunarbeiðnir stefnanda, dagsett2. desember 2005, samtals að jafngildi 125.000.000 króna, og 28. september2006, samtals að jafngildi 60.000.000 króna, innihéldu sams konar orðalag þarsem vísað var til tiltekinna fjárhæða í svissneskum frönkum, japönskum jenum,sænskum krónum og evrum, sem skyldi greiða í íslenskum krónum inn á samareikning stefnanda.Samkvæmt framlögðumkaupnótum var hver lánshluti greiddur í íslenskum krónum inn á tilgreindanreikning stefnanda. Á kaupnótunum kemurfjárhæð hvers lánshluta fram í hinum erlendu gjaldmiðlum, jafngildi hverserlends gjaldmiðils í íslenskum krónum miðað við tiltekið gengi. Samkvæmt kaupnótunum fékk hver lánshlutisérstakt lánsnúmer, þ.e. nr. 305960-962, nr. 307996-998 og nr. 305403-404. Aukþess óskaði stefnandi eftir því að einn lánshlutinn, nr. 308054, yrði ííslenskum krónum, að fjárhæð 20.000.000 króna. Samkvæmt framlögðumskjölum stefnda um svokölluð stundarviðskipti með gjaldeyri voru lánshlutar íerlendum gjaldmiðlum yfirfærðir í íslenskar krónur á tilteknu gengi.Á greiðsluseðlumvegna lánsins kemur fram að til greiðslu sé ákveðin fjárhæð í erlendrimynt. Auk þess eru eftirstöðvar þartilgreindar í erlendri mynt og íslenskum krónum, sem og skýring á því hverniggreiðslufjárhæð í íslenskum krónum væri fundin, en notast væri við opinbertviðmiðunargengi Seðlabankans. Afborganiraf láninu hafi alltaf farið fram í íslenskum krónum. Á greiðsluseðlum Íslandsbanka hf. var myntlánssamningsins tilgreind undir liðnum „Grunnverðtrygging“. Sem fyrr segir varlán samkvæmt samningnum frá 15. febrúar 2005 gert upp að fullu þann 20. janúar2008, fyrir stofnun stefndaSamkvæmt heimild í100. gr. a. í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr.125/2008, tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hlutahafafundar Glitnis banka hf.,þann 7. október 2008, vék stjórn hans frá og setti skilanefnd yfirbankann. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 14. október sama ár, sem reist var á sömu lagaheimild, vareignum og skuldum bankans ráðstafað. Íþeirri ákvörðun fólst að öllum eignum Glitnis banka hf., þ.m.t. kröfuréttindum,var ráðstafað til stefnda sem þá hét Nýi Glitnir banki hf. Í 13. tölulið umræddrar ákvörðunar var svosérstaklega tekið fram að framsal allra kröfuréttinda samkvæmt ákvörðuninniskyldi ekki svipta skuldara rétti til skuldajöfnuðar sem hann átti gagnvartfyrri kröfuhafa eða þrotabúi hans. Að mati stefnandavar lánið verulega ofgreitt vegna ólögmætrar gengistryggingar. Enda þótt lánið hafi verið gert upp í tíðGlitnis banka hf. beri engu að síður að líta til þess að á þeim tíma stóðstefnandi í skuld við Glitni banka hf. á grundvelli lánssamninga nr. 104054 og104053, sem sannarlega voru yfirteknir af stefnda á grundvelli framangreindrarákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008, og endurfjármagnaðir ágrundvelli lánssamnings aðila, dagsetts 25. janúar 2011, að fjárhæð 602.366.237krónur. Með vísan til 13. töluliðarframangreindrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins telur stefnandi að hann eigirétt til að skuldajafna kröfu sinni, vegna ólögmætrar gengistryggingarlánssamnings, dagsetts 15. febrúar 2005, á móti kröfum stefnda á grundvellilánssamnings, dagsetts 25. janúar 2011. Stefndi byggir hins vegar á því aðkröfuréttindi samkvæmt samningnum hafi ekki flust yfir til hans meðfyrrgreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins né með öðrum hætti. Í aðdraganda uppgreiðslunnar hafi átt sérstað tölvubréfasamskipti stefnanda og lánveitanda, þar sem stefnandi hafitilkynnt lánveitanda að hann hygðist greiða lánið upp. Lánveitandi hafi þá sent stefnanda skjal þarsem fram hafi komið „uppgreiðsluverðmæti í hverri mynt miðað við 20. janúar2008“. Af hálfu lánveitanda kom ogeftirfarandi fram: „Ég þarf að vita hvort þið greiðið nákvæmlega þessar myntirinn á reikninga hjá okkur eða hvort við fáum greiðslu í ISK, þe. ef [sic] takiðlán í erlendum myntum en greitt út í ISK? Ég þarf annaðhvort að fá þettanákvæmlega mynt á móti mynt eða þá í ISK, ef ISK þá mun ég gefa ykkur nákvæmatölu þann 18 jan en við þurfum þá að fá gengi í þetta allt. Ef þið greiðið ímynt inn á reikning hjá okkur þá þarf að senda myntir frá öðrum banka þann 17.janúar svo verði komið til okkar á réttum tíma.“ Stefnandi svaraði á þá leið að hann hygðistgreiða lánið upp í viðkomandi mynt inn á reikning bankans. Áfallna vexti og kostnað myndi stefnandisíðan greiða beint til bankans, þar sem endurfjármögnunin tæki ekki tillit tilógreiddra vaxta.Framlagðarkvittanir og reikningsyfirlit sýna að uppgreiðslan fór fram með því að Glitnirbanki hf. tók við hinum erlendu myntum inn á gjaldeyrisreikninga sína fráLánasjóði sveitarfélaga, þaðan sem þeim var ráðstafað til uppgreiðsluskuldbindinga stefnanda. Áður en mál þettavar höfðað áttu aðilar í samskiptum, þ. á m. tölvubréfasamskiptum, þar sem þeirkomu sér saman um útreikninga krafna stefnanda í máli þessu, að gefnum ákveðnumforsendum.IIIStefnandi byggir áþví að lánsskuldbindingar samkvæmt lánssamningum nr. 104054 frá 20. september2001, nr. 104053 frá 11. júlí 2002 og 15. febrúar 2005 séu í íslenskum krónum ískilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Í því samhengi vísar stefnandi m.a. til þessað í öllum samningunum sé höfuðstólsfjárhæð lánanna einungis tilgreind ííslenskum krónum. Í samningi nr.103054 séu tegundir erlendra mynta aðeins tilgreindar en lánsfjárhæð sé ekkitilgreind í erlendum myntum. Þá sé hlutfall mynta að sama skapi ekki tilgreindí samningnum. Í samningi nr.104053 séu tegundir erlendra mynta tilgreindar en lánsfjárhæð sé ekki tilgreindí erlendum myntum. Á hinn bóginn séuhlutföll mynta tilgreindar í samningnum. Í samningnum frá15. febrúar 2005 sé hvorki tegund erlendra mynta tilgreind né hlutföll nefnd ísamningnum. Stefnandi telur aðí dómum Hæstaréttar sé að finna mjög skýrar leiðbeiningar um hvernig fari eigimeð samninga af þessum toga, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 603/2010,155/2011, 520/2011, 50/2012, 386/2012, 498/2013, 337/2013, 3/2012, 391/2013 og66/2012. Af framangreindumdómafordæmum megi draga þá ályktun að tilgreining lánsfjárhæðar hafigrundvallarþýðingu við mat á því hvort um sé að ræða gengistryggt lán eðaerlent. Útgreiðsla og afborganir afláninu geta hins vegar komið til skoðunar ef textaskýring tekur ekki af skariðum hvers efnis lánssamningurinn er, t.d. ef erlendir gjaldmiðlar erutilgreindir í hlutföllum. Í öllum samningumstefnanda séu lánssamningarnir tilgreindir í íslenskum krónum. Í samningunum nr. 104054 og nr. 104053 séu þótegundir mynta tilgreindar og í samningnum nr. 104053 sé hlutfall myntatilgreint. Kunni því að koma tilskoðunar hvernig aðilar efndu aðalskyldur sínar samkvæmt samningunum. Eins og greini hér að framan hafi útgreiðslurlána nr. 104054 og 104053, sem og lánssamningsins dags. 15. febrúar 2005, fariðfram í íslenskum krónum, eins og skýrt komi fram í útborgunarbeiðnum. Þá hafi allar afborganir verið inntar afhendi í íslenskum krónum. Til viðbótarþessu beri enn fremur að líta til þess að í lánssamningnum frá 15. febrúar 2005sé erlend mynt ekki tilgreind, þ.e. hvorki sem lánsfjárhæð né sem hlutfall aflánsfjárhæð. Geti textaskýring þesslánssamnings aldrei leitt annað í ljós en að samningurinn feli í sér lán ííslenskum krónum. Með því að einafjárhæðin, sem tilgreind hafi verið í lánssamningnum, hafi verið í íslenskumkrónum geti engum vafa verið undirorpið að hann hafi eingöngu tekið tilskuldbindingar í þeim gjaldmiðli, sem óheimilt hafi verið að binda við gengierlendra gjaldmiðla, samkvæmt 14. gr. laga nr. 38/2001. Þá beri enn fremurtil þess að líta að í greiðsluseðlum sé ítrekað viðurkennt að umræddirlánssamningar séu gengistryggð lán. Þarkomi fram hver sé verðtryggingargrunnur, þ.e. gengi á hverjum gjalddaga, ogútreikningurinn á gengistryggingu sérstaklega útskýrður. Stefnandi telur að þessi gögn séu skýr ogmikilvæg samtímagögn sem sýni, svo ekki verði um villst, að um gengistryggð lánsé að ræða. Gögnin lýsi vel afstöðuGlitnis banka hf. og stefnda til samninganna en augljóst megi vera að bankarnirhafi litið svo á að lánin væru gengistryggð og skyldu því breytast í samræmivið breytingar á gengi gjaldmiðla frá grunnverðtryggingargengi þeirra. Gögn þessi staðfesti með öðrum orðum efnisamnings aðila og vilja þeirra við samningsgerð. Með hliðsjón aföllu framangreindu sé ljóst að skuldbindingar stefnanda á grundvelliframangreindra lánssamninga séu aðeins tilgreindar í íslenskum krónum og getiþær ekki falið í sér lán í erlendri mynt.Um sé að ræða lán í íslenskum krónum sem bundin séu gengi erlendragjaldmiðla. Hafi forveri stefnda,Glitnir banki hf., á annað borð ætlað að hafa samningana í erlendum myntumhefði honum verið í lófa lagið að tilgreina hina erlendu mynt semhöfuðstólsfjárhæð í samningum aðila. Þaðhafi bankinn hins vegar ekki gert og því blasi við að um sé að ræðagengistryggða lánssamningaKrafa stefnandageri ráð fyrir því að viðurkenndur verði réttur hans til að skuldajafna kröfu áhendur Glitni banka hf., vegna endurútreiknings lánssamnings frá 15. febrúar2005, á móti kröfum stefnda vegna lánssamnings, dagsettum 25. janúar 2011. Sú krafa sé reist á 13. gr. ákvörðunarFjármálaeftirlitsins um ráðstöfun eigna og skulda Glitnis banka hf., kt.550500-3530, til Nýja Glitnis banka hf., kt. 491008-0160, frá 14. október2008. Samkvæmt umræddri grein skuliframsal kröfuréttinda samkvæmt ákvörðuninni ekki svipta skuldara rétti tilskuldajöfnuðar sem hann hafi átt gagnvart fyrri kröfuhafa eða þrotabúi hans. Ef fallist verður ámálsástæður stefnanda um að samningurinn frá 15. febrúar 2005 hafi falið í sérgengistryggingu sé ljóst að stefnandi hafi átt kröfu á hendur Glitni banka hf.þegar stefnda hafi verið framseldar kröfur á hendur stefnanda, á grundvellilánssamninga nr. 104054 og 104053, með framangreindri ákvörðunFjármálaeftirlitsins. Af þeim sökumblasi við að stefnanda sé heimilt að skuldajafna kröfu sinni, sem sé til kominvegna ofgreiðslu á samningnum frá 15. febrúar 2005, á móti kröfum stefnda ágrundvelli lánssamnings, dagsetts 25. janúar 2011, en á grundvelli hans hafilánaskuldbindingar lánssamninga nr. 104054 og 104053 verið endurfjármagnaðar. Um heimild til öflunarviðurkenningardóms vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, en stefnandi kveðst hafa lögvarða hagsmuni af því að skoriðverði úr um þessa kröfu hans. Stefnandileggur fram útreikning PWC, en þeir sýni glögglega fram á að um umtalsverðahagsmuni sé að ræða fyrir stefnanda.Við útreikninginnstyðjist PWC við dóm Hæstaréttar í máli nr. 464/2012. Í þeim dómi, ásamt dómum réttarins í málumnr. 430/2013, 661/2013 og 544/2013, hafi rétturinn mótað regluna um gildi fullnaðarkvittanaen í stuttu máli megi segja að reglan feli í sér að hafi lántaki greitt vextiaf samningi í samræmi við kröfur lánastofnunar frá lántökudegi til þess dags erhonum hafi mátt vera ljóst að samningurinn væri ólögmætur, verði lántakinn ekkikrafinn um vexti Seðlabanka Íslands, sbr. 4. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, aftur í tímann. Stefnandi telureinsýnt að skilyrði séu fyrir hendi til þess að víkja frá reglunni umviðbótarkröfur. Þá beri í fyrsta lagi aðlíta til þess að stefnandi hafi verið í góðri trú og hvorki vitað né mátt vitaað greiðslur hans væru ófullnægjandi þegar þær hafi verið inntar af hendi. Í því sambandi beri til þess að líta aðfjárhæðir, sem stefnandi hafi greitt stefnda á tímabili fullnaðarkvittana, hafiverið í samræmi við greiðslutilkynningar stefnda. Stefndi hafi tekið við vaxtagreiðslum oggefið út fyrirvaralausar kvittanir vegna þeirra. Þá verði einfaldlega að leggja til grundvallarað stefnandi hafi greitt þá vexti sem tilgreindir hafi verið á greiðsluskjölumstefnda í góðri trú. Í öðru lagi séaðstöðumunur aðila augljós, en Glitnir banki hf. var fjármálafyrirtæki, semstarfaði á lánamarkaði, sem bauð viðskiptavinum upp á lán með ólögmætrigengistryggingu. Stefnandi sinnislökkvistarfi og hafi enga sérþekkingu á sviði fjármála. Því megi ljóst vera að það hafi staðið Glitnibanka hf. nær að gæta að því gagnvart stefnanda að samningarnir væru í samræmivið lög og beri hann áhættuna af því að svo hafi ekki verið gert. Í þriðja lagi telurstefnandi engum vafa undirorpið að slík festa hafi verið á framkvæmd greiðslnaaf samningunum að það réttlæti frávik frá meginreglunni um viðbótarkröfukröfuhafa. Í fjórða lagi telurstefnandi það skilyrði uppfyllt að viðbótarkröfur vegna allra lánssamningannateljist verulegar og feli augljóslega í sér mikla röskun á stöðustefnanda. Vísar stefnandi til þess aðviðbótarvextir vegna láns nr. 104053 nemi 228.032.688 krónum, eða sem nemi 54%af höfuðstól lánsins og 174% af greiddum vöxtum. Viðbótarvextir vegna láns nr. 104054 nemi119.871.154 krónum, eða sem nemi 63% af höfuðstól lánsins og 430% af greiddumvöxtum. Viðbótarvextir vegna láns,dagsetts 15. febrúar 2005, nemi 67.247.342 krónum, eða sem nemi 24% afhlutfalli höfuðstól lánsins og 329% af greiddum vöxtum. Því megi vera ljóst að krafa stefnda umviðbótarvexti feli í sér slíka röskun á stöðu stefnanda að stefndi hafi misstrétt sinn til fullra efnda og sé þar af leiðandi óheimilt að krefjastviðbótarvaxta aftur í tímann.Samningurinn nr.104054, dagsettur 20. september 2001, og sé samsettur úr eftirfarandilánsleggjum: ·302453-302456·302639-302642·302708-302711·312211-312213 (myntbreyting)Upphaflegurhöfuðstóll lánsins hafi numið 191.140.080 krónum, en lánið hafi verið greittupp með lánssamningi milli stefnanda og stefnda að fjárhæð 602.366.237 krónur,dagsettum 25. janúar 2011. Aðferð PWCvið útreikning á láninu frá lántökudegi taki mið af hæstaréttarmáli nr.464/2012, þar sem kveðið sé á um að afborgunarhluti hverrar greiðslu ágreiðsludegi, samkvæmt lánssamningi, komi til lækkunar á ógengistryggðumhöfuðstól hverju sinni. Viðútreikninginn sé notast við upphaflegan höfuðstól. Til frádráttar komi svo allar greiðslursamkvæmt fullnaðarkvittunum sem flokkist sem afborgunarhluti. Ekki sé horft til hvað stefnandi hafi greittstefnda, eða forvera hans, í vexti á framangreindu tímabili. Á grundvelli þessa útreiknings liggi fyrir aðstaða lánsins á endurfjármögnunardegi, þann 25. janúar 2011, hafi numið138.774.632 krónum. Samningurinn nr.104053, dagsettur 11. júlí 2002, sé samsettur úr eftirfarandi lánsleggjum: ·303400-303404·303637-303641·304212-304216Upphaflegurhöfuðstóll lánsins hafi numið 422.999.999 krónum, en lánið hafi verið greittupp með lánssamningi milli stefnanda og stefnda að fjárhæð 602.366.237 krónur,dagsettum 25. janúar 2011. Aðferð PWCvið útreikning á láninu frá lántökudegi taki mið af hæstaréttardómi í málinunr. 464/2012, með sama hætti og gert hafi verið við lánssamning nr. 104054. Á grundvelli þessa útreiknings liggi fyrir aðstaða lánsins á endurfjármögnunardegi þann 25. janúar 2011 hafi numið295.976.856 krónum.Samningur,dagsettur 15. febrúar 2005, sé samsettur úr eftirfarandi lánsleggjum: ·305960-305962·307096-307098·308403-308404Upphaflegurhöfuðstóll lánsins hafi numið samtals 280.000.000 króna, en lánið hafi veriðgreitt upp þann 20. janúar 2008. AðferðPWC við útreikning á láninu frá lántökudegi taki mið af hæstaréttardómi ímálinu nr. 464/2012, með sama hætti og gert hafi verið við hina fyrrisamninga. Á grundvelli þessa útreikningsliggi fyrir að lánið hafi verið ofgreitt um 45.511.634 krónur á uppgreiðsludegiþann 20. janúar 2008. Í því skyni aðfækka ágreiningsatriðum hafi stefnandi sent stefnda minnisblað PWC og óskaðieftir því að stefndi kæmi á framfæri athugasemdum ef bankinn væri ósammálaútreikningsaðferðum. Með tölvuskeytistefnda, dagsettu 19. janúar 2015, hafi verið fallist á útreikninga PWC, endaþótt stefndi sé ósammála stefnanda um að lánin séu gengistryggð. Segi þannig í pósti stefnda, dagsettum 19.janúar 2015: „Með þeim fyrirvörum sem við höfum áður nefnt þá getum við veriðsammála um útreikningana fram að uppgreiðslu- og endurfjármögnunardegi. Viðerum hins vegar ekki sammála þeirri aðferð sem er beitt frá þeim tíma skv.minnisblaðinu.Að því gefnu að fallistverði á það að lánin teljist ólöglega gengistryggð og talið verði að líta eigitil fullnaðarkvittana við endurútreikning, þá getum við verið sammála um aðendurreiknuð staða lána 104053 og 104054 væri eftirfarandi áendurfjármögnunardegi, þann 11. janúar 2011.04053 – Staðan 11.janúar 2011 – 295.976.856 kr.04054 – Staðan 11.janúar 2011 – 138-774.632 kr.Hvað varðar eldralánið, það sem greitt var upp þann 20. janúar 2008, getum við verið sammála umað miðað við endurútreikning hefði lánið talist ofgreitt um 45.511.634 kr. m.v.uppgreiðsludag.Það er með sömufyrirvörum og áður hafa verið nefndir, þ.e. að lánið teljist ólöglegagengistryggt og miða eigi við fullnaðarkvittanir í endurútreikningi og fallistyrði á að Íslandsbanki sé réttur aðili að ágreiningi um þann samning.Sem fyrr segirtelur bankinn að ekki beri að reikna vexti frá þessum dagsetningum en að þvígefnu að talið verði að vexti skuli reikna frá þeim tíma sýnist mér afminnisblaðinu að ágreiningur verði um hvaða vexti bæri að taka mið af fráþessum dagsetningum og með hvaða hætti.“Í ljósi þess aðkröfugerð stefnanda taki einungis mið af uppgreiðslu- og endurfjármögnunardögumlánanna þriggja megi vera ljóst af framangreindum pósti stefnda að aðilar séusammála um fjárhæðir og forsendur að baki þeim enda þótt deilt sé um hvortlánssamningarnir þrír feli í sér gengistryggingu og að stefndi sé réttur aðiliað ágreiningi vegna samnings frá 15. febrúar 2005.Dómkröfur stefnandaskiptist í tvennt. Liður „I“ lúti að kröfum stefnanda vegna samninga nr. 104054og 104053 en liður „II“ að kröfum stefnanda vegna samnings frá 15. febrúar2005. Undir báðum þessum liðum séugerðar aðal- og varakröfur. Aðal-, vara ogþrautavarakrafa stefnanda vegna samninga nr. 104054 og 104053 eigi það sammerktað þær geri ráð fyrir því að lánssamningarnir séu bundnir gengistryggingu ískilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Eins ogað framan greini séu aðilar sammála um að eftirstöðvar samnings nr. 104053 hafiverið 295.976.856 krónur á endurfjármögnunardegi þann 11. janúar 2011 og aðeftirstöðvar samnings nr. 104054 hafi verið 138.774.632 krónur á sama degi,verði á annað borð fallist á að samningarnir hafi verið bundnir ólögmætrigengistryggingu. Fyrir liggi að meðlánssamningi aðila, dagsettum 25. janúar 2011, að fjárhæð 602.366.237 krónur,hafi lánssamningar nr. 104054 og 104053 verið greiddir upp en samkvæmt 3. gr. ísamningnum hafi lánið borið vexti frá 11. janúar 2011. Í ljósi þess að aðilar séu sammála um stöðulánssamninga nr. 104054 og 104053 þann 11. janúar 2011 megi vera ljóst, effallist verður á að lánssamningarnir hafi verið bundnir ólögmætrigengistryggingu, að lánin hafi verið ofgreidd um 167.614.749 krónur(602.366.237 - 295.976.856 - 138.774.632). Það sem greini þvíá milli aðal-, vara- og þrautavarakröfu stefnanda sé hvaða vexti ofgreiðslanhafi borið frá uppgreiðsludegi þann 11. janúar 2011. Stefnandi telur ótækt, verði á annað borðfallist á að lánin séu gengistryggð, að ofgreiðsla stefnanda beri engavexti. Því sé nærtækast að styðjast viðsömu vexti og lán, dagsett 25. janúar 2011, en það lán hafi, sem fyrr segi,verið nýtt til uppgreiðslu lána nr. 104054 og 104053 og því eðlilegast aðofgreiðslur beri sömu vexti og umrætt lán.Samkvæmt 3. gr. í samningnum beri lánið „vexti sem óverðtryggðurvaxtagrunnur lánveitanda, „kjörvextir“.Krafa stefnanda um greiðslu þeirra vaxta af ofgreiðslunni byggi á reglumkröfuréttar og m.a. reglum skaðabótaréttar.Stefnandi hafi greitt umsamda vexti af láni, dagsettu 25. janúar 2011,þ.e. af 602.614.749 krónum. Eins og fyrrhafi verið rakið hafi það lán verið 167.614.749 krónum hærra en löglegt hafiverið og hafi stefnandi því greitt vexti af hærri fjárhæð en þeirri sem stefndihafi átt lagalegan rétt á. Tjón stefnanda nemi því þeim vöxtum sem stefnandihafi greitt af fyrrgreindu lán og af hærri höfuðstól en löglegt hafiverið. Stefndi beri skaðabótaábyrgðgagnvart stefnanda vegna þeirrar ólögmætu kröfu enda hafi stefndi sýnt af sérsaknæma og ólögmæta háttsemi með ólögmætri kröfu á hendur stefnanda. Orsakasamband sé milli háttsemi stefnda ogtjóns stefnanda og sé tjón hans sennileg afleiðing af háttsemi stefnda.Verði ekki fallistá að lánið beri kjörvexti stefnda krefjist stefnandi til vara vaxta ágrundvelli 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, frá uppgreiðsludegi tilþingfestingardags, en stefnandi telur að rétt og sanngjarnt sé að ofgreiðslagengistryggðra lána beri sömu vexti og lánin sjálf, sbr. dóm Hæstaréttar í málinr. 471/2010. Þá beri enn fremur að lítatil þess að áður en 18. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, varbreytt með lögum nr. 151/2010, hafi sagt í ákvæðinu að ef samningur um vextieða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvextiteldist ógildur og hafi endurgjald verið greitt ranglega bæri kröfuhafa aðendurgreiða skuldara þá fjárhæð sem hann hefði þannig ranglega af honumhaft. Við ákvörðun endurgreiðslu skyldimiða við vexti samkvæmt 4. gr. eftir því sem við gæti átt. Þetta styðji enn frekar þá kröfugerðstefnanda að ofgreiðslukrafan beri vexti á grundvelli 4. gr. laga nr.38/2001. Verði hvorkifallist á aðal- né varakröfu sé þess krafist til þrautavara að krafan beriskaðabótavexti frá uppgreiðsludegi til þingfestingardags á grundvelli 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001 eða fyrir lögjöfnun frá því ákvæði, sbr. einnig tilhliðsjónar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skattaog gjalda, eins og síðastnefndu lögum hafi verið breytt með 1. gr. laga nr.131/2002. Til viðbótar því sé á þvíbyggt af hálfu stefnanda að endurgreiðslukrafa stefnanda sé í reyndskaðabótakrafa sem megi rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda ogGlitnis banka hf. sem hafi falist í því að veita stefnanda ólögmæt gengistryggðlán í upphafi sem og að senda stefnanda of háa greiðsluseðla vegna þeirralána. Stefnandi byggi á því að tjón hansnemi þeirri ofgreiðslu sem hann hafi innt af hendi vegna hinna ólögmætu lána ogþví sé eðlilegt að endurgreiðslukrafa vegna umræddrar ofgreiðslu beriskaðabótavexti. Þá byggir stefnandi áþví að stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við uppgjör áárinu 2011, enda hafi stefndi haft í frammi ólögmætar fjárkröfur og krafiðstefnanda um greiðslu gengistryggingar í andstöðu við ákvæði laga nr. 38/2001. Ólögmæt og saknæm háttsemi stefnda hafivaldið stefnanda fjártjóni og sé krafist vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 af þeim sökum.Stefnandi kveðuraðal- og varakröfur sínar eiga það sammerkt að þær geri ráð fyrir aðlánssamningurinn frá 15. febrúar 2005 sé bundinn ólögmætri gengistryggingu ískilningi 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Eins og að framan greini séu aðilar sammálaum að lánið hafi verið ofgreitt um 45.511.634 krónur á uppgreiðsludegi þann 20.janúar 2008 verði á annað borð fallist á að lánssamningurinn hafi verið bundinnólögmætri gengistryggingu. Í aðal- ogvarakröfu sé í báðum tilvikum krafist viðurkenningar á rétti stefnanda til aðskuldajafna kröfu á hendur Glitni banka hf., vegna endurútreikningslánssamningsins frá 15. febrúar 2005, á móti kröfum stefnda vegna lánssamnings,dagsettum 25. janúar 2011. Sú krafa séreist á 13. gr. ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008, en meðgreininni hafi réttur skuldara til skuldajöfnunar, sem hann hafi átt gagnvartGlitni banka hf., verið tryggður. Stefnandi kveðuraðalkröfu sína í kröfulið II taka mið af að ofgreiðslan beri vexti á grundvelli4. gr. laga nr. 38/2001, en varakrafan taki mið af vöxtum á grundvelli 1. mgr.8. gr. sömu laga. Í öllum kröfuliðumer krafist dráttarvaxta frá þingfestingardegi stefnu, þ.e. þann 31. mars 2015. Um lagarök vísarstefnandi til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, reglna samninga-,kröfu- og skaðabótaréttar og laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, meðsíðari breytingum. Um heimild tilöflunar viðurkenningardóms vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Kröfu ummálskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 129.gr. og 130. gr. laganna. IVStefndi mótmæliröllum málsástæðum stefnanda og krefst sýknu af öllum dómkröfum hans, en í þvífelist jafnframt krafa um lækkun dómkrafna verði ekki fallist ásýknukröfu. Stefndi byggir áþví að hver og ein hinna umþrættu skuldbindinga teljist, með hliðsjón af efni ogframkvæmd umþrættra samninga, lögmæt skuldbinding í hinum erlendu gjaldmiðlumhverju sinni. Orðalag og uppbyggingsamninganna, athafnir samningsaðila á grundvelli þeirra, þ. á m.útborgunarbeiðnir stefnanda og staðfestingar stefnda á þeim í formi kaupnóta,og önnur atvik málsins taki af skarið um að skuldbindingarnar séu að sönnu íerlendum gjaldmiðlum. Stefndi telurumrædda samninga bera með sér að vera um lán í erlendum gjaldmiðlum, samkvæmtauðkenningu á forsíðu þeirra. Þá hafi ísamningunum verið vísað til þess að lán samkvæmt þeim væru í erlendumgjaldmiðlum „að jafngildi“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum og aðstefnanda hafi borið að endurgreiða lánin í þeim gjaldmiðlum sem það samanstóðaf. Þetta orðalag geti ekki bent tilannars en að hér sé um að ræða skuldbindingar í erlendum gjaldmiðlum en ekkiíslenskum krónum. Engu geti breytt íþessu sambandi þótt stefnanda hafi jafnframt verið heimilt að stofna tilskuldbindinga í íslenskum krónum samkvæmt samningnum frá 15. febrúar 2005. Hér skipti ogsérstöku máli, til viðbótar því sem fyrr greini, að samkvæmt efni og eðli hinnaumþrættu samninga hafi með þeim verið afmarkaður rammi heildarlánsloforðslánveitanda gagnvart stefnanda. Ísamningunum hafi verið settur rammi um lánsviðskipti þessara aðila, meðalannars með ákvæðum um útborgun hugsanlegra einstakra lánshluta á grundvellisamninganna, endurgreiðslu þeirra og vexti af þeim, ef til þess kæmi aðstefnandi léti reyna á rétt sinn til að fá lán á grundvelli samninganna. Samningarnir hafi hins vegar ekki kveðið á umkröfurétt tiltekinnar fjárhæðar sem stefnandi skuldaði stefnda. Í þessu ljósi, og með hliðsjón afdómaframkvæmd, geti það eitt út af fyrir sig ekki skipt máli þótt heildarumfanglánsviðskiptanna hverju sinni hafi verið afmarkað í hverjum samningi meðtilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum.Til samræmis viðuppbyggingu samninganna hafi stefnandi síðan óskað eftir því með framangreindumútborgunarbeiðnum að lánshlutar yrðu í erlendum gjaldmiðlum, að undanskildum einumlánshluta samkvæmt samningnum frá 15. febrúar 2005. Í útborgunarbeiðnum stefnanda hafihöfuðstólsfjárhæð hvers lánshluta verið í erlendum gjaldmiðli, og um leiðhverrar skuldbindingar skýrlega getið hverju sinni. Stefnandi hafi þannig skýrlega, og tilsamræmis við efni og eðli samninganna og önnur gögn málsins, stofnað tilskuldbindinga í tilgreindum erlendum gjaldmiðlum tilgreindra fjárhæða, þegardregið hafi verið á lánsloforðin. Láninhafi verið afgreidd þessu til samræmis, sbr. fyrirliggjandi kaupnótur. Framangreint hafi þannig falið í sér frekariútfærslu á skyldum aðila samkvæmt hverjum samningi. Í Því ljósi skipti ekki máli þótt stefnandihafi fengið íslenskar krónur í hendur, þ.e. inn á reikning, enda hafiskuldbindingarnar sem slíkar, sem stofnað hafi verið til hverju sinni, veriðskýrlega tilgreindar í erlendum gjaldmiðlum.Þess utan sé að því að gæta að ástæða þess að stefnandi hafi að endingufengið í hendur íslenskar krónur hafi verið sú að hann hafi óskað þesssjálfur. Hafi verið gripið til sérstakraráðstafana því til samræmis, sem stefnandi hafi þannig veitt heimild til. Þá geti engu breytt þótt efndir aðalskyldustefnanda, hvað greiðslu reglulegra afborgana og vaxta áhrærir, hafi farið framí íslenskum krónum, þar sem skýrlega hafi verið stofnað til skuldbindinga íerlendum gjaldmiðlum. Þess utan séuslíkar greiðslur, í kerfis- og bókhaldslegu tilliti, meðhöndlaðar eins og umgreiðslur í hinum erlendu gjaldmiðlum sé að ræða. Þá sé og að því að gæta að skuldbindingarnarsamkvæmt samningnum frá 15. febrúar 2005 hafi verið gerðar upp í janúar 2008 íhinum erlendu gjaldmiðlum. Viðskýringuna beri og að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi mannatil að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljistgildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur ísettum lögum. Jafnframt byggi stefndi áþví að stefnandi hafi, hvað sem öðru líður, með athafnaleysi sínu, samþykkt aðlíta skyldi svo á að umþrættar skuldbindingar hafi verið í hinum umsömduerlendu gjaldmiðlum. Yrði þó allt aðeinu talið að skuldbindingarnar hafi falið í sér lán í íslenskum krónum, bundinólögmætri gengistryggingu, þegar til þeirra var stofnað í öndverðu, verði aðtelja, hvað samning nr. 104054 áhræri, að honum hafi þá a.m.k. verið myntbreyttí lögmætar skuldbindingar, fyrst að hluta í erlenda gjaldmiðla, sænskar krónurog svissneska franka, síðar að öllu leyti í íslenskar krónur og loks aftur aðöllu leyti í erlenda gjaldmiðla. Byggirstefndi á því að hver og ein þessara myntbreytinga hafi, svo gilt sé, faliðslíkt í sér, en svo sem framlögð skjöl beri með sér sé höfuðstólslánsfjárhæðanna skýrlega getið hverju sinni.Þá sé og ljóst að það eitt að ein þessara myntbreytinga væri lögmætmyndi leiða til þess að málatilbúnaður og kröfufjárhæð stefnanda gengi ekkiupp.Stefndi byggir loksá því, hvað samninginn frá 15. febrúar 2005 áhræri, hvað sem líði lögmæti hans,sé stefndi ekki réttur aðili til varnar eins og kröfugerð og málatilbúnaðistefnanda sé háttað, sbr. og 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Það sé til þess að líta aðskuldbindingar stefnanda samkvæmt þeim samningi hafi verið greiddar upp hjáöðrum lögaðila og fyrir stofnun stefnda.Því verði hvorki fundin stoð í ákvörðun Fjármálaeftirlitsins némálsástæðum stefnanda, að skuldbindingar þess lögaðila til endurgreiðsluofgreiddra lána hafi verið meðal þeirra sem fluttust til stefnda, enda hafi svoekki verið í raun. Þess skulisérstaklega getið að ekki sé fyrir hendi ágreiningur um að skuldbindingarstefnanda samkvæmt samningum nr. 104054 og nr. 104053 í janúar 2011 hafi fariðfram með þeim fyrirvara sem sérstaklega greini í „Umsókn um höfuðstólslækkun ogmyntbreytingu láns/lána í erlendri mynt“ og lýtur að „mögulegum betri rétti ...komist Hæstiréttur Íslands að þeirri niðurstöðu að skilmálar í erlendum lánumbankans, samkvæmt samskonar skuldaskjölum, uppfylli ekki þau skilyrði errétturinn setur fram fyrir því að lán geti talist erlent“. Sá fyrirvari hafi hins vegar ekki gilt „um þauskuldaskjöl sem gefin verða út í samræmi við umsókn þessa og koma í stað hinnaerlendu lána“, þ.e. um samninginn, dagsettan 25. janúar 2011. Fyrirvaristefnanda hafi þannig einungis lotið að því að hann fyrirgerði ekki rétti tillækkunar á skuldbindingu sinni samkvæmt þeim samningi. Byggir stefndi á því að stefnandi hafi hinsvegar glatað hvers konar rétti til að hafa uppi fjárkröfu, í formi hreinnarendurgreiðslukröfu, svo sem hann leiti hér eftir, enda hafi ekki verið gerðurfyrirvari um slíkt og réttur stefnanda þess utan fallinn niður sökum tómlætis,m.a. í ljósi þess langa tíma sem liðinn sé og stefndi hafi með réttu mátt væntaþess að ekki yrði höfð uppi hrein endurgreiðslukrafa. Fyrirvarinn hafi auk þess verið háður þvískilyrði að Hæstiréttur Íslands kæmist að þeirri niðurstöðu að skilmálarsamkvæmt „sams konar skuldaskjölum“ teldust ólögmætir, en sú hafi ekki orðiðraunin. Þegar af ofangreindum ástæðumverði að sýkna stefnda af kröfum stefnanda, hvað þessa tvo samningaáhræri. Að því er samninginn frá 15.febrúar 2005 varði verði ekki annað ráðið en að uppgreiðsla skuldbindingastefnanda samkvæmt honum, í janúar 2008, hafi farið fram án nokkurs fyrirvaraaf hálfu stefnanda gagnvart Glitni banka hf.Þegar af þeirri ástæðu sé engum endurheimturétti til að dreifa að því erþann samning varði. En auk þess teljistönnur skilyrði um endurheimtu ofgreidds fjár trauðla uppfyllt og stefnanda, semkröfuhafa, sé að sanna slíkt verði á annað borð fallist á að kröfum vegna þesssamnings verði beint að stefnda. Tilþess sé meðal annars að líta að afsakanlegt hljóti að teljast, hvað sem öðrulíði, að stefnandi og Glitnir banki hf. hafi gengið út frá því að um lögmætarerlendar skuldbindingar hafi verið að ræða, sem mæli gegnendurheimturétti. Þótt kröfur stefnandaséu að stofni til eldri en fjögurra ára sé þó ljóst, verði á annað borð á þærfallist, að þær teljist ekki fyrndar, sbr. lög nr. 151/2010, með síðaribreytingum, sem mælt hafi fyrir um sérstakan fyrningarfrest uppgjörskrafnavegna gengisbundinna skuldbindinga, sem enn sé ekki liðinn.Verði ekki fallistá framangreindar málsástæður stefnda hafnar stefndi því að útreikningarstefnanda verði lagðir til grundvallar.Í útreikningum og málatilbúnaði stefnanda felist enda sú afstaða hans aðekki sé tekið tillit til réttra vaxtaviðmiðana. Stefndi byggi nánar tiltekið áþví að við þær aðstæður sem hér um ræði, beri skuldbindingar samkvæmt samningumnr. 104054 og nr. 104053 vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001frá öndverðu og fram til 15. febrúar 2005, sbr. einnig lög nr. 151/2010, en fráþeim degi og til uppgreiðsludags umsamda REIBOR-vexti. Skuldbindingar samkvæmtsamningnum frá 15. febrúar 2005 beri hins vegar umsamda REIBOR-vexti fráöndverðu, þ.e. 15. febrúar 2005 til uppgreiðsludags. Sérstaklega hafi verið samið um REIBOR-vextiaf skuldbindingu í íslenskum krónum frá og með 15. febrúar 2005, hvað allasamningana varði. Því séu þeir eðlilegvaxtaviðmiðun, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 20. nóvember 2011 í máli nr.120/2011 og til hliðsjónar dóm réttarins 27. mars 2014 í máli nr.734/2013. Verði ekki fallist á aðskuldbindingarnar beri REIBOR-vexti samkvæmt framangreindu þá skuli þær allarbera vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 frá öndverðu tiluppgreiðsludags, sbr. einnig lög nr. 151/2010.Byggir stefndi annars vegar á því að af almennum reglum um endurheimtofgreidds fjár leiði, hvað sem öðru líði, að fjárhæð hvers konarendurgreiðslukröfu hljóti alltaf að takmarkast við þá fjárhæð sem stefnandiinnti af hendi umfram það sem hann hefði að réttu lagi átt að greiða meðtilliti til réttra vaxtaviðmiðana. Fariekki um úrlausnarefnið eftir almennum reglum um endurheimt ofgreidds fjár eigistefndi hins vegar kröfu á hendur stefnanda um það sem vangreitt hafi verið, ísamræmi við meginreglu kröfuréttar um að kröfuhafi, sem fengið hefur minnagreitt en hann á rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um það sem vangreitter. Kvittanir sem lánveitandi hafi gertstefnanda, leiði ekki til þess að kröfuhafi, þ.e. stefndi, hafi glatað viðbótarkröfusinni, eins og hér standi á. Kröfurétturstefnanda sé reistur á ætlaðri ofgreiðslu fjárkrafna sem hann hafi veriðkrafinn um. Stefndi vísar til þess aðskuldarsambandi aðila vegna samninga nr. 104054 og nr. 104053 hafi í skilningialmennra reglna kröfuréttar lokið með því að skuldbindingarnar hafi að fulluverið greiddar í janúar 2011. Þá hafiskuldbindingar stefnanda gagnvart Glitni hf., samkvæmt samningnum frá 15.febrúar 2005, verið greiddar upp í janúar 2008.Skuldasamböndin hafi þá liðið undir lok og við þeim hafi ekki veriðhreyft af hálfu stefnda eða af hálfu Glitnis banka hf., að því er best verðiséð. Ágreiningur aðila snúist því í eðlisínu ekki um hvort stefnda sé eftir almennum reglum kröfuréttar heimilt aðkrefja stefnanda um viðbótargreiðslu vegna vangreiddra vaxta, heldur fari umúrlausnarefnið eftir reglum um endurheimt ofgreidds fjár.Stefndi kveður aðfjárhæð hvers konar endurgreiðslukröfu stefnanda, eftir reglum um endurheimtofgreidds fjár, hljóti alltaf að takmarkast við þá fjárhæð sem stefnandi inntiaf hendi umfram það sem hann hefði að réttu lagi átt að greiða með tilliti tilréttra vaxtaviðmiðana. Þannig beri aðlíta með öllu fram hjá ákvæðum umþrættra samninga um svokallaða LIBOR- ogEURIBOR-vexti og leggja til grundvallar að skuldbindingarnar beri REIBOR-vextiog/eða vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001. Í málinu sé að finna útreikninga stefndamiðað við þessar forsendur er sýni að stefnandi hafi í reynd vangreitt, en ekkiofgreitt, skuldbindingar sínar. Ef miðaðer við að skuldbindingar stefnanda, samkvæmt samningum nr. 104054 og nr.104053, beri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 frá stofndegitil 15. febrúar 2005, en umsamda REIBOR-vexti frá þeim degi tiluppgreiðsludags, nemi vangreiðsla stefnanda 183.207.245 krónum og 162.855.948krónum, samtals 346.063.193 krónum.Endurútreikningur sé þá miðaður við 11. janúar 2011, þ.e.uppgreiðsludag, og tekið tillit til innborgunar að fjárhæð 602.366.237 krónur,sbr. lán samkvæmt samningnum frá 25. janúar 2011. Ef miðað er við að skuldbindingar stefnandasamkvæmt samningnum frá 15. febrúar 2005 beri umsamda REIBOR-vexti frástofndegi til uppgreiðsludags hafi stefnandi að sama skapi vangreitt skuldbindingarsínar samkvæmt þeim samningi um 12.904.012 krónur miðað við uppgreiðsludaginn20. janúar 2008. Sé miðað við sömuforsendur að öðru leyti en því að skuldbindingarnar allar beri eingöngu vextisamkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001 frá stofndegi tiluppgreiðsludags, hafi stefnandi að sama skapi vangreitt samninga nr. 104054 ognr. 104053 um 210.594.383 krónur og 170.641.520 krónur, samtals 381.235.903krónur, en samninginn frá 15. febrúar 2005 um 26.358.556 krónur. Ef fallist verður ámeð stefnda að fjárhæð hvers konar endurgreiðslukröfu stefnanda takmarkist viðþá fjárhæð sem stefnandi innti af hendi umfram það sem hann hefði að réttu lagiátt að greiða með tilliti til réttra vaxtaviðmiðana sé því ljóst, að matistefnda, að stefnandi eigi enga endurgreiðslukröfu á hendur stefnda og standiþvert á móti í talsverðri skuld við stefnda vegna þeirra, séu skuldbindingarnará annað borð gengistryggðar líkt og stefnandi byggi á.Stefndi telur og aðsanngirnisrök mæli auk þess ekki með endurheimturétti stefnanda, endatakmarkist fjárhæð þeirra ekki við fjárhæðir sem stefnandi innti af hendiumfram það sem hann hefði að réttu lagi átt að greiða með tilliti til réttravaxtaviðmiðana. Þá sé ljóst í þessusambandi að engan veginn geti átt við það grunnskilyrði endurheimturéttaralmennt að stefndi myndi „auðgast“ á kostnað stefnanda við endurútreikning, þarsem tekið sé tillit til réttra vaxtaviðmiðana.Þvert á móti verði að líta svo á að endurheimtukrafa stefnanda, semmiðist við að skuldbindingarnar meðhöndlist sem íslenskar óverðtryggðar lánsfjárhæðiren sem beri aðeins lága erlenda vexti, í stað réttra vaxtaviðmiðana, teljistfrekar fela í sér auðgun stefnanda á kostnað stefnda, eins og hér stendur á.Stefndi byggir hinsvegar á því að hann eigi kröfu á hendur stefnanda um vangreidda vexti, fari umúrlausnarefnið eftir reglum kröfuréttar um rétt til viðbótargreiðslu fyrirliðna tíð, sbr. framlagða útreikninga stefnda.Þar sem stefndi telji skuldbindingarnar ekki haldnar ólögmætrigengisviðmiðun hafi hann eðli máls samkvæmt ekki beint sérstakri kröfu aðstefnanda. Fari hins vegar svo aðskuldbindingarnar verði taldar haldnar ólögmætri gengistryggingu hljóti það,eðli máls samkvæmt, að leiða til þess við útreikning, og þegar tekin sé afstaðatil lögmætis hvers konar fjárkröfu stefnanda af því tilefni, að líta beri tilþess hvort slíkri viðbótarkröfu verði að réttu lagi við komið samkvæmt almennumreglum kröfuréttar. Fari enda ekki umúrlausnarefnið eftir almennum reglum um endurheimt ofgreidds fjár. Málatilbúnaðurstefnanda feli og þetta jafnframt í sér, þ.e. krafa hans sé grundvölluð á þvíað stefndi eigi ekki viðbótarkröfurétt.Séu skilyrði viðbótarkröfuréttar talin uppfyllt leiðir af framangreindu,sbr. og útreikningar stefnda, að stefnandi eigi enga fjárkröfu á hendurstefnda, heldur standi þvert á móti í skuld við hann.Líkt og ítrekaðhafi komið fram í dómum Hæstaréttar sé meginreglan sú að kröfuhafi, sem hefurfengið minna greitt en hann átti rétt til, eigi kröfu á hendur skuldara um þaðsem vangreitt er. Frá meginreglunni séuþó undantekningar, meðal annars að fullnaðarkvittun geti, að vissum skilyrðumfullnægðum, valdið því að kröfuhafi glati frekari kröfu. Tilkalli kröfuhafa til viðbótargreiðslu verðiþó einungis hafnað af þeim sökum við sérstakar aðstæður. Þau atriði sem litið hafi verið til við mat áþví hvort efni séu til að víkja frá meginreglunni séu hvort skuldari hafi veriðí góðri trú, það er hvorki vitað né mátt vita að greiðsla hans hafi veriðófullnægjandi þegar hann innti hana af hendi.Þá hafi í annan stað verið litið til þess hvort sá aðstöðumunur hafiverið á aðilum að það réttlæti að hafna viðbótarkröfu og í framhaldi af þvíhvorum þeirra standi nær að bera áhættu af þeim mistökum sem leitt hafi tilþess að vangreitt var. Í þeim efnum hafieinkum verið litið til þess hvort festa hafi verið komin á framkvæmd samnings,hversu langur tími hafi liðið frá því að mistök komu fram þar til krafa varhöfð uppi, hvorum samningsaðila megi fremur kenna um að mistök hafi orðið,hvort samningssamband sé í eðli sínu einfalt eða flókið og hvert sé umfangviðbótarkröfu. Öll séu þessi atriðiásamt öðrum til viðmiðunar og ekkert eitt þeirra geti ráðið úrslitum um hvortvikið verði frá meginreglunni. Þar ráðiheildarmat á aðstæðum öllum, en því verulegra sem óhagræði skuldarans yrði afviðbótargreiðslu því sterkari séu rökin til að víkja frá meginreglunni.Stefnandi berifyrir sig undantekningu frá meginreglu kröfuréttar. Á stefnanda hvíli því sú byrði að sanna, gegnandmælum stefnda, að viðbótarkröfuréttur feli í sér umtalsvert óhagræði fyrirstefnanda. Það sé ósannað og í öllufalli vanreifað af hálfu stefnanda. Ímálinu liggi ekkert fyrir um að viðbótarkröfuréttur valdi slíkri röskun áfjárhagslegri stöðu stefnanda að skilyrði séu til að víkja frá þeim rétti. Mat á þessu ráðist væntanlega, meðal annarraatriða, af fjárhagslegum upplýsingum er snúa að stefnanda sjálfum, en stefnandihafi ekki reifað neinar málsástæður þar um.Telur stefndi þetta leiða til sýknu af kröfum stefnanda.Hvað sem líðiskorti stefnanda á sönnun telur stefndi lagaskilyrði viðbótarkröfuréttaruppfyllt. Hafnar stefndi því, að þærsérstöku aðstæður séu fyrir hendi sem réttlæti frávik frá viðbótarkröfurétti,og slíkt sé að minnsta kosti ósannað.Þannig sé ekkiunnt, að mati stefnda, að líta svo á, að stefnandi hafi verið í sérstaklegagóðri trú um, er hann greiddi afborganir sínar, að vextir væru endanlegagreiddir þó að sá þáttur skuldarinnar hverju sinni, þ.e. lánsmyntin, semótvírætt hafi verið forsenda vaxtanna, ætti eftir að sæta endurskoðun. Stefnanda hafi þannig, meðal annars meðtilliti til þeirrar sérfræðiaðstoðar sem hann hafi notið, vart getað dulistsamhengi milli mynttilgreiningar og vaxtaviðmiðunar, en slíkt hljóti, eins ogannað, að skipta máli við heildarmatið.Í þessu sambandi bendir stefndi m.a. á að viðaukarnir, þar semmyntbreytingar- og vaxtaákvæðum samninga nr. 104054 og nr. 104053 hafi veriðbreytt, hafi verið gerðir að beiðni stefnanda, og stefnanda hafi því sýnilegaverið ljóst samhengi mynttilgreiningar og vaxtaviðmiðunar. Ekki verði heldurséð, meðal annars með tilliti til þeirrar sérfræðiaðstoðar sem stefnandi hafinotið, að sá aðstöðumunur sé með aðilum sem Hæstiréttur hafi lagt tilgrundvallar í sumum dóma sinna, og verði stefnanda þannig engan veginn jafnaðvið einstakling, lítið fyrirtæki eða dreifbýlissveitarfélag. Þá hafi stefnandi einnig af þessum sökumverið í samningsstöðu til að hafa áhrif á einstök atriði í skilmálumsamninganna. Stefndi mótmælirþví einnig að slík festa hafi verið komin á framkvæmd samninganna að réttlætiað vikið sé frá meginreglunni. Viðuppgreiðslu skuldbindinga stefnanda samkvæmt samningum nr. 104054 og nr. 104053í janúar 2011 hafi stefnandi enda einungis átt að hafa greitt 35/120 og 30/120hluta höfuðstóls, en langstærsta hluta höfuðstólsins, 62/120 og 63/120, hafiátt að greiða á upphaflegum lokagjalddaga á árunum 2016 og 2020. Að því er samninginn frá 15. febrúar 2005varði þá hafi stefnandi einungis átt að hafa greitt 15/120 hluta höfuðstólsinsþegar kom að uppgreiðslu í janúar 2008, en langstærsta hluta höfuðstólsins,61/120, hafi átt að greiða á upphaflegum lokagjalddaga á árinu 2020. Eðli þeirra samningssambanda, sem um ræði,geti heldur ekki talist einfalt þannig að við blasi að það sé haldið ólögmætrigengistryggingu, teljist hún á annað borð hafa verið til staðar. Stefndi mótmælirþví sérstaklega að tilgreining stefnanda, að því er varðar umfangviðbótarkröfu, verði lögð til grundvallar.Telur stefndi umfang viðbótarkröfu ekki vera slíkt að það standiviðbótarkröfurétti í vegi, að teknu tilliti til atvika allra og aðstæðna. Í þessu sambandi vísar stefndi sérstaklegatil þess að upphaflegar höfuðstólsfjárhæðir séu frá árinu 2001, 2002 og 2005 ogþví í reynd aðrar og um leið umtalsvert hærri á því tímamarki sem hér skiptimáli að teknu tilliti til verðlagsþróunar.Þannig sé höfuðstólsfjárhæð samnings nr. 104054 321.094.482 krónur ogsamnings nr. 104053 689.527.147 krónur, framreiknaðar frá september 2001 ogjúlí 2002 fram til janúar 2011, miðað við vísitölu neysluverðs.Höfuðstólsfjárhæð samningsins frá 15. febrúar 2005 sé svo 327.341.568 krónur,framreiknuð með sama hætti frá febrúar 2005 fram til janúar 2008. Hið sama eigi einnig við um vaxtagreiðslurstefnanda sem séu umtalsvert hærri á því tímamarki sem hér skipti máli en þegarþær hafi átt sér stað. Telur stefndi aðtaka verði tillit til þessa við mat á umfangi viðbótakrafna stefnda.Með vísan tilframangreinds telur stefndi að ekki séu uppfyllt lagaskilyrði til að víkja megifrá meginreglu kröfuréttar um rétt kröfuhafa, sem fengið hefur minna greitt enhann átti rétt til, til að fá það sem vangreitt er, svo sem málatilbúnaðurstefnanda byggi á. Stefnandi, sem berifyrir sig undantekningu frá meginreglu kröfuréttar, verði í öllu falli að berahalla af hvers konar vafa í því tilliti.Stefndi mótmælirþví og sérstaklega að skilyrði skaðabótaábyrgðar séu fyrir hendi, þ. á m.skilyrði um saknæmi og ólögmæta háttsemi.Eins sé ljóst, að yrði háttsemi stefnda metin honum til sakar, ætti þaðsama við um stefnanda og hljóti hann að hafa firrt sig skaðabótarétti að ölluleyti eða að hluta vegna eigin sakar.Auk þess teldust skaðabótakröfur alltaf fyrndar, og skaðabótakröfur hafialdrei verið fluttar yfir með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, sbr. II. hlutadómkrafna stefnanda.Stefndi byggireinnig á því, fari svo að viðurkenndur verði réttur stefnanda til endurgreiðslu(og/eða skaðabóta) vegna sumra, en ekki allra, skuldbindinganna, að vangreiddfjárhæð vegna annarra skuldbindinga komi til skuldajöfnunar slíkri kröfu.Stefndi kveður ekkivera fyrir hendi ágreining um endurútreiknaða stöðu skuldbindinga stefnanda,samkvæmt umþrættum samningum, á uppgreiðslu- og endurfjármögnunardögum, miðaðvið forsendur málatilbúnaðar stefnanda.Þannig sé ágreiningslaust, verði fallist á forsendur stefnanda í málinu,að endurútreiknuð staða skuldbindinga stefnanda hafi þann 11. janúar 2011 verið138.774.632 krónur vegna samnings nr. 104054 og 295.976.856 krónur vegnasamnings nr. 104053. Hafi uppgreiðslaþessara skuldbindinga með láni samkvæmt samningnum frá 25. janúar 2011 þvíverið of há um 167.614.749 krónur (602.366.237 – 138.774.632 – 295.976.856),sbr. I. hluta í kröfugerð stefnanda. Meðsama fyrirvara, hafi ofgreiðsla stefnanda vegna samningsins frá 15. febrúar2005 numið 45.511.634 krónum í janúar 2008.Þannig sé ekki rétt, eða a.m.k. misvísandi, sem segi í stefnu, að aðilarséu sammála um tilgreindar eftirstöðvar, enda slíkt háð því að fallist verði áað kröfurnar eigi á annað borð að bera samningsvexti, þ.e. að miða eigi viðfullnaðarkvittanir.Stefndi kveðst ekkifallast á að meintar kröfur stefnanda geti borið vexti frá uppgreiðslu- ogendurfjármögnunardögum, eins og stefnandi geri kröfu um í bæði I. og II. hlutakröfugerðar sinnar, og mótmælir sérstaklega vaxtafæti, upphafstíma ogmálsástæðum þeim til grundvallar, bæði vegna I. og II. hluta í dómkröfumstefnanda. Mótmælir stefndisérstaklega aðalkröfu stefnanda í I. hluta dómkrafna hans, að það sé„nærtækast“ eða „eðlilegast“ að kröfurnar beri vexti samkvæmt samningnum,dagsettum 25. janúar 2011, eða að slík vaxtaviðmiðun eigi sér stoð í reglumkröfuréttar eða skaðabótaréttar eða öðrum réttarreglum. Þá sé einnig óútskýrt með hvaða hætti og áhvaða grunni vextirnir breytist og sé málatilbúnaðurinn að því leyti vanreifaður.Stefndi mótmælireinnig, sbr. varakröfu I. hluta og aðalkröfu II. hluta í dómkröfum stefnanda,að meintar kröfur stefnanda geti borið vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laganr. 38/2001 enda leiði slík vaxtaviðmiðun ekki af „samningi, venju eða lögum“og því sé raunar ekki borið við af hálfu stefnanda. Engu geti skipt í þessu sambandi þóttstefnandi telji „að rétt og sanngjarnt sé að ofgreiðsla gengistryggðra lánaberi sömu vexti og lánin sjálf“. Þá eigi18. gr. laga nr. 38/2001, eins og ákvæðið hafi hljóðað áður en því var breyttmeð lögum nr. 151/2010, sýnilega ekki við í þessu tilviki, að mati stefnda, ogmótmælir stefndi lögskýringu stefnanda, auk þess sem ákvæðinu hefði þegar veriðbreytt við uppgreiðslu lána nr. 104054 og nr. 104053.Stefndi telur aðekki séu uppfyllt skilyrði fyrir því að meintar kröfur stefnanda geti boriðvexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, eins og krafist sé af stefnanda íþrautavarakröfu hans í I. hluta og varakröfu í II. hluta, enda sé ekki umskaðabótaskyld tilvik að ræða, eða að skilyrði séu til að lögjafna frá þvíákvæði eða lögum nr. 29/1995, um endurgreiðslur oftekinna skatta oggjalda. Þá sé og að því að gæta, efstefnandi yrði talinn eiga skaðabótakröfu á þeim grunni að stefndi hefði sýntaf sér saknæma háttsemi, að stefnandi hljóti að hafa firrt sig skaðabótaréttiað öllu leyti eða að hluta vegna eigin sakar.Auk þess væri skaðabótakrafan alltaf fyrnd, en þær fyrnist á fjórumárum, sbr. lög nr. 150/2007.Stefndi mótmælir ogsérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda, bæði í I. og II. hluta kröfugerðar hans. Verði fallist á dráttarvaxtakröfu stefnandasé þess krafist að dráttarvextir reiknist fyrst frá dómsuppkvaðningu.Þá hljóti vextir,eldri en fjögurra ára, alltaf að teljast fyrndir, enda taki uppgjörsregla laganr. 151/2010 ekki til vaxta af endurgreiðslukröfum og/eða skaðabótakröfum.Með II. hlutakröfugerðar sinnar krefjist stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi aðhonum sé rétt að skuldajafna meintri „kröfu á hendur Glitni banka hf.“ á mótiupphaflegri höfuðstólsfjárhæð kröfu stefnda samkvæmt samningnum frá 25. janúar2011. Stefndi mótmæli þessari kröfugerðstefnanda og telur hana ekki geta staðist, þ. á m. vegna aðildarskorts. Stefnandi byggi kröfuna á 13. tölul. fyrrnefndrarákvörðunar Fjármálaeftirlitsins, en samkvæmt nefndum tölulið skyldi framsalkröfuréttinda samkvæmt ákvörðuninni ekki svipta skuldara rétti tilskuldajöfnuðar sem hann hafi átt gagnvart fyrri kröfuhafa. Stefndi byggir áþví að stefnandi hafi, hvað sem öðru líður, ekki átt neinn skuldajafnaðarréttgagnvart Glitni hf. vegna umþrætts láns, enda hafi hann ekki átt kröfurétt,annars vegar þar sem lánið hafi verið lögmætt, og hins vegar, jafnvel þóttlánið hafi verið ólögmætt, þá hafi lánið í raun verið vangreitt, en ekkiofgreitt. Eins séu almenn skilyrðireglna um endurheimt ofgreidds fjár ekki uppfyllt. Þá hljóti stefnandi að þurfa að fá gagnkröfu,sem koma eigi til skuldajafnaðar, viðurkennda við slit Glitnis hf., en slíkthafi hann ekki gert.Í annan stað sévandséð hvernig skilyrði skuldajöfnunar hafi talist uppfyllt, þ.e. ef stefnandihefur á annað borð átt kröfurétt á hendur Glitni hf. á grundvelli samningsinsfrá 15. febrúar 2005. Nánar tiltekið þáliggi hvorki fyrir hver aðalkrafan hafi verið, sem sá kröfuréttur gæti þá komiðtil skuldajöfnunar gagnvart, þannig að sá réttur flyttist yfir, né að almennumskilyrðum skuldajöfnunar, þ. á m. að greiðslur væru hæfar til að mætast hvaðgreiðslutíma snerti, væri fullnægt.Stefnandi verði að sýna fram á þetta.Mótmælir stefndi því sérstaklega að það leiði af ákvörðun Fjármálaeftirlitsins,eða almennum reglum, að stefnandi geti látið ætlaða kröfu koma tilskuldajöfnunar við kröfurétt sem stofnað sé til, af hálfu nýs lögaðila, hérstefnda, löngu eftir ákvörðun Fjármáleftirlitsins.Þá verði heldurekki ráðið að lagaskilyrði geti staðið til þess að meint krafa stefnanda getikomið til skuldajafnaðar við kröfurétt stefnda á grundvelli samnings aðila,samkvæmt almennum reglum fjármunaréttar, meðal annars vegna skilyrðaskuldajafnaðar um greiðslutíma.Um lagarök vísarstefndi meðal annars til laga nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, svo ogmeginreglna fjármunaréttar um réttar efndir fjárskuldbindinga og takmörkendurheimturéttar. Jafnframt vísarstefndi til meginreglu kröfuréttar um rétt kröfuhafa til viðbótargreiðslu fyrirliðna tíð vegna þess sem vangreitt, telst sem og almennra reglna umskuldajöfnuð. Kröfu ummálskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Í máli þessu greinir aðila á um hvort framangreindirlánssamningar, dagsettir 20. september 2001 og 11. júlí 2002, sem upphaflegavoru gerðir milli stefnanda og Íslandsbanka hf., sem og lánssamningur,dagsettur 15. febrúar 2005, upphaflega milli stefnanda og Íslandsbanka-FBA hf.,séu um skuld í erlendum myntum eða hvort um sé að ræða skuld í íslenskum krónumsem bundin sé með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla, í andstöðu við13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Þá lýtur ágreiningur aðila einnig að þvíhvort stefnandi eigi kröfu á hendur stefnda og hverrar fjárhæðar sú krafa er,ef talið yrði að samningarnir væru um lán í íslenskum krónum sem bundið hafiverið með ólögmætum hætti við gengi erlendra gjaldmiðla. Óumdeilt er að stefnandaendurgreiddi umþrætt lán frá 20. september 2001 og 11. júlí 2002 með nýju lánihjá stefnda, dagsettu 20. janúar 2011.Byggir stefnandi á því að hann hafi ofgreitt stefnda og þar með hafi lánþað, sem hann tók til að greiða upp umþrætt lán, verið hærra sem því nemi. Þá byggir stefnandi á því að hann hafiofgreitt forvera stefnda vegna lánssamnings frá 15. febrúar 2005, sem gerðurvar upp 20. janúar 2008. Byggirstefnandi á því að þar sem hann hafi þá staðið í skuld við forvera stefndavegna þeirra samninga sem yfirteknir voru af stefnda á grundvelli ákvörðunarFjármálaeftirlitsins, eigi hann með vísan til 13. töluliðar þeirrar ákvörðunarrétt til að skuldajafna kröfu sinni, vegna ólögmætrar gengistryggingarsamningsins frá 2005, við kröfur stefnda á grundvelli lánssamnings, dagsetts25. janúar 2011. Eins og greinir í forsendum dómaHæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 fer skuldbinding íerlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr. laga nr.38/2001. Samkvæmt þeim er hins vegaróheimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundiðvið gengi erlendra gjaldmiðla. Aforðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnum verður ráðið að við úrlausn á því,hvort um sé að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðlieða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirragerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skiptir einkum máli hvernigsjálf skuldbindingin er tilgreind í þeim. Í dómum sínum um hvort lán sé íerlendri mynt eða íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla hefurHæstiréttur fyrst og fremst lagt til grundvallar skýringu á texta þeirrarskuldbindingar sem lántaki hefur gengist undir.Sé lánið tilgreint með fjárhæð í erlendum gjaldmiðlum hefur verið lagttil grundvallar að orðalag skuldbindingarinnar nægi ein og sér til að ráðaúrslitum og þurfi þá hvorki að líta til þess hvernig ráðgert hafi verið ísamningi að skyldur aðilanna yrðu efndar né hvernig efndir þeirra hafi orðið íraun, sbr. meðal annars dóm réttarins í máli nr. 187/2014. Þá er þess og að gæta að þótt upphaflegskuldbinding í lánssamningi sé óskýr að þessu leyti hefur verið gengið út fráþví að ótvíræð tilgreining skuldar samkvæmt lánssamningi í erlendum gjaldmiðlií viðauka við hann um skilmálabreytingar eða skuldskeytingu nægi ein út affyrir sig til að ráða niðurstöðu og skiptir þá ekki máli hvernig staðið hafiverið að efndum samningsins, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr. 369/2014.Umdeildumlánssamningum hefur verið lýst hér að framan og eins og þar greinir barfyrirsögn þeirra með sér að um væri að ræða skuldbindingu í erlendumgjaldmiðlum, en hvort tveggja í erlendum gjaldmiðlum og íslenskum krónum ísamningnum frá 15. febrúar 2005. Íumdeildum samningi, dagsettum 20. september 2001, eru tilgreindir þeir erlendugjaldmiðlar sem lán gat samanstaðið af og í samningnum, dagsettum í júlí 2002,er prósenta þeirra gjaldmiðla sem lánið gat samanstaðið af einnigtilgreind. Hins vegar var einungistilgreind hámarksfjárhæð láns í íslenskum krónum samkvæmt samningi, dagsettum15. febrúar 2005.Líta ber til þessað í samningunum sjálfum var hvorki að finna yfirlýsingu stefnanda um að hannstæði í skuld við bankann né að þeir mynduðu kröfuréttindi bankans á hendurstefnanda, heldur settu samningarnir aðeins ramma um lánsviðskipti milli þeirrameð ákvæðum um beiðni um lán, útborgun þess, vexti af því ogendurgreiðslu. Fólust því lánssamningarí beiðnum stefnanda, sem bankinn samþykkti í verki með útborgun lánsins. Í þessu ljósi getur það eitt út af fyrir sigekki skipt máli að heildarumfang lánsviðskiptanna hafi verið afmarkað ísamningunum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum. Verður því að líta svo á að í raun hafistofnast til skuldbindinga um greiðslu lánsfjár og endurgreiðslu með undirritunstefnanda á beiðni um útborgun og útborgun þess. Í þeim beiðnum er fjárhæð skuldarinnarskýrlega tilgreind í erlendum myntum og einn lánshluti í íslenskum krónum ágrundvelli samningsins frá 15. febrúar 2005.Þá voru þeir gjaldmiðlar og fjárhæð þeirra sundurliðaðir á kaupnótumbankans vegna lánveitinganna. Ákvæðisamninganna um vexti og dráttarvexti samræmast því að um hafi verið að ræða lání erlendum myntum. Í sömu átt hnígaákvæði lánssamninganna um heimild lántaka til myntbreytinga, sem hann nýttisér, að um lán í erlendum gjaldmiðlum hafi verið að ræða, sem og skjöl málsinsum gjaldeyrisviðskipti bankans af því tilefni um myntbreytingu lánanna í kerfumbankans. Verður ekki fallist á að önnurákvæði lánssamninganna séu í ósamræmi við það að lánin hafi verið veitt íerlendum gjaldmiðlum, en sú niðurstaða verður ekki ráðin af því að stefnandióskaði eftir því að lánshlutarnir yrðu greiddir út í íslenskum krónum oggreiddi af lánunum í íslenskum krónum.Þegar framangreint er virt verður lagt til grundvallar að stefnanda hafiverið veitt gild lán í hinum tilgreindu erlendu gjaldmiðlum, en ekki erágreiningur um að einn lánshluti samkvæmt lánssamningi, dagsettum 15. febrúar2008, var í íslenskum krónum. Ber þvíþegar af þeim sökum að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu þykirrétt, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að dæmastefnanda til að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn800.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttirhéraðsdómari kvað upp dóm þennan.D Ó M S O R;Ð : Stefndi, Íslandsbanki hf., ersýkn af kröfum stefnanda, Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins bs. Stefnandi greiði stefnda 800.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 395/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með þeirri breytingu að gæsluvarðhaldinu var markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. ágúst 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. ágúst 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. október nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að fullnægt sé skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til áframhaldandi gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Að teknu tilliti til þess, sem liggur fyrir um umfang málsins og stöðu rannsóknar þess, er rétt að gæsluvarðhaldinu verði markaður sá tími, sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til kl. 16 mánudaginn 30. september 2002.
Mál nr. 388/2006
Bifreið Akstur sviptur ökurétti Akstur undir áhrifum lyfja Skilorð
G var sakfelldur fyrir að hafa ekið tvívegis sviptur ökurétti. Hins vegar þótti ekki sannað að hann hefði í annað skiptið einnig verið ófær um að stjórna bifreið örugglega vegna neyslu lyfja. Í dómi Hæstaréttar var sakarferill G rakinn og þótti refsing hans með hliðsjón af dómvenju hæfileg fangelsi í tvo mánuði. Í ljósi góðrar umsagnar frá Fangelsismálastofnun og vinnuveitanda G þótt mega fresta fullnustu refsingarinnar skilorðsbundið í tvö ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. júlí 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða og sviptingu ökuréttar, en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvalds, til vara að sér verði ekki gerð refsing og til þrautavara að refsing verði milduð og bundin skilorði. Í máli þessu er ákærða gefið að sök að hafa ekið sviptur ökurétti 21. ágúst 2005, og að hafa aðfaranótt 22. ágúst 2005 ekið sviptur ökurétti og ófær um að stjórna bifreið örugglega vegna neyslu deyfandi lyfja. Þegar ákærði var stöðvaður 22. ágúst sagði hann í fyrstu ranglega til nafns og gaf síðan þá skýringu, að hann hefði gert það vegna þess að hann væri sviptur ökurétti. Lögregla hafði, samkvæmt tímasetningu í lögregluskýrslu, samband við ákærða vegna fyrra tilviksins eftir þetta. Atbeina hennar þurfti því ekki til að ákærða yrði ljóst að hann hefði verið sviptur ökurétti. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sakfelling vegna beggja brota ákærða gegn 1. mgr. 48. gr. umferðalaga nr. 50/1987. Lögreglumennirnir sem stöðvuðu ákærða 22. ágúst lýsa ökumanni í frumskýrslu og því að þeim hafi virst að hann væri ekki í neinu ástandi til þess að aka, en strax kom í ljós að hann var ekki undir áhrifum áfengis. Blóð- og þvagsýni voru tekin hjá ákærða til rannsóknar og læknir kallaður til þess að meta ástand hans. Niðurstaða læknisins var að hann hefði ekki verið fær um að „stjórna ökutæki örugglega“. Upplýst er að um einum og hálfum mánuði áður hafði ákærði fengið alvarlega heilablæðingu. Læknirinn bar fyrir dómi að hann hefði skráð upplýsingar þar um eftir ákærða, en að þær hefðu ekki haft áhrif á matið enda engin gögn fyrirliggjandi. Blóð- og þvagsýnin voru rannsökuð á Lyfjafræðistofnun Háskóla Íslands af tveimur sérfræðingum. Mældust þrjú lyf í blóði ákærða, kódeín, að lágum styrkleika, klónazepam og klórprótixen, bæði að styrkleika eins og eftir „lækningalega skammta“. Niðurstaða rannsóknarinnar var að ákærði hefði verið undir vægum slævandi áhrifum af völdum tveggja fyrrnefndu lyfjanna og kunni það að hafa dregið úr aksturshæfni hans. Þessa niðurstöðu staðfestu sérfræðingarnir fyrir dómi. Í ákæru er ekki vísað til þess að veikindi ákærða hafi dregið úr aksturshæfni hans. Þegar allt framangreint er virt, og þá einkum niðurstaða blóðrannsóknar, verður ekki fullyrt að ákærði hafi vegna áhrifa af lyfjum verið ófær um að aka bifreið örugglega í umrætt sinn. Verður hann því með vísan til 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála sýknaður af þessu ákæruatriði. Ákærði hlaut fyrst refsingu 24. febrúar 1997 en þá var hann ekki orðinn 18 ára. Hann hefur síðan þrisvar verið sakfelldur fyrir hegningarlagabrot, einu sinni fyrir fíkniefnabrot, fjórum sinnum fyrir ölvunarakstur, þar af tvisvar jafnframt fyrir akstur sviptur ökurétti, og tvisvar fyrir minni umferðarlagabrot. Með dómi 16. nóvember 2004 var hann sviptur ökurétti ævilangt. Að því er sérstaklega varðar sakfellingar fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga vegna sviptingaraksturs þá hlaut hann dóm 9. október 2002, gekkst undir lögreglustjórasátt 31. mars 2004, hlaut dóm 16. nóvember sama ár og loks dóm 25. janúar 2005, en refsing samkvæmt síðastgreindum dómi var ákveðin sem hegningarauki við dóminn frá 16. nóvember 2004. Ákærði er nú sakfelldur fyrir að aka sviptur ökurétti í tvö skipti og þykir refsing hans með hliðsjón af dómvenju hæfileg fangelsi í tvo mánuði. Lögð hafa verið fyrir Hæstarétt gögn frá Fangelsismálastofnun ríkisins þar sem fram kemur að ákærða hafi samkvæmt undanþáguákvæði 2. mgr. 29. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga verið heimiluð samfélagsþjónusta í stað afplánunar. Er sérstaklega tiltekið að ákvörðun um þetta hafi verið tekin „með hliðsjón af persónulegum aðstæðum hans og vilja hans til að taka á sínum málum.“ Fær hann góða umsögn bæði frá Fangelsismálastofnun og vinnuveitanda. Í ljósi þessa þykir mega fresta fullnustu refsingar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, ákvarðast að meðtöldum virðisaukaskatti 186.750 krónur. Rannsóknarkostnaður og kostnaður vegna áfrýjunar málsins og málsvarnarlaun skipaðs verjanda fyrir Hæstarétti að meðtöldum virðisaukaskatti greiðist úr ríkissjóði, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Gísli Þór Gíslason, sæti fangelsi í tvo mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Annar sakarkostnaður, samtals 388.724 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí sl., er höfðað með tveimur ákærum lögreglustjórans í Kópavogi. Sú fyrri er dagsett 18. nóvember 2005 og er gegn ákærða Gísla Þór Gíslasyni, kt. 111279-3739, Jötunsölum 2, Kópavogi, „fyrir umferðarlaga­brot, með því að hafa sunnudaginn 21. ágúst 2005, ekið bifreiðinni AX-022, sviptur ökurétti, um bifreiðastæði við Smáralind í Kópavogi. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57,1997. Seinni ákæran er dagsett 20. janúar 2006 og er höfðuð gegn ákærða „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 22. ágúst 2005, ekið bifreiðinni AX-022, um bifreiðastæði við veitingastaðinn Klúbbinn, Höfðabakka, Reykjavík, ófær um að stjórna henni örugglega vegna neyslu deyfandi lyfja og sviptur ökurétti. Háttsemi ákærða telst varða við 2. mgr. 44. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 82,1998, og nr. 57,1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga nr. 50,1987, sbr. lög nr. 44,1993, 23,1998 og 84,2004.“ Af hálfu ákærða er krafist sýknu og til vara vægustu refsingar. Sakarkostnaði er mótmælt sérstaklega. Krafist er málsvarnarlauna. I. Þann 21. ágúst 2005 kl. 11:31 tilkynnti öryggisvörður við verslunarmiðstöðina Smáralind til lögreglunnar í Kópavogi að maður hefði ekið utan í kerrugrind á bifreiðastæði. Öryggisvörðurinn sagði að maðurinn hefði sýnt sér persónuskilríki og hafi hann skrifað niður nafn hans og kennitölu ásamt símanúmeri. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 6. október 2005 og viðurkenndi að hafa ekið utan í kerrusafnkassa á bifreiðastæði við Smáralind. Hafi hann sjálfur látið öryggisvörð vita af óhappinu. Þá sagði ákærði hjá lögreglu að hann hafi haldið að hann væri með ökuréttindi í lagi á þessum tíma en hann sé nokkuð gleyminn vegna þess að hann hafi fengið heilablóðfall 3. júlí 2005. Fyrir dómi viðurkenndi ákærði að hafa ekið bifreiðinni AX-022 umrætt sinn en sagði jafnframt að hann hefði ekki vitað að hann hefði verið sviptur ökuleyfi á þessum tíma. Ástæðan væri fyrrnefnt heilablóðfall. II. Þann 22. ágúst 2005 kl. 00:05 voru tveir lögreglumenn staddir í lögreglubifreið við Stórhöfða í Reykjavík. Voru þeir í almennu umferðareftirliti og óku lögreglu­bifreiðinni inn á bifreiðastæði veitingastaðarins Klúbbsins. Sáu þeir þá hvar bifreiðinni AX-022 var ekið á móti þeim. Akstur bifreiðarinnar var stöðvaður og haft tal af ökumanni. Í frumskýrslu lögreglunnar segir að ökumaður hafi sagt að hann væri að koma úr Klúbbnum og hafi verið að spila þar í spilakössum. Lögreglumönnunum virtist ákærði ölvaður og blés hann í blöðru. Niðurstaða blöðruprófsins gaf til kynna að ökumaður hefði ekki drukkið neitt áfengi um kvöldið. Í skýrslu lögreglunnar segir að hann hafi þó verið mjög þvoglumæltur og drafandi í tali ásamt því að vera illa einbeittur og því hafi lögreglan furðað sig nokkuð á þessari niðurstöðu þar sem þeim hafi þótt ákærði ekki vera í neinu ástandi til að aka bifreiðinni. Ákærði var þá spurður um lyfjanotkun og kvaðst hann hafa tekið eina Truxal og eina Riotril fyrr um daginn en það væru lyf sem læknir hafi ávísað honum vegna heilablóðfalls sem hann hefði fengið í júlí 2005. Sagði ákærði að heilablóðfallið væri ástæðan fyrir því að hann væri þvoglumæltur og virtist drukkinn. Ákærði sagði við lögreglu að hann héti A og gaf upp kennitöluna [...] en hann hafði ekki nein skilríki því til staðfestingar. Á leiðinni á lögreglustöð sagði ákærði að hann hefði sagt rangt til nafns og gaf upp rétt nafn sitt. Ástæðan væri sú að hann væri sviptur ökuréttindum og mætti því ekki aka bifreið. Þvagprufa var tekin af ákærða kl. 00:33 og kl. 00:45 kom B læknir og tók ákærða blóð og framkvæmdi því næst ökuhæfnismat á ákærða. Að þessu loknu var ákærða ekið heim til sín. Í hæfnisprófi B læknis segir meðal annars að ákærði hafi verið sljór, rauðleitur í framan, augu hafi verið fljótandi og rauðsprengd. Hann hafi verið svipbrigðalítill, ljósop eðlileg, aðeins óöruggur við að ganga beina línu. Viðbrögð við ljósi eðlileg, óöruggur við Rombergspróf og léttur skjálfti. Málfar hafi verið þvoglumælt. Niðurstaða læknisins var sú að ákærði væri áberandi undir áhrifum og væri ekki fær um að stjórna ökutæki örugglega. Aðalástæðan væri sú hversu einbeiting hans væri áfátt og hversu sljór hann hafi verið. B kom fyrir dóm og staðfesti skýrslu sína. Hún lýsti prófinu, hvernig það hefði farið fram og sagði að um væri að ræða klíniska skoðun. Ákærði hafi verið látinn taka taugapróf, jafnvægispróf og minnispróf. Hún kvaðst hafa vitað að ákærði hafi fengið heilablóðfall en mat hennar á ökuhæfni ákærða hafi verið hlutlægt burt séð frá heilsufari að öðru leyti eða hvort ákærði hafi verið á lyfjum er prófið fór fram. Í matsgerð Lyfjafræðistofnunar Háskóla Íslands, sem gerð er af C dósent og D lækni, segir meðal annars: „Alkóhól (etanól) var ekki mælanlegt í blóði. Í þvagi fundust ópíöt. Ekki fundust amfetamín, zópíklón (Imovance®), kókaín eða tetrahýdrókannabínólsýra (umbrotasefni tetrahýdró­kannabínóls sem er hið virka efni í kannabis) í þvagi. Í blóði mældist klónazepam (Rivotril®) 34 ng/ml, kódein 25 ng(ml og klórpróxiten (Truxal®) 30 ng/ml. Klónazepam er flogaveikislyf en er einnig notað við kvíða í lágum skömmum. Það er af flokki benzódíazepína og getur dregið úr aksturshæfni í lækningalegum skömmtum. Kódein er verkjalyf af flokki ópíata. Það hefur slævandi áhrif á miðtaugakerfi og getur dregið úr óróleika af ýmsum toga. Það hefur slævandi verkun á miðtaugakerfi en ekki liggja fyrir rannsóknir um áhrif þess á aksturshæfni. Styrkur klónazepams er eins og eftir lækningalega skammta. Styrkur kódeíns er fremur lágur. Styrkur klórprótixens er eins og búast má við eftir lækningalega skammta. Hlutaðeigandi hefur verið undir vægum áhrifum klónazepams og kódeins og kann það að hafa dregið úr aksturhæfni hans.“ C og D komu bæði fyrir dóm og staðfestu matsgerð sína. Þau sögðu að hugsanlegt væri að ofangreind lyf hefðu meiri áhrif en 0,5 promill af alkóhóli en ekki væri unnt að fullyrða það. Ákærði sagði hjá lögreglu að hann myndi eftir umræddu atviki. Hann hefði verið að koma frá Klúbbnum þegar lögreglan hafi haft afskipti af honum. Hann hafi ekki neytt áfengis fyrir aksturinn en verið búinn að taka deyfandi lyf. Hafi hann verið búinn að taka Rivotril og Truxal og hafi hann gert það samkvæmt læknisráði eftir heilablóðfall 3. júlí 2005. Þá kvaðst hann hafa verið þvoglumæltur eftir heilablóðfallið og þess vegna hafi lögreglan haldið að hann væri undir áhrifum lyfja. Hann kvaðst þó ekki hafa fundið til áhrifa lyfja við aksturinn. Ákærði kvaðst hafa sagt lögreglunni í fyrstu að hann héti A og hafi hann gert það vegna þess að hann hafi verið sviptur ökuréttindum ævilangt. Fyrir dómi sagði ákærði að heilablóðfallið 3. júlí 2005 hafi haft þau áhrif á hann að hann ætti það til að gleyma. Hann hafi því ekki munað að hann hafi verið sviptur ökuleyfi í umrætt sinn. Hann sagði fyrir dómi að hann myndi ekki eftir skýrslutöku hjá lögreglunni og mundi ekki eftir hvort hann hafi tekið einhver lyf umræddan dag. E læknir annaðist ákærða eftir veikindi hans. Hún kom fyrir dóm og sagði að ákærði hafi náð sér nokkuð vel eftir heilablóðfallið fyrir utan að minnið væri slakt. Sagði læknirinn að það væri þekkt að sjúklingar gleymdu einstaka atburðum, bæði fyrir og eftir heilablóðfall, og gæti þetta minnisleysi náð 2-3 ár aftur í tímann. Sérstaklega væri minnið skert varðandi atburði sem gerðust stuttu eftir heilablóðfallið. Þannig væri algengt að sjúklingar myndu ekki eftir sjúkrahúsdvöl í kjölfar heilablóðfalls. Lögreglumennirnir F og G höfðu afskipti af ákærða við Klúbbinn í umrætt sinn. Þeir sögðu að ákærði hafi verið óskýr í tali og þvöglumæltur og þeir því haldið að hann væri undir áhrifum áfengis. Hafi hann þá verði látinn blása í blöðru en ekkert komið fram um að ákærði væri ölvaður. Þeir hafi orðið hissa á því vegna þess að þeim hafi þótt ákærði alls ekki í ástandi til þess að aka bifreið. Þess vegna hafi hann verið færður á lögreglustöðina og rannsókn beinst að lyfjanotkun ákærða. III. Ákærði kannast við að hafa verið á bifreiðinni AX-022 þann 21. ágúst 2005 á bifreiðastæði við Smáralind í Kópavogi. Hann segist hins vegar ekki hafa munað að hann hafi verið sviptur ökuleyfi á þeim tíma vegna heilablóðfalls sem hann hafi fengið 3. júlí 2005. Veikindunum hafi fylgt tapað minni með þeim afleiðingum að hann muni ekki sérstaklega suma hluti eins og til dæmis það að hann hafi verið sviptur ökuleyfi ævilangt 16. nóvember 2004. Talið verður að sú skylda hafi hvílt á ákærða að athuga ökuréttindi sín eftir að hann veiktist 3. júlí 2005 og ganga úr skugga um að hann væri löglegur í umferðinni. Brot ákærða samkvæmt ákæru 18. nóvember 2005 telst því sannað. Ákærði neitar einnig sök varðandi seinni ákæru frá 20. janúar 2006. Hann kveðst ekki hafa verið ófær um að stjórna bifreið umrætt sinn og kveðst ekki hafa vitað að hann hafi verið sviptur ökuleyfi þann 22. ágúst 2005 vegna heilablóðfallsins 3. júlí 2005. Um þessar varnir vísast til þess sem áður sagði um skyldu ákærða til þess að athuga ökuréttindi sín eftir svo alvarleg veikindi. Varðandi þær sakargiftir að ákærði hafi verið ófær um að stjórna ökutæki vegna neyslu deyfandi lyfja verður að leggja læknisfræðileg gögn til grundvallar svo og vitnisburð lögreglumannanna tveggja sem höfðu afskipti af ákærða 22. ágúst 2005. Í prófi því sem B læknir lagði fyrir ákærða 22. ágúst 2005 kemur fram mat læknisins að ástand ákærða hafi verið þannig að hann hafi verið ófær um að stjórna bifreið í umrætt sinn. Læknirinn kom fyrir dóm og staðfesti þessa niðurstöðu sína og gat þess jafnframt að hún hefði lagt hlutlægt mat á ástand ákærða eins og það kom henni fyrir umrædda nótt, án tillits til veikinda hans eða lyfjanotkunar. Læknarnir C og D komu einnig fyrir dóm og staðfestu matsgerð sína frá 27. október 2005. Staðfestu þau þá niðurstöðu mats­gerðarinnar að ákærði hefði verið undir vægum slævandi áhrifum tveggja lyfjategunda sem kunni að hafa dregið úr aksturshæfni hans. Þá ber einnig að líta til vitnaframburðar lögreglumannanna tveggja sem höfðu afskipti af ákærða. Þeir sögðu að þeim hafi virst ákærði alls ófær um að stjórna bifreið og þess vegna hafi þeir stöðvað för hans þó ljóst væri að hann hefði ekki neytt áfengis. Þegar framangreind gögn eru virt í heild þykir fram komin sönnun fyrir því að ákærði hafi ekki verið fær um að stjórna bifreið vegna lyfjanotkunar og veikinda sinna og þannig gerst brotlegur við 2. mgr. 44. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Brot ákærða eru að öðru leyti rétt færð til refsiákvæða í ákærum. Sakaferill ákærða er þannig að hann hefur tólf sinnum áður hlotið refsingu, aðallega fyrir umferðarlagabrot en einnig fyrir brot á hegningarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Hér skipta einkum máli dómar frá árinu 2001, en þann 21. desember 2001 var ákærði sviptur ökuleyfi vegna ölvunaraksturs. Þann 9. október 2002 var ákærði aftur sviptur ökuleyfi vegna ölvunaraksturs og þá gerðist hann einnig brotlegur við 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Þann 31. mars 2004 undirgekkst ákærði sátt fyrir sviptingarakstur og aftur 16. nóvember 2004 en þá hlaut ákærði 45 daga fangelsi fyrir brot gegn 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Við refsiákvörðun verður litið til þess að ákærði er nú í fjórða sinn að gerast sekur um brot á 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga með því að aka sviptur ökuleyfi í tvígang. Með hliðsjón af því og ákvæðum 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður ákærði dæmdur í þriggja mánaða fangelsi. Ævilöng ökuleyfissvipting hans frá 16. nóvember 2004 er áréttuð. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, sem er samkvæmt yfirliti saksóknara 188.111 krónur svo og málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttar­lögmanns 60.000 krónur. Gunnar Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærði, Gísli Þór Gíslason, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar að fjárhæð 188.111 krónur, svo og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Kristjáns Stefánssonar hrl. 60.000 krónur.